<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>foreign_antique</genre><genre>foreign_prose</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name><id>bb1b144d-ea99-11e0-9959-47117d41cf4b</id></author><book-title>Potop</book-title><keywords>Classics Literature</keywords><coverpage><image l:href="#cover"/></coverpage><lang>pl</lang></title-info><document-info><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><program-used>calibre 2.28.0, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2016-04-22">15.4.2016</date><src-url>http://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=21105630</src-url><id>bf08a789-661a-11e6-9614-0cc47a545a1e</id><version>1.0</version><publisher><first-name/><last-name>&#x418;&#x43D;&#x43E;&#x441;&#x442;&#x440;&#x430;&#x43D;&#x43D;&#x44B;&#x439; &#x43F;&#x430;&#x431;&#x43B;&#x438;&#x43A;</last-name><id>5ce9f1c1-5e7e-11e4-8e76-0025905a069a</id></publisher></document-info><publish-info><year>2016</year></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>POTOP</p></title><section><title><p>Tom pierwszy</p></title><section><title><p>Wst�p</p></title><p>By� na �mudzi r�d mo�ny Billewicz�w, od Mendoga si� wywodz�cy, wielce skoligacony i w ca�ym Rosie�skiem nad wszystkie inne szanowany. Do urz�d�w wielkich nigdy Billewiczowie nie doszli, co najwi�cej powiatowe piastuj�c, ale na polu Marsa niepo�yte krajowi oddali us�ugi, za kt�re r�nymi czasami hojnie bywali nagradzani. Gniazdo ich rodzinne istniej�ce do dzi� zwa�o si� tak�e Billewicze, ale pr�cz nich posiadali wiele innych maj�tno�ci i w okolicy Rosie�, i dalej ku Krakinowu, wedle Laudy, Szoi, Niewia�y � a� hen, jeszcze za Poniewie�em. Potem rozpadli si� na kilka dom�w, kt�rych cz�onkowie potracili si� z oczu. Zje�d�ali si� wszyscy w�wczas tylko, gdy w Rosieniach, na r�wninie zwanej Stany, odbywa� si� popis pospolitego ruszenia �mudzkiego. Cz�ciowo spotykali si� tak�e pod chor�gwiami litewskiego komputu i na sejmikach, a �e byli zamo�ni, wp�ywowi, wi�c liczy� si� z nimi musieli sami nawet wszechpot�ni na Litwie i �mudzi Radziwi��owie.</p><p>Za panowania Jana Kazimierza patriarch� wszystkich Billewicz�w by� Herakliusz Billewicz, pu�kownik lekkiego znaku, podkomorzy upicki. Ten nie mieszka� w gnie�dzie rodzinnym, kt�re dzier�y� pod owe czasy Tomasz, miecznik rosie�ski; za� do Herakliusza nale�a�y Wodokty, Lubicz i Mitruny, le��ce w pobli�u Laudy naok� jakoby morzem ziemiami drobnej szlachty oblane.</p><p>Pr�cz Billewicz�w bowiem kilka by�o tylko wi�kszych dom�w w okolicy, jako So��ohuby, Montwi��owie, Schyllingowie, Koryznowie, Sici�scy (cho� i drobnej braci tych�e nazwisk nie brak�o), zreszt� ca�e porzecze Laudy usiane by�o g�sto tak zwanymi �okolicami� albo m�wi�c zwyczajnie: za�ciankami zamieszka�ymi przez s�awn� i g�o�n� w dziejach �mudzi szlacht� lauda�sk�.</p><p>W innych okolicach kraju rody bra�y nazw� od za�ciank�w albo za�cianki od rod�w jako bywa�o na Podlasiu; tam za�, wzd�u� lauda�skiego porzecza, by�o inaczej. Tam mieszkali w Morezach Stakjanowie, kt�rych swego czasu Batory osadzi� za m�stwo okazane pod Pskowem. W Wo�montowiczach na dobrej glebie roili si� Butrymowie, najd�u�sze ch�opy z ca�ej Laudy, s�ynni z ma�om�wno�ci i ci�kiej r�ki, kt�rzy czasu sejmik�w, zajazd�w lub wojen murem w milczeniu i�� zwykli. Ziemie w Dro�ejkanach i Mozgach uprawiali liczni Domaszewiczowie, s�ynni my�liwi; ci puszcz� Zielonk� a� do Wi�komierza tropem nied�wiedzim chadzali. Gasztowtowie siedzieli w Pacunelach; panny ich s�yn�y pi�kno�ci�, tak i� w ko�cu wszystkie g�adkie dziewcz�ta w okolicy Krakinowa, Poniewie�a i Upity pacunelkami nazywano. So��ohubowie Mali byli bogaci w konie i byd�o wyborne, na le�nych pastwiskach hodowane; za� Go�ciewicze w Goszczunach smo�� w lasach p�dzili, od kt�rego zaj�cia zwano ich Go�ciewiczami Czarnymi albo Dymnymi.</p><p>By�o i wi�cej za�ciank�w, by�o i wi�cej rod�w. Wielu z nich nazwy istniej� jeszcze, ale po wi�kszej cz�ci i za�cianki nie le�� tak, jak le�a�y, i ludzie innymi w nich imionami si� wo�aj�. Przysz�y wojny, nieszcz�cia, po�ary, odbudowywano si� nie zawsze na dawnych pogorzeliskach, s�owem: zmieni�o si� wiele. Ale czasu swego kwitn�a jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta lauda�ska do najwi�kszej dosz�a wzi�to�ci, gdy� przed niewiel� laty, czyni�c pod �ojowem przeciw zbuntowanemu kozactwu, wielk� si� s�aw� pod wodz� Janusza Radziwi��a okry�a.</p><p>S�u�yli za� wszyscy lauda�scy w chor�gwi starego Herakliusza Billewicza; wi�c bogatsi jako towarzysze na dwa konie, ubo�si na jednego, najubo�si w pocztowych. W og�le szlachta to by�a wojenna i w zawodzie rycerskim szczeg�lnie rozmi�owana. Natomiast na tych sprawach, kt�re zwyk�� materi� sejmik�w stanowi�y, mniej si� znali. Wiedzieli, �e kr�l jest w Warszawie, Radziwi�� i pan Hlebowicz, starosta, na �mudzi, a pan Billewicz w Wodoktach na Laudzie. To im wystarcza�o i g�osowali tak, jak ich pan Billewicz nauczy�, w przekonaniu, �e on tego chce, czego i pan Hlebowicz, ten zn�w z Radziwi��em idzie w ordynku, Radziwi�� jest r�k� kr�lewsk� na Litwie i �mudzi, kr�l za� ma��onkiem Rzeczypospolitej i ojcem rzeszy szlacheckiej.</p><p>Pan Billewicz by� zreszt� wi�cej przyjacielem ni� klientem pot�nych oligarch�w na Bir�ach � i to wielce cenionym, bo na ka�de zawo�anie mia� tysi�c g�os�w i tysi�c szabel lauda�skich, a szabel w r�kach Stakjan�w, Butrym�w, Domaszewicz�w lub Gasztowt�w nie lekcewa�y� jeszcze w tym czasie nikt w �wiecie. P�niej dopiero zmieni�o si� wszystko, w�a�nie w�wczas, gdy pana Herakliusza Billewicza nie sta�o.</p><p>Nie sta�o za� tego ojca i dobrodzieja szlachty lauda�skiej w roku 1654. Rozpali�a si� w�wczas wzd�u� ca�ej wschodniej �ciany Rzeczypospolitej straszna wojna. Pan Billewicz ju� na ni� nie poszed�, bo nie pozwoli� mu na to wiek i g�uchota, ale lauda�scy poszli. Ow�, gdy przysz�a wie��, �e Radziwi�� pobity zosta� pod Szk�owem, a lauda�ska chor�giew w ataku na najemn� piechot� francusk� prawie w pie� wyci�ta � stary pu�kownik, ra�ony apopleksj�, dusz� odda�.</p><p>Wie�� t� przywi�z� niejaki pan Micha� Wo�odyjowski, m�ody, ale bardzo ws�awiony �o�nierz, kt�ren w zast�pstwie pana Herakliusza lauda�skim z ramienia Radziwi��a przewodzi�. Resztki ich przyby�y tak�e do zagr�d ojczystych, zn�kane, pogn�bione, zg�odzone i �ladem ca�ego wojska na hetmana wielkiego narzekaj�ce, �e ufny w groz� swego imienia, w urok zwyci�zcy, z ma�� si�� na dziesi��kro� liczniejsz� pot�g� si� rzuci�, a przez to pogr��y� wojsko, kraj ca�y.</p><p>Lecz w�r�d og�lnych narzeka� ani jeden g�os nie podni�s� si� przeciw m�odemu pu�kownikowi, panu Jerzemu Micha�owi Wo�odyjowskiemu. Owszem, ci, co uszli z pogromu, wys�awiali go pod niebiosa, cuda opowiadaj�c o jego do�wiadczeniu wojskowym i czynach. I jedyn� to by�o pociech� dla lauda�skich niedobitk�w wspomina� o przewagach, kt�rych pod przewodem pana Wo�odyjowskiego dokonali: jako w ataku przebili si� niby przez dym przez pierwsze kupy po�ledniejszego �o�nierza; jak potem na francuskich najemnik�w wpad�szy, ca�y regiment najprzedniejszy w puch na szablach roznie�li, przy czym pan Wo�odyjowski w�asn� r�k� �ci�� tego� regimentu oberszta; jako na koniec, otoczeni i w cztery ognie wzi�ci, salwowali si� po desperacku z zam�tu, g�stym trupem padaj�c i nieprzyjaciela �ami�c.</p><p>S�uchali z �alem, ale i dum� owych opowiada� ci z lauda�skich, kt�rzy wojskowo w kompucie litewskim nie s�u��c, obowi�zani byli tylko w pospolitym ruszeniu stawa�. Spodziewano si� te� powszechnie, �e pospolite ruszenie, ostateczna kraju obrona, wkr�tce zostanie zwo�ane. By�a ju� z g�ry umowa, �e w takim razie pan Wo�odyjowski zostanie obrany lauda�skim rotmistrzem, bo cho� si� do miejscowego obywatelstwa nie liczy�, nie by�o ode� mi�dzy miejscowym obywatelstwem s�awniejszego. Niedobitkowie m�wili jeszcze o nim, �e samego hetmana z toni wyrwa�. Tote� ca�a Lauda na r�ku go prawie nosi�a, a okolica wydziera�a okolicy. K��cili si� zw�aszcza Butrymi, Domaszewicze i Gasztowtowie, u kt�rych ma zosta� najd�u�ej go�cin�. On za� tak sobie ow� bitn� szlacht� upodoba�, �e gdy okruchy wojsk radziwi��owskich ci�gn�y do Bir�, by tam jako tako po kl�sce przyj�� do sprawy � on z innymi nie odszed�, ale je�d��c z za�cianku do za�cianku, w Pacunelach u Gasztowt�w wreszcie sta�� rezydencj� za�o�y�, u pana Pakosza Gasztowta, kt�ry nad wszystkimi w Pacunelach mia� zwierzchno��.</p><p>Co prawda nie m�g�by by� pan Wo�odyjowski �adn� miar� do Bir� jecha�, gdy� zachorowa� ob�o�nie: naprz�d przysz�y na� z�e gor�czki, potem od kontuzji, kt�r� by� pod Cybichowem jeszcze otrzyma�, odj�o mu praw� r�k�. Trzy panny Pakosz�wny, s�ynne z urody pacunelki, wzi�y go w czu�� opiek� i poprzysi�g�y tak s�awnego kawalera do pierwotnego zdrowia doprowadzi�, szlachta za�, kto �yw by�, zaj�a si� pogrzebem dawnego swego wodza, pana Herakliusza Billewicza.</p><p>Po pogrzebie otwarto testament nieboszczyka, z kt�rego pokaza�o si�, i� stary pu�kownik dziedziczk� ca�ej fortuny, z wyj�tkiem wsi Lubicza, uczyni� wnuczk� sw� Aleksandr� Billewicz�wn�, �owczank� upick�, opiek� za� nad ni�, dop�ki by za m�� nie posz�a, powierzy� ca�ej szlachcie lauda�skiej.</p><p>�...Kt�rzy, jako mnie �yczliwymi byli (g�osi� testament) i mi�o�ci� za mi�o�� p�acili, niech�e i sierocie tak b�d�, a w tych czasiech zepsucia i przewrotno�ci, gdy przed swawol� i z�o�ci� ludzk� nikt bezpieczen ani pr�en boja�ni by� nie mo�e � niechaj sieroty przez pami�� moj� od przygody strzeg�.</p><p>Baczy� tak�e maj�, aby fortuny w bezpieczno�ci za�ywa�a z wyj�tkiem wsi Lubicza, kt�r� panu Kmicicowi, m�odemu chor��emu orsza�skiemu, dawam, darowuj� i zapisuj�, aby w tym przeszkody jakiej nie mia�. Kto by za� si� tej przychylno�ci mojej dla W-nego Andrzeja Kmicica dziwowa� albo w tym krzywd� wnuczki mojej urodzonej Aleksandry upatrywa�, wiedzie� ma i powinien, i�em od ojca urodzonego J�drzeja Kmicica, jeszcze z m�odych lat a� do dnia �mierci, przyja�ni i zgo�a braterskiego afektu doznawa�. Z kt�rym wojny odprawowa�em i �ycie mi po wielekro� ratowa�, a gdy z�o�� i <emphasis>invidia</emphasis> pan�w Sici�skich wydrze� mi fortun� chcia�y � i do niej mi dopom�g�. Tedy ja, Herakliusz Billewicz, podkomorzy upicki, a razem grzesznik niegodny, przed srogim s�dem bo�ym dzi� stoj�cy, przed czterema laty (�yw jeszcze i nogami po nizinie ziemskiej chodz�c) do pana Kmicica ojca, miecznika orsza�skiego, si� uda�em, aby wdzi�czno�� i przyja�� stateczn� �lubowa�. Tam�e za wsp�ln� zgod� postanowili�my obyczajem dawnym szlacheckim i chrze�cija�skim, �e dzieci nasze, a mianowicie syn jego Andrzej z wnuczk� moj� Aleksandr�, �owczank�, stad�o uczyni� maj�, aby z nich potomstwo na chwa�� bo�� i po�ytek Rzeczypospolitej wyros�o. Czego sobie najmocniej �ycz� i wnuczk� moj� Aleksandr� do pos�usze�stwa tu wypisanej woli obowi�zuj�, chybaby pan chor��y orsza�ski (czego B�g nie daj) szpetnymi uczynkami s�aw� sw� splami� i bezecnym by� og�oszony. A je�liby substancj� sw� rodzinn� utraci�, co przy tamtej �cianie wedle Orszy �acnie zdarzy� si� mo�e, tedy go ma pod b�ogos�awie�stwem za m�a mie�, cho�by te� i od Lubicza odpad�, nic na to nie zwa�a�.</p><p>Wszelako je�liby za szczeg�ln� �ask� Boga wnuczka moja chcia�a na chwa�� Jego panie�stwo swe ofiarowa� i zakonny habit przywdzia�, tedy wolno jej to uczyni�, albowiem chwa�a bo�a przed ludzk� i�� powinna...�</p><p>W taki to spos�b rozporz�dzi� fortun� i wnuczk� pan Herakliusz Billewicz, czemu nikt si� bardzo nie dziwi�. Panna Aleksandra z dawna wiedzia�a, co j� czeka, i szlachta z dawna o przyja�ni mi�dzy Billewiczem a Kmicicami s�ysza�a � zreszt� umys�y w czasach kl�ski czym innym by�y zaj�te, tak �e wkr�tce i m�wi� o testamencie przestano.</p><p>M�wiono tylko o Kmicicach nieustannie we dworze w Wodoktach, a raczej o panu Andrzeju, bo stary miecznik nie �y� ju� tak�e. M�odszy pod Szk�owem z w�asn� chor�giewk� i orsza�skimi wolentarzami stawa�. P�niej znikn�� z oczu, ale nie przypuszczano, �eby zgin��, gdy� �mier� tak znacznego kawalera pewnie by nie usz�a niepostrze�enie. Familianci to bowiem byli w Orsza�skiem Kmicice i panowie znacznych fortun, ale tamte strony p�omie� wojny zniszczy�. Powiaty i ziemie ca�e zmienia�y si� w g�uche pola, kruszy�y si� fortuny, gin�li ludzie. Po z�amaniu Radziwi��a nikt ju� silniejszego oporu nie dawa�. Gosiewski, hetman polny, si� nie mia�; koronni hetmanowie wraz z wojskami na Ukrainie ostatkiem wojsk walczyli i wspom�c go nie mogli, r�wnie� jak i Rzeczpospolita przez wojny kozackie wyczerpana. Fala zalewa�a kraj coraz dalej, gdzieniegdzie tylko o warowne mury si� odbijaj�c, ale i mury pada�y jedne za drugimi, jak upad� Smole�sk. Wojew�dztwo smole�skie, w kt�rym le�a�y fortuny Kmicic�w, uwa�ano za stracone. W powszechnym zamieszaniu, w powszechnej trwodze rozproszyli si� ludzie jak li�cie wichrem rozegnane i nikt nie wiedzia�, co si� z m�odym chor��ym orsza�skim sta�o.</p><p>Ale �e do starostwa �mudzkiego wojna jeszcze nie dosz�a, och�on�a z wolna szlachta lauda�ska po kl�sce szk�owskiej. �Okolice� pocz�y si� zje�d�a� i naradza� tak o rzeczy publicznej, jak o sprawach prywatnych. Butrymowie, najskorsi do boju, przeb�kiwali, �e trzeba b�dzie na <emphasis>congressus</emphasis> pospolitego ruszenia do Rosie� jecha�, a potem do Gosiewskiego, by pom�ci� szk�owsk� przegran�; Domaszewicze My�liwi pocz�li si� zapuszcza� lasami, Puszcz� Rogowsk�, a� pod zast�py nieprzyjacielskie, wie�ci z powrotem przywo��c; Go�ciewicze Dymni w dymach mi�so na przysz�� wypraw� w�dzili. W sprawach prywatnych postanowiono bywa�ych i do�wiadczonych ludzi na odszukanie pana Andrzeja Kmicica pos�a�.</p><p>Sk�adali owe rady starsi lauda�scy pod przewodem Pakosza Gasztowta i Kasjana Butryma, dw�ch patriarch�w okolicznych � wszystka za� szlachta, kt�rej ufno��, jak� w niej po�o�y� zmar�y pan Billewicz, wielce pochlebi�a, poprzysi�g�a sobie wiernie sta� przy literze testamentu i pann� Aleksandr� prawie rodzicielsk� opiek� otoczy�. Tote� gdy czasu wojny, nawet w stronach, do kt�rych wojna nie dosz�a, zrywa�y si� niesnaski i zawichrzenia, na brzegach Laudy wszystko pozosta�o spokojnie. �adnych dyferencji nie podniesiono, nie by�o �adnego worywania si� w granice maj�tno�ci m�odej dziedziczki; nie poprzesypywano kopc�w, nie wyci�to cechowanych sosen na rubie�ach las�w, nie zajechano pastwisk. Owszem, wspomagano zasobn� sam� przez si� dziedziczk�, czym kt�ra �okolica� mog�a. Wi�c Stakjanowie nadrzeczni dosy�ali ryby solonej, z Wo�montowicz od mrukliwych Butrym�w przychodzi�y zbo�a, siano od Gasztowt�w, zwierzyna od Domaszewicz�w My�liwych, smo�a i dziegie� od Go�ciewicz�w Dymnych. O pannie Aleksandrze nikt inaczej w za�ciankach nie m�wi�, jak �nasza panna�, a pi�kne pacunelki wygl�da�y pana Kmicica bogdaj tak samo niecierpliwie jak i ona.</p><p>Tymczasem przysz�y wici zwo�uj�ce szlacht� � wi�c pocz�to rusza� si� na Laudzie. Kto z pachol�cia wyr�s� na m�a, kogo nie pochyli� wiek, ten na ko� siada� musia�. Jan Kazimierz przyby� do Grodna i tam miejsce jeneralnego zbioru naznaczy�. Tam te� ci�gni�to. Ruszyli w milczeniu pierwsi Butrymowie, za nimi inni, a Gasztowtowie na ostatku, jak zawsze czynili, bo im od pacunelek �al by�o odje�d�a�. Szlachta z innych stron kraju w ma�ej tylko stawi�a si� liczbie i kraj pozosta� bez obrony, ale Lauda pobo�na stan�a w ca�o�ci.</p><p>Pan Wo�odyjowski nie ruszy�, bo nie m�g� jeszcze r�k� w�ada�, wi�c w�a�nie jakoby wojski mi�dzy pacunelkami pozosta�. Opustosza�y �okolice� i jeno starcy z bia�og�owami zasiadali wieczorem przy ogniskach. Cicho by�o w Poniewie�u i Upicie � czekano wsz�dy na nowiny.</p><p>Panna Aleksandra r�wnie� zamkn�a si� w Wodoktach, nikogo pr�cz s�ug i swych opiekun�w lauda�skich nie widuj�c.</p></section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Przyszed� nowy rok 1655. Stycze� by� mro�ny, ale suchy; zima t�ga przykry�a �mud� �wi�t� grubym na �okie� bia�ym ko�uchem; lasy gi�y si� i �ama�y pod obfit� oki�ci�, �nieg ol�niewa� oczy w dzie� przy s�o�cu, a noc� przy ksi�ycu migota�y jakoby iskry nikn�ce po st�a�ej od mrozu powierzchni; zwierz zbli�a� si� do mieszka� ludzkich, a ubogie, szare ptactwo stuka�o dziobami do szyb szedzi� i �nie�nymi kwiatami okrytych.</p><p>Pewnego wieczora siedzia�a panna Aleksandra w izbie czeladnej wraz z dziewcz�tami dworskimi. Dawny to by� zwyczaj Billewicz�w, �e gdy go�ci nie by�o, to z czeladzi� sp�dzali wieczory, �piewaj�c pie�ni pobo�ne i przyk�adem swym prostactwo buduj�c. Tak te� czyni�a i panna Aleksandra, a to tym �acniej, �e mi�dzy jej dziewkami dworskimi same by�y prawie szlachcianki, sieroty bardzo ubogie. Te robot� wszelk�, cho�by najgrubsz�, spe�nia�y i przy paniach s�u�ebnymi by�y, a w zamian za to �wiczy�y si� w obyczajno�ci, lepszego doznaj�c od prostych dziewek traktowania. By�y jednak mi�dzy nimi i ch�opki, mow� g��wnie si� r�ni�ce, bo wiele z nich po polsku nie umia�o.</p><p>Panna Aleksandra wraz z krewn� sw� pann� Kulwiec�wn� siedzia�y w po�rodku, a dziewcz�ta po bokach na �awach; wszystkie k�dziel prz�d�y. Na pot�nym kominie ze zwieszonym okapem pali�y si� k�ody sosnowe i karpy, to przygasaj�c, to zn�w strzelaj�c jasnym, wielkim p�omieniem lub skrami, w miar� jak stoj�cy wedle komina wyrostek przyrzuca� drobniejszych brze�niak�w i �uczywa. Gdy p�omie� strzeli� ja�niej, wida� by�o ciemne drewniane �ciany ogromnej izby z nadzwyczaj niskim, belkowanym sufitem. U belek wisia�y na niciach r�nokolorowe gwiazdki uczynione z op�atk�w, kr�c�ce si� w cieple, a zza belek wygl�da�y motki czesanego lnu, zwieszaj�ce si� na obie strony jakby tureckie zdobyczne bu�czuki. Ca�y niemal pu�ap by� nimi za�o�ony. Po �cianach ciemnych b�yszcza�y jakoby gwiazdy statki cynowe, wi�ksze i mniejsze, stoj�ce lub poopierane na d�ugich p�kach d�bowych.</p><p>W g��bi, przy drzwiach, kud�aty �mudzin hucza� gwa�townie �arnami, mrucz�c pod nosem pie�� monotonn�, panna Aleksandra przesuwa�a w milczeniu paciorki r�a�ca, prz�dki prz�d�y, nic jedna do drugiej nie m�wi�c.</p><p>�wiat�o p�omienia pada�o na ich m�ode, rumiane twarze, one za� z r�koma wzniesionymi ku k�dzielom, lew� podszczypuj�c len mi�kki, praw� kr�c�c wrzeciona, prz�d�y gorliwie jakby na wy�cigi, surowymi spojrzeniami panny Kulwiec�wny podniecane. Czasem te� spogl�da�y na si� bystrymi oczkami, a czasem na pann� Aleksandr� jakby w oczekiwaniu, rych�o-li �mudzinowi mle� zaka�e i pie�� pobo�n� rozpocznie; ale z robot� nie ustawa�y i prz�d�y, prz�d�y; wi�y si� nici, warcza�y wrzeciona, migota�y druty w r�ku panny Kulwiec�wny, a kud�aty �mudzin w �arna hucza�.</p><p>Chwilami jednak przerywa� robot�, widocznie co� si� w �arnach psu�o, bo jednocze�nie rozlega� si� jego gniewny g�os:</p><p>� Pad�as!</p><p>Panna Aleksandra podnosi�a g�ow� jakby rozbudzona cisz�, kt�ra nast�powa�a po okrzykach �mudzina; w�wczas p�omie� o�wieca� jej bia�� twarz i powa�ne, b��kitne oczy patrz�ce spod brwi czarnych.</p><p>By�a to urodziwa panna o p�owych w�osach, bladawej cerze i delikatnych rysach. Mia�a pi�kno�� bia�ego kwiatu. �a�obna suknia dodawa�a jej powagi. Siedz�c przed tym kominem, by�a tak w my�lach pogr��ona jak w �nie; zapewne nad dol� w�asn� rozmy�la�a, gdy� losy jej by�y w zawieszeniu.</p><p>Testament przeznacza� j� na �on� cz�owieka, kt�rego nie widzia�a od lat dziesi�ciu, a �e dobiega�a dopiero dwudziestu, wi�c pozosta�o jej tylko niejasne wspomnienie dziecinne jakiego� burzliwego wyrostka, kt�ry za czasu swego pobytu z ojcem w Wodoktach wi�cej z rusznic� po bagnach lata�, ni� na ni� patrzy�.</p><p>�Gdzie on jest i jaki on jest teraz?� � oto pytania, kt�re cisn�y si� na my�l powa�nej pannie.</p><p>Zna�a go wprawdzie jeszcze z opowiada� nieboszczyka podkomorzego, kt�ry na cztery lata przed �mierci� przedsi�wzi�� by� dalek� i trudn� podr� do Orszy. Ot�, wedle tych opowiada�, mia� to by� �wielkiej fantazji kawaler, cho� gor�czka okrutny�. Po owym uk�adzie o ma��e�stwo dzieci, zawartym mi�dzy starym Billewiczem a Kmicicem ojcem, mia� �w kawaler przyjecha� zaraz do Wodokt�w akomodowa� si� pannie; tymczasem wybuch�a wielka wojna i kawaler zamiast do panny poci�gn�� na pola beresteckie. Tam postrzelon, leczy� si� w domu; potem ojca schorza�ego i bliskiego �mierci pilnowa�; potem zn�w by�a wojna � i tak zesz�y owe cztery lata. Teraz od �mierci starego pu�kownika up�yn�� ju� kawa� czasu, a o Kmicicu s�uch przepad�.</p><p>Mia�a tedy o czym rozmy�la� panna Aleksandra, a mo�e t�skni�a do nieznanego. W sercu czystym, w�a�nie dlatego, �e jeszcze mi�o�ci nie zazna�o, nosi�a wielk� gotowo�� do kochania. Iskry tylko trzeba by�o, �eby na tym ognisku rozpali� si� p�omie� spokojny, ale jasny, r�wny, silny i jak znicz litewski nie gasn�cy.</p><p>Wi�c niepok�j ogarnia� j�, czasem luby, a czasem przykry, i dusza jej ci�gle zadawa�a sobie pytania, na kt�re nie by�o odpowiedzi, a raczej dopiero mia�a nadej�� z p�l dalekich. Wi�c pierwsze pytanie by�o: zali on z dobrej woli j� za�lubi i gotowo�ci� na jej gotowo�� do kochania odpowie? W owych czasach uk�ady rodzicielskie o ma��e�stwo dzieci bywa�y rzecz� zwyk��, a dzieci, cho�by po �mierci rodzic�w, zwi�zane pod b�ogos�awie�stwem dotrzymywa�y najcz�ciej uk�adu. W samym wi�c zaswataniu jej nie widzia�a panienka nic nadzwyczajnego, ale �e dobra wola nie zawsze z obowi�zkiem chodzi w parze, wi�c i ta troska obci��y�a p�ow� g��wk� panny: �Czy on mnie pokocha?� I potem ju� stado my�li opad�o j�, jak stado ptastwa opada drzewa samotnie na rozleg�ych polach stoj�ce: �Kto� ty jest? Jaki� jest? �yw chodzisz po �wiecie? Czy mo�e ju� gdzie tam poleg�e�?... Daleko� ty? Czy blisko?...� Otwarte serce panny jak drzwi otwarte na przyj�cie mi�ego go�cia, mimo woli wo�a�o ku dalekim stronom, ku lasom i polom �nie�nym noc� przykrytym: �Bywaj, junaku! Bo nie masz nic gorszego w �wiecie nad oczekiwanie!�</p><p>Wtem, jakby w odpowied� wo�aniu, z zewn�trz, w�a�nie z owych �nie�nych daleko�ci noc� pokrytych, doszed� g�os dzwonka.</p><p>Panna drgn�a, lecz oprzytomniawszy, wnet przypomnia�a sobie, �e to z Pacunel�w przysy�ano ka�dego prawie wieczora do apteczki po leki dla m�odego pu�kownika; my�l t� potwierdzi�a panna Kulwiec�wna m�wi�c:</p><p>� To od Gasztowt�w po driakiew.</p><p>Nieregularny g�os dzwonka targanego przy dyszlu brzmia� coraz wyra�niej; na koniec ucich� nagle, widocznie sanki zatrzyma�y si� przed domem.</p><p>� Obacz, kto przyjecha� � rzek�a panna Kulwiec�wna do obracaj�cego �arna �mudzina.</p><p>�mudzin wyszed� z czeladnej, lecz po ma�ej chwili pojawi� si� z powrotem i bior�c zn�w za dr�g od �aren, rzek� z flegm�:</p><p>� Panas Kmitas.</p><p>� A s�owo sta�o si� cia�em! � wykrzykn�a panna Kulwiec�wna.</p><p>Prz�dki zerwa�y si� na r�wne nogi; k�dziele i wrzeciona pospada�y na ziemi�.</p><p>Panna Aleksandra wsta�a tak�e; serce jej bi�o jak m�otem, na twarz wyst�powa�y rumie�ce, a po nich blado��; ale odwr�ci�a si� umy�lnie od komina, �eby wzruszenia nie okaza�.</p><p>Wtem we drzwiach pojawi�a si� wynios�a jaka� posta� w szubie i czapce futrzanej na g�owie. M�ody m�czyzna post�pi� na �rodek izby i poznawszy, �e si� znajduje w czeladnej, spyta� d�wi�cznym g�osem, nie zdejmuj�c czapki:</p><p>� Hej! A gdzie to wasza panna?</p><p>� Jestem � odpowiedzia�a do�� pewnym g�osem Billewicz�wna.</p><p>Us�yszawszy to, przyby�y zdj�� czapk�, rzuci� j� na ziemi� i sk�oniwszy si� rzek�:</p><p>� Jam jest Andrzej Kmicic.</p><p>Oczy panny Aleksandry spocz�y b�yskawic� na twarzy Kmicica, a potem zn�w wbi�y si� w ziemi�; przez ten czas jednak zdo�a�a panienka dojrze� p�ow� jak �yto, mocno podgolon� czupryn�, smag�� cer�, siwe oczy bystro przed si� patrz�ce, ciemny w�s i twarz m�od�, orlikowat�, a weso�� i junack�.</p><p>On si� za� w bok uj�� lew� r�k�, praw� do w�sa podni�s� i tak m�wi�:</p><p>� Jeszczem w Lubiczu nie by�, jeno tu ptakiem �pieszy�em do n�g panny �owczanki si� pok�oni�. Prosto z obozu mnie tu wiatr przywia�, daj Bo�e, szcz�liwy.</p><p>� Wa�pan wiedzia�e� o �mierci dziadusia podkomorzego? � spyta�a panna.</p><p>� Nie wiedzia�em, alem go �zami rzewnymi op�aka�, dobrodzieja mojego, gdym si� o jego zgonie od owych szaraczk�w dowiedzia�, kt�rzy z tych stron do mnie przybyli. Szczery to by� przyjaciel, nieledwie brat mego nieboszczyka rodzica. Pewnie wa�pannie wiadomo dobrze, �e przed czterema laty a� pod Orsz� do nas przyby�. Wtedy mi to wa�pann� obieca� i konterfekt pokaza�, do kt�rego po nocach wzdycha�em. By�bym tu wcze�niej przyjecha�, ale wojna nie matka: ze �mierci� jeno ludzi swata.</p><p>Zmiesza�a nieco panienk� ta �mia�a mowa, wi�c chc�c j� na co innego odwr�ci�, rzek�a:</p><p>� To wa�pan jeszcze swojego Lubicza nie widzia�?</p><p>� Czas na to b�dzie. Tu pierwsze s�u�by i dro�szy legat, kt�ry naprz�d chcia�bym odziedziczy�. Jeno mi si� wa�panna tak od komina odwracasz, �em dot�d i w oczy spojrze� nie m�g�. Ot tak! Odwr�� si� wa�panna, a ja od komina zajd�! � Ot � tak!</p><p>To rzek�szy, �mia�y �o�nierz chwyci� nie spodziewaj�c� si� takiego post�pku Ole�k� za r�ce i ku ognisku odwr�ci�, tak ni� jak fryg� zakr�ciwszy.</p><p>Ona za� zmiesza�a si� jeszcze bardziej i nakrywszy oczy d�ugimi rz�sami, sta�a tak �wiat�em i w�asn� pi�kno�ci� zawstydzona. Kmicic pu�ci� j� wreszcie i uderzy� si� po kontuszu.</p><p>� Jak mi B�g mi�y, rarytet! Dam na sto mszy po moim dobrodzieju, �e mi ci� zapisa�. Kiedy �lub?</p><p>� Jeszcze niepr�dko, jeszczem nie wa�pana � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� Ale b�dziesz, cho�bym ten dom mia� podpali�! Na Boga! My�la�em, �e konterfekt pochlebiony, ale to, widz�, malarz wysoko mierzy�, a chybi�. Sto bizun�w takiemu � i piece mu malowa�, nie one specja�y, kt�rymi oczy pas�. Mi�o� to taki legat dosta�, niech mnie kule bij�!</p><p>� Dobrze nieboszczyk dziadu� mi powiada�, �e� wa�pan gor�czka.</p><p>� Tacy u nas wszyscy w Smole�skiem, nie jak wasi �mudzini. Raz-dwa! � I musi by�, jak chcemy, a nie, to �mier�!</p><p>Ole�ka u�miechn�a si� i rzek�a ju� pewniejszym g�osem, podnosz�c na kawalera oczy:</p><p>� Ej! To chyba Tatarzy u was mieszkaj�?</p><p>� Wszystko jedno! A wa�panna moj� jeste� z woli rodzic�w i po sercu.</p><p>� Po sercu, to jeszcze nie wiem.</p><p>� Niechby� nie by�a, to bym si� no�em pchn��!</p><p>� �miej�cy si� to wa�pan m�wisz... ale� my to jeszcze w czeladnej!... Prosz� do komnat. Po d�ugiej drodze pewnie si� i wieczerza przygodzi � prosz�!</p><p>Tu Ole�ka zwr�ci�a si� do panny Kulwiec�wny:</p><p>� Ciotuchna p�jdzie z nami?</p><p>M�ody chor��y spojrza� bystro:</p><p>� Ciotuchna? � spyta�. � Jaka ciotuchna?</p><p>� Moja, panna Kulwiec�wna.</p><p>� A to i moja � odpar� zabieraj�c si� do r�k ca�owania. � Dla Boga! To� ja mam w chor�gwi towarzysza, kt�ry si� zwie Kulwiec-Hippocentaurus. Czy nie krewniak, prosz�?</p><p>� To z tych samych! � odrzek�a dygaj�c stara panna.</p><p>� Dobry ch�op, ale wicher jak i ja! � doda� Kmicic.</p><p>Tymczasem wyrostek ukaza� si� ze �wiat�em, wi�c przeszli do sieni, gdzie pan Andrzej szub� z siebie zrzuci�, a potem na drug� stron�, do komnat go�cinnych.</p><p>Zaraz po ich odej�ciu prz�dki zbi�y si� w ciasn� gromadk� i nu� jedna przez drug� gada� a uwagi czyni�. Strojny m�odzian podoba� si� im bardzo, wi�c i nie szcz�dzi�y mu s��w, wzajemnie si� w pochwa�ach przesadzaj�c.</p><p>� �una od niego bije � m�wi�a jedna. � Kiedy wszed�, my�la�am, �e kr�lewicz.</p><p>� A oczy ma jak ry�, a� nimi k�uje � odrzek�a druga. � Takiemu si� nie przeciw!</p><p>� Najgorzej si� przeciwia�! � odpowiedzia�a trzecia.</p><p>� Pann� jak wrzecionem okr�ci�! Ale ju� to zna�, �e mu si� uda�a bardzo, bo i komu� by si� ona nie uda�a?</p><p>� Ale i on nie gorszy, nie b�j si�! �eby ci si� taki zdarzy�, posz�aby� i do Orszy, cho� to podobno na ko�cu �wiata.</p><p>� Szcz�liwa panna!</p><p>� Bogatym zawsze lepiej na �wiecie. Ej, ej! Z�oto� to, nie rycerz!</p><p>� M�wi�y pacunelki, �e i ten rotmistrz, kt�ren jest w Pacunelach u starego Pakosza, pi�kny kawaler.</p><p>� Nie widzia�am ja go, ale gdzie jemu do pana Kmicica! Ju� takiego chyba na �wiecie nie ma!</p><p>� Pad�as! � zawo�a� nagle �mudzin, kt�remu zn�w si� co� w �arnach popsu�o.</p><p>� A nie p�jdziesz, ty kud�aty, ze swoimi wymys�ami! Daj�e ju� spok�j, bo si� i dos�ysze� nie mo�na!... Tak, tak! Trudno lepszego ni� pan Kmicic na ca�ym �wiecie znale��! Pewnie i w Kiejdanach takiego nie ma!</p><p>� Taki to si� i przy�ni!</p><p>� Niechby si� cho� przy�ni�...</p><p>W taki to spos�b rozprawia�y ze sob� szlachcianki w czeladnej. Tymczasem nakrywano co duchu w izbie sto�owej, a w go�cinnej siedzia�a panna Aleksandra sam na sam z Kmicicem, bo ciotka Kulwiec�wna posz�a krz�ta� si� wedle wieczerzy.</p><p>Pan Andrzej nie zdejmowa� wzroku z Ole�ki i oczy iskrzy�y mu si� coraz bardziej, na koniec rzek�:</p><p>� S� ludzie, kt�rym maj�tno�� nad wszystko milsza, inni za zdobycz� na wojnie goni�, inni si� w koniach kochaj�, ale ja bym wa�panny za �adne skarby nie odda�! Dalib�g, im wi�cej patrz�, tym wi�ksza ochota do �eniaczki, �eby cho� i jutro! Ju� t� brew to chyba wa�panna korkiem przypalonym malujesz?</p><p>� S�ysza�am, �e tak p�oche czyni�, ale jam nie taka.</p><p>� A oczy jakoby z nieba! Od konfuzji s��w mnie brakuje.</p><p>� Nie bardzo� wa�pan skonfundowany, gdy tak obcesem na mnie nastajesz, a� mnie i dziwno.</p><p>� To te� obyczaj nasz smole�ski: do niewiast czy w ogie� �mia�o i��. Musisz, kr�lowo, do tego przywykn��, bo tak zawsze b�dzie.</p><p>� Musisz wa�pan odwykn��, bo nie mo�e tak by�.</p><p>� Mo�e si� i poddam, niech mnie usiek�! Wierz, wa�panna, nie wierz, a rad bym ci nieba przychyli�! Dla ciebie, m�j kr�lu, got�wem si� i obyczaj�w innych uczy�, bo wiem to do siebie, �em �o�nierz prostak i w obozie wi�cej bywa�em ni�li na pokojach dworskich.</p><p>� Ej�e, nic to nie szkodzi, bo i m�j dziadu� �o�nierzem by�, ale dzi�kuj� za dobr� ch��! � odrzek�a Ole�ka i oczy jej spojrza�y tak s�odko na pana Andrzeja, �e mu od razu serce jak wosk stopnia�o i odrzek�:</p><p>� Wa�panna mnie na nitce b�dziesz wodzi�!</p><p>� Oj, niepodobny wa�pan do takich, kt�rych na nitce wodz�! Najtrudniej to z niestatecznymi.</p><p>Kmicic ukaza� bia�e jakoby wilcze z�by w u�miechu.</p><p>� Jak to? � rzek�. � Ma�o� to ojcowie na�amali na mnie r�zeg w konwencie, abym do statku przyszed� i r�ne pi�kne maksymy spami�ta�, przewodniczki �ywota...</p><p>� A kt�r��e� najlepiej spami�ta�?</p><p>� �Kiedy kochasz, padaj do n�g� � ot tak!</p><p>To rzek�szy, pan Kmicic ju� by� na kolanach, panienka za� wo�a�a, chowaj�c nogi pod sto�ek:</p><p>� Dla Boga! Tego w konwencie nie uczyli! Daj wa�pan spok�j, bo si� rozgniewam... i ciotka zaraz przyjdzie...</p><p>On za�, kl�cz�c ci�gle, podni�s� g�ow� w g�r� i w oczy jej patrzy�.</p><p>� A niech i ca�a chor�giew ciotek nadci�gnie, nie zapr� si� ochoty!</p><p>� Wsta�e wa�pan.</p><p>� Ju� wstaj�.</p><p>� Siadaj wa�pan.</p><p>� Ju� siedz�.</p><p>� Zdrajca z wa�pana, Judasz!</p><p>� A nieprawda, bo jak ca�uj�, to szczerze!... Chcesz si� przekona�?</p><p>� Ani si� wa�pan wa�!</p><p>Panna Aleksandra �mia�a si� jednak, a od niego a� �una bi�a m�odo�ci i weso�o�ci. Nozdrza mu lata�y jak m�odemu �rebcowi szlachetnej krwi.</p><p>� Aj! Aj! � m�wi�. � Co to za oczki, jakie liczko! Ratujcie� mnie, wszyscy �wi�ci, bo nie usiedz�!</p><p>� Nie trzeba wszystkich �wi�tych wzywa�. Siedzia�e� wa�pan cztery lata, ani� tu zajrza�, to sied� i teraz!</p><p>� Ba! Zna�em jeno konterfekt. Ka�� tego malarza w smo��, a potem w pierze wsadzi� i po rynku w Upicie biczem p�dza�. Ju� powiem wszystko szczerze: chcesz wa�panna, to przebacz! � Nie, to szyj� utnij! My�la�em sobie tedy na �w konterfekt pogl�daj�c: g�adka gadzina, bo g�adka, ale g�adkich nie brak na �wiecie � mam czas! Ojciec nieboszczyk nap�dza�, �eby to jecha�, a ja zawsze jedno: Mam czas! �eniaczka nie przepadnie! Panny na wojn� nie chodz� i nie gin�. Nie przeciwi�em si� ze wszystkim woli ojcowskiej, B�g mi �wiadek, ale chcia�em wpierw wojny za�y�, jako� na w�asnej sk�rze praktykowa�em. Teraz dopiero poznaj�, �em by� g�upi, bo mog�em i �eniaty na wojn� i��, a tu mnie delicje czeka�y. Chwa�a Bogu, �e ca�kiem mnie nie usiekli. Pozw�l wa�panna r�czki uca�owa�.</p><p>� Lepiej nie pozwol�.</p><p>� Tedy nie b�d� pyta�. U nas w Orsza�skiem m�wi�: �Pro�, a nie daj�, to sam we�!�</p><p>Tu pan Andrzej przypi� si� do r�czki panienki i ca�owa� j� pocz��, a panienka nie wzbrania�a zanadto, �eby nie�yczliwo�ci nie okaza�.</p><p>Wtem wesz�a panna Kulwiec�wna i widz�c, co si� dzieje, podnios�a oczy do g�ry. Nie zda�a jej si� ta konfidencja, ale nie �mia�a strofowa�, natomiast zaprosi�a na wieczerz�.</p><p>Poszli tedy oboje, wzi�wszy si� pod r�ce jakby rodze�stwo, do jadalnej izby, w kt�rej sta� st� nakryty, a na nim wszelkich potraw obficie, zw�aszcza w�dlin wybornych, i omsza�y g�siorek wina moc daj�cego. Dobrze by�o ze sob� m�odym, ra�no i weso�o. Panna ju� by�a po wieczerzy, wi�c tylko pan Kmicic zasiad� i je�� pocz�� z t� sam� �ywo�ci�, z jak� przedtem rozmawia�.</p><p>Ole�ka spogl�da�a na� z boku, rada, �e je i pije, potem za�, gdy nasyci� pierwszy g��d, zacz�a zn�w wypytywa�:</p><p>� To wa�pan nie spod Orszy jedziesz?</p><p>� Bo ja wiem sk�d?!... Dzi� tu bywa�em, jutro tam! Takem pod nieprzyjaciela podchodzi� jako wilk pod owce i co tam mo�na by�o urwa�, tom urywa�.</p><p>� A �e� si� to wa�pan wa�y� takiej pot�dze oponowa�, przed kt�r� sam hetman wielki musia� ust�pi�?</p><p>� �em si� wa�y�? Jam na wszystko got�w, taka ju� we mnie natura!</p><p>� M�wi� to i nieboszczyk dziadu�... Szcz�cie, �e� wa�pan nie zgin��.</p><p>� Ej! Nakrywali mnie tam czapk� i r�k� jako ptaka w gnie�dzie, ale co nakryli, tom uskoczy� i gdzie indziej uk�si�. Naprzykrzy�em si� tak, �e jest cena na moj� g�ow�... Wyborny ten p�g�sek!</p><p>� W imi� Ojca i Syna! � zawo�a�a z nieudanym przera�eniem Ole�ka, spogl�daj�c jednocze�nie z uwielbieniem na tego m�odziana, kt�ry razem m�wi� o cenie na sw� g�ow� i o p�g�sku.</p><p>� Chyba� mia� wa�pan pot�g� wielk� do obrony?</p><p>� Mia�em dwie�cie swoich dragonik�w, bardzo przednich, ale mi si� w miesi�c wykruszyli. Potem z wolentarzami chodzi�em, kt�rych zbiera�em, gdziem m�g�, nie przebredzaj�c. Dobrzy pacho�kowie do bitwy, ale �otry nad �otrami! Ci, co nie pogin�li, pr�dzej p�niej p�jd� wronom na frykasy...</p><p>To rzek�szy, pan Andrzej zn�w si� roz�mia�, wychyli� kielich wina i doda�:</p><p>� Takich drapichrust�w jeszcze� wa�panna w �yciu nie widzia�a. Niech im kat �wieci! Oficyjerowie � wszystko szlachta z naszych stron, familianci, godni ludzie, ale prawie na ka�dym jest kondemnatka. Siedz� teraz w Lubiczu, bo co mia�em innego z nimi robi�?</p><p>� To wa�pan z ca�� chor�gwi� do nas przyci�gn��?...</p><p>� Tak jest. Nieprzyjaciel zamkn�� si� w miastach, bo zima okrutna! Moi ludzie te� si� zdarli jako miot�y od ci�g�ego zamiatania, wi�c mi ksi��� wojewoda hiberny w Poniewie�u naznaczy�. Dalib�g, dobrze to zas�u�ony odpoczynek!</p><p>� Jedz wa�pan, prosz�.</p><p>� Ja bym dla wa�panny i trucizn� zjad�!... Zostawi�em tedy cz�� mojej ho�oty w Poniewie�u, cz�� w Upicie, a godniejszych kompanion�w do Lubiczam w go�cin� zaprosi�... Ci przyjad� wa�pannie czo�em bi�.</p><p>� A gdzie� wa�pana lauda�scy ludzie znale�li?</p><p>� Oni mnie znale�li, gdym i tak ju� do Poniewie�a na hiberny szed�. By�bym i bez nich tu przyci�gn��.</p><p>� Pij no wa�pan...</p><p>� Ja bym dla wa�panny i trucizn� wypi�...</p><p>� Ale o �mierci dziadusia i o testamencie to lauda�scy dopiero wa�panu powiedzieli?</p><p>� A, o �mierci to oni. Panie, �wie� nad dusz� mego dobrodzieja! Czy to wa�panna wys�a�a� do mnie tych ludzi?</p><p>� Tego sobie wa�pan nie my�l. O �a�obie my�la�am i modlitwie, wi�cej o niczym...</p><p>� Oni te� to samo m�wili... Ho! Harde jakie� szaraki!... Chcia�em im da� nagrod� za fatyg�, to jeszcze si� na mnie �achn�li i nu� przymawia�, �e to mo�e orsza�ska szlachta munsztu�uki bierze, ale lauda�ska nie! Bardzo mi szpetnie przymawiali! Co ja s�ysz�c, my�l� sobie tak: nie chcecie pieni�dzy, ka�� wam da� po sto bizun�w.</p><p>Na to panna Aleksandra chwyci�a si� za g�ow�.</p><p>� Jezus Maria! I wa�pan to uczyni�?</p><p>Kmicic spojrza� zdziwiony.</p><p>� Nie przestraszaj si� wa�panna... Nie uczyni�em, cho� si� dusza zawsze we mnie na takich szlachetk�w przewraca, kt�rzy r�wnymi nam si� by� mieni�. Alem sobie pomy�la�: okrzycz� mnie niewinnie w okolicy za gwa�townika i jeszcze przed wa�panna obm�wi�.</p><p>� Wielkie to szcz�cie! � rzek�a oddychaj�c g��boko Ole�ka � bo inaczej na oczy bym wa�pana widzie� nie mog�a.</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Ma�a to szlachta, ale staro�ytna i s�awna. Dziadu� nieboszczyk zawsze si� w nich kocha� i na wojn� z nimi chodzi�. Wiek �ycia razem przes�u�yli, a czasu pokoju w dom ich przyjmowa�. Stara to domu naszego przyja��, kt�r� wa�pan szanowa� musisz. Masz przecie serce i nie popsujesz tej �wi�tej zgody, w kt�rej �yli�my dot�d!</p><p>� To ja o niczym nie wiedzia�em! Niech mnie usiek�, je�lim wiedzia�! A przyznaj�, �e ta bosa szlachetczyzna jako� mi nie idzie do g�owy. U nas: kto ch�op, to ch�op, a szlachta wszystko familianci, kt�rzy po dw�ch na jedn� koby�� nie siadaj�... Dalib�g, �e takim szerepetkom nic do Kmicic�w ani do Billewicz�w, jak piskorzom nic do szczuk, cho� i to, i to ryba.</p><p>� Dziadu� powiada�, �e substancja nic nie stanowi, jeno krew i poczciwo��, a to poczciwi ludzie, inaczej by ich dziadu� opiekunami moimi nie czyni�.</p><p>Pan Andrzej zdumia� si� i otworzy� szeroko oczy.</p><p>� Ich? Opiekunami wa�panny dziadu� uczyni�? Wszystk� szlacht� lauda�sk�?...</p><p>� Tak jest. Wa�pan si� nie marszcz, bo nieboszczyka wola �wi�ta. Dziwno mi to, �e wys�a�cy tego wa�panu nie powiedzieli?</p><p>� By�bym ich... Ale nie mo�e to by�! Przecie tu jest kilkana�cie za�ciank�w... Wszyscy� to oni nad wa�pann� sejmuj�? Zali i nade mn� b�d� sejmikowa�, czym po ich my�li, czy nie?... Ej! Nie �artuj no wa�panna, bo si� we mnie krew burzy!</p><p>� Panie Andrzeju, ja nie �artuj�... �wi�t� i szczer� prawd� m�wi�. Nie b�d� oni sejmikowali nad wa�panem; ale je�li im ojcem za przyk�adem dziadusia b�dziesz, je�li ich nie odepchniesz, pychy nie oka�esz, to nie tylko ich, ale i mnie za serce ujmiesz. B�d� razem z nimi wa�panu dzi�kowa�a, ca�e �ycie... ca�e �ycie, panie Andrzeju...</p><p>G�os jej brzmia� jak pro�ba pie�ciwa, ale on nie rozmarszcza� brwi i chmurny by�. Gniewem wprawdzie nie wybuchn��, cho� chwilami przelatywa�y mu jakby b�yskawice po twarzy, ale odrzek� z wynios�o�ci� i dum�:</p><p>� Tegom si� nie spodziewa�! Szanuj� wol� nieboszczyka i tak my�l�, �e pan podkomorzy m�g� ten drobiazg szlachecki do czasu mego przybycia opiekunami wa�panny uczyni�, ale gdym tu ju� raz nog� stan��, nikt inny pr�cz mnie opiekunem nie b�dzie. Nie tylko owe szaraki, ale i sami Radziwi��owie bir�a�scy nic tu do opieki nie maj�!</p><p>Panna Aleksandra spowa�nia�a i odrzek�a po kr�tkiej chwili milczenia:</p><p>� �le wa�pan czynisz, �e si� dum� unosisz. Kondycje dziada nieboszczyka albo trzeba wszystkie przyj��, albo wszystkie odrzuci� � rady innej nie widz�. Lauda�scy nie b�d� si� przykrzy� ani te� narzuca�, bo to godni ludzie i spokojni. Tego wa�pan nie przypuszczaj, �eby oni ci ci�cy byli. Gdyby tu jakie� niesnaski powsta�y, tedyby mogli s�owo rzec, ale tak mniemam, �e wszystko p�jdzie zgodnie i spokojnie, a wtedy taka to b�dzie opieka, jakby jej nie by�o...</p><p>On pomilcza� jeszcze chwil�, potem r�k� kiwn�� i rzek�:</p><p>� Prawda� to, �e �lub wszystko zako�czy. Nie ma si� o co spiera�, niech jeno siedz� spokojnie i nie wtr�caj� si� do mnie, bo dalib�g, nie dam sobie w w�sy dmucha�; zreszt� mniejsza o nich! Przyzw�l wa�panna na �lub pr�dki, to b�dzie najlepiej!</p><p>� Nie wypada teraz o tym m�wi� w czasie �a�oby...</p><p>� Aj! A d�ugo b�d� musia� czeka�?</p><p>� Sam dziadu� napisa�, �eby nie d�u�ej jak p� roku.</p><p>� Wyschn� do tego czasu jak trzaska. Ale si� ju� nie gniewajmy. Ju�e� wa�panna tak zacz�a na mnie surowie spogl�da� jak na winowajc�. Bogdaj�e ci�, m�j kr�lu z�oty! Com ja winien, kiedy natura we mnie taka: gdy mnie gniew na kogo uchwyci, to bym go rozdar�, a gdy przejdzie, to bym zszy�!</p><p>� Strach z takim �y� � odrzek�a ju� weselej Ole�ka.</p><p>� No! Zdrowie wa�panny! Dobre to wino, a u mnie szabla i wino to grunt. Jaki tam strach ze mn� �y�! Wa�panna to mnie usidlisz swoimi oczami i w niewolnika obr�cisz, mnie, kt�rym nikogo nad sob� znosi� nie chcia�. Ot i teraz! Wola�em z chor�giewk� na w�asn� r�k� chodzi� ni� panom hetmanom si� k�ania�... M�j kr�lu z�oty! Je�li� si� co we mnie nie spodoba, to i przebacz, bom si� manier pod harmatami uczy�, nie we fraucymerach � w zgie�ku �o�nierskim, nie przy lutni. U nas tam niespokojna strona, szabli z r�ki nie popu��. Tote�, cho� tam i kondemnatka jaka na kim ci�y, cho� go i wyrokami �cigaj� � nic to! Ludzie go szanuj�, byle fantazj� mia� kawalersk�. <emphasis>Exemplum</emphasis>: moi kompanionowie, kt�rzy gdzie indziej dawno by w wie�ach siedzieli... swoj� drog� godni kawalerowie! Nawet bia�og�owy u nas w butach i przy szabli chodz� i partiom hetmani�, jako pani Kokosi�ska, stryjna mego porucznika, czyni�a, kt�ra teraz kawalersk� �mierci� poleg�a, a synowiec pod moj� komend� za ni� si� m�ci�, cho� jej za �ycia nie kocha�. Gdzie nam dworno�ci si� uczy�, cho�by najwi�kszym familiantom? Ale to rozumiemy: wojna � to stawa�, sejmik � to gard�owa�, a ma�o j�zyka � to dalej�e szabl�! Ot, co jest! Takiego mnie nieboszczyk podkomorzy pozna� i takiego dla wa�panny wybra�!</p><p>� Jam zawsze za wol� dziadusia sz�a ch�tnie � odpar�a spuszczaj�c oczy panienka.</p><p>� A daj�e jeszcze r�czyny uca�owa�, moja s�odka dziewczyno! Dalib�g, okrutnie� mi do serca przypad�a. Tak mnie sentyment rozebra�, �e nie wiem, jak do owego Lubicza trafi�, kt�regom jeszcze nie widzia�.</p><p>� Dam wa�panu przewodnika.</p><p>� Ej, obejdzie si�. Ju� ja przywyk�em t�uc si� po nocach. Mam pacho�ka z Poniewie�a, kt�ry powinien drog� zna�. A tam mnie Kokosi�ski z kompanami czeka... Wielcy to familianci u nas Kokosi�scy, kt�rzy si� Pypk� piecz�tuj�... Tego niewinnie bezecnym og�oszono za to, �e panu Orpiszewskiemu dom spali� i dziewk� porwa�, a ludzi wyci��... Godny towarzysz!... Daj�e jeszcze r�czyny. Czas, widz�, jecha�!</p><p>Wtem p�noc pocz�a bi� z wolna na wielkim gda�skim zegarze w jadalnej izbie stoj�cym.</p><p>� Dla Boga! Czas! Czas! � zawo�a� Kmicic. � Nic tu ju� nie wsk�ram! Mi�ujesz�e mnie cho� na obwini�cie palca?</p><p>� Kiedy indziej odpowiem. Przecie b�dziesz mnie wa�pan odwiedza�?</p><p>� Co dzie�! Chybaby si� ziemia pode mn� rozpad�a. Niech mnie usiek�!...</p><p>To rzek�szy Kmicic wsta� i wyszli oboje do sieni. Sanki czeka�y ju� przed gankiem, wi�c ubra� si� w szub� i �egna� j� pocz��, prosz�c, by do komnat wr�ci�a, bo z ganku zimno leci.</p><p>� Dobranoc, kr�lowo mi�a � m�wi� � �pij smaczno, bo ja to chyba oka nie zmru��, o twojej g�adko�ci rozmy�laj�c!</p><p>� Byle� wa�pan czego szpetnego nie upatrzy�. Ale lepiej dam wa�panu cz�owieka z kagankiem, bo to i wilk�w pod Wo�montowiczami nie brak.</p><p>� A c� to ja koza, �ebym si� wilk�w mia� ba�? Wilk �o�nierzowi przyjaciel, bo cz�sto si� z jego r�ki po�ywi. Wzi�o si� te� i bandolecik do sanek. Dobranoc, najmilsza, dobranoc!</p><p>� Z Bogiem!</p><p>To rzek�szy, Ole�ka cofn�a si�, a pan Kmicic ruszy� ku gankowi. Ale po drodze, w szparze uchylonych drzwi do czeladnej, dojrza� kilka par oczu dziewcz�t, kt�re spa� si� nie pok�ad�y, aby go ujrze� raz jeszcze. Tym pos�a� pan J�drzej �o�nierskim obyczajem ca�usa od ust r�k� i wyszed�. Po chwili zabrz�cza� dzwonek i j�� brz�cze� zrazu g�o�no, potem coraz bardziej mdlej�cym d�wi�kiem, coraz s�abiej, wreszcie usta�.</p><p>Cicho si� zrobi�o w Wodoktach, a� ta cisza zdziwi�a pann� Aleksandr�; w uszach jej jeszcze brzmia�y s�owa pana Andrzeja, s�ysza�a jeszcze jego �miech szczery, weso�y, w oczach sta�a bujna posta� m�odzie�ca, a teraz po tej burzy s��w, �miechu i weso�o�ci takie dziwne nasta�o milczenie. Panienka nadstawi�a uszu, czy nie dos�yszy jeszcze cho� tego dzwonka od sanek. Ale nie! Ju� on tam dzwoni� gdzie� w lasach, pod Wo�montowiczami. Wi�c mocna t�sknota ogarn�a dziewczyn� � i nigdy nie czu�a si� tak samotn� na �wiecie.</p><p>Z wolna wzi�wszy �wiec�, przesz�a do izby sypialnej i kl�k�a do pacierzy. Zaczyna�a je z pi�� razy, nim wszystkie z nale�yt� powag� odm�wi�a. Ale potem jej my�li jakby na skrzyd�ach pogna�y do tych sanek i do tej postaci w nich siedz�cej... B�r z jednej strony, b�r z drugiej, w �rodku szeroka droga, a on sobie jedzie... Pan Andrzej! Tu Ole�ce wyda�o si�, �e widzi jak na jawie p�ow� czupryn�, siwe oczy i �miej�ce si� usta, w kt�rych b�yszcza�y bia�e jak u m�odego psiaka z�by. Trudno bowiem mia�a przed sob� zapiera� powa�na panna, �e jej si� okrutnie podoba� �w rozhukany kawaler. Zaniepokoi� j� troch�, troch� przestraszy�, ale jak�e poci�gn�� zarazem w�a�nie t� fantazj�, t� weso�� swobod� i szczero�ci�.A� si� wstydzi�a, �e jej si� podoba� nawet ze swojej pychy, kiedy to na wzmiank� o opiekunach g�ow� jakby turecki dzianet podni�s� i m�wi�: �Sami nawet Radziwi��owie bir�a�scy nic tu do opieki nie maj�...� To nie niewie�ciuch, to m�� prawdziwy! � m�wi�a sobie panna. � �o�nierz jest, jakich dziadu� najwi�cej mi�owa�... Bo i warto!</p><p>Tak rozmy�la�a panienka � i to j� ogarnia�a b�ogo�� niczym niezm�cona, to niepok�j, ale i ten niepok�j by� jaki� luby. Potem zacz�a si� rozbiera�, gdy drzwi skrzypn�y i wesz�a ciotka Kulwiec�wna ze �wiec� w r�ku.</p><p>� Strasznie�cie d�ugo siedzieli! � rzek�a. � Nie chcia�am m�odym przeszkadza�, �eby�cie si� sami pierwszym razem nagadali � Grzeczny wydaje si� kawaler. A tobie jak si� uda�?</p><p>Panna Aleksandra zrazu nic nie odpowiedzia�a, jeno bosymi ju� n�kami przybieg�a do ciotki, zarzuci�a jej r�ce na szyj�, a z�o�ywszy sw� jasn� g�ow� na jej piersiach, rzek�a pieszczotliwym g�osem:</p><p>� Ciotuchna, aj, ciotuchna!</p><p>� Oho! � mrukn�a stara panna podnosz�c w g�r� oczy i �wiec�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>We dworze w Lubiczu, gdy przede� pan Andrzej zajecha�, okna gorza�y i gwar dochodzi� a� na podw�rze. Czelad�, us�yszawszy dzwonek, wypad�a przed sie�, by pana wita�, bo wiedziano od kompanion�w, �e przyjedzie. Witano go zatem pokornie, ca�uj�c po r�kach i podejmuj�c pod nogi. Stary w�odarz Znikis sta� w sieni z chlebem i sol� i bi� pok�ony czo�em; wszyscy pogl�dali z niepokojem i ciekawo�ci�, jak te� przysz�y pan wygl�da. On za� kiesk� z talarami na tac� rzuci� i o towarzysz�w pyta�, zdziwiony, �e �aden naprzeciw jego gospodarskiej mo�ci nie wyszed�.</p><p>Ale oni nie mogli wyj��, bo ju� ze trzy godziny byli za sto�em, zabawiaj�c si� kielichami i mo�e nawet nie zauwa�yli brz�czenia dzwonk�w za oknem. Gdy jednak wszed� do izby, ze wszystkich piersi wyrwa� si� gromki okrzyk: �<emphasis>Haeres</emphasis>! <emphasis>Haeres</emphasis> przyjecha�!� � i wszyscy kompanionowie, zerwawszy si� z miejsc, pocz�li i�� do niego z kielichami. On za� wzi�� si� pod boki i �mia� si�, poznawszy, jako sobie ju� dali rady w jego domu i zd��yli podpi�, nim przyjecha�. �mia� si� coraz mocniej, widz�c, �e przewracaj� zydle po drodze i s�aniaj� si�, i id� z powag� pijack�. Przed innymi szed� olbrzymi pan Jaromir Kokosi�ski, Pypk� si� piecz�tuj�cy, �o�nierz i burda s�awny, ze straszliw� blizn� przez czo�o, oko i policzek, z jednym w�sem kr�tszym, drugim d�u�szym, porucznik i przyjaciel pana Kmicica, �godny kompanion�, skazany na utrat� czci i gard�a w Smole�skiem za porwanie panny, zab�jstwo i podpalenie. Jego to teraz os�ania�a przed kar� wojna i protekcja pana Kmicica, kt�ry by� mu r�wie�nikiem i fortuny ich w Orsza�skiem, p�ki swojej pan Jaromir nie przehula�, le�a�y o miedz�. Szed� on tedy teraz trzymaj�c w obu r�kach roztruchanik, uszniak, d�bniakiem wype�niony. Za nim szed� pan Ranicki, herbu Suche Komnaty, rodem z wojew�dztwa m�cis�awskiego, z kt�rego by� banitem za zab�jstwo dw�ch szlachty posesjonat�w. Jednego w pojedynku usiek�, drugiego bez boju z rusznicy zastrzeli�. Mienia nie posiada�, cho� znaczne ziemie po ojcach odziedziczy�. Wojna go tak�e przed katem chroni�a. Zawadiaka to by�, w r�cznym spotkaniu niezr�wnany. Trzeci z kolei szed� Reku�-Leliwa, na kt�rym krew nie ci�y�a, chyba nieprzyjacielska. Fortun� on za to w ko�ci przegra� i przepi� � od trzech lat przy panu Kmicicu si� wiesza�. Z nim szed� czwarty, pan Uhlik, tak�e Smole�szczanin, za rozp�dzenie trybuna�u bezecnym og�oszony i na gard�o skazany. Pan Kmicic go ochrania�, gdy� na czekaniku pi�knie grywa�. By� pr�cz nich i pan Kulwiec-Hippocentaurus, wzrostem Kokosi�skiemu r�wny, si�� jeszcze go przewy�szaj�cy � i Zend, kawalkator, kt�ry zwierza i wszelkie ptactwo udawa� umia�, cz�owiek niepewnego pochodzenia, cho� si� szlachcicem kurlandzkim powiada�; b�d�c bez fortuny, konie Kmicicowe uje�d�a�, za co laf� pobiera�.</p><p>Ci tedy otoczyli �miej�cego si� pana Andrzeja; Kokosi�ski podni�s� uszniak do g�ry i zaintonowa�:</p><p><emphasis>Wypij�e z nami, gospodarzu mi�y!</emphasis></p><p><emphasis>gospodarzu mi�y!</emphasis></p><p><emphasis>By� pi� m�g� z nami a�e do mogi�y,</emphasis></p><p><emphasis>a�e do mogi�y!</emphasis></p><p>Inni powt�rzyli ch�rem, po czym pan Kokosi�ski wr�czy� Kmicicowi uszniak, a jemu samemu poda� zaraz inny pucharek pan Zend.</p><p>Kmicic podni�s� w g�r� roztruchan i zakrzykn��:</p><p>� Zdrowie mojej dziewczyny!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>Vivat</emphasis>! � krzykn�y wszystkie g�osy, a� szyby pocz�y dr�e� w o�owianych oprawach.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! Przejdzie �a�oba, b�dzie weselisko!</p><p>Pytania pocz�y si� sypa�:</p><p>� A jako� wygl�da? Hej! J�dru�! Bardzo g�adka? Czy taka jak sobie imaginowa�e�? Jest-li druga taka w Orsza�skiem?</p><p>� W Orsza�skiem? � zawo�a� Kmicic. � Kominy przy niej naszymi orsza�skimi pannami zatyka�!... Do stu piorun�w! Nie masz takiej drugiej na �wiecie!</p><p>� Tego�my dla ci� chcieli! � odpowiedzia� pan Ranicki. � Ano, kiedy wesele?</p><p>� Jak si� �a�oba sko�czy.</p><p>� Furda �a�oba! Dzieci si� czarne nie rodz�, jeno bia�e!</p><p>� Jak b�dzie wesele, to nie b�dzie �a�oby. Ostro, J�drusiu!</p><p>� Ostro, J�drusiu! � pocz�li wo�a� wszyscy razem.</p><p>� Ju� tam chor���tom orsza�skim t�skno z nieba na ziemi�! � krzykn�� Kokosi�ski.</p><p>� Nie daj czeka� niebo��tom!</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� cienkim g�osem Reku�-Leliwa � popijem si� na weselu jak nieboskie stworzenia!</p><p>� Moi mili barankowie � odpowiedzia� Kmicic � pofolgujcie mi albo lepiej m�wi�c: id�cie do stu diab��w, niech�e si� po moim domu obejrz�!</p><p>� Na nic to! � odpar� Uhlik. � Jutro ogl�dziny, a teraz pospo�u do sto�u; jeszcze tam par� g�siork�w z pe�nymi brzuchami stoi.</p><p>� My tu ju� za ciebie ogl�dziny odprawili. Z�ote jab�ko ten Lubicz! � rzek� Ranicki.</p><p>� Stajnia dobra! � wykrzykn�� Zend. � Jest dwa bachmaty, dwa husarskie przednie, para �mudzin�w i para ka�muk�w, i wszystkiego po parze jak oczu w g�owie. Stadnin� jutro obejrzym.</p><p>Tu Zend zar�a� jak ko�, a oni si� dziwili, �e tak doskonale udaje, i �mieli si�.</p><p>� Takie� tu porz�dki? � spyta� uradowany Kmicic.</p><p>� I piwniczka jako si� patrzy � zapiszcza� Reku� � ankary smoliste i g�siory sple�nia�e jakoby chor�gwie w ordynku stoj�.</p><p>� To chwa�a Bogu! Siadajmy do sto�u!</p><p>� Do sto�u! Do sto�u!</p><p>Ale zaledwie siedli i ponalewali kielichy, gdy Ranicki zn�w zerwa� si�.</p><p>� Zdrowie podkomorzego Billewicza!</p><p>� G�upi! � odpar� Kmicic. � Jak�e to? Nieboszczyka zdrowie pijesz?</p><p>� G�upi! � powt�rzyli inni. � Zdrowie gospodarskie!</p><p>� Wasze zdrowie!...</p><p>� By nam si� w tych komnatach dobrze dzia�o!</p><p>Kmicic rzuci� mimo woli okiem po izbie jadalnej i ujrza� na poczernia�ej ze staro�ci modrzewiowej �cianie rz�d oczu surowych w siebie utkwionych. Oczy te patrzy�y ze starych portret�w billewiczowskich wisz�cych nisko, na dwa �okcie od ziemi, bo i �ciana by�a niska. Nad obrazami d�ugim, jednostajnym szeregiem wisia�y czaszki �ubrze, jelenie, �osie, w koronach z rog�w, niekt�re ju� sczernia�e, widocznie bardzo stare, inne po�yskuj�ce bia�o�ci�. Wszystkie cztery �ciany by�y nimi ubrane.</p><p>� �owy tu musz� by� przednie, bo widz� i zwierza dostatek! � rzek� Kmicic.</p><p>� Jutro zaraz pojedziem albo pojutrze. Trzeba i okolic� pozna� � odpar� Kokosi�ski. � Szcz�liwy� ty, J�drusiu, �e masz gdzie g�ow� przytuli�!</p><p>� Nie tak jak my! � j�kn�� Ranicki.</p><p>� Wypijmy na pocieszenie! � rzek� Reku�.</p><p>� Nie! Nie na pocieszenie! � odpowiedzia� Kulwiec-Hippocentaurus � ale jeszcze raz za zdrowie J�drusia, naszego rotmistrza kochanego! On to, moi mo�ci panowie, przytuli� nas tu w swoim Lubiczu, nas, biednych <emphasis>exul�w</emphasis>, bez dachu nad g�ow�.</p><p>� S�usznie m�wi! � zawo�a�o kilka g�os�w. � Nie taki g�upi Kulwiec, jak si� wydaje.</p><p>� Ci�ka nasza dola! � piszcza� Reku�. � W tobie ca�a nadzieja, �e nas za wrota, sierot biednych, nie wygonisz.</p><p>� Dajcie spok�j! � m�wi� Kmicic � co moje, to i wasze!</p><p>Na to powstali wszyscy ze swych miejsc i pocz�li go w ramiona bra�. �zy rozczulenia p�yn�y po tych twarzach srogich i pijackich.</p><p>� W tobie ca�a nadzieja, J�drusiu! � wo�a� Kokosi�ski � cho� na grochowinach pozw�l si� przespa�, nie wyganiaj!</p><p>� Dajcie spok�j! � powtarza� Kmicic.</p><p>� Nie wyganiaj! I tak nas wygnali, nas, szlacht� i familiant�w! � wo�a� �a�o�nie Uhlik.</p><p>� Do stu kaduk�w! Kt� was wygania? Jedzcie, pijcie, �pijcie, czego, u diab�a, chcecie?</p><p>� Nie przecz, J�drusiu � m�wi� Ranicki, na kt�rego twarz wyst�pi�y c�tki jak na sk�rze rysia � nie przecz, J�drusiu, przepadli�my z kretesem...</p><p>Tu si� zaci��, przy�o�y� palec do czo�a, jakby g�ow� wysila� i nagle rzek�, spojrzawszy baranimi oczyma na obecnych:</p><p>� Chyba, �e si� fortuna odmieni!</p><p>A wszyscy zawrza�li zaraz ch�rem:</p><p>� Co si� nie ma odmieni�!</p><p>� Jeszcze za swoje zap�acimy.</p><p>� I do fortun dojdziem.</p><p>� I do godno�ci!</p><p>� B�g niewinnym b�ogos�awi. Dobra nasza, mo�ci panowie!</p><p>� Zdrowie wasze! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� �wi�te twoje s�owa, J�drusiu! � odpar� Kokosi�ski, nadstawiaj�c mu swe puco�owate policzki. � Bogdaj nam si� lepiej dzia�o!</p><p>Zdrowia zacz�y kr��y�, czupryny dymi�. Gadali wszyscy jeden przez drugiego, a ka�dy siebie tylko s�ucha� z wyj�tkiem pana Rekucia, bo ten g�ow� spu�ci� na piersi i drzema�. Po chwili Kokosi�ski j�� �piewa�: �Len m�dli�a na m�dlicy!� � co widz�c pan Uhlik doby� z zanadrza czekanika i nu� wt�rowa�, a pan Ranicki, wielki fechmistrz, fechtowa� si� go�� r�k� z niewidzialnym przeciwnikiem, powtarzaj�c p�g�osem:</p><p>� Ty tak, ja tak! Ty tniesz, ja mach! Raz! Dwa! Trzy! � Szach!</p><p>Olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus wytrzeszcza� oczy i przypatrywa� si� pilnie czas jaki� Ranickiemu, na koniec kiwn�� r�k� i rzek�:</p><p>� Kiep z ciebie! Machaj zdr�w, a tak i Kmicicowi na szable nie dotrzymasz.</p><p>� Bo jemu nikt nie dotrzyma; ale ty si� spr�buj!</p><p>� I ze mn� na pistolety nie wygrasz.</p><p>� O dukat strza�!</p><p>� O dukat! A gdzie i do czego?</p><p>Ranicki powl�k� wzrokiem naoko�o, na koniec wykrzykn��, ukazuj�c na czaszki:</p><p>� Mi�dzy rogi! O dukat!</p><p>� O co? � spyta� Kmicic.</p><p>� Mi�dzy rogi! O dwa dukaty! O trzy! Dawajcie pistolety!</p><p>� Zgoda! � krzykn�� pan Andrzej. � Niech idzie o trzy. Zend! Po pistolety!</p><p>Pocz�li krzycze� wszyscy coraz g�o�niej i targowa� si� ze sob�; tymczasem Zend wyszed� do sieni i po ma�ej chwili wr�ci� z pistoletami, workiem kul i rogiem z prochem.</p><p>Ranicki chwyci� za pistolet.</p><p>� Nabity? � spyta�.</p><p>� Nabity!</p><p>� O trzy! Cztery! Pi�� dukat�w! � wrzeszcza� pijany Kmicic.</p><p>� Cicho! Chybisz, chybisz!</p><p>� Utrafi�, patrzcie!... At! Do tej czaszki, mi�dzy rogi... raz, dwa!...</p><p>Wszyscy zwr�cili uwag� na pot�n� czaszk� �osi� wisz�c� wprost Ranickiego; on za� wyci�gn�� r�k�. Pistolet chwia� mu si� w d�oni.</p><p>� Trzy! � wykrzykn�� Kmicic.</p><p>Strza� hukn��, izba nape�ni�a si� dymem prochowym.</p><p>� Chybi�, chybi�! Ot, gdzie dziura! � wo�a� Kmicic, ukazuj�c r�k� na ciemn� �cian�, z kt�rej kula od�upa�a wi�r ja�niejszy.</p><p>� Do dw�ch razy sztuka!</p><p>� Nie!... Dawaj mnie! � wo�a� Kulwiec.</p><p>W tej chwili wpad�a na odg�os strza�u przera�ona czelad�.</p><p>� Precz! Precz! � krzykn�� Kmicic. � Raz! Dwa! Trzy!...</p><p>Zn�w hukn�� strza�, tym razem drzazgi posypa�y si� z ko�ci.</p><p>� A dajcie i nam pistolety! � zakrzykn�li wszyscy naraz.</p><p>I zerwawszy si�, pocz�li grzmoci� pi�ciami po karkach pacho�k�w, chc�c ich do po�piechu zach�ci�. Nim up�yn�� kwadrans, ca�a izba grzmia�a wystrza�ami. Dym przes�oni� �wiat�o �wiec i postacie strzelaj�cych. Hukom wystrza��w towarzyszy� g�os Zenda, kt�ry kraka� jak kruk, kwili� jak sok�, wy� jak wilk, rycza� jak tur. Co chwila przerywa� mu �wist kul; drzazgi lecia�y z czaszek, wi�ry ze �cian i z ram portret�w; w zamieszaniu postrzelano i Billewicz�w, a Ranicki, wpad�szy w furi�, siek� ich szabl�.</p><p>Zdumiona i wyl�k�a czelad� sta�a jakby w ob��kaniu, pogl�daj�c wytrzeszczonymi oczyma na t� zabaw�, kt�ra do napadu tatarskiego by�a podobna. Psy pocz�y wy� i szczeka�. Ca�y dom zerwa� si� na nogi. Na podw�rzu zebra�y si� kupki ludzi. Dziewki dworskie bieg�y pod okna i przyk�adaj�c twarze do szyb, p�aszcz�c nosy, spogl�da�y, co si� dzieje we �rodku.</p><p>Dojrza� je na koniec pan Zend; �wistn�� tak przera�liwie, �e a� w uszach wszystkim zadzwoni�o, i krzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie! Sikorki pod oknami! Sikorki!</p><p>� Sikorki! Sikorki!</p><p>� Dalej w pl�sy! � wrzeszcza�y niesforne g�osy.</p><p>Pijana czereda skoczy�a przez sie� na ganek. Mr�z nie otrze�wi� g��w dymi�cych. Dziewcz�ta, krzycz�c wniebog�osy, rozbieg�y si� po ca�ym podw�rzu; oni za� gonili je i ka�d� schwytan� odprowadzali do izby. Po chwili pocz�y si� pl�sy w�r�d dymu, z�amk�w ko�ci, wi�r�w, wok� sto�u, na kt�rym porozlewane wino utworzy�o ca�e jeziora.</p><p>Tak to bawili si� w Lubiczu pan Kmicic i jego dzika kompania.</p></section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Przez nast�pne dni kilka codziennie bywa� pan Andrzej w Wodoktach i co dzie� wraca� wi�cej rozkochany, i coraz bardziej podziwia� swoj� Ole�k�. Przed kompanionami te� j� pod niebiosa wychwala�, a� pewnego dnia rzek� im:</p><p>� Moi mili barankowie, pojedziecie dzi� czo�em bi�, potem za� um�wili�my si� z dziewczyn�, �e do Mitrun�w wszyscy wyruszymy, aby sanny w lasach za�y� i t� trzeci� maj�tno�� obaczy�. Ona te� nas tam podejmowa� b�dzie go�cinnie, a wy si� przystojnie zachowajcie, bo na bigos posiekam, kt�ren by jej w czymkolwiek uchybi�...</p><p>Kawalerowie ch�tnie skoczyli si� ubiera� i wkr�tce cztery pary sani wioz�o ochocz� m�odzie� do Wodokt�w. Pan Kmicic siedzia� w pierwszych, bardzo ozdobnych, kszta�t nied�wiedzia srebrzystego maj�cych. Ci�gn�o je trzy ka�muki zdobyczne w pstr� uprz�� przybrane, we wst��ki i pi�ra pawie, wedle mody w Smole�skiem, kt�r� od dalszych s�siad�w Smole�szczanie przej�li. Powozi� pacho�ek siedz�cy w szyi nied�wiedziej. Pan Andrzej, przybrany w zielon� aksamitn� bekiesz�, spinan� na z�ote p�tlice a podbit� sobolami i w soboli ko�paczek z czaplim wichrem, wes� by�, ochoczy i tak m�wi� do siedz�cego obok pana Kokosi�skiego:</p><p>� S�uchaj, Kokoszko! Podswawolili�my pono przez te wieczory nad miar�, a zw�aszcza pierwszego, gdy si� to czaszkom i portretom dosta�o. Ba, dziewcz�ta by�y jeszcze gorsze. Zawsze diabe� Zenda podnieci, a potem na kim si� skrupi? � Na mnie! Boj� si�, �eby ludzie nie rozgadali, bo tu chodzi o moj� reputacj�.</p><p>� Powie��e si� na twojej reputacji, bo na nic innego niezdatna, tak jak i nasze.</p><p>� A kto temu winien, je�li nie wy? Pami�taj, Kokoszko, �e to i w Orsza�skiem mieli mnie przez was za niespokojnego ducha i j�zyki na mnie ostrzyli jako no�e na ose�ce.</p><p>� A kto pana Tumgrata na mrozie przy koniu prowadzi�? Kto owego koroniarza usiek�, kt�ren si� pyta�, czy w Orsza�skiem ju� na dw�ch nogach chodz�, czyli jeszcze na czterech? Kto pan�w Wyzi�skich, ojca i syna, poszczerbi�? Kto sejmik ostatni rozp�dzi�?</p><p>� Sejmik rozp�dzi�em w Orsza�skiem, nie gdzie indziej, to domowa rzecz. Pan Tumgrat odpu�ci� mi, umieraj�c, a co do reszty to nie wymawiaj, gdy� pojedynek najniewinniejszemu si� zdarzy.</p><p>� Jam ci te� wszystkich nie wymieni�, o inkwizycjach wojskowych tak�e nie wspomnia�em, kt�rych dwie ci� w obozie czeka.</p><p>� Nie mnie, ale was, bom ja tyle jeno winien, �em wam obywatel�w rabowa� dozwoli�. Ale mniejsza z tym. Stul�e pysk, Kokoszko, i nie powiadaj o niczym s�owa Ole�ce, ani o pojedynkach, ani zw�aszcza o owym strzelaniu do portret�w i o dziewcz�tach. Gdyby si� wyda�o, na was win� z�o��. Czeladzi ju� wspomnia�em i dziewkom, �e niechby kt�re s�owem wspomnia�o, ka�� pasy drze�.</p><p>� Ka� si� podku�, J�drusiu, kiedy si� tak dziewczyny boisz. Inny ty by�e� w Orsza�skiem. Widz� to ju�, widz�, �e b�dziesz na pasku chodzi�, a to na nic! Kt�ry� filozof staro�ytny powiada: �Jak nie ty Kachn�, to Kachna ciebie!� Da�e� si� ju� we wszystkim usidli�.</p><p>� G�upi�, Kokoszko! A co do Ole�ki, b�dziesz i ty z nogi na nog� przest�powa�, jak j� zobaczysz, bo bia�og�owy z tak grzecznym umys�em drugiej nie znale��. Co dobre, to ona wraz pochwali, a co z�e, tego zgani� nie omieszka, bo wedle cnoty s�dzi i w niej ma gotow� miar�. Tak j� ju� nieboszczyk podkomorzy wychowa�. Zechcesz przed ni� fantazj� kawalersk� okaza� i pochwalisz si�, �e� prawo zdepta�, to ci potem jeszcze wstyd: bo zaraz rzeknie, �e zacny obywatel tego czyni� nie powinien, gdy� to jest przeciw ojczy�nie... Tak ona rzeknie, a tobie jakby kto w pysk da� i a� ci dziwno, �e� wprz�dy sam tego nie rozumia�... Tfu! Wstyd! Warcholili�my si� okrutnie, a teraz trzeba przed cnot� i niewinno�ci� oczami �wieci�... Najgorsze by�y te dziewcz�ta!...</p><p>� Wcale nie by�y najgorsze. S�ysza�em, �e tu po za�ciankach szlachcianki jako krew z mlekiem i podobno zgo�a nieoporne.</p><p>� Kto ci to powiada�? � spyta� �ywo Kmicic.</p><p>� Kto powiada�? Kto, je�li nie Zend! Wczoraj dzianeta dereszowatego pr�buj�c, pojecha� do Wo�montowicz; przejecha� jeno drog�, ale widzia� si�a sikorek, bo z nieszpor�w wraca�y. �My�la�em � powiada � �e z konia zlec�, tak ch�dogie i g�adkie.� A co na kt�r� spojrza�, to mu zaraz wszystkie z�by pokaza�a. I nie dziw! Co t�sze ch�opy mi�dzy szlacht� to do Rosie� poszli, a sikorkom przykrzy si� samym.</p><p>Kmicic tr�ci� ku�akiem w bok towarzysza:</p><p>� Pojedziemy, Kokoszko, kiedy wieczorem, niby zb��dziwszy � co?</p><p>� A twoja reputacja?</p><p>� O, do diab�a! Stul�e g�b�! Jed�cie sami, kiedy tak; albo lepiej zaniechajcie i wy! Nie obesz�oby si� bez ha�as�w, a z tutejsz� szlacht� chc� zgodnie �y�, bo ich opiekunami Ole�ki nieboszczyk podkomorzy wyznaczy�.</p><p>� M�wi�e� o tym, alem nie chcia� wierzy�. Sk�d mu taka konfidencja z szarakami?</p><p>� Bo na wojn� z nimi chadza� i to s�ysza�em jeszcze w Orszy, jak mawia�, �e cnotliwa krew w tych lauda�skich. Ale �eby ci prawd�, Kokoszko, powiedzie�, to i mnie zrazu dziwno by�o, bo to tak, jakoby ich str�ami nade mn� uczyni�.</p><p>� Musisz si� im akomodowa� i do wiechci�w w butach k�ania�.</p><p>� Wpierw ich powietrze wydusi. Cicho b�d�, bo mi gniewno! Oni to b�d� mi si� k�aniali i s�u�yli. Chor�giew to gotowa na ka�de zawo�anie.</p><p>� Ju� tam kto inny b�dzie tej chor�gwi rotmistrzowa�. Powiada Zend, �e tu jest jaki� pu�kownik mi�dzy nimi... Zapomnia�em przezwiska... Wo�odyjowski czy kto? On pod Szk�owem im przywodzi�. Dobrze podobno stawali, ale ich tam i wyczesano!</p><p>� S�ysza�em ja o jakim� Wo�odyjowskim, s�awnym �o�nierzu... Ale oto Wodokty ju� wida�.</p><p>� Hej, dobrze tu ludziom na tej �mudzi, bo wsz�dy okrutne porz�dki. Stary musia� by� zawo�any gospodarz... I dw�r, widz�, jak si� patrzy. Ich tu rzadziej nieprzyjaciel pali, to si� i budowa� mog�.</p><p>� My�l�, �e o tej swawoli w Lubiczu nie mo�e ona jeszcze wiedzie� � rzek� jakby do siebie samego Kmicic.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do towarzysza:</p><p>� Moja Kokoszko, zapowiadam tobie, a ty powt�rz jeszcze raz innym, �e tu musicie si� przystojnie zachowa�, a niech kt�ry sobie w czymkolwiek pofolguje, jak mi B�g mi�y, na sieczk� potn�.</p><p>� No! Ale� ci� osiod�ali!</p><p>� Osiod�ali, nie osiod�ali � tobie zasi�!</p><p>� Nie patrz mi na Kasi�, bo ci do niej zasi� � rzek� flegmatycznie Kokosi�ski.</p><p>� Pal z bata! � krzykn�� na wo�nic� Kmicic.</p><p>Pacho�ek, stoj�cy w szyi srebrzystego nied�wiedzia, zakr�ci� batem i wystrzeli� bardzo sprawnie, inni wo�nice poszli za jego przyk�adem i zajechali w�r�d trzaskania, ra�no, weso�o, jakoby kulig.</p><p>Wysiad�szy z sanek, weszli naprz�d do sieni ogromnej jak spichrz, niebielonej, a st�d prowadzi� pan Kmicic do jadalnej izby, przybranej jak w Lubiczu w czaszki pobitych zwierz�t. Tu si� zatrzymali, pogl�daj�c pilnie i ciekawie na drzwi do s�siedniej komnaty, z kt�rej wyj�� mia�a panna Aleksandra. Tymczasem, maj�c widocznie w pami�ci ostrze�enie pana Kmicica, rozmawiali ze sob� tak cicho jak w ko�ciele.</p><p>� Ty� ch�op mowny � szepta� pan Uhlik do Kokosi�skiego � ty powitasz od nas wszystkich.</p><p>� Uk�ada�em sobie przez drog� � odrzek� pan Kokosi�ski � ale nie wiem, czyli b�dzie do�� g�adko, bo mi J�dru� do konceptu przeszkadza�.</p><p>� Byle z fantazj�! Co ma by�, niech b�dzie! Ot, idzie ju�!...</p><p>Panna Aleksandra wesz�a rzeczywi�cie i zatrzyma�a si� troch� u proga jakby zdziwiona tak liczn� kompani�, a i pan Kmicic sta� przez chwil� jak wryty od podziwu nad jej urod�, bo j� dot�d tylko wieczorami widywa�, a przy dniu wydawa�a si� jeszcze pi�kniejsza. Oczy jej mia�y barw� chabru, czarna brew nad nimi odbija�a od bia�ego czo�a jak heban, a p�owy w�os l�ni� si� jakby korona na g�owie kr�lowej. I patrzy�a �mia�o, oczu nie spuszczaj�c, jako pani w swoim domu go�ci przyjmuj�ca, z jasn� twarz�, odbijaj�c� jeszcze ja�niej od czarnej jubki obramowanej gronostajami. Tak powa�nej i wynios�ej panny nie widzieli jeszcze ci zabijakowie przywykli do innego pokroju niewiast, tote� stali szeregiem jakoby na popisie chor�gwi i szurgaj�c nogami, k�aniali si� tak�e szeregiem, a pan Kmicic sun�� naprz�d i uca�owawszy kilkana�cie razy r�k� panienki, rzek�:</p><p>� Otom ci przywi�z�, m�j klejnocie, komiliton�w moich, z kt�rymi ostatni� wojn� odbywa�em.</p><p>� Honor to dla mnie niema�y � odrzek�a Billewicz�wna � przyjmowa� w domu tak godnych kawaler�w, o kt�rych cnocie i wybornych obyczajach ju� od pana chor��ego s�ysza�am.</p><p>To powiedziawszy uchwyci�a si� koniuszkami palc�w za sukni� i podnosz�c j� nieco, dygn�a z nadzwyczajn� powag�, a pan Kmicic wargi przygryz�, ale jednocze�nie a� pokra�nia�, �e tak jego dziewczyna m�wi�a �mia�o.</p><p>Godni kawalerowie, szurgaj�c wci�� nogami, tr�cali jednocze�nie pana Kokosi�skiego.</p><p>� Hajda! Wyst�p!</p><p>Pan Kokosi�ski posun�� si� krok naprz�d, chrz�kn�� i tak rozpocz��:</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno podkomorzanko...</p><p>� �owczanko � poprawi� Kmicic.</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno �owczanko, a nam wielce mi�o�ciwa dobrodziejko! � powt�rzy� zmieszany pan Jaromir. � Wybacz wa�panna, je�elim si� w godno�ci pomyli�...</p><p>� Niewinna to omy�ka � odrzek�a panna Aleksandra � i nic ona tak wymownemu kawalerowi nie ujmie...</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno �owczanko dobrodziko, a nam wielce mi�o�ciwa pani!... Nie wiem, co mi w imieniu ca�ego Orsza�skiego wi�cej wys�awia� przystoi, czy nadzwyczajn� wa�panny dobrodziki urod� i cnot�, czy niewypowiedzian� szcz�liwo�� rotmistrza i komilitona naszego, pana Kmicica, bo chocia�bym si� wzbi� pod ob�oki, chocia�bym samych ob�ok�w dosi�gn��... samych, m�wi�, ob�ok�w...</p><p>� A zle��e ju� raz z tych ob�ok�w! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Na to kawalerowie parskn�li jednym ogromnym �miechem i nagle, wspomniawszy na przykaz Kmicica, chwycili si� r�koma za w�sy.</p><p>Pan Kokosi�ski zmiesza� si� do najwy�szego stopnia, zaczerwieni� si� i rzek�:</p><p>� Witajcie�e sami, poganie, kiedy mnie konfundujecie!</p><p>Wtem panna Aleksandra uj�a si� znowu koniuszkami palc�w za sukni�.</p><p>� Nie sprosta�abym ja wa�panom w wymowie � rzek�a � ale to wiem, �em niegodna tych ho�d�w, kt�re mi w imieniu ca�ego Orsza�skiego sk�adacie.</p><p>I znowu dygn�a z nadzwyczajn� powag�, a orsza�skim zabijakom jako� nieswojsko by�o wobec tej dwornej panny. Starali si� pokaza� jako ludzie grzeczni i nie sz�o im w �ad. Wi�c pocz�li ci�gn�� si� za w�sy, mrucze�, k�a�� r�ce na szable, a� Kmicic rzek�:</p><p>� Przyjechali�my tu niby kuligiem w tej my�li, �eby wa�pann� zabra� i do Mitrun�w przez lasy przewie��, jako wczoraj by�a ugoda. Sanna okrutna, a i pogod� B�g zdarzy� mro�n�.</p><p>� Ju�em ja ciotk� Kulwiec�wn� do Mitrun�w wys�a�a, �eby nam posi�ek przyrz�dzi�a. A teraz maluczko wa�panowie poczekacie, jeno si� nieco cieplej przyodziej�.</p><p>To rzek�szy, zawr�ci�a si� i wysz�a, a Kmicic skoczy� do towarzyszy.</p><p>� A co, mili barankowie? Nie ksi�na?... A co, Kokoszko? To mnie, m�wi�e�, osiod�a�a, a czemu to jako �ak przed ni� sta�e�?... Gdzie� tak� widzia�?</p><p>� Nie trzeba mi by�o w g�b� dmucha�, cho� nie neguj�, �em si� do takiej persony m�wi� nie spodziewa�.</p><p>� Nieboszczyk podkomorzy � rzek� Kmicic � wi�cej z ni� w Kiejdanach na dworze ksi�cia wojewody albo u pa�stwa Hlebowicz�w przesiadywa� ni� w domu i tam to tych g�rnych manier nabra�a. A uroda � co?... Pary jeszcze nie umiecie z g�by pu�ci�!</p><p>� Pokazali�my si� jak kpy! � rzek� ze z�o�ci� Ranicki. � Ale najwi�kszy kiep Kokosi�ski!</p><p>� O zdrajco! Mnie� to �okciem pcha� � trzeba ci by�o samemu ze swoj� c�tkowan� g�b� wyst�pi�!</p><p>� Zgod�, barankowie, zgod�! � rzek� Kmicic. � Dziwi� si� wam wolno, ale nie k��ci�.</p><p>� Ja bym za ni� w ogie� skoczy�! � zawo�a� Reku�. � Zetnij, J�drusiu, ale tego nie zapr�!</p><p>Kmicic jednak nie my�la� �cina�, owszem, kontent by�, w�sa pokr�ca� i triumfalnie na towarzysz�w pogl�da�. Tymczasem wesz�a panna Aleksandra ubrana ju� w kuni ko�paczek, pod kt�rym jasna jej twarz wydawa�a si� jeszcze ja�niejsz�. Wyszli na ganek.</p><p>� To tymi saniami pojedziem? � pyta�a panienka, ukazuj�c na srebrzystego nied�wiedzia. � Jeszczem te� s�uszniejszych sani w �yciu nie widzia�a.</p><p>� Nie wiem, kto tam nimi przedtem je�dzi�, bo zdobyczne. Teraz my we dwoje b�dziemy je�dzili i bardzo si� nadadz�, gdy� i u mnie w herbie panna na nied�wiedziu si� prezentuje. S� inni Kmicicowie, kt�rzy si� Chor�gwiami piecz�tuj�, ale ci id� od Filona Kmity Czarnobylskiego, a ten za� zn�w nie by� z tego domu, z kt�rego wielcy Kmitowie si� wywodzili.</p><p>� A onego nied�wiadka kiedy�e� wa�pan zdoby�?</p><p>� A teraz, w tej ju� wojnie. My biedni <emphasis>exules</emphasis>, kt�rzy�my od fortun odpadli, to jeno mamy, co wojna �upem da. A �em tej pani wiernie s�u�y�, wi�c i nagrodzi�a.</p><p>� Da�by B�g szcz�liwsz�, bo ta jednego nagrodzi, a ca�ej ojczy�nie mi�ej �zy wyciska.</p><p>� B�g to odmieni i hetmani.</p><p>To m�wi�c, Kmicic otula� panienk� fartuchem od sani, pi�knym, z bia�ego sukna i bia�ymi wilkami podszytym; potem sam siad�, krzykn�� na wo�nic�: �Ruszaj!� � i konie zerwa�y si� z miejsca do biegu.</p><p>Zimne powietrze p�dem uderzy�o o ich twarze, wi�c zaniem�wili i s�ycha� by�o tylko �wist zmarz�ego �niegu pod p�ozami, parskanie koni, t�tent i krzyk wo�nicy.</p><p>Wreszcie pan Andrzej pochyli� si� ku Ole�ce:</p><p>� Dobrze wa�pannie?</p><p>� Dobrze � odrzek�a, podnosz�c zar�kawek i przytulaj�c go do ust, by p�d powietrza zatamowa�.</p><p>Sanie gna�y jak wicher. Dzie� by� jasny, mro�ny. �nieg migota�, jakby kto na� iskry sypa�; z bia�ych dach�w chat podobnych do kup �nie�nych strzela�y wysokimi kolumnami dymy r�owe. Stada wron polatywa�y przed saniami w�r�d bezlistnych drzew przydro�nych z krakaniem dono�nym.</p><p>O dwie staje za Wodoktami wpadli na szerok� drog�, w ciemny b�r, kt�ry sta� g�uchy, s�dziwy i cichy, jakby spa� pod obfit� oki�ci�. Drzewa, migotaj�c w oczach, zdawa�y si� ucieka� gdzie� w ty� za sanie, a oni lecieli coraz pr�dzej i pr�dzej, jak gdyby rumaki skrzyd�a mia�y. Od takiej jazdy g�owa si� zawraca i upojenie ogarnia, wi�c ogarn�o i pann� Aleksandr�. Przechyliwszy si� w ty�, zamkn�a oczy, ca�kiem p�dowi si� oddaj�c. Poczu�a s�odk� niemoc i zda�o jej si�, �e ten bojarzyn orsza�ski porwa� j� i p�dzi wichrem, a ona mdlej�ca nie ma si�y si� oprze� ani krzykn��... I lec�, lec� coraz szybciej... Ole�ka czuje, �e obejmuj� j� jakie� r�ce... Czuje wreszcie na wargach jakoby piecz�� rozpalon� i pal�c�... Oczy si� jej nie chc� odemkn�� jakoby w �nie. I lec� � lec�! Senn� pann� zbudzi� dopiero g�os pytaj�cy:</p><p>� Mi�ujesz�e mnie?</p><p>Otworzy�a oczy:</p><p>� Jako dusz� w�asn�!</p><p>� A ja na �mier� i �ywot!</p><p>Znowu soboli ko�pak Kmicica pochyli� si� nad kunim Ole�ki. Sama teraz nie wiedzia�a, co j� upaja wi�cej: poca�unki czy ta jazda zaczarowana?</p><p>I lecieli dalej, a ci�gle borem, borem! Drzewa ucieka�y w ty� ca�ymi pu�kami. �nieg szumia�, konie parska�y, a oni byli szcz�liwi.</p><p>� Chcia�bym do ko�ca �wiata tak jecha�! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Co my czynimy? To grzech! � szepn�a Ole�ka.</p><p>� Jaki tam grzech! Daj jeszcze grzeszy�.</p><p>� Ju� nie mo�na. Mitruny ju� niedaleko.</p><p>� Daleko czy blisko � wszystko jedno!</p><p>I Kmicic podni�s� si� w saniach, wyci�gn�� r�ce do g�ry i pocz�� krzycze�, jakoby w pe�nej piersi rado�ci nie m�g� pomie�ci�:</p><p>� Hej � ha! Hej � ha!</p><p>� Hej, a hop! Hop! Ha! � odezwali si� towarzysze z tylnych sani.</p><p>� Czego wa�panowie tak pokrzykujecie? � pyta�a panna.</p><p>� A ot tak! Z rado�ci! A zakrzyknij no i wa�panna!</p><p>� Hej � ha! � rozleg� si� d�wi�czny, cieniutki g�osik.</p><p>� Moja� ty kr�lowo! Do n�g ci padn�!</p><p>� Kompania si� b�d� �mieli.</p><p>Po upojeniu ogarn�a ich weso�o�� szumna, szalona, jako i jazda by�a szalona. Kmicic pocz�� �piewa�:</p><p><emphasis>Patrzy dziewczyna, patrzy ze dworu,</emphasis></p><p><emphasis>Na bujne pola!</emphasis></p><p><emphasis>�Matu�! Rycerze id� od boru,</emphasis></p><p><emphasis>Oj, moja� dola!�</emphasis></p><p><emphasis>�C�ru�, nie patrzaj � r�czkami oczy</emphasis></p><p><emphasis>Zatknij bia�ymi,</emphasis></p><p><emphasis>Bo ci serduszko z piersi wyskoczy</emphasis></p><p><emphasis>Na wojn� z nimi!�</emphasis></p><p>� Kto wa�pana wyuczy� tak wdzi�cznych pie�ni? � pyta�a panna Aleksandra.</p><p>� Wojna, Ole�ko. W obozie my to sobie z t�skno�ci �piewali.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o gwa�towne wo�anie z tylnych sani:</p><p>� St�j! St�j! Hej tam � st�j!</p><p>Pan Andrzej odwr�ci� si� gniewny i zdziwiony, sk�d towarzyszom przysz�o do g�owy wo�a� na nich i wstrzymywa�, gdy wtem o kilkadziesi�t krok�w za saniami dojrza� je�d�ca zbli�aj�cego si�, co ko� wyskoczy.</p><p>� Na Boga! To m�j wachmistrz Soroka; co� si� musia�o tam sta�! � rzek� pan Andrzej.</p><p>Tymczasem wachmistrz, zbli�ywszy si�, osadzi� konia tak, �e ten a� przysiad� na zadzie, i pocz�� m�wi� zdyszanym g�osem:</p><p>� Panie rotmistrzu!...</p><p>� Co tam, Soroka?</p><p>� Upita si� pali; bij� si�!</p><p>� Jezus Maria! � zakrzykn�a Ole�ka.</p><p>� Nie b�j si� wa�panna... Kto si� bije?</p><p>� �o�nierze z mieszczanami. W rynku po�ar! Mieszczanie si� zasiekli i po prezydium do Poniewie�a pos�ali, a jam tu skoczy� do waszej mi�o�ci. Ledwie tchu mog� z�apa�...</p><p>Przez czas tej rozmowy sanie id�ce z ty�u nadjecha�y; Kokosi�ski, Ranicki, Kulwiec-Hippocentaurus, Uhlik, Reku� i Zend, wyskoczywszy na �nieg, otoczyli ko�em rozmawiaj�cych.</p><p>� O co posz�o? � pyta� Kmicic.</p><p>� Mieszczanie nie chcieli obrok�w dawa� ani koniom, ani ludziom, �e to asygnacji nie by�o; �o�nierze pocz�li gwa�tem bra�. Obiegli�my burmistrza i tych, kt�rzy si� w rynku zatarasowali. Pocz�to ognia dawa� i zapalili�my dwa domy; teraz gwa�t okrutny i we dzwony bij�...</p><p>Oczy Kmicica pocz�y �wieci� gniewem.</p><p>� To i nam trzeba na ratunek! � zakrzykn�� Kokosi�ski.</p><p>� Wojsko �yczkowie oprymuj�! � wo�a� Ranicki, kt�remu plamy czerwone, bia�e i ciemne ca�� twarz zaraz pokry�y. � Szach, szach, mo�ci panowie!</p><p>Zend za�mia� si� zupe�nie tak, jak �mieje si� puszczyk, a� si� konie zestraszy�y, a Reku� podni�s� oczy w g�r� i piszcza�:</p><p>� Bij! Kto w Boga wierzy! Z dymem �yk�w!</p><p>� Milcze�! � hukn�� Kmicic, a� las odegrzmia�, a stoj�cy najbli�ej Zend zatoczy� si� jak pijany. � Nic tam po was! Nie potrzeba tam siekaniny!... Siada� wszyscy w dwoje sani, mnie jedne zostawi� i jecha� do Lubicza! Tam czeka�, chybabym przys�a� po sukurs.</p><p>� Jak to? � zaoponowa� Ranicki.</p><p>Ale pan Andrzej po�o�y� mu r�k� pod szyj� i tylko oczyma straszniej jeszcze za�wieci�.</p><p>� Ni pary z g�by! � rzek� gro�nie.</p><p>Umilkli; wida� si� go bali, chocia� tak zwykle byli z nim poufale.</p><p>� Wracaj, Ole�ko, do Wodokt�w � rzek� Kmicic � albo jed� po ciotk� Kulwiec�wn� do Mitrun�w. Ot! I kulig si� nie uda�. Wiedzia�em, �e oni tam spokojnie nie usiedz�... Ale zaraz tam b�dzie spokojniej, jeno �b�w kilka zleci. B�d� wa�panna zdrowa i spokojna, pilno mi b�dzie z powrotem...</p><p>To rzek�szy, uca�owa� jej r�ce i otuli� w wilczur�; potem siad� do innych sani i zakrzykn�� na wo�nic�:</p><p>� Do Upity!</p></section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Up�yn�o kilka dni, a Kmicic nie wraca�, ale za to do Wodokt�w przyjecha�o trzech szlachty lauda�skiej na zwiady do panienki. Przyjecha� wi�c Pakosz Gasztowt z Pacunel�w, ten, kt�ry go�ci� u siebie pana Wo�odyjowskiego, patriarcha za�cianka, s�ynny z bogactw i sze�ciu c�rek; z tych trzy by�y za trzema Butrymami, a dosta�y ka�da po sto bitych talar�w wiana pr�cz wyprawy i inwentarzy. Drugi przyjecha� Kasjan Butrym, najstarszy cz�owiek na Laudzie, dobrze Batorego pami�taj�cy, z nim zi�� Pakosza, J�zwa Butrym. Ten, cho� w sile wieku, nie mia� bowiem wi�cej jak lat pi��dziesi�t, a na popis pospolitego ruszenia do Rosie� nie poszed�, albowiem w wojnach kozackich kula armatnia stop� mu urwa�a. Zwano go tak�e z tego powodu kuternog� albo J�zw� Beznogim. By� to straszliwy szlachcic, si�y nied�wiedziej i wielkiego rozumu, ale surowy, zgry�liwy, ostro ludzi s�dz�cy. Z tego powodu obawiano si� go nieco w okolicach, bo przebacza� ani sobie, ani innym nie umia�. Bywa� tak�e niebezpieczny, gdy podpi�, ale zdarza�o mu si� to rzadko.</p><p>Ci tedy przyjechali do panny, kt�ra przyj�a ich wdzi�cznie, cho� od razu domy�li�a si�, �e na zwiady przyje�d�aj� i us�ysze� co� od niej o panu Kmicicu pragn�.</p><p>� Bo my do niego chcemy jecha� z pok�onem, ale� to podobno jeszcze z Upity nie wr�ci� � m�wi� Pakosz � tak do ciebie przyjechali pyta� kochanie�ka, kiedy mo�na?</p><p>� My�l�, �e tylko co go nie wida� � odrzek�a panna. � Rad on wam, opiekunowie, b�dzie z ca�ej duszy, bo si�a dobrego s�ysza� o was i dawniej od dziadusia, i teraz ode mnie.</p><p>� Byle nas nie chcia� przyj��, jak Domaszewicz�w przyj��, gdy do niego z wie�ci� o �mierci pu�kownika przyjechali! � mrukn�� ponuro J�zwa.</p><p>Panna dos�ysza�a i odpar�a zaraz �ywo:</p><p>� Wy o to nie b�d�cie krzywi. Mo�e i nie do�� politycznie ich przyj��, ale ju� tu swoj� omy�k� wyzna�. Trzeba te� pami�ta�, �e z wojny szed�, na kt�rej tyle trud�w i zmartwie� przeby�! �o�nierzowi si� nie dziwi�, cho� i na kogo fuknie, bo to u nich humory jako szable ostre.</p><p>Pakosz Gasztowt, kt�ry z ca�ym �wiatem zawsze chcia� by� w zgodzie, kiwn�� r�k� i rzek�:</p><p>� My te� si� i nie dziwili! Dzik na dzika fuknie, jak go z nag�a zobaczy, czemu by cz�ek na cz�eka nie mia� fukn��! My pojedziem po staremu do Lubicza pok�oni� si� panu Kmicicowi, aby z nami �y�, na wojn� i do puszczy chodzi� jako nieboszczyk pan podkomorzy.</p><p>� Tak ju� powiedz, kochanie�ka: uda� ci si� czy nie uda�? � pyta� Kasjan Butrym. � Ta� to nasza powinno�� pyta�!...</p><p>� B�g wam zap�a� za troskliwo��. Zacny to kawaler pan Kmicic, a cho�bym te� co przeciw upatrzy�a, nie godzi�oby mi si� o tym m�wi�.</p><p>� Ale� nic nie upatrzy�a, duszo ty nasza najmilejsza?</p><p>� Nic! Zreszt� nikt go tu nie ma prawa s�dzi�, a bro� Bo�e nieufno�� okaza�! Bogu lepiej dzi�kujmy!</p><p>� Co tu zawczasu dzi�kowa�?! Jak b�dzie za co, to i dzi�kowa�, a nie, to nie dzi�kowa� � odpowiedzia� pos�pny J�zwa, kt�ry jako prawdziwy �mudzin bardzo by� ostro�ny i przewiduj�cy.</p><p>� A o �lubie wy m�wili? � pyta� zn�w Kasjan.</p><p>Ole�ka spu�ci�a oczy.</p><p>� Pan Kmicic chce jak najpr�dzej...</p><p>� Ot, co! Jeszcze by nie kcia�... � mrukn�� J�zwa. � Chybaby g�upi! A kt�ry� to nied�wied� nie kce miodu z barci? Ale po co si� spieszy�? Czy to nie lepiej zobaczy�, co zacz cz�owiek jest? Ojcze Kasjanie, ta� ju� powiedzcie, co macie na j�zyku, nie drzemcie jako zaj�c o po�udniu pod skib�!</p><p>� Ja� nie drzemi�, jeno sobie w g�ow� patrz�, co by rzec � odpowiedzia� staruszek. � Pan Jezus powiedzia� tak: Jak Kuba Bogu, tak B�g Kubie! My te� panu Kmicicowi z�a nie �yczym, aby i on nam nie �yczy�, co daj Bo�e, amen!</p><p>� Byle by� po naszej my�li! � doda� J�zwa.</p><p>Billewicz�wna zmarszczy�a swe sobole brwi i rzek�a z pewn� wynios�o�ci�:</p><p>� Pami�tajcie, asanowie, �e nie s�ug� mamy przyjmowa�. On tu panem b�dzie i jego wola ma by�, nie nasza. On i w opiece musi wa�pan�w zast�pi�.</p><p>� To znaczy, �eby my si� ju� nie wtr�cali? � pyta� J�zwa.</p><p>� To znaczy, �eby�cie mu przyjaci�mi byli, jako on chce by� wam przyjacielem. Przecie on tu w�asnego dobra strze�e, kt�rym ka�dy wedle upodobania rz�dzi. Zali nie prawda, ojcze Pakoszu?</p><p>� �wi�ta prawda! � odrzek� pacunelski staruszek.</p><p>A J�zwa zn�w zwr�ci� si� do starego Butryma:</p><p>� Nie drzemcie, ojcze Kasjanie!</p><p>� Ja� nie drzemi�, jeno w g�ow� patrz�.</p><p>� To m�wcie, co widzicie.</p><p>� Co widz�? Ot, co widz�... Familiant to jest pan Kmicic z wielkiej krwi, a my chudopacho�ki! �o�nierz przy tym s�awny; sam on jeden oponowa� si� nieprzyjacielowi, gdy wszyscy r�ce opu�cili. Daj Bo�e takich jak najwi�cej. Ale kompani� ma nicpotem!... Panie s�siedzie Pakoszu, c�e�cie to od Domaszewicz�w s�yszeli? � �e to wszystko ludzie bezecni, przeciw kt�rym infamie s� i kondemnaty, i protesta, i inkwizycje. Katowskie to syny! Ci�cy byli nieprzyjacielowi, ale i obywatelstwu ci�cy. Palili, rabowali, gwa�ty czynili! Ot, co jest! �eby to tam kogo usiekli albo zajechali, to si� i zacnym zdarza, ale oni podobno� zgo�a tatarskim procederem �yli i dawno by im po wie�ach gni� przysz�o, gdyby nie protekcja pana Kmicica, kt�ren jest mo�ny pan! Ten ich mi�uje i os�ania, i przy nim si� wieszaj� jak latem b�ki przy koniu. A teraz tu przyjechali i ju� wszystkim wiadomo, co zacz s�. To� pierwszego dnia w Lubiczu z bandolet�w palili � i do kogo? � do wizerunk�w nieboszczyk�w Billewicz�w, na co pan Kmicic nie powinien by� pozwoli�, bo to jego dobrodzieje.</p><p>Ole�ka zatka�a oczy r�koma.</p><p>� Nie mo�e by�! Nie mo�e by�!</p><p>� Mo�e, bo by�o! Dobrodziej pozwoli� postrzela�, z kt�rymi w pokrewie�stwo mia� wej��! A potem dziewki dworskie powci�gali do izby dla rozpusty!... Tfu! Obraza boska! Tego u nas nie bywa�o!... Pierwszego dnia zacz�li od strzelania i rozpusty! Pierwszego dnia!...</p><p>Tu stary Kasjan rozgniewa� si� i pocz�� stuka� kijem w pod�og�; na twarz Ole�ki bi�y ciemne rumie�ce, a J�zwa ozwa� si�:</p><p>� A to wojsko pana Kmicicowe, kt�re w Upicie zosta�o, to lepsze? Jacy oficyjerowie, takie i wojsko! Panu So��ohubowi byd�o zrabowali jacy� ludzie, m�wi�, �e pana Kmicica; ch�op�w mejszagolskich, kt�rzy smo�� wie�li, na go�ci�cu pobili. Kto? Te� oni. Pan So��ohub pojecha� do pana Hlebowicza po sprawiedliwo��, a teraz zn�w w Upicie gwa�t! Wszystko to przeciw Bogu! Spokojnie tu bywa�o jak nigdzie, a teraz cho� rusznic� na noc nabijaj i stra�uj � a czemu? Bo pan Kmicic z kompani� przyjecha�!</p><p>� Ojcze J�zwa! Nie m�wcie tak! Nie m�wcie! � zawo�a�a Ole�ka.</p><p>� A jak mam m�wi�? Je�li pan Kmicic nie winien, to po co takich ludzi trzyma, po co z takimi �yje? Wielmo�na panna mu powiedz, �eby on ich przep�dzi� albo katu odda�, bo inaczej nie b�dzie spokoju. A s�ychana to rzecz strzela� do wizerunk�w i rozpust� jawnie p�odzi�? To� ca�a okolica jeno o tym gada!</p><p>� Co ja mam czyni�? � pyta�a Ole�ka. � Mo�e to i �li ludzie, ale on z nimi wojn� odprawia�. Zali wyp�dzi ich na moj� pro�b�?</p><p>� Je�li nie wyp�dzi � mrukn�� z cicha J�zwa � to sam taki!</p><p>Wtem w pannie pocz�a si� krew burzy� przeciw tym towarzyszom, zabijakom i kosterom.</p><p>� Zreszt�, niech tak b�dzie! Musi ich wyp�dzi�! Niech wybiera mnie albo ich! Je�li to prawda, co m�wicie, a dzi� jeszcze b�d� wiedzia�a, czy prawda, to im tego nie daruj�, ani strzelania, ani rozpusty. Jam sama jedna i s�aba sierota, ich kupa zbrojna, ale� si� nie ul�kn�...</p><p>� My ci pomo�em! � rzek� J�zwa.</p><p>� Dla Boga! � m�wi�a Ole�ka unosz�c si� coraz bardziej � niech sobie czyni�, co chc�, ale nie tu, w Lubiczu... Niech b�d�, jacy chc�, ich to rzecz, ich szyje odpowiedz�, ale niech pana Kmicica nie podmawiaj�... do rozpusty... Wstyd! Ha�ba!... My�la�am, �e to �o�nierze niezgrabni, a to, widz�, zdrajcy niegodni, kt�rzy i siebie, i jego plami�. Tak jest! �le im z oczu patrzy�o, ale ja, g�upia, nie pozna�am si� na tym. Dobrze! Dzi�kuj� wam, ojcowie, �e�cie mi oczy na tych judasz�w otworzyli... Wiem, co mi czyni� przystoi.</p><p>� To! To! To! � rzek� stary Kasjan. � Cnota przez ci� m�wi, a my ci pomo�em.</p><p>� Wy pana Kmicica nie winujcie, bo cho�by co i przeciw stateczno�ci uczyni�, to m�ody jest, a oni go kusz�, oni podmawiaj�, oni zach�caj� do rozpusty przyk�adem i ha�b� na jego imi� �ci�gaj�! Tak jest! P�kim �ywa, nie b�dzie tego d�ugo!</p><p>Gniew wzbiera� coraz wi�cej w sercu Ole�ki i zawzi�to�� przeciw towarzyszom pana Kmicica wzrasta�a, jak wzrasta b�l w ranie �wie�o zadanej. Bo te� zraniono w niej okrutnie i mi�o�� w�asn� kobiec�, i t� ufno��, z jak� ca�e czyste uczucie odda�a panu Andrzejowi. Wstyd jej by�o za niego i za siebie, a �w gniew i wstyd wewn�trzny szuka� przede wszystkim winnych.</p><p>Szlachta za� rada by�a, widz�c swoj� pu�kownik�wn� tak gro�n� i do stanowczej wojny warcho��w orsza�skich wyzywaj�c�.</p><p>Ona za� m�wi�a dalej z roziskrzonym wzrokiem:</p><p>� Tak jest! Oni winni i musz� p�j�� precz, nie tylko z Lubicza, ale z ca�ej okolicy.</p><p>� My te� pana Kmicica nie winujem, serce� ty nasze � m�wi� stary Kasjan. � My wiemy, �e to oni go kusz�. Nie ze z�o�ci� my tu i jadem przeciw niemu przyjechali, jeno z �alem, �e zbytnik�w przy sobie trzyma. To� i wiadomo, �e m�ody, g�upi. I pan starosta Hlebowicz za m�odu by� g�upi, a teraz nami wszystkimi rz�dzi.</p><p>� A pies? � m�wi� wzruszonym g�osem pacunelski �agodny staruszek. � P�jdziesz z m�odym w pole, a on, durny, zamiast za zwierzem i��, to ci ko�o n�g, pad�o, swawoli i za po�y ci� ci�ga.</p><p>Ole�ka chcia�a co� m�wi�, ale nagle zala�a si� �zami.</p><p>� Nie p�acz! � rzek� J�zwa Butrym.</p><p>� Nie p�acz, nie p�acz!... � powtarzali dwaj starcy.</p><p>I tak j� pocieszali, ale nie mogli pocieszy�. Po ich odje�dzie zosta�a troska, niepok�j i jakby uraza i do nich, i do pana Andrzeja. Dumn� pann� bola�o coraz g��biej to, �e trzeba by�o go broni�, usprawiedliwia� i t�umaczy�. A ta kompania! Drobne r�ce panny zaciska�y si� na my�l o nich. W oczach jej stawa�y jakby na jawie twarze pana Kokosi�skiego, Uhlika, Zenda, Kulwieca-Hippocentaura i innych � i dostrzeg�a w nich, czego pierwej nie widzia�a; �e by�y to bezczelne twarze, na kt�rych b�aze�stwo, rozpusta i zbrodnia wycisn�y pospo�u swe piecz�cie. Obce Ole�ce uczucie nienawi�ci pocz�o j� opanowywa� jak parz�cy ogie�.</p><p>Lecz w tej rozterce wzrasta�a zarazem z ka�d� chwil� uraza i do pana Kmicica.</p><p>� Wstyd! Sromota! � szepta�a do si� dziewczyna zblad�ymi usty. � Co wieczora wraca� ode mnie do dziewek czeladnych!...</p><p>I czu�a si� sama upokorzona. Niezno�ne brzemi� tamowa�o jej oddech w piersiach.</p><p>Mroczy�o si� na dworze. Panna Aleksandra chodzi�a po izbie pospiesznym krokiem i w duszy wrza�o jej ci�gle. Nie by�a to natura zdolna znosi� prze�ladowania losu i nie broni� si� im. Rycerska krew kr��y�a w tej dziewczynie. Chcia�aby natychmiast rozpocz�� walk� z t� zgraj� z�ych duch�w � natychmiast! Ale co jej pozostaje!... Nic! Jeno �zy i pro�ba, by pan Andrzej rozp�dzi� na cztery wiatry tych ha�bi�cych kompanion�w. A je�li tego uczyni� nie zechce?...</p><p>� Je�li nie zechce...</p><p>I nie �mia�a jeszcze my�le� o tym.</p><p>Rozmy�lania panienki przerwa� pacho�ek, kt�ren wni�s� nar�cz ja�owcowych drewek do kominka i rzuciwszy je wedle trzonu, pocz�� wygarnia� w�gle spod starego popio�u. Nag�e postanowienie przysz�o do g�owy Ole�ce.</p><p>� Kostek! � rzek�a � si�dziesz mi zaraz na ko� i pojedziesz do Lubicza. Je�li pan ju� wr�ci�, pro�, �eby tu przyjecha�, a je�li go nie masz, to niech w�odarz, stary Znikis, siada z tob� i wraz do mnie przybywa � a �ywo!</p><p>Ch�opak rzuci� szczypek smolnych na w�gle, przysypa� je pniakami suchego ja�owcu i skoczy� ku drzwiom.</p><p>Jasne p�omienie pocz�y hucze� i strzela� w kominie. Ole�ce sta�o si� zaraz nieco l�ej na duszy.</p><p>�Mo�e to Pan B�g jeszcze odmieni! � pomy�la�a sobie. � A mo�e to i nie tak �le by�o, jak opiekunowie m�wili... Obaczym!�</p><p>I po chwili przesz�a do czeladnej siedzie� odwiecznym obyczajem billewiczowskim ze s�u�b�, prz�dek pilnowa�, pie�ni pobo�ne �piewa�.</p><p>Po dw�ch godzinach wszed� zmarzni�ty Kostek.</p><p>� Znikis jest w sieni! � rzek�. � Pana nie masz jeszcze w Lubiczu.</p><p>Panna zerwa�a si� �ywo. W�odarz w sieni schyli� si� jej do n�g.</p><p>� A jak tobie zdrowie, jasna dziedziczko?... B�g daj najlepsze!</p><p>Przeszli do izby sto�owej; Znikis stan�� przy drzwiach.</p><p>� Co u was s�ycha�? � pyta�a panienka.</p><p>Ch�op kiwn�� r�k�.</p><p>� At! Pana nie ma...</p><p>� To wiem, �e jest w Upicie. Ale w domu co si� dzieje?</p><p>� At!...</p><p>� S�uchaj, Znikis, m�w �miele, w�os ci z g�owy nie spadnie. M�wi�, �e pan dobry, jeno kompania swawolniki?</p><p>� �eby to, jasna panienka, swawolniki!</p><p>� M�w szczerze.</p><p>� Kiedy, panienka, mnie nie wolno... ja si� boja... Mnie zakazali.</p><p>� Kto zakaza�?</p><p>� Pan...</p><p>� Tak?! � rzek�a panna.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Ona chodzi�a spiesznie po pokoju, ze �ci�ni�tymi ustami i namarszczon� brwi�, on �ledzi� za ni� oczyma.</p><p>Nagle stan�a przed nim.</p><p>� Czyj ty jeste�?</p><p>� A billewiczowski. Ja� z Wodokt�w, nie z Lubicza.</p><p>� Nie wr�cisz wi�cej do Lubicza... tu zostaniesz. Teraz rozkazuj� ci gada� wszystko, co wiesz!</p><p>Ch�op, jak sta� w progu, tak rzuci� si� na kolana.</p><p>� Panienka jasna, ja tam nie kc� wraca�, tam s�dny dzie�!... To, panienka, zb�je i zbere�niki, tam cz�ek dnia i godziny niepewny.</p><p>Billewicz�wna zakr�ci�a si� w miejscu jakby strza�� ugodzona. Poblad�a bardzo, ale spyta�a spokojnie:</p><p>� Prawdali to, �e strzelali w izbie do wizerunk�w?</p><p>� Jak nie strzelali! I dziewki ci�gali po komnatach, i co dzie� ta sama rozpusta. We wsi p�acz, we dworze Sodoma i Gomora! Wo�y id� na st�, barany na st�!... Ludzie w ucisku... Stajennego wczoraj niewinnie rozszczepili.</p><p>� I stajennego rozszczepili?...</p><p>� A jak�e! A najgorzej dziewcz�tom si� krzywda dzieje. Ju� im dworskich nie do�� i po wsi �owi�...</p><p>Nasta�a znowu chwila milczenia. Gor�ce rumie�ce wyst�pi�y na twarz panny i nie znika�y ju� wi�cej.</p><p>� Kiedy si� tam pana spodziewaj� z powrotem?...</p><p>� Oni, panienka, nie wiedz�, jeno s�ysza�em, jak m�wili mi�dzy sob�, �e trzeba jutro ca�ej kompanii do Upity ruszy�. Kazali, �eby konie by�y gotowe. Maj� tu wst�pi� i panienki o czelad� prosi� i o prochy, �e tam mog� by� potrzebne.</p><p>� Maj� tu wst�pi�?... To dobrze. Id� teraz, Znikis, do kuchni. Ju� nie wr�cisz do Lubicza.</p><p>� A�eby tobie B�g da� zdrowie i szcz�cie!...</p><p>Panna Aleksandra wiedzia�a, co chcia�a, ale te� wiedzia�a, jak jej nale�y post�pi�.</p><p>Nazajutrz by�a niedziela. Rankiem, nim panie z Wodokt�w wyjecha�y do ko�cio�a, przybyli panowie: Kokosi�ski, Uhlik, Kulwiec-Hippocentaurus, Ranicki, Reku� i Zend, a za nimi czelad� lubicka, zbrojno i konno, postanowili bowiem kawalerowie i�� w pomoc panu Kmicicowi do Upity.</p><p>Panna wysz�a przeciw nim spokojna i wynios�a, zupe�nie inna od tej, kt�ra ich wita�a po raz pierwszy przed kilku dniami; ledwie g�ow� kiwn�a w odpowiedzi na uni�one ich uk�ony, ale oni my�leli, �e to nieobecno�� pana Kmicica czyni j� tak ostro�n�, i nie poznali si� na niczym.</p><p>Zaraz tedy wyst�pi� pan Jarosz Kokosi�ski, �mielszy ju� jak za pierwszym razem i rzek�:</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno �owczanko dobrodziko! My tu po drodze do Upity wst�pujemy, aby wa�pannie dobrodzice do st�pek upa�� i o <emphasis>auxilia</emphasis> prosi�: jako o prochy, strzelby i �eby� wa�panna czeladzi swej na ko� sie�� kaza�a i z nami jecha�. We�miemy szturmem Upit� i �yczkom troch� krwi upu�cimy.</p><p>� Dziwi mnie � odrzek�a Billewicz�wna � �e wa�panowie do Upity jedziecie, gdy� sama s�ysza�am, jak pan Kmicic wam spokojnie w Lubiczu siedzie� przykaza�, a tak my�l�, �e jemu przystoi rozkazywa�, a waszmo�ciom s�ucha� jako podkomendnym.</p><p>Kawalerowie, us�yszawszy te s�owa, spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Zend wysun�� wargi, jak gdyby chcia� po ptasiemu zagwizda�, Kokosi�ski pocz�� si� g�aska� szerok� d�oni� po g�owie.</p><p>� Jako �ywo! � rzek� � my�la�by kto, �e wa�panna do ciur�w pana Kmicica m�wisz. Prawda jest, �e�my mieli w domu siedzie�, ale gdy czwarty dzie� idzie, a J�drusia nie ma, przyszli�my do takowej konwikcji, �e si� tam m�g� znaczny jaki� tumult uczyni�, w kt�rym i nasze szable si� przygodz�.</p><p>� Pan Kmicic nie na bitw� pojecha�, jeno �o�nierzy swawolnik�w kara�, co by si� �atwo i wa�panom przytrafi� mog�o, gdyby�cie przeciw rozkazowi wyst�pili. Zreszt� pr�dzej by si� tam tumult i siekanina przy was mog�a zdarzy�.</p><p>� Trudno nam z wa�pann� deliberowa�. Prosim tylko o prochy i ludzi.</p><p>� Ludzi i proch�w nie dam, s�yszysz mnie wa�pan!</p><p>� Czy ja dobrze s�ysz�? � rzek� Kokosi�ski. � Jak to wa�panna nie dasz? Kmicicowi, J�drusiowi, na ratunek b�dziesz wa�panna �a�owa�? Wolisz, �eby go co z�ego spotka�o?</p><p>� Co go mo�e najgorszego spotka�, to wa�pan�w kompania!</p><p>Tu oczy dziewczyny pocz�y ciska� b�yskawice i podni�s�szy g�ow�, post�pi�a kilka krok�w ku zabijakom, a oni cofali si� przed ni� w zdumieniu.</p><p>� Zdrajcy! � rzek�a � wy to go jak z�e duchy do grzechu kusicie, wy go namawiacie! Ale znam ju� was, wasz� rozpust�, wasze bezecne uczynki. Prawo was �ciga, ludzie si� od was odwracaj�, a ohyda na kogo pada? � na niego � przez was, banit�w i infamis�w!</p><p>� Hej! Na rany boskie, towarzysze! S�yszycie? � zakrzykn�� Kokosi�ski. � Hej! Co to jest? Zali nie �pimy, towarzysze?</p><p>Billewicz�wna post�pi�a krok jeszcze i ukazuj�c r�k� na drzwi:</p><p>� Precz st�d! � rzek�a.</p><p>Warcho�owie pobledli trupio i �aden z nich nie zdoby� si� na s�owo odpowiedzi. Jeno z�by ich pocz�y zgrzyta�, r�ce drga� ku r�koje�ciom, a oczy ciska� z�e b�yskawice. Ale po chwili dusze w nich upad�y z trwogi. To� ten dom by� pod opiek� pot�nego Kmicica, to� ta zuchwa�a panna by�a jego narzeczon�. Wi�c zgry�li w milczeniu gniew, a ona ci�gle sta�a z roziskrzonym okiem, ukazuj�ca palcem na drzwi.</p><p>Na koniec pan Kokosi�ski rzek� przerywanym w�ciek�o�ci� g�osem:</p><p>� Kiedy nas tu tak wdzi�cznie przyj�to... to... nie pozostaje nam nic innego... jak pok�oni� si�... politycznej gospodyni i p�j��... dzi�kuj�c za go�cin�...</p><p>To rzek�szy, sk�oni� si� czapk� z umy�ln� uni�ono�ci� a� do ziemi, a za nim k�aniali si� i inni i wychodzili kolejno. Gdy drzwi zamkn�y si� za ostatnim, Ole�ka upad�a wyczerpana na krzes�o, dychaj�c ci�ko, bo nie mia�a tyle si�, ile odwagi.</p><p>Oni za� zgromadzili si� na rad� przed gankiem, naok� koni, ale �aden nie chcia� pierwszy przem�wi�.</p><p>Wreszcie Kokosi�ski rzek�:</p><p>� C�, mili barankowie?</p><p>� A c�?</p><p>� Dobrze wam?</p><p>� A tobie dobrze?</p><p>� Ej, �eby nie Kmicic! Ej, �eby nie Kmicic! � rzek� Ranicki, zacieraj�c konwulsyjnie r�ce � pohulaliby�my tu z panienk� po naszemu!...</p><p>� Id�, zadrzyj z Kmicicem! � zapiszcza� Reku�. � Sta� mu!</p><p>Ranickiego twarz, jak sk�ra rysia, ca�a by�a ju� pokryta pi�tnami.</p><p>� I jemu stan�, i tobie, warchole, gdzie chcesz!</p><p>� A to i dobrze! � rzek� Reku�.</p><p>Obaj porwali si� do szabel, ale olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus wtoczy� si� pomi�dzy nich.</p><p>� Na t� pi��! � rzek�, potrz�saj�c jakoby bochnem chleba � na t� pi��! � powt�rzy�. � Pierwszemu, kt�ry szabl� wyci�gnie, �eb roztrzaskam!</p><p>To rzek�szy, pogl�da� to na jednego, to na drugiego, jakby pytaj�c niemo, kt�ry pierwszy zechce popr�bowa�; ale oni tak zagadni�ci uspokoili si� zaraz.</p><p>� Kulwiec ma racj�! � rzek� Kokosi�ski. � Moi mili barankowie, potrzeba nam teraz zgody wi�cej ni� kiedykolwiek... Ja bym radzi� rusza� co pr�dzej do Kmicica, �eby za� ona go pr�dzej nie obaczy�a, bo opisa�aby nas jak diab��w. Dobrze, �e tam �aden na ni� nie warkn��, cho� mnie samemu �wierzbia�y r�ce i j�zyk... Ruszajmy do Kmicica. Ma ona go na nas podbechta�, to lepiej my go wpierw podbechtajmy. Nie daj B�g, aby nas opu�ci�. Zaraz by tu ob�aw� na nas jak na wilk�w uczyniono.</p><p>� Furda! � rzek� Ranicki. � Nic nam nie uczyni�. Teraz wojna; ma�o to ludzi po �wiecie bez dachu i chleba si� w��czy? Zbierzem sobie parti�, towarzysze mili, i niech nas wszystkie trybuna�y �cigaj�! Daj r�k�, Reku�, odpuszczam ci!</p><p>� By�bym ci uszy obci�� � zapiszcza� Reku� � ale ju� pog�d�my si�! Wsp�lna nas konfuzja spotka�a.</p><p>� Kaza� p�j�� precz takim jak my kawalerom! � rzek� Kokosi�ski.</p><p>� I mnie, w kt�rym senatorska krew p�ynie! � doda� Ranicki.</p><p>� Ludziom godnym! Familiantom!</p><p>� �o�nierzom zas�u�onym!</p><p>� I <emphasis>exulom</emphasis>!</p><p>� Sierotom niewinnym!</p><p>� Mam buty wyporkiem podszyte, ale ju� mi nogi marzn� � rzek� Kulwiec. � Co b�dziemy jak dziady pod tym domem stali, nie wynios� nam tu piwa grzanego! Nic tu po nas! Siadajmy i jed�my. Czelad� lepiej odes�a�, bo co po nich bez strzelb i broni, a sami jed�my.</p><p>� Do Upity!</p><p>� Do J�drusia, przyjaciela zacnego! Przed nim si� poskar�ym.</p><p>� Byleby�my go nie min�li.</p><p>� Na ko�, towarzysze! Na ko�!</p><p>Siedli i ruszyli st�p�, gniew i wstyd prze�uwaj�c. Za bram� Ranicki, kt�rego z�o�� trzyma�a jeszcze jak za gard�o, odwr�ci� si� i pogrozi� pi�ci� dworowi.</p><p>� Ej, krwi mi! Ej, krwi!</p><p>� Niechby si� tylko z Kmicicem pok��cili! � rzek� Kokosi�ski � przyjechaliby�my tu jeszcze z hubk�.</p><p>� Mo�e to by�.</p><p>� Bo�e nam pom�! � doda� Uhlik.</p><p>� Poga�ska c�rka, cieciorka zaciek�a!...</p><p>Tak kln�c i sierdz�c si� na pann�, a czasem na siebie samych warcz�c, dojechali do lasu. Ledwie min�li pierwsze drzewa, ogromne stado wron zawichrzy�o si� nad ich g�owami. Zend pocz�� zaraz kraka� przera�liwie; tysi�ce g�os�w odpowiedzia�o mu z g�ry. Stado zni�y�o si� tak, �e a� konie pocz�y si� l�ka� szumu skrzyde�.</p><p>� Stul g�b�! � krzykn�� na Zenda Ranicki. � Jeszcze nieszcz�cie wykraczesz! Kracz� nad nami te wro�ska jakby nad padlin�...</p><p>Ale inni �mieli si�, wiec Zend kraka� ci�gle. Wrony zni�a�y si� coraz bardziej i tak jechali jak w�r�d burzy. G�upi! Nie umieli odgadn�� z�ej wr�by.</p><p>Za lasem ukaza�y si� ju� Wo�montowicze, ku kt�rym kawalerowie ruszyli rysi�, bo mr�z by� srogi i zmarzli bardzo, a do Upity by�o do�� jeszcze daleko. Ale w samej wsi musieli zwolni�. Na szerokiej drodze za�cianku pe�no by�o ludzi, jako zwyczajnie przy niedzieli. Butrymowie i Butrym�wny wracali piechot� i saniami z Mitrun�w, z odpustu. Szlachta pogl�da�a ciekawie na nieznanych je�d�c�w, w p� si� domy�laj�c, co to za jedni. M�ode szlachcianki s�ysza�y ju� o rozpu�cie w Lubiczu i o s�awnych jawnogrzesznikach, kt�rych pan Kmicic przyprowadzi�, wi�c przypatrywa�y im si� jeszcze ciekawiej. Oni za� jechali dumnie, w pi�knych postawach �o�nierskich, w zdobycznych aksamitnych ferezjach, w ko�pakach rysich i na dzielnych koniach. Zna� by�o jednak, �e to �o�nierze zawo�ani: nony rz�siste i harde, prawe r�ce wparte w boki, g�owy podniesione. Nie ust�powali te� nikomu, jad�c szeregiem i pokrzykuj�c od czasu do czasu: �Z drogi!� Jaki taki z Butrym�w spojrza� pos�pnie spode �ba, ale ust�pi�; oni za� gwarzyli mi�dzy sob� o za�cianku.</p><p>� Uwa�cie, mo�ci panowie � m�wi� Kokosi�ski � jakie tu ch�opy ros�e; jeden w drugiego jak tur, a ka�dy wilkiem patrzy.</p><p>� �eby nie ten wzrost i �eby nie szabliska, mo�na by ich wzi�� za cham�w � rzek� Uhlik.</p><p>� Obaczcie no te szablice! Czyste powyrki, jak mi B�g mi�y! � zauwa�y� Ranicki. � Chcia�bym si� z kt�rym popr�bowa�!</p><p>Tu pan Ranicki pocz�� go�� d�oni� szermowa�.</p><p>� On by tak, ja bym tak! On by tak, ja bym tak � i szach!</p><p>� �atwo sobie mo�esz owo <emphasis>gaudium</emphasis> uczyni� � zauwa�y� Reku�. � Z nimi nie trzeba wiele.</p><p>� Wola�bym si� ja z tymi oto dziewcz�tami popr�bowa�! � rzek� nagle Zend.</p><p>� �wiece, nie panny! � wykrzykn�� z zapa�em Reku�.</p><p>� Co wa�� m�wisz: � �wiece? � sosny! A pyski u ka�dej jakoby krokoszem malowane.</p><p>� Ci�ko i na szkapie usiedzie� na taki widok!</p><p>Tak rozmawiaj�c, wyjechali z za�cianka i zn�w ruszyli rysi�. Po p� godziny drogi przybyli do karczmy zwanej Do�y, kt�ra le�a�a na p� drogi mi�dzy Wo�montowiczami i Mitrunami. Butrymi i Butrym�wny zatrzymywali si� w niej zwykle, id�c i wracaj�c z ko�cio�a, aby odpocz�� i rozgrza� si� w czasie mroz�w. Tote� przed zajazdem spostrzegli kawalerowie kilkana�cie sani wys�anych grochowinami i tyle� koni posiod�anych.</p><p>� Napijmy si� gorza�ki, bo zimno! � rzek� Kokosi�ski.</p><p>� Nie zawadzi! � odpar� ch�r jednog�o�ny.</p><p>Zsiedli z koni, zostawili je u s�up�w, a sami weszli do szynkownej izby, ogromnej i ciemnej. Zastali tu moc ludzi. Szlachta, siedz�c na �awach lub stoj�c gromadkami przed szynkwasem, popija�a piwo grzane, a niekt�rzy krupniczek warzony z mas�a, miodu, w�dki i korzeni. Sami to byli Butrymowie, ch�opy du�e, ponure i tak ma�om�wne, �e w izbie prawie nie s�ycha� by�o gwaru. Wszyscy ubrani w szare kapoty z samodzia�u albo rosie�skiego pak�aku, podbite baranami, w pasy sk�rzane, przy szablach w czarnych �elaznych pochwach; przez t� jednostajno�� ubioru czynili poz�r wojska. Ale byli to po cz�ci ludzie starzy od lat sze��dziesi�ciu lub wyrostkowie, do dwudziestu. Ci dla om�ot�w zimowych w domach zostali; reszta, m�czy�ni w sile wieku, ruszyli do Rosie�.</p><p>Ujrzawszy orsza�skich kawaler�w, odsun�li si� troch� od szynkwasu i pocz�li im si� przypatrywa�. Pi�kny moderunek �o�nierski podoba� si� tej wojowniczej szlachcie; czasem te� kt�ry s�owo pu�ci�. �To z Lubicza?� � �Tak, pana Kmicicowa kompania!� � �To ci?� � �A jak�e!�</p><p>Kawalerowie pili gorza�k�, ale krupniczek zbyt pachnia�. Zwietrzy� go pierwszy Kokosi�ski i kaza� da�. Obsiedli tedy st�, a gdy przyniesiono dymi�cy saganek, pocz�li pi�, spogl�daj�c na izb�, na szlacht� i przymru�aj�c oczy, bo w izbie by�o ciemnawo. Okna �nieg zasu�, a d�ugi, niski otw�r gruby, w kt�rej pali� si� ogie�, pozas�ania�y ca�kiem jakie� figury plecami ku izbie odwr�cone.</p><p>Kiedy ju� krupnik pocz�� kr��y� w �y�ach kawaler�w, roznosz�c po ich cia�ach ciep�o przyjemne, o�ywi�y im si� zaraz humory strapione po przyj�ciu w Wodoktach i Zend pocz�� nagle kraka� jak wrona, tak dok�adnie, �e wszystkie twarze zwr�ci�y si� ku niemu.</p><p>Kawalerowie �mieli si�, szlachta pocz�a si� zbli�a�, rozweselona, zw�aszcza m�odsi, pot�ni wyrostkowie o szerokich barach i puco�owatych policzkach. Siedz�ce przy grubie przed ogniem postacie odwr�ci�y si� ku izbie i Reku� pierwszy dostrzeg�, i� by�y to niewiasty.</p><p>A Zend zamkn�� oczy i kraka�, kraka� � nagle przesta� i po chwili obecni us�yszeli g�os duszonego przez psy zaj�ca; zaj�c becza� w ostatniej agonii, coraz s�abiej, ciszej, potem zawrzasn�� rozpaczliwie i zamilk� na wieki � a na jego miejscu rogacz odezwa� si� pot�nie jak z rykowiska.</p><p>Butrymowie stali zdumieni, chocia� Zend ju� przesta�. Spodziewali si� jeszcze co us�ysze�, ale tymczasem us�yszeli tylko piskliwy g�os Rekucia:</p><p>� Sikorki siedz� wedle gruby!</p><p>� A prawda! � rzek� Kokosi�ski, przys�aniaj�c oczy r�k�.</p><p>� Jako �ywo! � przywt�rzy� Uhlik� jeno w izbie tak ciemno, �em nie m�g� rozezna�.</p><p>� Ciekaw jestem, co one tu robi�?</p><p>� Mo�e na ta�ce przychodz�.</p><p>� A poczekajcie, spytam! � rzek� Kokosi�ski.</p><p>I podni�s�szy g�os, pyta�:</p><p>� Mi�e niewiasty, a c�e tam czynicie wedle gruby?</p><p>� Nogi grzejem! � ozwa�y si� cienkie g�osy.</p><p>W�wczas kawalerowie wstali i zbli�yli si� do ogniska. Siedzia�o przy nim na d�ugiej �awie z dziesi�� niewiast starszych i m�odszych, trzymaj�cych bose nogi na klocu le��cym wedle ognia. Z drugiej strony kloca suszy�y si� przemok�e od �niegu buty.</p><p>� To wa�panny nogi grzejecie? � pyta� Kokosi�ski.</p><p>� Bo zmarz�y.</p><p>� Bardzo grzeczne n�ki! � zapiszcza� Reku�, pochylaj�c si� ku klocowi.</p><p>� At! Odczep si� waszmo��! � rzek�a jedna z szlachcianek.</p><p>� Rad bym ja si� przyczepi�, nie odczepi�, ile �e mam spos�b pewny, lepszy od ognia na zmarz�e n�ki, kt�ren spos�b jest nast�puj�cy: jeno pota�cowa� z ochot�, a zamr�z p�jdzie precz!</p><p>� Kiedy pota�cowa�, to pota�cowa�! � rzek� pan Uhlik. � Nie potrzeba ni skrzypk�w, ni basetli, bo ja wam zagram na czekaniku.</p><p>I wydobywszy ze sk�rzanej pochewki, wisz�cej przy szabli, nieodst�pny instrument, gra� pocz��, a kawalerowie sun�li w podrygach do dziewcz�t i nu� je �ci�ga� z �awy. One niby si� broni�y, ale wi�cej krzykiem ni� r�koma, bo naprawd� nie by�y bardzo od tego. Mo�e i szlachta rozochoci�aby si� z kolei, bo przeciw pota�cowaniu w niedziel�, po mszy i w zapusty nikt by bardzo nie protestowa�, ale reputacja �kompanii� by�a ju� zbyt znana w Wo�montowiczach, wi�c pierwszy olbrzymi J�zwa Butrym, ten, kt�ry stopy nie mia�, wsta� z �awy i zbli�ywszy si� do Kulwieca-Hippocentaura, chwyci� go za pier�, zatrzyma� i rzek� ponuro:</p><p>� Je�li si� waszmo�ci chce ta�ca, to mo�e ze mn�?</p><p>Kulwiec-Hippocentaurus oczy przymru�y� i pocz�� w�sami rusza� gwa�townie.</p><p>� Wol� z dziewczyn� � odrzek� � a z wa�ci� to chyba potem...</p><p>Wtem podbieg� Ranicki z twarz� ju� poc�tkowan� plamami, bo ju� burd� poczu�.</p><p>� Co� za jeden, zawalidrogo? � pyta�, chwytaj�c za szabl�.</p><p>Uhlik przesta� gra�, a Kokosi�ski zakrzykn��:</p><p>� Hej, towarzysze! Do kupy! Do kupy!</p><p>Ale ju� za J�zw� sypn�li si� Butrymowie, starcy pot�ni i wyrostki ogromne; pocz�li si� tedy tak�e skupia�, pomrukuj�c jak nied�wiedzie.</p><p>� Czego chcecie? Guz�w szukacie? � pyta� Kokosi�ski.</p><p>� At! Co gada�! Poszli precz! � rzek� z flegm� J�zwa.</p><p>Na to Ranicki, kt�remu chodzi�o o to, aby czasem nie oby�o si� bez b�jki, uderzy� J�zw� r�koje�ci� w piersi, a� si� rozleg�o w ca�ej izbie i krzykn��:</p><p>� Bij!</p><p>Rapiery zab�ys�y, rozleg� si� wrzask niewiast, szcz�k szabel i zgie�k, i zamieszanie. Wtem olbrzymi J�zwa wycofa� si� z potyczki, porwa� stoj�c� wedle sto�u z gruba ciosan� �aw� i podni�s�szy j� jakby leciuchn� deseczk�, zakrzykn��:</p><p>� Rum! rum!</p><p>Kurz wsta� z pod�ogi i przes�oni� walcz�cych, jeno w zam�cie j�ki pocz�y si� odzywa�...</p></section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Tego� samego dnia wieczorem przyjecha� pan Kmicic do Wodokt�w na czele stu kilkunastu ludzi, kt�rych ze sob� z Upity przyprowadzi�, �eby ich do Kiejdan hetmanowi wielkiemu odes�a�, sam uzna� bowiem, �e w tak ma�ym miasteczku nie masz dla wi�kszej liczby ludzi pomieszczenia i �e po og�odzeniu mieszczan �o�nierz musi si� ucieka� do gwa�t�w, zw�aszcza taki �o�nierz, kt�ren tylko strachem przed dow�dc� w karno�ci mo�e by� utrzymany. Do�� bowiem by�o spojrze� na wolentarzy pana Kmicica, �eby doj�� do przekonania, i� gorszego gatunku ludzi trudno by�o w ca�ej Rzeczypospolitej znale��. I Kmicic nie m�g� mie� innych. Po pobiciu hetmana wielkiego nieprzyjaciel zala� ca�y kraj. Resztki wojsk regularnych litewskiego komputu cofn�y si� na pewien czas do Bir� i Kiejdan, aby tam przyj�� do sprawy. Szlachta smole�ska, witebska, po�ocka, m�cis�awska i mi�ska albo poci�gn�a za wojskiem, albo chroni�a si� w wojew�dztwach jeszcze nie zaj�tych. Ludzie �mielszego ducha mi�dzy szlacht� zbierali si� do Grodna, do pana podskarbiego Gosiewskiego, tam bowiem naznacza�y punkt zborny uniwersa�y kr�lewskie zwo�uj�ce pospolite ruszenie. Niestety! Ma�o by�o takich, kt�rzy us�uchali uniwersa��w, ci za� nawet, co poszli za g�osem obowi�zku, �ci�gali si� tak opieszale, �e tymczasem naprawd� nikt oporu nie dawa� pr�cz pana Kmicica, kt�ren czyni� to na w�asn� r�k�, pobudzany wi�cej fantazj� rycersk� ni� patriotyzmem.�atwo jednak zrozumie�, �e w braku wojsk regularnych i szlachty � bra� ludzi, jakich m�g� znale��, wi�c takich, kt�rych obowi�zek do hetman�w nie ci�gn�� i kt�rzy nie mieli nic do stracenia. Nagarn�o si� tedy do niego zawalidrog�w bez dachu i domu, ludzi niskiego stanu, zbieg�ej z wojska czeladzi, zdzicza�ych borowych, pacho�k�w miejskich lub �otrzyk�w prawem �ciganych. Ci pod chor�gwi� spodziewali si� znale�� ochron�, a przy tym �upami si� po�ywi�. W �elaznych r�kach Kmicicowych zmienili si� oni w �mia�ych �o�nierzy, �mia�ych a� do szale�stwa i gdyby sam Kmicic by� statecznym cz�owiekiem, mogli byli znaczne Rzeczypospolitej odda� przys�ugi. Ale Kmicic by� sam swawolnikiem, w kt�rym dusza kipia�a ustawicznie; zreszt� sk�d mia� bra� prowiant i bro�, i konie, gdy jako wolentarz, nie posiadaj�cy nawet list�w zapowiednich, nie m�g� ze skarbu Rzeczypospolitej �adnej spodziewa� si� pomocy. Bra� wi�c gwa�tem, cz�sto na nieprzyjacielu, cz�sto i na swoich. Oporu nie znosi� i za najmniejszy kara� srodze.</p><p>W ustawicznych podjazdach, walkach i napadach zdzicza�, przyzwyczai� si� do krwi przelewu tak, �e nie lada co mog�o poruszy� w nim, dobre zreszt� z natury, serce. Zakocha� si� w ludziach gotowych na wszystko i niepohamowanych. Imi� jego zas�yn�o wkr�tce z�owrogo. Mniejsze oddzia�y nieprzyjacielskie nie �mia�y si� wychyla� z miast i oboz�w w stronach, w kt�rych straszliwy partyzant grasowa�. Ale i miejscowe obywatelstwo, zniszczone przez wojn�, ba�o si� jego ludzi ma�o mniej ni� nieprzyjaci�. Zw�aszcza gdzie oko Kmicica osobi�cie nie spoczywa�o nad nimi, gdzie komend� brali jego oficerowie: Kokosi�ski, Uhlik, Kulwiec, Zend, a szczeg�lniej najdzikszy i najokrutniejszy, lubo z wysokiej krwi pochodz�cy, Ranicki � tam zawsze mo�na by�o pyta�: obro�cyli to czy napastnicy? Kmicic kara� czasem i swoich ludzi, gdy mu nie pod humor co przysz�o, bez mi�osierdzia; ale cz�ciej stawa� po ich stronie, nie dbaj�c na prawa, na �zy i �ycie ludzkie.</p><p>Kompanionowie, pr�cz Rekucia, na kt�rym krew niewinna nie ci�y�a, jeszcze podmawiali m�odego wodza, by coraz bardziej cugl�w swej bujnej naturze popuszcza�.</p><p>Takie to by�o Kmicicowe wojsko.</p><p>Teraz w�a�nie zabra� on sw� ho�ot� z Upity, by j� do Kiejdan odes�a�. Gdy si� tedy zatrzymali przed dworem w Wodoktach, panna Aleksandra a� przerazi�a si�, ujrzawszy ich przez okno, tak byli do hajdamak�w podobni. Ka�dy inaczej zbrojny: jedni w he�mach pobranych na nieprzyjacielu, drudzy w czapkach kozackich, w kapuzach, w kapturach, niekt�rzy w wyp�owia�ych ferezjach, inni w ko�uchach, z rusznicami, spisami, �ukami i berdyszami, na chudych, poszerszenia�ych koniach ubranych w rz�dziki polskie, moskiewskie, tureckie. Uspokoi�a si� dopiero Ole�ka, gdy pan Andrzej, ho�y i weso�y jak zawsze, wpad� do izby i zaraz z niezmiern� �ywo�ci� do r�k jej przypad�.</p><p>Ona za�, cho� poprzednio postanowi�a przyj�� go z powag� i zimno, jednak nie mog�a zapanowa� nad rado�ci�, kt�r� jej sprawi�o jego przybycie. Przy tym mo�e i chytro�� niewie�cia gra�a w tym pewn� rol�, bo trzeba by�o powiedzie� panu Andrzejowi o wyp�dzeniu za drzwi kompanii, wi�c chcia�a go sobie przebieg�a dziewczyna naprz�d zjedna�. A zreszt�, tak j� wita� szczerze, z tak� mi�o�ci�, �e resztki urazy stopnia�y jak �nieg przy p�omieniu.</p><p>�Mi�uje mnie! Nie masz w�tpliwo�ci!� � pomy�la�a.</p><p>A on m�wi�:</p><p>� Ju�em si� tak st�skni�, �em ca�� Upit� chcia� spali�, byle do ci� jak najpr�dzej lecie�. Niech�e ich tam mr�z �ci�nie tych �yk�w!</p><p>� Jam te� by�a niespokojna, �eby tam do bitwy nie przysz�o. Chwa�a Bogu, �e� wa�pan przyjecha�.</p><p>� I! Co za bitwa! �o�nierze pocz�li troch� �yczk�w tarmosi�...</p><p>� Ale� to wa�pan uspokoi�?</p><p>� Zaraz ci powiem wszystko, jak si� zdarzy�o, m�j klejnocie, jeno sobie usi�d� troch�, bom si� strudzi�. Ej! Ciep�o� tu, ej! Mi�o w tych Wodoktach jako w�a�nie w raju. Rad by tu cz�owiek po wiek siedzia� i w one �liczne oczy patrzy�, i nigdy nie wyje�d�a�... Ale napi� si� czego ciep�ego tak�e by nie zawadzi�o, bo na dworze mr�z okrutny.</p><p>� Zaraz ka�� wa�panu wina z jajami zgrza� i sama przynios�.</p><p>� A daj�e i moim wisielcom jak� bary�czyn� gorza�ki i ka� ich do obory pu�ci�, �eby si� jeno od paru bydl�cego nieco rozgrzeli. To�uby maj� wiatrem podszyte i srodze pokostnieli.</p><p>� Niczego im nie po�a�uj�, bo to wa�pa�scy �o�nierze.</p><p>To rzek�szy, u�miechn�a si� tak, a� Kmicicowi w oczach poja�nia�o, i wysun�a si� jak kotka cicho, by w czeladnej wszystko zarz�dzi�.</p><p>Kmicic chodzi� po izbie i po czuprynie si� g�aska�, to w�sa m�odego pokr�ca�, namy�laj�c si�: jak jej opowiedzie�, co si� w Upicie zdarzy�o.</p><p>� Trzeba szczer� prawd� wyzna� � mrucza� pod nosem � nie ma rady, cho�by kompania mieli si� �mia�, �e mnie tu ju� na pasku wodz�...</p><p>I zn�w chodzi�, i zn�w czupryn� na czo�o nagarnia�, wreszcie zniecierpliwi� si�, �e dziewczyna d�ugo nie wraca.</p><p>Tymczasem pacholik wni�s� �wiat�o, pok�oni� si� w pas i wyszed�, a potem zaraz wesz�a wdzi�czna gosposia, nios�c sama w obu r�kach b�yszcz�c� cynow� tac�, na niej garnuszek, z kt�rego wychodzi�a wonna para zagrzanego w�grzyna, i pucharek r�ni�ty ze szk�a, z herbem Kmicic�w. Stary Billewicz dosta� go w swoim czasie od ojca pana Andrzeja, gdy u niego w go�cinie bawi�.</p><p>Pan Andrzej, ujrzawszy gosposi�, poskoczy� ku niej.</p><p>� Hej! � zawo�a� � r�czyny obiedwie zaj�te, nie wymkniesz mi si�!</p><p>I przechyli� si� przez tac�, a ona cofa�a sw� jasn� g��wk� bronion� tylko przez opar wychodz�cy z garnuszka.</p><p>� Zdrajca! Daj�e wa�pan spok�j, bo upuszcz� polewk�...</p><p>Ale on si� gro�by nie ul�k�, po czym zakrzykn��:</p><p>� Jak B�g w niebie, od takich delicyj rozum mo�e si� pomiesza�!</p><p>� Wa�panu dawno ju� si� pomiesza�... Siadaj, siadaj!</p><p>Usiad� pos�usznie, ona za� nala�a mu polewki w pucharek.</p><p>� M�w�e teraz, jake� to w Upicie winnych s�dzi�?</p><p>� W Upicie? Jako Salomon!</p><p>� To i chwa�a Bogu!... Na sercu mi to, �eby wszyscy w okolicy mieli wa�pana za statecznego i sprawiedliwego cz�owieka. Jak�e to tedy by�o?</p><p>Kmicic poci�gn�� dobrze polewki, odetchn�� i rzek�:</p><p>� Musz� opowiada� od pocz�tku. By�o tak: Upominali si� �yczkowie z burmistrzem o asygnacje na prowianty od hetmana wielkiego albo od pana podskarbiego. �Wa�panowie (m�wili �o�nierzom) jeste�cie wolentarzami i eksakcji nie mo�ecie czyni�. Kwatery dajem z �aski, a prowianty damy wtedy, gdy si� oka�e, �e nas zap�ac�.�</p><p>� Mieli s�uszno�� czy nie mieli?</p><p>� S�uszno�� wedle prawa mieli, ale �o�nierze mieli szable, a po staremu, kto ma szabl�, ten ma zawsze lepsz� racj�. Powiadaj� tedy �yczkom: �Zaraz my tu na waszej sk�rze wypiszemy asygnacje!� I wnet sta� si� tumult. Burmistrz z �yczkami zatarasowali si� w ulicy, a moi ich dobywali; nie obesz�o si� bez strzelaniny. Zapalili niebo��ta �o�nierze dla postrachu par� stod�, kilku te� �yczk�w uspokoili...</p><p>� Jak to uspokoili?</p><p>� Kto we�mie szabl� po �bie, to i spokojny jak trusia.</p><p>� Dla Boga! To� to zab�jstwo!</p><p>� W�a�niem na to przyjecha�. �o�nierze zaraz do mnie z narzekaniem i skargami na opresj�, w jakiej �yj�, �e to ich niewinnie prze�laduj�. �Brzuchy mamy puste � m�wili � co nam czyni�?� Kaza�em burmistrzowi, by si� stawi�. Namy�la� si� d�ugo, ale wreszcie przyszed� z trzema innymi. Kiedy to nie zaczn� p�aka�: �Niechby ju� i asygnacji nie dawali � prawi� � ale czemu bij�, czemu miasto pal�? Je�� i pi� byliby�my dali za dobre s�owo, ale oni chcieli s�oniny, miod�w, specja��w, a my sami, ubodzy ludzie, tego nie mamy. Prawem si� b�dziem broni�, a wasza mo�� przed s�dem za swoich �o�nierz�w odpowiesz.�</p><p>� B�g wa�pana b�dzie b�ogos�awi� � zawo�a�a Ole�ka � je�li� sprawiedliwo��, jako si� godzi, uczyni�!</p><p>� Je�lim uczyni�?...</p><p>Tu pan Andrzej skrzywi� si� jak student, kt�ry ma si� do winy przyzna�, i czupryn� pocz�� r�k� na czo�o nagarnia�.</p><p>� M�j kr�lu! � zawo�a� wreszcie �a�osnym g�osem � m�j klejnocie!... Nie gniewaj si� na mnie...</p><p>� C�e� zn�w wa�pan uczyni�? � pyta�a niespokojnie Ole�ka.</p><p>� Kaza�em da� po sto bato�k�w burmistrzowi i radnym! � wyrecytowa� jednym tchem pan Andrzej.</p><p>Ole�ka nie odrzek�a nic, jeno r�ce wspar�a na kolanach, g�ow� spu�ci�a na piersi i pogr��y�a si� w milczeniu.</p><p>� Zetnij szyj�! � wo�a� Kmicic � ale nie gniewaj si�!... Jeszczem wszystkiego nie wyzna�...</p><p>� Jeszcze? � j�kn�a panna.</p><p>� Bo to oni potem pos�ali do Poniewie�a o pomoc. Przysz�o sto g�upich pacho�k�w z oficyjerami. Tych przep�oszy�em, a oficyjer�w... Na Boga, nie gniewaj si�!... Kaza�em go�ych pogna� ka�czugami po �niegu, tak jakem raz panu Tumgratowi w Orsza�skiem uczyni�...</p><p>Billewicz�wna podnios�a g�ow�; surowe jej oczy pa�a�y gniewem, a purpura wyst�pi�a na policzki.</p><p>� Wa�pan nie masz wstydu i sumienia! � rzek�a.</p><p>Kmicic spojrza� zdziwiony, zamilk� na chwil�, po czym spyta� zmienionym g�osem:</p><p>� Prawd�-li m�wisz czy udajesz?</p><p>� Prawd� m�wi�, �e hajdamaki godny to uczynek, nie kawalera!... Prawd� m�wi�, bo mi reputacja wa�pana na sercu le�y, bo mi wstyd, �e� ledwie przyjecha�, ju� ci� ca�e obywatelstwo ma za gwa�townika i palcami ukazuje!...</p><p>� Co mi tam wasze obywatelstwo! Dziesi�ciu cha�up jeden pies strze�e i jeszcze niewiele ma roboty.</p><p>� Ale nie masz infamii na tych chudopacho�kach, nie masz ha�by na niczyim imieniu. Nikogo tu s�dy �ciga� nie b�d� pr�cz wa�pana!</p><p>� Ej, niech�e ci� o to g�owa nie boli. Ka�dy sobie pan w naszej Rzeczypospolitej, kto jeno ma szabl� w gar�ci i lada jak� parti� zebra� potrafi. Co mi uczyni�? Kogo ja si� tu boj�?</p><p>� Je�li wa�pan nikogo si� nie boisz, to wiedz o tym, �e ja si� boj� gniewu bo�ego... i �ez ludzkich si� boj�, i krzywd! A ha�b� z nikim dzieli� si� nie chc�; chocia�em niewiasta s�aba, przecie mi mi�a cze�� imienia mo�e wi�cej ni� niejednemu, kt�ry si� kawalerem powiada.</p><p>� Na Boga! Nie gro��e mi rekuz�, bo mnie jeszcze nie znasz...</p><p>� O, wierz�, �e i m�j dziad wa�pana nie zna�!</p><p>Oczy Kmicica pocz�y skry sypa�, ale i w niej si� rozigra�a krew billewiczowska.</p><p>� Rzucaj si� wa�pan, zgrzytaj! � m�wi�a �mia�o dalej. � Ja� si� nie ul�kn�, chocia�em sama, a wa�� masz ca�� chor�giew rozb�jnik�w pod sob�; niewinno�� moja mnie broni!... My�lisz, �e nie wiem, i�e�cie w Lubiczu wizerunki postrzelali i �e dziewcz�ta na rozpust� ci�gacie?... Wa�� to mnie nie znasz, je�li my�lisz, �e zmilcz� pokornie. Chc� poczciwo�ci od wa�pana i tego wymaga� �aden mi testament nie zabroni... Owszem, wola mojego dziada jest, �ebym tylko poczciwego �on� by�a...</p><p>Kmicic widocznie zawstydzi� si� tych sprawek lubickich, bo spu�ciwszy g�ow�, spyta� cichszym ju� g�osem:</p><p>� Kto ci o owym strzelaniu m�wi�?</p><p>� Wszystka szlachta z okolicy o tym m�wi.</p><p>� Zap�ac� ja tym szarakom, zdrajcom, za �yczliwo��! � odpar� pos�pnie Kmicic. � Ale to sta�o si� po pijanemu... w kompanii... jako �e �o�nierze pohamowa� si� w ochocie nie umiej�. A co do dziewcz�t, to jam ich nie ci�ga�.</p><p>� Wiem, �e to owi bezwstydnicy, owi zb�je do wszystkiego wa�pana podmawiaj�...</p><p>� To nie zb�je, to moi oficyjerowie...</p><p>� Jam tym wa�pana oficyjerom kaza�a p�j�� precz z mego domu!</p><p>Ole�ka spodziewa�a si� wybuchu, tymczasem z najwi�kszym zdziwieniem spostrzeg�a, �e wiadomo�� o wyp�dzeniu kompanion�w �adnego na Kmicicu nie uczyni�a wra�enia, a nawet przeciwnie, zdawa�a mu si� humor poprawia�.</p><p>� Kaza�a� im p�j�� precz? � spyta�.</p><p>� Tak jest.</p><p>� A oni poszli?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Dalib�g, kawalerska w tobie fantazja! Okrutnie mi si� to podoba, bo niebezpieczna rzecz z takimi lud�mi zadrze�. Niejeden ju� ci�ko za to zap�aci�. Ale i oni znaj� mores przed Kmicicem!... Widzisz! Wynie�li si� pokornie jak barankowie � widzisz! A czemu? Bo si� mnie boj�!</p><p>Tu pan Andrzej spojrza� che�pliwie na Ole�k� i w�sa pocz�� pokr�ca�; j� za� rozgniewa�a do reszty ta zmienno�� humoru i ta niewczesna che�pliwo��, wi�c rzek�a wynio�le i z naciskiem:</p><p>� Wa�pan musisz wybra� mi�dzy mn� i nimi, nie mo�e inaczej by�!</p><p>Kmicic zdawa� si� nie spostrzega� tej stanowczo�ci, z jak� Ole�ka m�wi�a, i odpowiedzia� niedbale, prawie weso�o:</p><p>� A po co mnie wybiera�, kiedy ja i ciebie mam, i ich mam! Wa�panna mo�esz sobie w Wodoktach czyni�, co� si� podoba; ale je�eli moi kompanionowie �adnej tu krzywdy ani swawoli si� nie dopu�cili, to za c� mam ich wygania�? Wa�panna tego nie rozumiesz, co to jest s�u�y� pod jedn� chor�gwi� i wojn� razem odbywa�... �adne krewie�stwo tak nie zwi�zuje jak wsp�lna s�u�ba. Wiedz o tym, �e oni ma�o tysi�c razy ratowali mi �ycie, ja im tako�; a �e teraz s� bez dachu, �e ich prawo �ciga, to tym bardziej musz� im da� przytu�ek. Szlachta to przecie wszystko i familianci za wyj�tkiem Zenda, kt�ren jest niepewnego pochodzenia, ale takiego kawalkatora nie masz w ca�ej Rzeczypospolitej. Pr�cz tego, gdyby� go wa�panna s�ysza�a, jak zwierza i ptactwo wszelakie udaje, sama by� go polubi�a.</p><p>Tu pan Andrzej roz�mia� si�, jakby �aden gniew, �adne nieporozumienie nie mia�o nigdy miejsca mi�dzy nimi, a ona a� za�ama�a r�ce, widz�c, jak z r�k jej si� wymyka ta wichrowata natura. Wszystko to, co m�wi�a mu o opinii ludzkiej, o potrzebie statku, o nies�awie, ze�lizgiwa�o si� po nim jak t�py grot po pancerzu. Nierozbudzone sumienie tego �o�nierza nie umia�o odczu� jej oburzenia na ka�d� niesprawiedliwo��, na ka�d� bezecn� swawol�. Jak�e tu do niego trafi�, jak przem�wi�?</p><p>� Niech si� dzieje wola bo�a! � rzek�a wreszcie. � Skoro si� mnie wa�pan wyrzekasz, to id��e swoj� drog�! B�g zostanie nad sierot�!</p><p>� Ja si� ciebie wyrzekam? � pyta� Kmicic z najwi�kszym zdumieniem.</p><p>� Tak jest! Je�li nie s�owy, to uczynkami; je�li nie ty mnie, to ja ciebie... Bo nie p�jd� za cz�owieka, na kt�rym ci꿹 �zy ludzkie i krew ludzka, kt�rego palcami wytykaj�, banitem, rozb�jnikiem zowi� i za zdrajc� maj�!</p><p>� Za jakiego zdrajc�?... Nie przywod��e mnie do szale�stwa, abym za� czego nie uczyni�, czego bym potem �a�owa�. Niech�e we mnie piorun zaraz trza�nie, niech mnie czarci dzi� ob�uszcz�, je�lim ja zdrajca, ja, kt�rym przy ojczy�nie wtedy stawa�, kiedy wszyscy r�ce opu�cili!</p><p>� Wa�pan przy niej stajesz, a czynisz to, co i nieprzyjaciel, bo j� depcesz, bo ludzi w niej katujesz, bo na prawa boskie i ludzkie nie dbasz. Nie! Cho�by mi si� i serce rozdar�o, nie chc� ci� mie� takiego, nie chc�!...</p><p>� Nie gadaj mi o rekuzie, bo si� w�ciekn�! Ratujcie� mnie, anieli! Nie zechcesz mnie po dobrej woli, to ci� i tak wezm�, cho�by tu wszystka ho�ota z za�ciank�w, cho�by sami Radziwi��owie, sam kr�l i wszyscy diabli rogami przyst�pu bronili, cho�bym mia� dusz� czartu zaprzeda�...</p><p>� Nie wzywaj z�ych duch�w, bo ci� us�ysz�! � zakrzykn�a Ole�ka, wyci�gaj�c przed siebie r�ce.</p><p>� Czego ode mnie chcesz?</p><p>� B�d� uczciwy!...</p><p>Umilkli oboje i nasta�a cisza. S�ycha� by�o tylko sapanie pana Andrzeja. Ostatnie s�owa Ole�ki przedar�y jednak pancerz pokrywaj�cy jego sumienie. Czu� si� upokorzony. Nie wiedzia�, co jej odrzec, jak si� broni�. Potem pocz�� chodzi� szybkimi krokami po izbie; ona siedzia�a nieruchomie. Zawis�a nad nimi niezgoda, rozj�trzenie i �al. By�o im ze sob� ci�ko i to d�ugie milczenie stawa�o im si� coraz niezno�niejsze.</p><p>� B�d� zdrowa! � rzek� nagle Kmicic.</p><p>� Jed� wa�pan i niech ci� B�g natchnie inaczej! � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� Pojad�! Gorzki mi by� tw�j napitek, gorzki chleb! ��ci� i octem mnie tu napojono!</p><p>� A wa�pan to my�lisz, �e� mnie s�odycz� napoi�? � odrzek�a g�osem, w kt�rym drga�y �zy.</p><p>� B�d� zdrowa!</p><p>� B�d� zdr�w...</p><p>Kmicic post�pi� ku drzwiom, nagle zwr�ci� si� i poskoczywszy ku niej, chwyci� j� za obie r�ce:</p><p>� Na rany Chrystusa! Czy ty chcesz, �ebym trupem w drodze z konia spad�?</p><p>W�wczas Ole�ka wybuchn�a p�aczem; on obj�� j� i trzyma� w ramionach ca�� dygoc�c�, powtarzaj�c przez zaci�ni�te z�by:</p><p>� Bij�e mnie, kto w Boga wierzy! Bij, nie �a�uj!</p><p>Na koniec wybuchn��:</p><p>� Nie p�acz, Ole�ka! Dla Boga, nie p�acz! Com ci winien? Uczyni� wszystko, co chcesz. Tamtych wyprawi�... W Upicie za�agodz�... B�d� �y� inaczej... Bo ci� mi�uj�... Dla Boga! Serce mi si� rozpuknie... Uczyni� wszystko, jeno nie p�acz... I mi�uj mnie jeszcze...</p><p>Tak on j� uspokaja� i pie�ci�; ona za�, wyp�akawszy si�, rzek�a:</p><p>� Jed� ju� wa�pan. B�g zgod� mi�dzy nami uczyni. Ja nie mam urazy, jeno b�l w sercu...</p><p>Ksi�yc wytoczy� si� ju� wysoko nad bia�e pola, gdy pan Andrzej ruszy� z powrotem do Lubicza, a za nim poc�apali �o�nierze, rozci�gn�wszy si� w�em po szerokim go�ci�cu. Jechali nie przez Wo�montowicze, ale kr�tsz� drog�, bo mr�z pop�ta� bagna i mo�na by�o po nich przeje�d�a� bezpiecznie.</p><p>Wachmistrz Soroka przybli�y� si� do pana Andrzeja.</p><p>� Panie rotmistrzu � spyta� � a gdzie nam stan�� w Lubiczu?</p><p>� Ruszaj precz! � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>I jecha� na przedzie, nic do nikogo nie m�wi�c. W sercu nurtowa� mu �al, chwilami gniew, ale przede wszystkim z�o�� na samego siebie. Pierwsza to by�a noc w jego �yciu, w kt�rej czyni� rachunek sumienia i rachunek ten ci�y� mu gorzej od najci�szego pancerza. Oto przyjecha� w te strony z nadszarpni�t� reputacj� i c� uczyni�, aby j� poprawi�? Pierwszego dnia pozwoli� na strzelanie i rozpust� w Lubiczu i zmy�li�, �e do niej nie nale�a�, bo nale�a�; potem pozwala� ka�dego dnia. Dalej: �o�nierze skrzywdzili mieszczan, a on tej krzywdy dope�ni�. Gorzej! Rzuci� si� na prezydium poniewieskie, pobi� ludzi, pu�ci� go�ych oficer�w na �niegi... Uczyni� mu proces � przegra. Ska�� go na utrat� maj�tku, czci, mo�e i gard�a. A przecie nie b�dzie m�g� jak dawniej, zebrawszy parti� zbrojnej ho�oty, drwi� sobie z praw, bo zamierza si� o�eni�, osi��� w Wodoktach, s�u�y� nie na w�asn� r�k�, ale w kompucie; tam prawo go znajdzie i dosi�gnie. Pr�cz tego, cho�by mu usz�o bezkarnie, jest co� szpetnego w tych post�pkach, jest co� niegodnego rycerza. Mo�e swawola da si� za�agodzi�, ale pami�� jej zostanie i w sercach ludzkich, i w jego w�asnym sumieniu, i w sercu Ole�ki... Tu, gdy wspomnia�, �e ona jednak nie odepchn�a go jeszcze, �e wyje�d�aj�c, czyta� w jej oczach przebaczenie, wyda�a mu si� tak dobr� jak anieli niebiescy. I ot! Bra�a go ochota wr�ci� nie jutro, ale zaraz, wr�ci� co ko� wyskoczy i pa�� jej do n�g, i prosi� o zapomnienie, i ca�owa� te s�odkie oczy, kt�re �zami zrosi�y dzi� jego twarz.</p><p>Chcia�o mu si� samemu rykn�� p�aczem i czu�, �e tak mi�uje t� dziewczyn�, jak nigdy w �yciu nikogo nie mi�owa�. �Na Pann� Naj�wi�tsz�! � my�la� w duszy � uczyni�, co ona zechce; opatrz� kompan�w suto i wyprawi� na kraj �wiata, bo prawda jest, �e oni mnie do z�ego podniecaj�.�</p><p>Tu przysz�o mu do g�owy, �e przybywszy do Lubicza, zastanie ich najpewniej pijanych albo z dziewcz�tami, i chwyci�a go taka z�o��, �e chcia�o mu si� szabl� uderzy� na kogokolwiek, cho�by na tych �o�nierzy, kt�rych prowadzi�, i siec ich bez mi�osierdzia.</p><p>� Dam ja im! � mrucza�, targaj�c w�s. � Jeszcze mnie takim nie widzieli, jak zobacz�...</p><p>Tu zacz�� konia z szale�stwa ostrogami b�� i za tr�zl� targa� i szarpa�, a� rumak rozhuka� si�, a Soroka, widz�c to, mrucza� do �o�nierzy:</p><p>� Rotmistrz si� zbiesi�. Nie daj B�g mu pod r�k� wpa��...</p><p>Jako� pan Andrzej biesi� si� rzeczywi�cie. Naok� by� wielki spok�j. Ksi�yc �wieci� pogodnie, niebo iskrzy�o si� tysi�cami gwiazd, najmniejszy wiatr nie porusza� ga��zi na drzewach � jeno w sercu rycerza wrza�a burza. Droga do Lubicza wyda�a mu si� tak d�uga jak nigdy. Jaka� nieznana dot�d trwoga zacz�a na� nadlatywa� z mroku, z g��bin le�nych i z p�l zalanych zielonawym �wiat�em ksi�yca. Wreszcie zm�czenie ogarn�o pana Andrzeja, gdy� zreszt�, co prawda, ca�� zesz�� noc sp�dzi� w Upicie na pijatyce i hulance. Ale chcia� trud trudem zabi�, otrz�sn�� si� z niepokoju szybk� jazd�, zwr�ci� si� wi�c do �o�nierzy i zakomenderowa�:</p><p>� W konie!...</p><p>Pomkn�� jak strza�a, a za nim ca�y oddzia�. I w tych lasach, i na pustych polach lecieli jak �w orszak piekielny rycerzy krzy�ackich, o kt�rych lud powiada na �mudzi, �e czasami w�r�d jasnych nocy miesi�cznych zjawiaj� si� i p�dz� przez powietrze, zwiastuj�c wojn� i kl�ski nadzwyczajne. T�tent lecia� przed nimi i za nimi; z koni zacz�a para bucha� i dopiero gdy �niegiem pokryte dachy lubickie ukaza�y si� na zawrocie, zwolnili biegu.</p><p>Ko�owr�t zastali otwarty szeroko. Kmicica zdziwi�o, �e gdy podw�rzec zaroi� si� lud�mi i ko�mi, nikt nie wyszed� zobaczy� ani spyta�, co s� za jedni. Spodziewa� si� zasta� okna b�yszcz�ce od �wiate�, us�ysze� g�os Uhlikowego czekanika, skrzypk�w albo weso�e okrzyki biesiady; tymczasem w dw�ch tylko oknach izby jadalnej migota�o niepewne �wiate�ko, zreszt� by�o ciemno, cicho, g�ucho. Wachmistrz Soroka zeskoczy� pierwszy z konia, by podtrzyma� strzemi� rotmistrzowi.</p><p>� I�� spa�! � rzek� Kmicic. � Kto si� zmie�ci w czeladnej, niech �pi w czeladnej, a inni w stajniach. Konie wstawi� do ob�r, stod� i przynie�� im siana z odryny.</p><p>� S�ucham! � odpowiedzia� wachmistrz.</p><p>Kmicic zlaz� z konia. Drzwi od sieni by�y otwarte na rozcie�, a sie� wyzi�biona.</p><p>� Hej tam, jest tam kto? � wo�a� Kmicic.</p><p>Nikt si� nie ozwa�.</p><p>� Hej tam! � powt�rzy� g�o�niej.</p><p>Milczenie.</p><p>� Popili si�... � mrukn�� pan Andrzej.</p><p>I ogarn�a go taka w�ciek�o��, �e pocz�� z�bami zgrzyta�. Jad�c, wstrz�sa� si� z gniewu na my�l, �e zastanie pijatyk� i rozpust�, teraz ta cisza dra�ni�a go jeszcze bardziej.</p><p>Wszed� do izby jadalnej. Na ogromnym stole pali� si� kaganek �ojowy czerwonym, dymi�cym �wiat�em. P�d powietrza, kt�re wpad�o z sieni, chwia� p�omieniem tak, i� przez chwil� nie m�g� pan Andrzej nic dojrze�. Dopiero gdy migotanie uspokoi�o si�, dojrza� szereg postaci le��cych r�wno pod �cian�.</p><p>� Popili si� na umor czy co? � mrukn�� niespokojnie.</p><p>Nast�pnie zbli�y� si� niecierpliwie do pierwszej postaci z brzegu. Twarzy jej nie m�g� widzie�, bo by�a pogr��ona w cieniu, ale po bia�ym sk�rzanym pasie i po bia�ej pochwie na czekanik pozna� pana Uhlika i pocz�� go tr�ca� bez ceremonii nog�.</p><p>� Wstawajcie, tacy synowie! Wstawajcie!...</p><p>Ale pan Uhlik le�a� nieruchomy, z r�koma opad�ymi bezw�adnie po bokach cia�a, a za nim le�eli inni; �aden nie ziewn��, nie drgn��, nie przebudzi� si�, nie mrukn��. W tej�e chwili pan Kmicic spostrzeg�, �e wszyscy le�� na wznak, w jednakowej pozycji i jakie� straszne przeczucie chwyci�o go za serce.</p><p>Poskoczywszy do sto�u, porwa� dr��c� r�k� kaganek i przysun�� go ku twarzom le��cych.</p><p>W�osy powsta�y mu na g�owie, tak straszny widok uderzy� jego oczy... Uhlika wy��cznie m�g� pozna� po bia�ym pasie, bo twarz i g�owa przedstawia�y jedn� bezkszta�tn� mas�, krwaw�, ohydn�, bez oczu, nosa i ust � tylko w�sy ogromne stercza�y z tej okropnej ka�u�y. Pan Kmicic �wieci� dalej... Drugi z kolei le�a� Zend z wyszczerzonymi z�bami i wysz�ymi na wierzch oczyma, w kt�rych zeszkli�o si� przed�miertne przera�enie. Trzeci z kolei, Ranicki, oczy mia� przymkni�te, a po ca�ej twarzy c�tki bia�e, krwawe i ciemne. Pan Kmicic �wieci� dalej... Czwarty le�a� pan Kokosi�ski, najmilszy Kmicicowi ze wszystkich towarzysz�w, bo dawny s�siad bliski. Ten zdawa� si� spa� spokojnie, jeno z boku, w szyi wida� mu by�o du�� ran�, zapewne sztychem zadan�. Pi�ty z kolei le�a� olbrzymi pan Kulwiec-Hippocentaurus z �upanem podartym na piersiach i posiekan� g�stymi razami twarz�. Pan Kmicic przybli�a� kaganek do ka�dej twarzy, a gdy wreszcie sz�stemu, Rekuciowi, w oczy za�wieci�, zda�o mu si�, �e powieki nieszcz�snego zadrga�y troch� od blasku.</p><p>Wi�c postawi� na ziemi kaganek i zacz�� wstrz�sa� z lekka rannym.</p><p>� Reku�, Reku�! � wo�a� � to ja, Kmicic!...</p><p>Za powiekami pocz�a drga� i twarz, oczy i usta otwiera�y si� i zamyka�y na przemian.</p><p>� To ja! � rzek� Kmicic.</p><p>Oczy Rekucia otwar�y si� na chwil� zupe�nie � pozna� twarz przyjaciela i j�kn�� z cicha:</p><p>� J�dru�!... ksi�dza!...</p><p>� Kto was pobi�?! � krzycza� Kmicic, chwytaj�c si� za w�osy.</p><p>� Bu-try-my... � ozwa� si� g�os tak cichy, �e ledwie dos�yszalny.</p><p>Po czym Reku� wypr�y� si�, zesztywnia�, otwarte oczy stan�y mu w s�up � i skona�.</p><p>Kmicic poszed� w milczeniu do sto�u, postawi� na nim kaganek � sam siad� na krze�le i pocz�� r�koma wodzi� po twarzy jak cz�owiek, kt�ry ze snu si� zbudziwszy, sam nie wie, czy ju� si� rozbudzi�, czy widzi jeszcze senne obrazy przed oczyma.</p><p>Nast�pnie zn�w spojrza� na le��ce w mroku cia�a. Zimny pot wyst�pi� mu na czo�o, w�osy zje�y�y si� na g�owie i nagle krzykn�� tak strasznie, �e a� szyby zadrga�y w oknach:</p><p>� Bywaj, kto �yw! Bywaj!</p><p>�o�nierze, kt�rzy roztasowywali si� w czeladnej, pos�yszeli �w krzyk i p�dem wpadli do izby. Kmicic ukaza� im r�k� na le��ce pod �cian� trupy.</p><p>� Pobici! Pobici! � powtarza� chrapliwym g�osem.</p><p>Oni rzucili si� patrze�; niekt�rzy nadbiegli z �uczywem i pocz�li w oczy �wieci� nieboszczykom. Po pierwszej chwili zdumienia wszcz�� si� gwar i zamieszanie. Przylecieli i ci, kt�rzy ju� si� byli pok�adli w stajniach i oborach. Dom ca�y zaja�nia� �wiat�em, zaroi� si� lud�mi, a w�r�d tego zam�tu, nawo�ywa�, pyta� jedni tylko pobici le�eli pod �cian� r�wno i cicho, oboj�tni na wszystko i � przeciw swej naturze � spokojni. Dusze z nich wysz�y, a cia� nie mog�y rozbudzi� ani surmy do bitwy, ani brz�k kielich�w do uczty.</p><p>Tymczasem w gwarze �o�nierskim coraz bardziej przemaga�y okrzyki gro�by i w�ciek�o�ci. Kmicic, kt�ry dot�d by� jakby nieprzytomny, zerwa� si� nagle i zakrzykn��:</p><p>� Na ko�!...</p><p>Ruszy�o si�, co �y�o, ku drzwiom. Nie up�yn�o i p� godziny, ju� stu przesz�o je�d�c�w lecia�o na z�amanie karku po szerokiej, �nie�nej drodze, a na ich czele lecia� pan Andrzej, jakby go z�y duch op�ta�, bez czapki, z go�� szabl� w r�ku. W ciszy nocnej rozlega�y si� dzikie okrzyki:</p><p>� Bij! Morduj!...</p><p>Ksi�yc dosi�gn�� w�a�nie najwy�szej wysoko�ci w swej drodze niebieskiej, gdy nagle blask jego pocz�� si� miesza� i zlewa� z r�owym �wiat�em wychodz�cym jakby spod ziemi; stopniowo niebo czerwienia�o coraz bardziej, rzek�by�, od zorzy wstaj�cej, a� wreszcie krwawa czerwona �una obla�a ca�� okolic�. Jedno morze ognia szala�o nad olbrzymim za�ciankiem Butrym�w, a dziki �o�nierz Kmicicowy, w�r�d dymu, po�ogi i skier buchaj�cych s�upami do g�ry, mordowa� w pie� przera�on� i o�lep�� z trwogi ludno��...</p><p>Zerwali si� ze snu mieszka�cy pobliskich za�ciank�w. Wi�ksze i mniejsze gromady Go�ciewicz�w Dymnych, Stakjan�w, Gasztowt�w i Domaszewicz�w zbiera�y si� na drogach, przed domami i pogl�daj�c w stron� po�aru, podawa�y sobie z ust do ust trwo�liwe wie�ci: �Chyba nieprzyjaciel wtargn�� i pali Butrym�w... To niezwyczajny po�ar!�</p><p>Huk rusznic dochodz�cy od czasu do czasu z oddali potwierdza� te przypuszczenia.</p><p>� P�jd�my na pomoc! � wo�ali �mielsi. � Nie dajmy braciom gin��...</p><p>A gdy tak m�wili starsi, ju� m�odsi, kt�rzy dla om�ot�w zimowych nie poszli do Rosie�, siadali na ko�. W Krakinowie i w Upicie pocz�to bi� w dzwony po ko�cio�ach.</p><p>W Wodoktach ciche pukanie do drzwi zbudzi�o pann� Aleksandr�.</p><p>� Ole�ko! Wstawaj! � wo�a�a panna Franciszka Kulwiec�wna.</p><p>� Niech ciotuchna wejdzie! � Co tam si� dzieje?</p><p>� Wo�montowicze si� pal�!</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego!</p><p>� Strza�y a� tu s�ycha�, tam bitwa! Bo�e, zmi�uj si� nad nami!</p><p>Ole�ka krzykn�a strasznie, po czym wyskoczy�a z ��ka i pocz�a spiesznie szaty narzuca�. Cia�o jej dygota�o jak we febrze. Ona jedna domy�li�a si� od razu, co to za nieprzyjaciel napad� nieszcz�snych Butrym�w.</p><p>Po chwili wpad�y rozbudzone niewiasty z ca�ego domu z p�aczem i szlochaniem. Ole�ka rzuci�a si� na kolana przed obrazem, one posz�y za jej przyk�adem i wszystkie pocz�y odmawia� g�o�no litani� za konaj�cych.</p><p>By�y zaledwie w po�owie, gdy gwa�towne ko�atanie wstrz�sn�o drzwiami od sieni. Niewiasty zerwa�y si� na r�wne nogi, okrzyk trwogi wyrwa� si� im z piersi:</p><p>� Nie otwiera�! Nie otwiera�!</p><p>Ko�atanie ozwa�o si� z podw�jn� si��, rzek�by�: drzwi wyskocz� z zawias. Tymczasem mi�dzy zgromadzone niewiasty wpad� pacholik Kostek.</p><p>� Panienka! � wo�a� � jaki� cz�ek stuka; otwiera� czy nie?</p><p>� Sam-li jest?</p><p>� Sam.</p><p>� Id�, otw�rz!</p><p>Pacho�ek skoczy�, ona za�, chwyciwszy �wiec�, przesz�a do izby jadalnej, za ni� panna Franciszka i wszystkie prz�dki.</p><p>Zaledwie zdo�a�a postawi� �wiec� na stole, gdy w sieni da� si� s�ysze� szcz�k �elaznej zawory, skrzypienie otwieranych drzwi i przed oczyma niewiast ukaza� si� pan Kmicic, straszny, czarny od dymu, krwawy, zadyszany i z ob��kaniem w oczach.</p><p>� Ko� mi pod lasem pad�! � krzykn��. � �cigaj� mnie!...</p><p>Panna Aleksandra utkwi�a we� oczy:</p><p>� Wa�� spali�e� Wo�montowicze?</p><p>� Ja!... Ja!...</p><p>Chcia� co� dalej m�wi�, gdy wtem od strony drogi i lasu doszed� odg�os okrzyk�w i t�tent koni, kt�ry zbli�a� si� z nadzwyczajn� szybko�ci�.</p><p>� Diabli po m� dusz�!... Dobrze! � krzykn�� jakby w gor�czce Kmicic.</p><p>Panna Aleksandra w tej�e chwili zwr�ci�a si� do prz�dek:</p><p>� Je�li b�d� pyta�, powiedzie�, �e nie masz tu nikogo, a teraz do czeladnej i ze �wiat�em tu przyj��!...</p><p>Po czym do Kmicica:</p><p>� Wa�� tam! � rzek�a, ukazuj�c na przyleg�� izb�.</p><p>I prawie przemoc� wepchn�wszy go przez otwarte drzwi, zamkn�a je natychmiast.</p><p>Tymczasem zbrojni ludzie zape�nili podw�rzec i w mgnieniu oka Butrymi, Go�ciewicze, Domaszewicze i inni wpadli do domu. Ujrzawszy pann�, wstrzymali si� w izbie jadalnej � ona za�, stoj�c ze �wiec� w r�ku, zamyka�a sob� drog� do dalszych drzwi.</p><p>� Ludzie! Co si� dzieje? Czego tu chcecie? � pyta�a, nie mru��c oczu przed gro�nymi spojrzeniami i z�owrogim blaskiem go�ych szabel.</p><p>� Kmicic spali� Wo�montowicze! � krzykn�a ch�rem szlachta. � Pomordowa� m��w, niewiasty, dzieci! Kmicic to uczyni�!...</p><p>� My ludzi jego wybili! � rozleg� si� g�os Butryma J�zwy. � A teraz jego g�owy chcemy!...</p><p>� Jego g�owy! Krwi! Rozsieka� zb�jc�!</p><p>� Go�cie go! � zawo�a�a panna. � Czeg� tu stoicie? Go�cie!</p><p>� Zali nie tu si� schroni�? My konia pod lasem znale�li...</p><p>� Nie tu! Dom by� zawarty! Szukajcie w stajniach i oborach.</p><p>� W las uszed�! � zawo�a� jaki� szlachcic. � Hej�e, panowie bracia!</p><p>� Milcze�! � hukn�� pot�nym g�osem J�zwa Butrym. Po czym zbli�y� si� do panny.</p><p>� Panno! � rzek�. � Nie ukrywaj go!... To cz�ek przekl�ty!</p><p>Ole�ka podnios�a obie r�ce nad g�ow�.</p><p>� Przeklinam go wraz z wami!...</p><p>� Amen! � krzykn�a szlachta. � Do zabudowa� i w las! Odnajdziem go! Haj�e na zb�ja!</p><p>� Haj�e! Haj�e!</p><p>Szcz�k szabel i st�panie rozleg�o si� na nowo. Szlachta wypad�a przed ganek i siada�a co pr�dzej na ko�. Cz�� jej szuka�a jeszcze czas jaki� w zabudowaniach, w stajniach, oborach, w odrynie � potem g�osy pocz�y si� oddala� w stron� lasu.</p><p>Panna Aleksandra nas�uchiwa�a, dop�ki zupe�nie nie znik�y, po czym zapuka�a gor�czkowo do drzwi komnaty, w kt�rej ukry�a pana Andrzeja.</p><p>� Nie ma ju� nikogo! Wychod� wa��!</p><p>Pan Kmicic wytoczy� si� z izby jak pijany.</p><p>� Ole�ka!... � zacz��.</p><p>Ona wstrz�sn�a rozpuszczonymi w�osami, kt�re pokrywa�y niby p�aszczem jej plecy.</p><p>� Nie chc� ci� widzie�, zna�! Bierz konia i uchod� st�d!...</p><p>� Ole�ka! � j�kn�� Kmicic, wyci�gaj�c r�ce.</p><p>� Krew na wa�pana r�ku jako na Kainowym! � krzykn�a, odskakuj�c jakby na widok w�a. � Precz, na wieki!...</p></section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Dzie� wsta� blady i o�wieci� kup� gruz�w w Wo�montowiczach, zgliszcza dom�w, zabudowa� gospodarskich, popalone lub poci�te mieczami trupy ludzkie i ko�skie. W popio�ach, w�r�d dogasaj�cych w�gli, gromadki wyblad�ych ludzi szuka�y cia� nieboszczyk�w lub ostatk�w mienia. By� to dzie� �a�o�ci i kl�ski dla ca�ej Laudy. Rojna szlachta odnios�a wprawdzie zwyci�stwo nad oddzia�em Kmicica, ale ci�kie i krwawe.Pr�cz Butrym�w, kt�rych pad�o najwi�cej, nie by�o za�cianka, w kt�rym by wdowy nie op�akiwa�y m��w, rodzice syn�w lub dzieci ojc�w. Tym trudniej przysz�o lauda�skim pokona� napastnik�w, �e co najt�si m�owie byli nieobecni, jeno starcy lub m�odzie�cy w zaraniu m�odo�ci brali udzia� w walce. Jednak�e z Kmicicowych ludzi nie ocala� �aden. Jedni dali gard�a w Wo�montowiczach, broni�c si� tak zaciekle, i� ranni jeszcze walczyli, innych wy�owiono nast�pnego dnia po lasach i wybito bez lito�ci. Sam Kmicic jak w wod� wpad�. Gubiono si� w przypuszczeniach, co si� z nim sta�o? Niekt�rzy twierdzili, �e si� zasiek� w Lubiczu, ale zaraz okaza�o si� to nieprawd�; wi�c przypuszczano, �e si� dosta� do puszczy Zielonki, a stamt�d do Rogowskiej, gdzie chyba jedni Domaszewicze mogli go wy�ledzi�. Wielu twierdzi�o te�, �e do Chowa�skiego zbiegnie i nieprzyjaci� naprowadzi, ale by�y to co najmniej obawy przedwczesne.</p><p>Tymczasem niedobitki Butrym�w poci�gn�y do Wodokt�w i stan�y tam jakby obozem. Dom pe�en by� niewiast i dzieci. Co si� nie zmie�ci�o, posz�o do Mitrun�w, kt�re panna Aleksandra ca�e pogorzelcom odda�a. Pr�cz tego oko�o stu zbrojnych ludzi, kt�rzy si� zmieniali kolejno, stan�o w Wodoktach dla obrony; spodziewano si� bowiem, �e pan Kmicic nie da za wygran� i lada dzie� o pann� zbrojno mo�e si� pokusi�. Przys�a�y i znaczniejsze w okolicy domy, jako Schyllingowie, So��ohuby i inni, kozaczk�w nadwornych i hajduk�w. Wodokty wygl�da�y jakby miasto spodziewaj�ce si� obl�enia. A za� mi�dzy zbrojnymi lud�mi, mi�dzy szlacht�, mi�dzy gromadami niewiast chodzi�a �a�obna panna Aleksandra, blada, bolesna, s�uchaj�c ludzkiego p�aczu i ludzkich przekle�stw na pana Kmicica, kt�re jakby mieczami przeszywa�y jej serce, bo przecie� ona by�a po�redni� przyczyn� wszelkich nieszcz��. Dla niej to przyby� w te okolice �w m�� szalony, kt�ry zburzy� ich spok�j i krwaw� pami�� po sobie zostawi�, prawa podepta�, ludzi pobi�, wsie jak bisurmanin nawiedzi� ogniem i mieczem. A� dziw by�o, �e jeden cz�owiek m�g� tyle z�ego w tak kr�tkim przeci�gu czasu uczyni� i to cz�owiek ani z�y zupe�nie, ani zupe�nie zepsuty. Je�li kto, to panna Aleksandra, kt�ra najbli�ej go pozna�a, wiedzia�a o tym najlepiej. By�a ca�a przepa�� mi�dzy samym panem Kmicicem a jego uczynkami. Ale w�a�nie dlatego, jaki� b�l sprawia�a pannie Aleksandrze my�l, �e ten cz�owiek, kt�rego pokocha�a ca�ym pierwszym impetem m�odego serca, m�g� by� inny; �e mia� w sobie takie przymioty, kt�re mog�y go uczyni� wzorem rycerza, kawalera, s�siada; �e m�g� zyska� zamiast wzgardy � podziw i mi�o�� ludzk�, zamiast przekle�stw � b�ogos�awie�stwa.</p><p>Wi�c chwilami zdawa�o si� pannie, �e to jakie� nieszcz�cie, jaka� si�a wielka a nieczysta popchn�a go do tych wszystkich gwa�t�w, kt�re spe�ni�, a w�wczas chwyta� j� �al prawdziwie niezmierzony nad tym nieszcz�nikiem i niewygas�a mi�o�� nurtowa�a na nowo w sercu, podsycana �wie�ym wspomnieniem jego postaci rycerskiej, s��w, zakl��, kochania.</p><p>Tymczasem sto protest�w oblatowano przeciw niemu w grodzie, sto proces�w mu grozi�o, a pan starosta Hlebowicz wys�a� pacho�k�w do chwytania przest�pcy.</p><p>Prawo musia�o go pot�pi�.</p><p>Jednak�e od wyrok�w do ich wykonania by�o jeszcze daleko, bo bez�ad wzrasta� coraz bardziej w Rzeczypospolitej. Wojna straszliwa zawis�a nad krajem i zbli�a�a si� krwawymi krokami ku �mudzi. Pot�ny Radziwi�� bir�a�ski, kt�ry sam jeden m�g� prawo zbrojn� r�k� poprze�, zbyt by� sprawami publicznymi zaj�ty, a jeszcze bardziej pogr��ony w wielkich zamys�ach tycz�cych domu w�asnego, kt�ry chcia� wynie�� nad wszystkie inne w kraju, cho�by kosztem dobra publicznego. Inni te� magnaci wi�cej o sobie ni� o Rzeczypospolitej my�leli. P�ka�y ju� bowiem od czas�w wojny kozackiej wszystkie spojenia w pot�nej budowie tej Rzeczypospolitej.</p><p>Kraj ludny, bogaty, pe�en dzielnego rycerstwa stawa� si� �upem postronnych, a natomiast samowola i swawola podnosi�y coraz bardziej g�ow� i mog�y ur�ga� prawu � byle si�� czu�y za sob�.</p><p>Uci�nieni przeciw uciskaj�cym najlepsz� i niemal jedyn� we w�asnych szablach mogli znale�� obron�; wi�c te� i Lauda ca�a, protestuj�c si� przeciw Kmicicowi w grodach, d�ugo jeszcze nie zsiada�a z konia, gotowa przemoc przemoc� odeprze�.</p><p>Ale up�yn�� miesi�c, a o Kmicicu nie by�o wie�ci. Ludzie j�li l�ej oddycha�. Mo�niejsza szlachta odwo�a�a zbrojn� czelad�, kt�r� na stra�e do Wodokt�w by�a wys�a�a. Drobniejszej braci t�skno by�o do rob�t i wczas�w po za�ciankach, wi�c tak�e pocz�li si� z wolna rozje�d�a�. A gdy wojenne humory uspokaja�y si� w miar�, jak czas p�yn��, coraz wi�ksza przychodzi�a owej ubogiej szlachcie ochota prawem nieobecnego n�ka� i w trybuna�ach swoich krzywd dochodzi�. Bo cho� samego Kmicica nie mog�y wyroki dosi�gn��, pozosta� przecie Lubicz, wielka i pi�kna maj�tno��, gotowa za poniesione szkody nagroda i zap�ata. Ochot� do proces�w podtrzymywa�a przy tym w lauda�skiej braci bardzo gorliwie panna Aleksandra. Dwakro� zje�d�ali si� do niej na narady starsi lauda�scy, a ona w owych naradach nie tylko bra�a udzia�, ale przewodniczy�a im, zadziwiaj�c wszystkich zgo�a nie niewie�cim umys�em i s�dem tak trafnym, i� m�g� jej go niejeden palestrant pozazdro�ci�. Chcieli tedy starsi lauda�scy Lubicz zbrojno zaj�� i Butrymom go odda�, ale �panienka� odradzi�a stanowczo.</p><p>� Nie p�a�cie gwa�tem za gwa�t � m�wi�a � bo i wasza sprawa z�a b�dzie; niechaj ca�a niewinno�� stanie po waszej stronie. On, cz�owiek mo�ny i skoligacony, znajdzie i w trybuna�ach poplecznik�w, a gdy najmniejszy poz�r dacie, mo�ecie now� krzywd� ponie��. Niech�e wasza racja b�dzie tak jasna, aby ka�dy s�d, cho�by z braci jego z�o�ony, nie m�g� inaczej, jeno na wasz� stron� przys�dzi�. M�wcie Butrymom, by ani statk�w, ani byd�a nie brali i ca�kiem Lubicz w spokoju zostawili. Co im potrzeba, to im z Mitrun�w dam, gdzie wi�cej jest wszelkiego dobra, ni� kiedykolwiek by�o w Wo�montowiczach. A je�liby pan Kmicic na powr�t si� tu zjawi�, niech�e i jego zostawi� w spokoju, p�ki wyrok�w nie b�dzie, ani niech na jego zdrowie nie godz�. Pomnijcie, �e p�ty tylko, p�ki on �yw, macie na kim krzywd waszych poszukiwa�.</p><p>Tak m�wi�a m�dra panna ze statecznym umys�em, a oni s�awili jej m�dro��, nie zwa�aj�c, �e odw�oka mo�e wyj�� tak�e i na korzy�� pana Andrzeja, a przynajmniej, �e mu �ycie zabezpiecza. Mo�e te� i chcia�a Ole�ka to �ycie niefortunne przed nag�� przygod� zabezpieczy�? Ale szlachta us�ucha�a jej, bo przywyk�a z dawnych, przedawnych czas�w wszystko, co wychodzi z ust billewiczowskich, za ewangeli� uwa�a�; i Lubicz pozosta� nietkni�ty � i pan Andrzej, gdyby si� by� zjawi�, m�g�by by� do czasu spokojnie w Lubiczu osi���...</p><p>Lecz on si� nie zjawi�. Natomiast w p�tora miesi�ca p�niej przyszed� do panienki pos�aniec z listem, jaki� obcy cz�owiek, nikomu nieznany. List by� od Kmicica, pisany w nast�puj�ce s�owa:</p><p>�Sercem ukochana, najdro�sza, nieod�a�owana Ole�ko! Wszelkiemu to jest przyrodzone stworzeniu, a zw�aszcza cz�owiekowi, cho�by i najlichszemu, �e za krzywdy swoje m�ci� si� musi, a kto by mu co z�ego uczyni�, tedy on mu tym samym rad p�aci. A �e ja wyci��em t� hard� szlacht�, to B�g widzi, i� nie sta�o si� to z �adnego okrucie�stwa, ale dlatego, �e towarzysz�w moich � wbrew prawom boskim i ludzkim � bez uwagi na ich m�odo�� i wysokie urodzenie tak nielito�ciw� �mierci� pomordowali, jaka by ich nigdzie, nawet u Kozak�w lub Tatar�w, spotka� nie mog�a. Nie b�d� te� zaprzecza�, �e i gniew mnie prawie nadludzki opanowa�, ale kt� b�dzie si� dziwi� gniewowi, kt�ry w krwi przyjacielskiej rozlanej pocz�tek bierze? Duchy to �p. Kokosi�skiego, Ranickiego, Uhlika, Rekucia, Kulwieca i Zenda, w kwiecie wieku i s�awy niewinnie posieczonych, uzbroi�y rami� moje wtedy w�a�nie, gdym � �wiadcz� si� Bogiem! � o zgodzie jeno i przyja�ni ze wszystk� szlacht� lauda�sk� zamy�la�, chc�c �ywot m�j cale odmieni�, wedle s�odkich rad twoich. S�uchaj�c skarg przeciw mnie, nie odrzucaj i mojej obrony i os�d� sprawiedliwie. �al mnie teraz tych ludzi w za�cianku, bo mo�e i niewinnym si� dosta�o, ale �o�nierz, mszcz�c si� krwi bratniej, niewinnych od winnych odr�ni� nie umie i nikogo nie respektuje. Bogdajby si� to nie sta�o, co mi w twoich oczach zaszkodzi� mog�o. Za cudze grzechy i winy, za gniew sprawiedliwy najci�sza dla mnie pokuta, bo straciwszy ciebie, w desperacji sypiam i w desperacji si� budz�, nie mog�c ciebie ani kochania zapomnie�. Niech�e mnie nieszcz�snego trybuna�y os�dz�, niech sejmy wyroki potwierdz�, niech w�o�� mnie do tr�by, do infamii, niech ziemia rozst�pi si� mi pod nogami � wszystko znios�, wszystko przecierpi�, jeno ty, na Boga, nie wyrzucaj mnie z serca. Uczyni� wszystko, co zechc�, oddam Lubicz, oddam po ewakuacji nieprzyjacielskiej i maj�tno�ci orsza�skie; mam ruble zdobyczne w lasach zakopane, i te niech bior�, byle� mi rzek�a, �e mi wiary dotrzymasz, jako ci dziad nieboszczyk z tamtego �wiata nakazuje. Ocali�a� mi �ycie, ocal�e i dusz� moj�, daj krzywdy nagrodzi�, pozw�l �ywot na lepsze odmieni�, bo ju� to widz�, �e gdy ty mnie opu�cisz, to mnie Pan B�g opu�ci i desperacja popchnie mnie do gorszych jeszcze uczynk�w...�</p><p>Ile tam g�os�w litosnych podnios�o si� w duszy Ole�ki na obron� pana Andrzeja, kt� zgadnie, kt� wypisa� potrafi! Mi�o�� jako nasionko le�ne z wiatrem szybko leci, ale gdy drzewem w sercu wyro�nie, to chyba razem z sercem wyrwa� j� mo�na. Billewicz�wna by�a z tych, co sercem uczciwym mocno kochaj�, wi�c �zami obla�a ten list Kmicic�w. Ale nie mog�a przecie za pierwszym s�owem o wszystkim zapomnie�, wszystko przebaczy�. Skrucha Kmicica by�a zapewne szczer�, ale dusza pozosta�a dzik� i natura niepohamowana pewno nie zmieni�a si� tak przez owe wypadki, aby o przysz�o�ci mo�na by�o my�le� bez trwogi. Nie s��w, ale uczynk�w trzeba by�o na przysz�o�� ze strony pana Andrzeja. Zreszt� jak�e to mog�a powiedzie� cz�owiekowi, kt�ry okrwawi� ca�� okolic�, kt�rego imienia nikt po obu brzegach Laudy nie wymawia� bez przekle�stwa: �Przybywaj, za trupy, po�og�, krew i �zy ludzkie oddaj� ci sw� mi�o�� i swoj� r�k�.�</p><p>Wi�c odpisa�a mu inaczej:</p><p>�Jakom wa�panu rzek�a, �e nie chc� ci� zna� i widzie�, tak wytrwam w tym, cho�by mi si� serce mia�o rozedrze�. Krzywd takich, jakie tu wa�pan ludziom wyrz�dzi�e�, nie p�aci si� ni maj�tno�ci�, ni pieni�dzmi, bo umar�ych wskrzesi� nie mo�na. Nie maj�tno�� te� wa�pan utraci�e�, ale s�aw�. Niech�e ci ta szlachta, kt�r�� popali� i pomordowa�, przebaczy, to ci i ja przebacz�; niech ona ci� przyjmie, to i ja przyjm�; niech ona pierwsza za tob� si� wstawi, tedy jej or�downictwa wys�ucham. A jako si� to nigdy sta� nie mo�e, tak i wa�pan szukaj gdzie indziej szcz�cia, najpierwej za� boskiego, nie ludzkiego, przebaczenia, bo ci boskie potrzebniejsze...�</p><p>Panna Aleksandra pola�a �zami ka�de s�owo listu, potem przypiecz�towa�a go billewiczowskim sygnetem i sama wynios�a go pos�a�cowi.</p><p>� Sk�d jeste�? � pyta�a, obrzucaj�c wzrokiem t� dziwaczn� posta� p� ch�opa, p� s�ugi.</p><p>� Z lasu, panoczka.</p><p>� A gdzie tw�j pan?</p><p>� Tego mnie nie wolno powiedzie�... Ale on st�d daleko; ja pi�� dni jecha� i szkap� zmordowa�.</p><p>� Masz talara! � rzek�a Ole�ka. � A tw�j pan nie w chorobie?</p><p>� Zdrowy on junak jak tur.</p><p>� A nie w g�odzie? Nie w ub�stwie?</p><p>� On bogaty pan.</p><p>� Id� z Bogiem.</p><p>� K�aniam do n�g.</p><p>� Powiedz panu... czekaj... powiedz panu... niech go B�g wspomaga...</p><p>Ch�op odszed� � i znowu zacz�y p�yn�� dnie, tygodnie bez wie�ci o Kmicicu; przychodzi�y za to publiczne, jedna od drugiej nieszcz�liwsze. Wojska Chowa�skiego coraz szerzej zalewa�y Rzeczpospolit�. Nie licz�c ziem ukrainnych, w samym Wielkim Ksi�stwie wojew�dztwa: po�ockie, smole�skie, witebskie, m�cis�awskie, mi�skie i nowogrodzkie, by�y zaj�te; jeno cz�� wile�skiego, brzesko-litewskie, trockie i starostwo �mudzkie oddycha�y jeszcze woln� piersi�, ale i te z dnia na dzie� spodziewa�y si� go�ci.</p><p>Na ostatni, wida�, szczebel niemocy zesz�a Rzeczpospolita, gdy nie mog�a da� oporu tym w�a�nie si�om, kt�re lekcewa�ono a� dot�d i z kt�rymi zawsze rozprawiano si� zwyci�sko. Prawda, �e si�y te wspomaga� nieugaszony i odradzaj�cy si� ci�gle bunt Chmielnickiego, prawdziwa hydra stug�owa; pomimo jednak buntu, pomimo wyczerpania si� w poprzednich wojnach i staty�ci, i wojownicy ur�czali, �e samo tylko Wielkie Ksi�stwo mog�o i by�o w stanie nie tylko nap�r odeprze�, ale jeszcze chor�gwie swe zwyci�sko poza w�asne granice przenie��. Na nieszcz�cie, niezgoda wewn�trzna stawa�a owej mo�no�ci na przeszkodzie, parali�uj�c usi�owania tych nawet obywateli, kt�rzy �ycie i mienie w ofierze nie�� byli gotowi.</p><p>Tymczasem w ziemiach jeszcze nie zaj�tych chroni�y si� tysi�ce zbieg�w, tak ze szlachty, jak ludu prostego. Miasta, miasteczka i wsie na �mudzi pe�ne by�y ludzi przywiedzionych kl�skami wojny do n�dzy i rozpaczy. Miejscowa ludno�� nie mog�a ani pomie�ci� wszystkich, ani da� im dostatecznego po�ywienia � wi�c nieraz marli z g�odu, mianowicie ludzie niskiego stanu; nieraz przemoc� brali to, czego im odmawiano, st�d zamieszki, bitwy i rozboje stawa�y si� coraz cz�stsze.</p><p>Zima by�a nadzwyczajna w swej surowo�ci. Przyszed� wreszcie kwiecie�, a �niegi le�a�y grubo nie tylko w lasach, ale i na polach. Gdy zesz�oroczne zapasy wyczerpa�y si�, a nowych jeszcze nie by�o, pocz�� grasowa� g��d, brat wojny, i rozpo�ciera� swe panowanie coraz szerzej. Wyjechawszy z domu, nietrudno by�o spotka� trupy ludzkie le��ce po polach, przy drogach, skostnia�e, ogryzione przez wilki, kt�re rozmno�ywszy si� nadzwyczajnie, ca�ymi stadami podchodzi�y pod wsie i za�cianki. Wycie ich miesza�o si� z wo�aniem ludzkim o lito��; po lasach bowiem, po polach i tu� ko�o wsi licznych po�yskiwa�y nocami ogniska, przy kt�rych n�dzarze rozgrzewali przemarz�e cz�onki, a gdy kto przeje�d�a�, tedy biegli za nim, prosz�c o grosz, o chleb, o mi�osierdzie, j�cz�c, przeklinaj�c i gro��c zarazem. Strach zabobonny zdj�� umys�y ludzkie. Wielu m�wi�o, �e te wojny tak niepomy�lne i te nieszcz�cia dot�d niebywa�e do imienia kr�lewskiego s� przywi�zane. T�umaczono ch�tnie, �e litery: J. C. R., wybite na pieni��kach, znacz� nie tylko <emphasis>Joannes Casimirus Rex</emphasis>, ale i <emphasis>Initium Calamitatis Regni</emphasis>. A je�li w prowincjach jeszcze przez wojn� niezaj�tych powstawa� taki przestrach i bez�ad, �atwo si� domy�li�, co dzia�o si� w tych, kt�re ju� depta�a ognista stopa wojny. Ca�a Rzeczpospolita by�a rozprz�ona, targana przez partie, chora i w gor�czce, jak cz�owiek przed �mierci�. Przepowiadano tak�e nowe wojny zewn�trzne i domowe. Jako� powod�w nie brak�o. R�ne pot�ne w Rzeczypospolitej domy ogarni�te wichrem niezgody pogl�da�y na si� jakby nieprzyjacielskie pa�stwa, a za nimi ca�e ziemie i powiaty tworzy�y przeciwne obozy. Tak w�a�nie by�o na Litwie, gdzie wa�� sroga mi�dzy Januszem Radziwi��em, hetmanem wielkim, a Gosiewskim, hetmanem polnym, a zarazem podskarbim Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, prawie w otwart� zmieni�a si� wojn�. Po stronie podskarbiego stan�li mo�ni Sapiehowie, kt�rym od dawna by�a sol� w oku pot�ga radziwi��owskiego domu. Tych stronnicy ci�kimi zaiste wielkiego hetmana obarczali zarzutami: i� pragn�c tylko s�awy dla siebie, wojsko pod Szk�owem wytraci� i kraj na �up wyda�; �e wi�cej ni� szcz�cia Rzeczypospolitej po��da� dla swego domu prawa zasiadania w sejmach cesarstwa niemieckiego; �e nawet o udzielnej koronie zamy�la�, �e katolik�w prze�ladowa�...</p><p>I przychodzi�o nieraz ju� do bitew mi�dzy partyzantami stron obu, niby bez wiedzy patron�w, patronowie za� s�ali na si� skargi do Warszawy, wa�� ich odbija�a si� i na sejmach � na miejscu za� rozprz�ga�a swawol� i zapewnia�a bezkarno��, bo taki Kmicic pewny m�g� by� opieki jednego z tych potentat�w, skoro by po jego stronie przeciw drugiemu stan��.</p><p>A tymczasem nieprzyjaciel szed� naprz�d, gdzieniegdzie si� tylko o zamki odbijaj�c, zreszt� swobodnie i bez oporu.</p><p>W takich okoliczno�ciach wszyscy w lauda�skiej stronie musieli �y� w czujno�ci i pod broni�, zw�aszcza �e hetman�w nie by�o w pobli�u, obaj bowiem ucierali si� z wojskami nieprzyjacielskimi, niewiele wprawdzie wsk�ra� mog�c, ale przynajmniej podjazdami je szarpi�c i przyst�p do wolnych jeszcze wojew�dztw tamuj�c. Osobno i Pawe� Sapieha odp�r dawa� i s�aw� zyskiwa�. Janusz Radziwi��, wojownik ws�awiony, kt�rego imi� samo a� do szk�owskiej przegranej gro�ne by�o nieprzyjacielowi, odni�s� nawet kilka znaczniejszych korzy�ci. Gosiewski to bi� si�, to uk�adami pr�bowa� nap�r wstrzymywa�; obaj wodzowie �ci�gali wojska z le� zimowych i sk�d mogli, wiedz�c, �e z wiosn� wojna rozgorzeje na nowo. Ale wojsk by�o ma�o, skarb pusty, a pospolite ruszenie z wojew�dztw ju� zaj�tych �ci�ga� si� nie mog�o, bo je nieprzyjaciel hamowa�. �Trzeba by�o o tym przed szk�owsk� potrzeb� pomy�le� � m�wili gosiewszczycy � teraz za p�no.� I istotnie by�o za p�no. Koronne wojska przyj�� z pomoc� nie mog�y, bo wszystkie by�y na Ukrainie i w ci�kiej pracy przeciw Chmielnickiemu, Szeremetowi i Buturlinowi.</p><p>Wie�ci tylko o walkach bohaterskich, dochodz�ce z Ukrainy, o miastach zdobytych, o pochodach niebywa�ych krzepi�y nieco upad�e serca i do obrony zach�ca�y. Brzmia�y te� g�o�n� s�aw� imiona hetman�w koronnych, a obok nich imi� pana Stefana Czarnieckiego coraz si� cz�ciej na ustach ludzkich zjawia�o, ale s�awa za wojska ani za pomoc starczy� nie mog�a, wi�c hetmani litewscy ust�powali z wolna, nie przestaj�c k��ci� si� ze sob� po drodze.</p><p>Wreszcie Radziwi�� stan�� na �mudzi. Wraz z nim powr�ci� chwilowy spok�j w stronie lauda�skiej. Jeno kalwini, o�mieleni blisko�ci� swego naczelnika, podnosili po miastach g�owy, krzywdy czyni�c i na ko�cio�y napadaj�c, ale za to przyw�dcy rozmaitych watah wolentarskich i partyj nie wiadomo czyich, kt�rzy pod barw� Radziwi��a, Gosiewskiego lub Sapieh�w kraj niszczyli, pokryli si� w lasy, rozpu�cili swych �otrzyk�w � i ludzie spokojni l�ej odetchn�li.</p><p>A poniewa� od zw�tpienia �atwe jest przej�cie do nadziei, wi�c z nag�a lepszy duch zapanowa� na Laudzie. Panna Aleksandra siedzia�a spokojnie w Wodoktach. Pan Wo�odyjowski, kt�ry wci�� mieszka� w Pacunelach, a teraz w�a�nie z wolna do zdrowia powraca� pocz��, rozpuszcza� wie�ci, �e kr�l na wiosn� przyjdzie z zaci�nymi chor�gwiami, po czym wnet ca�a wojna inny obr�t we�mie. Pokrzepiona szlachta pocz�a wychodzi� z p�ugami w pola. �niegi te� potaja�y i na brzezinie ukaza�y si� pierwsze p�dy. Lauda rozla�a szeroko. Pogodniejsze niebo ja�nia�o nad okolic�. Lepszy duch wst�powa� w ludzi.</p><p>Wtem zaszed� wypadek, kt�ry zn�w zam�ci� lauda�sk� cisz�, r�ce oderwa� od lemiesz�w i nie pozwoli� szablom pokry� si� rdz� czerwon�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Pan Wo�odyjowski, s�awny i stary �o�nierz, cho� cz�owiek m�ody, siedzia�, jako si� rzek�o, w Pacunelach u Pakosza Gasztowta, patriarchy pacunelskiego, kt�ren mia� reputacj� najbogatszego szlachcica mi�dzy wszystk� drobn� braci� lauda�sk�. Jako� trzy c�rki, kt�re by�y za Butrymami, wyposa�y� hojnie dobrym srebrem, dawszy ka�dej po talar�w sto pr�cz inwentarzy i wyprawy tak pi�knej, �e i niejedna szlachcianka familiantka lepszej nie mia�a. Inne trzy c�rki by�y w domu pannami i te pilnowa�y pana Wo�odyjowskiego, kt�remu r�ka to przychodzi�a do zdrowia, to martwia�a znowu, gdy zdarzy�y si� s�oty na �wiecie. Wszyscy lauda�scy zajmowali si� wielce t� r�k�, bo j� widzieli przy robocie pod Szk�owem i Sepielowem i og�lne by�o mniemanie, �e lepszej trudno by�o znale�� na ca�ej Litwie. Otaczano te� m�odego pu�kownika we wszystkich okolicach czci� nadzwyczajn�. Gasztowtowie, Domaszewicze, Go�ciewicze i Stakjanowie, a za nimi inni dosy�ali wiernie do Pacunel�w ryby, grzyby i zwierzyn�, i siano dla koni, i smo�� do ka�amaszek, aby rycerzowi i jego czeladzi na niczym nie zbywa�o. Ilekro� czu� si� s�abszym, je�dzili na wy�cigi po cyrulika do Poniewie�a � s�owem, wszyscy przesadzali si� w us�ugach.</p><p>Panu Wo�odyjowskiemu tak te� by�o dobrze, �e cho� w Kiejdanch m�g� mie� i wygody lepsze, i medyka s�awnego na zawo�anie, przecie w Pacunelach siedzia�, a stary Gasztowt rad go podejmowa� i prawie prochy przed nim zdmuchiwa�, bo podnosi�o to nadzwyczajnie jego znaczenie w ca�ej Laudzie, i� tak znamienitego ma go�cia, kt�ren by i samemu Radziwi��owi honoru m�g� przymno�y�.</p><p>Po pobiciu i wyp�dzeniu Kmicica posz�a rozmi�owana w panu Wo�odyjowskim szlachta po rozum do g�owy i uczyni�a projekt o�enienia go z pann� Aleksandr�. �Co b�dziem dla niej m�a po �wiecie szuka�! � m�wili starzy na umy�lnej sesji, na kt�rej on� spraw� roztrz�sano. � Gdy tamten zdrajca bezecnymi uczynkami tak si� splami�, i� je�li jest �yw, katu oddany by� powinien, tedy i panna musia�a go ju� z serca wyrzuci�, bo tak by�o i w testamencie, w osobnej klauzuli przewidziane. Niech�e pan Wo�odyjowski si� z ni� �eni. Jako opiekunowie mo�em na to pozwoli�, a tak i ona zacnego kawalera, i my s�siada i wodza dostaniem.�</p><p>Gdy zdanie to jednog�o�nie zawotowane zosta�o, pojechali starsi naprz�d do pana Wo�odyjowskiego, kt�ren niewiele my�l�c na wszystko si� zgodzi�, a potem do �panienki�, kt�ra jeszcze mniej my�l�c, stanowczo si� sprzeciwi�a. �Lubiczem � rzek�a � jeden tylko nieboszczyk mia� prawo rozrz�dza� i maj�tno�� nie pr�dzej mo�e by� panu Kmicicowi odj�ta, a� s�dy na utrat� gard�a go ska��, a co si� tyczy mego zam��p�j�cia, nawet o tym nie wspominajcie. Za du�o mam w sobie bole�ci, �ebym o czym� podobnym my�le� mog�a... Tamtego z serca wyrzuci�am, a tego, cho�by by� najgodniejszy, nie przywo�cie, bo wcale do niego nie wyjd�.�</p><p>Nie by�o co rzec na tak stanowcz� odmow� i szlachta wr�ci�a do dom�w wielce zmartwiona: mniej zmartwi� si� pan Wo�odyjowski, a najmniej m�ode Gasztowt�wny: Terka, Mary�ka i Zonia. Ros�e to by�y dziewcz�ta i rumiane, mia�y w�osy jak len, oczy jak niezabudki, a plecy szerokie. Pacunelki w og�le s�yn�y z pi�kno�ci; gdy sz�y kup� do ko�cio�a, rzek�by�: kwiaty na ��ce! A te trzy by�y mi�dzy pacunelkami najpi�kniejsze; do tego stary Gasztowt i na edukacj� nie �a�owa�. Organista z Mitrun�w nauczy� je sztuki czytania, pie�ni ko�cielnych, a najstarsz� Terk� i gry na lutni. Maj�c dobre serca, tkliwie opiekowa�y si� panem Wo�odyjowskim, jedna staraj�c si� ubiec drug� w czujno�ci i staraniach. O Mary�ce m�wiono, �e zakochana w m�odym rycerzu; wszelako nie by�o w tej gadaninie ca�ej prawdy, gdy� wszystkie trzy, nie ona jedna, by�y na zab�j zakochane. On te� lubi� je bez miary, szczeg�lniej Mary�k� i Zoni�, bo Terka na zdradliwo�� m�sk� zbytnio mia�a zwyczaj narzeka�.</p><p>Nieraz, bywa�o, d�ugimi wieczorami zimowymi stary Gasztowt, podpiwszy krupniczkiem, spa� idzie, a one z panem Wo�odyjawskim si�d� wedle komina; nieufna Terka k�dziel prz�dzie, s�odka Marysia darciem kwapiu si� zabawia, a Zonia nici z wrzecion na motki nawija. Lecz gdy pan Wo�odyjowski zacznie opowiada� o wojnach, kt�re przeby�, albo o dziwach, kt�re widzia� w r�nych magnackich dworach, to robota ustanie, dziewcz�ta w niego jak w t�cz� patrz� i coraz to kt�ra� wykrzyknie z podziwu: �Ach! Ja nie �yj� na �wiecie! Kochanie�cy� wy moi!� � a druga odpowie: �Ca�� noc oka nie zmru��!�</p><p>Pan Wo�odyjowski za�, w miar� jak do zdrowia przychodzi� i szabl� ju� chwilami zupe�nie swobodnie zacz�� w�ada�, coraz by� weselszy i coraz ch�tniej opowiada�. Pewnego tedy wieczora zasiedli jako zwykle po wieczerzy przed okapem, spod kt�rego ra�ne �wiat�o pada�o na ca�� ciemn� izb�, ale zrazu zacz�li si� przekomarza�. Chcia�y dziewcz�ta opowiadania, a pan Wo�odyjowski prosi� Terk�, �eby mu te� co� za�piewa�a przy lutni.</p><p>� Sam waszmo�� za�piewaj! � odpowiedzia�a, odpychaj�c instrument, kt�ry jej pan Wo�odyjowski podawa� � ja mam robota. Bywaj�c po �wiecie, musia�e� si� r�nych pie�ni wyuczy�.</p><p>� Pewnie, �em si� wyuczy�. Ale ju� dzi� niech tak b�dzie: ja za�piewam naprz�d, a wa�panna po mnie. Robota nie przepadnie. �eby tak bia�og�owa jaka prosi�a, pewnie by� si� nie przeciwi�a, a m�czy�nie zawsze� oporna.</p><p>� Bo warto.</p><p>� Zali i mn� tak wa�panna pogardzasz?</p><p>� At, gdzie tam! �piewaj ju� wasza mo��.</p><p>Pan Wo�odyjowski zabrzd�ka� w lutni�, nastroi� pocieszn� min� i zaintonowa� fa�szywym g�osem:</p><p><emphasis>Przyjecha�em w takie miejsce,</emphasis></p><p><emphasis>Gdzie mnie �adna panna niej-chce!..</emphasis></p><p>� O, to niesprawiedliwie! � przerwa�a Marysia zarumieniwszy si� jak malina.</p><p>� To jest �o�nierska piosenka � rzek� pan Wo�odyjowski � kt�r��my �piewali na hibernach, chc�c, �eby si� jaka dobra dusza nad nami u�ali�a.</p><p>� Ja bym si� pierwsza u�ali�a.</p><p>� Dzi�kuj� wa�pannie. Kiedy tak, to nie mam po co d�u�ej �piewa� i lutni� w godniejsze r�ce oddaj�.</p><p>Terka tym razem nie odepchn�a instrumentu, bo j� poruszy�a pie�� pana Wo�odyjowskiego, w kt�rej istotnie by�o wi�cej chytro�ci ni� prawdy, wi�c uderzy�a zaraz w struny i z�o�ywszy buzi� �w ciupo�, pocz�a �piewa�:</p><p><emphasis>Nie kod� do lasu czypa� bzu</emphasis></p><p><emphasis>I nie wierz k�opcu jako psu!</emphasis></p><p><emphasis>Bo ka�dy k�opiec ma w sobie jad,</emphasis></p><p><emphasis>Kiedy ci� kocha, powiedz mu: �at!�</emphasis></p><p>Pan Wo�odyjowski tak si� rozweseli�, �e a� si� za boki uchwyci� z rado�ci i zakrzykn��:</p><p>� Wszyscy� to ch�opcy zdrajcy? A wojskowi, moja dobrodziko?</p><p>Panna Terka silniej zesznurowa�a buzi� i od�piewa�a z podw�jn� energi�:</p><p><emphasis>Jeszcze gorsze psy, jeszcze gorsze psy!</emphasis></p><p>� Nie uwa�aj, wasza mo��, na Terk�, ona zawsze taka! � rzek�a Marysia.</p><p>� Jak nie mam uwa�a� � rzecze pan Wo�odyjowski � gdy ca�emu stanowi wojskowemu tak szpetnie przym�wi�a, �e ze wstydu nie wiem, gdzie oczy podzia�.</p><p>� Wasza mo�� chcesz, �ebym �piewa�a, a potem sobie ze mnie dworujesz i wy�miewasz � odpowiedzia�a nad�sana Terka.</p><p>� Nie napadam ja na �piewanie, jeno na sens dla wojskowych okrutny � odpar� rycerz. � Co do �piewania, musz� przyzna�, �em i w Warszawie tak wybornych gorg�w nie s�ysza�. Wa�pann� tylko w pluderki przybra�, a mog�aby� u �wi�tego Jana �piewa�, kt�ren ko�ci� jest katedralny i kr�lestwo maj� w nim sw�j ganeczek.</p><p>� A czemu� by to j� w pluderki trzeba ubiera�? � spyta�a najm�odsza Zonia zaciekawiona wzmiank� o Warszawie i o kr�lestwie.</p><p>� Bo tam w ch�rze bia�og�owy nie �piewaj�, jeno m�czy�ni i m�ode ch�opcy: jedni grubymi g�osami, jak �aden tur nie zaryczy; inni cienko, �e i na skrzypcach cieniej nie mo�na. S�ysza�em ich wielekro�, gdy�my z naszym wielkim i nieod�a�owanym wojewod� ruskim na elekcj� tera�niejszego pana naszego mi�o�ciwego przyjechali. Cuda to prawdziwe, a� dusza z cz�owieka ucieka! Si�a tam muzykant�w: jest Forster, s�awny subtelnymi gorgami, i Kapu�a, i D�an Batysta, i Elert, przedni do lutni, i Marek, i Milczewski grzecznie komponuj�cy. Ci wszyscy, kiedy to razem w ko�ciele hukn�, to jakoby� ch�ry serafi�skie na jawie s�ysza�.</p><p>� Ot, to i pewno! Jako �ywo! � rzek�a, sk�adaj�c r�ce, Marysia.</p><p>� A kr�la wasza mo�� cz�sto widywa�? � pyta�a Zonia.</p><p>� Tak z nim gada�em jak z wa�pann�. Po beresteckiej potrzebie za g�ow� mi� �cisn��. M�ny to pan i tak mi�o�ciwy, �e kto go raz ujrza�, musi go pokocha�.</p><p>� My go, i nie widziawszy, kochamy!... A koron� zali zawsze ma na g�owie?</p><p>� Za� by tam co dnia w koronie chadza�! �elaznej by na to trzeba g�owy. Korona sobie w ko�ciele wypoczywa, od czego i powaga jej ro�nie, a kr�l jegomo�� kapelusz czarny nosi, brylantami zdobiony, od kt�rych �wiat�o�� na ca�y zamek bije...</p><p>� Powiadaj�, �e zamek kr�lewski to nawet i od kiejda�skiego wspanialszy?</p><p>� Od kiejda�skiego? Fraszka przy nim kiejda�ski! Srogi to budynek, ca�y murowany, �e drzewa i nie upatrzysz. Naoko�o s� dwa rz�dy pokoj�w, jeden od drugiego zacniejszy. W nich to wa�panny ujrzycie rozmaite wojny i wiktorie, p�dzlem na �cianach wyobra�one, jako to: sprawy Zygmunta III i W�adys�awa; napatrzy� si� temu nie mo�na, bo wszystko jakoby �ywe; dziw, �e si� nie rusza i �e ci, co si� bij�, krzyku nie czyni�. Ale ju� tego nikt uda� nie potrafi, cho�by najlepszy malarz. Niekt�re za� komnaty ca�e od z�ota; krzes�a i �awy bisiorem albo lam� kryte, sto�y z marmuru i alabastru, a co sepet�w, puzder, zegar�w, w dzie� i w nocy czas pokazuj�cych, tego by na wo�owej sk�rze nie spisa�. Dopiero� kr�l z kr�low� po onych komnatach chodz� i dostatkiem si� ciesz�; a wieczorem maj� teatrum kwoli wi�kszej jeszcze rozrywki...</p><p>� C� to takiego teatrum?</p><p>� Jak�eby to wa�pannom powiedzie�... To jest takie miejsce, gdzie komedie graj� i skoki w�oskie misterne wyprawuj�. Komnata to tak wielka, jak niejeden ko�ci�, ca�a w zacne kolumny. Po jednej stronie siedz� ci, co chc� si� dziwowa�, a po drugiej stronie kunszty s� ustawione. Te podnosz� si� i schodz� na d�; inne �rubami w rozmaite obracaj� si� strony; raz okazuj� ciemno�� z chmurami, zn�w przyjemn� �wiat�o��; na wierzchu niebo ze s�o�cem albo z gwiazdami, spodem ujrzysz czasem piek�o okropne...</p><p>� O Jezu! � zawo�a�y pacunelki.</p><p>� ...z diab�ami. Czasem morze niezmierne, na nim okr�ty i syreny. Jedne persony spuszczaj� si� z nieba, inne wychodz� z ziemi.</p><p>� Jeno bym piek�a widzie� nie chcia�a! � zakrzykn�a Zonia � i dziwno mi to, �e ludzie na tak okropny widok nie pouciekaj�.</p><p>� Nie tylko nie uciekaj�, ale jeszcze przyklepuj� od uciechy � odrzek� pan Wo�odyjowski � bo to wszystko udane, nie prawdziwe, i prze�egnawszy, nie znika. Nie masz w tym sprawy z�ego ducha, jeno ludzka przemy�lno��. Nawet i biskupi tam z kr�lestwem przychodz�, i rozmaici dygnitarze, kt�rzy potem razem z kr�lem przed spaniem do uczty siadaj�.</p><p>� Az rana i w dzie� co czyni�?</p><p>� To zale�y od humor�w. Rano wstawszy, �a�ni za�ywaj�. Jest tam taka komnata, w kt�rej nie masz pod�ogi, jeno cynowy d� jako srebro b�yszcz�cy, a w tym dole woda.</p><p>� Woda w komnacie... s�ysza�y�cie?</p><p>� Tak jest... i przybywa jej albo ubywa, wedle woli; mo�e te� by� ciep�a albo zgo�a zimna, bo tam s� rury z kuraskami, tak� i owak� nios�ce. Pokr�cisz wa�panna kuraskiem, a� tu si� leje, �e i p�ywa� mo�na w komnacie jako w jeziorze... �aden kr�l nie ma takiego zamku jak nasz pan mi�o�ciwy, to wiadoma rzecz, i pos�owie zagraniczni to� samo powiadaj�; �aden te� nad tak zacnym narodem nie panuje, bo cho� s� r�ne grzeczne nacje na �wiecie, przecie B�g nasz� szczeg�lnie w mi�osierdziu swoim przyozdobi�.</p><p>� Szcz�liwy nasz kr�l! � westchn�a Terka.</p><p>� Pewnie, �e by�by on szcz�liwy, gdyby nie sprawy publiczne, gdyby nie wojny niefortunne, kt�re Rzeczpospolit� gn�bi� za grzechy i niezgod� nasz�. Wszystko to na barkach kr�lewskich i wym�wki mu jeszcze za nasze winy na sejmach czyni�. A co on winien, �e go s�ucha� nie chc�?... Ci�kie czasy nadesz�y na ojczyzn� i tak ci�kie, jakich jeszcze nie bywa�o. Najlichszy nieprzyjaciel ju� nas lekcewa�y, nas, kt�rzy�my z cesarzem tureckim szcz�liwie do niedawna wojowali. Tak to B�g pych� karze. Chwa�a� Mu, �e mi ju� r�ka chodzi dobrze w zawiasiech... bo czas, wielki czas, za mi�� ojczyzn� si� upomnie� i w pole ruszy�. Grzech w takich terminach pr�nowa�.</p><p>� Jeno wa�pan o wyje�dzie nie wspominaj.</p><p>� Trudno ma by� inaczej. Dobrze mi tu mi�dzy wa�pannami, ale im mi lepiej, tym mi gorzej. Niech tam m�drzy na sejmach racje daj�, a �o�nierzowi t�skno w pole. P�ki �ycia, p�ty s�u�by. Po �mierci � B�g, kt�ry w serca patrzy, najlepiej takich nagrodzi, co nie dla promocji, ale z afektu dla ojczyzny s�u��... A podobno coraz mniej takich i dlatego przysz�a na nas czarna godzina.</p><p>Oczy Marysi pocz�y wilgotnie�, a� w ko�cu �zami wezbra�y, kt�re wyp�yn�y na rumiane jagody.</p><p>� Wa�pan p�jdziesz i zapomnisz, a my tu ju� chyba poschniemy. Kt� nas tu b�dzie broni� od napastnik�w?</p><p>� Pojad�, ale wdzi�czno�� zachowam. Rzadko tak uczciwych ludzi jak w Pacunelach!... Wa�panny zawsze si� tego Kmicica boicie?</p><p>� Pewnie, �e si� boimy. Dzieci nim tu matki strasz� jak wilko�akiem.</p><p>� Nie wr�ci on ju�, a cho�by i wr�ci�, nie b�dzie mia� ze sob� tych swawolnik�w, kt�rzy, miarkuj�c z tego, co ludzie m�wi�, gorsi byli od niego. Szkoda to nawet jest, �e tak dobry �o�nierz tak si� splami� i s�aw�, i maj�tno�� utraci�.</p><p>� I pann�.</p><p>� I pann�. Si�a o niej dobrego powiadaj�.</p><p>� Po ca�ych dniach ona, nieboga, teraz jeno p�acze i p�acze...</p><p>� Hm! � rzek� pan Wo�odyjowski � przecie nie po Kmicicu p�acze?</p><p>� Kto to wie! � rzek�a Marysia.</p><p>� To tym gorzej dla niej, bo on ju� nie wr�ci; pan hetman odes�a� cz�� lauda�skich do domu, to i si�y teraz s�. Bez s�du by�my go zaraz rozsiekali. Musi on o tym wiedzie�, �e lauda�scy wr�cili, i ani nosa nie poka�e.</p><p>� Maj� podobno nasi znowu ruszy� � rzek�a Terka � bo jeno na kr�tko dostali do domu pozwolenie.</p><p>� E! � rzecze pan Wo�odyjowski � hetman rozpu�ci� ich, bo pieni�dzy w skarbie nie masz. Desperacja prawdziwa! Gdy ludzie najpotrzebniejsi, to trzeba ich odsy�a�... Ale ju� dobranoc wa�pannom, czas spa�. A niech si� tam kt�rej pan Kmicic z mieczem ognistym nie przy�ni...</p><p>To rzek�szy, pan Wo�odyjowski wsta� z �awy i zabiera� si� do odej�cia, ale zaledwie uczyni� krok ku alkierzowi, kiedy nagle uczyni� si� ha�as w sieni i g�os jaki� pocz�� krzycze� za drzwiami przera�liwie:</p><p>� Hej tam! na mi�osierdzie boskie! otw�rzcie pr�dzej, pr�dzej!...</p><p>Dziewcz�ta przerazi�y si� okropnie; pan Wo�odyjowski skoczy� po szabl� do alkierza, ale nie zdo�a� jeszcze z ni� wr�ci�, gdy Terka odsun�a i do izby wpad� nieznany cz�ek, kt�ry rzuci� si� do n�g rycerza.</p><p>� Ratunku, ja�nie pu�kowniku!... Panna porwana!...</p><p>� Jaka panna?</p><p>� W Wodoktach...</p><p>� Kmicic! � wykrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Kmicic! � zawo�a�y dziewcz�ta.</p><p>� Kmicic! � powt�rzy� pos�aniec.</p><p>� Kto� ty jest? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� W�odarz z Wodokt�w.</p><p>� My jego znamy! � rzek�a Terka. � On driakiew dla waszej mo�ci wozi�.</p><p>Wtem zza pieca wylaz� rozespany stary Gasztowt, a we drzwiach ukaza�o si� dw�ch czeladnik�w pana Wo�odyjowskiego, kt�rych ha�as zwabi� do izby.</p><p>� Konie siod�a�! � krzykn�� pan Wo�odyjowski. � Jeden niech do Butrym�w rusza, drugi konia mnie podaje!</p><p>� U Butrym�w ja ju� by� � rzek� w�odarz � bo tam najbli�ej. Oni mnie do waszej mi�o�ci przys�ali.</p><p>� Kiedy panna porwana? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Dopiero co... Tam jeszcze czelad� r�n�... ja konia dopad�.</p><p>Stary Gasztowt przetar� oczy.</p><p>� Co? panna porwana?</p><p>� Tak jest... Kmicic j� porwa�! � rzek� pan Wo�odyjowski. � Jedziem z pomoc�!</p><p>To rzek�szy zwr�ci� si� do pos�a�ca:</p><p>� Ruszaj do Domaszewicz�w � rzek� � niech z rusznicami przybywaj�!</p><p>� Nu�e i wy, kozy! � krzykn�� nagle stary na c�rki. � Nu�e, kozy! rusza� na wie�, budzi� szlacht�, niech si� szabel imaj�! Pann� porwa� Kmicic... co?... Bo�e odpu��! zb�j, warcho�... co?</p><p>� P�jd�my i my budzi� � rzek� Wo�odyjowski � b�dzie pr�dzej. Chod� wasze! Konie, s�ysz�, ju� s�.</p><p>Jako� po chwili siedli na ko�, z nimi dw�ch czeladnik�w: Ogarek i Syru�. Wszyscy pu�cili si� drog� mi�dzy chatami za�cianku, bij�c we drzwi, w okna i krzycz�c wniebog�osy:</p><p>� Do szabel! do szabel! Panna w Wodoktach porwana! Kmicic w okolicy!...</p><p>S�ysz�c te wo�ania, jaki taki wypada� z chaty patrze�, co si� dzieje, a zrozumiawszy, o co rzecz idzie, poczyna� sam wrzeszcze�: �Kmicic w okolicy! Panna porwana!� � i tak wrzeszcz�c, rusza� na �eb na szyj� ku zabudowaniom konia kulbaczy� albo do chaty szabliska po �cianie w ciemno�ci maca�. Coraz wi�cej g�os�w powtarza�o: �Kmicic w okolicy!� � ruch czyni� si� w za�cianku, �wiat�a pocz�y b�yska�, rozleg� si� p�acz kobiet, szczekanie ps�w. Na koniec szlachta wysypa�a si� na drog�, po cz�ci konno, a w cz�ci pieszo. Nad gromad� g��w ludzkich po�yskiwa�y w cieniu szable, piki, rohatyny, a nawet i wid�y �elazne.</p><p>Pan Wo�odyjowski rzuci� okiem na oddzia�, wnet rozes�a� kilkunastu w r�ne strony, a sam z reszt� ruszy� naprz�d.</p><p>Jezdni szli na czele, piesi za nimi, i ci�gn�li ku Wo�montowiczom, by si� z Butrymami po��czy�. Godzina by�a dziesi�ta z wieczora, noc jasna, lubo ksi�yc jeszcze nie zeszed�. Ci ze szlachty, kt�rych �wie�o z wojny hetman wielki odes�a�, zaraz zwarli si� w szeregi; inni, mianowicie piesi, szli mniej sprawnie, czyni�c brz�k broni�, gaw�dz�c i ziewaj�c g�o�no, a chwilami kln�c wra�ego Kmicica, kt�ry ich s�odkiego wczasu pozbawi�; tak doszli a� pod Wo�montowicze, przed kt�rymi wysun�� si� ku nim zbrojny oddzia�.</p><p>� St�j! kto jedzie? � pocz�y wo�a� g�osy z owego oddzia�u.</p><p>� Gasztowtowie!</p><p>� My Butrymi, Domaszewicze ju� s�.</p><p>� Kto u was dowodzi? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� J�zwa Beznogi, do us�ug pana pu�kownika.</p><p>� Macie wie�ci?</p><p>� Do Lubicza j� porwa�. Przeszli bagnami, by przez Wo�montowicze nie przechodzi�.</p><p>� Do Lubicza? � pyta� ze zdziwieniem pan Wo�odyjowski. � C� on si� tam my�li broni�? Przecie Lubicz nie forteca?</p><p>� W si��, wida�, ufa. Ludzi przy nim ze dwie�cie! Pewnie te� dostatki chce z Lubicza zabra�; wozy maj� ze sob� i koni lu�nych kup�. Musia� nie wiedzie� o powrocie naszym z wojska, bo �mia�o sobie poczyna.</p><p>� Dobra nasza! � rzek� pan Wo�odyjowski. � To nam si� nie wymknie. Strzelby ile u was?</p><p>� U nas, Butrym�w, sztuk ze trzydzie�ci, u Domaszewicz�w dwa razy tyle.</p><p>� Dobrze. Niech pi��dziesi�t ludzi ze strzelbami ruszy pod waszeci� broni� przepraw na bagnach � �ywo! Reszta p�jdzie ze mn�. O siekierach pami�ta�!</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>Uczyni� si� ruch; ma�y oddzia� ruszy� truchtem ku bagnom pod J�zw� Beznogim.</p><p>Tymczasem nadjecha�o kilkunastu Butrym�w rozes�anych poprzednio do innej szlachty.</p><p>� Go�ciewicz�w nie wida�? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� A! to wasza mo�� pan pu�kownik!... Chwa�a Bogu! � zawo�ali nowo przybyli. � Go�ciewicze id� ju�... s�ycha� ich przez las. Wasza mo�� wie, �e do Lubicza j� porwa�?</p><p>� Wiem. Niedaleko z ni� zajedzie.</p><p>Rzeczywi�cie Kmicic nie obliczy� jednego niebezpiecze�stwa swej zuchwa�ej wyprawy; oto nie wiedzia�, �e znaczne si�y szlachty przyby�y w�a�nie do dom�w. S�dzi�, �e za�cianki s� puste, jak by�o za czas�w jego pierwszego pobytu w Lubiczu; tymczasem teraz, licz�c z Go�ciewiczami, bez Stakjan�w, kt�rzy, nie mogli przyby� na czas, pan Wo�odyjowski m�g� wyprowadzi� przeciw niemu oko�o trzystu szabel � i to ludzi przywyk�ych do boju i wy�wiczonych.</p><p>Jako� coraz wi�cej szlachty nadci�ga�o do Wo�montowicz. Przyszli wreszcie i Go�ciewicze, za kt�rymi si� dot�d ogl�dano. Pan Wo�odyjowski sprawi� oddzia� i a� mu serce ros�o na widok wprawy i �atwo�ci, z jak� stan�li w ordynku. Na pierwszy rzut oka pozna� by�o mo�na, �e to �o�nierze, nie zwyczajna niesforna szlachta. Pan Wo�odyjowski ucieszy� si� jeszcze i dlatego, bo sobie pomy�la�, �e wkr�tce dalej j� poprowadzi.</p><p>Poszli tedy rysi� ku Lubiczowi owym borem, przez kt�ry Kmicic dawniej codziennie przelatywa�. By�o ju� dobrze po p�nocy. Ksi�yc wyp�yn�� wreszcie na niebo i o�wieci� las, drog� i ci�gn�cych wojownik�w, roz�ama� blade promienie na ostrzach pik, odbija� si� w szablach b�yszcz�cych. Szlachta gwarzy�a z cicha o nadzwyczajnym zdarzeniu, kt�re ich wyrwa�o z po�cieli.</p><p>� Chodzili tu rozmaici ludzie � m�wi� jeden z Domaszewicz�w. � My�leli�my, �e to zbiegowie, a to pewnie byli jego szpiegi.</p><p>� A jak�e. Co dzie� te� obce dziady zachodzi�y do Wodokt�w niby po ja�mu�n� � odrzek� drugi.</p><p>� A co to za �o�nierz przy Kmicicu?</p><p>� Czelad� z Wodokt�w m�wi�, �e Kozacy. Pewnie si� Kmicic z Chowa�skim albo z Zo�tare�k� zw�cha�. Dot�d by� zb�jem, teraz zdrajca to ju� oczywisty.</p><p>� Jak�eby to on m�g� Kozak�w a� tu przyprowadzi�?</p><p>� Z tak wielk� watah� nie�atwo si� przemkn��. To� pierwsza lepsza nasza chor�giew by�aby go zatrzyma�a po drodze.</p><p>� Po pierwsze, m�g� lasami i��, a po drugie, ma�o� to pan�w z dworskimi Kozakami si� uwija? Kto ich tam odr�ni od nieprzyjaci�! Je�li ich pytano, to si� nadwornymi semenami powiadali.</p><p>� B�dzie on si� broni� � m�wi� jeden z Go�ciewicz�w � bo cz�ek jest m�ny i rezolutny, ale nasz pu�kownik da sobie z nim rady.</p><p>� Butrymowie te� sobie zaprzysi�gli, �e cho�by mieli jeden na drugim pa��, ju� on im nie ujdzie st�d �ywy. Oni na niego najzawzi�tsi.</p><p>� Ba! a jak go usieczem, to na kim b�d� swoich krzywd dochodzi�? Lepiej by by�o �ywcem go pojma� i sprawiedliwo�ci odda�.</p><p>� Co tam teraz o s�dach my�li�, kiedy wszyscy g�owy potracili! Czy waszmo�ciom wiadomo, co ludzie m�wi�, �e i od Szwed�w mo�e przyj�� wojna?</p><p>� Niech�e B�g zachowa!... Moskiewska potencja i Chmielnicki! Szwed�w tylko brak, a ju� by ostatni termin na Rzeczpospolit� przyszed�.</p><p>Wtem pan Wo�odyjowski, jad�cy na przodzie, odwr�ci� si� i rzek�:</p><p>� Cicho tam, waszmo�ciowie!</p><p>Szlachta umilk�a, bo Lubicz ju� by�o wida�. Po kwadransie drogi przysun�li si� o nieca�� staj� ode dworu. Wszystkie okna by�y o�wiecone; jasno�� bi�a a� na podw�rze, na kt�rym pe�no by�o zbrojnych ludzi i koni. Nigdzie �adnych stra�y, �adnych ostro�no�ci � widocznie pan Kmicic ufa� a� nadto swym si�om. Zbli�ywszy si� jeszcze wi�cej, pan Wo�odyjowski za jednym rzutem oka pozna� Kozak�w, z kt�rymi tyle si� nawojowa� jeszcze za �ycia wielkiego Jeremiego, a p�niej pod Radziwi��em, wi�c mrukn�� z cicha sam do siebie:</p><p>� Je�li to s� obcy Kozacy, to ten warcho� przebra� miar�!</p><p>I patrzy� dalej, zatrzymawszy ca�y oddzia�. Na podw�rzu krz�tanina by�a okrutna. Jedni Kozacy �wiecili pochodniami, inni biegali na wszystkie strony, wychodzili z domu i wchodzili na powr�t, wynosili rzeczy, pakowali tobo�y na wozy; inni wyprowadzali konie ze stajen, byd�o z ob�r; krzyki, nawo�ywania i rozkazy krzy�owa�y si� na wszystkie strony. Blask pochodni o�wieca� jakoby przeprowadzk� �wi�toja�sk� dzier�awcy do nowego maj�tku.</p><p>Krzysztof Domaszewicz, starszy mi�dzy Domaszewiczami, przysun�� si� do pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Wasza mo��! � rzek� � ca�y Lubicz chc� zapakowa� na wozy.</p><p>� Nie wywioz� � odpar� pan Wo�odyjowski � nie tylko Lubicza, ale i sk�ry w�asnej. Nie poznaj� jednak Kmicica, kt�ry jest �o�nierz do�wiadczony. Ani jednej stra�y!</p><p>� Bo pot�g� ma wielk�; widzi mi si�, b�dzie nad trzysta ludzi. �eby�my byli z wojska nie wr�cili, m�g�by w bia�y dzie� przej�� z wozami przez wszystkie za�cianki.</p><p>� Dobrze! � odrzek� pan Wo�odyjowski. � Wszak to do dworu ta jedna droga prowadzi?</p><p>� Ta jedna, bo z ty�u stawy i bagna.</p><p>� To dobrze... Z koni, waszmo�ciowie!</p><p>Pos�uszna rozkazowi szlachta wnet zeskoczy�a z kulbak; nast�pnie szeregi piesze zwar�y si� w d�ug� lini� i pocz�y otacza� dom wraz z zabudowaniami.</p><p>Pan Wo�odyjowski z g��wnym oddzia�em zbli�y� si� wprost do ko�owrotu.</p><p>� Czeka� komendy! � rzek� z cicha. � Nie strzela� przed rozkazem!</p><p>Kilkadziesi�t zaledwie krok�w dzieli�o szlacht� od ko�owrotu, gdy spostrze�ono ich wreszcie z podw�rca. Kilkunastu ludzi skoczy�o razem do p�ot�w i przechyli�o si� przez nie, pilnie wpatruj�c si� w ciemno��, a gro�ne g�osy wo�a� pocz�y:</p><p>� Hej, a szto za lude?</p><p>� <emphasis>Alt</emphasis>! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski. � Ognia!</p><p>Wystrza�y ze wszystkich rusznic, jakie mia�a szlachta, hukn�y naraz; ale jeszcze echo ich nie odbi�o si� o zabudowania, gdy zn�w rozleg� si� g�os pana Wo�odyjowskiego:</p><p>� Biegiem!</p><p>� Bij, zabij! � odkrzykn�li lauda�scy rzucaj�c si� naprz�d jak potok.</p><p>Kozacy odpowiedzieli strza�ami, lecz nie mieli ju� czasu nabi� powt�rnie. Hurma szlachty przypad�a do ko�owrotu, kt�ry wnet run�� pod parciem zbrojnych m��w. Walka zawrza�a na podw�rzu, w�r�d woz�w, koni, tobo��w. Naprz�d szli murem pot�ni Butrymowie, najsro�si w r�cznym spotkaniu i najzacieklejsi przeciw panu Kmicicowi. Szli, jak stado ody�c�w idzie przez m�ode krze le�ne, �ami�c, depc�c, niwecz�c i tn�c zapami�tale; za nimi walili Domaszewicze i Go�ciewicze.</p><p>Kmicicowi bronili si� m�nie zza woz�w i pak; pocz�to te� strzela� ze wszystkich okien domu i z dachu, ale rzadko, bo pochodnie, zdeptane, zagas�y i trudno by�o swoich od nieprzyjaci� odr�ni�. Po chwili wyparto kozactwo z podw�rza ku domowi i stajniom; rozleg�y si� krzyki o lito��. Szlachta triumfowa�a.</p><p>Ale gdy zosta�a sama na podw�rzu, wnet o�ywi� si� ogie� z domu. Wszystkie okna zje�y�y si� rurami muszkiet�w i grad kul pocz�� sypa� si� na podw�rze. Najwi�ksza cz�� Kozak�w schroni�a si� do domu.</p><p>� Pod dw�r! do drzwi! � zawo�a� pan Wo�odyjowski.</p><p>Rzeczywi�cie, pod samymi �cianami strza�y szkodzi� nie mog�y ani z okien, ani z dachu. Po�o�enie jednak oblegaj�cych by�o trudne. O szturmie do okien niepodobna im by�o pomy�le�, bo tam przywita�by ich ogie� w same twarze; kaza� wi�c pan Wo�odyjowski drzwi r�ba�.</p><p>Ale i to nie sz�o �atwo, by�y to bowiem raczej wrzeci�dze ni� drzwi, zbudowane z d�bowych krzy�niak�w nabijanych raz przy razie olbrzymimi gwo�dziami, na kt�rych pot�nych �bach szczerbi�y si� siekiery, nie mog�c drzewa zachwyci�. Najsilniejsze ch�opy parli od czasu do czasu ramionami � i to pr�no! Drzwi mia�y z ty�u �elazne sztaby, a opr�cz tego podparto je od wewn�trz dr�gami. Butrymowie jednak r�bali z w�ciek�o�ci�. Do drzwi kuchennych i wiod�cych ze skarbczyka szturmowali Domaszewicze i Go�ciewicze.</p><p>Po godzinie pr�nych usi�owa� zmienili si� ludzie przy siekierach. Niekt�re krzy�niaki wypad�y, ale na ich miejsce ukaza�y si� rury muszkiet�w. Hukn�y zn�w strza�y. Dw�ch Butrym�w pad�o na ziemi� z przestrzelon� piersi�. Inni, zamiast si� zmiesza�, r�bali tym zacieklej.</p><p>Z rozkazu pana Wo�odyjowskiego pozatykano otwory k��bami uczynionymi z kapot. W tym�e czasie nowe okrzyki ozwa�y si� od strony drogi, to Stakjanowie przybywali na pomoc braci, a za nimi zbrojni ch�opi z Wodokt�w.</p><p>Przybycie tych nowych posi�k�w strwo�y�o widocznie obl�onych, bo wnet jaki� g�os pocz�� wo�a� gromko za drzwiami:</p><p>� St�j tam! Nie r�b! S�uchaj... St�j, do stu diab��w!... rozm�wmy si�.</p><p>Wo�odyjowski kaza� przerwa� robot� i spyta�:</p><p>� Kto m�wi?</p><p>� Chor��y orsza�ski, Kmicic! � brzmia�a odpowied�. � A z kim m�wi?</p><p>� Pu�kownik Micha� Jerzy Wo�odyjowski.</p><p>� Czo�em! � ozwa� si� g�os zza drzwi.</p><p>� Nie czas na powitania... Czego wa�� chcesz?</p><p>� Mnie by s�uszniej zapyta�: czego wa�� chcesz? Nie znasz mnie, ja ciebie... czemu mnie napadasz?</p><p>� Zdrajco! � zakrzykn�� pan Micha�. � Ze mn� s� ludzie lauda�scy, kt�rzy z wojny wr�cili, i ci maj� z tob� obrachunki za rozb�j i za krew niewinnie przelan�, i za t� pann�, kt�r�� teraz porwa�! A wiesz, co to jest raptus puellae? Musisz tu gard�o da�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Nie nazwa�by� mnie drugi raz zdrajc� � rzek� zn�w Kmicic � gdyby nie te drzwi, kt�re nas dziel�.</p><p>� To je otw�rz... tego ci nie broni�!</p><p>� Pierwej jeszcze niejeden kondel lauda�ski nogami si� nakryje. Nie we�miecie mnie �ywym!</p><p>� To ci� zdech�ego za �eb wywleczem. Wszystko nam jedno!</p><p>� S�uchaj wa�� dobrze i zakonotuj, co powiem. Je�li nas nie poniechacie, mam tu bary�k� prochu i loncik ju� tlej�cy; dom wysadz�, wszystkich, co tu s�, i siebie... tak mi dopom� B�g! Chod�cie mnie teraz bra�!</p><p>Tym razem nasta�a jeszcze d�u�sza chwila milczenia. Pan Wo�odyjowski szuka� na pr�no odpowiedzi. Szlachta pocz�a spogl�da� po sobie przera�ona. Tyle by�o dzikiej energii w s�owach Kmicica, �e w gro�b� uwierzyli wszyscy. Ca�e zwyci�stwo mog�o by� jedn� iskr� w proch rozwiane i Billewicz�wna stracona na wieki.</p><p>� Dla Boga! � mrukn�� kt�ry� z Butrym�w � to szalony cz�ek! On to got�w uczyni�.</p><p>Nagle panu Wo�odyjowskiemu przysz�a szcz�liwa, jak mu si� zdawa�o, my�l do g�owy.</p><p>� Jest inny spos�b! � zakrzykn��. � Wychod� ze mn�, zdrajco, na szable! Po�o�ysz mnie, to odjedziesz wolno!</p><p>Przez jaki� czas nie by�o odpowiedzi. Serca lauda�skich bi�y niespokojnie.</p><p>� Na szable? � spyta� wreszcie Kmicic. � Mo�e to by�!</p><p>� Je�li� tch�rz nie oblatuje, to i b�dzie!</p><p>� Parol kawalerski, �e odjad� wolno?</p><p>� Parol...</p><p>� Nie mo�e by�! � krzykn�o kilka g�os�w mi�dzy Butrymami.</p><p>� Cicho wa�ciowie, do stu diab��w! � hukn�� pan Wo�odyjowski. � A nie, to niech siebie i was prochem wysadza.</p><p>Butrymowie zamilkli, po chwili jeden z nich rzek�:</p><p>� B�dzie tak, jak wasza mo�� chce...</p><p>� A c� tam? � pyta� szydersko Kmicic. � Szaraczki si� zgadzaj�?</p><p>� I zaprzysi�gn� na mieczach, je�eli wa�� chcesz.</p><p>� Niech przysi�gaj�!</p><p>� Kup� tu, waszmo�ciowie, kup�! � wo�a� pan Wo�odyjowski na szlacht� stoj�c� pod �cianami i otaczaj�c� ca�y dom.</p><p>Po chwili wszyscy zebrali si� pod g��wnymi drzwiami i wnet wie��, �e Kmicic chce si� prochami wysadzi�, roznios�a si� na wszystkie strony. Stali tedy jak w kamienie zmienieni ze zgrozy; tymczasem pan Wo�odyjowski podni�s� g�os i m�wi� w�r�d ciszy grobowej:</p><p>� Wszystkich tu obecnych waszmo�ci�w bior� na �wiadki, �em pana Kmicica, chor��ego orsza�skiego, wyzwa� na bitw� samowt�r i to mu przyrzek�em, i� je�li mnie po�o�y, odjedzie wolno, nie doznaj�c w tym od waszmo�ci�w przeszkody, co mu na r�koje�ciach zaprzysi�c musicie na Boga Najwy�szego i �wi�ty Krzy�...</p><p>� Poczekajcie jeno! � zawo�a� Kmicic � wolno ze wszystkimi lud�mi odjad� i pann� ze sob� zabior�.</p><p>� Panna tu zostanie � odpar� pan Wo�odyjowski � a ludzie w jasyr do szlachty p�jd�.</p><p>� Nie mo�e by�!</p><p>� To si� prochami wysadzaj! Ju� my jej od�a�owali, a co do ludzi, to si� ich spytaj, co wol�...</p><p>Nasta�a zn�w cisza.</p><p>� Niech�e tak b�dzie � rzek� po chwili Kmicic. � Nie dzi� j� porw�, to za miesi�c. Nie skryjecie jej ni pod ziemi�! Przysi�gajcie!</p><p>� Przysi�gajcie! � powt�rzy� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Przysi�gamy na Boga Najwy�szego i �wi�ty Krzy�. Amen!</p><p>� No, wychod�, wychod� wa��! � rzek� pan Micha�.</p><p>� Pilno waszmo�ci na tamten �wiat?</p><p>� Dobrze, dobrze! jeno pr�dzej.</p><p>Sztaby �elazne, trzymaj�ce drzwi od wewn�trz, pocz�y szcz�ka�.</p><p>Pan Wo�odyjowski usun�� si� w ty�, a za nim szlachta, by miejsce uczyni�. Wnet drzwi otworzy�y si� i ukaza� si� w nich pan Andrzej, ros�y, smuk�y jak topola. Brzask ju� by� na �wiecie i pierwsze blade �wiate�ka dnia pad�y na jego twarz hard�, rycersk� a m�od�. Stan�wszy we drzwiach spojrza� �mia�o na czered� szlachty i rzek�:</p><p>� Zaufa�em waszmo�ciom... B�g wie, czym dobrze uczyni�, ale mniejsza z tym!... Kt�ry tu pan Wo�odyjowski?</p><p>Ma�y pu�kownik wysun�� si� naprz�d.</p><p>� Jam jest � odrzek�.</p><p>� Ho! nie na wielkoluda waszmo�� wygl�dasz � rzek� Kmicic, czyni�c przym�wk� do wzrostu rycerza. � Spodziewa�em si� zacniejsz� figur� znale��, cho� ci to musz� przyzna�, �e� wida� �o�nierz do�wiadczony.</p><p>� Nie mog� tego wa�ci przyzna�, bo� stra�y zaniedba�. Je�li� taki do szabli jak do komendy, to i nie b�d� mia� roboty.</p><p>� Gdzie staniemy? � spyta� �ywo Kmicic.</p><p>� Tu... podw�rzec r�wny jak st�.</p><p>� Zgoda! gotuj si� na �mier�!</p><p>� Taki� wa�� pewien?</p><p>� Wida�, �e� w Orsza�skiem nie bywa�, skoro o tym w�tpisz... Nie tylkom pewien, ale i �al mi wa�pana, bom o tobie jako o s�awnym �o�nierzu s�ysza�. Dlatego ostatni raz m�wi�: zaniechaj mnie! Nie znamy si�... po co mamy sobie w drog� wchodzi�? Czemu na mnie nastajesz?... Dziewka testamentem mi przynale�y, jako i ta maj�tno��, i B�g widzi, swego tylko dochodz�... Prawda jest, �em szlacht� w Wo�montowiczach wysiek�, ale niech�e B�g s�dzi, kto tu pierwej zosta� skrzywdzony. Swawolnicy byli moi oficyjerowie czy nie swawolnicy, mniejsza z tym, do�� �e tu nikomu z�a nie uczynili, a wybito ich do nogi jako ps�w w�ciek�ych za to, �e z dziewcz�tami w karczmie chcieli pota�czy�. Niech�e b�dzie krew za krew! Potem mi i �o�nierzy wysieczono. Na rany boskie zaprzysi�gn�, �em tu bez z�ych ch�ci w te strony przyjecha�, a jak�e mnie tu przyj�to?... Ale niech b�dzie krzywda za krzywd�. Jeszcze swego do�o��, szkody nagrodz�... po s�siedzku. Lepiej wol� tak jak inaczej...</p><p>� A jacy� to ludzie z wa�panem teraz przyszli? Sk�d�e wzi��e� tych pomocnik�w? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Sk�d wzi��em, to wzi��em. Nie przeciw ojczy�nie ich zaci�gn��em, ale by prywaty swojej dochodzi�.</p><p>� Taki� to?... Wi�c dla prywaty z nieprzyjacielem si� po��czy�e�? A czym�e mu za on� us�ug� zap�acisz, je�li nie zdrad�?... Nie, bratku, nie przeszkadza�bym ja ci uk�ada� si� z t� szlacht�, ale wezwa� nieprzyjaciela w pomoc � inna rzecz. Nie wykr�cisz si� sianem. Stawaj no teraz, stawaj, bo wiem, �e ci� tch�rz oblatuje, cho� si� za orsza�skiego mistrza podajesz.</p><p>� Chcia�e�! � rzek� Kmicic staj�c w pozycji.</p><p>Ale pan Wo�odyjowski nie spieszy� si� i nie wydobywaj�c jeszcze szabli, obejrza� si� naoko�o po niebie. �wita�o ju�. Na wschodzie pierwsza z�ota i b��kitna wst��ka rozci�gn�a si� �wietlistym pasmem, na podw�rzu jednak do�� by�o jeszcze ciemno, zw�aszcza za� przed domem mrok panowa� zupe�ny.</p><p>� Dobrze si� dzie� zaczyna � rzek� pan Wo�odyjowski � ale s�o�ce niepr�dko jeszcze wejdzie. Mo�e wa�� �yczysz, �eby nam po�wiecili?</p><p>� Wszystko mi jedno.</p><p>� Mo�ci panowie! � zawo�a� pan Wo�odyjowski zwracaj�c si� do szlachty � a skoczy� no po wiechetki i po �uczywo, b�dzie nam ja�niej w tym orsza�skim ta�cu.</p><p>Szlachta, kt�rej �artobliwy ton m�odego pu�kownika dziwnie dodawa� otuchy, kopn�a si� ra�nie ku kuchni; niekt�rzy pocz�li zbiera� podeptane w czasie bitwy pochodnie i po niejakim czasie blisko pi��dziesi�t czerwonych p�omieni zamigota�o w bladym mroku porannym. Pan Wo�odyjowski ukaza� je szabl� Kmicicowi.</p><p>� Patrz wa��, istny kondukt!</p><p>A Kmicic odpar� od razu:</p><p>� Pu�kownika chowaj�, to i pompa by� musi!</p><p>� Srogi smok z wa�ci!...</p><p>Tymczasem szlachta zatoczy�a w milczeniu kr�g naok� rycerzy; wszyscy podnie�li zapalone drzazgi w g�r�, za nimi umie�cili si� inni, ciekawi i niespokojni; w �rodku przeciwnicy mierzyli si� oczyma. Cisza uczyni�a si� okrutna, jeno w�gielki spalone obsuwa�y si� z szelestem na ziemi�. Pan Wo�odyjowski wes� by� jak szczygie� w pogodny ranek.</p><p>� Zaczynaj wa��! � rzek� Kmicic.</p><p>Pierwszy szcz�k ozwa� si� echem w sercach wszystkich patrz�cych; pan Wo�odyjowski przyci�� jakby z niechcenia, pan Kmicic odbi� i przyci�� z kolei, pan Wo�odyjowski zn�w odbi�. Suchy szcz�k stawa� si� coraz szybszy. Wszyscy dech wstrzymali. Kmicic atakowa� z furi�, pan Wo�odyjowski za� lew� r�k� w ty� za�o�y� i sta� spokojnie, niedbale czyni�c ruchy bardzo ma�e, prawie nieznaczne; zdawa�o si�, �e chcia� siebie tylko os�oni�, a zarazem oszcz�dzi� przeciwnika � czasem cofn�� si� o ma�y krok w ty�, czasem post�pi� naprz�d � widocznie bada� bieg�o�� Kmicica. Tamten rozgrzewa� si�, ten by� ch�odny jak mistrz pr�buj�cy ucznia i coraz spokojniejszy; wreszcie, ku wielkiemu zdumieniu szlachty, przem�wi�:</p><p>� Pogaw�dzimy � rzek� � nie b�dzie nam si� czas d�u�y�... Aha! to to orsza�ska metoda?... Wida�, tam sami musicie groch m��ci�, bo wa�pan machasz jak cepem... Okrutnie si� zmachasz. Zali� to naprawd� w Orsza�skiem najlepszy?... Ten cios jeno u pacho�k�w trybunalskich w modzie... Ten kurlandzki... dobrze si� nim od ps�w odp�dza�. Uwa�aj wa�pan na koniec szabli... Nie wyginaj tak d�oni, bo patrz, co si� stanie... Podnie�!...</p><p>Ostatnie s�owo wym�wi� pan Wo�odyjowski dobitnie, jednocze�nie zatoczy� p�kole, d�o� i szabl� poci�gn�� ku sobie i nim patrz�cy zrozumieli, co znaczy: �podnie�!� � ju� szabla Kmicica, jak wywleczona ig�a z nitki, furkn�a nad g�ow� pana Wo�odyjowskiego i upad�a mu za plecami; on za� rzek�:</p><p>� To si� nazywa: wy�uskiwa� szabl�.</p><p>Kmicic sta� blady, z ob��kanymi oczyma, chwiej�cy si�, zdumiony nie mniej od szlachty lauda�skiej; ma�y pu�kownik za� usun�� si� w bok i ukazawszy na le��c� na ziemi szerpentyn� powt�rzy� po raz drugi:</p><p>� Podnie�!</p><p>Przez chwil� zdawa�o si�, �e Kmicic rzuci si� na niego z go�ymi r�koma... Ju�, ju� by� got�w do skoku, ju� pan Wo�odyjowski, przysun�wszy r�koje�� do piersi, nadstawi� ostrze, ale pan Kmicic rzuci� si� na szabl� i wpad� z ni� zn�w na straszliwego przeciwnika.</p><p>Szmery g�o�ne pocz�y si� zrywa� w kole patrz�cych i ko�o �cie�nia�o si� coraz bardziej, a za nim uformowa�o si� drugie, trzecie. Kozacy Kmicicowi wtykali g�owy mi�dzy ramiona szlachty, jakby ca�e �ycie w najlepszej z ni� �yli zgodzie. Mimowolne okrzyki wyrywa�y si� z ust widz�w; czasem rozlega� si� wybuch niepohamowanego, nerwowego �miechu, poznali wszyscy mistrza nad mistrzami.</p><p>Ten za� bawi� si� okrutnie, jak kot z mysz� � i pozornie coraz niedbalej robi� szabl�. Lew� r�k� wysun�� zza plec�w i wsun�� w kiesze� hajdawer�w. Kmicic pieni� si�, rz�zi�, na koniec chrapliwe s�owa wysz�y mu z gardzieli przez zaci�ni�te usta:</p><p>� Ko�cz... wa��!... wstydu... oszcz�d�!...</p><p>� Dobrze! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Da� si� s�ysze� �wist kr�tki, straszny, potem st�umiony krzyk... jednocze�nie Kmicic roz�o�y� r�ce, szabla wypad�a mu z nich na ziemi�... i run�� twarz� do n�g pu�kownika...</p><p>� �yje! � rzek� Wo�odyjowski � nie pad� na wznak!</p><p>I zagi�wszy po�� Kmicicowego �upana, pocz�� ni� ociera� szabl�.</p><p>Zawrzas�a szlachta jednym g�osem, w tych za� krzykach brzmia�o coraz wyra�niej:</p><p>� Dobi� zdrajc�... Dobi�!... Rozsieka�!</p><p>I kilku Butrym�w bieg�o z dobytymi szablami. Nagle sta�o si� co� dziwnego; oto, rzek�by�: ma�y pan Wo�odyjowski ur�s� w oczach � szabla najbli�szego Butryma wylecia�a mu z r�ki �ladem Kmicicowej, jakby j� wicher porwa� � pan Wo�odyjowski za� krzykn�� z iskrz�cymi oczyma:</p><p>� Wara!... wara!... Teraz on m�j, nie wasz!... Precz!...</p><p>Umilkli wszyscy, boj�c si� gniewu m�a, on za� rzek�:</p><p>� Nie potrzeba mi tu jatek!... Waszmo�ciowie, szlacht� b�d�c, powinni�cie rozumie� kawalerski obyczaj, aby rannego nie dobija�. Nieprzyjacielowi nawet tego si� nie czyni, a c� dopiero przeciwnikowi w pojedynku zwyci�onemu.</p><p>� On zdrajca! � mrukn�� kt�ry� z Butrym�w. � Takiego godzi si� bi�.</p><p>� Je�li on zdrajca, tedy panu hetmanowi oddany by� powinien, aby kar� poni�s� i stan�� za przyk�ad innym. Zreszt�, jakom wam rzek�: m�j on teraz, nie wasz. Je�li wy�yje, to wam wolno b�dzie krzywd waszych przed s�dem dochodzi� i z �ywego lepsz� mie� b�dziecie satysfakcj� ni� z umar�ego. A kto tu umie rany opatrywa�?</p><p>� Krzych Domaszewicz. On z dawna wszystkich na Laudzie opatruje.</p><p>� Niech�e go zaraz opatrzy, potem na �o�e go przenie��, a ja p�jd� t� nieszcz�sn� pann� pocieszy�.</p><p>To rzek�szy pan Wo�odyjowski zasun�� szabelk� do pochwy i wszed� przez por�bane drzwi do domu. Szlachta pocz�a �owi� i wi�za� rapciami ludzi Kmicicowych, kt�rzy odt�d mieli ora� rol� w za�ciankach. Poddawali si� te� bez oporu; ledwo kilkunastu wypad�szy przez tylne okna domu skoczy�o ku stawom, ale tam wpadli w r�ce czekaj�cych Stakjan�w. Jednocze�nie szlachta wzi�a si� do rabunku woz�w, na kt�rych �up znalaz� si� do�� obfity; niekt�rzy radzili zrabowa� i dom, ale bano si� pana Wo�odyjowskiego, a mo�e obecno�� w domu Billewicz�wny wstrzymywa�a zuchwalszych. Swoich poleg�ych, mi�dzy kt�rymi by�o trzech Butrym�w i dw�ch Domaszewicz�w, z�o�y�a szlachta na wozy, aby ich po chrze�cija�sku pochowa�, dla zabitych Kmicicowych kazano kopa� ch�opom r�w za ogrodem.</p><p>Pan Wo�odyjowski za�, szukaj�c panny, przetrz�sn�� ca�y dom i znalaz� j� dopiero w skarbczyku po�o�onym w rogu, do kt�rego prowadzi�y male�kie a ci�kie drzwi z izby sypialnej. By�a to ma�a komnatka o w�skich grubo kratowanych oknach, zbudowana w kwadrat z mur�w tak pot�nych, �e pan Wo�odyjowski pozna� natychmiast, i� cho�by Kmicic by� wysadzi� dom prochem, ta izba by�aby ocala�a z pewno�ci�. To da�o mu lepsze o Kmicicu mniemanie. Panna siedzia�a na skrzyni niedaleko drzwi, z g�ow� spuszczon�, z twarz� prawie zas�oni�t� w�osami, i ca�kiem nie podnios�a jej, s�ysz�c wchodz�cego rycerza. My�la�a zapewne, �e to sam Kmicic lub kto z jego ludzi. Pan Wo�odyjowski stan�� we drzwiach, zdj�� czapk�, chrz�kn�� raz i drugi, a widz�c, i� i to nie pomaga, ozwa� si�:</p><p>� Mo�cia panno... wolna jeste�!...</p><p>W�wczas spod narzuconych w�os�w spojrza�y na rycerza oczy b��kitne, a potem wychyli�a si� z nich twarz �liczna, cho� blada i jakby nieprzytomna. Pan Wo�odyjowski spodziewa� si� podzi�kowa�, wybuchu rado�ci, tymczasem panna siedzia�a nieruchomie i tylko patrzy�a na� b��dnie; wi�c rycerz ozwa� si� po raz drugi:</p><p>� Przyjd� wa�panna do siebie, B�g wejrza� na niewinno��... Jeste� wolna i mo�esz wraca� do Wodokt�w.</p><p>Tym razem w spojrzeniu Billewicz�wny wi�cej by�o przytomno�ci. Powstawszy ze skrzyni strzasn�a w ty� w�osy i spyta�a:</p><p>� Kto wa�pan jeste�?</p><p>� Micha� Wo�odyjowski, pu�kownik drago�ski wojewody wile�skiego.</p><p>� S�ysza�am bitw�... strza�y?... M�w wa�pan...</p><p>� Tak jest. My to przyszli wa�pannie na ratunek...</p><p>Billewicz�wna oprzytomnia�a zupe�nie.</p><p>� Dzi�kuj� wa�ci! � rzek�a pospiesznie cichym g�osem, w kt�rym przebija� si� �miertelny niepok�j. � Az tamtym co si� sta�o?...</p><p>� Z Kmicicem? Nie b�j si� wa�panna: le�y bez duszy na podw�rzu... i jam to, nie chwal�c si�, sprawi�.</p><p>Wo�odyjowski wyrzek� to z pewn� che�pliwo�ci�, ale je�li spodziewa� si� podziwu, to zawi�d� si� srodze. Billewicz�wna nie odrzek�a ani s�owa, natomiast zachwia�a si� na nogach i r�koma pocz�a szuka� oparcia za sob�, na koniec siad�a ci�ko na tej�e samej skrzyni, z kt�rej przed chwil� si� podnios�a.</p><p>Rycerz poskoczy� ku niej �ywo.</p><p>� Co wa�pannie jest?</p><p>� Nic... nic... Czekaj wa��... pozw�l... To pan Kmicic zabity?...</p><p>� Co mnie pan Kmicic! � przerwa� Wo�odyjowski � tu o wa�pann� chodzi!</p><p>W�wczas si�y jej nagle wr�ci�y, bo si� podnios�a znowu i spojrzawszy mu wprost w oczy, wykrzykn�a z gniewem, zniecierpliwieniem i rozpacz�:</p><p>� Na Boga �ywego, odpowiadaj! zabity?...</p><p>� Pan Kmicic ranny � odpowiedzia� zdumiony pan Wo�odyjowski.</p><p>� �yje?...</p><p>� �yje.</p><p>� Dobrze! Dzi�kuj� wa�ci...</p><p>I chwiejnym jeszcze krokiem skierowa�a si� ku drzwiom. Wo�odyjowski sta� przez chwil� ruszaj�c mocno w�sikami i kr�c�c g�ow�; nast�pnie mrukn�� sam do siebie:</p><p>� Zali mi ona dzi�kuje za to, �e Kmicic ranny, czy za to, �e �yje?</p><p>I wyszed� za ni�. Zasta� j� w przyleg�ej izbie sypialnej, stoj�c� po�rodku, jakby skamienia��. Czterech szlachty wnosi�o w�a�nie Kmicica; dw�ch pierwszych, post�puj�c bokiem, ukaza�o si� we drzwiach, a mi�dzy ich r�koma zwiesza�a si� ku ziemi blada g�owa pana Andrzeja, z zamkni�tymi oczyma i soplami czarnej krwi we w�osach.</p><p>� Wolno tam! � m�wi� id�cy za nimi Krzych Domaszewicz. � Wolno przez pr�g. Niech mu tam kt�ry g�ow� podtrzyma. Wolno!...</p><p>� A czym b�dziem trzyma�, kiedy r�ce zaj�te � odpowiedzieli id�cy w przedzie.</p><p>W tej chwili panna Aleksandra zbli�y�a si� ku nim, blada tak jak i Kmicic, i pod�o�y�a mu obie r�ce pod martw� g�ow�.</p><p>� To panienka!... � rzek� Krzych Domaszewicz.</p><p>� To ja... Ostro�nie!... � odrzek�a cichym g�osem.</p><p>Pan Wo�odyjowski patrzy� i w�sikami srodze rusza�.</p><p>Tymczasem z�o�ono Kmicica na �o�u. Krzych Domaszewicz pocz�� obmywa� mu g�ow� wod�, potem przy�o�y� przygotowany poprzednio plaster do rany i rzek�:</p><p>� Teraz jeno niech le�y spokojnie... Ej, �elazna to g�owa, �e od takiego ciosu na dwoje nie p�k�a. Mo�e i b�dzie zdr�w, bo m�ody. Ale t�go dosta�...</p><p>Nast�pnie zwr�ci� si� do Ole�ki:</p><p>� Daj panienka r�ce umy�... Ot, tu jest woda. Mi�osierne w tobie serce, �e� dla tego cz�eka nie ba�a si� pokrwawi�.</p><p>Tak m�wi�c, wyciera� jej d�onie chust�, a ona blad�a i mieni�a si� w oczach. Wo�odyjowski zn�w poskoczy� ku niej.</p><p>� Nic tu po wa�pannie! Okaza�a� chrze�cija�skie mi�osierdzie nad nieprzyjacielem... wracaj do domu.</p><p>I poda� jej rami�; ale ona nawet nie spojrza�a na niego, natomiast zwr�ciwszy si� do Krzycha Domaszewicza rzek�a:</p><p>� Panie Krzysztofie, wyprowad� mnie!</p><p>Wyszli oboje, a i pan Wo�odyjowski za nimi. Na podw�rzu szlachta pocz�a krzyka� na jej widok i wiwatowa�, a ona sz�a blada, chwiej�ca si�, z zaci�ni�tymi ustami i ogniem w oczach.</p><p>� Niech �yje nasza panna! Niech �yje nasz pu�kownik! � wo�a�y pot�ne g�osy.</p><p>W godzin� p�niej wraca� pan Wo�odyjowski na czele lauda�skich ku za�ciankom. S�o�ce ju� wesz�o, ranek na �wiecie by� radosny, prawdziwie wiosenny. Lauda�scy c�apali kup� bez�adn� po go�ci�cu, gwarz�c o wypadkach ubieg�ej nocy i s�awi�c pod niebiosa pana Wo�odyjowskiego, a on jecha� zamy�lony i milcz�cy. Z my�li nie schodzi�y mu te oczy patrz�ce spoza rozpuszczonych w�os�w, ta posta� wysmuk�a i wspania�a, cho� zgi�ta smutkiem i b�lem.</p><p>� Dziw, jak cudna! � mrucza� sam do siebie. � Istna ksi�niczka... Hm! ocali�em jej cnot�, a pewnie i �ycie, bo cho�by prochy nie wysadzi�y skarbczyka, by�aby z samego strachu umar�a... Powinna by� wdzi�czna... Ale kto tam bia�og�ow� wyrozumie... Patrzy�a na mnie jak na pacholika, nie wiem, czy z dumy jakowej�, czy z konfuzji...</p></section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Te my�li spa� mu nie da�y nast�pnej nocy. Przez kilka dni ci�gle jeszcze rozmy�la� o pannie Aleksandrze i pozna�, �e mu g��boko w serce zapad�a. Przecie to szlachta lauda�ska chcia�a go z ni� �eni�! Ona wprawdzie zrekuzowa�a go bez namys�u, ale wtedy ani go zna�a, ani widzia�a. Teraz zupe�nie co innego. On j� wyrwa� po kawalersku z r�k gwa�townika, nara�aj�c si� na kule i szable; po prostu zdoby� j� jak fortec�... Czyja� ona, je�li nie jego? Mo�eli mu czegokolwiek odm�wi�, cho�by i r�ki? Nu� by popr�bowa�? Nu� by z wdzi�czno�ci narodzi� si� w niej afekt, jak si� to cz�sto na �wiecie zdarza, �e ocalona panna zaraz r�k� i serce zbawcy oddaje! Gdyby zreszt� nawet nie czu�a dla niego zrazu afektu, to tym bardziej nale�y mu si� o to postara�.</p><p>�A je�li ona tamtego jeszcze pami�ta i mi�uje?�</p><p>� Nie mo�e by�! � powt�rzy� sobie pan Wo�odyjowski. � Gdyby go nie odpali�a, to by jej gwa�tem nie bra�.</p><p>Okaza�a wprawdzie nad nim mi�osierdzie niezwyczajne, ale niewie�cia to rzecz litowa� si� nad rannymi, cho�by nieprzyjaci�mi.</p><p>M�oda jest, bez opieki, czas jej za m��. Do klasztoru widocznie nie ma wokacji, bo ju� by posz�a. By�o czasu do��. Tak g�adk� pann� ustawicznie b�d� rozmaici kawalerowie turbowali: jedni dla maj�tku, drudzy dla urody, trzeci dla zacno�ci krwi. Ej�e, mi�o jej b�dzie mie� tak� obron�, kt�rej skuteczno�� w�asnymi oczyma ogl�da� mog�a.</p><p>� A i tobie czas si� ustatkowa�, Micha�ku! � m�wi� do siebie pan Wo�odyjowski. � M�ody� jeszcze, ale lata pr�dko biegn�. Fortuny si� nie dos�u�ysz, chyba wi�cej ran w sk�rze. A ba�amuctwom koniec b�dzie.</p><p>Tu panu Wo�odyjowskiemu przesun�� si� przez pami�� ca�y szereg panien, do kt�rych ju� wzdycha� w �yciu. By�y mi�dzy nimi i bardzo urodziwe, i z wielkiej krwi id�ce, ale milszej nie by�o i zacniejszej, i godniejszej. To� ten r�d i t� pann� ludzie s�awili w ca�ej okolicy i z oczu jej patrzy�a taka uczciwo��, �e nie daj Panie Bo�e nikomu gorszej �ony.</p><p>Czu� pan Wo�odyjowski, �e mu si� trafia gratka, jaka si� drugi raz mo�e nie trafi�, a to tym bardziej, �e pannie tak� niepospolit� us�ug� odda�.</p><p>� Co tu zw��czy�! � m�wi� sobie. � Czego lepszego si� doczekam? Trzeba tentowa�.</p><p>Ba! ale tu wojna za pasem. R�ka zdrowa. Wstyd rycerzowi w zaloty chodzi�, gdy ojczyzna r�ce wyci�ga i ratunku prosi. Pan Micha� mia� zacne serce �o�nierskie i cho� od pachol�cia prawie s�u�y�, cho� we wszystkich wojnach, jakie za jego czas�w by�y, udzia� bra� � wiedzia� przecie, co ojczy�nie winien, i o spoczynku nie my�la�.</p><p>Ale w�a�nie dlatego, �e nie dla zysk�w, zas�ug, chleb�w, jeno z duszy ca�ej ojczy�nie s�u�y� i sumienie mia� pod tym wzgl�dem czyste, czu� swoj� warto�� i to dodawa�o mu otuchy.</p><p>�Inni si� warcholili, a jam si� bi� � my�la� sobie. � Pan B�g �o�nierzykowi nagrodzi i teraz mu dopomo�e.�</p><p>Pozna� jednak, �e skoro nie by�o czasu na zaloty, trzeba by�o pr�dko dzia�a� i wszystko od razu na hazard wystawi�: pojecha�, o�wiadczy� si� z miejsca i albo po przyspieszonych zapowiedziach �lub wzi���, albo zje�� arbuza.</p><p>� Jad�em nieraz, zjem i teraz! � mrucza� pan Wo�odyjowski ruszaj�c ��tymi w�sikami. � Co mi szkodzi!</p><p>By�a jednak pewna strona w tym nag�ym postanowieniu, kt�ra mu si� nie podoba�a. Oto zadawa� sobie pytanie: czy jad�c z o�wiadczeniem tak zaraz po uratowaniu panny, nie b�dzie podobny do natr�tnego wierzyciela, kt�ry chce, by mu jak najpr�dzej i z lichw� d�ug sp�acono?</p><p>� Mo�e to i nie b�dzie po kawalersku?</p><p>Ba! ale za c� ��da� wdzi�czno�ci, je�li nie za us�ug�? A je�li �w po�piech nie p�jdzie po sercu pannie, je�li si� na� skrzywi, to jej przecie mo�na powiedzie�: �Mo�cia panno, rok bym w zaloty je�dzi� i w �lepki ci patrzy�, alem �o�nierz, a tam tr�by na wojn� graj�!�</p><p>� Tak i pojad�! � m�wi� sobie pan Wo�odyjowski.</p><p>Lecz po chwili znowu inna my�l przysz�a mu do g�owy. A je�li ona odpowie: �Id��e wa�pan na wojn�, mo�ci �o�nierzu, a po wojnie b�dziesz rok do mnie je�dzi� i w �lepki mi patrzy�, bo ja cz�owiekowi, kt�rego nie znam, duszy i cia�a od razu nie oddam.�</p><p>Wtedy wszystko przepadnie.</p><p>�e przepadnie, czu� to pan Wo�odyjowski doskonale; bo pomin�wszy pann�, kt�r� przez ten czas inny wzi�� mo�e, nie by� pan Wo�odyjowski pewny w�asnej sta�o�ci. Sumienie mu to m�wi�o, �e w nim samym afekt zapala� si�, bywa�o, tak jak s�oma, ale i gas� jak s�oma.</p><p>Wtedy wszystko przepadnie!... I ko�ataj�e si� dalej, �o�nierzu-tu�aczu, z obozu do obozu, z bitwy na bitw�, bez dachu na �wiecie, bez duszy �ywej bliskiej. Rozgl�daj si� po wojnie na cztery strony �wiata, nie wiedz�c, gdzie g�ow� poza cekhauzem z�o�y�!</p><p>Ostatecznie pan Wo�odyjowski nie wiedzia�, co czyni�.</p><p>Ciasno mu si� jako� uczyni�o w pacunelskim dworku i duszno, wi�c wzi�� czapk�, by wyj�� troch� na drog� i s�o�ca majowego za�y�. W progu natkn�� si� na jednego z ludzi Kmicicowych w niewol� wzi�tych, kt�ren staremu Pakoszowi przypad� w udziale. Kozak grza� si� na s�o�cu i na bandurze brzd�ka�.</p><p>� A co ty tu robisz? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Hraju, pane � odpowiedzia� Kozak, podnosz� wyn�dznia�� twarz.</p><p>� Sk�d ty jeste�? � pyta� dalej pan Micha�, kontent, �e ma jakow�� w rozmy�laniach przerw�.</p><p>� Z daleka, pane, spod Zwiahla.</p><p>� Czemu�e� to nie umkn�� jako reszta twoich towarzysz�w? O, tacy synowie! Darowa�a was szlachta �yciem w Lubiczu, by mie� robocizn�, a wy�cie zaraz poumykali, ledwie z was �yka zdj�to.</p><p>� Ja nie uciekn�. Tu zdechn� jak sobaka.</p><p>� Tak�e� tu sobie upodoba�?</p><p>� Komu lepiej na polu, to umyka, a mnie tu lepiej. Ja mia� nog� przestrzelon�, a tu mnie j� obwin�a szlachcianka, starego c�rka, i dobre s�owo rzek�a. Takiej ja krasawicy na oczy nie widzia�... Na co mnie odchodzi�?</p><p>� Kt�ra� ci tak dogodzi�a?</p><p>� Marysia.</p><p>� I ty ju� ostaniesz?</p><p>� Je�li zdechn�, to i wynios�, a nie, to ostan�.</p><p>� Zali my�lisz u Pakosza c�rk� wys�u�y�?</p><p>� Ne znaju, pane.</p><p>� Pierwej by takiemu ho�yszowi �mier� da� ni� c�rk�.</p><p>� U mnie czerwo�ce w lesie zakopane: dwie gar�ci.</p><p>� Z rozboju?</p><p>� Z rozboju, pane.</p><p>� Cho�by� i garniec mia�, to� ch�op, a Pakosz szlachcic.</p><p>� Ja z bojar�w putnych.</p><p>� Je�li� ty z bojar�w putnych, to� gorzej ni� ch�op, bo� zdrajca. Jak�e to mog�e� nieprzyjacielowi s�u�y�?</p><p>� Ja mu i nie s�u�y�.</p><p>� A sk�d�e was pan Kmicic bra�?</p><p>� Z go�ci�ca. Ja s�u�y� u pana hetmana polnego, ale potem chor�giew rozlaz�a si�, bo nie by�o co je��. Do domu nie mia�em po co wraca�, bo spalony. Inni na go�ciniec poszli rozbija�, tak i ja z nimi poszed�.</p><p>Pan Wo�odyjowski zdziwi� si� mocno, gdy� a� dot�d s�dzi�, �e pan Kmicic napad� Ole�k� z si�ami po�yczonymi u nieprzyjaciela.</p><p>� To pan Kmicic nie od Trubeckiego was dosta�?</p><p>� By�o mi�dzy nami najwi�cej takich, co przedtem u Trubeckiego i Chowa�skiego s�u�yli, ale tak i od nich zbiegli na go�ci�ce.</p><p>� I dlaczego wy za panem Kmicicem poszli?</p><p>� Bo on s�awny ataman. Nam m�wili, �e na kogo on krzyknie, �eby za nim szed�, to jakby mu talar�w w mieszek nasypa�. Dlatego my poszli. No, B�g nie poszcz�ci�!</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� g�ow� kr�ci� i rozmy�la�, �e jednak tego Kmicica zanadto uczerniono; potem spojrza� na wyblad�ego bojarzynka i zn�w g�ow� pokr�ci�.</p><p>� Tak�e ty j� mi�ujesz?</p><p>� Oj! tak, pane!</p><p>Pan Wo�odyjowski odszed�, a odchodz�c pomy�la� sobie: �Ot! rezolutny cz�owiek. Ten sobie g�owy nie �ama�: pokocha� i zostaje. Tacy najlepsi... Je�li naprawd� on z putnych bojar�w, to� to ten�e gatunek co i za�ciankowa szlachta. Jak swoje czerwo�ce wygrzebie, mo�e mu stary Marysi� odda. A czemu? Bo w palce nie stuka�, jeno si� zawzi��, �e j� dostanie. Zawezm� si� i ja!�</p><p>Tak rozmy�laj�c, szed� pan Wo�odyjowski drog� po s�o�cu, czasem stawa� i w ziemi� oczy wbija� lub je w niebo podnosi�; to zn�w szed� dalej, a� nagle ujrza� lec�ce po niebie stadko dzikich kaczek.</p><p>W�wczas pocz�� sobie z nich wr�y�: jecha�, nie jecha�?... Wypad�o mu, �eby jecha�.</p><p>� Pojad�, nie mo�e inaczej by�!</p><p>To rzek�szy zawr�ci� do domu; ale po drodze wst�pi� jeszcze do stajenki, przed kt�r� dw�ch czeladniczk�w jego w ko�ci gra�o.</p><p>� Syru� � rzek� pan Wo�odyjowski � a grzywa u Basiora zapleciona?</p><p>� Zapleciona, panie pu�kowniku!</p><p>Pan Wo�odyjowski wszed� do stajni. Basior odezwa� mu si� od drabinki; rycerz zbli�y� si�, poklepa� go po boku, nast�pnie j�� liczy� warkocze na karku.</p><p>� Jecha�... nie jecha�... jecha�!...</p><p>Wr�ba wypad�a zn�w pomy�lnie.</p><p>� Konie siod�a� i samym si� przybra� uczciwie! � zakomenderowa� pan Wo�odyjowski.</p><p>Za czym pr�dko ju� poszed� do domu i pocz�� si� stroi�. Wdzia� buty wysokie, rajtarskie, ��te, z klapkami na podbiciu i z�oconymi ostrogami, a mundur nowy, czerwony; do tego rapierek w stalowej pochwie, przedni, z gard� z�otem przerabian�; do tego p�pancerzyk z jasnej stali pokrywaj�cy tylko wierzchni� cz�� piersi pod szyj�; mia� i ko�paczek rysi z pi�knym pi�rem czaplim, ale �e ten do polskiego tylko ubioru pasowa�, wi�c go zostawi� w skrzyni, a na g�ow� wdzia� he�m szwedzki z cz�enkiem i wyszed� przed ganek.</p><p>� Gdzie to wasza mi�o�� jedzie? � pyta� go stary Pakosz siedz�cy na przyzbie.</p><p>� Gdzie jad�? S�uszna, abym tej tam waszej panny o zdrowie spyta�, bo za grubianina by mnie wzi�� mog�a.</p><p>� Od waszej mi�o�ci a� �una bije. Kiep ka�den gil! Ju� by chyba panna oczu nie mia�a, �eby si� zaraz nie zakocha�a...</p><p>Wtem nadbieg�y dwie m�odsze panny Pakosz�wny wracaj�ce z po�udniowego udoju, ka�da ze skopkiem w r�ku. Ujrzawszy pana Wo�odyjowskiego stan�y jak wryte ze zdziwienia.</p><p>� Kr�l, nie kr�l? � rzek�a Zonia.</p><p>� Wasza mi�o�� jak na wesele! � doda�a Mary�ka.</p><p>� Mo�e z tego i wesele by� � za�mia� si� stary Pakosz � bo do panny naszej jedzie.</p><p>Nim stary sko�czy�, nape�niony skopek wylecia� z r�k Marysi i struga mleka pola�a si� a� pod nogi pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Uwa�aj na to, co trzymasz! � rzek� gniewliwie Pakosz � ot, koza!</p><p>Marysia nie odrzek�a nic, podnios�a skopek i odesz�a cicho.</p><p>Pan Wo�odyjowski siad� na ko�, za nim uszykowa�o si� dw�ch jego czeladnik�w i ruszyli tr�jk� ku Wodoktom. Dzie� by� pi�kny. S�o�ce majowe gra�o na napier�niku i he�mie pana Wo�odyjowskiego tak, i� gdy z daleka migota� mi�dzy wierzbami, zdawa�o si�, �e to drugie s�o�ce posuwa si� drog�.</p><p>� Ciekaw jestem, czy b�d� wraca� z pier�cionkiem czy harbuzem? � rzek� do siebie rycerz.</p><p>� Co wasza mi�o�� m�wi? � spyta� pacho�ek Syru�.</p><p>� G�upi�!</p><p>Pacho�ek �ci�gn�� na powr�t w ty� konia, a pan Wo�odyjowski m�wi� dalej:</p><p>� Ca�e szcz�cie, �e to nie pierwszyzna.</p><p>Ta my�l dodawa�a mu nadzwyczajnej otuchy.</p><p>Gdy przybyli do Wodokt�w, panna Aleksandra nie pozna�a go w pierwszej chwili, a� jej musia� nazwisko swoje powt�rzy�. W�wczas powita�a go uprzejmie, ale powa�nie i z pewnym przymusem; on za� wcale zr�cznie si� przedstawi�, bo cho� �o�nierz, nie dworak, d�ugo jednak na r�nych dworach przebywa� i mi�dzy lud�mi si� ociera�. Sk�oni� si� jej wi�c ze czci� wielk� i r�k� na sercu po�o�ywszy, tak m�wi�:</p><p>� Przyby�em tu o zdrowie wa�panny dobrodziejki si� wywiedzie�, czyli od strachu jakiego szwanku nie ponios�o, co powinien bym by� na drugi dzie� uczyni�, ale nie chcia�em si� naprzykrza�.</p><p>� Bardzo to pi�knie ze strony waszmo�ci, �e ocaliwszy mnie z takiej toni, jeszcze� mnie w pami�ci zachowa�... Siadaj waszmo��, bo� mi wdzi�cznym go�ciem.</p><p>� Moja mo�cia panno! � odpowiedzia� pan Micha�. � Gdybym ja o wa�pannie zapomnia�, tedy nie by�bym godny tej �aski, jak� B�g na mnie zes�a�, pozwalaj�c mi tak godn� person� sekundowa�.</p><p>� Nie! Jam to winna Bogu dzi�kowa� naprz�d, a waszmo�ci zaraz potem...</p><p>� Kiedy tak, to ju� dzi�kujmy oboje, bo ja o nic wi�cej Go nie prosz�, jeno �ebym i nadal m�g� broni� wa�panny, ile razy b�dzie potrzeba.</p><p>To rzek�szy pan Wo�odyjowski ruszy� woskowanymi w�sikami, kt�re mu wy�ej nosa stercza�y � bo kontent by� z siebie, �e od razu wszed� <emphasis>in medias res</emphasis> i sw�j sentyment jakoby na stole po�o�y�. Ona za� siedzia�a zmieszana i milcz�ca, ale tak pi�kna jak dzie� wiosenny. S�abe rumie�ce wyst�pi�y jej na policzki, a oczy nakry�a d�ugimi rz�sami, od kt�rych pada�y cienie na jagody.</p><p>�Dobry znak ta konfuzja� � pomy�la� pan Wo�odyjowski.</p><p>I odchrz�kn�wszy m�wi� dalej:</p><p>� Wa�panna wiesz, �em ja po jej dziadku lauda�skimi lud�mi dowodzi�?</p><p>� Wiem � odpowiedzia�a Ole�ka � dziadu� nieboszczyk sam na ostatni� wypraw� i�� nie m�g�, ale okrutnie by� rad s�ysz�c, komu ksi��� wojewoda wile�ski t� chor�giew odda�, i m�wi�, �e zna wa�pana z reputacji jako s�awnego �o�nierza.</p><p>� Tak�e to o mnie m�wi�?</p><p>� Sama s�ysza�am, jak wa�ci pod niebiosa wynosi�, a potem lauda�scy ludzie to samo po wyprawie czynili.</p><p>� Prosty ja �o�nierz, niegodzien, �eby mnie wynoszono nie tylko pod niebiosa, ale i wy�ej od innych. Wszelako rad jestem, �em dla wa�panny niezupe�nie obcy, bo ju� nie pomy�lisz, �e ci nie znany i niepewny go�� razem z deszczem ostatnim z chmur upad�. Milej to zawsze wiedzie�, z kim si� ma do czynienia. Si�a ludzi si� w��czy, kt�rzy si� familiantani powiadaj� i w godno�ci stroj�, a B�g wie kim s�, mo�e cz�sto i nie szlacht�.</p><p>Pan Wo�odyjowski umy�lnie tak nakierowa� rozmow�, aby o sobie m�g� powiedzie�, co zacz jest, jako� Ole�ka zaraz odrzek�a:</p><p>� Wa�pana o to nikt nie pos�dzi, bo i tu na Litwie jest szlachta tego samego imienia.</p><p>� Ale ci si� Ozori� piecz�tuj�, a jam jest Korczak Wo�odyjowski i my si� z W�gier wywodzimy, od pewnego dworzanina Attyli, kt�ren dworzanin, �cigany b�d�c od nieprzyjaci�, �lub Naj�wi�tszej Pannie uczyni�, i� si� z poga�skiej wiary na katolick� nawr�ci, je�li z �ywotem ujdzie. Tej obietnicy potem dotrzyma�, gdy trzy rzeki szcz�liwie przeby�, te same w�a�nie, kt�re w herbie nosimy.</p><p>� To wa�pan nie z tych stron rodem?</p><p>� Nie, mo�cia panno. Ja z Ukrainy, z ruskich Wo�odyjowskich, i do tej pory mam tam wioszczyn�, kt�r� teraz nieprzyjaciel zaj��, ale ja wojskowo od m�odu s�u��, mniej dbaj�c o substancj� ni� o despekta ojczy�nie przez postronnych czynione. S�u�y�em od najm�odszych lat u wojewody ruskiego, naszego nieop�akanego ksi�cia Jeremiasza, z kt�rym te� wszystkie wojny odprawowa�em. By�em i pod Machn�wk�, i pod Konstantynowem, i zbaraskie z innymi wytrzymywa�em g�ody, a po beresteckiej sam nasz pan mi�o�ciwy za g�ow� mnie �cisn��. B�g mi �wiadek, mo�cia panno, �e nie przyjecha�em si� tu chwali�, ale chc�, by� wa�panna wiedzia�a, �em nie �uszczybochenek �aden, kt�ren krzykiem nadrabia, a krwi �a�uje, jeno �e mi �ycie w uczciwej s�u�bie zbieg�o, w kt�rej si� troch� s�awy uszczkn�o, a sumienia niczym nie zbrudzi�o. Tak mi Panie Bo�e dopom�! A opr�cz tego mog� to i godni ludzie po�wiadczy�!</p><p>� �eby to wszyscy byli do wa�pana podobni! � westchn�a panna.</p><p>� Wa�pannie pewnie na my�li stoi �w gwa�townik, kt�ry na ni� bezbo�n� r�k� �mia� podnie��?</p><p>Panna Aleksandra wbi�a oczy w pod�og� i nie odrzek�a ani s�owa.</p><p>� Ma on za swoje � m�wi� dalej pan Wo�odyjowski � cho� mi m�wiono, �e zdr�w b�dzie, to jednak od kary si� nie wywinie. Wszyscy zacni ludzie go pot�pili, i a� nadto, bo powiadaj�, �e si� z nieprzyjacielem zwi�za�, aby od niego posi�ki otrzyma�, co jest nieprawda, gdy� ci ludzie, z kt�rymi wa�pann� napad�, wcale nie od nieprzyjaciela pochodz�, jeno z go�ci�ca nazbierani.</p><p>� Sk�d to wa�pan wiesz? � spyta�a �ywo panna podnosz�c na pana Wo�odyjowskiego swoje niebieskie oczy.</p><p>� Od samych tych ludzi. Dziwny to cz�owiek �w Kmicic, bo gdym mu sam zdrad� przed pojedynkiem zada�, tedy nie zaprzeczy�, chocia� nies�usznie go pos�dzi�em. Pycha wida� w nim diabelska.</p><p>� I wa�pan to m�wisz wsz�dy, �e on nie zdrajca?</p><p>� Nie m�wi�em, bom sam nie wiedzia�, ale teraz b�d� m�wi�. To� nie godzi si� cho�by na najwi�kszego wroga takiego oszczerstwa rzuca�.</p><p>Oczy panny Aleksandry spocz�y po raz wt�ry na ma�ym rycerzu z wyrazem sympatii i wdzi�czno�ci.</p><p>� Z wa�pana tak zacny cz�owiek, tak zacny, jak rzadko!...</p><p>Pan Wo�odyjowski zacz�� raz po razu rusza� w�sikami z ukontentowania.</p><p>�Do rzeczy, Micha�ku! Do rzeczy, Micha�ku!� � rzek� do siebie w my�li.</p><p>Po czym g�o�no do panny:</p><p>� Wi�cej wa�pannie powiem!... Spos�b pana Kmicica gani�, ale nie dziwi� mu si�, �e si� dobija o wa�pann�, przy kt�rej by sama Wenus za dziewk� s�u�y� mog�a. Desperacja to go popchn�a do z�ego uczynku i pewnie raz jeszcze go popchnie, je�li mu si� sposobno�� nadarzy. Jak�e to przy tak nadzwyczajnej urodzie sama i bez opieki zostaniesz? Wi�cej jest takich Kmicic�w na �wiecie, wi�cej zapa��w wzbudzisz, na wi�cej przyg�d cnot� sw� narazisz. B�g mi zes�a� �ask�, i�em m�g� ci� uwolni�, ale ju� mnie tr�by Gradywa wo�aj�... Kt� nad tob� b�dzie czuwa�?... Moja mo�cia panno! pos�dzaj� �o�nierz�w o p�ocho��, ale� nies�usznie. I u mnie serce nie ze ska�y, i oboj�tne na tyle wybornych wdzi�k�w zosta� nie mog�o...</p><p>Tu pan Wo�odyjowski upad� na oba kolana przed Ole�k�.</p><p>� Moja mo�cia panno! � m�wi� kl�cz�c. � Dziedziczy�em chor�giew po twoim dziadku, dozw�l�e mi i wnuczk� odziedziczy�. Zdaj mnie opiek� nad sob�, dozw�l pokosztowa� s�odko�ci wzajemnego afektu, we� mnie za sta�ego opiekuna, a b�dziesz i spokojna, i bezpieczna, bo cho� odjad� na wojn�, samo imi� broni� ci� b�dzie.</p><p>Panna zerwa�a si� z krzes�a i s�ucha�a ze zdumieniem pana Wo�odyjowskiego, a on tak jeszcze m�wi� dalej:</p><p>� Ubogim �o�nierz, alem szlachcic i cz�ek uczciwy, i na to ci przysi�gam, �e ni na mojej tarczy, ni na moim sumieniu najmniejszej plamy nie znajdziesz. Grzesz� mo�e po�piechem, ale i to wyrozumiej, bo mnie ojczyzna wo�a, kt�rej dla ciebie nawet nie odst�pi�... Nie pocieszysz�e mnie? Nie dodasz otuchy? Nie rzekniesz dobrego s�owa?</p><p>� Wa�pan ��dasz ode mnie niepodobie�stwa... Na Boga! Nie mo�e to by�! � odpowiedzia�a ze strachem Ole�ka.</p><p>� Od twojej woli zale�y...</p><p>� W�a�nie dlatego wr�cz wa�panu odpowiadam: nie!</p><p>Tu panna zmarszczy�a brwi.</p><p>� Mo�ci panie! winnam ci wiele, nie zapieram. ��daj, czego chcesz, wszystkom odda� gotowa, pr�cz r�ki.</p><p>Pan Wo�odyjowski wsta�.</p><p>� Wa�panna mnie nic chcesz? h�?</p><p>� Nie mog�!</p><p>� I to ostatnie s�owo wa�panny?</p><p>� Ostatnie i nieodwo�alne.</p><p>� A mo�e jeno po�piech si� wa�pannie nie podoba? Daj�e mnie nadziej�!</p><p>� Nie mog�, nie mog�...</p><p>� Nie masz tedy tu dla mnie szcz�cia, jako go i gdzie indziej nie by�o! Moja mo�cia panno, nie ofiaruj�e mi zap�aty za us�ug�, bom nie po ni� przyjecha�, a �em r�ki prosi�, to nie za zap�at�, jeno po dobrej woli. Gdyby� mi rzek�a, �e j� oddajesz, bo musisz, to tak�e bym nie przyj��. Jak nie ma woli, to nie ma i doli. Wzgardzi�a� mn�... bodaj ci si� nikt gorszy nie trafi�. Wychodz� z tego domu, jak i wszed�em... jeno �e nie wr�c� wi�cej. Za nic mnie tu maj�. Niech i tak b�dzie. B�d��e szcz�liwa, cho�by z tym samym Kmicicem, bo� mo�e w�a�nie o to gniewna, �em mi�dzy was szabl� w�o�y�. Kiedy on ci lepszy, to� ty istotnie nie dla mnie.</p><p>Ole�ka chwyci�a si� r�koma za skronie i powt�rzy�a kilkakrotnie:</p><p>� Bo�e, Bo�e, Bo�e!</p><p>Ale ta jej bole�� nie przejedna�a pana Wo�odyjowskiego, kt�ry sk�oniwszy si�, wyszed� z�y i gniewny, po czym zaraz siad� na ko� i odjecha�.</p><p>� Noga moja wi�cej tam nie postoi � rzek� g�o�no. Pacho�ek Syru�, jad�cy z ty�u, przysun�� si� zaraz.</p><p>� Co wasza mo�� m�wi?</p><p>� G�upi�! � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski.</p><p>� To ju� mnie wasza mo�� powiedzia�, jake�my w tamt� stron� jechali.</p><p>Nasta�o milczenie; po czym pan Micha� zn�w mrucze� pocz��:</p><p>� Niewdzi�czno�ci� mnie tam nakarmiono... Wzgard� za afekt zap�acono... Przyjdzie chyba do �mierci w kawalerstwie s�u�y�. Tak ju� napisano... Jecha��e s�k taki los!... Co rusz, to rekuza... Nie masz sprawiedliwo�ci na tym �wiecie!... Co ona sobie przeciw mnie upatrzy�a?</p><p>Tu pan Wo�odyjowski zmarszczy� brwi i pocz�� silnie pracowa� g�ow�; nagle uderzy� si� d�oni� po nodze.</p><p>� Wiem ju�! � zakrzykn��. � Ona tamtego jeszcze mi�uje... nie mo�e inaczej by�.</p><p>Ale ta uwaga nie rozja�ni�a mu twarzy.</p><p>�Tym ci gorzej dla mnie � pomy�la� po chwili � bo je�li ona go po tym wszystkim jeszcze mi�uje, to i nie przestanie go mi�owa�. Co mia� uczyni� najgorszego, to ju� uczyni�. Na wojn� ruszy, s�awy nab�dzie, reputacj� poprawi... I nie przystoi mu w tym przeszkadza�... raczej trzeba dopom�c, bo to dla ojczyzny korzy��... Ot, co jest! �o�nierz on dobry... Ale czym j� tak skaptowa�? kto zgadnie... Inni maj� ju� takowe szcz�cie, �e byle na niewiast� spojrza�, ta i w ogie� za nim gotowa... �eby tak wiedzie�, czym si� to dzieje, albo jakowego inkluza dosta�, mo�e by i cz�owiek co wsk�ra�. Zas�ug� do niczego z bia�og�ow� nie dojdziesz! Dobrze powiada� pan Zag�oba, �e liszka a niewiasta to najzdradliwsze stworzenia na �wiecie. A taki �al mi, �e wszystko przepad�o! Okrutnie to g�adka podwika i cnotliwa, jak powiadaj�. Ambitne to wida� jak licho.... Kto to wie, czy ona za niego p�jdzie, chocia� go mi�uje, bo j� ci�ko zawi�d� i obrazi�... Przecie on m�g� spokojnie do niej doj��, a wola� si� warcholi�... Gotowa si� ca�kiem wyrzec i zam��p�j�cia, i dzieci... Mnie ci�ko, ale i jej, niebodze, mo�e jeszcze ci�ej...�</p><p>Tu pan Wo�odyjowski rozczuli� si� nad dol� Ole�ki i pocz�� g�ow� kr�ci�, ustami cmoka�, wreszcie rzek�:</p><p>� Niech jej tam B�g sekunduje! Nie mam do niej urazy! Nie pierwsza to dla mnie rekuza, a dla niej pierwsza bole��. Niebo��tko ledwie zipie od trosk�w, jeszczem jej oczy wyk�u� tym Kmicicem i do reszty ��ci� napoi�. Nie godzi�o mi si� tego czyni� i naprawi� wypada. Bodaj mnie kule bi�y, bom po grubia�sku post�pi�. Napisz� do niej list, �eby odpu�ci�a, a potem w czym b�d� m�g�, to i pomog�.</p><p>Dalsze rozmy�lania pana Wo�odyjowskiego przerwa� pacho�ek Syru�, kt�ry przysun�wszy si� zn�w rzek�:</p><p>� Prosz� waszej mo�ci, to� to tam na g�rze pan Char�amp z kim� drugim jedzie.</p><p>� Gdzie?</p><p>� A ot, tam!</p><p>� Prawda, �e dw�ch je�d�c�w wida�, ale pan Char�amp zosta� si� przy ksi�ciu wojewodzie wile�skim. Po czym�e ty go z tak daleka poznajesz?</p><p>� A po bu�ance. Dy� j� ca�e wojsko zna.</p><p>� Jako �ywo, �e konia wida� bu�anego... Ale mo�e by� inny.</p><p>� Kiedy ja i ch�d jej poznaj�... Ju� to pan Char�amp z pewno�ci�.</p><p>Pop�dzili obaj konie, a jad�cy naprzeciw uczynili to� samo i wkr�tce pan Wo�odyjowski pozna�, �e to istotnie pan Char�amp nadje�d�a.</p><p>By� to porucznik piatyhorskiej chor�gwi litewskiego komputu, dawny znajomy pana Wo�odyjowskiego, stary �o�nierz i dobry. Niegdy� wadzili si� mocno z ma�ym rycerzem, ale potem, s�u��c razem i wojny odbywaj�c, polubili si� wzajemnie. Pan Wo�odyjowski poskoczy� tedy �ywo i otworzywszy r�ce wo�a�:</p><p>� Jak�e si� miewasz, Nosaczu?! Sk�d�e� si� tu wzi��?</p><p>Towarzysz, kt�ry istotnie na przezwisko Nosacza zas�ugiwa�, bo nos mia� pot�ny, wpad� w obj�cia pu�kownika i witali si� rado�nie; po czym odsapn�wszy rzek�:</p><p>� Do ciebiem umy�lnie przyjecha� z ekspedycj� i z pieni�dzmi.</p><p>� Z edycj� i z pieni�dzmi? A od kogo?</p><p>� Od ksi�cia wojewody wile�skiego, naszego hetmana. Przysy�a ci list zapowiedni, aby� zaraz zacz�� zaci�g czyni�, i drugi dla pana Kmicica, kt�ry te� si� ma w tej okolicy znajdowa�.</p><p>� I dla pana Kmicica?... Jak�e to we dw�ch b�dziem w jednej okolicy zaci�gali?</p><p>� On ma jecha� do Trok�w, a ty masz zosta� w tej okolicy.</p><p>� Sk�d�e� to wiedzia�, gdzie mnie szuka�?</p><p>� Sam pan hetman pilnie o ciebie wypytywa�, a� mu ludzie tutejsi, kt�rzy tam jeszcze s�u��, powiedzieli, gdzie ci� znale��, i ja jecha�em na pewno... W wielkich tam zawsze jeste� faworach!... S�ysza�em ksi�cia naszego pana, jak sam m�wi�, �e nie spodziewa� si� po wojewodzie ruskim niczego odziedziczy�, a tymczasem najwi�kszego rycerza odziedziczy�.</p><p>� Da�by mu B�g i szcz�cie wojenne odziedziczy�... Wielki to dla mnie honor, �e mam zaci�g czyni�, i zaraz si� do tego wezm�... Ludzi wojennych tu nie brak, byle by�o za co ich na nogi postawi�. A pieni�dzy si�a przywioz�e�?</p><p>� Jak przyjedziesz do Pacunel�w, to policzysz.</p><p>� To� i do Pacunel�w ju� trafi�? Strze� si� jeno, bo tam �adnych dziewcz�t jak maku w ogrodzie.</p><p>� Dlatego to i pobyt ci tam smakowa�!... Czekaj�e, mam i drugi list, prywatny, hetmana do ciebie.</p><p>� To dawaj!</p><p>Pan Char�amp wyj�� pismo z ma�� piecz�ci� radziwi��owsk�, a pan Wo�odyjowski otworzy� i zacz�� czyta�:</p><p>�Mo�ci panie pu�kowniku Wo�odyjowski!</p><p>Znaj�c szczer� Wa�pana s�u�enia ojczy�nie intencj� posy�am Ci list zapowiedni, aby� zaci�g czyni�, i nie tak, jako si� zwyczajnie czyni, ale z pilno�ci� wielk�, bo <emphasis>periculum in mora</emphasis>. Chceszli nas uradowa�, to niech�e chor�giew na koniec lipca, najdalej na p� sierpnia b�dzie ju� na nogach i do pochodu gotowa. K�opotliwo nam to, sk�d Waszmo�� koni dobrych we�miesz, zw�aszcza �e i pieni�dzy posy�amy sk�po, gdy� wi�cej na panu podskarbim, po staremu nam nieprzyjaznym, nie mogli�my wyd�bi�. Po�ow� z tych pieni�dzy panu Kmicicowi J. M. P. oddaj, dla kt�rego pan Char�amp tak�e list zapowiedni wiezie. Spodziewamy si� po nim, i� gorliwie nam w tym us�u�y. Ale �e uszu naszych dosz�a wie�� o jego swawolach w Upickiem, tedy najlepiej Wa�pan list dla niego przeznaczony od Char�ampa odbierz i sam uznaj, czy mu go odda�. Je�liby� uwa�a� zbytnie na nim <emphasis>gravamina</emphasis>, ha�b� czyni�ce, tedy nie oddawaj! Obawiamy si� bowiem, aby nieprzyjaciele nasi, jako pan podskarbi i pan wojewoda witebski, krzyk�w nie podnie�li, �e podobne funkcje niegodnym osobom powierzamy. Gdyby� jednak, uznawszy, �e tam nic wielkiego nie ma, list odda�, niech�e si� Kmicic stara najwi�ksz� w s�u�bie usilno�ci� winy swe zmaza�, a na �adne terminy w s�dach nie staje, bo on do naszej, hetma�skiej, nale�y inkwizycji i my go s�dzi� b�dziem, nikt inny, ale po funkcji spe�nionej. Polecenie to nasze uwa�aj W. Mo�� zarazem za dow�d zaufania, jakie w rozumie i wiernych s�u�bach W. Mo�ci pok�adamy.</p><p>Janusz Radziwi��, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, wojewoda wile�ski.�</p><p>� Okrutnie si� tam pan hetman o konie dla ciebie troszczy � rzek� pan Char�amp, gdy ma�y rycerz sko�czy� czyta�.</p><p>� Pewnie, �e o konie b�dzie trudno � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski. � Tutejszej ma�ej szlachty si�a stanie na pierwszy odg�os, ale oni jeno mierzyny �mudzkie maj�, nie bardzo do s�u�by zdatne. Na dobr� spraw�, trzeba by im wszystkim da� inne.</p><p>� To dobre konie, znam ja je z dawna, okrutnie wytrwa�e i zwrotne.</p><p>� Ba! � rzek� pan Wo�odyjowski � ale urody ma�ej, a lud tutejszy ros�y. Jak ci na takich koniach w szyku stan�, to rzek�by�: chor�giew na psach siedzi. Ot, k�opot!... Wezm� ja si� gorliwie do roboty, bo i samemu mi pilno. Zostaw�e mnie list zapowiedni do Kmicica, jako pan hetman nakazuje, sam mu go oddam. Bardzo mu w por� przyszed�.</p><p>� A czemu?</p><p>� Bo tu tatarsk� mod� sobie poczyna� i panny w jasyr bra�. Tyle nad nim proces�w i termin�w, ile ma w�os�w na g�owie. Nie masz tygodnia, jak si� z nim w szable bi�em.</p><p>� E! � rzek� Char�amp � je�li� ty si� z nim w szable bi�, to on teraz le�y.</p><p>� Ale ju� si� ma lepiej. Za jaki tydzie�, dwa zdr�w b�dzie. Co tam s�ycha� <emphasis>de publicis</emphasis>?</p><p>� �le, po staremu... Pan podskarbi Gosiewski zawsze z naszym ksi�ciem w emulacji, a jak hetmani niezgodni, to i sprawy �adem nie id�. Przecie troch�my si� poprawili, i tak my�l�, �e byle zgody, to sobie z tym nieprzyjacielem rady damy. B�g pozwoli, �e jeszcze na ich karkach pojedziemy a� do ich pa�stwa. Wszystkiemu winien pan podskarbi!</p><p>� A inni powiadaj�, �e w�a�nie hetman wielki.</p><p>� To zdrajcy. Wojewoda witebski to tak powiada, bo oni si� z dawna z panem podskarbim pow�chali.</p><p>� Wojewoda witebski zacny obywatel.</p><p>� Zali i ty po sapie�y�skiej stronie przeciw Radziwi��om stoisz?</p><p>� Ja stoj� po stronie ojczyzny, po kt�rej wszyscy sta� powinni. W tym to i z�o, �e si� nawet i �o�nierze na strony dzielim, zamiast bi�. A �e Sapieha zacny obywatel, to bym i przy samym ksi�ciu powiedzia�, chocia� pod nim s�u��.</p><p>� Pr�bowali ludzie godni zgod� czyni�, ale to na nic! � rzek� Char�amp. � Okrutnie teraz pos�a�cy od kr�la do naszego ksi�cia lataj�... M�wi�, �e co� si� tam nowego na �wiecie kluje. Spodziewali�my si� pospolitego ruszenia z kr�lem jegomo�ci� � nie przysz�o! Powiadaj�, �e gdzie indziej mo�e by� potrzebne.</p><p>� Chyba na Ukrain�.</p><p>� Bo ja wiem? Jeno raz Brochwicz porucznik powiada�, co na w�asne uszy s�ysza�. Przyjecha� od kr�la Tyzenhauz do naszego hetmana i co� tam, zamkn�wszy si�, d�ugo ze sob� gadali, czego Brochwicz nie m�g� u�owi�, ale gdy wychodzili, tedy na w�asne uszy, powtarzam, s�ysza�, jak pan hetman m�wi�: �Z tego mo�e by� nowa wojna.� Okrutnie�my tam wszyscy w g�ow� zachodzili, co to mog�o znaczy�.</p><p>� Pewnie si� przes�ysza�! Z kim�e by nowa wojna? Cesarz lepiej nam teraz �yczy ni� naszym nieprzyjacio�om, jako �e wypada mu za politycznym narodem si� ujmowa�. Ze Szwedem rozejm jeszcze nie wyszed� i do sze�ciu lat nie wyjdzie, a Tatarowie nam na Ukrainie pomagaj�, czego by bez woli Turczyna nie czynili.</p><p>� Nie mogli�my te� i my niczego dociec!</p><p>� Bo i nic nie by�o. Ale ja chwal� Boga, �e mam now� robot�. Ju� mi si� i t�skno czyni�o za wojn�.</p><p>� To ty chcesz sam list zapowiedni Kmicicowi zawie��?</p><p>� Przeciem ci m�wi�, �e pan hetman tak nakazuje. Wypadnie mi Kmicica odwiedzi�, jako kawalerski jest zwyczaj, a maj�c list b�d� mia� lepsze jeszcze zam�wienie. Czy mu list oddam, to inna rzecz; namy�l� si�, bo to woli mojej zostawiono.</p><p>� Mnie to i na r�k�, ile �e mi w drog� pilno. Mam i trzecie zapowiednie pismo do pana Stankiewicza; potem do Kiejdan kazano mi jecha�, armat�, kt�ra tam przyjdzie, odebra�; potem do Bir�, obaczy�, czy wszystko gotowe w zamku do obrony.</p><p>� I do Bir�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� To mi i dziwno. �adnych nowych wiktoryj nieprzyjaciel nie otrzyma�, wi�c mu i do Bir�, na kurlandzk� granic�, daleko. A �e, jako widz�, nowe chor�gwie stawi� na nogi, wi�c b�dzie komu broni� nawet i tych kraj�w, kt�re ju� pod moc nieprzyjacielsk� wpad�y. Kurlandczycy przecie o wojnie z nami nie my�l�. Dobrzy to �o�nierze, ale ich ma�o, i sam tylko Radziwi�� m�g�by ich jedn� r�k� przydusi�.</p><p>� I mnie to dziwno � odpowiedzia� Char�amp � tym bardziej �e mi tak�e po�piech zalecono i tak� dano instrukcj�, i�bym je�li co znajd� nie w porz�dku, zaraz ksi�ciu Bogus�awowi dawa� zna�, kt�ry Petersona in�yniera ma przys�a�.</p><p>� Co by to mog�o by�?! Oby si� tylko na jak� wojn� domow� nie zanosi�o. Niech�e nas B�g od tego strze�e! Ju� jak tam tylko ksi��� Bogus�aw do roboty wchodzi, to diab�u b�dzie z tego uciecha.</p><p>� Nie m�w na niego nic. To m�ny pan!</p><p>� Nie neguj� ja mu m�stwa, ale wi�cej w nim Niemca czyli jakowego� Francuza ni� Polaka... I o Rzeczpospolit� zgo�a nie dba, jeno o dom radziwi��owski, �eby to go jak najwy�ej wynie��, a wszystkich innych poni�y�. On to i w ksi�ciu wojewodzie wile�skim, naszym hetmanie, pych� podnieca, kt�rej mu i bez tego nie brak, i owe k��tnie z Sapiehami i Gosiewskim jego to sadzenia drzewa i frukta.</p><p>� Wielki z ciebie, jak widz�, statysta. Powiniene� si�, Micha�ku, co pr�dzej o�eni�, �eby taki rozum nie przepad�.</p><p>Wo�odyjowski spojrza� przeci�gle na towarzysza.</p><p>� O�eni�?... H�?</p><p>� Ju�ci! A mo�e ty tu gdzie w konkury je�dzisz, bo�, widz�, strojny jak na parad�.</p><p>� Da�by� spok�j!</p><p>� Ej, przyznaj si�...</p><p>� Ka�dy niech swoje arbuzy zjada, a ty o cudze nie pytaj, bo� te� niejednego dosta�. W�a�nie te� czas teraz o o�enku my�le�, gdy mam zaci�g na g�owie.</p><p>� A b�dziesz na lipiec gotowy?</p><p>� Na koniec lipca b�d�, cho�bym mia� konie spod ziemi wykopa�. Bogu dzi�kuj�, �e mi ta robota przysz�a, bo inaczej by�aby mnie melankolia zjad�a.</p><p>Jako� wie�ci od hetmana i widoki pracy ci�kiej wielk� sprawi�y panu Wo�odyjowskiemu ulg�, i nim dojechali do Pacunel�w, prawie nie my�la� ju� o konfuzji, jaka go przed godzin� spotka�a. Wie�� o li�cie zapowiednim szybko si� rozlecia�a po ca�ym za�cianku. Przysz�a zaraz szlachta pyta�, czy prawda, a gdy pan Wo�odyjowski potwierdzi�, wielkie to uczyni�o wra�enie. Ochota by�a powszechna, lubo turbowali si� niekt�rzy, �e to w ko�cu lipca, przed �niwami, trzeba b�dzie wyruszy�. Pan Wo�odyjowski rozes�a� te� go�c�w i do innych okolic, i do Upity, i do znaczniejszych dom�w szlacheckich. Wieczorem przyjecha�o kilkunastu Butrym�w, Stakjan�w i Domaszewicz�w.</p><p>Dopiero� pocz�to si� zach�ca� wzajem i coraz wi�ksz� okazywa� ochot�, i odgra�a� si� na nieprzyjaci�, i zwyci�stwa sobie obiecywa�. Jedni tylko Butrymowie milczeli, ale im tego za z�e nie brano, bo wiadomo by�o, �e jak jeden cz�owiek stan�. Nazajutrz zawrza�o we wszystkich za�ciankach jak w ulach. Ludzie nie gadali ju� o panu Kmicicu ni o pannie Aleksandrze, tylko o przysz�ej wyprawie. Pan Wo�odyjowski z serca tak�e odpu�ci� Ole�ce rekuz� pocieszaj�c si� przy tym my�l�, �e to nieostatnia, jako i afekt nieostatni. Tymczasem namy�la� si� troch�, co ma z listem dla Kmicica uczyni�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Zacz�y si� tedy dla pana Wo�odyjowskiego czasy ci�kiej pracy, rozpisywania list�w i rozjazd�w. Nast�pnego tygodnia przeni�s� si� ju� na rezydencj� do Upity i tam zaci�g rozpocz��. Sypa�a si� do niego szlachta ch�tnie, wi�ksza i mniejsza, bo s�aw� mia� g�o�n�. Szczeg�lniej jednak szli lauda�scy, kt�rym konie trzeba by�o obmy�la�. Kr�ci� si� te� pan Wo�odyjowski jak w ukropie, ale �e by� obrotny i trud�w nie �a�owa�, sz�o mu do�� sporo. W tym�e czasie odwiedzi� i pana Kmicica w Lubiczu, kt�ry znacznie ju� do zdrowia przyszed�, i chocia� z �o�a jeszcze nie wstawa�, wiadomo ju� by�o, �e zdr�w b�dzie. Widocznie, o ile pan Wo�odyjowski mia� szabl� ci�t�, o tyle r�k� lekk�.</p><p>Pozna� go pan Kmicic natychmiast i przyblad� troch� na jego widok. R�k� nawet mimo woli do szabli wisz�cej nad �o�em si�gn��, ale och�on�wszy, widz�c u�miech na twarzy go�cia, wyci�gn�� ku niemu wychud�� d�o� i rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� waszmo�ci za odwiedziny. Godna to takiego kawalera polityka.</p><p>� Przyjecha�em spyta�, czy wa�� urazy do mnie nie chowasz? � spyta� pan Micha�.</p><p>� Urazy nie chowam, bo mnie nie lada kto zwyci�y�, ale gracz pierwszej wody. Ledwie �em si� wyliza�!</p><p>� A jak�e zdrowie waszmo�cine?</p><p>� Wa�panu dziw pewno, �em spod jego r�ki �yw wyszed�? Sam te� sobie przyznaj�, �e niema�a to sztuka.</p><p>Tu pan Kmicic u�miechn�� si�.</p><p>� No, niestracona sprawa. Doko�czysz mnie, kiedy zechcesz!</p><p>� Wcale nie w tym zamiarze tu przyjecha�em...</p><p>� Chyba� waszmo�� diabe� � przerwa� Kmicic � albo masz inkluza. B�g widzi, daleko mi teraz do samochwalstwa, bo z tamtego �wiata wracam, alem to sobie przed spotkaniem wa�pana zawsze my�la�: je�elim nie pierwszy w Rzeczypospolitej na szable, tom drugi. Tymczasem nies�ychana rzecz! Te� ja bym pierwszego ci�cia nie odbi�, gdyby� wa�pan chcia�. Powiedz mi, gdzie� si� tak wyuczy�?</p><p>� Mia�o si� trocha przyrodzonych zdolno�ci � odrzek� pan Micha� � i ojciec od ma�ego wk�ada�, kt�ren nieraz mi m�wi�: �Da� ci B�g nikczemn� posta�, je�li si� ludzie nie b�d� ciebie bali, to si� b�d� z ciebie �mieli.� Potem te�, u wojewody ruskiego w chor�gwi s�u��c, douczy�em si� reszty. By�o tam kilku m��w, kt�rzy �mia�o mogli mi stawi� czo�o.</p><p>� Aza mogli by� tacy?</p><p>� Mogli, bo byli. By� pan Podbipi�ta. Litwin, wielki familiant, kt�ry w Zbara�u poleg�... Panie �wie� nad jego dusz�!... cz�ek tak olbrzymiej si�y, �e mu si� niepodobna by�o zastawi�, bo m�g� przeci�� zastaw� i przeciwnika. Potem by� jeszcze i Skrzetuski, przyjaciel m�j serdeczny i konfident, o kt�rym wa�� musia�e� s�ysze�.</p><p>� Jak�e! On to ze Zbara�a wyszed� i przez Kozak�w si� przedar�. Kto o nim nie s�ysza�!... To wa�� z takiej sfory?! I zbara�czyk?... Czo�em! czo�em! Czekaj�e!... przecie i ja o wa�panu u wojewody wile�skiego s�ysza�em. Wszak waszmo�ci Micha� na imi�?</p><p>� W�a�ciwie, to ja jestem Jerzy Micha�, ale �e �wi�ty Jerzy smoka tylko roztratowa�, a �wi�ty Micha� ca�emu komunikowi niebieskiemu przewodzi i tyle ju� nad piekielnymi chor�gwiami odni�s� wiktoryj, przeto jego wol� mie� za patrona.</p><p>� Pewnie, �e Jerzemu nie r�wna� si� z Micha�em. To� to wa�pan ten sam Wo�odyjowski, o kt�rym powiadano, �e Bohuna usiek�?</p><p>� Jam jest.</p><p>� No, od takiego nie �al po �bie dosta�. Da�by B�g, �eby�my przyjaci�mi mogli zosta�. Wa�pan to mnie wprawdzie zdrajc� okrzykn��e�, ale� si� w tym pomyli�.</p><p>To rzek�szy pan Kmicic �ci�gn�� brwi, jakby go rana na nowo zabola�a.</p><p>� Przyznaj�, �em si� pomyli� � odrzek� pan Wo�odyjowski � ale nie od wa�pana o tym dopiero si� dowiaduj�, bo mi to ju� ludzie twoi powiadali. I wiedz waszmo�� o tym, �e inaczej nie by�bym tu przyje�d�a�.</p><p>� Ju� ostrzyli, bo ostrzyli tu na mnie j�zyki! � m�wi� z gorycz� Kmicic. � Niech b�dzie, co chce. Niejedna jest kreska na mnie, przyznaj�, ale te� i w tej okolicy ludzie niewdzi�cznie mnie przyj�li...</p><p>� Wa�� sobie najwi�cej zaszkodzi�e� tym spaleniem Wo�montowicz i ostatnim raptem.</p><p>� Tote� mnie procesami gn�bi�. Le�� ju� u mnie terminy do s�d�w. Choremu przyj�� do zdrowia nie dadz�. Spali�em Wo�montowicze, prawda, i ludzi co� si� wysiek�o; niech�e mnie jednak B�g s�dzi, je�lim to ze swawoli uczyni�. Tej samej nocy, przed spaleniem, �lub sobie zrobi�em: �y� ze wszystkimi w zgodzie, zjedna� sobie owych tutejszych szaraczk�w, za�agodzi� nawet �yczk�w w Upicie, bo tam istotnie podswawoli�em. Wracam tedy do dom i c� zastaj�? Oto moich kompanion�w por�ni�tych jak wo�y, le��cych pod �cian�! Gdym si� dowiedzia�, �e to Butrymowie uczynili, wtedy diabe� we mnie wst�pi�... i zem�ci�em si� srogo... Czy wa�� uwierzy, za co ich por�ni�to?... Sam si� o tym p�niej dowiedzia�em od jednego z Butrym�w, kt�rego w lasach napad�em: oto za to, �e pota�cowa� w karczmie z szlachciankami chcieli... Kto by si� nie m�ci�?</p><p>� M�j mo�ci panie! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � prawda, �e za ostro post�piono z wa�pana kompanami, ale czy to ich szlachta pobi�a? Nie! Pobi�a ich dawniejsza reputacja, jak� tu ze sob� gotow� przywie�li, bo �eby tak grzecznym jakim �o�nierzom zachcia�o si� pota�cowa�, pewnie by ich za to nie sieczono.</p><p>� Niebo��ta! � m�wi� Kmicic id�c za swoj� my�l�. � Gdym teraz oto w gor�czce le�a�, co wieczora wchodzili tymi oto drzwiami z tamtej izby... Widzia�em ich ko�o �o�a, jako na jawie, sinych, zbitych, a ci�gle j�czeli: �J�dru�! daj na msz� za nasze dusze, bo m�ki cierpimy!� To m�wi� wa�ci, w�osy mi na g�owie powstawa�y, bo i siark� od nich w izbie pachnia�o... Na msz� ju� da�em, oby im to co pomog�o!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� A co do raptu � m�wi� dalej Kmicic � wa�panu o tym nikt nie m�g� powiedzie�, �e ona ocali�a mi wprawdzie �ycie, gdy mnie szlachta �ciga�a, ale potem kaza�a i�� precz i nie pokazywa� si� na oczy. Co mi w�wczas pozosta�o?</p><p>� Zawsze� to tatarski by� spos�b.</p><p>� Chyba wa�pan nie wiesz, co jest afekt i do jakiej desperacji cz�owiek przyj�� mo�e, gdy to, co najwi�cej umi�owa�, utraci.</p><p>� Ja nie wiem, co jest afekt? � zakrzykn�� z oburzeniem pan Wo�odyjowski. � Od czasu jak szabl� pocz��em nosi�, zawsze by�em zakochany... Prawda, �e si� <emphasis>subiectum</emphasis> zmienia�o, bo nigdy mi wzajemno�ci� nie wyp�acono. Gdyby nie to, nie by�oby wierniejszego nade mnie Troila.</p><p>� Taki tam i afekt, gdy si� <emphasis>subiectum</emphasis> zmienia! � rzek� Kmicic.</p><p>� Tedy wa�ci powiem co innego, na co w�asnymi oczyma patrzy�em. Oto pierwszego czasu chmielnicczyzny Bohun, ten sam, kt�ren dzi� po Chmielnickim najwi�ksz� cieszy si� mi�dzy kozactwem powag�, porwa� Skrzetuskiemu umi�owan� nad wszystko dziewk�, kniazi�wn� Kurcewicz�wn�. To by� dopiero afekt! Ca�e wojsko p�aka�o, widz�c Skrzetuskiego desperacj�, bo mu broda w dwudziestym kt�rym� roku �ycia zbiela�a, a on, zgadnij wa��, co uczyni�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�!</p><p>� Oto, �e ojczyzna by�a w potrzebie, w poni�eniu, �e okrutny Chmielnicki tryumfowa�, wi�c on wcale nie poszed� dziewki szuka�. Bole�� Bogu ofiarowa� i bi� si� we wszystkich bitwach pod ksi�ciem Jeremim, a� pod Zbara�em tak nadzwyczajn� chwa�� si� okry�, �e dzi� imi� jego wszyscy ze czci� powtarzaj�. Przy��e wa�pan teraz jego uczynek do swojego i poznaj r�nic�.</p><p>Kmicic milcza� i gryz� w�sy, Wo�odyjowski m�wi� dalej:</p><p>� Tote� Skrzetuskiego B�g wynagrodzi� i dziewk� mu odda�. Zaraz po Zbara�u si� pobrali i ju� troje dzieci sp�odzili, chocia� on s�u�y� nie przesta�. A waszmo�� zamieszki czyni�c pomaga�e� tym samym nieprzyjacielowi i ma�o� �ywota nie utraci�, nie m�wi�c o tym, �e przed paru dniami mog�e� pann� na zawsze utraci�.</p><p>� Jakim sposobem? � rzek� siadaj�c na ��ku Kmicic � co si� z ni� dzia�o?</p><p>� Nic si� z ni� nie dzia�o, jeno znalaz� si� m��, kt�ren j� o r�k� prosi� i za �on� chcia� poj��.</p><p>Kmicic poblad� bardzo, zapadni�te jego oczy pocz�y ciska� p�omienie. Chcia� wsta�, zerwa� si� nawet na chwil� i zakrzykn��:</p><p>� Kto by� ten wra�y syn? Na �ywy B�g, m�w waszmo��!</p><p>� Ja � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Wa�pan? wa�pan? � pyta� ze zdumieniem Kmicic. � Jak to?...</p><p>� Tak jest.</p><p>� Zdrajco! nie ujdzie ci to!... I ona?... na �ywy B�g, m�w ju� wszystko!... ona ci� przyj�a?...</p><p>� Odpali�a z miejsca i bez namys�u.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Kmicic oddycha� ci�ko i oczyma wpija� si� w Wo�odyjowskiego, ten za� rzek�:</p><p>� Czemu to mnie zdrajc� nazywasz? Zalim ci brat albo swat? Zalim ci wiar� z�ama�? Zwyci�y�em ci� w r�wnym boju i mog�em czyni�, co mi si� podoba�o.</p><p>� Po staremu jeden by z nas to krwi� zapiecz�towa�. Nie szabl�, to z rusznicy bym wa�pana ustrzeli� i niechby mnie diabli potem wzi�li.</p><p>� Chybaby� mnie z rusznicy zastrzeli�, bo gdyby mnie nie by�a odpali�a, to bym i pojedynku drugiego nie przyj��. Po co mia�bym si� bi�? A wiesz, czemu mnie odpali�a?</p><p>� Czemu? � powt�rzy� jak echo Kmicic.</p><p>� Bo ciebie mi�uje.</p><p>By�o to wi�cej, ni� s�abe si�y chorego znie�� mog�y. G�owa Kmicica opad�a na poduszki, na czo�o wyst�pi� mu pot obfity i le�a� czas jaki� w milczeniu.</p><p>� Okrutnie mi s�abo � rzek� po chwili. � Sk�d�e... to wa�� wiesz, �e ona... mnie mi�uje?</p><p>� Bo mam oczy i patrz�, bo mam rozum i miarkuj�; teraz zw�aszcza, gdym rekuz� dosta�, zaraz mi si� w g�owie rozja�ni�o. Naprz�d tedy, gdym po pojedynku przyszed� jej powiedzie�, �e jest wolna, bom wa�pana usiek�, wnet j� zamroczy�o i zamiast wdzi�czno�� mi okaza�, ca�kiem mnie spostponowa�a; po wt�re: gdy ci� tu Domaszewicze d�wigali, to ci g�ow� jako matka unosi�a; a po trzecie, �e gdym si� jej o�wiadczy�, tak mnie przyj�a, jakoby mi kto w pysk da�. Je�li te racje wa�panu nie wystarczaj�, to chyba dlatego, �e� przez rozum zaci�ty i na umy�le szwankujesz.</p><p>� Gdyby to by�a prawda! � odrzek� s�abym g�osem Kmicic � tedy... r�ne mi tu ma�ci na rany przyk�adaj�... ale nie by�oby lepszego balsamu od s��w waszmo�ci.</p><p>� Zdrajca�e ci to taki balsam przyk�ada?</p><p>� Przebacz ju� wa��. W g�owie mi si� takie szcz�cie nie mie�ci, �eby ona mnie jeszcze chcia�a.</p><p>� Powiedzia�em, �e wa�pana mi�uje, nie powiedzia�em, �e ci� zechce... To wcale co innego.</p><p>� Je�li mnie nie zechce, to sobie ten �eb o �cian� rozbij�. Nie mo�e inaczej by�.</p><p>� Mog�oby by�, gdyby� wa�pan mia� szczer� intencj� zmazania win. Teraz wojna, mo�esz i��, mo�esz pos�ugi znaczne mi�ej ojczy�nie odda�, m�stwem si� ws�awi�, reputacj� po�ata�. Kt� to jest bez grzechu? Kto nie ma win na sumieniu? Ka�dy ma... Ale do pokuty i poprawy ka�demu otwarta droga. Wa�� grzeszy�e� swawol�, to jej odt�d unikaj; grzeszy�e� przeciw ojczy�nie, zamieszki w czasie wojennym czyni�c, to j� teraz ratuj; czyni�e� krzywdy ludziom, to je nagr�d�... Ot, droga dla waszmo�ci lepsza i pewniejsza ni� rozbijanie sobie �ba.</p><p>Kmicic patrzy� uwa�nie na Wo�odyjowskiego, potem rzek�:</p><p>� Wa�pan m�wisz jak m�j szczery przyjaciel.</p><p>� Nie jestem wa�panu przyjacielem, ale po prawdzie nie jestem i nieprzyjacielem, a tej panny mnie �al, chocia� mnie odpali�a, bom jej te� s�owo ostre nies�usznie rzek� na odjezdnym. Od rekuzy si� nie powiesz�, nie pierwszyzna mi, a uraz nie zwyk�em chowa�. Je�li wi�c wa�pana na dobr� drog� nam�wi�, to b�dzie tak�e moja wzgl�dem ojczyzny zas�uga, bo� �o�nierz dobry i do�wiadczony.</p><p>� Zali mnie czas jeszcze na t� drog� wraca�? Tyle termin�w na mnie czeka! Z �o�a trzeba do s�du zaraz... Chybabym st�d ucieka�, a tego nie chc�. Tyle termin�w! A co sprawa, to i wyrok pewny na pot�pienie.</p><p>� Ot, tu jest na to lekarstwo! � rzek� pan Wo�odyjowski wydobywaj�c list zapowiedni.</p><p>� List zapowiedni! � wykrzykn�� Kmicic. � Dla kogo?</p><p>� Dla wa�pana. A teraz wiedz, �e maj�c funkcj� wojskow�, nie potrzebujesz do �adnych s�d�w stawa�, bo do hetma�skiej inkwizycji nale�ysz; s�uchaj za�, co ksi��� wojewoda mi pisze.</p><p>Tu pan Wo�odyjowski odczyta� Kmicicowi prywatny list Radziwi��a, odetchn��, ruszy� w�sikami, i rzek�:</p><p>� Ow�, jak wa�pan widzisz, ode mnie zale�y: albo ci list zapowiedni odda�, albo go schowa�.</p><p>Niepewno��, trwoga i nadzieja odbi�y si� na twarzy Kmicica.</p><p>� A wa�pan co uczynisz? � pyta� cichym g�osem.</p><p>� A ja waszmo�ci list oddaj� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>Kmicic nic zrazu nie odrzek�, g�ow� opu�ci� na poduszki i patrzy� czas jaki� w pu�ap. Nagle oczy pocz�y mu wilgotnie� i go�cie nieznani w tych oczach, �zy, zawis�y na rz�sach.</p><p>� Niech�e mnie ko�mi rozerw�! � rzek� wreszcie. � Niech mnie ze sk�ry ob�uszcz�, je�lim ja widzia� zacniejszego cz�owieka od waszmo�ci... Je�eli� przeze mnie rekuz� dosta�, je�li mnie Ole�ka jeszcze, jako powiadasz, mi�uje, inny tym bardziej by si� m�ci�, tym g��biej mnie pogr��y�... A waszmo�� mi r�k� podajesz i jako z grobu mnie wyci�gasz!</p><p>� Bo nie chc� dla prywaty ojczyzny mi�ej po�wi�ca�, kt�rej waszmo�� znaczne jeszcze pos�ugi mo�esz odda�. Ale to waszmo�ci powiem, �e gdyby� by� owych Kozak�w od Trubeckiego albo Chowa�skiego po�yczy�, tedybym list zatrzyma�. Ca�e to szcz�cie, �e� tego nie uczyni�!</p><p>� Przyk�ad, przyk�ad z wa�pana innym bra�! � odrzek� Kmicic. � Daj�e mi r�k�, B�g mi pozwoli czym dobrym si� waszmo�ci wyp�aci�, bo� mnie na �mier� i �ycie zobowi�za�.</p><p>� To i dobrze, potem o tym! A teraz... uszy waszmo�� do g�ry! Nie potrzeba ci do �adnych s�d�w stawa�, jeno do roboty si� bra�. Zas�u�ysz si� ojczy�nie, to ci i ta szlachta odpu�ci, bo to ludzie na honor ojczyzny bardzo czuli... Mo�esz jeszcze winy zmaza�, reputacj� odzyska� i w s�awie jako w s�o�cu chodzi�, a ju� tam znam jedn� pann�, kt�ra ci nagrod� za �ycia obmy�li.</p><p>� E! � zakrzykn�� z uniesieniem Kmicic � co ja tu b�d� w �o�u gni�, gdy nieprzyjaciel ojczyzn� depcze. Hej! jest tam kt�ry? Sam tu! Pacho�ek, buty podawaj!... Sam tu!... Niech�e mnie piorun w tych betach ustrzeli, je�li b�d� d�u�ej w nich parcia�!</p><p>U�miechn�� si� na to z zadowoleniem pan Wo�odyjowski i rzek�:</p><p>� Duch w wa�ci od cia�a silniejszy, bo cia�o jeszcze ci nie dopisze.</p><p>To rzek�szy pocz�� �egna� si�, a Kmicic nie puszcza�, dzi�kowa� i winem chcia� traktowa�.</p><p>Jako� dobrze ju� mia�o si� ku wieczorowi, gdy ma�y rycerz opu�ci� Lubicz i do Wodokt�w pod��y�.</p><p>� Najlepiej j� za ostre s�owa nagrodz� � m�wi� sam do siebie � gdy jej powiem, �e Kmicic nie tylko z �o�a, ale i z nies�awy powstaje... Nie do szcz�tu to jeszcze zepsuty cz�owiek, jeno gor�czka wielki. Okrutnie j� tym pociesz� i tak my�l�, �e mnie teraz lepiej przyjmie ni� wtedy, kiedym jej samego siebie ofiarowa�...</p><p>Tu westchn�� poczciwy pan Micha� i mrukn��:</p><p>� �eby to wiedzie�, czy jest jaka na �wiecie i dla mnie przeznaczona?</p><p>W�r�d podobnych rozmy�la� dojecha� do Wodokt�w. Kud�aty �mudzin wybieg� do ko�owrotu, ale nie spieszy� si� otwiera�, jeno rzek�:</p><p>� Dziedziczki nie masz w domu.</p><p>� To wyjecha�a?</p><p>� A wyjecha�a.</p><p>� Gdzie?</p><p>� Kto j� wie!</p><p>� A kiedy wr�ci?</p><p>� Kto j� wie!</p><p>� Gadaj�e po ludzku! Nie m�wi�a, kiedy wr�ci?</p><p>� Bogdaj wcale nie wr�ci, bo z wozami wyjecha�a i z tobo�ami. Z tego miarkuj�, �e daleko i na d�ugo.</p><p>� Tak? � mrukn�� pan Micha�. � Ot, com najlepszego sprawi�!...</p></section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>Zwyczajnie, gdy cieplejsze promienie s�o�ca poczynaj� przedziera� si� przez zimow� chmur opon� i gdy pierwsze p�dy ukazuj� si� na drzewach, a zielona ru� zb� kie�kuje na wilgotnych polach, wst�puje i lepsza nadzieja w serca ludzkie. Ale wiosna 1655 roku nie przynios�a zwyk�ej pociechy dla strapionych w Rzeczypospolitej ludzi. Ca�a jej wschodnia granica, od p�nocy a� po Dzikie Pola na po�udniu, by�a opasana jakby wst�g� ognist� i wiosenne ulewy nie mog�y pogasi� po�aru, owszem, wst�ga owa stawa�a si� coraz szersz� i coraz rozleglejsze zajmowa�a kraje. A opr�cz tego na niebie pojawi�y si� znaki z�ej wr�by zwiastuj�ce wi�ksze jeszcze kl�ski i nieszcz�cia. Raz wraz z chmur przelatuj�cych niebiosa tworzy�y si� jakoby wie�e wysokie, jakoby flanki forteczne, kt�re nast�pnie zawala�y si� z �oskotem. Pioruny bi�y w ziemi�, jeszcze �niegiem pokryt�, lasy sosnowe ��k�y, a ga��zie drzew skr�ca�y si� w dziwne, chorobliwe kszta�ty; zwierz�ta i ptaki pada�y od jakiej� nieznanej choroby. Na koniec dostrze�ono i na s�o�cu plamy niezwyczajne, maj�ce kszta�t r�ki jab�ko trzymaj�cej, serca przebitego i krzy�a. Umys�y trwo�y�y si� coraz bardziej, a zakonnicy gubili si� w dociekaniach, co by owe znaki mog�y znaczy�. Dziwna jaka� niespokojno�� ogarnia�a wszystkie serca.</p><p>Przepowiadano nowe wojny i nagle, B�g wie sk�d, z�owroga wie�� pocz�a kr��y� z ust do ust po wsiach i miastach, �e od strony Szwed�w zbli�a�a si� nawa�nica. Na poz�r nic nie zdawa�o si� potwierdza� tej wie�ci, gdy� rozejm ze Szwecj� zawarty mia� jeszcze na sze�� lat si��, a jednak m�wiono o niebezpiecze�stwie wojny i na sejmie, kt�ry kr�l Jan Kazimierz z�o�y� 19 maja w Warszawie.</p><p>Coraz wi�cej niespokojnych oczu zwraca�o si� ku Wielkopolsce, na kt�r� burza najpierw mog�a si� zwali�. Leszczy�ski, wojewoda ��czycki, i Naruszewicz, pisarz polny litewski, wyjechali w poselstwie do Szwecji; ale wyjazd ich, zamiast uspokoi� strwo�onych, roznieci� wi�kszy jeszcze niepok�j.</p><p>�Legacja ta wojn� pachnie� � pisa� Janusz Radziwi��.</p><p>� Gdyby nawa�a nie grozi�a z tamtej strony, po c� by ich wysy�ano? � m�wili inni. � Wszak�e ledwie wr�ci� ze Sztokholmu poprzedni pose� Kanazyl; ale wida� to jasno, �e nic nie sprawi�, skoro zaraz po nim tak powa�nych wys�ano senator�w.</p><p>Wszelako rozs�dniejsi ludzie nie wierzyli jeszcze w mo�liwo�� wojny.</p><p>� �adnej � twierdzili � Rzeczpospolita nie da�a przyczyny, a rozejm trwa w ca�ej sile. Jak�eby to podeptano przysi�gi, zgwa�cono naj�wi�tsze umowy i napadni�to po zb�jecku bezpiecznego s�siada? Szwecja przy tym pami�ta jeszcze rany polsk� szabl� zadane pod Kircholmem, Puckiem i Trzcian�! Wszak�e to i Gustaw Adolf, kt�ry w ca�ej Europie nie znalaz� przeciwnika, uleg� kilkakro� panu Koniecpolskiemu. Nie b�d� Szwedzi tak wielkiej s�awy wojennej, w �wiecie nabytej, na niepewny hazard wystawia� z przeciwnikiem, kt�remu nigdy w polu dosta� nie mogli. Prawda, �e i wojn� wyczerpana, i os�abiona jest Rzeczpospolita; ale z samych Prus i samej Wielkopolski, kt�ra w wojnach ostatnich wcale nie ucierpia�a, wystarczy ten g�odny nar�d przep�dzi� i za morza do bezp�odnych ska� odeprze�. Nie b�dzie wojny!</p><p>Na to odpowiadali zn�w trwo�liwi, �e jeszcze przed sejmem warszawskim radzono ju� z namowy kr�la na sejmiku w Grodnie o obronie pas�w granicznych wielkopolskich, �e rozpisywano podatki i �o�nierza, czego by przecie nie czyniono, gdyby niebezpiecze�stwo nie by�o bliskie.</p><p>I tak chwia�y si� umys�y pomi�dzy obaw� a nadziej�, ci�ka niepewno�� przygniata�a dusze ludzkie, gdy nagle po�o�y� jej koniec uniwersa� Bogus�awa Leszczy�skiego, jenera�a wielkopolskiego, zwo�uj�cego pospolite ruszenie szlachty wojew�dztw pozna�skiego i kaliskiego dla obrony granic od gro��cej nawa�y szwedzkiej...</p><p>Wszelka w�tpliwo�� znik�a. Okrzyk: �Wojna!� � rozleg� si� po ca�ej Wielkopolsce i wszystkich ziemiach Rzeczypospolitej.</p><p>By�a to nie tylko wojna, ale nowa wojna. Chmielnicki, wspomagany przez Buturlina, sro�y� si� na po�udniu i wschodzie; Chowa�ski i Trubecki na p�nocy i wschodzie, Szwed zbli�a� si� z zachodu! Ognista wst�ga zmienia�a si� w ko�o ogniste.</p><p>Kraj by� jak ob�z obl�ony.</p><p>A w obozie �le si� dzia�o. Jeden ju� zdrajca, Radziejowski, uciek� z niego i by� w namiocie napastnik�w. On to prowadzi� ich na �up gotowy, on wskazywa� s�abe strony, on mia� kusi� za�og�. A opr�cz tego nie brak�o ni niech�ci, ni zawi�ci; nie brak�o magnat�w mi�dzy sob� zwa�nionych lub za odm�wione urz�dy na kr�la krzywych i w ka�dej chwili spraw� publiczn� dla swej prywaty po�wi�ci� gotowych; nie brak�o dysydent�w pragn�cych triumf sw�j cho�by na grobie ojczyzny u�wi�ci�; a jeszcze wi�cej by�o swawolnik�w i ospa�ych, i leniwych, i w sobie samych, we w�asnych wczasach i dostatkach zakochanych.</p><p>Jednak�e zasobna i wojn� dot�d nie poterana kraina wielkopolska nie �a�owa�a przynajmniej pieni�dzy na obron�. Miasta i wsie szlacheckie dostarczy�y piechotnego �o�nierza tyle, ile go rozpisano, i zanim szlachta ruszy�a w�asnymi osobami do obozu, ci�gn�y ju� tam pstre pu�ki �anowej piechoty pod wodz� rotmistrz�w przez sejmik wyznaczonych z ludzi w rzemio�le wojennym do�wiadczonych.</p><p>Wi�d� wi�c pan Stanis�aw D�bi�ski �anowc�w pozna�skich; pan W�adys�aw W�ostowski ko�cia�skich, a pan Gole, s�awny �o�nierz i in�ynier, wa�eckich. Nad kaliskimi ch�opy dzier�y� rotmistrzowsk� bu�aw� pan Stanis�aw Skrzetuski, z rodu dzielnych wojownik�w, stryjeczny Jana, s�ynnego zbara�czyka. Pan Kacper �ychli�ski prowadzi� koni�skich m�ynarzy i so�tys�w. Spod Pyzdr�w ci�gn�� pan Stanis�aw Jaraczewski, kt�ry m�odo�� w cudzoziemskich wojskach sp�dzi�; spod Kcyni pan Piotr Skoraszewski, a pan Kwilecki spod Nak�a. Nikt jednak w do�wiadczeniu wojennym nie m�g� wyr�wna� panu W�adys�awowi Skoraszewskiemu, kt�rego g�osu nawet sam jenera� wielkopolski i wojewodowie s�uchali.</p><p>W trzech miejscach: pod Pi��, Uj�ciem i Wieleniem, zalegli rotmistrzowie pasy nadnoteckie, czekaj�c na przybycie szlachty na pospolite ruszenie zwo�anej. Piechurowie sypali sza�ce od rana do wieczora, ustawicznie ogl�daj�c si� za siebie, czy po��dana konnica nie nadci�ga.</p><p>Tymczasem nadjecha� pierwszy z dygnitarzy, pan Andrzej Grudzi�ski, wojewoda kaliski, i stan�� w domu burmistrza z licznym pocztem s�ug przybranych w bia�e i b��kitne barwy. Spodziewa� si�, �e wnet otoczy go szlachta kaliska, gdy jednak nikt si� nie zjawia�, pos�a� po rotmistrza, pana Stanis�awa Skrzetuskiego, zaj�tego sypaniem sza�czyk�w nad rzek�.</p><p>� A gdzie to moi ludzie? � pyta� po pierwszych powitaniach rotmistrza, kt�rego zna� od dziecka.</p><p>� Jacy ludzie? � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>� A pospolite ruszenie kaliskie?</p><p>P�pogardliwy, p�bolesny u�miech pojawi� si� na czarniawej twarzy �o�nierza.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � rzek� � przecie to czas strzy�y owiec, a za �le umyt� we�n� nie chc� w Gda�sku p�aci�. Ka�dy teraz jegomo�� nad stawem przy myciu albo nad wag� stoi, s�usznie mniemaj�c, �e Szwedzi nie uciekn�.</p><p>� Jak�e to? � odpar� zafrasowany wojewoda � nie masz jeszcze nikogo?</p><p>� �ywego ducha pr�cz piechoty �anowej... A potem �niwa bliskie. Dobry gospodarz z domu nie wyje�d�a w takim czasie!</p><p>� Co mi wa�pan prawisz?</p><p>� A Szwedzi nie uciekn�, jeno jeszcze bli�ej przyjd� � powt�rzy� rotmistrz.</p><p>Dziobata twarz wojewody poczerwienia�a nagle.</p><p>� Co mi Szwedzi!... Ale to dla mnie wstyd wobec innych pan�w b�dzie, gdy sam si� tu jako palec ostan�.</p><p>Skrzetuski zn�w si� u�miechn��.</p><p>� Wasza mi�o�� pozwoli sobie powiedzie� � rzek� � �e Szwedzi tu rzecz g��wna, a wstyd potem. Zreszt� nie b�dzie go, bo nie tylko kaliskiej, ale i �adnej innej szlachty jeszcze nie ma.</p><p>� Powariowali! � rzek� pan Grudzi�ski.</p><p>� Nie, jeno tego pewni, �e je�li oni nie zechc� do Szwed�w, to Szwedzi nie omieszkaj� do nich.</p><p>� Czekaj wa��! � rzek� wojewoda.</p><p>I klasn�wszy na pacho�ka kaza� sobie poda� inkaustu, pi�r i papieru � nast�pnie usiad� i pocz�� pisa�.</p><p>Po up�ywie p� godziny zasypa� kart�, uderzy� po niej r�k� i rzek�:</p><p>� Posy�am jeszcze wezwanie, by si� najp�niej <emphasis>pro die 27 praesentis</emphasis> stawili, i tak my�l�, �e przynajmniej w tym ostatnim terminie zechc� <emphasis>non deesse patriae</emphasis>. A teraz powiedz mi wa�pan: macie-li jakie wie�ci o nieprzyjacielu?</p><p>� Mamy. Wittenberg wojska swoje pod Dam� na ��gach musztruje.</p><p>� Si�a ich?</p><p>� Jedni m�wi�, �e siedmna�cie tysi�cy, drudzy, �e wi�cej.</p><p>� Hm! to nas i tyle nie b�dzie. Jak wa�� s�dzisz, zdo�amy si� oprze�?</p><p>� Je�li si� szlachta nie stawi, to i nie ma o czym m�wi�...</p><p>� Stawi si�, co si� nie ma stawi�! Wiadoma to rzecz, �e pospolite ruszenie zawsze marudzi. Ale ze szlacht� damy sobie rad�?</p><p>� Nie damy � rzek� ch�odno Skrzetuski. � Ja�nie wielmo�ny wojewodo, to� my wcale �o�nierzy nie mamy.</p><p>� Jak to: nie mamy �o�nierzy?</p><p>� Wasza mi�o�� wie tak dobrze jak ja, �e co jest wojska, to wszystko na Ukrainie. Nie przys�ano nam tu ani dw�ch chor�gwi, cho� B�g jeden wie teraz, kt�ra burza gro�niejsza.</p><p>� Ale piechota, ale pospolite ruszenie?</p><p>� Na dwudziestu ch�op�w ledwie jeden wojn� widzia�, a na dziesi�ciu jeden wie, jak rusznic� trzyma�. Po pierwszej wojnie b�d� z nich dobrzy �o�nierze, ale nie teraz. A co do pospolitego ruszenia, spytaj wasza mi�o�� ka�dego, kto si� cho� troch� na wojnie zna, czy pospolite ruszenie mo�e dotrzyma� regularnym wojskom, jeszcze takim jak szwedzkie, weteranom z ca�ej luterskiej wojny i do zwyci�stw przywyk�ym.</p><p>� Tak�e to wa�� wysoko Szwed�w nad swoich wynosisz?</p><p>� Nie wynosz� ja ich nad swoich, bo gdyby tu by�o z pi�tna�cie tysi�cy takich ludzi, jacy pod Zbara�em byli, kwarcianych i jazdy, tedybym si� ich nie ba�, ale z naszymi, daj Bo�e, aby�my co� znaczniejszego wsk�ra� mogli.</p><p>Wojewoda po�o�y� r�ce na kolanach i spojrza� bystro wprost w oczy Skrzetuskiemu, jakby chcia� w nich jak�� ukryt� my�l wyczyta�.</p><p>� Tedy po co my tu przyszli? Czy wa�pan nie my�lisz, �e lepiej si� podda�?</p><p>Zap�on�� na to pan Stanis�aw i odrzek�:</p><p>� Je�li mi taka my�l w g�owie powsta�a, ka��e mnie wasza mi�o�� na pal wbi�. Na pytanie, czy wierz� w wiktori�, odpowiadam jako �o�nierz: nie wierz�! � Ale po co�my tu przyszli, to inna materia, na kt�r� jako obywatel odpowiadam: po to, aby�my nieprzyjacielowi wstr�t pierwszy dali, aby�my zatrzymawszy go na sobie, pozwolili reszcie kraju opatrzy� si� i wyst�pi�, aby�my cia�ami naszymi wstrzymali najazd p�ty, p�ki jeden na drugim nie padniem!</p><p>� Chwalebna to intencja waszmo�ci � odpowiedzia� ch�odno wojewoda � ale �atwiej wam, �o�nierzom, o �mierci m�wi� ni� nam, na kt�rych ca�a odpowiedzialno�� za tyle krwi szlacheckiej darmo przelanej spadnie.</p><p>� Po to i ma szlachta krew, aby j� przelewa�a.</p><p>� Tak to, tak! Wszyscy gotowi�my polec, bo zreszt� to naj�atwiejsza rzecz. Wszelako obowi�zek ka�e nam, kt�rych Opatrzno�� naczelnikami uczyni�a, nie samej tylko chwa�y szuka�, ale i za po�ytkiem si� ogl�da�. Wojna ju� tak jak zacz�ta, to prawda, ale przecie Carolus Gustavus pana naszego krewny i musi mie� na to wzgl�d. Dlatego nale�y i paktowania popr�bowa�, bo czasem wi�cej s�owem mo�na wsk�ra� ni�li or�em.</p><p>� To do mnie nie nale�y! � odrzek� sucho pan Stanis�aw.</p><p>Wojewodzie w tej�e chwili widocznie to� samo na my�l przysz�o, bo skin�� g�ow� i po�egna� rotmistrza.</p><p>Skrzetuski jednak�e do po�owy tylko mia� s�uszno�� w tym, co m�wi� o opiesza�o�ci szlachty na pospolite ruszenie powo�anej. Prawd� istotnie bowiem by�o, �e do uko�czenia strzy�y owiec ma�o kto �ci�gn�� do obozu mi�dzy Pi�� a Uj�ciem, ale pod 27 czerwca, to jest na termin w ponownym wezwaniu oznaczony, zacz�to zje�d�a� si� do�� licznie.</p><p>Codziennie tumany kurzu, podnosz�ce si� z powodu suchej i sta�ej pogody, zwiastowa�y zbli�anie si� coraz nowych zast�p�w. I jecha�a szlachta szumnie, konno i kole�no, z pocztami s�ug, z kredensami, z wozami i obfito�ci� na nich wyg�d wszelkich, a obci��ona tak broni�, i� niejeden za trzech wszelakiego d�wiga� or�a, pocz�wszy od kopij, rusznic, bandolet�w, szabel, koncerzy i zarzuconych ju� w owym czasie m�otk�w husarskich do rozbijania zbroi s�u��cych. Starzy praktycy zaraz po tym uzbrojeniu poznawali ludzi nieobytych z wojn� i niedo�wiadczonych.</p><p>Ze wszystkiej bowiem szlachty zamieszkuj�cej obszary Rzeczypospolitej wielkopolska w�a�nie najmniej by�a wojownicza. Tatarzy, Turcy i Kozacy nie deptali nigdy tych okolic, kt�re od czas�w krzy�ackich zapomnia�y niemal, jak wygl�da wojna w kraju. Kto ze szlachty wielkopolskiej czu� w sobie bojow� ochot�, ten si� zaci�ga� do komputu wojsk koronnych i tam stawa� tak dobrze jak ka�dy inny; ale ci natomiast, kt�rzy w domach woleli siedzie�, na prawdziwych si� te� domator�w zmienili, kochaj�cych si� w dostatkach, we wczasach, na zawo�anych gospodarzy zasypuj�cych sw� we�n� i zw�aszcza swoim zbo�em rynki miast pruskich.</p><p>Teraz wi�c, gdy burza szwedzka oderwa�a ich od spokojnych zaj��, zdawa�o im si�, �e na wojn� nie mo�na si� zanadto broni� naje�y� ani zapasami zaopatrzy�, ani za wielu wzi��� pacho�k�w, kt�rzy by cia�a i sprz�t�w pana strzegli.</p><p>Dziwni to byli �o�nierze, z kt�rymi rotmistrzowie nie�atwo do sprawy przyj�� mogli. Stawa� na przyk�ad towarzysz z kopi� na dziewi�tna�cie st�p d�ug� i w pancerzu na piersiach, ale w s�omianym kapeluszu �dla ch�odu� na g�owie; inny w czasie musztry na gor�co narzeka�, inny ziewa�, jad� lub pi�, inny pacho�ka wo�a�, a wszyscy w szeregu nie poczytywali za rzecz zdro�n� gaw�dzi� tak g�o�no, �e rozkaz�w oficer�w nikt dos�ysze� nie m�g�. I trudno by�o dyscyplin� wprowadza�, bo si� o ni� bracia ura�a�a mocno, jako godno�ci obywatelskiej przeciwn�. Og�aszano wprawdzie �artyku�y�, ale ich s�ucha� nie chciano.</p><p>Kul� �elazn� u n�g tego wojska by� nieprzeliczony zast�p woz�w, koni zapa�nych i poci�gowych, byd�a przeznaczonego na spy��, a zw�aszcza s�ug pilnuj�cych namiot�w, sprz�t�w, jagie�, krup i bigos�w, a wszczynaj�cych z lada powodu k��tnie i zamieszanie.</p><p>Przeciw takiemu to wojsku zbli�a� si� od strony Szczecina i nadodrza�skich ��g�w Arwid Wittenberg, stary w�dz, kt�remu m�odo�� na wojnie trzydziestoletniej zbieg�a, prowadz�c siedmna�cie tysi�cy weteran�w, w �elazn� dyscyplin� uj�tych.</p><p>Z jednej strony sta� bez�adny ob�z polski, do zbiegowiska jarmarcznego podobny, ha�a�liwy, pe�en dysput, rozpraw nad rozporz�dzeniami wodz�w i niezadowolenia, z�o�ony z poczciwych wie�niak�w na poczekaniu w piechot� zmienionych i z jegomo�ci�w prosto od strzy�y owiec oderwanych; z drugiej, maszerowa�y gro�ne, milcz�ce czworoboki, na jedno skinienie wodz�w rozci�gaj�ce si� z regularno�ci� machin w linie i p�kola; zwieraj�ce si� w kliny i tr�jk�ty tak sprawne jak miecz w r�ku szermierza; naje�one rurami muszkiet�w i w��czni, prawdziwi ludzie wojny, zimni, spokojni, istni rzemie�lnicy, kt�rzy do mistrzostwa doszli w rzemio�le. Kt� z ludzi do�wiadczonych m�g� w�tpi�, jaki b�dzie rezultat spotkania i na czyj� stron� musi pa�� zwyci�stwo?</p><p>Jednak�e szlachty �ci�ga�o si� coraz wi�cej, a przedtem jeszcze pocz�li si� zje�d�a� dygnitarze wielkopolscy i innych prowincji, z pocztami przybocznych wojsk i s�ug. Wkr�tce po panu Grudzi�skim zjecha� do Pi�y pot�ny wojewoda pozna�ski, pan Krzysztof Opali�ski. Trzystu hajduk�w przybranych w ��te z czerwonym barwy i uzbrojonych w muszkiety sz�o przed wojewodzi�sk� karet�; t�um dworzan, szlachty otacza� jego dostojn� osob�; za nimi w szyku bojowym ci�gn�� oddzia� rajtar�w w takie� barwy jak i hajducki przybranych; a sam wojewoda jecha� w karecie, maj�c przy sobie b�azna, Stacha Ostro�k�, kt�rego obowi�zkiem by�o pos�pnego pana przez drog� rozwesela�.</p><p>Wjazd tak znamienitego dygnitarza doda� wszystkim serca i otuchy; tym bowiem, kt�rzy spogl�dali na monarszy niemal majestat wojewody, na t� twarz wspania��, w kt�rej spod wysokiego jak sklepienie czo�a �wieci�y oczy rozumne i surowe, na senatorsk� powag� ca�ej postawy, zaledwie w g�owie mog�o si� pomie�ci�, by jaki� niefortunny los m�g� przypa�� w udziale takiej pot�dze.</p><p>Ludziom przywyk�ym do czci dla urz�du i osoby wydawa�o si�, �e i sami Szwedzi nie b�d� chyba �mieli wznie�� �wi�tokradzkiej r�ki na takiego magnata. Owszem, ci, kt�rym trwo�liwsze serce bi�o w piersiach, uczuli si� zaraz bezpieczniejsi pod jego skrzyd�ami. Witano wi�c go rado�nie i gor�co; okrzyki brzmia�y wzd�u� ulicy, kt�r� orszak posuwa� si� z wolna ku domowi burmistrza, a g�owy chyli�y si� przed wojewod�, widnym jak na d�oni przez szyby poz�ocistej karety. Na owe uk�ony odpowiada� wraz z wojewod� Ostro�ka, z tak� godno�ci� i powag�, jakby wy��cznie jemu by�y sk�adane.</p><p>Zaledwie kurz opad� po przeje�dzie wojewody pozna�skiego, gdy go�cy nadbiegli z oznajmieniem, �e jedzie stryjeczny jego brat, wojewoda podlaski Piotr Opali�ski ze swym szwagrem, panem Jakubem Rozdra�ewskim, wojewod� inowroc�awskim. Ci przywiedli ka�dy po sto pi��dziesi�t ludzi zbrojnych pr�cz dworzan i s�ug. Potem nie mija� dzie�, by kto� z dygnitarzy nie zjecha�: jako pan S�dziw�j Czarnkowski, szwagier Krzysztofa, a sam kasztelan pozna�ski, za czym Stanis�aw Pogorzelski, kasztelan kaliski; Maksymilian Miaskowski, kasztelan krzywi�ski, i Pawe� G�bicki, pan mi�dzyrzecki. Miasteczko nape�ni�o si� tak dalece lud�mi, �e dom�w zbrak�o na pomieszczenie samych tylko dworzan. Przyleg�e ��ki upstrzy�y si� namiotami pospolitego ruszenia. Rzek�by�, �e wszystkie ptactwo r�nobarwne zlecia�o si� do Pi�y z ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Migota�y barwy czerwone, zielone, niebieskie, b��kitne, bia�e na katankach, �upanach, kubrakach i kontuszach, bo pomin�wszy pospolite ruszenie, w kt�rym co szlachcic, to inny str�j nosi� � pomin�wszy s�u�b� pa�sk� � i piechota ka�dego powiatu w inne przybran� by�a kolory.</p><p>Nadjechali i bazarnicy, kt�rzy nie mog�c si� w rynku pomie�ci� wybudowali rz�d szop wedle miasteczka. Sprzedawano w nich przybory wojskowe � od szat do broni i jad�a. Polowe garkuchnie dymi�y przez dzie� i noc, roznosz�c w dymach zapach bigos�w, jagie�, pieczeni � w innych sprzedawano trunki. Przed szopami roi�a si� szlachta, zbrojna nie tylko w miecze, ale i w �y�ki, jedz�c, popijaj�c i rozprawiaj�c to o nieprzyjacielu, kt�rego jeszcze nie by�o wida�, to o nadje�d�aj�cych dygnitarzach, kt�rym nie �a�owano przym�wek.</p><p>Mi�dzy grupami szlachty chodzi� Ostro�ka przybrany w odzie� zeszyt� z pstrych ga�gank�w, z ber�em zdobnym dzwonkami i min� z g�upia frant. Gdzie si� pokaza�, otaczano go wnet ko�em, on za� podlewa� oliwy do ognia, pomaga� obmawia� dygnitarzy i zadawa� zagadki, nad kt�rymi szlachta tym bardziej bra�a si� za boki, im bardziej by�y zjadliwe.</p><p>Nie szcz�dzono w nich nikogo.</p><p>Pewnego popo�udnia nadszed� przed bazary sam wojewoda pozna�ski i wmiesza� si� mi�dzy szlacht�, rozmawiaj�c �askawie z tym, z owym lub ze wszystkimi i skar��c si� troch� na kr�la, �e wobec zbli�aj�cego si� nieprzyjaciela nie przys�a� ani jednej chor�gwi kwarcianej.</p><p>� Nie my�l� o nas, mo�ci panowie � m�wi� � i bez pomocy nas zostawiaj�. Powiadaj� w Warszawie, �e na Ukrainie i tak wojska za ma�o i �e hetmani nie mog� sobie da� rady z Chmielnickim. Ha, trudno! Milsza wida� Ukraina jak Wielkopolska... W nie�asce jeste�my, mo�ci panowie, w nie�asce! Jako na jatki nas tu wydali.</p><p>� A kto winien? � pyta� pan Szlichtyng, s�dzia wschowski.</p><p>� Kto wszystkim nieszcz�ciom Rzeczypospolitej winien? � odpar� wojewoda. � Ju�ci nie my, bracia szlachta, kt�rzy j� piersiami naszymi zas�aniamy.</p><p>S�uchaj�cej go szlachcie pochlebi�o to wielce, �e �hrabia na Bninie i Opalenicy� sam si� na r�wni z ni� stawia i do braterstwa si� przyznaje, wi�c zaraz pan Koszucki odpowiedzia�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! Gdyby tam wi�cej takich konsyliarz�w by�o przy majestacie, jak wasza mi�o��, pewnie by tu nas na rze� nie wydano... Ale� tam podobno ci rz�dz�, co si� ni�ej k�aniaj�.</p><p>� Dzi�kuj�, panie bracie, za dobre s�owo!... Wina tego, kto z�ych doradc�w s�ucha. Wolno�ci to tam nasze sol� w oku stoj�. Im wi�cej szlachty wyginie, tym <emphasis>absolutum dominium</emphasis> b�dzie do przeprowadzenia �atwiejsze.</p><p>� Zali po to mamy gin��, aby dzieci nasze w niewoli j�cza�y?</p><p>Wojewoda nic nie odrzek�, a szlachta pocz�a spogl�da� po sobie i zdumiewa� si�.</p><p>� Wi�c to tak? � wo�a�y liczne g�osy. � Wi�c po to nas tu pod n� wys�ano? A wierzym! Nie od dzi� to o <emphasis>absolutum dominium</emphasis> m�wi�!... Ale skoro na to idzie, to i my potrafimy o naszych g�owach pomy�le�!</p><p>� I o naszych dzieciach!</p><p>� I o naszych fortunach, kt�re nieprzyjaciel <emphasis>igne et ferro</emphasis> b�dzie pustoszy�.</p><p>Wojewoda milcza�.</p><p>W dziwny spos�b ten w�dz dodawa� ducha swym �o�nierzom.</p><p>� Kr�l to wszystkiemu winien! � wo�ano coraz liczniej.</p><p>� A pami�tacie wa�panowie dzieje Jana Olbrachta? � spyta� wojewoda.</p><p>� �Za kr�la Olbrachta wygin�a szlachta!� Zdrada, panowie bracia!</p><p>� Kr�l, kr�l zdrajca! � zakrzykn�� jaki� �mia�y g�os.</p><p>Wojewoda milcza�.</p><p>Wtem Ostro�ka, stoj�cy przy boku wojewody, uderzy� si� kilkakro� r�koma po udach i zapia� jak kogut tak przera�liwie, �e wszystkie oczy zwr�ci�y si� na niego.</p><p>Nast�pnie zakrzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie! bracia, serde�ka! pos�uchajcie mojej zagadki!</p><p>Z prawdziw� zmienno�ci� marcowej pogody oburzenie pospolitak�w zmieni�o si� w jednej chwili w ciekawo�� i ch�� us�yszenia jakiego� nowego dowcipu b�azna.</p><p>� S�uchamy! s�uchamy! � ozwa�o si� kilkana�cie g�os�w.</p><p>B�azen pocz�� mruga� oczyma jak ma�pa i recytowa� piskliwym g�osem:</p><p><emphasis>Po bracie si� pocieszy� koron� i �on�</emphasis>.</p><p><emphasis>Lecz pozwoli�, by s�aw� z bratem pogrzebiono;</emphasis></p><p><emphasis>Podkanclerza</emphasis><emphasis>wyp�dzi� � i z tego dzi� s�ynie,</emphasis></p><p><emphasis>�e sam jest podkanclerzym... przy podkanclerzynie.</emphasis></p><p>� Kr�l! kr�l! jako �ywo! Jan Kazimierz! � pocz�to wo�a� ze wszystkich stron.</p><p>I �miech ogromny jak grzmot rozleg� si� w zgromadzeniu.</p><p>� Niech go kule bij�, jak to misternie u�o�y�! � wo�a�a szlachta.</p><p>Wojewoda �mia� si� z innymi; nast�pnie, gdy uciszy�o si� nieco, rzek� powa�niej:</p><p>� I za t� to spraw� my musimy teraz krwi� i g�owami nak�ada�... Ot, do czego dosz�o!... Ale masz, b�a�nie, dukata za dobr� zagadk�.</p><p>� Krzysztofku! Krzychu najmilszy! � odrzek� Ostro�ka � czemu to na innych napadasz, �e trefnisiow trzymaj�, kiedy sam nie tylko mnie trzymasz, ale osobno za zagadki dop�acasz?... Daj�e mnie jeszcze dukata, to ci powiem drug� zagadk�.</p><p>� Tak�� sam� dobr�?</p><p>� Jeno d�u�sz�... Daj naprz�d dukata.</p><p>� Masz!</p><p>B�azen zn�w wstrz�sn�� r�koma jak kogut skrzyd�ami, zn�w zapia� i zakrzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie, s�uchajcie! Kto to taki?</p><p><emphasis>Na prywat� narzeka�, udawa� Katona</emphasis></p><p><emphasis>Od szabli wola� pi�ro z g�siego ogona;</emphasis></p><p><emphasis>Po zdrajcy chcia� spu�cizny, a gdy jej nie dosta�,</emphasis></p><p><emphasis>Wnet totam Rempublicam</emphasis><emphasis>ostrym rytmem sch�osta�.</emphasis></p><p><emphasis>Bodajby szabl� kocha�, mniej by�oby biedy,</emphasis></p><p><emphasis>Bo si� satyr na pewno nie ul�kn� Szwedy.</emphasis></p><p><emphasis>On za�, ledwie wojennych skosztowa� k�opot�w,</emphasis></p><p><emphasis>Ju� za zdrajcy przyk�adem kr�la zdradzi� got�w.</emphasis></p><p>Wszyscy obecni odgadli tak dobrze t� zagadk�, jak i poprzedni�. Dwa czy trzy zduszone w tej�e chwili �miechy ozwa�y si� w zgromadzeniu, po czym zapad�a cisza g��boka.</p><p>Wojewoda sta� si� czerwony i tym bardziej si� zmiesza�, �e wszystkie oczy by�y w niego utkwione, a b�azen spogl�da� to na jednego szlachcica, to na drugiego, wreszcie ozwa� si�:</p><p>� Nikt�e z waszmo�ci�w nie odgaduje, kto to taki?</p><p>A gdy milczenie by�o jedyn� odpowiedzi�, w�wczas Ostro�ka zwr�ci� si� z najbezczelniejsz� min� do wojewody:</p><p>� A ty, Krzychu, zali tak�e nie wiesz, o jakim to hultaju by�a mowa?... Nie wiesz? to p�a� dukata!</p><p>� Masz! � odrzek� wojewoda.</p><p>� B�g ci zap�a�!... Powiedz no mi, Krzychu: nie stara��e� si� ty przypadkiem o podkanclerstwo po Radziejowskim?</p><p>� Nie pora na krotofile! � odpar� Krzysztof Opali�ski.</p><p>I sk�oniwszy si� czapk� wszystkim obecnym:</p><p>� Czo�em waszmo�ciom!... Pora mi na rad� wojenn�.</p><p>� Na rad� familijn�, chcia�e�, Krzychu, powiedzie� � doda� Ostro�ka � bo tam wszyscy krewni radzi� b�dziecie, jakby da� drapaka.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do szlachty i na�laduj�c wojewod� w uk�onie, doda�:</p><p>� A wa�panom w to graj!</p><p>I oddalili si� obaj; ale ledwie uszli kilkana�cie krok�w, jeden ogromny wybuch �miechu obi� si� o uszy wojewody i brzmia� jeszcze d�ugo, zanim uton�� w og�lnym gwarze obozu.</p><p>Rada wojenna istotnie mia�a miejsce i wojewoda pozna�ski na niej prezydowa�. By�a to szczeg�lna rada! Brali w niej udzia� sami tacy dygnitarze, kt�rzy si� na wojnie nie znali. Bo magnaci wielkopolscy nie szli i nie mogli i�� za przyk�adem owych �kr�lewi�t� litewskich lub ukrainnych �yj�cych w ustawicznym ogniu jak salamandry.</p><p>Tam co wojewoda lub kasztelan to by� w�dz, kt�remu pancerz wygniata� na ciele nigdy nie schodz�ce czerwone pr�gi, kt�remu m�odo�� zbiega�a na stepach lub w lasach od wschodniej strony, w�r�d zasadzek, walk, gonitew, w obozach lub taborach. Tu byli to dygnitarze pilnuj�cy urz�d�w, a cho� w chwilach potrzeby chodzili i oni na pospolite ruszenie, jednak�e nigdy nie zajmowali naczelnych w czasie wojen stanowisk. G��boki spok�j u�pi� wojowniczego ducha i potomk�w tych rycerzy, kt�rym niegdy� �elazne hufce krzy�ackie nie mog�y dotrzyma� pola, zmieni� w statyst�w, uczonych i literat�w. Dopiero twarda szko�a szwedzka nauczy�a ich, czego zapomnieli.</p><p>Ale tymczasem zgromadzeni na narad� dygnitarze spogl�dali na si� niepewnymi oczyma i ka�dy ba� si� pierwszy odezwa�, czekaj�c, co powie �Agamemnon�, wojewoda pozna�ski.</p><p>�Agamemnon� za� sam nie zna� si� po prostu na niczym i mow� swoj� rozpocz�� zn�w od narzeka� na niewdzi�czno�� i ospa�o�� kr�lewsk�, na lekkie serce, z jakim ca�� Wielkopolsk� i ich pod miecz wydano. Ale za to jak�e by� wymowny; jak�e wspania�� czyni� posta�, prawdziwie rzymskiego senatora godn�: g�ow� przy m�wieniu trzyma� wzniesion�, czarne jego oczy ciska�y b�yskawice, usta pioruny, a siwiej�ca broda trz�s�a si� z uniesienia, gdy przysz�e kl�ski ojczyzny malowa�.</p><p>� W czym�e bowiem ojczyzna cierpi? � m�wi� � je�eli nie w synach swoich... a my tu najpierw ucierpimy. Po naszych to ziemiach, po naszych prywatnych fortunach, zas�ugami i krwi� przodk�w zdobytych, przejdzie naprz�d noga tych nieprzyjaci�, kt�rzy jako burza zbli�aj� si� ku nam od morza. I za co my cierpimy? Za co zajm� nasze trzody, wydepcz� zbo�a, popal� wsie prac� nasz� zbudowane? Czy my�my krzywdzili Radziejowskiego, kt�ry, nies�usznie os�dzony i jako zbrodniarz �cigany, obcej protekcji szuka� musia�? Nie!... Czy my nastajemy, aby ten pr�ny tytu� kr�la szwedzkiego, kt�ry ju� tyle krwi kosztowa�, by� w podpisie naszego Jana Kazimierza zachowany? Nie!... Dwie wojny pal� si� na dw�ch granicach � trzeba� by�o wywo�a� i trzeci�?... Kto winien, niech go B�g, niech go ojczyzna s�dzi!... My umyjmy r�ce, bo�my niewinni tej krwi, kt�ra b�dzie przelan�...</p><p>I tak dalej piorunowa� wojewoda; ale gdy przysz�o do w�a�ciwej materii, nie umia� rady po��danej udzieli�.</p><p>Pos�ano tedy po rotmistrz�w �anow� piechot� dowodz�cych, a szczeg�lniej po pana W�adys�awa Skoraszewskiego, kt�ren by� nie tylko rycerz s�awny i niezr�wnany, ale stary praktyk wojenny znaj�cy wojn� jak pacierz. Rad jego istotni nawet wodzowie nieraz s�uchali; tym wi�c skwapliwiej po��dano ich teraz.</p><p>Pan Skoraszewski radzi� tedy za�o�y� trzy obozy: pod Pi��, Wieleniem i Uj�ciem, tak blisko, aby w razie napadu mog�y sobie wzajem przychodzi� z pomoc�; a opr�cz tego ca�� nadrzeczn� przestrze�, �ukiem oboz�w obj�t�, obsypa� sza�cami, kt�re by nad przeprawami panowa�y.</p><p>� Gdy si� ju� oka�e � m�wi� pan Skoraszewski � w kt�rym miejscu nieprzyjaciel b�dzie przeprawy tentowa�, tedy si� tam ze wszystkich trzech oboz�w w kup� zbierzemy, aby mu da� wstr�t nale�yty. Ja za�, za zezwoleniem ja�nie wielmo�nych mo�ci pan�w, p�jd� z ma�ym pocztem do Czaplinka. Stracona to pozycja i w czas si� z niej cofn�, ale tam najpierw dowiem si� o nieprzyjacielu i ja�nie wielmo�nym panom dam zna� o nim.</p><p>Wszyscy zgodzili si� na ow� rad� i pocz�to nieco �wawiej krz�ta� si� w obozie. Szlachty zjecha�o si� wreszcie do pi�tnastu tysi�cy. �anowi sypali sza�ce na przestrzeni sze�ciu mil.</p><p>Uj�cie, g��wn� pozycj�, zaj�� ze swymi lud�mi pan wojewoda pozna�ski. Cz�� rycerstwa zosta�a w Wieleniu, cz�� w Pile, a pan W�adys�aw Skoraszewski odjecha� do Czaplinka, by stamt�d dawa� baczenie na nieprzyjaciela.</p><p>Rozpocz�� si� lipiec; dnie by�y ci�gle pogodne i gor�ce. S�o�ce dopieka�o na r�wninach tak mocno, i� szlachta chroni�a si� po lasach, mi�dzy drzewami, pod kt�rych cieniem niekt�rzy kazali rozbija� swe namioty. Tam te� wyprawiano uczty gwarne i ha�a�liwe, a jeszcze wi�cej ha�asu czyni�a s�u�ba, zw�aszcza przy p�awieniu i pojeniu koni, kt�rych po kilka tysi�cy naraz p�dzono trzy razy dziennie do Noteci i G�dy, k��c�c si� i bij�c o najlepszy przyst�p do brzegu.</p><p>Duch jednak, pomimo i� sam wojewoda pozna�ski dzia�a� raczej w ten spos�b, aby go os�abi�, by� z pocz�tku dobry.</p><p>Gdyby Wittenberg by� nadszed� w pierwszych dniach lipca, by�by prawdopodobnie napotka� mocny op�r, kt�ry w miar� rozgrzewania si� ludzi w boju m�g�by si� zmieni� w niezwalczon� zaciek�o��, jak tego cz�sto bywa�y przyk�ady. Bo przecie w �y�ach tych ludzi, jakkolwiek odwyk�ych od wojny, p�yn�a krew rycerska.</p><p>Kto wie, czy drugi Jeremi Wi�niowiecki nie zmieni�by Uj�cia w drugi Zbara� i nie zapisa� w tych okopach nowej �wietnej karty rycerskiej. Ale w�a�nie wojewoda pozna�ski, na nieszcz�cie, m�g� tylko pisa�, nie walczy�.</p><p>Wittenberg, cz�owiek nie tylko wojn� znaj�cy, ale i ludzi, mo�e umy�lnie si� nie spieszy�. Do�wiadczenie d�ugoletnie uczy�o go, i� nowo zaci�ny �o�nierz najniebezpieczniejszy jest w pierwszej chwili zapa�u i �e cz�stokro� nie m�stwa mu brak, ale �o�nierskiej cierpliwo�ci, kt�r� tylko praktyka wyrabia. Potrafi on nieraz uderzy� jak nawa�nica na najstarsze pu�ki i przej�� po ich trupach. Jest to �elazo, kt�re p�ki czerwone, drga, �yje, sypie iskry, pali, niszczy, a gdy wystygnie, jest tylko martw� bry��.</p><p>Jako� gdy ubieg� tydzie� i drugi, a zaczyna� si� trzeci, d�uga bezczynno�� pocz�a ci�y� pospolitemu ruszeniu. Upa�y by�y coraz wi�ksze. Szlachta nie chcia�a wychodzi� na musztry, t�umacz�c si� tym, �e �konie, ci�te przez b�ki, nie chc� usta� na miejscu, a jako �e w b�otnistej okolicy od komar�w wytrzyma� nie mo�na...�</p><p>Czelad� wszczyna�a coraz wi�ksze k��tnie o miejsca cieniste, o kt�re i mi�dzy panami przychodzi�o do szabel. Jaki taki, skr�ciwszy wieczorem do wody, wyje�d�a� chy�kiem z obozu, aby nie wr�ci� wi�cej.</p><p>Nie brak�o i z g�ry z�ego przyk�adu. Pan Skoraszewski da� w�a�nie zna� z Czaplinka, �e Szwedzi ju� niedaleko, gdy na radzie wojennej uwolniono do domu pana Zygmunta z Grudnej Grudzi�skiego, staro�cica �redzkiego, o co stryj Andrzej, pan wojewoda kaliski, wielce nastawa�.</p><p>� Je�li ja mam tu g�ow� z�o�y� i gard�o da� � m�wi� � niech �e synowiec po mnie pami�� i s�aw� odziedziczy, by zas�uga moja nie przepad�a.</p><p>Tu pocz�� roztkliwia� si� nad m�odym wiekiem i niewinno�ci� synowca oraz wynosi� jego hojno��, z jak� sto piechoty bardzo porz�dnej dla Rzeczypospolitej na ten termin wystawi�. I rada wojenna zgodzi�a si� na pro�by stryja.</p><p>Z rana 16 lipca wyje�d�a� pan staro�cic w kilkana�cie s�ug otwarcie z obozu do domu, w wigili� niemal obl�enia i bitwy. T�umy szlachty przeprowadza�y go w�r�d szyderskich okrzyk�w a� za ob�z, a t�umom tym przywodzi� Ostro�ka, kt�ry krzycza� z daleka za odje�d�aj�cym:</p><p>� Mo�ci panie staro�cicu, daj� ci do herbu i nazwiska przydomek: <emphasis>Deest</emphasis>!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Deest-Grudzi�ski! � krzycza�a szlachta.</p><p>� A nie p�acz za stryjcem! � wo�a� dalej Ostro�ka � r�wny on ma z tob� kontempt dla Szwed�w i niech si� jeno poka��, pewnie si� plecami do nich obr�ci!</p><p>M�odemu magnatowi krew bi�a do twarzy, ale udawa�, �e obelg nie s�yszy, jeno konia b�d� ostrogami i t�umy rozpiera�, by jak najpr�dzej znale�� si� poza obozem i swymi prze�ladowcami, kt�rzy w ko�cu, bez uwagi na r�d i godno�� odje�d�aj�cego, pocz�li rzuca� grudkami ziemi i krzycze�:</p><p>� Masz grudk�, Grudzi�ski! A ho! a huzia! hoc! hoc! szarak! kot!</p><p>Uczyni� si� taki tumult, �e a� wojewoda pozna�ski nadbiegi z kilku rotmistrzami uspokaja� i t�umaczy�, �e staro�cic tylko na tydzie�, dla bardzo pilnych spraw, wzi�� permisj�.</p><p>Jednak�e z�y przyk�ad podzia�a� � i tego samego dnia znalaz�o si� kilkuset szlachty, kt�rzy nie chcieli by� gorszymi od pana staro�cica, lubo wymykali si� z mniejsz� asystencj� i ciszej. Pan Stanis�aw Skrzetuski, rotmistrz kaliski, a stryjeczny s�ynnego zbara�czyka Jana, w�osy rwa� na g�owie, bo i jego �anowcy, id�c za przyk�adem �towarzystwa�, pocz�li �wycieka� z obozu. Z�o�ono zn�w rad� wojenn�, w kt�rej t�umy szlacheckie koniecznie chcia�y wzi��� udzia�. Nasta�a noc burzliwa, pe�na krzyk�w, swar�w. Podejrzywano si� wzajemnie o zamiar ucieczki. Okrzyki: �Albo wszyscy, albo nikt� � przelatywa�y z ust do ust.</p><p>Co chwila zrywa�y si� wie�ci, �e wojewodowie uchodz� � i powstawa� taki rozruch, �e wojewodowie musieli si� ukazywa� po kilkakro� wzburzonym t�umom. Kilkana�cie tysi�cy ludzi sta�o do �witania na koniach, wojewoda pozna�ski za� je�dzi� mi�dzy nimi z odkryt� g�ow�, podobien do senatora rzymskiego, i powtarza� co chwila wielkie s�owa:</p><p>� Mo�ci panowie! z wami �y� i umiera�!</p><p>Przyjmowano go w niekt�rych miejscach wiwatami, w innych brzmia�y szyderskie okrzyki. On za�, ledwie uciszy� t�umy, wraca� na rad� spracowany, zachryp�y, upojony wielko�ci� w�asnych s��w i przekonany, �e tej nocy niepo�yte ojczy�nie odda� us�ugi.</p><p>Ale na radzie mniejsze mia� s�owa na ustach, bo si� za brod� i za chocho� targa� z rozpaczy powtarzaj�c:</p><p>� Rad�cie waszmo�ciowie, je�li umiecie... Ja umywam r�ce od tego, co si� stanie, bo z takim �o�nierzem niepodobna si� broni�.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � odpowiada� pan Stanis�aw Skrzetuski. � Sam nieprzyjaciel pow�ci�gnie t� swawol� i te rozruchy. Niech jeno armaty zagraj�, niech przyjdzie do obrony, obl�enia, ta sama szlachta w sprawie w�asnego gard�a musi u wa��w s�u�y�, nie w obozie si� warcholi�. Tak ju� nieraz bywa�o!</p><p>� Z czym si� broni�? Armat nie mamy, jeno nasze wiwat�wki, dobre do pukania w czasie uczt.</p><p>� Pod Zbara�em Chmielnicki mia� siedmdziesi�t dzia�, a ksi��� Jeremi jeno kilkana�cie oktaw i granatnik�w.</p><p>� Ale mia� wojsko, nie pospolitak�w; swoje chor�gwie, w �wiecie s�awne, nie ichmo�ci�w od strzy�y owiec. Z takich to on ichmo�ci�w �o�nierzy uczyni�.</p><p>� Pos�a� po pana W�adys�awa Skoraszewskiego � rzek� pan S�dziw�j Czarnkowski, kasztelan pozna�ski. � Uczyni� go obo�nym. On ma mir u szlachty i w ryzie utrzyma� j� potrafi.</p><p>� Pos�a� po Skoraszewskiego! Po co on ma w Drahimiu czy w Czaplinku siedzie�! � powt�rzy� pan J�drzej Grudzi�ski, wojewoda kaliski.</p><p>� Tak jest! to najlepsza rada! � zawo�a�y inne g�osy.</p><p>I wys�ano go�ca po pana W�adys�awa Skoraszewskiego � innych postanowie� na radzie nie powzi�to, natomiast m�wiono i narzekano wiele na kr�la, kr�low�, na brak wojska i opuszczenie.</p><p>Ranek nast�pny nie przyni�s� ni pociechy, ni uspokojenia. Owszem, bez�ad sta� si� jeszcze wi�kszy. Kto� pu�ci� nagle wie��, �e r�nowiercy, mianowicie kalwini, sprzyjaj� Szwedom i gotowi s� przy pierwszej sposobno�ci przej�� do nieprzyjaci�. Co wi�cej, wie�ci tej nie zaprzeczyli ani pan Szlichtyng, ani panowie Kurnatowscy, Edmund i Jacek, r�wnie� kalwini, ale ludzie szczerze ojczy�nie oddani. Sami owszem potwierdzili, �e r�nowiercy tworz� osobne ko�o i zmawiaj� si� ze sob� pod wodz� znanego warcho�a i okrutnika pana Reja, kt�ry za m�odu s�u��c w Niemczech jako ochotnik po stronie luterskiej, wielkim by� Szwed�w przyjacielem. Zaledwie tedy te podejrzenia rozbieg�y si� mi�dzy szlacht�, natychmiast kilkana�cie tysi�cy szabel zab�ys�o i prawdziwa burza rozp�ta�a si� w obozie.</p><p>� Zdrajc�w karmimy! �mije karmimy, gotowe k�sa� �ono rodzicielki! � wo�a�a szlachta.</p><p>� Dawajcie ich sam!</p><p>� W pie� ich!... Zdrada najzara�liwsza, mo�ci panowie!... Wyrwa� k�kol, bo inaczej zginiemy wszyscy!</p><p>Wojewodowie i rotmistrze zn�w musieli uspokaja�, ale przysz�o im to jeszcze trudniej ni� dnia poprzedniego. Sami zreszt� byli przekonani, �e pan Rej got�w najotwarciej zdradzi� ojczyzn�, bo to by� cz�owiek zupe�nie scudzoziemczony i pr�cz mowy nie mia� w sobie nic polskiego. Uchwalono te� wys�a� go z obozu, co zaraz uspokoi�o nieco wzburzonych. Jednak�e d�ugo jeszcze zrywa�y si� okrzyki:</p><p>� Dawajcie ich sam! Zdrada! zdrada!</p><p>Dziwne usposobienie zapanowa�o w ko�cu w obozie. Jedni upadli na duchu i pogr��yli si� w smutku. Ci chodzili w milczeniu b��dnymi krokami wzd�u� wa��w, puszczaj�c trwo�liwy i pos�pny wzrok na r�wniny, kt�rymi mia� nadci�gn�� nieprzyjaciel, lub udzielali sobie szepc�c coraz gorszych nowin.</p><p>Innych opanowa�a szalona, desperacka jaka� weso�o�� i gotowo�� na �mier�. Wskutek tej gotowo�ci wyprawiano uczty i pijatyki, by weso�o ostatnich dni �ycia u�y�. Niekt�rzy te� my�leli o zbawieniu i czas sp�dzali na modlitwach. Nikt tylko w ca�ym tym ludzkim t�umie nie my�la� o zwyci�stwie, jakby ono wcale by�o niepodobnym, a jednak nieprzyjaciel nie mia� si� przewy�szaj�cych: mia� wi�cej dzia� i wojska lepiej �wiczone, i wodza, kt�ry wojn� rozumia�.</p><p>A gdy tak z jednej strony ob�z polski wrza�, hucza�, ucztowa�, wzburza� si�, ucisza� jak morze wichrem smagane, gdy pospolite ruszenie sejmikowa�o niby w czasie elekcji kr�la � z drugiej strony, po roztoczystych, zielonych ��gach nadodrza�skich, posuwa�y si� spokojnie zast�py szwedzkie.</p><p>Sz�a wi�c naprz�d brygada gwardii kr�lewskiej; wi�d� j� Benedykt Horn, gro�ny �o�nierz, kt�rego imi� ze strachem w Niemczech powtarzano; lud doborny, ros�y, ubrany w grzebieniaste he�my z cz�nami zachodz�cymi na uszy, w ��te sk�rzane kaftany, zbrojny w rapiery i w muszkiety, zimny i uparty w boju, i na ka�de skinienie wodza gotowy.</p><p>Karol Schedding, Niemiec, wi�d� nast�pn� brygad� westgotlandzk�, z�o�on� z dw�ch pu�k�w piechoty i jednego ci�kiej rajtarii przybranej w pancerze bez naramiennik�w; po�owa piechur�w mia�a muszkiety, druga w��cznie; przy pocz�tku bitwy muszkietnicy stawali w czele, a w razie ataku jazdy cofali si� za w��cznik�w, kt�rzy utkwiwszy jeden koniec w��czni w ziemi�, drugi nadstawiali przeciw p�dz�cym koniom. Pod Trzcian�, za czas�w Zygmunta III, jedna chor�giew husarii roznios�a na szablach i kopytach t� sam� westgotlandzk� brygad�, w kt�rej obecnie s�u�yli przewa�nie Niemcy.</p><p>Dwie brygady smalandzkie wi�d� Irwin zwany Bezr�kim, bo by� prawic� w swoim czasie, broni�c chor�gwi, utraci� � za to w lewej mia� tak� si��, �e jednym zamachem odcina� �eb konia; by� to �o�nierz ponury, kochaj�cy tylko wojn� i rozlew krwi, surowy i dla siebie, i dla �o�nierzy. Gdy inni �kapitanowie� wyrobili si� w ustawicznej wojnie na ludzi rzemios�a, wojn� dla wojny kochaj�cych, on pozosta� zawsze tym samym fanatykiem i mordowa� ludzi �piewaj�c psalmy pobo�ne.</p><p>Brygada westmanlandzka sz�a pod Drakenborgiem, a helsingerska, z�o�ona ze strzelc�w w �wiecie s�awnych, pod Gustawem Oxenstiern�, krewnym s�awnego kanclerza, m�odym �o�nierzem wielkie rokuj�cym nadzieje. Nad ostgotlandzk� pu�kownikowa� Fersen, a neriksk� i wermlandzk� sprawowa� sam Wittenberg, kt�ry zarazem by� naczelnym wodzem ca�ej armii.</p><p>Siedmdziesi�t dwa dzia� wyt�acza�o bruzdy po wilgotnych ��gach, a wszystkich �o�nierzy by�o 17 tysi�cy, gro�nych �upie�nik�w ca�ych Niemiec, a w boju tak sprawnych, �e zw�aszcza z piechot� zaledwie kr�lewskie francuskie gwardie mog�y si� por�wna�. Za pu�kami ci�gn�y wozy i namioty, a pu�ki sz�y w szyku, w ka�dej chwili do boju gotowe.</p><p>Las w��czni stercza� nad mas� g��w, he�m�w i kapeluszy, a mi�dzy tym lasem p�yn�y ku polskiej granicy wielkie chor�gwie b��kitne z bia�ymi krzy�ami w po�rodku.</p><p>Z ka�dym dniem zmniejsza�a si� odleg�o�� dziel�ca dwa wojska.</p><p>Na koniec, w dniu 21 lipca, w lesie pod wsi� Heinrichsdorfem ujrza�y zast�py szwedzkie po raz pierwszy s�up graniczny polski. Na ten widok ca�e wojsko uczyni�o okrzyk ogromny, zagrzmia�y tr�by, kot�y i b�bny i rozwin�y si� wszystkie chor�gwie. Wittenberg wyjecha� naprz�d w asystencji �wietnego sztabu, a wszystkie pu�ki przechodzi�y przed nim prezentuj�c bro�, jazda z dobytymi rapierami, dzia�a z zapalonymi lontami. Godzina by�a po�udniowa, pogoda przepyszna. Powietrze le�ne pachnia�o �ywic�.</p><p>Szara, zalana promieniami s�o�ca droga, kt�r� przechodzi�y szwedzkie chor�gwie, wybiegaj�c z heinrichsdorfskiego lasu, gubi�a si� na widnokr�gu. Gdy id�ce ni� wojska przesz�y wreszcie las, wzrok ich odkry� krain� weso��, u�miechni�t�, po�yskuj�c� ��tawymi �anami zb� wszelakich, miejscami usian� d�browami, miejscami zielon� od ��k. Tu i owdzie z k�p drzew, za d�browami, hen! daleko, podnosi�y si� dymy ku niebu; na potrawach widnia�y pas�ce si� trzody. Tam gdzie na ��kach prze�wieca�a woda rozlana szeroko, chodzi�y spokojnie bociany.</p><p>Jaka� cisza i s�odycz rozlana by�a wsz�dzie po tej ziemi mlekiem i miodem p�yn�cej. I zdawa�a si� roztacza� coraz szerzej i otwiera� ramiona przed wojskami, jakby nie najezdnik�w wita�a, ale go�ci z Bogiem przybywaj�cych.</p><p>Na ten widok nowy okrzyk wyrwa� si� z piersi wszystkich �o�dak�w, mianowicie rodowitych Szwed�w przywyk�ych do nagiej, biednej i dzikiej przyrody w kraju ojczystym. Serca �upieskiego a ubogiego ludu wezbra�y pragnieniem zagarni�cia tych skarb�w i dostatk�w, kt�re wpada�y im pod oczy. Zapa� ogarn�� szeregi. Ale spodziewali si� ci �o�dacy zahartowani w ogniu trzydziestoletniej wojny, �e nie przyjdzie im to �atwo, bo� t� ziemi� zbo�n� zamieszkiwa� lud rojny a rycerski, kt�ry umia� jej broni�. �y�a jeszcze w Szwecji pami�� straszliwego pogromu pod Kircholmem, gdzie trzy tysi�ce jazdy pod Chodkiewiczem star�o na proch o�mna�cie tysi�cy najbitniejszego szwedzkiego wojska. W chatach Westgotlandu, Smalandu do Dalekarlii opowiadano o tych rycerzach skrzydlatych jak o wielkoludach z sagi. �wie�sza by�a jeszcze pami�� walk za Gustawa Adolfa, bo nie wymarli ludzie, kt�rzy brali w nich udzia�. Wszak�e �w orze� skandynawski, zanim przelecia� ca�e Niemcy, po dwakro� po�ama� szpony na zast�pach Koniecpolskiego.</p><p>Wi�c z rado�ci� ��czy�a si� w sercach szwedzkich i pewna obawa, kt�rej nie by� pr�en sam w�dz naczelny, Wittenberg. Patrzy� on na przechodz�ce pu�ki piechoty i rajtarii takim okiem, jakim pasterz patrzy na sw� trzod�; nast�pnie zwr�ci� si� do oty�ego cz�owieka przybranego w kapelusz z pi�rem i jasn� peruk� spadaj�c� na ramiona.</p><p>� Wasza mi�o�� upewniasz mnie � rzek� � �e z tymi si�ami mo�na z�ama� wojska stoj�ce pod Uj�ciem?</p><p>Cz�owiek w jasnej peruce u�miechn�� si� i rzek�:</p><p>� Wasza mi�o�� zupe�nie mo�e polega� na mych s�owach, za kt�re g�ow� r�czy� gotowym. Gdyby pod Uj�ciem by�y wojska regularne i kt�rykolwiek z hetman�w, tedybym pierwszy radzi� nie kwapi� si� i poczeka�, a� jego kr�lewska mo�� z ca�� armi� nadci�gnie; ale przeciw pospolitemu ruszeniu i tym panom wielkopolskim si�y nasze a� nadto wystarcz�.</p><p>� A nie przy�l��e im jakowych posi�k�w?</p><p>� Posi�k�w nie przy�l� z dw�ch powod�w: po pierwsze, dlatego �e wojska wszystkie, kt�rych w og�le jest niewiele, zaj�te s� na Litwie i na Ukrainie; po wt�re, �e w Warszawie ani kr�l Jan Kazimierz, ani panowie kanclerze, ani senat do tej pory nie chc� wierzy�, aby jego kr�lewska mo�� Karol Gustaw, wbrew rozejmowi i mimo ostatnich poselstw, mimo gotowo�ci do ust�pstw, naprawd� rozpoczyna� wojn�. Ufaj�, �e pok�j jeszcze w ostatniej chwili b�dzie uczyniony... cha! cha!</p><p>Tu oty�y cz�owiek zdj�� kapelusz, otar� z potu czerwon� twarz i doda�:</p><p>� Trubecki i Do�goruki na Litwie, Chmielnicki na Ukrainie, a my wchodzimy do Wielkopolski... Oto do czego doprowadzi�y rz�dy Jana Kazimierza!</p><p>Wittenberg spojrza� na niego dziwnym wzrokiem i zapyta�:</p><p>� A wasza mi�o�� radujesz si� t� my�l�?</p><p>� A ja raduj� si� t� my�l�, bo moje krzywdy i moja niewinno�� b�d� pomszczone; a opr�cz tego widz� ju� jak na d�oni, �e szabla waszej mi�o�ci i moje rady w�o�� t� now�, najpi�kniejsz� w �wiecie koron� na g�ow� Karola Gustawa.</p><p>Wittenberg zapu�ci� wzrok w dal, obj�� nim lasy, d�browy, ��gi i �any zbo�ne, i po chwili rzek�:</p><p>� Tak jest! pi�kny to kraj i �yzny... Wasza mi�o�� mo�esz te� by� pewien, �e po wojnie jego kr�lewska mo�� nikomu innemu wielkorz�dztwa tu nie powierzy.</p><p>Oty�y cz�owiek zdj�� zn�w kapelusz.</p><p>� I ja te� nie chc� innego mie� pana � doda� wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>Niebo by�o jasne i pogodne, �aden piorun nie spad� i nie skruszy� na proch zdrajcy, kt�ry sw�j kraj, j�cz�cy ju� pod dwoma wojnami i wyczerpany, wydawa� na tej granicy w moc nieprzyjaciela.</p><p>Cz�owiek bowiem rozmawiaj�cy z Wittenbergiem by� to Hieronim Radziejowski, by�y podkanclerzy koronny, obecnie Szwedom przeciw ojczy�nie zaprzedany.</p><p>Stali czas jaki� w milczeniu; tymczasem ostatnie dwie brygady, nerikska i wermlandzka, przesz�y granic�, za nimi pocz�y si� wtacza� dzia�a, tr�by ci�gle jeszcze gra�y, a huk kot��w i warczenie b�bn�w g�uszy�o kroki �o�nierzy, i nape�nia�o las z�owrogimi echami. Wreszcie ruszy� i sztab. Radziejowski jecha� ko�o Wittenberga.</p><p>� Oxenstierny nie wida� � rzek� Wittenberg � boj� si�, czy go jaka przygoda nie spotka�a. Nie wiem, je�eli to dobra by�a rada posy�a� go jako tr�bacza z listami pod Uj�cie.</p><p>� Dobra � odpar� Radziejowski � bo ob�z zlustruje, wodz�w zobaczy i wyrozumie, co tam my�l�, a tego by lada ciura nie uczyni�.</p><p>� A je�li go poznaj�?</p><p>� Jeden pan Rej go tam zna, a on nasz. Zreszt�, cho�by go poznali, nie uczyni� mu nic z�ego, jeszcze na drog� opatrz� i nagrodz�... Znam ja Polak�w i wiem, �e gotowi na wszystko, byle si� przed obcymi jako polityczny nar�d pokaza�. Ca�a usilno�� nasza w tym, aby nas obcy chwalili... O Oxenstiern� mo�esz by� wasza mi�o�� spokojny, bo w�os mu z g�owy nie spadnie. Nie wida� go, bo i czas by� na powr�t za kr�tki.</p><p>� A jak wasza mi�o�� s�dzisz: sprawi� nasze listy jaki skutek?</p><p>Radziejowski roz�mia� si�.</p><p>� Je�li pozwolisz mi wasza mi�o�� by� prorokiem, to przepowiem, co si� stanie. Pan wojewoda pozna�ski polityczny to cz�ek i uczony, wi�c nam bardzo politycznie i bardzo grzecznie odpisze; ale �e lubi za Rzymianina uchodzi�, tedy jego odpowied� okrutnie b�dzie rzymska; powie naprz�d, �e woli ostatni� kropl� krwi wyla� ni� podda� si�, �e �mier� lepsza od nies�awy, a mi�o��, jak� �ywi dla ojczyzny, nakazuje mu pa�� na granicy.</p><p>Radziejowski pocz�� si� �mia� jeszcze g�o�niej, surowa twarz Wittenberga rozja�ni�a si� tak�e.</p><p>� Wasza mi�o�� nie s�dzisz, aby on by� got�w tak uczyni�, jak pisze? � pyta�.</p><p>� On? � odrzek� Radziejowski. � Prawda, �e �ywi mi�o�� do ojczyzny, ale inkaustem, a �e niezbyt to posilna potrawa, wi�c i jego mi�o�� chudsza nawet od jego b�azna, kt�ry mu pomaga rytmy uk�ada�. Jestem pewny, �e po onej rzymskiej odmowie nast�pi� �yczenia zdrowia, pomy�lno�ci, polecanie si� s�u�bom, a na koniec pro�ba, by�my dobra jego i krewnych oszcz�dzali, za co zn�w b�dzie �ywi� dla nas wdzi�czno�� � wraz ze wszystkimi swymi krewnymi.</p><p>� A jaki� b�dzie w ostatku skutek naszych list�w?</p><p>� �e zw�tl� ducha do ostatka, �e panowie senatorowie rozpoczn� z nami uk�ady i �e ca�� Wielkopolsk�, bodaj po kilku wystrza�ach na wiatr, zajmiemy.</p><p>� Oby� wasza mi�o�� by� prawdziwym prorokiem...</p><p>� Pewien jestem, �e tak b�dzie, bo znam tych ludzi, mam te� przyjaci� i stronnik�w w ca�ym kraju i wiem, jak sobie poczyna�... A �e niczego nie omieszkam, r�czy za to krzywda, kt�ra mnie od Jana Kazimierza spotka�a, i mi�o�� dla Karola Gustawa. Czulsi u nas teraz ludzie na w�asne fortuny ni� na ca�o�� Rzeczypospolitej. Wszystkie te ziemie, po kt�rych teraz i�� b�dziem, to fortuny Opali�skich, Czarnkowskich, Grudzi�skich, a �e oni to w�a�nie stoj� pod Uj�ciem, wi�c te� i mi�ksi b�d� przy uk�adach. Co do szlachty, byle jej wolno�� sejmikowania zar�czy�, p�jdzie i ona �ladem pan�w wojewod�w.</p><p>� Wasza mi�o�� niepo�yte swoj� znajomo�ci� kraju i ludzi oddajesz jego kr�lewskiej mo�ci us�ugi, kt�re nie mog� by� bez r�wnie znamienitej nagrody. Z tego, co od waszej mi�o�ci s�ysz�, wnioskuj�, �e mog� t� ziemi� jako nasz� uwa�a�.</p><p>� Mo�esz wasza mi�o��! mo�esz! mo�esz! � powt�rzy� skwapliwie po kilkakro� Radziejowski.</p><p>� A wi�c zajmuj� j� w imieniu jego kr�lewskiej mo�ci Karola Gustawa � odpar� powa�nie Wittenberg.</p><p>Gdy tak szwedzkie wojska pocz�y depta� za Heinrichsdorfem ziemi� wielkopolsk�, poprzednio jeszcze, bo w dniu 18 lipca, przyby� do obozu polskiego tr�bacz szwedzki z listami do wojewod�w od Radziejowskiego i Wittenberga.</p><p>Pan W�adys�aw Skoraszewski sam poprowadzi� go do wojewody pozna�skiego, a szlachta z pospolitego ruszenia gapi�a si� ciekawie na �pierwszego Szweda�, podziwiaj�c jego dzieln� postaw�, twarz m�sk�, ��ty w�s, zaczesany w ko�cach do g�ry w szerok� szczotk�, i min� prawdziwie pa�sk�. T�umy przeprowadza�y go do wojewody, znajomi zwo�ywali si� nawzajem, pokazywano go palcami, �miano si� troch� z but�w, zako�czonych ogromn� kolist� cholew�, i z d�ugiego, prostego rapiera, kt�ry ro�nem przezywano, wisz�cego na pendencie, suto srebrem haftowanym; Szwed za� rzuca� tak�e ciekawie oczyma spod szerokiego kapelusza, jakby chcia� ob�z zlustrowa� i si�y przeliczy�, to zn�w przypatrywa� si� t�umom szlachty, kt�rej wschodni ubi�r widocznie by� dla niego nowo�ci�.</p><p>Na koniec wprowadzono go do wojewody, u kt�rego zgromadzeni byli wszyscy dygnitarze znajduj�cy si� w obozie.</p><p>Wnet przeczytano listy i rozpocz�a si� narada, tr�bacza za� poleci� pan wojewoda swym dworzanom, aby ucz�stowano go po �o�niersku; od dworzan odebra�a go szlachta, i podziwiaj�c go ci�gle jako osobliwo��, pocz�a z nim pi� na um�r.</p><p>Pan Skoraszewski przypatrywa� mu si� r�wnie� pilnie, ale z tego powodu, i� podejrzewa�, �e to jaki� oficer za tr�bacza przebrany; poszed� nawet z t� my�l� wieczorem do pana wojewody; ten jednak�e odrzek�, i� to jest wszystko jedno, i aresztowa� go nie pozwoli�.</p><p>� Cho�by to by� i sam Wittenberg � rzek� � jako pose� tu przyby� i bezpiecznie odjecha� powinien... Jeszcze mu ka�� da� dziesi�� dukat�w na drog�.</p><p>Tr�bacz tymczasem gaw�dzi� �aman� niemczyzn� z tymi ze szlachty, kt�rzy ten j�zyk przez stosunki z miastami pruskimi rozumieli, i opowiada� im o zwyci�stwach przez Wittenberga w r�nych krajach odniesionych, o si�ach, jakie ku Uj�ciu id�, a zw�aszcza o dzia�ach nie znanej dot�d doskona�o�ci, kt�rym nie masz sposobu si� opiera�. Stropi�a si� tym te� szlachta niema�o i r�ne przesadzone wie�ci pocz�y wnet kr��y� po obozie.</p><p>Tej nocy prawie nikt nie spa� w ca�ym Uj�ciu, bo najprz�d, ko�o p�nocy, nadeszli ci ludzie, kt�rzy dotychczas w osobnych stali obozach pod Pi�� i Wieleniem. Dygnitarze radzili nad odpowiedzi� do bia�ego dnia, a szlachcie czas schodzi� na opowiadaniach o pot�dze szwedzkiej.</p><p>Z pewn� gor�czkow� ciekawo�ci� wypytywano tr�bacza o wodz�w, wojsko, bro�, spos�b walczenia i podawano sobie z ust do ust ka�d� jego odpowied�. Blisko�� szwedzkich zast�p�w dodawa�a niezwyk�ego interesu wszelkim szczeg�om, kt�re nie by�y tego rodzaju, aby mog�y doda� otuchy.</p><p>O �witaniu nadjecha� pan Stanis�aw Skrzetuski z wie�ci�, �e Szwedzi przyci�gn�li ju� pod Wa�cz, o jeden dzie� marszu od polskiego obozu. Powsta�a natychmiast sroga kr�tanina; wi�kszo�� koni wraz ze s�u�b� by�a na paszy na ��kach, wi�c posy�ano po nie na gwa�t. Powiaty siada�y na ko� i stawa�y chor�gwiami. Chwila przed bitw� bywa dla niewy�wiczonego �o�nierza najstraszniejsz�; wi�c zanim rotmistrze zdo�ali wprowadzi� jaki taki porz�dek, przez d�ugi czas panowa�o przera�aj�ce zamieszanie.</p><p>Nie s�ycha� by�o ni komendy, ni tr�bek, tylko g�osy wo�aj�ce ze wszystkich stron: �Janie! Pietrze! Onufry! bywaj!... �eby ci� zabito! dawaj konie!... Gdzie moja s�u�ba?... Janie! Pietrze!� Gdyby w takiej chwili rozleg� si� jeden strza� dzia�owy, zamieszanie �atwo by w pop�och zmieni� si� mog�o.</p><p>Z wolna jednak powiaty stawa�y w ordynku. Przyrodzone usposobienie szlachty do wojny zast�pi�o poniek�d brak do�wiadczenia i oko�o po�udnia przedstawia� ju� ob�z do�� imponuj�cy widok. Piechota sta�a przy wa�ach, podobna do kwiat�w w swych r�nobarwnych kabatach; dymy unosi�y si� z zapalonych lont�w, a na zewn�trz wa��w, pod zas�on� dzia�, ��gi i r�wnina zaroi�y si� powiatowymi chor�gwiami jazdy w szyku stoj�cej, na dzielnych koniach, kt�rych r�enie budzi�o echa w pobliskich lasach i nape�nia�o serca zapa�em wojennym.</p><p>Tymczasem wojewoda pozna�ski wyprawi� tr�bacza z odpowiedzi� na listy, brzmi�c� mniej wi�cej tak, jak przepowiada� Radziejowski, a zatem polityczn� zarazem i rzymsk�; po czym postanowi� wys�a� podjazd na p�nocny brzeg Noteci dla pochwycenia nieprzyjacielskiego j�zyka.</p><p>Piotr Opali�ski, wojewoda podlaski, stryjeczny wojewody pozna�skiego, mia� ruszy� w�asn� osob� z podjazdem wraz ze swymi dragonami, kt�rych sto pi��dziesi�t pod Uj�cie przyprowadzi�, a opr�cz tego polecono panom rotmistrzom, Skoraszewskiemu W�adys�awowi i Skrzetuskiemu, wezwa� ochotnika ze szlachty do pospolitego ruszenia nale��cej, aby i ona zajrza�a ju� przecie w oczy nieprzyjacielowi.</p><p>Je�dzili tedy obaj przed szeregami czyni�c rozkosz oczom swym moderunkiem i postaw�; pan Stanis�aw, czarny jak �uk na podobie�stwo wszystkich Skrzetuskich, z twarz� m�sk�, gro�n� i ozdobion� d�ug� uko�n� blizn� od ci�cia miecza pozosta��, z krucz�, rozwian� na wiatr brod�; pan W�adys�aw, t�ustawy, z d�ugimi jasnymi w�sami, z odwini�t� warg� doln� i oczyma w czerwonych obw�dkach, �agodny i poczciwy, mniej przypomina� Marsa, ale niemniej by�a to szczera dusza �o�nierska, jak salamandra w ogniu si� kochaj�ca, rycerz znaj�cy wojn� jak swoje dziesi�� palc�w i odwagi niepor�wnanej. Obaj, przeje�d�aj�c szeregi wyci�gni�te w d�ug� lini�, powtarzali co chwila:</p><p>� A nu�e, mo�ci panowie, kto na ochotnika pod Szweda? Kto rad prochu pow�cha�? Nu�e, mo�ci panowie, na ochotnika!</p><p>I tak przejechali ju� spory kawa� � bez skutku, bo z szereg�w nie wysuwa� si� nikt. Jeden ogl�da� si� na drugiego. Byli tacy, kt�rzy mieli ochot�, i nie strach przed Szwedami, ale nie�mia�o�� wobec swoich ich wstrzymywa�a. Niejeden tr�ca� s�siada �okciem i m�wi�: �P�jdziesz ty, to i ja p�jd�.�</p><p>Rotmistrze poczynali si� niecierpliwi�, a� nagle, gdy przyjechali przed powiat gnie�nie�ski, jaki� cz�owiek pstro ubrany wyskoczy� na kucu nie z szeregu, ale zza szeregu i krzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie pospolitaki, ja zostaj� ochotnikiem, a wy b�aznami!</p><p>� Ostro�ka! Ostro�ka! � zawo�a�a szlachta.</p><p>� Taki dobry szlachcic jak i ka�dy! � odpowiedzia� b�azen.</p><p>� T�u! do stu diab��w! � zawo�a� pan Rosi�ski, pods�dek � do�� b�aze�stw! id� ja!</p><p>� I ja!... i ja! � zawo�a�y liczne g�osy.</p><p>� Raz mnie matka rodzi�a, raz mi �mier�!</p><p>� Znajd� si� tacy dobrzy jak i ty!</p><p>� Ka�demu wolno! Niech si� tu nikt nad drugich nie wynosi.</p><p>I jak poprzednio nikt nie stawa�, tak teraz pocz�a si� sypa� szlachta ze wszystkich powiat�w � prze�ciga� ko�mi, zawadza� jedni o drugich i k��ci� napr�dce. Stan�o w mgnieniu oka z pi��set koni, a jeszcze ci�gle wyje�d�ano z szereg�w. Pan Skoraszewski pocz�� si� �mia� swoim szczerym, poczciwym �miechem i wo�a�:</p><p>� Dosy�, mo�ci panowie, dosy�! Nie mo�emy i�� wszyscy!</p><p>Po czym obaj ze Skrzetuskim sprawili ludzi i ruszyli naprz�d.</p><p>Pan wojewoda podlaski po��czy� si� z nimi przy wyj�ciu z obozu. Widziano ich jak na d�oni, przeprawiaj�cych si� przez Note� � po czym zamigotali jeszcze kilkakrotnie na skr�tach drogi i znikli z oczu.</p><p>Po up�ywie p� godziny pan wojewoda pozna�ski kaza� rozje�d�a� si� ludziom do namiot�w, uzna� bowiem, �e niepodobna ich trzyma� w szeregach, gdy nieprzyjaciel jeszcze o dzie� drogi odleg�y. Porozstawiano jednak liczne stra�e; nie pozwolono wygania� koni na pasz� i wydano rozkaz, �e za pierwszym cichym zatr�bieniem przez munsztuk wszyscy maj� siada� na ko� i stawa� w gotowo�ci.</p><p>Sko�czy�o si� oczekiwanie, niepewno��, sko�czy�y si� zaraz swary, k��tnie; owszem: blisko�� nieprzyjaciela, jak przepowiada� pan Skrzetuski, podnios�a ducha. Pierwsza szcz�liwa bitwa mog�a go nawet podnie�� bardzo wysoko, i wieczorem zdarzy� si� wypadek, kt�ry zdawa� si� by� now� szcz�liw� wr�b�.</p><p>S�o�ce w�a�nie zachodzi�o, o�wiecaj�c ogromnym, ra��cym oczy blaskiem Note� i zanoteckie bory, gdy po drugiej stronie rzeki ujrzano naprz�d tuman kurzu, a potem poruszaj�cych si� w tumanie ludzi. Wyleg�o, co �y�o, na wa�y, patrze�, co to za go�cie; wtem od stra�y nadbieg� dragon z chor�gwi pana Grudzi�skiego, daj�c zna�, �e podjazd wraca.</p><p>� Podjazd wraca!... wracaj� szcz�liwie!... Nie zjedli ich Szwedzi! � powtarzano z ust do ust w obozie.</p><p>Oni tymczasem w jasnych k��bach kurzu zbli�ali si� coraz bardziej, id�c wolno, nast�pnie przeprawili si� przez Note�.</p><p>Szlachta przypatrywa�a im si� z r�koma nad oczami, bo blask czyni� si� coraz wi�kszy i ca�e powietrze przesycone by�o z�otym i purpurowym �wiat�em.</p><p>� Hej! co� ich kupa wi�ksza, ni� wyjecha�a! � rzek� pan Szlichtyng.</p><p>� Je�c�w chyba prowadz�, jak mnie B�g mi�y! � zakrzykn�� jaki� szlachcic, widocznie tch�rzem podszyty, kt�ry oczom swoim wierzy� nie chcia�.</p><p>� Je�c�w prowadz�! je�c�w prowadz�!...</p><p>Oni tymczasem zbli�yli si� ju� tak, �e twarze mo�na by�o rozr�ni�. Na przedzie jecha� pan Skoraszewski kiwaj�c swym zwyczajem g�ow� i gaw�dz�c weso�o ze Skrzetuskim, za nimi du�y oddzia� konny otacza� kilkudziesi�ciu piechur�w przybranych w koliste kapelusze. Byli to istotnie je�cy szwedzcy.</p><p>Na ten widok nie wytrzyma�a szlachta i pu�ci�a si� naprzeciw w�r�d okrzyk�w:</p><p>�<emphasis>Vivat</emphasis> Skoraszewski! <emphasis>Vivat</emphasis> Skrzetuski!</p><p>G�ste t�umy otoczy�y wnet ca�y oddzia�. Jedni patrzyli na je�c�w, drudzy wypytywali si�: �Jak to by�o?� � inni wygra�ali Szwedom.</p><p>� A hu! A co?! Dobrze wam tak, psiajuchy!... Z Polakami zachcia�o si� wam wojowa�? Macie teraz Polak�w!</p><p>� Dawajcie ich sam!... Na szable ich!... Bigosowa�!...</p><p>� Ha, szo�dry! Ha, pludraki! Popr�bowali�cie polskich szabel?!</p><p>� Mo�ci panowie, nie krzyczcie jak wyrostki, bo je�cy pomy�l�, �e wam wojna pierwszyzna! � rzek� pan Skoraszewski. � Zwyczajna to rzecz, �e si� je�c�w w czasie wojny bierze.</p><p>Ochotnicy, kt�rzy nale�eli do podjazdu, spogl�dali z dum� na szlacht�, kt�ra zarzuca�a ich pytaniami:</p><p>� Jak�e to? �atwo si� wam dali? Czy musieli�cie si� zapoci�? Dobrze si� bij�?</p><p>� Dobrzy pacho�kowie � odpar� pan Rosi�ski � i bronili si� znacznie, ale przecie nie z �elaza. Szabla si� ich ima.</p><p>� Tak i nie mogli wam si� oprze�, co?</p><p>� Impetu nie mogli wytrzyma�.</p><p>� Mo�ci panowie, s�yszycie, co m�wi�: impetu nie mogli wytrzyma�!... A co?... Impet to grunt!...</p><p>� Pami�tajcie, byle z impetem!... Najlepszy to spos�b na Szweda!</p><p>Gdyby tej szlachcie kazano w tej chwili skoczy� na nieprzyjaciela, niechybnie nie zabrak�oby jej impetu, ale tymczasem nieprzyjaciela nie by�o wida� � natomiast dobrze ju� w noc rozleg� si� g�os tr�bki przed forpocztami. Przybywa� drugi tr�bacz z listem od Wittenberga wzywaj�cym szlacht� do poddania si�. T�umy dowiedziawszy si� o tym chcia�y pos�a�ca rozsieka�, ale wojewodowie wzi�li list do deliberacji, cho� tre�� jego by�a bezczelna.</p><p>Jenera� szwedzki o�wiadcza�, �e Karol Gustaw przysy�a swe wojska krewnemu Janowi Kazimierzowi jako posi�ki przeciw Kozakom, �e zatem Wielkopolanie powinni si� podda� bez oporu. Pan Grudzi�ski, czytaj�c to pismo, nie m�g� wstrzyma� oburzenia i pi�ci� w st� uderzy�, ale wojewoda pozna�ski wnet uspokoi� go pytaniem:</p><p>� Wierzysz waszmo�� w zwyci�stwo?... Ile dni mo�em si� broni�?... Chceszli wzi��� odpowiedzialno�� za tyle krwi szlacheckiej, kt�ra jutro mo�e by� przelan�?...</p><p>Po d�u�szej naradzie postanowiono nie odpowiada� i czeka�, co si� stanie. Nie czekano ju� d�ugo. W sobot�, dnia 24 lipca, stra�e da�y zna�, �e ca�e wojsko szwedzkie ukaza�o si� naprzeciw Pi�y. W obozie zawrza�o jak w ulu wili� wyroju.</p><p>Szlachta siada�a na ko�, wojewodowie przebiegali szeregi, wydaj�c sprzeczne rozkazy, a� dopiero pan W�adys�aw wzi�� wszystko w r�ce i przyprowadziwszy do porz�dku, wyjecha� na czele kilkuset ochotnik�w, by popr�bowa� harc�w za rzek� i ludzi z widokiem nieprzyjaci� oswoi�.</p><p>Sz�a z nim jazda do�� ochotnie, bo harce sk�ada�y si� zwykle z szeregu walk prowadzonych niewielkimi kupami lub pojedynczo, a takich walk �wiczona w sztuce robienia szabl� szlachta nie l�ka�a si� wcale. Wyszli wi�c za rzek� i stan�li w obliczu nieprzyjaciela, kt�ry zbli�a� si� coraz bardziej i czernia� d�ug� lini� na horyzoncie jakoby b�r �wie�o z ziemi wyros�y. Rozwija�y si� wi�c pu�ki konne, piesze, ogarniaj�c coraz szersz� przestrze�.</p><p>Szlachta spodziewa�a si�, �e lada chwila sypn� si� ku niej harcownicy, rajtarzy, ale tymczasem nie by�o ich wida�. Natomiast na wzg�rzach odleg�ych o kilkaset krok�w zatrzyma�y si� niewielkie kupki, w kt�rych wida� by�o ludzi i konie, i pocz�y kr�ci� si� na miejscu, co ujrzawszy pan Skoraszewski zakomenderowa� bez zw�oki:</p><p>� Lewo � w ty�!</p><p>Ale jeszcze nie przebrzmia� g�os komendy, gdy na wzg�rkach wykwit�y d�ugie bia�e smugi dymu i niby ptastwo jakie� przelecia�o ze �wistem mi�dzy szlacht�, potem huk wstrz�sn�� powietrzem, a jednocze�nie rozleg�y si� krzyki i j�ki kilku rannych.</p><p>� St�j! � krzykn�� pan W�adys�aw.</p><p>Ptastwo przelecia�o po raz drugi i trzeci � i zn�w �wistowi zawt�rowa�y j�ki. Szlachta nie us�ucha�a komendy naczelnika, owszem, ust�powa�a coraz szybciej, krzycz�c i pomocy niebieskiej wzywaj�c � nast�pnie oddzia� rozproszy� si� w mgnieniu oka po r�wninie i ruszy� skokiem ku obozowi. Pan Skoraszewski kl�� � nic nie pomog�o.</p><p>Zegnawszy tak �atwo harcownik�w, Wittenberg posuwa� si� dalej, a� wreszcie stan�� naprzeciw Uj�cia, wprost przed sza�cami bronionymi przez szlacht� kalisk�. Polskie armaty pocz�y gra� w tej�e chwili, ale zrazu nie odpowiadano na owe salwy ze strony szwedzkiej. Dymy uk�ada�y si� spokojnie w jasnym powietrzu w d�ugie pasma rozci�gaj�ce si� mi�dzy wojskami, a przez luki mi�dzy nimi widzia�a szlachta pu�ki szwedzkie, piechoty i jazdy, rozwijaj�ce si� ze straszliwym spokojem, jak gdyby pewne zwyci�stwa.</p><p>Na wzg�rzach zataczano armaty, podsypywano sza�czyki, s�owem, nieprzyjaciel szykowa� si�, nie zwracaj�c najmniejszej uwagi na kule, kt�re, nie dolatuj�c do niego, obsypywa�y jeno piaskiem i ziemi� pracuj�cych przy sza�czykach.</p><p>Wyprowadzi� jeszcze pan Stanis�aw Skrzetuski dwie chor�gwie kaliszan�w, chc�c �mia�ym atakiem zmiesza� Szwed�w, ale nie poszli ochotnie; oddzia� rozci�gn�� si� zaraz w bez�adn� kup�, bo gdy odwa�niejsi parli konie naprz�d, tch�rzliwsi wstrzymywali je umy�lnie. Dwa pu�ki rajtarii wys�anej przez Wittenberga po kr�tkiej walce sp�dzi�y z pola szlacht� i gna�y pod ob�z. Tymczasem zapad� mrok i zako�czy� bezkrwaw� walk�.</p><p>Strzelano jednak z dzia� a� do nocy, po czym strza�y umilk�y, ale w obozie polskim podnios�a si� taka wrzawa, �e s�ycha� j� by�o na drugim brzegu Noteci. Powsta�a ona naprz�d z tego powodu, �e kilkaset pospolitak�w pr�bowa�o wymkn�� si� w ciemno�ciach z obozu. Inni, spostrzeg�szy to, pocz�li grozi� i nie puszcza�. Brano si� do szabel. S�owa: �Albo wszyscy, albo nikt!� � znowu przelatywa�y z ust do ust. Lecz z ka�d� chwil� stawa�o si� prawdopodobniejszym, �e ujd� wszyscy. Wybuch�o wielkie niezadowolenie z wodz�w: �Wys�ano nas z go�ymi brzuchami przeciw armatom!� � wo�ali pospolitacy.</p><p>Oburzano si� r�wnie� i na Wittenberga, �e nie szanuj�c zwyczaj�w wojennych, przeciw harcownikom nie harcownik�w wysy�a, ale z armat ognia do nich niespodzianie ka�e dawa�. �Ka�dy poczyna sobie, jak mu lepiej � m�wiono � ale �wi�skiego to narodu obyczaj czo�em do czo�a nie stan��.�Inni rozpaczali otwarcie. �Wykurz� nas st�d jak ja�wca z jamy� � m�wili desperaci. �Ob�z �le zatoczony, sza�ce �le usypane, miejsce do obrony niestosowne.� Od czasu do czasu odzywa�y si� g�osy: �Panowie bracia! ratujcie si�!� A inne wo�a�y: �Zdrada! zdrada!�</p><p>By�a to noc straszna: zamieszanie i rozprz�enie wzrasta�o z ka�d� chwil�; rozkaz�w nikt nie s�ucha�. Wojewodowie potracili g�owy i nie pr�bowali nawet przywr�ci� �adu. Niedo��stwo ich i niedo��stwo pospolitego ruszenia okazywa�o si� jasno jak na d�oni. Wittenberg m�g�by by� tej nocy wzi��� wst�pnym bojem ob�z z najwi�ksz� �atwo�ci�. Nasta� �wit.</p><p>Dzie� czyni� si� blady, chmurny i o�wieci� chaotyczne zbiorowisko ludzi upad�ych na duchu, lamentuj�cych, w znacznej cz�ci pijanych, gotowszych na ha�b� ni� na walk�. Na domiar z�ego Szwedzi przeprawili si� noc� pod Dzi�bowem na drug� stron� Noteci i otoczyli ob�z polski.</p><p>Z tej strony nie by�o prawie wcale sza�c�w i nie by�o zza czego si� broni�. Nale�a�o otoczy� si� wa�em bez straty chwili czasu. Skoraszewski i Skrzetuski zaklinali, by to uczyniono, ale nikt ju� nie chcia� o niczym wiedzie�.</p><p>Wodzowie i szlachta mieli na ustach jedno s�owo: �paktowa�!� Wys�ano parlamentarzy. W odpowiedzi przyby� z obozu szwedzkiego �wietny orszak, na czele kt�rego jechali: Radziejowski i jenera� Wirtz, obaj z zielonymi ga��ziami w r�ku.</p><p>Jechali ku domowi, w kt�rym sta� wojewoda pozna�ski, ale po drodze zatrzymywa� si� Radziejowski w�r�d t�um�w szlachty, k�ania� si� ga��zi� i kapeluszem, u�miecha� si�, wita� znajomych i m�wi� dono�nym g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie, bracia najmilsi! Nie trw�cie si�! Nie jako wrogowie tu przybywamy. Od was samych zale�y, by kropla krwi wi�cej nie by�a wytoczona. Je�li chcecie zamiast tyrana, kt�ry nastaje na wolno�ci wasze, kt�ry o <emphasis>dominium absolutum</emphasis> zamy�la, kt�ry ojczyzn� do ostatniej zguby przywi�d�, je�li chcecie, powtarzam, pana dobrego, wspania�ego, wojownika tak niezmiernej s�awy, �e na samo imi� jego pierzchn� wszyscy nieprzyjaciele Rzeczypospolitej � to oddajcie si� w protekcj� najja�niejszemu Karolowi Gustawowi... Mo�ci panowie, bracia najmilsi! Oto wioz� ze sob� por�czenie wszelkich swob�d waszych, waszej wolno�ci, religii. Od was samych ocalenie wasze zale�y... Mo�ci panowie! Najja�niejszy kr�l szwedzki podejmuje si� przyt�umi� rebeli� kozack�, zako�czy� wojn� litewsk�, i on jeden to uczyni� potrafi. Ulitujcie si� nad ojczyzn� nieszcz�sn�, je�li nad sob� nie macie lito�ci...</p><p>Tu g�os zdrajcy zadrga�, jakoby �zami przyduszony. S�ucha�a szlachta w zdumieniu, gdzieniegdzie rzadkie g�osy zakrzykn�y: �<emphasis>Vivat</emphasis> Radziejowski, nasz podkanclerzy!� � a on przeje�d�a� dalej i zn�w si� k�ania� nowym t�umom, i zn�w s�ycha� by�o jego tubalny g�os: �Mo�ci panowie, bracia najmilsi!� � Na koniec obaj z Wirtzem i ca�ym orszakiem znikli w domu wojewody pozna�skiego.</p><p>Szlachta st�oczy�a si� przed domem tak ciasno, �e po g�owach mo�na by by�o przejecha�, bo czu�a to i rozumia�a, �e tam, w tym domu, toczy si� sprawa nie tylko o ni�, ale o ca�� ojczyzn�. Wyszli s�udzy wojewodzi�scy w szkar�atnych barwach i pocz�li zaprasza� powa�niejszych �personat�w� do �rodka. Ci weszli skwapliwie, za nimi wdar�o si� kilku mniejszych, a reszta sta�a pod drzwiami, t�oczy�a si� do okien, przyk�ada�a uszy nawet do �cian.</p><p>Milczenie panowa�o w t�umach g��bokie. Stoj�cy bli�ej okien s�yszeli od czasu do czasu gwar dono�nych g�os�w wydobywaj�cy si� z wn�trza izby, jakoby echa k��tni, dysput, spor�w... Godzina up�ywa�a za godzin� � ko�ca tej naradzie nie by�o.</p><p>Nagle drzwi wchodowe otworzy�y si� z trzaskiem i wypad� z nich pan W�adys�aw Skoraszewski. Obecni cofn�li si� w przera�eniu.</p><p>Ten cz�owiek, zwykle tak spokojny i �agodny, o kt�rym m�wiono, �e rany mog�y si� goi� pod jego r�k�, wygl�da� teraz strasznie. Oczy mia� czerwone, wzrok ob��kany, odzie� rozche�stan� na piersiach; obu r�koma trzyma� si� za czupryn� i tak wpad�szy jak piorun mi�dzy szlacht� krzycza� przera�liwym g�osem:</p><p>� Zdrada! morderstwo! ha�ba! Jeste�my Szwecj� ju�, nie Polsk�! Matk� tam morduj� w tym domu!</p><p>I pocz�� rycze� okropnym, spazmatycznym p�aczem i rwa� w�osy jak cz�owiek, kt�ry rozum traci. Grobowe milczenie panowa�o doko�a. Straszne jakie� uczucie ogarn�o wszystkie serca.</p><p>Skoraszewski za� zerwa� si� nagle, pocz�� biega� mi�dzy szlacht� i wo�a� g�osem najwy�szej rozpaczy:</p><p>� Do broni! do broni, kto w Boga wierzy! Do broni! do broni!</p><p>W�wczas jakie� szmery pocz�y przelatywa� po t�umach, jakie� szepty chwilowe, nag�e, urwane, jak pierwsze uderzenia wiatru przed burz�. Waha�y si� serca, waha�y umys�y, a w tej rozterce powszechnej uczu� tragiczny g�os wo�a� ci�gle:</p><p>� Do broni! do broni!</p><p>Wkr�tce zawt�rowa�y mu dwa inne: pana Piotra Skoraszewskiego i pana Skrzetuskiego � za nimi nadbieg� i K�odzi�ski, dzielny rotmistrz powiatu pozna�skiego.</p><p>Coraz wi�ksze ko�o szlachty pocz�o ich otacza�. Czyni� si� naoko�o szmer gro�ny, p�omienie przebiega�y twarze i strzela�y z oczu, trzaskano szablami. W�adys�aw Skoraszewski opanowa� pierwsze uniesienie i pocz�� m�wi� ukazuj�c na dom, w kt�rym odbywa�a si� narada:</p><p>� S�yszycie, mo�ci panowie, oni tam ojczyzn� zaprzedaj� jak judasze i ha�bi�! Wiedzcie, �e ju� nie nale�ym do Polski. Ma�o im by�o wyda� w r�ce nieprzyjaciela was wszystkich, ob�z, wojsko, dzia�a. Bogdaj ich zabito! � Oni jeszcze podpisali w swoim i waszym imieniu, �e wyrzekamy si� zwi�zku z ojczyzn�, wyrzekamy si� pana, �e ca�a kraina, grody warowne i my wszyscy b�dziem po wieczne czasy do Szwecji nale�e�. �e si� wojsko poddaje, to bywa; ale kto ma prawo ojczyzny i pana si� wyrzeka�?! Kto ma prawo prowincj� odrywa�, z obcymi si� ��czy�, do innego narodu przechodzi�, krwi w�asnej si� wyrzeka�?! Mo�ci panowie, to ha�ba, zdrada, morderstwo, parrycydium!... Ratujcie ojczyzn�, panowie bracia! Na imi� Boga! kto szlachcic, kto cnotliwy, ratunku dla matki! �ycie dajmy, krew wylejmy! Nie chciejmy by� Szwedami! nie chciejmy, nie chciejmy!... Bogdaj si� nie rodzi�, kto krwi teraz posk�pi!... Ratujmy matk�!</p><p>� Zdrada! � krzykn�o ju� kilkadziesi�t g�os�w. � Zdrada! rozsieka�!</p><p>� Do nas, kto cnotliwy! � krzycza� Skrzetuski.</p><p>� Na Szweda! Na �mier�! � doda� K�odzi�ski.</p><p>I poszli dalej w ob�z krzycz�c: �Do nas! do kupy! zdrada!� � a za nimi ruszy�o ju� kilkuset szlachty z go�ymi szablami.</p><p>Ale wi�kszo�� niezmierna zosta�a na miejscu, a i z tych, co poszli, jaki taki spostrzeg�szy, �e ich niewiele, poczyna� si� ogl�da� i przyzostawa�.</p><p>A tymczasem drzwi radnego domu otworzy�y si� znowu i ukaza� si� w nich pan wojewoda pozna�ski, Krzysztof Opali�ski, maj�c po prawej stronie jenera�a Wirtza, po lewej Radziejowskiego. Za nimi szli: Andrzej Karol Grudzi�ski, wojewoda kaliski, Maksymilian Miaskowski, kasztelan krzywi�ski, Pawe� G�bicki, kasztelan mi�dzyrzecki, i Andrzej S�upecki.</p><p>Krzysztof Opali�ski trzyma� w r�ku zw�j pargaminowy ze zwieszaj�cymi si� piecz�ciami; g�ow� mia� podniesion�, ale twarz blad�, a wzrok niepewny, cho� widocznie sili� si� na weso�o��. Ogarn�� oczyma t�umy i w�r�d ciszy �miertelnej pocz�� m�wi� dobitnym, lubo nieco zachryp�ym g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie! W dniu dzisiejszym poddali�my si� pod protekcj� najja�niejszego kr�la szwedzkiego. <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>!</p><p>Cisza odpowiedzia�a wojewodzie; nagle zabrzmia� jaki� pojedynczy g�os:</p><p>� <emphasis>Veto</emphasis>!</p><p>Wojewoda powl�k� oczyma w kierunku tego g�osu i odrzek�:</p><p>� Nie sejmik tu, wi�c i <emphasis>veto</emphasis> nie na miejscu. A kto chce wetowa�, niech�e idzie na armaty szwedzkie ku nam wymierzone, kt�re w godzin� z ca�ego obozu jedno rumowisko uczyni� mog�.</p><p>Tu umilk�, a po chwili spyta�:</p><p>� Kto m�wi�: <emphasis>veto</emphasis>?</p><p>Nikt si� nie ozwa�.</p><p>Wojewoda zn�w zabra� g�os i m�wi� jeszcze dobitniej: � Wszelkie wolno�ci szlachty i duchowie�stwa b�d� zachowane, podatki nie b�d� powi�kszone, a i wybierane b�d� w ten�e sam spos�b, jak poprzednio... Nikt nie b�dzie cierpia� krzywd ani grabie�y; wojska jego kr�lewskiej mo�ci nie maj� prawa do konsystencji w dobrach szlacheckich ani do innej egzakcji ni� taka, z jakiej komputowe polskie chor�gwie korzysta�y...</p><p>Tu umilk� i s�ucha� chciwie szmeru szlacheckiego, jakby chcia� wyrozumie� jego znaczenie, po czym skin�� r�k�:</p><p>� Pr�cz tego mam s�owo i obietnic� jenera�a Wittenberga, dan� w imieniu jego kr�lewskiej mo�ci, i� je�li ca�y kraj p�jdzie za naszym zbawiennym przyk�adem, wojska szwedzkie wnet rusz� na Litw� i Ukrain� i nie wprz�d ustan� wojowa�, a� wszystkie ziemie i wszystkie zamki b�d� Rzeczypospolitej powr�cone. <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>!</p><p>� <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>! � zawo�a�o kilkaset g�os�w.</p><p>� <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>! � brzmia�o coraz dono�niej w ca�ym obozie.</p><p>Tu na oczach wszystkich wojewoda pozna�ski zwr�ci� si� do Radziejowskiego i u�ciska� go serdecznie, po czym u�ciska� Wirtza; po czym wszyscy pocz�li si� �ciska� ze sob�. Szlachta posz�a za przyk�adem dygnitarzy i rado�� sta�a si� powszechn�. Wiwatowano ju� tak, �e a� echa rozbrzmiewa�y w ca�ej okolicy. Ale wojewoda pozna�ski poprosi� jeszcze mi�o�ciw� bra� o chwil� ciszy i rzek� serdecznym tonem:</p><p>� Mo�ci panowie! Jenera� Wittenberg prosi nas dzi� na uczt� do swego obozu, aby�my przy kielichach sojusz braterski z m�nym narodem zawarli.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Wittenberg! <emphasis>vivat</emphasis>! <emphasis>vivat</emphasis>! <emphasis>vivat</emphasis>!</p><p>� A potem, mo�ci panowie � doda� wojewoda � rozjedziem si� do dom�w i przy bo�ej pomocy rozpoczniem �niwa z t� my�l�, �e�my w dniu dzisiejszym ojczyzn� ocalili.</p><p>� Potomne wieki oddadz� nam sprawiedliwo�� � rzek� Radziejowski.</p><p>� Amen! � doko�czy� wojewoda pozna�ski.</p><p>Wtem spostrzeg�, �e oczy mn�stwa szlachty patrz� i przypatruj� si� czemu� wy�ej, ponad jego g�ow�.</p><p>Odwr�ci� si� i ujrza� swego b�azna, kt�ry wspinaj�c si� na palce i trzymaj�c si� jedn� r�k� za odrzwia pisa� w�glem na �cianie radnego domu, tu� nad drzwiami:</p><p><emphasis>Mane-Tekel-Fares</emphasis>.</p><p>Na �wiecie niebo pokry�o si� chmurami i zbiera�o si� na burz�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>We wsi Burzec, po�o�onej w ziemi �ukowskiej, na pograniczu wojew�dztwa podlaskiego, a nale��cej pod�wczas do pa�stwa Skrzetuskich, w sadzie mi�dzy dworem a stawem siedzia� na �awie stary cz�owiek, a przy nogach jego bawi�o si� dw�ch ch�opak�w: jeden pi�cio-, drugi czteroletni, czarnych i opalonych jak Cygani�tka, a rumianych i zdrowych. Stary cz�ek r�wnie� czerstwo jeszcze wygl�da� jak tur. Wiek nie zgarbi� szerokich jego ramion; z oczu, a raczej z oka, bo jedno mia� bielmem przykryte, patrzy�o mu zdrowie i dobry humor; brod� mia� bia��, ale min� g�st� i twarz czerwon�, zdobn� na czole w szerok� blizn�, przez kt�r� by�o wida� ko�� czaszki.</p><p>Oba ch�opaki, chwyciwszy za uszy od cholewy jego buta, ci�gn�y je w przeciwne strony, a on patrzy� na staw o�wiecony blaskami s�onecznymi, w kt�rym ryby rzuca�y si� g�sto, �ami�c g�adk� powierzchni� toni.</p><p>� Ryby ta�cuj� � mrucza� sam do siebie. � Nie b�jcie si�, b�dziecie wy jeszcze lepiej ta�cowa�y po spu�cie albo gdy was kucharka b�dzie no�em skroba�a.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do ch�opak�w:</p><p>� Odczepcie si�, basa�yki, od cholewy, bo jak kt�ry ucho urwie, to i ja mu urw�. Co za b�ki uprzykrzone! Id�cie kulki przewraca� po trawie i dajcie mi spok�j! Longinkowi si� nie dziwi�, bo m�odszy, ale Jaremka powinien mie� ju� rozum. Wezm� kt�rego utrapie�ca i w staw wrzuc�!</p><p>Ale stary widocznie okrutnie by� zawojowany przez ch�opak�w, bo �aden z nich nie ul�k� si� gro�by; natomiast starszy, Jaremka, pocz�� go jeszcze silniej ci�gn�� za cholew�, tupa� nogami i powtarza�:</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem i porwa� Longinka!</p><p>� Odczep si�, ty �uku, m�wi� ci, ty smyku, ty gom�ko!</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem!</p><p>� Dam ja ci Bohuna, poczekaj, jeno matki zawo�am!</p><p>Jaremka spojrza� na drzwi wychodz�ce z domu na ogr�d, ale ujrzawszy, �e zamkni�te, i nie widz�c nigdzie matki, powt�rzy� po raz trzeci, wysuwaj�c buzi� naprz�d:</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem!</p><p>� Zam�cz� mnie te knoty, nie mo�e inaczej by�... Dobrze, b�d� Bohunem, ale raz jeden tylko. Skaranie bo�e! Pami�taj, �eby� si� wi�cej nie naprzykrza�.</p><p>To rzek�szy stary st�kn�� troch�, podni�s� si� z �awki, nagle porwa� ma�ego Longinka i wydaj�c dzikie okrzyki pocz�� go unosi� w kierunku stawu.</p><p>Longinek jednak mia� dzielnego obro�c� w osobie Jaremki, kt�ry w takich razach nie nazywa� si� Jaremk�, ale panem Micha�em Wo�odyjowskim, rotmistrzem drago�skim.</p><p>Pan Micha� tedy, zbrojny w patyk lipowy zast�puj�cy w nag�ym razie szabl�, pu�ci� si� z impetem za oty�ym Bohunem, dogna� go wkr�tce i pocz�� sieka� po nogach bez mi�osierdzia.</p><p>Longinek, graj�cy rol� mamy, wrzeszcza�, Bohun wrzeszcza�, Jeremka-Wo�odyjowski wrzeszcza�; ale m�stwo w ko�cu przemog�o i Bohun, upu�ciwszy sw� ofiar�, pocz�� zmyka� z powrotem pod lip�, na koniec, dopad�szy �awki, pad� na ni�, sapi�c straszliwie i powtarzaj�c:</p><p>� Ha, basa�yki!... Cud b�dzie, je�li si� nie zatkn�...</p><p>Lecz nie tu by� jeszcze koniec jego m�ki, gdy� w chwil� p�niej stan�� przed nim Jaremka, zarumieniony, z rozwian� czupryn� i rozd�tymi nozdrzami, podobny do ma�ego czupurnego jastrz�bka, i j�� powtarza� z wi�ksz� jeszcze ni� poprzednio energi�:</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem!</p><p>Po wielu naleganiach i uroczystym przyrzeczeniu z�o�onym przez obydw�ch ch�opak�w, �e tym razem b�dzie to na pewno ostatni raz, historia powt�rzy�a si� znowu z ca�� dok�adno�ci�; po czym ju� siedli we trzech na �awie i Jaremka pocz�� nalega�:</p><p>� Dziadziu! powiedzie�, kto by� najm�niejszy!</p><p>� Ty, ty! � odrzek� staruszek.</p><p>� I wyrosn� na rycerza?</p><p>� Pewnie, �e wyro�niesz, bo dobra w tobie krew �o�nierska. Daj ci Bo�e, �eby� by� do ojca podobny, bo przy m�stwie mniej by�by� uprzykrzony... Rozumiesz?</p><p>� Powiedzie�: ilu tata zabi�?</p><p>� Ma�o sto razy m�wi�em! Pr�dzej by�cie li�cie na tej lipie policzyli ni� tych wszystkich nieprzyjaci�, kt�ryche�my obaj z waszym ojcem zg�adzili. Gdybym mia� tyle w�os�w na g�owie, ilum sam po�o�y�, balwierze w �ukowskiem porobiliby fortuny � nic, tylko na podgalaniu mi czupryny. Szelm� jestem, je�lim ze�...</p><p>Tu pan Zag�oba � on to by� bowiem � spostrzeg�, i� nie wypada mu ani zaklina� si�, ani przeklina� wobec ch�opak�w, wi�c chocia� w braku innych s�uchacz�w lubi� i dzieciom opowiada� o swych dawniejszych przewagach, zamilk� tym razem, zw�aszcza �e ryby w stawie pocz�y si� rzuca� z podw�jn� si��.</p><p>� Trzeba b�dzie powiedzie� ogrodniczkowi � rzek� � aby wi�cierze na noc zastawi�; si�a zacnych ryb przy samym brzegu si� t�ucze.</p><p>Wtem drzwi domu wychodz�ce na ogr�d otworzy�y si� i ukaza�a si� w nich kobieta, pi�kna jak po�udniowe s�o�ce, wysoka, t�ga, czarnow�osa, z ciemnymi rumie�cami na twarzy i oczyma jak aksamit. Trzeci ch�opak, trzylatek, czarny jak kulka agatu, trzyma� si� za jej sukni�, a ona, nakrywszy oczy r�k�, pocz�a patrze� w kierunku lipy.</p><p>By�a to pani Helena Skrzetuska z domu kniazi�w Bu�yh�w-Kurcewicz�w.</p><p>Ujrzawszy pana Zag�ob� z Jaremk� i Longinkiem pod lip�, posun�a si� kilka krok�w ku fosie wype�nionej wod� i zawo�a�a:</p><p>� A bywajcie no, ch�opcy! Pewnie tam dziadusiowi dokuczacie?</p><p>� Co maj� dokucza�! Wcale si� tu przystojnie zachowali � odpowiedzia� pan Zag�oba.</p><p>Ch�opaki skoczy�y ku matce, a ona rzek�a:</p><p>� Co tatu� woli dzi� pi�, d�bniaczek czyli mi�d?</p><p>� �winina by�a na obiad, to mi�d b�dzie grzeczniejszy.</p><p>� Zaraz przy�l�. Ale niech jeno tatu� nie drzemie na powietrzu, bo febra pewna.</p><p>� Dzi� ciep�o i wiatru nie ma. A gdzie to Jan, c�ruchno?</p><p>� Poszed� do stod�.</p><p>Pani Skrzetuska m�wi�a panu Zag�obie: ojcze, a on jej: c�ruchno, cho� wcale nie byli krewni. Jej rodzina mieszka�a na Zadnieprzu, w dawnym pa�stwie wi�niowieckim, a co do niego, B�g jeden wiedzia�, sk�d by� rodem, gdy� sam rozmaicie o tym powiada�. Ale za czas�w, gdy jeszcze by�a pann�, Zag�oba znamienite jej odda� us�ugi i ze straszliwych niebezpiecze�stw ratowa�, wi�c te� oboje z m�em czcili go jako ojca i w ca�ej okolicy niezmiernie by� od wszystkich szanowany, tak dla obrotnego rozumu, jak i dla nadzwyczajnego m�stwa, kt�rego liczne w r�nych wojnach, a mianowicie w kozackich, da� dowody.</p><p>Imi� jego g�o�ne by�o w ca�ej Rzeczypospolitej � sam kr�l kocha� si� w jego opowiadaniach i dowcipie, a w og�le wi�cej o nim m�wiono ni� nawet o panu Skrzetuskim, chocia� pan Skrzetuski przedar� si� w swoim czasie z obl�onego Zbara�a przez wszystkie wojska kozackie.</p><p>W chwil� po odej�ciu pani Skrzetuskiej pacholik przyni�s� pod lip� g�siorek i szklanic�. Pan Zag�oba nala�, nast�pnie zamkn�� oczy i pocz�� pr�bowa� pilnie.</p><p>� Wiedzia� Pan B�g, dlaczego pszczo�y stworzy�!� mrukn�� pod nosem.</p><p>I j�� popija� z wolna, oddychaj�c przy tym g��boko i spogl�daj�c na staw i za staw, hen, na czarne i sine bory ci�gn�ce si�, jak okiem dojrze�, po drugim brzegu. Godzina by�a druga po po�udniu, a niebo bez chmurki. Kwiat lipowy sp�ywa� bez szelestu na ziemi�, a na lipie mi�dzy li��mi �piewa�a ca�a kapela pszcz�, kt�re wnet pocz�y siada� na zr�bku szklanicy i zgarnia� s�odki p�yn kosmatymi n�kami.</p><p>Nad wielkim stawem, z trzcin odleg�ych, przes�oni�tych mg�� oddalenia, podnosi�y si� czasem stada kaczek, cyranek lub dzikich g�si i szybowa�y w b��kitnym przezroczu, podobne do czarnych krzy�yk�w; czasem klucz �urawi zaczernia� wysoko na niebie, graj�c dono�nym krzykiem � zreszt� cicho by�o naoko�o i spokojnie, i s�oneczno, i weso�o, jak to bywa w pierwszych dniach sierpnia, gdy zbo�a ju� dojrza�y, a s�o�ce sypie jakoby z�oto na ziemi�.</p><p>Oczy starego cz�owieka to podnosi�y si� ku niebu, �cigaj�c stada ptactwa, to znowu gin�y w oddali, ale coraz senniejsze, w miar� jak miodu w g�siorku ubywa�o, i powieki ci�y�y mu coraz bardziej � pszczo�y �piewa�y na r�ne tony sw� piosenk� jakoby umy�lnie do poobiedniej drzemki.</p><p>� Tak, tak, da� Pan B�g pi�kny czas na �niwa � mrukn�� pan Zag�oba. � I siano dobrze zebrane, i �niwa duchem p�jd�... Tak, tak...</p><p>Tu przymkn�� oczy, po czym otworzy� je znowu na chwil�, mrukn�� jeszcze: �Zm�czy�y mnie dzieciska...� � i usn�� na dobre.</p><p>Spa� do�� d�ugo, ale po pewnym czasie zbudzi� go lekki powiew ch�odniejszego powietrza oraz rozmowa i kroki dw�ch m��w zbli�aj�cych si� szybko pod lip�. Jeden z nich by� to pan Jan Skrzetuski, s�ynny zbara�czyk, kt�ry od miesi�ca, wr�ciwszy od hetman�w z Ukrainy, bawi� w domu, lecz�c si� z febry upartej; drugiego nie zna� pan Zag�oba, chocia� wzrostem, postaw� i nawet rysami twarzy wielce by� do Jana podobny.</p><p>� Przedstawiam wam, ojcaszku � rzek� Jan � stryjecznego mego, pana Stanis�awa Skrzetuskiego ze Skrzetuszewa, rotmistrza kaliskiego.</p><p>� Waszmo�� pan tak do Jana podobny � odpar� Zag�oba mrugaj�c oczyma i strz�saj�c resztki snu z powiek � �e gdzie bym waszmo�ci spotka�, zaraz bym powiedzia�: �Skrzetuski!� Hej, co za go�� w domu!</p><p>� Mi�o mi zabra� znajomo�� z wa�panem dobrodziejem � odpar� Stanis�aw � tym bardziej �e imi� znane mi by�o dobrze, bo je rycerstwo w ca�ej Rzeczypospolitej ze czci� powtarza i za przyk�ad podaje.</p><p>� Nie chwal�c si�, robi�o si�, co mog�o, p�ki si� si�� czu�o w ko�ciach. Jeszcze i teraz rad by cz�ek wojny pokosztowa�, bo <emphasis>consuetudo altera natura</emphasis>. Ale czemu to wa�panowie tak strapieni jeste�cie, a� Janowi oblicze poblad�o?</p><p>� Stanis�aw straszne przywi�z� wie�ci � odrzek� Jan. � Szwedzi weszli do Wielkopolski i ju� j� ca�kiem zaj�li.</p><p>Pan Zag�oba zerwa� si� z �awy, jakby mu czterdzie�ci lat uby�o, otworzy� szeroko oczy i pocz�� mimo woli maca� si� po boku jakby szukaj�c szabli.</p><p>� Jak to? � rzek�. � Jak to: ca�� j� zaj�li?</p><p>� Bo j� wojewoda pozna�ski i inni wydali pod Uj�ciem w r�ce nieprzyjaciela � odpar� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Dla Boga!... Co wa�pan m�wisz!... Poddali si�?!...</p><p>� Nie tylko si� poddali, ale podpisali ugod�, w kt�rej wyrzekli si� kr�la i Rzeczypospolitej... Odt�d tam ma ju� by� Szwecja, nie Polska.</p><p>� Na mi�osierdzie boskie!... Na rany Ukrzy�owanego!... To si� chyba �wiat ko�czy?... Co ja s�ysz�?... Jeszcze�my wczoraj z Janem m�wili o tej gro�bie od Szweda, bo by�y wie�ci, �e id�, ale obaj byli�my pewni, �e to si� na niczym sko�czy, a co najwi�cej na wyrzeczeniu si� tytu�u kr�la szwedzkiego przez naszego pana, Jana Kazimierza.</p><p>� A tymczasem zacz�o si� od utraty prowincji, a sko�czy si� B�g wie na czym.</p><p>� Przesta� wa�pan, bo mnie krew zaleje!... Jak�e?... I wa�pan by� pod Uj�ciem?... I wa�pan patrzy� na to wszystko w�asnymi oczyma?!... To� to po prostu zdrada by�a najzara�liwsza, w dziejach nies�ychana!</p><p>� I by�em, i patrzy�em, a czy to by�a zdrada, sam waszmo��, gdy wszystko us�yszysz, os�dzisz. Stali�my pod Uj�ciem, pospolite ruszenie i piechota �anowa, razem z pi�tna�cie tysi�cy ludzi, i zalegali�my pasy nad Noteci� <emphasis>ab incursione hostili</emphasis>. Prawda, �e wojska by�o ma�o, a waszmo��, jako do�wiadczony �o�nierz, wiesz najlepiej, czy pospolite ruszenie mo�e je zast�pi�, a tym bardziej wielkopolskie, gdzie szlachta znacznie od wojny odwyk�a. Jednak�e, gdyby si� w�dz by� znalaz�, mo�na by�o po staremu da� wstr�t nieprzyjacielowi i przynajmniej zatrzyma� go, p�ki by Rzeczpospolita jakich posi�k�w nie obmy�li�a. Ale ledwie si� Wittenberg pokaza�, zacz�to zaraz paktowa�, nim si� kropla krwi pola�a. Potem przyjecha� Radziejowski i swymi namowami sprawi� to, co m�wi�em, to jest i nieszcz�cie, i ha�b�, jakiej przyk�adu dot�d nie by�o.</p><p>� Jak�e? nikt si� nie opiera�?... Nikt nie protestowa�? Nikt zdrady na oczy tym szelmom nie wyrzuci�?... Wszyscy� si� na zdrad� ojczyzny i pana zgodzili?...</p><p>� Ginie cnota, a z ni� i Rzeczpospolita, bo prawie wszyscy si� zgodzili... Ja, dw�ch pan�w Skoraszewskich, pan Ci�wicki i pan K�odzi�ski czynili�my, co�my mogli, aby ducha mi�dzy szlacht� do oporu pobudzi�. Pan W�adys�aw Skoraszewski ma�o nie oszala�; latali�my po obozie od powiatu do powiatu, i B�g widzi, nie by�o tych zakl��, kt�rych by�my nie u�yli. Ale c� to pomog�o, gdy wi�kszo�� wola�a jecha� z �y�kami na bankiet, kt�ry im Wittenberg obieca�, ni� z szablami na bitw�. Widz�c to cnotliwsi rozjechali si� na wszystkie strony � jedni do dom�w, drudzy do Warszawy. Panowie Skoraszewscy ruszyli w�a�nie do Warszawy i pierwsi wiadomo�� kr�lowi przywioz�, a ja, nie maj�c �ony ni dzieci, tu przyjecha�em do brata w tej my�li, �e si� przecie razem na nieprzyjaciela wybierzemy. Szcz�ciem, �em waszmo�ci�w w domu zasta�!</p><p>� To waszmo�� prosto spod Uj�cia?</p><p>� Prosto. Tylem tylko po drodze wypoczywa�, ile by�o trzeba dla koni, a i to jeden mi pad� ze zm�czenia. Szwedzi musz� ju� by� w Poznaniu i stamt�d pr�dko si� po ca�ym kraju rozlej�.</p><p>Tu umilkli wszyscy. Jan siedzia� z d�o�mi opartymi na kolanach, oczy wbi� w ziemi� i zamy�li� si� ponuro, pan Stanis�aw wzdycha�, a pan Zag�oba, nie och�on�wszy jeszcze, spogl�da� os�upia�ym wzrokiem to na jednego, to na drugiego.</p><p>� Z�e to s� znaki � rzek� w ko�cu pos�pnie Jan. � Dawniej na dziesi�� zwyci�stw przychodzi�a jedna kl�ska i �wiat dziwili�my m�stwem. Dzi� przychodz� nie tylko kl�ski, ale i zdrady � nie tylko pojedynczych os�b, ale ca�ych prowincji. Niech B�g zmi�uje si� nad ojczyzn�!...</p><p>� Dla Boga � rzek� Zag�oba � widzia�em na �wiecie du�o, s�ysz�, rozumiem, a jeszcze mi si� wierzy� nie chce...</p><p>� Co my�lisz czyni�, Janie? � rzek� Stanis�aw.</p><p>� Pewnie, �e w domu nie ostan�, chocia� mnie zimno jeszcze trz�sie. �on� i dzieci trzeba b�dzie gdzie bezpiecznie umie�ci�. Pan Stabrowski, m�j krewny, jest �owczym kr�lewskim w Puszczy Bia�owieskiej i w Bia�owie�y mieszka. Cho�by ca�a Rzeczpospolita wpad�a w moc nieprzyjaci�, to przecie tam nie trafi�. Jutro zaraz �on� i dzieci wy�l�.</p><p>� I nie b�dzie to zbytnia ostro�no�� � odrzek� Stanis�aw � bo cho� z Wielkopolski tutaj daleko, kto wie, czy p�omie� wkr�tce i tych stron nie ogarnie.</p><p>� Trzeba b�dzie szlachcie da� zna� � rzek� Jan � a�eby si� kupili i o obronie my�leli, bo tu jeszcze nikt o niczym nie wie.</p><p>Tu zwr�ci� si� do pana Zag�oby:</p><p>� A wy, ojcze, p�jdziecie z nami, czyli te� Helenie zechcecie do puszczy towarzyszy�?</p><p>� Ja? � odpowiedzia� pan Zag�oba � czy p�jd�? Chybaby mi nogi korzenie w ziemi� pu�ci�y, wtedy bym nie poszed�, a i to jeszcze prosi�bym kogo, �eby mnie wykarczowa�. Tak mi si� chce szwedzkiego mi�sa znowu pokosztowa� jak wilkowi baraniny! Ha! szelmy, pludraki, po�czoszniki!... Pch�y im po �ydkach inkursj� czyni�, wi�c nogi ich sw�dz� i przez to w domu usiedzie� nie mog�, jeno do cudzych kraj�w lez�... Znam ja ich, takich syn�w, bom jeszcze pod panem Koniecpolskim przeciw nim czyni� � a chcecie waszmo�ciowie wiedzie�, kto wzi�� w jasyr Gustawa Adolfa, to si� nieboszczyka pana Koniecpolskiego spytajcie. Nic wi�cej nie powiem! Znam ja ich, ale i oni mnie znaj�... Nie mo�e by� inaczej, tylko si�, szelmy, zwiedzieli, �e Zag�oba si� zestarza�. Tak? Poczekajcie! zobaczycie go jeszcze!... Panie! Panie wszechmog�cy! czemu� to tak t� nieszcz�sn� Rzeczpospolit� rozgrodzi�, �e wszystkie �winie s�siedzkie w�a�� do niej teraz i trzy najlepsze prowincje ju� spyska�y! Ot, co jest! Ba! ale kt� temu winien, je�li nie zdrajcy? Nie wiedzia�a zaraza, kogo bra�, i zacnych ludzi pobra�a, a zdrajc�w zostawi�a. Daj�e Bo�e jeszcze raz powietrze na pana wojewod� pozna�skiego i na kaliskiego, a zw�aszcza na Radziejowskiego z ca�� rodzin�. A je�li chcesz wi�cej obywatel�w piek�u przysporzy�, to po�lij wszystkich tych, kt�rzy on� kapitulacj� pod Uj�ciem podpisali. Zestarza� si� Zag�oba? zestarza�? Zobaczycie! Janie! rad�my pr�dzej, co czyni�, bo ju� bym chcia� na ko�skim grzbiecie siedzie�!</p><p>� Pewnie, �e trzeba radzi�, gdzie i��. Na Ukrain� do hetman�w ci�ko si� przedosta�, bo ich tam nieprzyjaciel odci�� od Rzeczypospolitej i tylko do Krymu maj� woln� drog�. Szcz�cie, �e teraz Tatarzy po naszej stronie. Wedle mojej g�owy, trzeba nam b�dzie do kr�la do Warszawy ruszy�, pana kochanego broni�!</p><p>� Byle by� na to czas � odrzek� Stanis�aw. � Kr�l jegomo�� musi tam na gwa�t zbiera� chor�gwie i wprz�d nim przyjdziemy, na nieprzyjaciela poci�gnie, a mo�e i spotkanie ju� nast�pi.</p><p>� I to by� mo�e.</p><p>� Jed�my tedy ku Warszawie, byle spiesznie � rzek� Zag�oba. � Pos�uchajcie, wa�panowie... Prawda, �e nasze imiona gro�ne s� nieprzyjacielowi, ale przecie we trzech niewiele wsk�ramy, wi�c ja bym radzi� tak: skrzyknijmy szlachty na ochotnika, ile si� da, �eby tak cho� z chor�giewk� panu przyprowadzi�! �atwo ich do tego nam�wimy, bo i tak musz� ruszy�, gdy przyjd� wici na pospolite ruszenie, wi�c im to wszystko jedno � a powiemy, �e kto przed wiciami dobrowolnie stanie, mi�� panu rzecz uczyni. Z wi�ksz� si�� wi�cej mo�na b�dzie sprawi�, i przyjm� nas z otwartymi r�koma.</p><p>� Nie dziw si� waszmo�� moim s�owom � rzek� pan Stanis�aw _ ale po tym, com widzia�, takiego do pospolitego ruszenia nabra�em wstr�tu, �e wol� sam i�� ni�eli z t�umem ludzi wojny nie znaj�cych.</p><p>� To waszmo�� nie znasz tutejszej szlachty. Tu jednego takiego nie upatrzysz, kt�ren by w wojsku nie s�ugiwa�. Wszystko ludzie do�wiadczeni i dobrzy �o�nierze.</p><p>� Chyba �e tak.</p><p>� Za� mia�oby by� inaczej? Ale poczekajcie no! Jan to ju� wie, �e gdy raz poczn� g�ow� robi�, to mi sposob�w nie brak. Dlatego w wielkiej �y�em konfidencji z wojewod� ruskim, ksi�ciem Jeremim. Niech Jan za�wiadczy, ile razy ten najwi�kszy w �wiecie wojownik szed� za moj� rad� i zawsze na tym wygrywa�.</p><p>� M�wcie no, ojcze, co chcecie powiedzie�, bo czasu szkoda � rzek� Jan.</p><p>� Co chcia�em powiedzie�? Oto, co chcia�em powiedzie�: nie ten broni ojczyzny i kr�la, kto si� kr�la za po�y trzyma, ale ten, kto nieprzyjaciela bije; a bije ten najlepiej, kto pod wielkim wojownikiem s�u�y. Po co mamy na niepewne do Warszawy chodzi�, kiedy kr�l jegomo�� w�a�nie mo�e ju� do Krakowa, do Lwowa albo na Litw� wyjecha�; ja waszmo�ciom radz�, aby�my bez zw�oki udali si� pod chor�gwie hetmana wielkiego litewskiego, ksi�cia Janusza Radziwi��a. Szczery to pan i wojenny. Chocia� go o pych� pomawiaj�, pewnie nie b�dzie on przed Szwedami kapitulowa�. To przynajmniej w�dz i hetman, jak si� nale�y. Ciasno tam b�dzie, prawda, bo z dwoma nieprzyjaci�mi robota; ale za to pana Micha�a Wo�odyjowskiego zobaczymy, kt�ry w kompucie litewskim s�u�y, i zn�w po staremu do kupy si� zbierzem jako za dawnych czas�w. Je�eli niedobrze radz�, niech�e mnie pierwszy Szwed za rapcie w jasyr poprowadzi.</p><p>� A kto wie? a kto wie? � odrzek� �ywo Jan. � Mo�e tak b�dzie najlepiej.</p><p>� I jeszcze Halszk� z dzie�mi po drodze odprowadzimy, bo w�a�nie przez puszcz� przyjdzie nam jecha�...</p><p>� I w wojsku, nie mi�dzy pospolitakami, b�dziem s�u�yli � doda� Stanis�aw.</p><p>� I b�dziem si� bi�, nie sejmikowa� ani kury po wsiach i twarogi wyjada�.</p><p>� Waszmo�� to, widz�, nie tylko w wojnie, ale i w radzie prym mo�esz trzyma� � rzek� pan Stanis�aw.</p><p>� Co? ha?</p><p>� Istotnie, istotnie! � rzek� Jan. � Najlepsza to rada. Po staremu, kup� z Micha�em p�jdziemy. Poznasz, Stanis�awie, najwi�kszego �o�nierza w Rzeczypospolitej i przyjaciela mego szczerego, brata. P�jd�my teraz do Halszki powiedzie� jej, �eby si� te� w drog� szykowa�a.</p><p>� A wie ona ju� o wojnie? � zapyta� pan Zag�oba.</p><p>� Wie, wie, bo przy niej najpierwej Stanis�aw opowiada�. Ca�a we �zach, nieboga... Ale gdym jej rzek�, �e trzeba i��, zaraz mi powiedzia�a: �Id�!�</p><p>� Chcia�bym jutro ju� ruszy�! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Tote� wyruszymy jutro, i to do dnia � rzek� Jan. � Ty, Stanis�awie, musisz by� <emphasis>fatigatus</emphasis> wielce po drodze, ale do jutra wywczasujesz si�, jak b�dziesz m�g�. Ja dzi� jeszcze konie wy�l� z pewnymi lud�mi do Bia�ej, do �osic, do Drohiczyna i do Bielska, �eby wsz�dzie �wie�e by�y na przeprz��k�. A za Bielskiem puszcza tu�. Wozy z zapasami wyjd� tak�e dzisiaj! �al z kochanego k�ta rusza� w �wiat, ale wola boska! Tym si� pocieszam, �e o �on� i dziatki b�d� bezpieczny, bo puszcza najlepsza to w �wiecie forteca. Chod�cie, waszmo�ciowie, do domu, bo czas si� ekspedycj� zaj��.</p><p>Poszli.</p><p>Pan Stanis�aw, zdro�ony wielce, ledwie si� posiliwszy i napiwszy, zaraz spa� poszed�, a pan Jan z panem Zag�ob� zakrz�tn�li si� oko�o wyprawy. I �e �ad by� u pana Jana wielki, wi�c wozy i ludzie ruszyli tego� jeszcze wieczora na noc, a nazajutrz w dzie� poci�gn�a za nimi kolaska, w kt�rej siedzia�a Helena z dzie�mi i jedna stara panna, rezydentka. Pan Stanis�aw, pan Jan wraz z pi�cioma pacho�kami jechali konno ko�o kolaski. Ca�y orszak posuwa� si� �ywo, bo po miastach �wie�e konie czeka�y.</p><p>Tak jad�c i nie wypoczywaj�c nawet nocami, pi�tego dnia dojechali do Bielska, a sz�stego pogr��yli si� ju� w puszcz� od strony Hajnowszczyzny.</p><p>Obj�y ich wraz mroki olbrzymiego boru, kt�ry pod�wczas kilkadziesi�t mil kwadratowych okrywa�, ��cz�c si� z jednej strony pasmem nieprzerwanym a� hen, z puszcz� Zielonk� i Rogowsk�, z drugiej z pruskimi borami.</p><p>�aden najezdnik nie depta� nigdy nog� tych ciemnych g��bin, w kt�rych cz�ek nieobeznany m�g� zab��dzi� i b��ka� si� wko�o, a� p�ki nie pad� z wysilenia lub nie poszed� na �up drapie�nym zwierz�tom. Nocami odzywa�y si� tu ryki �ubr�w i nied�wiedzi wraz z wyciem wilk�w i beczeniem chrapliwym rysi�w. Niepewne drogi wiod�y w�r�d g�stwy lub go�oborza obok. zwa��w, wykrot�w, bagien i straszliwych �pi�cych jeziorek do rozrzuconych wsi bud�nik�w, Smolarzy i osacznik�w, kt�rzy cz�stokro� przez ca�e �ycie nie wychylali si� z puszczy. Do Bia�owie�y tylko samej prowadzi� szerszy go�ciniec przezywany Such� Drog�, kt�r� kr�lowie je�dzili na �owy. T�dy te� od strony Bielska i Hajnowszczyzny jechali Skrzetuscy.</p><p>Pan Stabrowski, �owczy kr�lewski, stary samotnik i kawaler, siedz�cy ustawicznie jak �ubr w puszczy, przyj�� ich z otwartymi r�kami; dzieci za� ma�o nie zdusi� w poca�unkach. �y� bowiem tylko z osacznikami, szlacheckiej twarzy nie widuj�c, chyba wtedy, gdy dw�r zjecha� na �owy.</p><p>On to zawiadowa� ca�ym gospodarstwem my�liwskim i wszystkimi smolarniami puszczy. Wielce si� strapi� wie�ci� o wojnie, o kt�rej si� dopiero z ust pana Skrzetuskiego dowiedzia�.</p><p>Cz�stokro� bowiem tak bywa�o, �e w Rzeczypospolitej pali�a si� wojna, umiera� kr�l, a do puszczy wie�� o tym nawet nie dochodzi�a; dopiero pan �owczy przywozi� nowiny, gdy od pana podskarbiego litewskiego wraca�, kt�remu raz do roku rachunki z puszcza�skiego gospodarstwa obowi�zany by� sk�ada�.</p><p>� Nudno tu b�dzie, bo nudno! � m�wi� pan Stabrowski do Heleny � ale przezpiecznie, jakby nigdzie na �wiecie nie by�o. �aden nieprzyjaciel nie przedrze si� przez te �ciany, a cho�by i pr�bowa�, to by mu osacznicy wszystkich ludzi w lot wystrzelali. �atwiej Rzeczpospolit� ca�� zawojowa� � czego Bo�e nie daj! � ni� puszcz�. Dwadzie�cia lat ju� tu �yj�, a i ja jej nie znam, bo s� miejsca, gdzie dost�pi� nie mo�na i gdzie zwierz tylko mieszka, a mo�e i z�e duchy maj� swoje stacje, do kt�rych si� przed g�osami dzwon�w ko�cielnych chroni�. Ale my �yjem po bo�emu, bo we wsi jest kaplica, do kt�rej ksi�dz z Bielska raz na rok zje�d�a. B�dzie wam tu jak w niebie, je�li nuda nie dokuczy. Za to drzew na opa� nie zbraknie...</p><p>Pan Jan rad by� z ca�ej duszy, �e takie schronisko dla �ony wynalaz�; ale pr�no go pan Stabrowski zatrzymywa� i ugaszcza�.</p><p>Przenocowawszy tylko, ruszyli rycerze nazajutrz �witaniem na wskro� puszczy w dalsz� drog�, prowadzeni w labiryncie le�nym przez przewodnik�w, kt�rych pan �owczy dostarczy�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Gdy pan Jan Skrzetuski ze stryjecznym Stanis�awem i panem Zag�ob� po uci��liwej drodze z puszczy przybyli wreszcie do Upity, pan Micha� Wo�odyjowski ma�o nie oszala� z rado�ci, zw�aszcza �e dawno ju� nie mia� o nich �adnej wie�ci, o Janie za� my�la�, �e znajduje si� z chor�gwi� kr�lewsk�, kt�rej porucznikowa�, na Ukrainie u hetman�w.</p><p>Bra� ich te� z kolei w ramiona i wy�ciskawszy, znowu �ciska� i r�ce zaciera�; a gdy mu powiedzieli, �e pod Radziwi��em chc� s�u�y�, uradowa� si� jeszcze bardziej na my�l, �e niepr�dko si� roz��cz�.</p><p>� Chwa�a Bogu, �e do kupy si� zbieramy, starzy zbara�czykowie � m�wi�. � Cz�owiek i do wojny wi�ksz� ma ochot�, gdy czuje konfident�w ko�o siebie.</p><p>� To by�a moja my�l � rzek� pan Zag�oba � bo oni do kr�la chcieli lecie�... Ale ja powiedzia�em: A czemu to nie mamy sobie z panem Micha�em starych czas�w przypomnie�? Je�li nam B�g tak poszcz�ci, jak z Kozakami i Tatarami szcz�ci�, to niejednego Szweda wkr�tce mie� b�dziem na sumieniu.</p><p>� B�g wa�ci natchn�� t� my�l�! � rzek� pan Micha�.</p><p>� Ale to mi dziwno � rzek� Jan � �e�cie o Uj�ciu i o wojnie ju� wiedzieli. Stanis�aw ostatnim ko�skim tchem do mnie przyjecha�, a my tak samo tu jechali my�l�c, �e pierwsi b�dziem nieszcz�cie zwiastowa�.</p><p>� Musia�a przez �yd�w wie�� tutaj przyj�� � rzek� Zag�oba � bo oni zawsze wszystko najpierwsi wiedz� i taka mi�dzy nimi korespondencja, �e jak kt�ren rano kichnie w Wielkopolsce, to ju� wieczorem m�wi� mu na �mudzi i na Ukrainie: �Na zdrowie!�</p><p>� Nie wiem, jak to by�o, ale od dw�ch dni wiemy � rzek� pan Micha� � i konsternacja tu okrutna... Pierwszego dnia jeszcze�my nie bardzo wierzyli, ale drugiego ju� nikt nie negowa�... Co wi�cej wam powiem: jeszcze wojny nie by�o, a rzek�by�, ptaki o niej �piewa�y w powietrzu, bo wszyscy naraz i bez powodu pocz�li o niej gada�. Nasz ksi��� wojewoda musia� si� te� jej spodziewa� i co� przed innymi wiedzie�, bo si� kr�ci� jak mucha w ukropie i w ostatnich czasach do Kiejdan przylecia�. Zaci�gi od dw�ch miesi�cy z jego rozkazu czyniono. Zaci�ga�em ja, Stankiewicz i niejaki Kmicic, chor��y orsza�ski, kt�ren jako s�ysza�em, ju� gotowiu�k� chor�giew do Kiejdan odprowadzi�. Ten si� najpierwej z nas wszystkich uwin��...</p><p>� Znasz�e ty, Michale, dobrze ksi�cia wojewod� wile�skiego? � pyta� Jan.</p><p>� Jak go nie mam zna�, kiedym ca�� wojn� tera�niejsz� pod jego komend� odbywa�.</p><p>� Co wiesz o jego zamys�ach? Zacny to pan?</p><p>� Wojownik jest doskona�y; kto wie, czy po �mierci ksi�cia Jeremiego w Rzeczypospolitej nie najwi�kszy... Pobili go, prawda, teraz, ale mia� sze�� tysi�cy wojska na o�mdziesi�t... Pan podskarbi i pan wojewoda witebski okrutnie go za to pot�piaj�, m�wi�c, i� przez pych� to z tak ma�� si�� si� porwa� na ow� niezmiern� pot�g�, a�eby si� z nimi wiktori� nie dzieli�. B�g raczy wiedzie�, jak by�o... Ale stawa� m�nie i sam �ycia nie szcz�dzi�... A ja, kt�rym na wszystko patrzy�, tyle tylko powiem, i� gdyby mia� dosy� wojska i pieni�dzy, noga nieprzyjacielska by z tego kraju nie usz�a. Tak my�l�, �e szczerze on si� teraz we�mie do Szwed�w i pewno ich tu nie b�dziem czeka�, ale do Inflant ruszymy.</p><p>� Z czeg� to suponujesz?</p><p>� Z dw�ch powod�w: raz, �e ksi��� b�dzie chcia� reputacj� sw�, nieco po cybichowskiej bitwie zachwian�, poprawi�, a po wt�re, �e wojn� kocha...</p><p>� Tak jest � rzek� Zag�oba � znam ja go z dawna, bo�my razem w szko�ach byli i pensa za niego odrabia�em. Zawsze si� kocha� w wojnie i dlatego lubi� ze mn� lepiej ni� z innymi kompani� trzyma�, bom ja tak�e wola� konia i dzidk� ni� �acin�.</p><p>� Z pewno�ci�, �e to nie wojewoda pozna�ski, z pewno�ci�, �e to zgo�a inny cz�owiek � rzek� pan Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>Wo�odyjowski pocz�� go wypytywa� o wszystko, co si� pod Uj�ciem zdarzy�o, i za czupryn� si� targa�, s�uchaj�c opowiadania; wreszcie, gdy pan Stanis�aw sko�czy�, rzek�:</p><p>� Masz waszmo�� s�uszno��! Nasz Radziwi�� do takich rzeczy niezdolny. Pyszny on jak diabe� i zdaje mu si�, �e w ca�ym �wiecie wi�kszego rodu od radziwi��owskiego nie ma, prawda! Oporu on nie znosi, prawda � i na pana podskarbiego Gosiewskiego, zacnego cz�eka, o to zagniewan, �e ten nie skacze, jak mu Radziwi��y zagraj�. Na kr�la jegomo�ci tak�e krzyw, �e mu bu�awy wielkiej litewskiej do�� pr�dko nie da�... Wszystko to prawda, jak i to, �e woli w bezecnych b��dach kalwi�skich �y� ni� do prawdziwej wiary si� nawr�ci�; �e katolik�w, gdzie mo�e, ci�nie; �e zbory heretykom stawia... Ale za to przysi�gn�, �e wola�by ostatni� kropl� swojej pysznej krwi wytoczy� ni� tak� kapitulacj�, jak pod Uj�ciem, podpisa�... B�dziem mieli wojny w br�d, bo nie skryba, ale wojownik b�dzie nam hetmani�.</p><p>� W to mi graj! � rzek� Zag�oba. � Niczego wi�cej nie chcemy. Pan Opali�ski skryba, i zaraz si� pokaza�o, do czego zdatny... Najpodlejszy to gatunek ludzi! Ka�dy z nich niech jeno pi�ro z kupra g�si wyci�gnie, to zaraz my�li, �e wszystkie rozumy pojad�... i taki syn innym przymawia, a jak przyjdzie do szabli, to go nie masz. Sam za m�odu rytmy uk�ada�em, �eby bia�og�owskie serca kaptowa�, i by�bym pana Kochanowskiego w kozi r�g z jego fraszkami zap�dzi�, ale potem �o�nierska natura wzi�a g�r�.</p><p>� Przy tym jeszcze i to wam powiem � rzek� Wo�odyjowski � �e skoro si� tu szlachta ruszy, to si� kupa ludzi zbierze, byle pieni�dzy nie zabrak�o, bo to rzecz najwa�niejsza.</p><p>� Na Boga, nie chc� pospolitak�w! � zakrzykn�� pan Stanis�aw. � Jan i jegomo�� pan Zag�oba znaj� ju� m�j sentyment, a waszmo�ci powiem, �e wol� by� ciur� w regularnej chor�gwi ni� hetmanem nad ca�ym pospolitym ruszeniem.</p><p>� Tutejszy lud m�ny � odrzek� pan Wo�odyjowski � i bardzo sprawny. Mam tego przyk�ad z mego zaci�gu. Nie mog�em pomie�ci� wszystkich, kt�rzy si� garn�li, a mi�dzy tymi, kt�rych przyj��em, nie masz i jednego takiego, co by poprzednio nie s�u�y�. Poka�� wa�ciom t� chor�giewk� i upewniam, �e gdyby�cie nie wiedzieli ode mnie, to by�cie nie poznali, �e to nie starzy �o�nierze. Ka�den bity i kuty w ogniu jak stara podkowa, a w szyku stoj� jako <emphasis>triarii</emphasis> rzymscy. Nie p�jdzie z nimi tak �atwo Szwedom jak pod Uj�ciem z Wielkopolanami.</p><p>� Mam nadziej�, �e to B�g wszystko jeszcze odmieni � rzek� Skrzetuski. � M�wi�, �e Szwedzi dobrzy pacho�kowie, ale przecie nigdy nie mogli naszym wojskom komputowym wytrzyma�. Bili�my ich zawsze � to ju� wypr�bowana rzecz � bili�my ich nawet wtedy, gdy im przywodzi� najwi�kszy wojownik, jakiego kiedykolwiek mieli.</p><p>� Co prawda, to okrutniem ciekawy, co te� umiej� � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski � i gdyby nie to, �e dwie inne wojny jednocze�nie ojczyzn� gn�bi�, wcale bym si� o t� szwedzk� nie rozgniewa�. Pr�bowali�my i Turk�w, i Tatar�w, i Kozak�w, i B�g wie nie kogo � godzi si� teraz Szwed�w popr�bowa�. W Koronie z tym tylko mo�e by� k�opot, �e wszystkie wojska z hetmanami na Ukrainie zaj�te. Ale tu, widz� ju�, co si� stanie. Oto ksi��� wojewoda dotychczasow� wojn� panu podskarbiemu Gosiewskiemu, hetmanowi polnemu, zostawi, a sam si� Szwedami szczerze zajmie. Ci�ko b�dzie, prawda! Wszelako miejmy nadziej�, �e Pan B�g pomo�e.</p><p>� Jed�my tedy nie mieszkaj�c do Kiejdan! � rzek� pan Stanis�aw.</p><p>� Dosta�em te� rozkaz, �eby chor�giew mie� w pogotowiu, a samemu si� w trzech dniach w Kiejdanch stawi� � odpowiedzia� pan Micha�. � Ale musz� te� wa�ciom ten ostatni rozkaz pokaza�, bo ju� z niego znaczno, �e tam ksi��� wojewoda my�li o Szwedach.</p><p>To rzek�szy pan Wo�odyjowski otworzy� kluczem sepecik stoj�cy pod oknem na �awie, wydoby� z niego papier z�o�ony na dwoje i rozwin�wszy pocz�� czyta�:</p><p>�Mo�ci panie Wo�odyjowski, pu�kowniku:</p><p>Z wielk� rado�ci� odczytali�my raport Waszmo�ci, �e chor�giew ju� na nogach i w ka�dej chwili mo�e w poch�d ruszy�. Trzymaj j� Wa�pan w czujno�ci i pogotowiu, bo przychodz� tak ci�kie czasy, jakich jeszcze nie bywa�o, sam za� przybywaj jak najspieszniej do Kiejdan, gdzie go niecierpliwie oczekiwa� b�dziemy. Gdyby Waszmo�ci dochodzi�y jakie wie�ci � tym nie wierz, a� wszystko z naszych ust us�yszysz. Post�pimy tak, jak nam B�g i sumienie nakazuje, bez uwagi na to, co z�o�� i nie�yczliwo�� ludzka mo�e na nas wymy�li�. Ale zarazem cieszymy si�, i� nadchodz� takie terminy, w kt�rych poka�e si� dowodnie, kto jest szczerym i prawdziwym przyjacielem radziwi�lowskiego domu i kto nawet <emphasis>in rebus adversis</emphasis> s�u�y� mu got�w. Kmicic, Niewiarowski i Stankiewicz przyprowadzili tu ju� swoje chor�gwie; waszmo�cina niech w Upicie zostanie, bo tam mo�e by� potrzebna, a mo�e przyjdzie wam ruszy� na Podlasie pod komend� brata mojego stryjecznego, ja�nie o�wieconego ksi�cia Bogus�awa, koniuszego litewskiego, kt�ry tam znaczn� parti� naszych si� ma pod sob�. O tym wszystkim dowiesz si� dok�adnie z ust naszych � tymczasem za� polecamy wierno�ci waszej pilne rozkaz�w spe�nienie i oczekujemy ci� w Kiejdanach.</p><p>Janusz Radziwi��, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, wojewoda wile�ski, hetman w. litewski.�</p><p>� Tak jest! widoczna ju� z tego listu nowa wojna! � rzek� Zag�oba.</p><p>� A �e ksi��� pisze, i� post�pi, jak mu B�g i sumienie nakazuje, to znaczy, �e b�dzie bi� Szweda � doda� pan Stanis�aw.</p><p>� Dziwno mi tylko to � rzek� Jan Skrzetuski � �e pisze o wierno�ci dla radziwi�lowskiego domu, nie dla ojczyzny, kt�ra wi�cej od Radziwi���w znaczy i pilniejszego ratunku potrzebuje.</p><p>� To taka ich pa�ska maniera � odpar� Wo�odyjowski � cho� i mnie si� to zaraz nie spodoba�o, bo� i ja ojczy�nie, nie Radziwi��om s�u��.</p><p>� A kiedy� ten list odebra�? � pyta� Jan.</p><p>� Dzi� rano i w�a�nie po po�udniu chcia�em ruszy�. Wy si� przez ten wiecz�r wywczasujecie po podr�y, a ja jutro pewnie wr�c� i zaraz z chor�gwi� ruszymy, gdzie nam ka��.</p><p>� Mo�e na Podlasie? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Do ksi�cia koniuszego! � powt�rzy� pan Stanis�aw.</p><p>� Ksi��� koniuszy Bogus�aw tak�e teraz w Kiejdanch � odpar� Wo�odyjowski. � Ciekawa to persona i pilnie mu si� przypatrujcie. Wojownik wielki i rycerz jeszcze wi�kszy, ale nie masz w nim za grosz Polaka. Z cudzoziemska si� nosi i po niemiecku albo zgo�a po francusku gada, jakoby kto orzechy gryz�, kt�rej mowy godzin� mo�esz s�ucha� i nic nie wyrozumiesz.</p><p>� Ksi��� Bogus�aw pod Beresteczkiem pi�knie sobie poczyna� � rzek� Zag�oba � i poczet pi�kny niemieckiej piechoty wystawi�.</p><p>� Ci, co go bli�ej znaj�, nie bardzo go chwal� � m�wi� dalej Wo�odyjowski � bo si� jeno w Niemcach i Francuzach kocha, co nie mo�e inaczej by�, gdy� si� z Niemkini rodzi, elektor�wny brandenburskiej, za kt�r� ojciec jego nieboszczyk nie tylko �e wiana �adnego nie wzi��, ale jak to wida� � u tych ksi���tek chuda fara, jeszcze dop�aci� musia�. Ale Radziwi��om chodzi o to, by w Rzeszy Niemieckiej, kt�rej s� ksi���tami, <emphasis>suffragia</emphasis> mieli, i dlatego radzi z Niemcami si� ��cz�. Powiada� mi o tym pan Sakowicz, dawny s�uga ksi�cia Bogus�awa, kt�remu ten starostwo oszmia�skie pu�ci�. On i pan Niewiarowski, pu�kownik, bywali z ksi�ciem Bogus�awem za granic� po r�nych zamorskich krajach i zawsze mu za �wiadk�w do pojedynk�w s�ugiwali.</p><p>� Tyle� to on pojedynk�w odbywa�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Ile ma w�os�w na g�owie! R�nych on tam ksi���t i graf�w zagranicznych, francuskich i niemieckich, si�a poszczerbi�, bo to, m�wi�, cz�ek bardzo zapalczywy a m�ny i o lada s�owo na pole wyzywa.</p><p>Pan Stanis�aw Skrzetuski rozbudzi� si� z zamy�lenia i rzek�:</p><p>� S�ysza�em i ja o ksi�ciu Bogus�awie, bo to od nas do elektora niedaleko, u kt�rego on ci�gle przesiaduje. Pami�tam i to jeszcze, co ojciec wspomina�, �e jak si� rodzic ksi�cia Bogus�awa z elektor�wn� �eni�, to ludzie sarkali, �e tak wielki dom jak radziwi��owski z obcymi si� ��czy, ale bogdaj�e lepiej si� sta�o, gdy� teraz elektor, jako radziwi��owski koligat, tym �yczliwszy powinien by� Rzeczypospolitej, a od niego teraz si�a zale�y. To, co waszmo�� powiadasz, �e u nich chuda fara, to tak nie jest. Pewnie, �e gdyby kto Radziwi���w wszystkich sprzeda�, to by za nich elektora z ca�ym ksi�stwem kupi�, ale dzisiejszy kurfirst Fryderyk Wilhelm zebra� ju� niema�o grosza i ma dwadzie�cia tysi�cy wojska bardzo porz�dnego, z kt�rym �mia�o m�g�by si� Szwedom zastawi�, co jako lennik Rzeczypospolitej powinien uczyni�, je�li Boga ma w sercu i pami�ta wszystkie dobrodziejstwa, kt�re Rzeczpospolita jego domowi �wiadczy�a.</p><p>� Zali on to uczyni? � pyta� Jan.</p><p>� Czarna by�aby to niewdzi�czno�� i wiaro�omstwo z jego strony, gdyby inaczej post�pi�! � odpar� Stanis�aw.</p><p>� Ci�ko to na wdzi�czno�� cudz� liczy�, a zw�aszcza na heretyck� � rzek� pan Zag�oba. � Pami�tam jeszcze wyrostkiem tego waszego kurfirsta, zawsze to mruk by�, rzek�by�: ci�gle s�ucha�, co mu diabe� do ucha szepce. Powiedzia�em mu to w oczy, gdy�my z panem Koniecpolskim nieboszczykiem w Prusach byli. Taki on luter, jak i kr�l szwedzki. Daj Bo�e, �eby si� jeszcze ze sob� przeciw Rzeczypospolitej nie sprzymierzyli...</p><p>� Wiesz co, Michale? � rzek� nagle Jan. � Nie b�d� dzi� wypoczywa�, ale pojad� z tob� do Kiejdan. Teraz nocami lepiej jecha�, bo we dnie upa�, a pilno mi ju� wyj�� z niepewno�ci. Na wypoczynek b�dzie czas, bo pewnie ksi��� jutro jeszcze nie ruszy.</p><p>� Tym bardziej �e chor�giew kaza� w Upicie zatrzyma� � odrzek� pan Micha�.</p><p>� Dobrze m�wicie! � zawo�a� pan Zag�oba � pojad� i ja!</p><p>� To jed�my wszyscy razem � doda� Stanis�aw.</p><p>� Akurat na jutro rano b�dziemy w Kiejdanach � rzek� pan Wo�odyjowski � a w drodze i na kulbakach mo�na si� s�odko przedrzema�.</p><p>We dwie godzin p�niej, podjad�szy i podpiwszy nieco, ruszyli rycerze w podr� i jeszcze przed zachodem s�o�ca stan�li w Krakinowie.</p><p>Przez drog� opowiada� im pan Micha� o okolicy, o s�awnej szlachcie lauda�skiej, o Kmicicu i o wszystkim, co si� od pewnego czasu zdarzy�o. Przyzna� si� i do afektu swego dla panny Billewicz�wny, nieszcz�liwego jak zwykle.</p><p>� Ca�a rzecz, �e wojna bliska � m�wi� � bo inaczej srodze bym si� martwi�, gdy� czasem my�l�, �e takie to ju� moje nieszcz�cie i �e chyba przyjdzie mi i umrze� w kawalerskim stanie.</p><p>� Nie stanie ci si� krzywda � rzek� pan Zag�oba � bo zacny to jest stan i Bogu mi�y. Umy�li�em te� trwa� w nim do ko�ca �ycia. Czasem i �al, �e nie b�dzie komu s�awy i imienia przekaza�, bo chocia� mi�uj� dzieci Jana jak swoje, wszelako Skrzetuscy to nie Zag�obowie.</p><p>� O niecnoto! � rzek� Wo�odyjowski. � Take� si� wa�pan wcze�nie z tym postanowieniem wybra�, jak wilk, kt�ren �lubowa� owiec nie dusi�, gdy mu wszystkie z�by wypad�y.</p><p>� A nieprawda! � rzek� Zag�oba. � Nie tak to dawno, panie Michale, jake�my ze sob� na elekcji w Warszawie byli. Za kim�e si� wszystkie podwiki ogl�da�y, je�li nie za mn�?... Pami�tasz, jake� to narzeka�, �e na ciebie �adna i nie spojrzy? Ale je�li tak� masz ochot� do stanu ma��e�skiego, to si� nie martw. Przyjdzie i twoja kolej. Na nic tu szukanie i w�a�nie wtedy znajdziesz, kiedy nie b�dziesz szuka�. Teraz czasy wojenne i si�a zacnych kawaler�w co rok ginie. Niech jeno jeszcze i ta szwedzka wojna potrwa, to dziewki do reszty staniej� i b�dziemy je na tuziny na jarmarkach kupowali.</p><p>� Mo�e i mnie zgin�� przyjdzie � rzek� pan Micha�. � Do�� mam tego ko�atania si� po �wiecie. Nigdy wa�ciom tego nie zdo�am wypowiedzie�, jak zacna jest i urodziwa panna ta Billewicz�wna. By�by j� cz�owiek mi�owa� i ho�ubi� jakby co najlepszego... Nie! musieli diabli przynie�� tego Kmicica... Chyba on jej co� zada�, nie mo�e inaczej by�, bo gdyby nie to, pewnie by mnie nie przep�dzi�a. Ot, patrzcie! W�a�nie tam zza g�rki Wodokty wida�, ale w domu nie masz nikogo, bo ona pojecha�a B�g wie gdzie... Moje to by�oby schronisko; niechbym by� tu �ywota dokona�... Nied�wied� ma sw�j bar��g, wilk swoj� jam�, a ja, ot! jeno t� szkap� i t� kulbak�, na kt�rej siedz�...</p><p>� To widz�, �e ci� jak cier� zak�u�a? � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Pewnie, �e jak sobie wspomn� albo, mimo przeje�d�aj�c, Wodokty zobacz�, to mi jeszcze �al... Chcia�em klin klinem wybi� i pojecha�em do pana Schyllinga, kt�ry ma c�rk� bardzo urodziw�. Raz j� w drodze z daleka widzia�em i okrutnie mi w oko wpad�a. Pojecha�em tedy � i c� wa�pa�stwo powiecie? � ojcam w domu nie zasta�, a panna Kachna my�la�a, �e to nie pan Wo�odyjowski, tylko pacho�ek pana Wo�odyjowskiego przyjecha�... Takem ten afront wzi�� do serca, �em si� tam wi�cej nie pokaza�.</p><p>Zag�oba pocz�� si� �mia�.</p><p>� Bodaj�e ci�, panie Michale! Ca�a rzecz w tym, �eby� znalaz� �on� tak nikczemnej urody, jak sam jeste�. A gdzie si� to ona bestyjka podzia�a, co to przy ksi�nie Wi�niowieckiej respektow� by�a, z kt�r� to nieboszczyk pan Podbipi�ta � Panie, �wie� nad jego dusz� � mia� si� �eni�? Ta mia�a urod� w sam raz dla ciebie, bo istna to by�a pestka, cho� jej si� oczy okrutnie �wieci�y.</p><p>� To Anusia Borzobohata-Krasie�ska � rzek� pan Jan Skrzetuski. � Wszyscy�my si� w niej swego czasu kochali i Micha� tak�e. B�g raczy wiedzie�, co si� z ni� teraz dzieje.</p><p>� �eby j� tak odszuka� a pocieszy�! � rzek� pan Micha�. � Jake�cie j� wspomnieli, a� mi si� ciep�o ko�o serca uczyni�o. Najzacniejsza to by�a dziewka. B�g by mi da� j� spotka�!... Ej, dobre to by�y dawne �ubnia�skie czasy, ale si� ju� nigdy nie wr�c�. Nie b�dzie te� ju� chyba nigdy takiego wodza, jak by� nasz ksi��� Jeremi. Cz�owiek wiedzia�, �e po ka�dym spotkaniu wiktoria nast�pi. Radziwi�� wielki wojownik, ale nie taki, i ju� nie z tym sercem mu si� s�u�y, bo on i tego ojcowskiego afektu dla �o�nierzy nie ma, i do konfidencji nie dopuszcza, maj�c si� za jakowego� monarch�, cho� przecie Wi�niowieccy nie gorsi byli od Radziwi���w.</p><p>� Mniejsza z tym � rzek� Jan Skrzetuski. � W jego r�ku teraz zbawienie ojczyzny, a �e got�w za ni� �ycie odda�, niech mu B�g b�ogos�awi.</p><p>Tak to rozmawiali rycerze, jad�c w�r�d nocy i to dawne sprawy wspominali, to m�wili o tera�niejszych ci�kich czasach, w kt�rych trzy wojny naraz zwali�y si� na Rzeczpospolit�.</p><p>P�niej zabrali si� do pacierzy wieczornych i do odmawiania litanii, a gdy j� sko�czyli, sen ich zmorzy� i zacz�li drzema� i kiwa� si� na kulbakach.</p><p>Noc by�a pogodna, ciep�a, gwiazdy migota�y tysi�cami na niebie; oni, jad�c noga za nog�, spali smaczno, a� dopiero, gdy pocz�o �wita�, zbudzi� si� pierwszy pan Micha�.</p><p>� Mo�ci panowie, otw�rzcie oczy, Kiejdany ju� wida�! � zakrzykn��.</p><p>� Co? h�? � rzek� Zag�oba. � Kiejdany? gdzie?</p><p>� A ot, tam! Wie�e wida�.</p><p>� Zacne jakie� miasto � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Bardzo zacne � odpowiedzia� Wo�odyjowski � i po dniu jeszcze lepiej si� waszmo�ciowie o tym przekonacie.</p><p>� Wszak�e to dziedzictwo ksi�cia wojewody?</p><p>� Tak jest. Przedtem by�o Kiszk�w, od kt�rych je ojciec tera�niejszego ksi�cia otrzyma� w posagu za Ann� Kiszczank�, c�rk� wojewodzica witebskiego. W ca�ej �mudzi nie masz tak porz�dnego miasta, bo Radziwi��owie �yd�w nie puszczaj�, chyba za osobnym pozwoleniem. Miody tu s�awne.</p><p>Zag�oba przetar� oczy.</p><p>� A to jacy� grzeczni ludzie tu mieszkaj�. Co to za okrutn� budowl� wida� tam na podniesieniu?</p><p>� To zamek �wie�o zbudowany, ju� za panowania Janusza.</p><p>� Obronny?</p><p>� Nie, ale rezydencja wspania�a. Nie czyniono go warownym, bo nieprzyjaciel nigdy nie zachodzi� w te strony od czas�w krzy�ackich. Ten spiczasty szczyt, kt�ry tam w �rodku miasta widzicie, to od ko�cio�a farnego. Krzy�acy go wznie�li jeszcze za czas�w poga�skich, p�niej by� kalwinom oddany, ale go ksi�dz Kobyli�ski znowu dla katolik�w wyprocesowa� od ksi�cia Krzysztofa.</p><p>� To i chwa�a Bogu!</p><p>Tak rozmawiaj�c dojechali bli�ej do pierwszych domk�w przedmie�cia.</p><p>Tymczasem stawa�o si� coraz ja�niej na �wiecie i s�o�ce poczyna�o wschodzi�. Rycerze przygl�dali si� z ciekawo�ci� nie znanemu miastu, a pan Wo�odyjowski dalej opowiada�:</p><p>� To jest ulica �ydowska, w kt�rej mieszkaj� ci z �yd�w, kt�rzy maj� pozwolenie. Jad�c t�dy, dostaniem si� a� na rynek. Oho! ju� ludzie budz� si� i poczynaj� z dom�w wychodzi�. Patrzcie! si�a koni przed ku�niami i czelad� nie w barwach radziwi��owskich. Musi by� jaki zjazd w Kiejdanach. Pe�no tu zawsze szlachty i pan�w, a czasem a� z obcych kraj�w przyje�d�aj�, bo to jest stolica heretyk�w ze wszystkiej �mudzi, kt�rzy tu pod os�on� Radziwi���w bezpiecznie swoje gus�a i praktyki zabobonne odprawiaj�. Ot, i rynek! Uwa�cie, waszmo�ciowie, jaki zegar na ratuszu! Lepszego pono� i w Gda�sku nie masz. A to, co bierzecie za ko�ci� o czterech wie�ach, to jest zb�r helwecki, w kt�rym co niedziela Bogu blu�ni� � a tamto ko�ci� luterski. My�licie za�, �e tu mieszczanie Polacy albo Litwini � wcale nie! Sami Niemcy i Szkoci, a Szkot�w najwi�cej! Piechota z nich bardzo przednia, szczeg�lniej berdyszami siek� okrutnie. Ma te� ksi��� jegomo�� regiment jeden szkocki z samych ochotnik�w kiejda�skich. Hej! co woz�w z �ubami na rynku! Pewnie zjazd jaki. Gospody �adnej nie masz w tym mie�cie, jeno znajomi do znajomych zaje�d�aj�, a szlachta do zamku, w kt�rym s� oficyny d�ugie na kilkadziesi�t �okci, tylko dla go�ci przeznaczone. Tam podejmuj� uczciwie ka�dego, cho�by i przez rok, na koszt ksi�cia pana, a s� tacy, kt�rzy ca�e �ycie siedz�.</p><p>� Dziwno mi to, �e piorun tego zboru helweckiego nie zapali�? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jakby� wa�� wiedzia�, �e si� to zdarzy�o. W �rodku, mi�dzy czterema wie�ami, by�a kopu�a jako czapka, w kt�r� kiedy� jak trzas�o, tak si� nic z niej nie zosta�o. Tu, w podziemiach, le�y ojciec ksi�cia koniuszego Bogus�awa, Janusz, ten, kt�ry do rokoszu przeciw Zygmuntowi III nale�a�. W�asny hajduk mu czaszk� rozp�ata�, i tak zgin�� marnie, jak i �y� grzesznie.</p><p>� A to co za rozleg�a budowla, do szopy murowanej podobna? � pyta� Jan.</p><p>� To jest papiernia od ksi�cia za�o�ona, a tu obok drukarnia, w kt�rej si� ksi�gi heretyckie drukuj�.</p><p>� Tfe! � rzek� Zag�oba � zaraza na to miasto; gdzie cz�owiek innego powietrza jak heretyckie do brzucha nie wci�ga. Lucyper m�g�by tu tak dobrze panowa� jak i Radziwi��.</p><p>� Mo�ci panie! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � nie blu�� Radziwi��owi, bo mo�e wkr�tce ojczyzna zbawienie b�dzie mu winna...</p><p>I dalej jechali w milczeniu, pogl�daj�c na miasto i dziwi�c si� jego porz�dkom, bo ulice ca�kiem by�y brukowane kamieniami, co w owych czasach za osobliwo�� uchodzi�o.</p><p>Przejechawszy rynek i ulic� Zamkow�, ujrzeli na podniesieniu wspania�� rezydencj�, �wie�o przez ksi�cia Janusza wzniesion�, nieobronn� istotnie, ale ogromem nie tylko pa�ace, lecz i zamki przewy�szaj�c�. Gmach sta� na wywy�szeniu i patrzy� na miasto, jakoby u st�p jego le��ce. Z obu stron g��wnego korpusu bieg�y dwa skrzyd�a ni�sze, za�amuj�c si� pod k�tami prostymi i tworz�c olbrzymi dziedziniec zamkni�ty od przodu krat� �elazn�, nabijan� d�ugimi kolcami. W �rodku kraty wznosi�a si� pot�na brama murowana, na niej herby radziwi��owskie i herb miasta Kiejdan, przedstawiaj�cy nog� orl� ze skrzyd�em czarnym w z�otym polu, a u nogi podkow� o trzech krzy�ach, czerwon�. Nisko w bramie by� odwach i trabanci szkoccy stra� tam trzymali, dla parady, nie dla obrony przeznaczon�.</p><p>Godzina by�a ranna, ale na dziedzi�cu ruch ju� panowa�, albowiem przed g��wnym korpusem musztrowa� si� pu�k dragon�w przybrany w b��kitne kolety i szwedzkie he�my. D�ugi ich szereg sta� w�a�nie nieruchomie z go�ymi rapierami w r�ku, oficer za� przeje�d�aj�c przed frontem m�wi� co� do �o�nierzy. Naoko�o szeregu i dalej pod �cianami mn�stwo czeladzi w rozmaitych barwach gapi�o si� na dragon�w, czyni�c sobie wzajem rozmaite uwagi i spostrze�enia.</p><p>� Jak mi B�g mi�y! � rzek� pan Micha� � to� to pan Char�amp pu�k musztruje.</p><p>� Jak to? � zawo�a� Zag�oba � ten�e to sam, z kt�rym mia�e� si� pojedynkowa� w czasie elekcji w Lipkowie?</p><p>� Ten�e sam, ale my od tego czasu w dobrej komitywie �yjemy.</p><p>� A prawda! � rzek� pan Zag�oba � poznaj� go po nosie, kt�ry mu spod he�mu sterczy. Dobrze, �e przy�bice wysz�y z mody, bo ten rycerz nie m�g�by �adnej zamkn��; ale on i tak osobnej zbroi na nos potrzebuje.</p><p>Tymczasem pan Char�amp spostrzeg�szy Wo�odyjowskiego pu�ci� si� ku niemu rysi�.</p><p>� Jak si� miewasz, Micha�ku? � zawo�a�. � Dobrze, �e� przyjecha�!</p><p>� Lepiej, �e ciebie pierwszego spotykam. Oto jest pan Zag�oba, kt�rego� w Lipkowie pozna�, ba, przedtem jeszcze w Siennicy, a to panowie Skrzetuscy: Jan, rotmistrz kr�lewskiej husarskiej chor�gwi, zbara�czyk...</p><p>� Na Boga! to� ja najwi�kszego w Polsce rycerza widz�! � zakrzykn�� Char�amp. � Czo�em, czo�em!</p><p>� A to Stanis�aw, rotmistrz kaliski � m�wi� dalej pan Wo�odyjowski � kt�ry spod Uj�cia wprost jedzie.</p><p>� Spod Uj�cia?... Na okrutn� tedy ha�b� wa�pan patrzy�e�... Wiemy ju�, co si� tam sta�o.</p><p>� W�a�nie dlatego, �e si� tam to sta�o, ja tu przyjecha�em w tej nadziei, �e tu nic podobnego si� nie stanie.</p><p>� Mo�esz waszmo�� by� pewien. Radziwi�� to nie Opali�ski.</p><p>� To� samo wczoraj m�wili�my w Upicie.</p><p>� Witam waszmo�ci�w najrado�niej imieniem w�asnym i ksi���cym. Rad ksi��� wojewoda b�dzie, gdy takich rycerzy zobaczy, bo mu ich bardzo potrzeba. Chod�cie�e do mnie, do cekhauzu, gdzie jest moja kwatera. Pewnie zechcecie si� przebra� i posili�, a ja b�d� wam te� towarzyszy�, bom ju� musztr� sko�czy�.</p><p>To rzek�szy pan Char�amp skoczy� zn�w do szeregu i zakomenderowa� kr�tkim, dono�nym g�osem:</p><p>� Lewo! zwrot � w ty�!</p><p>Kopyta zad�wi�cza�y po bruku. Szereg roz�ama� si� na dwoje, po�owy roz�ama�y si� znowu, a� wreszcie sformowa�y si� czw�rki, kt�re wolnym krokiem pocz�y oddala� si� w stron� cekhauzu.</p><p>� Dobrzy �o�nierze � rzek� Skrzetuski patrz�c okiem znawcy na mechaniczne ruchy dragon�w.</p><p>� Sama to drobna szlachta i bojarzynkowie putni w tej broni s�u�� � odpar� Wo�odyjowski.</p><p>� O Bo�e! zaraz zna�, �e to nie pospolitaki! � zawo�a� pan Stanis�aw.</p><p>� Ale �e to Char�amp im porucznikuje? � pyta� Zag�oba. � Czyli si� myl�, ale pami�tam, �e on w piatyhorskiej chor�gwi s�u�y� i srebrn� p�telk� nosi� na ramieniu?</p><p>� Tak jest � rzek� Wo�odyjowski. � Ale ju� z par� lat, jak pu�kiem drago�skim dowodzi. Stary to �o�nierz i kuty.</p><p>Tymczasem Char�amp, odes�awszy dragon�w zbli�y� si� do naszych rycerzy.</p><p>� Prosz� waszmo�ci�w za mn�... Ot, tam cekhauz za pa�acem. W p� godziny p�niej siedzieli ju� w pi�ciu nad mis� piwa grzanego, dobrze zabielonego �mietan�, i rozmawiali o nowej wojnie.</p><p>� A u was tu co s�ycha�? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� U nas s�ycha� co dzie� co innego, bo si� ludzie gubi� w domys�ach i coraz to inne nowiny puszczaj� � odpar� Char�amp. � A naprawd� to jeden ksi��� wie, co si� stanie. Wa�y on co� w umy�le, bo cho� symuluje weso�o�� i na ludzi tak �askaw, jak nigdy, to przecie okrutnie zamy�lony. Po nocach, powiadaj�, nie sypia, jeno po wszystkich komnatach ci�kim krokiem chodzi i sam ze sob� g�o�no gada, a we dnie przez ca�e godziny naradza si� z Harasimowiczem.</p><p>� C� to za Harasimowicz? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� To gubernator z Zab�udowa, z Podlasia; niewielka figura i tak wygl�da, jakby diab�a za pazuch� hodowa�; ale ksi�cia pana poufny i podobno wszystkie jego arkana znaj�cy. Wedle mojej g�owy, to okrutna i m�ciwa wojna ze Szwedem z tych narad wyniknie, do kt�rej wojny wszyscy wzdychamy. Tymczasem listy tu lataj�: od ksi�cia kurlandzkiego, od Chowa�skiego i od elektora. S� tacy, kt�rzy powiadaj�, �e ksi��� z Moskw� paktuje, by j� do ligi przeciw Szwedowi wci�gn��; inni, �e przeciwnie; ale zdaje si�, �e z nikim ligi nie b�dzie jeno wojna, jak rzek�em, z tymi i z owymi. Wojsk coraz wi�cej przychodzi, rozpisuj� listy do szlachty co najwierniejszej dla radziwi��owskiego domu, aby si� zje�d�a�a. Wsz�dy pe�no zbrojnego luda... Ej, mo�ci panowie! na kim si� skrupi, na tym si� zmiele, ale r�ce b�dziem mie� po �okcie czerwone, bo jak Radziwi�� raz ruszy w pole, to nie b�dzie �artowa�.</p><p>� Oj, to! oj, to! � rzek� Zag�oba zacieraj�c d�onie. � Przysch�o ju� niema�o krwi szwedzkiej na moich r�kach i jeszcze niema�o przyschnie... Niewielu ju� tych starych �o�nierzy �yje, kt�rzy mnie pod Puckiem i pod Trzcian� pami�taj�; ale ci, kt�rzy dot�d �yj�, nigdy nie zapomn�.</p><p>� A ksi��� Bogus�aw tu jest? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� A jak�e. Pr�cz tego dzi� spodziewamy si� jakich� wielkich go�ci, bo pokoje g�rne wyprz�taj�, a wieczorem ma by� bankiet w zamku. W�tpi�, Michale, czy si� dzi� do ksi�cia dostaniesz.</p><p>� Sam�e on mnie na dzi� wezwa�.</p><p>� To nic, ale okrutnie zaj�ty... Przy tym... nie wiem, czy mog� waszmosciom o tym m�wi�... wszelako za godzin� i tak wszyscy o tym wiedzie� b�d�... wi�c powiem... Tu si� nadzwyczajne jakie� rzeczy dziej�...</p><p>� Co takiego? co takiego? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Ow� trzeba wa�panom wiedzie�, �e przed dwoma dniami przyjecha� tu pan Judycki, kawaler malta�ski, o kt�rym musieli�cie s�ysze�.</p><p>� A jak�e � rzek� Jan � wielki to rycerz!</p><p>� Zaraz za� po nim nadjecha� i pan hetman polny Gosiewski. Dziwili�my si� wielce, bo wiadoma rzecz, w jakiej emulacji i nieprzyja�ni pan hetman polny �yje z naszym ksi�ciem. Niekt�rzy tedy cieszyli si�, �e zgoda nast�pi�a mi�dzy panami, i m�wili, �e to j� w�a�nie inkursja szwedzka sprowadzi�a. Sam tak my�la�em; tymczasem wczoraj zamkn�li si� we trzech na narad�, pozamykali wszystkie drzwi, nikt nic nie m�g� s�ysze�, o czym radzili; jeno pan Krepsztu�, kt�ren wart� za drzwiami trzyma�, m�wi� nam, �e okrutnie g�o�no rozprawiali, a zw�aszcza hetman polny. P�niej sam ksi��� odprowadzi� ich do komnat sypialnych, a w nocy, imainujcie sobie (tu pan Char�amp zni�y� g�os), wart� ka�demu przy drzwiach postawili.</p><p>Pan Wo�odyjowski a� si� zerwa� z miejsca.</p><p>� Na Boga! nie mo�e by�!</p><p>� A przecie� tak jest... Przy jednych i przy drugich drzwiach, Szkoci z rusznicami stoj� i maj� rozkaz pod gard�em nikogo nie wpuszcza� i nie wypuszcza�...</p><p>Rycerze spogl�dali na si� w zdumieniu, a pan Char�amp nie mniej by� zdumiony w�asnymi s�owami i patrzy� na nich wytrzeszczaj�c oczy, jakoby czeka� od nich wyja�nienia zagadki.</p><p>� To si� znaczy, �e pan podskarbi w areszt wzi�ty?... Hetman wielki aresztowa� polnego? � m�wi� Zag�oba. � Co to jest?</p><p>� Albo ja wiem. I Judycki, taki rycerz!</p><p>� Musieli przecie oficerowie ksi���cy m�wi� ze sob� o tym, zgadywa� powody... Nic�e� nie s�ysza�?</p><p>� Pyta�em jeszcze wczoraj w nocy Harasimowicza...</p><p>� I c� wa�panu powiedzia�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Nic nie chcia� m�wi�, jeno palec na g�bie po�o�y� i rzek�: �To zdrajcy!�</p><p>� Jak to zdrajcy?... jak to zdrajcy? � wo�a� bior�c si� za g�ow� Wo�odyjowski. � Ani pan podskarbi Gosiewski nie zdrajca, ani pan Judycki nie zdrajca. To� ich ca�a Rzeczpospolita zna jako zacnych ludzi i ojczyzn� kochaj�cych.</p><p>� Dzi� nikomu nie mo�na wierzy� � odpar� pos�pnie Stanis�aw Skrzetuski. � Albo to Krzysztof Opali�ski nie uchodzi� za Katona? Albo� nie wyrzuca� innym przywar, wyst�pk�w, prywaty?... A gdy przysz�o co do czego, pierwszy zdradzi�, i nie w�asn� tylko osob�, ale ca�� prowincj� do zdrady poci�gn��.</p><p>� Ale� ja za pana podskarbiego i za pana Judyckiego g�ow� daj�! � wo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� Nie dawaj, Micha�ku g�owy za nikogo � odrzek� Zag�oba. � Ju�ci, nie bez kozery ich aresztowano. Musieli w jakie� konszachty wchodzi�, nie mo�e inaczej by�... Jak to? ksi��� gotuje si� na wojn� okrutn� i ka�da pomoc mu mi�a... Kog� wi�c mo�e w takiej chwili w areszt bra�, je�li nie tych, co mu do wojny przeszkadzaj�?... Co je�li tak jest, je�li ci dwaj panowie istotnie przeszkadzali, to chwa�a Bogu, �e ich uprzedzono. Warci w podziemiu siedzie�... Ha! szelmy!... W takiej chwili praktyki czyni�, z nieprzyjacielem si� znosi�, na ojczyzn� nastawa�, wielkiemu wojownikowi w imprezie przeszkadza�! Na Matk� Naj�wi�tsz�, ma�o i tego, co ich spotka�o!</p><p>� Dziwy to s�, takie dziwy, �e w g�owie si� nie chc� pomie�ci� � rzek� Char�amp � bo ju� pomin�wszy, �e to tak wielcy dygnitarze, aresztowano ich bez s�du, bez sejmu, bez woli Rzeczypospolitej ca�ej, czego i sam kr�l nie ma prawa czyni�.</p><p>� Jako �ywo! � zakrzykn�� pan Micha�.</p><p>� Wida� ksi��� jegomo�� rzymskie chce u nas zaprowadzi� zwyczaje � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � i dyktatorem w czasie wojny zosta�.</p><p>� A niech b�dzie i dyktatorem, byle Szwed�w bi� � odpowiedzia� Zag�oba. � Ja pierwszy <emphasis>votum</emphasis> za tym daj�, aby mu dyktatura zosta�a powierzona.</p><p>Jan Skrzetuski zamy�li� si� i rzek� po chwili:</p><p>� Byle nie chcia� zosta� protektorem jako �w Angielczyk Kromwel, kt�ren na pana w�asnego nie waha� si� �wi�tokradzkiej r�ki podnie��.</p><p>� Ba, Kromwel! Kromwel heretyk! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� A ksi��� wojewoda? � spyta� powa�nie pan Jan Skrzetuski.</p><p>Na to umilkli wszyscy i ze strachem przez chwil� patrzyli w przysz�o�� ciemn�, tylko pan Char�amp nasro�y� si� zaraz i rzek�:</p><p>� S�u�y�em pod ksi�ciem wojewod� z m�odych lat, cho� ma�om m�odszy od niego, bo naprz�d, m�odzikiem jeszcze, by� moim rotmistrzem, potem hetmanem polnym, a dzi� jest wielkim. Znam go lepiej od wa�pan�w, a zarazem czcz� i mi�uj�, dlatego prosz�, nie r�wnajcie go z Kromwelem, abym za� nie musia� wam na to powiedzie� czego�, czego mi, jako gospodarzowi w tej izbie, m�wi� nie wypada...</p><p>Tu pan Char�amp pocz�� okrutnie w�siskami rusza� i troch� spode �ba spogl�da� na pana Jana Skrzetuskiego, co widz�c pan Wo�odyjowski utkwi� zn�w w pana Char�ampa wzrok zimny i bystry, jakby mu chcia� rzec:</p><p>� Warknij no tylko!</p><p>W�sal pomiarkowa� si� zatem natychmiast, bo pana Micha�a mia� w nadzwyczajnej estymie, a zreszt� niebezpiecznie by�o si� z nim gniewa�, wi�c m�wi� dalej tonem daleko ju� �agodniejszym:</p><p>� Kalwin ksi��� jest, ale przecie wiary prawdziwej dla b��d�w nie porzuci�, jeno si� w nich urodzi�. Nigdy on nie zostanie ani Kromwelem, ani Radziejowskim, ani Opali�skim, cho�by Kiejdany mia�y si� w ziemi� zapa��. Nie taka to krew, nie taki to r�d!</p><p>� Je�li jest diab�em i ma rogi na g�owie � rzek� pan Zag�oba � to tym lepiej, bo b�dzie mia� czym Szwed�w b��.</p><p>� Ale �e pan Gosiewski i pan kawaler Judycki aresztowani?... no, no! � m�wi� kr�c�c g�ow� Wo�odyjowski. � Nie bardzo ksi��� na swych go�ci, kt�rzy mu zaufali, �askaw.</p><p>� Co m�wisz, Michale! � odpar� Char�amp. � Tak �askaw, jak nigdy w �yciu nie by�... Ojciec to teraz prawdziwy dla rycerstwa. Pami�tasz, jak to dawniej mia� wiecznie koz�a na czole, a w g�bie jedno s�owo: �s�u�ba!� Wi�kszy strach bra� zbli�y� si� do jego majestatu ni� do kr�lewskiego � a dzi� ka�dego dnia mi�dzy porucznikami i towarzystwem chodzi, a rozmawia, a ka�dego pyta o famili�, o dzieci, o fortun� i po nazwisku ka�demu m�wi, a rozpytuje, czy si� komu w s�u�bie krzywda nie dzieje. On, kt�ry pomi�dzy najwi�kszymi panami nie chce mie� r�wnych, wczoraj � nie! onegdaj! � chodzi� pod r�k� z m�odym Kmicicem, a�e�my wszyscy oczom wierzy� nie chcieli, bo cho� wielki to r�d Kmicica, ale to ca�kiem m�odziak i podobno si�a grawamin�w na nim ci�y, o czym ty wiesz najlepiej.</p><p>� Wiem, wiem � rzek� Wo�odyjowski. � To Kmicic dawno tu jest?</p><p>� Teraz go nie ma, bo wczoraj pojecha� do Czejkiszek po regiment piechoty, kt�ry tam stoi. Nikt teraz nie jest w takich faworach u ksi�cia, jak Kmicic. Gdy odje�d�a�, ksi��� spogl�da� za nim przez chwil�, a potem rzek�: �Do wszystkiego ten to cz�owiek i got�w samego diab�a za ogon przytrzyma�, gdy mu ka��!� S�yszeli�my to na w�asne uszy. Prawda, �e tak� chor�giew Kmicic przyprowadzi�, jakiej drugiej w ca�ym wojsku nie masz. Ludzie i konie jak smoki.</p><p>� Nie ma co i gada�, dzielny to �o�nierz i naprawd� got�w na wszystko! � odrzek� pan Micha�.</p><p>� Cud�w pono� dokazywa� w ostatniej wojnie, a� cen� na jego g�ow� na�o�ono, bo wolentarzami dowodzi� i na w�asn� r�k� wojowa�.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie nowej postaci. By� to szlachcic lat oko�o czterdziestu, ma�y, suchy, ruchliwy, wij�cy si� jak piskorz, z drobn� twarz�, cienkimi wargami, poros�ymi rzadkim w�sem, i troch� kosymi oczyma. Ubrany by� tylko w �upan drelichowy z tak d�ugimi r�kawami, �e zupe�nie pokrywa�y mu d�onie. Wszed�szy zgi�� si� we dwoje, potem wyprostowa� si� nagle jakby spr�yn� podrzucony, potem zn�w schyli� si� w niskim uk�onie, zakr�ci� g�ow�, jakby j� wydobywa� spod w�asnej pachy, i zacz�� m�wi� szybko, g�osem przypominaj�cym skrzypienie zardzewia�ej chor�giewki:</p><p>� Czo�em, panie Char�amp, czo�em, ach! czo�em, panie pu�kowniku, najni�szy s�uga!</p><p>� Czo�em, panie Harasimowicz � odrzek� Char�amp. � A czego to wa�� �yczysz?</p><p>� B�g da� go�ci, znamienitych go�ci! Przyszed�em s�u�by ofiarowa� i o godno�� spyta�.</p><p>� Zali do ciebie przyjechali, panie Harasimowicz?</p><p>� Pewnie, �e nie do mnie, bom tego i niegodzien... Ale �e to marsza�ka nieobecnego zast�puj�, wi�c przyszed�em powita�, nisko powita�!</p><p>� Daleko wa�panu do marsza�ka � odrzek� Char�amp � bo marsza�ek jest personat i posesjonat, a wa�pan sobie, z przeproszeniem, podstaro�ci zab�udowski.</p><p>� S�uga s�ug radziwi��owskich! Tak jest, panie Char�amp. Nie zapieram, Bo�e mnie chro�... Ale �e ksi���, dowiedziawszy si� o go�ciach, przys�a� mnie pyta�, co za jedni, wi�c wa�� odpowiesz, panie Char�amp, odpowiesz zaraz, cho�bym by� nawet hajdukiem, nie tylko podstaro�cim zab�udowskim.</p><p>� Nawet i ma�pie bym odpowiedzia�, gdyby do mnie z rozkazem przysz�a � rzek� nosacz. � S�uchaj wi�c wa�� i zakonotuj sobie nazwiska, je�li ci g�owy nie staje, aby spami�ta�. To jest pan Skrzetuski, �w zbara�czyk, i jego stryjeczny, Stanis�aw.</p><p>� Wielki Bo�e, co s�ysz�! � zakrzykn�� Harasimowicz.</p><p>� To pan Zag�oba.</p><p>� Wielki Bo�e! co s�ysz�!...</p><p>� Je�li� si� wa�pan tak skonfundowa� us�yszawszy moje nazwisko � rzek� Zag�oba � zrozum, jak nieprzyjaciele w polu musz� si� konfundowa�.</p><p>� A to pan pu�kownik Wo�odyjowski � doko�czy� Char�amp.</p><p>� I to g�o�na szabla, a przy tym radziwi��owska � rzek� z uk�onem Harasimowicz. � Ksi�ciu panu g�owa p�ka od roboty, ale przecie dla takich rycerzy znajdzie czas, niezawodnie znajdzie... Tymczasem, czym mo�na s�u�y� waszmo�ciom? Ca�y zamek na us�ugi mi�ych go�ci i piwniczka tak�e.</p><p>� S�yszeli�my o s�awnych miodach kiejda�skich � rzek� pospiesznie Zag�oba.</p><p>� A tak! � odrzek� Harasimowicz � s�awne miody w Kiejdanch, s�awne! Zaraz tu przy�l� do wyboru. Mam nadziej�, �e waszmo�ciowie dobrodzieje d�u�ej tu zabawicie.</p><p>� Po to my tu i przyjechali, �eby od boku ksi�cia wojewody nie odst�powa� � rzek� pan Stanis�aw.</p><p>� Chwalebna intencja waszmo�ci�w, tym chwalebniejsza, �e takie ci�kie czasy id�.</p><p>To rzek�szy Harasimowicz skurczy� si� i sta� si� tak ma�y, jakby go �okie� uby�o.</p><p>� Co s�ycha�? � pyta� pan Char�amp. � S� jakie nowiny?</p><p>� Ksi��� oka ca�� noc nie zmru�y�, bo przyjecha�o dw�ch pos�a�c�w. �le s�ycha� i coraz gorzej. Carolus Gustavus ju� wszed� za Wittenbergiem do Rzeczypospolitej; Pozna� ju� zaj�ty, ca�a Wielkopolska zaj�ta, Mazowsze wkr�tce b�dzie zaj�te; Szwedzi ju� s� w �owiczu, tu� pod Warszaw�. Nasz kr�l uciek� z Warszawy, kt�r� bez obrony zostawi�. Dzi�, jutro Szwedzi do niej wejd�. M�wi�, �e i bitw� znaczn� przegra�, �e do Krakowa chce umyka�, a stamt�d do cudzych kraj�w, o pomoc prosi�. �le, mo�ci panowie dobrodzieje! Cho� s� tacy, kt�rzy m�wi�, �e to dobrze, bo Szwedzi �adnych gwa�t�w nie czyni�, um�w �wi�cie dochowuj�, podatk�w nie wybieraj�, wolno�ci obserwuj�, w wierze przeszkody nie czyni�. Dlatego to wszyscy ch�tnie przyjmuj� protekcj� Karola Gustawa... Zawini� bo nasz pan, Jan Kazimierz, srodze zawini�... Przepad�o ju� wszystko dla niego, przepad�o!... P�aka� si� chce, ale przepad�o, przepad�o!</p><p>� Czego si� wa�pan, u diab�a, tak wijesz jak piskorz, gdy go w garnek k�ad�! � hukn�� Zag�oba � i o nieszcz�ciu m�wisz, jakby� by� z niego rad?</p><p>Harasimowicz uda�, �e nie s�yszy, i wzni�s�szy oczy w g�r�, powt�rzy� jeszcze kilkakrotnie:</p><p>� Przepad�o wszystko, na wieki przepad�o!... Trzem wojnom nie oprze si� Rzeczpospolita... Przepad�o!... Wola boska!... Wola boska!... Jeden nasz ksi��� mo�e Litw� ocali�...</p><p>Z�owrogie s�owa jeszcze nie przebrzmia�y, gdy Harasimowicz znikn�� tak szybko za drzwiami, jakby si� w ziemi� zapad�, a rycerze siedzieli pos�pnie, brzemieniem strasznych wie�ci przygnieceni.</p><p>� Zwariowa� przyjdzie! � zakrzykn�� wreszcie Wo�odyjowski.</p><p>� S�usznie wa�pan m�wisz � rzek� Stanis�aw. � Daj�e Bo�e wojn�, wojn� jak najpr�dzej, w kt�rej cz�owiek w domys�ach si� nie gubi, duszy w desperacj� nie podaje, jeno si� bije.</p><p>� Przyjdzie �a�owa� pierwszych czas�w Chmielnickiego � rzek� Zag�oba � bo wtedy by�y kl�ski, ale zdrajc�w przynajmniej nie by�o.</p><p>� Takie straszne trzy wojny, gdy po prawdzie na jedn� si� nam brak! � rzek� Stanis�aw.</p><p>� Nam nie si� brak, jeno ducha. Niecnot� ginie ojczyzna. Daj B�g, aby�my si� tu czego lepszego doczekali � m�wi� pos�pnie pan Jan.</p><p>� Nie odetchn�, a� w polu � rzek� Stanis�aw.</p><p>� �eby to ju� pr�dzej tego ksi�cia zobaczy�! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>�yczenia jego sprawdzi�y si� niebawem, gdy� po godzinie czasu przyszed� zn�w pan Harasimowicz z ni�szymi jeszcze uk�onami i z oznajmieniem, �e ksi��� pilno ��da widzie� ichmo�ci�w.</p><p>Porwali si� tedy zaraz, bo ju� byli przybrani, i poszli. Harasimowicz, wyprowadziwszy ich z cekhauzu, poprowadzi� przez dziedziniec, na kt�rym pe�no by�o ju� wojskowych i szlachty. W niekt�rych miejscach rozprawiano t�umnie, widocznie nad tymi samymi nowinami, kt�re rycerzom przyni�s� podstaro�ci zab�udowski. Na wszystkich twarzach malowa� si� �ywy niepok�j i jakie� oczekiwanie gor�czkowe. Pojedyncze grupy oficer�w i szlachty s�ucha�y m�wc�w, kt�rzy, stoj�c po�rodku, gestykulowali gwa�townie. Po drodze s�ycha� by�o s�owa: �Wilno si� pali! Wilno spalone!... Ni �ladu, ni popio�u! Warszawa wzi�ta!... Nieprawda, jeszcze nie wzi�ta!... Szwedzi ju� w Ma�opolsce! Sieradzanie op�r dadz�!... Nie dadz�! P�jd� �ladem Wielkopolan�w! Zdrada! Nieszcz�cie! O Bo�e, Bo�e! Nie wiadomo, gdzie r�ce i szabl� wetkn��!�</p><p>Takie to s�owa, jedne od drugich straszniejsze, odbija�y si� o uszy rycerzy, a oni szli przeciskaj�c si� za Harasimowiczem z trudno�ci� przez wojskowych i szlacht�. Miejscami znajomi witali pana Wo�odyjowskiego: �Jak si� masz, Michale? �le z nami! Giniemy! Czo�em, mo�ci pu�kowniku! A co to za go�ci prowadzisz do ksi�cia?� � Pan Micha� nie odpowiada�, chc�c zw�oki unikn�� i tak doszli a� do g��wnego korpusu zamkowego, w kt�rym janczarowie ksi���cy, przybrani w kolczugi i olbrzymie bia�e czapki, stra� trzymali.</p><p>W sieni i na g��wnych schodach, obstawionych pomara�czowymi drzewami, �cisk by� jeszcze wi�kszy ni� na podw�rzu. Rozprawiano tu o aresztowaniu Gosiewskiego i kawalera Judyckiego, bo rzecz ju� si� by�a wyda�a i poruszy�a do najwy�szego stopnia umys�y. Zdumiewano si�, gubiono w przypuszczeniach, oburzano si� lub chwalono ksi���c� przezorno��; wszyscy za� spodziewali si� us�ysze� wyja�nienie zagadki z ust samego ksi�cia, dlatego rzeka g��w p�yn�a po szerokich schodach na g�r�, do sali audiencjonalnej, w kt�rej w tej chwili ksi��� przyjmowa� pu�kownik�w i znakomitsz� szlacht�. Trabanci rozstawieni wzd�u� kamiennych por�czy pilnowali, aby nie by�o zbyt wielkiego t�oku, powtarzaj�c co chwila: �Z wolna, mo�ci panowie! z wolna!� � a t�um posuwa� si� lub zatrzymywa� chwilami, gdy trabant zagradza� drog� halabard�, aby id�cy naprz�d mieli czas wej�� do sali.</p><p>Na koniec lazurowe sklepienia sali zab�ys�y przez otwarte drzwi i nasi znajomi weszli. Wzrok ich pad� naprz�d na wzniesienie ustawione w g��bi sali, zaj�te przez �wietny orszak rycerstwa i pan�w w pysznych, r�nobarwnych strojach. Na przedzie sta�o puste krzes�o, wysuni�te wi�cej od innych, z wysokim tylnym oparciem zako�czonym z�ocon� mitr� ksi���c�, spod kt�rej sp�ywa� na d� amarantowy aksamit obramowany gronostajami.</p><p>Ksi�cia nie by�o jeszcze w sali, ale Harasimowicz, wiod�c ci�gle za sob� rycerzy, przecisn�� si� przez zebran� szlacht� a� do ma�ych drzwi ukrytych w �cianie obok wzniesienia; tam kaza� si� im zatrzyma�, a sam znikn�� za drzwiami.</p><p>Po chwili wr�ci� z doniesieniem, �e ksi��� prosi.</p><p>Dwaj Skrzetuscy z Zag�ob� i Wo�odyjowskim weszli teraz do niewielkiej komnatki, bardzo widnej, obitej sk�r� wyt�aczan� w z�ociste kwiaty, i zatrzymali si�, widz�c w g��bi, za sto�em pokrytym papierami, dw�ch ludzi piln� zaj�tych rozmow�. Jeden z nich, m�ody jeszcze, przybrany w str�j cudzoziemski i peruk� o d�ugich lokach spadaj�cych na ramiona, szepta� co� do ucha starszego towarzysza, ten za� s�ucha� ze zmarszczon� brwi� i kiwa� od czasu do czasu g�ow�, tak zaj�ty przedmiotem rozmowy, �e nie zwr�ci� zrazu uwagi na przyby�ych.</p><p>By� to cz�owiek czterdziestokilkoletni, postaci olbrzymiej i barczysty. Ubrany by� w str�j szkar�atny polski, spi�ty pod szyj� kosztownymi agrafami. Twarz mia� ogromn�, o rysach, z kt�rych bi�a pycha, powaga i pot�ga. By�a to gniewliwa, lwia twarz wojownika i w�adcy zarazem. D�ugie, zwieszaj�ce si� w d� w�sy nadawa�y jej wyraz pos�pny i ca�a w swej pot�dze i ogromie by�a jakby wykuta wielkimi uderzeniami m�ota z marmuru. Brwi mia� w tej chwili zmarszczone z powodu nat�onej uwagi, ale zgad�e� �atwo, �e gdy je zmarszczy gniew, w�wczas biada tym ludziom, tym wojskom, na kt�rych gromy owego gniewu spadn�.</p><p>By�o co� tak wielkiego w tej postaci, �e patrz�cym na ni� rycerzom wydawa�o si�, i� nie tylko owa komnata, ale i ca�y zamek dla niej za ciasny; jako� nie myli�o ich pierwsze wra�enie, albowiem siedzia� przed nimi Janusz Radziwi��, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, wojewoda wile�ski i hetman wielki litewski, pan tak pot�ny i dumny, �e mu by�o w ca�ej niezmiernej fortunie, we wszystkich godno�ciach, ba! nawet na �mudzi i w Litwie za ciasno.</p><p>M�odszy jego towarzysz, w d�ugiej peruce i w cudzoziemskim stroju, by� to ksi��� Bogus�aw, stryjeczny Janusza, koniuszy Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego.</p><p>Przez chwil� szepta� on jeszcze co� do ucha hetmana, na koniec rzek� g�o�no:</p><p>� Zostawiam wi�c sw�j podpis na dokumencie i wyje�d�am.</p><p>� Skoro nie mo�e by� inaczej, to jed� wasza ksi���ca mo�� � rzek� Janusz � cho� wola�bym, �eby� zosta�, bo nie wiadomo, co si� sta� mo�e.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� obmy�li�e� wszystko jak nale�y, za� tam pilniej trzeba w sprawy wejrze�, a zatem Bogu wasz� ksi���c� mo�� polecam.</p><p>� Niech B�g ma w opiece ca�y nasz dom i chwa�y mu przyczyni.</p><p>� <emphasis>Adieu, mon frere</emphasis>.</p><p>� <emphasis>Adieu</emphasis>.</p><p>Dwaj ksi���ta podali sobie r�ce, po czym koniuszy wyszed� spiesznie, a hetman wielki zwr�ci� si� do przyby�ych.</p><p>� Wybaczcie, waszmo�ciowie, �e pozwoli�em czeka� � rzek� niskim, powolnym g�osem � ale teraz i uwaga, i czas rozerwane na wszystkie strony. S�ysza�em ju� nazwiska waszmo�ci�w i ucieszy�em si� z duszy, �e B�g w takich chwilach zsy�a mi takich rycerzy. Siadajcie�, mili go�cie. Kt�ry z waszmo�ci�w jest pan Jan Skrzetuski?</p><p>� Jam jest, do us�ug waszej ksi���cej mo�ci � rzek� Jan.</p><p>� To waszmo�� jeste� starost�... bogdaj�e ci�... zapomnia�em...</p><p>� �adnym starost� nie jestem � odrzek� Jan.</p><p>� Jak to? � rzek� ksi��� marszcz�c swe pot�ne brwi � wa�ci nie dali starostwa za to, co� pod Zbara�em uczyni�?</p><p>� Nigdym o to nie zabiega�.</p><p>� Bo ci powinni byli da� bez starania. Jak to? Co wa�pan m�wisz? Niczym� nie nagrodzono? Zapomniano zgo�a? To mi i dziwno. Ale ba! �le m�wi�, nie powinno to nikogo dziwi�, bo teraz tacy tylko otrzymuj� nagrody, kt�rzy maj� grzbiet wierzbowy, �atwo si� gn�cy. Waszmo�� nie jeste� starost�, prosz�!... Niech�e Bogu b�d� dzi�ki, �e� tu przyjecha�, bo tu nie mamy tak kr�tkiej pami�ci i �adna zas�uga nie pozostanie bez nagrody � jako i twoja, mo�ci pu�kowniku Wo�odyjowski.</p><p>� Na nic jeszcze nie zas�u�y�em...</p><p>� Zostaw to mnie, a tymczasem we� ten dokument, w Rosieniach ju� roborowany, kt�rym ci Dydkiemie w do�ywocie puszczam. Niez�y to kawa� ziemi i sto p�ug�w wychodzi w nim co wiosn� ora�. We��e i to, bo nie mo�em da� wi�cej, a powiedz panu Skrzetuskiemu, �e Radziwi�� nie zapomina swych przyjaci� ani tych, kt�rzy ojczy�nie pod jego wodz� oddali us�ugi.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��... � wyj�ka� zmieszany pan Micha�.</p><p>� Nie m�w nic i wybaczaj, �e tak ma�o, ale powiedz, powiedz ichmo�ciom, �e nie zginie, kto swoj� fortun� na z�o i na dobro z radziwi��owsk� po��czy. Nie jestem kr�lem, ale � gdybym nim by� � B�g mi �wiadek, �e nie zapomnia�bym nigdy takiego Jana Skrzetuskiego ani takiego Zag�oby...</p><p>� To ja! � rzek� Zag�oba wysuwaj�c si� ra�no naprz�d, bo ju� go to niecierpliwi� zaczyna�o, �e nie by�o o nim dot�d wzmianki.</p><p>� Zgaduj�, �e to waszmo��, gdy� mi powiadano, �e� cz�ek w lata podesz�y.</p><p>� Do szk� z dostojnym rodzicem waszej ksi���cej mo�ci chodzi�em, a jako rycerska w nim by�a od dzieci�stwa inklinacja, przeto mnie do poufa�o�ci przypuszcza�, bo i ja wola�em dzidk� od �aciny.</p><p>Panu Stanis�awowi Skrzetuskiemu, kt�ry Zag�ob� mniej zna�, dziwno to by�o s�ysze�, gdy� wczorajszego jeszcze dnia Zag�oba m�wi� w Upicie, �e nie z nieboszczykiem ksi�ciem Krzysztofem, ale z samym Januszem do szk� chodzi�, co by�o niepodobne, bo ksi��� Janusz znacznie by� m�odszy.</p><p>� No, prosz� � rzek� ksi��� � to wa�pan z Litwy rodem?</p><p>� Z Litwy! � odrzek� bez zaj�knienia pan Zag�oba.</p><p>� To zgaduj�, �e� i waszmo�� �adnej nagrody nie otrzyma�, bo my, Litwini, ju� przywykli do tego, �e nas niewdzi�czno�ci� karmi�... Dla Boga! gdybym waszmo�ciom to da�, co im si� s�usznie nale�y, tedy by dla mnie samego nic nie zosta�o. Ale taki to los! My niesiem krew, �ycie, fortuny i nikt nam za to g�ow� nie kiwnie. Ha! trudno! jakie ziarno siej�, taki plon b�d� zbierali... Tak ka�e B�g i sprawiedliwo��... Wa�pan�e to usiek�e� przes�awnego Bur�aja i �ci��e� trzy g�owy pod Zbara�em?</p><p>� Bur�aja ja usiek�em, wasza ksi���ca mo�� � rzek� Zag�oba � bo powiadali, �e z nim si� �aden cz�owiek mierzy� nie mo�e, wi�c chcia�em pokaza� m�odszym, �e m�stwo nie ca�kiem jeszcze wygas�o w Rzeczypospolitej... A co do trzech g��w, mog�o si� to w g�stwie bitwy przytrafi�... ale pod Zbara�em uczyni� to kto inny.</p><p>Ksi��� zamilk� na chwil�, po czym odezwa� si� znowu:</p><p>� Zali nie bolesna waszmo�ciom ta wzgarda, jak� wam zap�acono?</p><p>� Co czyni�, wasza ksi���ca mo��, cho� cz�owiekowi i markotno! � odpar� Zag�oba.</p><p>� Pocieszcie�e si�, bo si� to musi zmieni�... Ju� za to, �e�cie tu przyjechali, d�u�nikiem waszym jestem, a chocia�em nie kr�l, przecie si� u mnie na obietnicach nie ko�czy.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� na to �ywo i troch� dumnie pan Skrzetuski � nie po nagrody i fortuny my tu przyjechali... Jeno �e nieprzyjaciel naszed� ojczyzn�, wi�c chcemy jej zdrowiem naszym i�� w pomoc pod wodz� tak ws�awionego wojownika. Brat m�j, Stanis�aw, patrzy� pod Uj�ciem na boja��, nie�ad, ha�b� i zdrad�, a w ko�cu na triumf nieprzyjaciela. Tu pod wielkim wodzem i wiernym obro�c� ojczyzny i majestatu s�u�y� b�dziem. Tu nie wiktorie, nie triumfy, ale kl�ski i �mier� czekaj� na nieprzyjaci�... Ot, dlaczego s�u�by nasze waszej ksi���cej mo�ci przybyli�my ofiarowa�. My, �o�nierze, bi� si� chcemy, i pilno nam do boju.</p><p>� Je�li taka wasza ch��, tedy i w niej b�dziecie mieli ukontentowanie � odpar� ksi��� powa�nie. � Nie b�dziecie d�ugo czekali, cho� naprz�d na innego nieprzyjaciela ruszymy, bo nam popio�y wile�skie pom�ci� trzeba. Dzi�, jutro ruszymy w tamt� stron� i da B�g, z nawi�zk� krzywdy zap�acim... Nie zatrzymuj� d�u�ej waszmo�ci�w, bo i wy wypoczynku potrzebujecie, i mnie robota pali. A przyjd�cie�e wieczorem na pokoje, mo�e si� i jaka s�uszna zabawa przed pochodem zdarzy, bo si�a bia�og��w pod nasze skrzyd�a do Kiejdan si� przed wojn� zjecha�o. Mo�ci pu�kowniku Wo�odyjowski, podejmuj�e drogich go�ci jakoby w domu w�asnym i pami�tajcie, �e co moje, to i wasze!... Panie Harasimowicz, powiedz tam w sali zebranym panom braciom, �e nie wyjd�, bo czasu nie mam, a dzi� wiecz�r dowiedz� si� wszystkiego, co chc� wiedzie�... B�d�cie waszmo�ciowie zdrowi i b�d�cie Radziwi��owi przyjaci�mi, gdy� mu si�a teraz na tym zale�y.</p><p>To rzek�szy �w pot�ny i dumny pan pocz�� podawa� z kolei r�k� panu Zag�obie, dwom Skrzetuskim, Wo�odyjowskiemu i Char�ampowi, jakby sobie r�wnym. Pos�pne oblicze rozja�ni�o mu si� serdecznym i �askawym u�miechem i owa nieprzyst�pno��, otaczaj�ca go zwykle jakoby ciemn� chmur�, znik�a zupe�nie.</p><p>� To w�dz! to wojownik! � m�wi� Stanis�aw, gdy z powrotem przeciskali si� przez t�um szlachty zebrany w sali audiencjonalnej.</p><p>� W ogie� bym za niego poszed�! � zawo�a� Zag�oba. � Uwa�ali�cie, jak wszystkie moje przewagi na pami�� umie?... Ciep�o b�dzie Szwedom, gdy ten lew zaryczy, a ja mu zawt�ruj�. Nie masz takiego drugiego pana w Rzeczypospolitej, a z dawnych jeden tylko ksi��� Jeremi, a drugi pan Koniecpolski ojciec mogli z nim wej�� w paragon. To nie lada kasztelanina, co to pierwszy z rodu na senatorskim krze�le zasiad� i hajdawer�w jeszcze sobie na nim nie wytar�, a ju� nosa zadziera i szlacht� m�odsz� braci� nazywa, i sw�j konterfekt zaraz ka�e malowa�, aby nawet jedz�c mia� swoje senatorstwo przed sob�, gdy si� go za sob� dopatrzy� nie mo�e... Panie Michale, doszed�e� do fortuny!... Ju� tak wida� jest, �e kto si� o Radziwi��a otrze, ten sobie wytarty kubrak zaraz oz�oci. �atwiej tu, widz�, o promocj� ni� u nas o kwart� gni�ek. Wsadzisz r�k� w wod� z zamkni�tymi oczami i ju� szczupaka dzier�ysz. To mi pan z pan�w! Szcz�� ci Bo�e, panie Michale. Skonfundowa�e� si� jak panna po �lubie; ale to nic!... Jak�e si� to twoje do�ywocie nazywa? Dudkowo czy jak?... Poga�skie nazwy w tej krainie. Jak orzechami o �cian� rzucisz, to w�a�nie imi� wioski albo szlachcica uczynisz. Ale byle intrata by�a dobra, to nie �al i j�zor sobie wystrz�pi�.</p><p>� Skonfundowa�em si� okrutnie, przyznaj� � rzecze pan Micha� � bo to, co wa�pan m�wisz, �e tu tak o promocj� �atwo, to nieprawda. Nieraz ja s�ysza�em starych �o�nierzy pomawiaj�cych ksi�cia o awarycj�, a teraz zaczynaj� si� niespodzianie �aski sypa� jedna za drug�.</p><p>� Zatknij�e sobie ten dokument za pas, uczy� to dla mnie... A je�eli kto� jeszcze b�dzie na niewdzi�czno�� ksi���c� narzeka�, to go zza pasa wyci�gnij i daj mu nim w pysk. Lepszego argumentu nie znajdziesz.</p><p>� Jedno widz� jasno, �e ksi��� sobie ludzi kaptuje � rzek� Jan Skrzetuski � i �e chyba jakie� zamiary tworzy, do kt�rych mu pomoc potrzebna.</p><p>� Albo� to nie s�ysza� o tych zamiarach? � odrzek� Zag�oba. � Albo� to nie powiedzia�, �e mamy i�� popio�y wile�skie pom�ci�?... Powiadali na niego, �e Wilno zrabowa�, a on chce pokaza�, �e nie tylko cudzego nie potrzebuje, ale i swoje got�w jeszcze odda�... Pi�kna to ambicja, panie Janie. Daj nam Bo�e wi�cej takich senator�w!</p><p>Tak rozmawiaj�c, znale�li si� znowu na dziedzi�cu zamkowym, na kt�ry wje�d�a�y co chwila to oddzia�y konnych wojsk, to gromady zbrojnej szlachty, to kolaski wioz�ce personat�w okolicznych z �onami i dzie�mi. Postrzeg�szy to, pan Micha� poci�gn�� wszystkich ze sob� do bramy, aby si� wje�d�aj�cym przypatrywa�.</p><p>� Kto wie, panie Michale, dzi� tw�j fortunny dzie�... Mo�e tu i �ona dla ciebie pomi�dzy tymi szlachciankami jedzie � rzek� pan Zag�oba. � Obacz! ot, jaka� kolaska odkryta si� tu zbli�a, a w niej co� bia�ego siedzi...</p><p>� Nie panna to jeszcze jedzie, ale ten, kt�ry mi mo�e �lub z ni� da� � odrzek� bystrooki pan Wo�odyjowski � gdy� z daleka poznaj�, �e to ksi�dz biskup Parczewski nadje�d�a z ksi�dzem Bia�ozorem, archidiakonem wile�skim.</p><p>� Zali oni ksi�cia, cho� kalwina, odwiedzaj�?</p><p>� C� maj� czyni�? Gdy tego potrzeba dla spraw publicznych, musz� ze sob� politykowa�.</p><p>� Ej, rojno te� tu! ej, gwarno! � rzek� z rado�ci� pan Zag�oba. � Cz�owiek ju� zardzewia� na wsi jak stary klucz w zamku... Tu si� lepsze czasy przypomn�. Szelm� jestem, je�eli dzisiaj do jakiej dziewki-g�adyszki w zaloty si� nie puszcz�!</p><p>Dalsze s�owa pana Zag�oby przerwali �o�nierze trzymaj�cy stra� w bramie, kt�rzy, wypad�szy z odwachu, stan�li w dwa szeregi na przyj�cie ksi�dza biskupa; on za� przejecha� czyni�c krzy� r�k� na obie strony, b�ogos�awi�c �o�nierzy i zebran� w pobli�u szlacht�.</p><p>� Polityczny to pan, ksi��� � rzek� Zag�oba � �e tak ksi�dza biskupa honoruje, chocia� sam zwierzchno�ci ko�cielnej nie uznaje. Da�by B�g, �eby to by� pierwszy krok do nawr�cenia.</p><p>� E! nie b�dzie z tego nic. Niema�o o to stara� czyni�a pierwsza jego �ona i nic nie wsk�ra�a, a� umar�a ze zmartwienia... Ale czemu to Szkoty z warty nie schodz�? Wida�, znowu kto� godny b�dzie przeje�d�a�.</p><p>Jako� w daleko�ci ukaza� si� ca�y orszak zbrojnych �o�nierzy.</p><p>� To dragony Ganchofa, poznaj� � rzek� Wo�odyjowski � ale jakie� karety w �rodku id�!</p><p>Wtem b�bny pocz�y warcze�.</p><p>� Oho! to wida�, kto� wi�kszy od ksi�dza biskupa �mudzkiego! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� Czekaj wa��, ju� s�.</p><p>� Dwie karety w po�rodku.</p><p>� Tak jest. W pierwszej to pan Korf, wojewoda wende�ski.</p><p>� Jak�e! � zakrzykn�� Jan � to znajomy ze Zbara�a...</p><p>Jako� wojewoda pozna� ich, a najpierwej Wo�odyjowskiego, kt�rego widocznie cz�ciej widywa�: wi�c przeje�d�aj�c wychyli� si� z kolaski i zakrzykn��:</p><p>� Witam waszmo�ci�w, starzy towarzysze!... Ot, go�ci wieziem!</p><p>W drugiej karecie, z herbami ksi�cia Janusza, zaprz�gni�tej w cztery bia�e ogiery, siedzia�o dw�ch pan�w wspania�ej postaci, ubranych z cudzoziemska, w kapelusze o szerokich koliskach, spod kt�rych jasne pukle peruk sp�ywa�y im a� na ramiona, na koronkowe szerokie ko�nierze. Jeden, bardzo oty�y, nosi� spiczast� p�ow� brod� i w�sy rozstrz�pione na ko�cach i podniesione do g�ry; drugi, m�odszy, ubrany ca�kiem czarno, mniej rycersk� mia� postaw�, ale mo�e wy�szy jeszcze urz�d, gdy� na szyi b�yszcza� mu z�oty �a�cuch zako�czony jakim� orderem. Obaj widocznie byli cudzoziemcami, spogl�dali bowiem ciekawie na zamek, na ludzi i na ubiory.</p><p>� Co za diab�y? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Nie znam ich, nigdy nie widzia�em! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Wtem karoca przejecha�a i pocz�a okr��a� dziedziniec, by zajecha� przed g��wny korpus zamkowy, dragoni za� zatrzymali si� przed bram�.</p><p>Wo�odyjowski pozna� dowodz�cego nimi oficera.</p><p>� Tokarzewicz! � zakrzykn�� � a bywaj no waszmo��!</p><p>� Czo�em, mo�ci pu�kowniku!</p><p>� A jakich to szo�dr�w wieziecie?</p><p>� To Szwedzi.</p><p>� Szwedzi?</p><p>� Tak jest, i znaczni ludzie. Ten gruby to hrabia Loewenhaupt, a �w cie�szy to Benedykt Shitte baron von Duderhoff.</p><p>� Duderhoff?! � rzek� Zag�oba.</p><p>� A czego oni tutaj chc�? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� B�g ich wie! � odpowiedzia� oficer. � My ich od Bir� eskortujem. Pewnie paktowa� z naszym ksi�ciem przyjechali, bo tam w Bir�ach s�yszeli�my, �e ksi��� wielkie wojsko zbiera i �e ma Inflanty najecha�.</p><p>� Ha, szelmy, tch�rz was oblatuje! � wo�a� Zag�oba. � To Wielkopolsk� naje�d�acie, kr�la rugujecie, a tu k�aniacie si� Radziwi��owi, by was w Inflanty nie po�echta�. Poczekajcie! b�dziecie zmyka� do waszych Duderhoff�w, a� wam po�czochy opadn�! Zaraz my tu z wami podunderujemy. Niech �yje Radziwi��!</p><p>� Niech �yje! � powt�rzy�a stoj�ca przy bramie szlachta.</p><p>� <emphasis>Defensor patriae</emphasis>! Obro�ca nasz! Na Szweda, mo�ci panowie! na Szweda!</p><p>Uczyni�o si� ko�o. Coraz wi�cej szlachty zbiera�o si� z dziedzi�ca, co widz�c, Zag�oba skoczy� na wystaj�cy cok� bramy i pocz�� wo�a�:</p><p>� Mo�ci panowie, s�uchajcie! Kto mnie nie zna, temu powiem, �em jest stary zbara�czyk, kt�ry Bur�aja, najwi�kszego hetmana po Chmielnickim, t� oto star� r�k� usiek�; kto za� nie s�ysza� o Zag�obie, ten, wida�, czasu pierwszej kozackiej wojny groch �uszczy�, kury maca� albo ciel�ta pasa�, czego po tak zacnych kawalerach si� nie spodziewam.</p><p>� Wielki to rycerz! � ozwa�y si� liczne g�osy. � Nie masz w Rzeczypospolitej wi�kszego!... S�uchajcie!</p><p>� S�uchajcie, mo�ci panowie! Starym ko�ciom chcia�o si� wypoczynku; lepiej by mi by�o po piekarniach si� wyl�ga�, twar�g ze �mietan� jada�, po sadach chodzi� i jab�ka zbiera� albo, r�ce w ty� za�o�ywszy, nad �niwakami sta� lub dziewki po �opatkach poklepywa�. Pewnie i nieprzyjaciel by�by mnie dla w�asnego dobra ostawi� w spokoju, bo i Szwedzi, i Kozacy wiedz�, �e mam r�k� przyci�k�, i da�by B�g, aby moje imi� tak by�o znane wa�panom, jak <emphasis>hostibus</emphasis> jest znane.</p><p>� A co to za kur tak g�rnie pieje? � spyta� nagle jaki� g�os.</p><p>� Nie przerywaj! bodaj ci� zabito! � wo�ali inni.</p><p>Lecz Zag�oba dos�ysza�.</p><p>� Wybaczcie, wa�panowie, temu kogutkowi! � zakrzykn�� � bo on jeszcze nie wie, z kt�rej strony ogon, a z kt�rej g�owa.</p><p>Szlachta wybuchn�a ogromnym �miechem, a zmieszany preopinant cofa� si� pr�dzej poza t�um, aby uj�� szyderstw, kt�re pocz�y si� sypa� na jego g�ow�.</p><p>� Wracam do materii! � m�wi� Zag�oba. � Ow�, <emphasis>repeto</emphasis>, nale�a�by mi si� wypoczynek, ale �e ojczyzna w paroksyzmie, �e nieprzyjaciel depce nasz� ziemi�, przetom tu jest, mo�ci panowie, aby razem z wami oponowa� si� <emphasis>hostibus</emphasis> w imi� tej matki, kt�ra nas wszystkich wykarmi�a. Kto przy niej dzi� nie stanie, kto jej na ratunek nie pobie�y, ten nie syn, ale pasierb, ten niegodzien jej mi�o�ci. Ja, stary, id�, niech si� dzieje wola bo�a, a je�li zgin�� przyjdzie, tedy ostatnim tchem b�d� wo�a�: �Na Szweda! panowie bracia! na Szweda!...� Poprzysi�gnijmy sobie, �e nie pr�dzej popu�cimy szable z d�oni, a� ich z ojczyzny wy�eniem!...</p><p>� My i bez przysi�g na to gotowi! � zawo�a�y liczne g�osy. � P�jdziem, gdzie nas nasz hetman ksi��� poprowadzi; zajedziem, gdzie potrzeba.</p><p>� Mo�ci panowie bracia!... Widzieli�cie, jako dw�ch pludrak�w przyjecha�o w z�ocistej karecie. Wiedz� oni, �e nie z Radziwi��em to igra�. B�d� za nim po komnatach chodzi� i w �okcie go ca�owa�, by im da� pok�j. Ale ksi���, mo�ci panowie, od kt�rego z narady wracam, upewni� mnie imieniem ca�ej Litwy, �e nic z pakt�w, nic z pergamin�w, jeno wojna i wojna!</p><p>� Wojna! wojna! � powt�rzy�y jak echa g�osy s�uchaczy.</p><p>� Lecz �e i w�dz � m�wi� dalej Zag�oba � tym �mielej sobie poczyna, im swoich �o�nierzy pewniejszy, oka�my tedy, mo�ci panowie, nasze sentymenta. A nu�e! P�jd�my pod pa�skie okna zakrzykn��: �Haj�e na Szweda!� Za mn�, mo�ci panowie!</p><p>To rzek�szy zeskoczy� z coko�u i ruszy� naprz�d, a t�um za nim, i tak przyszli pod same okna czyni�c gwar coraz wi�kszy, kt�ry w ko�cu zla� si� w jeden olbrzymi okrzyk:</p><p>� Na Szweda! na Szweda!</p><p>Po chwili wypad� z sieni pan Korf, wojewoda wende�ski, zmieszany bardzo, za nim Ganchof, pu�kownik rajtar�w ksi���cych, i obaj pocz�li hamowa� szlacht�, ucisza�, prosi�, �eby si� rozesz�a.</p><p>� Na Boga! � m�wi� pan Korf � tam na g�rze a� szyby dr��, a wa�panowie ani wiecie, jake�cie si� nie w por� z waszymi okrzykami wybrali. Jak�e to mo�ecie pos�om zniewagi czyni�, przyk�ad niekarno�ci dawa�! Kto was do tego pobudzi�?</p><p>� Ja! � odrzek� Zag�oba. � Powiedz wasza mi�o�� ksi�ciu panu w imieniu nas wszystkich, �e go prosimy, aby by� twardy, bo do ostatniej kropli krwi gotowi�my przy nim wytrwa�.</p><p>� Dzi�kuj� waszmo�ciom w imieniu pana hetmana, dzi�kuj� waszmo�ciom, ale ju� si� rozejd�cie. Rozwagi, mo�ci panowie! Na �ywy B�g, rozwagi, bo ojczyzn� do reszty pogr��ycie! Nied�wiedzi� przys�ug� ojczy�nie oddaje, kto dzi� pos��w zniewa�a.</p><p>� Co nam do pos��w! Chcemy si� bi�, nie paktowa�!</p><p>� Cieszy mnie animusz waszmo�ci�w! Przyjdzie na to pora nied�ugo, bogdaj�e i bardzo pr�dko. Wypocznijcie teraz przed wypraw�. Pora na gorza�k� i przek�sk�! �le si� bi� o pustym brzuchu.</p><p>� Prawda, jako �ywo! � zawo�a� pierwszy pan Zag�oba.</p><p>� Prawda, w sedno utrafi�. Skoro ksi��� zna nasze sentymenta, to nie mamy tu co robi�!</p><p>I t�um pocz�� si� rozprasza�, najwi�kszy za� p�yn�� do oficyn, w kt�rych liczne sto�y by�y ju� zastawione. Pan Zag�oba szed� na czele � pan Korf za� wraz z pu�kownikiem Ganchofem udali si� do ksi�cia, kt�ry siedzia� na naradzie z pos�ami szwedzkimi, z ksi�dzem biskupem Parczewskim, z ksi�dzem Bia�ozorem, z panem Adamem Komorowskim i z panem Aleksandrem Mierzejewskim, dworzaninem kr�la Jana Kazimierza, czasowo bawi�cym w Kiejdanach.</p><p>� Kto tam by� sprawc� tej wrzawy? � pyta� ksi���, z kt�rego lwiej twarzy gniew jeszcze nie ust�pi�.</p><p>� To �w szlachcic �wie�o przyby�y, s�awny pan Zag�oba! � odpowiedzia� wojewoda wende�ski.</p><p>� M�ny to rycerz � odpar� ksi��� � ale za wcze�nie mi si� rz�dzi� poczyna.</p><p>To rzek�szy skin�� na pu�kownika Ganchofa i pocz�� mu co� szepta� do ucha.</p><p>Pan Zag�oba tymczasem, rad z siebie, szed� do sal dolnych uroczystym krokiem, maj�c przy sobie pan�w Skrzetuskich i pana Wo�odyjowskiego, do kt�rych m�wi� z cicha:</p><p>� A co, <emphasis>amici</emphasis>? Ledwiem si� pokaza�, ju�em afekt w tej szlachcie ku ojczy�nie rozbudzi�. �atwiej�e teraz ksi�ciu odprawi� z niczym pos��w, bo si� na nasze <emphasis>suffragia</emphasis> potrzebuje tylko powo�a�. Nie b�dzie to, jak my�l�, bez nagrody, cho� najwi�cej mi o honor chodzi. Czego�e� tak stan��, panie Michale, jak skamienia�y i oczy utkwi�e� w on� kolask� przy bramie?</p><p>� To ona! � rzek� ruszaj�c w�sikami pan Micha�. � Na Boga �ywego, ona sama!</p><p>� Kto taki?</p><p>� Billewicz�wna...</p><p>� Ta, kt�ra ci da�a rekuz�?</p><p>� Tak jest. Patrzcie, waszmo�ciowie, patrzcie! Nie zmarnie�e tu cz�eku od �a�o�ci?</p><p>� A poczekajcie no! � rzek� Zag�oba � trzeba si� przyjrzy�.</p><p>Kolaska tymczasem, zatoczywszy ko�o, zbli�y�a si� do rozmawiaj�cych. Siedzia� w niej okaza�y szlachcic z siwiej�cym w�sem, a obok niego panna Aleksandra, pi�kna jak zawsze, spokojna i powa�na.</p><p>Pan Micha� utkwi� w ni� wzrok roz�alony i sk�oni� si� nisko kapeluszem, ale ona nie dostrzeg�a go w t�umie. Zag�oba za� rzek�, spogl�daj�c na jej delikatne, szlachetne rysy:</p><p>� Pa�skie to jakie� dziecko, panie Michale, i za misterna dla �o�nierza. Przyznaj�, �e g�adka, ale ja wol� takie, co to i zrazu nie poznasz: armata czy bia�og�owa?</p><p>� Nie wiesz waszmo��, kto to przyjecha�? � spyta� pan Micha� stoj�cego obok szlachcica.</p><p>� Jak�e nie wiem?! � odpar� szlachcic. � To pan Tomasz Billewicz, miecznik rosie�ski. Wszyscy go tu znaj�, bo to dawny radziwi��owski s�uga i przyjaciel.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Ksi��� nie pokaza� si� tego dnia szlachcie a� do wieczora, obiadowa� bowiem z pos�ami i kilku dygnitarzami, z kt�rymi poprzednio narad� by� sk�ada�. Przysz�y jednak rozkazy do pu�kownik�w, �eby nadworne pu�ki radziwi��owskie, a zw�aszcza regimenty piechoty pod cudzoziemskimi oficerami, sta�y w pogotowiu. W powietrzu pachnia�o prochem. Zamek, lubo nieobronny, otoczony by� wojskiem, jak gdyby pod jego murami miano bitw� stoczy�. Spodziewano si� pochodu najp�niej na jutrzejszy ranek i by�y tego widome oznaki, niezliczona bowiem czelad� ksi���ca zaj�ta by�a �adowaniem na wozy broni, kosztownych sprz�t�w i ksi���cego skarbca.</p><p>Harasimowicz opowiada� szlachcie, �e wozy p�jd� do Tykocina na Podlasie, bo niebezpiecznie by by�o, aby skarbiec zostawa� w nieobronnym kiejda�skim zamku. Przygotowywano i rekwizyta wojenne, kt�re mia�y i�� za wojskiem.</p><p>Rozesz�y si� wie�ci, �e hetman polny Gosiewski dlatego zosta� aresztowany, �e nie chcia� po��czy� swych chor�gwi, stoj�cych w Trokach, z radziwi��owskimi, przeto na jawn� zgub� ca�� wypraw� wystawia�. Zreszt� przygotowania do pochodu, ruch wojsk, turkot armat wytaczanych z zamkowego arsena�u i �w rozgardiasz towarzysz�cy zawsze pierwszym chwilom wojennych wypraw odwr�ci� uwag� w inn� stron� i kaza� zapomnie� rycerstwu o aresztowaniu pana Gosiewskiego i kawalera Judyckiego.</p><p>Obiaduj�ca w olbrzymich dolnych salach oficyn szlachta o niczym nie rozprawia�a, jeno o wojnie, o po�arze Wilna, kt�re ju� dziesi�� dni gorza�o, coraz sro�szym pal�c si� po�arem, o wie�ciach z Warszawy, o post�pach Szwed�w i o Szwedach samych, przeciw kt�rym, jako przeciw wiaro�omcom, napadaj�cym s�siada wbrew traktatowi, maj�cemu jeszcze na sze�� lat si��, burzy�y si� serca, umys�y i wzrasta�a w duszach zawzi�to��. Wie�ci o szybkich post�pach, o kapitulacji Uj�cia, zalaniu Wielkopolski wraz ze wszystkimi miastami, o gro��cym naj�ciu Mazowsza i nieuniknionym wzi�ciu Warszawy nie tylko nie budzi�y trwogi, ale przeciwnie, podnieca�y odwag� i ochot� do boju. Dzia�o si� to dlatego, �e jasne ju� by�y dla wszystkich przyczyny tego szwedzkiego powodzenia. Oto dotychczas nie zetkn�li si� jeszcze ani razu z wojskiem ani z wodzem prawdziwym. Radziwi�� by� pierwszym wojownikiem z rzemios�a, z kt�rym mieli si� zmierzy�, a kt�ry tymczasem wzbudza� absolutn� ufno�� w swe zdolno�ci wojenne w zebranej szlachcie, zw�aszcza �e i pu�kownicy jego zar�czali, i� pobij� Szwed�w w otwartym polu.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej! � m�wi� pan Micha� Stankiewicz, stary i do�wiadczony �o�nierz. � Pami�tam wojny dawniejsze i wiem, �e bronili si� zawsze w zamkach, w warownych obozach, zza sza�czyk�w; nigdy nie �mieli stawi� si� nam w otwartym polu, bo si� jazdy okrutnie bali, a gdzie, dufaj�c w si��, wyst�pili, tam s�uszne otrzymali �wiczenie. Nie wiktoria to da�a w ich r�ce Wielkopolsk�, ale zdrada i pospolitego ruszenia niedo��stwo.</p><p>� Tak jest! � rzecze pan Zag�oba. � Md�y to nar�d, bo ziemia tam okrutnie nieurodzajna i chleba nie maj�, bo jeno szyszki sosnowe miel�, z takiej to m�ki podp�omyki czyni�c, kt�re �ywic� �mierdz�. Inni nad morzem chodz� i co tylko fala wyrzuci, to �r�, jeszcze si� z sob� o owe specja�y bij�c. Ho�ota tam okrutna, dlatego nie masz narodu na cudze �apczywszego, bo nawet Tatarzy ko�skiego mi�sa <emphasis>ad libitum</emphasis> maj�, a oni czasem po roku mi�sa nie widuj� i ci�gle g�odem przymieraj�, chyba �e po��w ryb zdarzy si� obfity.</p><p>Tu Zag�oba zwr�ci� si� do pana Stankiewicza:</p><p>� A waszmo�� to kiedy ze Szwedami si� zapozna�?</p><p>� Pod ksi�ciem Krzysztofem, ojcem tera�niejszego pana hetmana.</p><p>� A ja pod panem Koniecpolskim, ojcem dzisiejszego chor��ego. Srodze�my kilkakro� Gustawa Adolfa w Prusach porazili i je�c�w niema�o�my nabrali; tamem ich na wylot przezna� i wszelkie ich sposoby. Nacudowali si� nad nimi nasi ch�opcy niema�o, bo trzeba waszmo�ciom wiedzie�, �e Szwedzi, jako to nar�d ustawicznie w wodzie brodz�cy i z morza najwi�ksze ci�gn�cy intraty, nurkowie s� <emphasis>exquisitissimi</emphasis>. To�my si� im popisywa� kazali � i co waszmo�ciowie na to powiecie: rzucisz szelm� w jedn� przer�bel, to on ci drug� wyp�ynie i jeszcze �ledzia �ywego w pysku trzyma...</p><p>� Na Boga, co waszmo�� m�wisz?!</p><p>� Niech tu trupem padn�, je�lim tego ma�o sto razy na w�asne oczy nie widzia� i innych dziwnych ich obyczaj�w. Pami�tam i to, �e tak si� na pruskim chlebie spa�li, i� potem wraca� nie chcieli. S�usznie jegomo�� pan Stankiewicz m�wi, �e niet�dzy z nich �o�nierze. Piechot� maj� jak� tak�, ale jazd�, Bo�e si� po�al, bo koni w ich ojczy�nie nie masz i z m�odu nie mog� do jazdy nawykn��.</p><p>� Podobno� najpierw nie na nich p�jdziemy � m�wi� pan Szczyt � jeno za Wilno pom�ci�?</p><p>� Tak jest. Sam to ksi�ciu radzi�em, gdy si� pyta�, co w tej materii my�l� � odpar� Zag�oba.</p><p>� Ale sko�czywszy z jednymi, p�jdziemy wnet na drugich. Musz� si� tam ci pose�kowie poci�.</p><p>� Politycznie ich przyjmuj� � rzek� pan Zaleski � ale nic, chudzi�tka, nie wsk�raj�, a najlepszy dow�d � rozkazy wojsku dane.</p><p>� Mi�y Bo�e, mi�y Bo�e! � m�wi� pan Twarkowski, s�dzia rosie�ski � jak to wraz z niebezpiecze�stwy ochoty przybywa... Ju�e�my ma�o nie zdesperowali, z jednym nieprzyjacielem do czynienia maj�c, a teraz nam na obydw�ch.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej � odpar� Stankiewicz. � Nieraz to bywa, �e si� pozwolisz bi� p�ty, p�ki ci cierpliwo�ci nie zbraknie, a potem, ni st�d, ni zow�d, znajdzie si� i wigor, i fantazja. Ma�o�my to ucierpieli, ma�o przenie�li?!... Spuszczali�my si� na kr�la i pospolite ruszenie koronne, na w�asne si�y nie licz�c, a� wreszcie mamy w�z i przew�z: trzeba albo obydw�ch bi�, albo zgin�� z kretesem...</p><p>� B�g nam pomo�e! Dosy� tego zwlekania!</p><p>� Sztych nam do gard�a przy�o�yli!</p><p>� Przy��my im i my! Poka�emy koroniarczykom, jacy to tu �o�nierze! Nie b�dzie u nas Uj�cia, jako B�g w niebie!</p><p>I w miar� kielich�w rozgrzewa�y si� czupryny i ros�y humory wojenne. Tak nad brzegiem przepa�ci ostatni wysi�ek cz�stokro� o ocaleniu stanowi. Zrozumia�y to te t�umy �o�nierzy i owa szlachta, kt�r� tak niedawno jeszcze Jan Kazimierz do Grodna wzywa� przez rozpaczliwe uniwersa�y na pospolite ruszenie. Teraz wszystkie serca, wszystkie umys�y zwr�cone by�y ku Radziwi��owi; wszystkie usta powtarza�y to gro�ne imi�, z kt�rym do niedawna zawsze zwyci�stwo sz�o w parze. Jako� od niego tylko zale�a�o zebra� rozproszone, poruszy� u�pione si�y kraju i stan�� na czele pot�gi dostatecznej do pomy�lnego rozstrzygni�cia obydw�ch wojen.</p><p>Po obiedzie wzywano do ksi�cia kolejno pu�kownik�w: Mirskiego, kt�ry w pancernej hetma�skiej chor�gwi porucznikowa�, a po nim Stankiewicza, Ganchofa, Char�ampa, Wo�odyjowskiego i So��ohuba. Zdziwili si� troch� starzy �o�nierze, �e ich pojedynczo, nie wsp�lnie, na narad� zapraszaj�; ale mi�e to by�o zdziwienie, ka�dy bowiem odchodzi� z jak�� nagrod�, z jakim� widocznym dowodem ksi���cego faworu; w zamian za� ��da� tylko ksi��� wierno�ci i ufno�ci, kt�re i tak wszyscy z duszy serca mu ofiarowali. Wypytywa� si� te� pan hetman troskliwie, czy pan Kmicic nie wr�ci�, i kaza� sobie da� zna�, gdy wr�ci.</p><p>Jako� wr�ci�, ale dopiero p�nym wieczorem, gdy ju� sale by�y o�wietlone i go�cie pocz�li si� zbiera�. W cekhauzie, dok�d przyszed� si� przebra�, zasta� pana Wo�odyjowskiego i poznajomi� si� z reszt� kompanii.</p><p>� Okrutniem rad, �e waszmo�ci widz� i s�awnych przyjaci� � rzek� wstrz�saj�c r�k� ma�ego rycerza. � Jakobym brata zobaczy�! Mo�esz w to waszmo�� wierzy�, bo ja symulowa� nie umiem. Prawda, �e� mnie szpetnie przez �eb przejecha�, ale� mnie potem na nogi postawi�, czego do �mierci nie zapomn�. Przy wszystkich to m�wi�, �e gdyby nie waszmo��, to bym si� teraz za krat� ko�ata�. Bodaj si� tacy ludzie na kamieniu rodzili. Kto inaczej my�li, ten kiep, i niech mnie diabe� porwie, je�li mu usz�w nie obetn�.</p><p>� Daj wa�� pok�j.</p><p>� W ogie� za wa�panem p�jd�, bodajem przepad�! Wychod�, kto nie wierzy!</p><p>Tu pan Andrzej pocz��, toczy� wyzywaj�cym wzrokiem po oficerach, ale nikt nie zaprzeczy�, bo zreszt� wszyscy lubili i szanowali pana Micha�a; jeno Zag�oba rzek�:</p><p>� Siarczysty jaki� �o�nierz, daj go katu! Widzi mi si�, �e srodze polubi� wa�pana za ten afekt do pana Micha�a, bo mnie si� dopiero spyta�, ile on wart.</p><p>� Wi�cej ni� my wszyscy! � odrzek� Kmicic ze zwyk�� sobie porywczo�ci�.</p><p>Po czym spojrza� na pan�w Skrzetuskich, na Zag�ob� i doda�:</p><p>� Przepraszam waszmo�ci�w, nie chc� nikomu ubli�y�, bowiem, �e�cie cnotliwi ludzie i wielcy rycerze... Nie gniewajcie si�, bo ja bym z serca chcia� na przyja�� wa�pa�stwa zas�u�y�.</p><p>� Nic nie szkodzi � rzek� Jan Skrzetuski � co w sercu, to w g�bie.</p><p>� Daj no wa�pan pyska! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Nie mnie dwa razy tak� rzecz powtarza�!</p><p>I padli sobie w obj�cia. Po czym pan Kmicic zakrzykn��:</p><p>� Musimy dzi� podpi�, nie mo�e by� inaczej!</p><p>� Nie mnie dwa razy tak� rzecz powtarza�! � rzek� jak echo Zag�oba.</p><p>� Wymkniemy si� wcze�niej do cekhauzu, a o napitkach pomy�l�.</p><p>Pan Micha� pocz�� rusza� mocno w�sikami.</p><p>�Nie b�dziesz ty si� mia� ochoty wymyka� � pomy�la� sobie w duchu, spogl�daj�c na Kmicica � jeno zobaczysz, kto tam na pokojach dzisiaj b�dzie...�</p><p>I ju� usta otwiera�, aby powiedzie� Kmicicowi, �e pan miecznik rosie�ski z Ole�k� przyjechali do Kiejdan, ale zrobi�o mu si� jako� md�o na sercu, wi�c zwr�ci� rozmow�.</p><p>� A wa�cina chor�giew gdzie jest? � pyta�.</p><p>� Tu. Gotowiu�ka! By� u mnie Harasimowicz i przyni�s� mi rozkaz od ksi�cia, by o p�nocku ludzie byli na koniach. Pyta�em go, czy to mamy wszyscy rusza�, powiedzia�: nie!... Nie rozumiem, co to znaczy. Z innych oficer�w jedni maj� ten sam rozkaz, inni nie maj�. Ale piechota cudzoziemska wszystka otrzyma�a.</p><p>� Mo�e cz�� wojsk dzi� p�jdzie na noc, cz�� jutro � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� W ka�dym razie ja tu z waszmo�ciami podpij�, a chor�giew niech sobie rusza... Potem w godzin� j� dogoni�.</p><p>W tej chwili wpad� Harasimowicz.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny chor��y orsza�ski! � wo�a� k�aniaj�c si� we drzwiach.</p><p>� A co? Czy si� pali? Jestem! � rzek� Kmicic.</p><p>� Do ksi�cia pana! do ksi�cia pana!</p><p>� Zaraz, jeno szaty zawdziej�. Ch�opi�! kontusz i pas, bo zetn�!</p><p>Pacho�ek w mig poda� reszt� ubioru i w kilka minut p�niej pan Kmicic, strojny jak na wesele, ruszy� do ksi�cia. �una od niego bi�a, tak wyda� si� urodziwy. �upan mia� z lamy srebrnej, dzierzgany w rzuty gwie�dziste, od kt�rych szed� blask na ca�� posta�, a zapi�ty wielkim szafirem pod szyj�. Na to kontusz z b��kitnego aksamitu, pas bia�y, ceny niezmiernej, tak subtelny, �e przez pier�cie� mo�na go by�o przewlec. Srebrzysta szabla usiana szafirami zwiesza�a si� u pasa na jedwabnych rapciach, za pas za� zatkn�� i buzdygan rotmistrzowski, maj�cy powag� osoby oznacza�. Dziwnie zdobi� ten str�j m�odego rycerza i pi�kniejszego m�a trudno by by�o w ca�ym tym niezmiernym t�umie zebranym w Kiejdanch znale��.</p><p>Pan Micha� westchn�� patrz�c na niego i gdy Kmicic znikn�� za drzwiami cekhauzu, rzek� do pana Zag�oby:</p><p>� Z takim przy bia�og�owie ani rady!</p><p>� Ujmij mi jeno trzydzie�ci lat! � rzek� Zag�oba.</p><p>Ksi��� ju� by� tak�e ubrany, gdy wszed� Kmicic, i w�a�nie szatny w towarzystwie dw�ch Murzyn�w wyszed� by� z komnaty. Zostali sam na sam.</p><p>� Daj ci Bo�e zdrowie, �e� pospieszy�! � rzek� ksi���.</p><p>� Do us�ug waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� A chor�giew?</p><p>� Wedle rozkazu.</p><p>� Pewni te� to ludzie?</p><p>� W ogie�, do piek�a p�jd�!</p><p>� To dobrze! Takich ludzi mi potrzeba... i takich jak ty na wszystko gotowych... Ci�gle to powtarzam, �e na nikogo wi�cej ni� na ciebie nie licz�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! nie mog� si� moje zas�ugi r�wna� z zas�ugami starych �o�nierzy, ale je�li mamy na nieprzyjaci� ojczyzny ruszy�, tedy B�g widzi, nie pozostan� w tyle.</p><p>� Nie ujmuj� ja starym zas�ug � rzek� ksi��� � chocia�... mog� przyj�� takie <emphasis>pericula</emphasis>, tak ci�kie terminy, �e i najwierniejsi si� zachwiej�.</p><p>� Niech ten zginie marnie, kto od osoby waszej ksi���cej mo�ci w niebezpiecze�stwie odst�pi!</p><p>Ksi��� spojrza� bystro w twarz Kmicica.</p><p>� A ty... nie odst�pisz?...</p><p>M�ody rycerz zap�on��.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��!...</p><p>� Co chcesz m�wi�?</p><p>� Wyspowiada�em si� waszej ksi���cej mo�ci ze wszystkich grzech�w moich, i taka ich kupa, �e jeno ojcowskiemu sercu waszej ksi���cej mo�ci zawdzi�czam przebaczenie... Ale w tych wszystkich grzechach jednego nie masz: niewdzi�czno�ci.</p><p>� Ani wiaro�omstwa... Wyspowiada�e� si� przede mn� jak przed ojcem, a jam ci nie tylko jak ojciec przebaczy�, alem ci� pokocha� jak syna, kt�rego B�g mi nie da� i dlatego ci�ko mi nieraz na �wiecie. B�d��e mi przyjacielem!</p><p>To rzek�szy, ksi��� wyci�gn�� r�k�, a m�ody rycerz uchwyci� j� i bez wahania do ust przycisn��.</p><p>Milczeli obaj przez d�ug� chwil�; nagle ksi��� utkwi� oczy w oczach Kmicica i rzek�:</p><p>� Billewicz�wna tu jest!</p><p>Kmicic poblad� i pocz�� j�ka� co� niezrozumiale.</p><p>� Umy�lniem po ni� pos�a�, �eby si� ta niezgoda mi�dzy wami sko�czy�a. Zobaczysz j� zaraz, bo jej �a�oba po dziadzie ju� wysz�a. Dzi� tak�e, cho� B�g widzi, �e g�owa p�ka�a mi od roboty, m�wi�em z panem miecznikiem rosie�skim.</p><p>Kmicic porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Czym ja si� waszej ksi���cej mo�ci odp�ac�? Czym ja odp�ac�?...</p><p>� Powiedzia�em wyra�nie panu miecznikowi, �e taka moja wola, aby�cie si� najpr�dzej pobrali, i nie b�dzie ci przeciwny. Przykaza�em mu te�, aby dziewk� z wolna do tego przygotowa�. Mamy czas. Od ciebie wszystko zale�y, a ja szcz�liwy b�d�, je�li ci� nagroda z r�k moich dojdzie i daj Bo�e doczeka�, wiele innych, bo� ty powinien p�j�� wysoko. Grzeszy�e�, bo� m�ody, ale� ju� s�aw� na polu zdoby� niepo�ledni�... i wszyscy m�odzi gotowi wsz�dy i�� za tob�. Dla Boga, powiniene� p�j�� wysoko! Nie dla takiego to rodu, jak tw�j, urz�dy powiatowe... Zali wiesz, �e� ty Kiszk�w krewny, a z Kiszczanki ja si� rodz�... Trzeba ci jeno statku, na co o�enek najlepsza rzecz. Bierz�e on� dziewczyn�, kiedy ci do serca przypad�a, i pami�taj, kto ci j� daje.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, ja chyba oszalej�!... �ycie, krew moja do waszej ksi���cej mo�ci nale��!... Co mam czyni�, aby si� wywdzi�czy�? co? M�w wasza ksi���ca mo��! rozkazuj!</p><p>� Dobrem za dobro mi odp�a�... Miej wiar� we mnie, miej ufno��, �e co uczyni�, to dla dobra publicznego uczyni�. Nie odst�puj mnie, gdy b�dziesz widzia� zdrad� i odst�pstwo innych, gdy si� z�o�� wzmo�e, gdy mnie samego...</p><p>Tu ksi��� urwa� nagle.</p><p>� Przysi�gam! � rzek� z zapa�em Kmicic � i parol kawalerski daj� do ostatniego tchnienia sta� przy osobie waszej ksi���cej mo�ci, mego wodza, ojca i dobrodzieja!</p><p>To rzek�szy Kmicic spojrza� oczyma pe�nymi ognia na ksi�cia i a� strwo�y� si� zmian�, kt�ra nagle zasz�a w jego twarzy. Twarz ta by�a czerwona, �y�y na niej nabra�y, krople potu g�sto osiad�y na wynios�ym czole, a oczy rzuca�y blask niezwyk�y.</p><p>� Co waszej ksi���cej mo�ci jest? � pyta� niespokojnie rycerz.</p><p>� Nic, nic!...</p><p>Radziwi�� wsta�, ruszy� spiesznym krokiem do kl�cznika i zerwawszy z niego krucyfiks, pocz�� m�wi� gwa�townym, przyt�umionym g�osem:</p><p>� Na ten krzy� przysi�gnij, �e mnie nie opu�cisz do �mierci!...</p><p>Mimo ca�ej gotowo�ci i zapa�u Kmicic spogl�da� przez chwil� na niego ze zdumieniem.</p><p>� Na t� m�k� Chrystusa... przysi�gnij!... � nalega� hetman.</p><p>� Na t� m�k� Chrystusa... przysi�gam! � rzek� Kmicic k�ad�c palce na krucyfiksie.</p><p>� Amen! � doda� uroczystym g�osem ksi���.</p><p>Echo wysokiej komnaty powt�rzy�o gdzie� pod sklepieniem: �Amen�, i nasta�a d�uga cisza. S�ycha� by�o tylko oddech pot�nej radziwi��owskiej piersi. Kmicic nie odrywa� od hetmana zdumionych oczu.</p><p>� Teraz ju�e� m�j... � rzek� wreszcie ksi���.</p><p>� Zawszem do waszej ksi���cej mo�ci nale�a� � odpar� skwapliwie m�ody rycerz � ale racz mi wasza ksi���ca mo�� powiedzie�, racz mnie obja�ni�, co si� dzieje? Dlaczego wasza ksi���ca mo�� w�tpi�e� o tym? Czyli grozi co dostojnej osobie? Aza zdrada jaka, jakowe machinacje zosta�y odkryte?</p><p>� Zbli�a si� czas pr�by � rzek� ponuro ksi��� � a co do nieprzyjaci�, nie wiesz-li to, �e pan Gosiewski, pan Judycki i pan wojewoda witebski radzi by mnie na dno przepa�ci pogr��y�? Tak jest! Wzmaga si� nieprzyjaciel domu mego, szerzy si� zdrada i gro�� kl�ski publiczne. Dlatego m�wi�: zbli�a si� czas pr�by...</p><p>Kmicic zamilk�, ale ostatnie s�owa ksi�cia nie rozproszy�y ciemno�ci, jakie obsiad�y jego umys�, i pr�no pyta� sam siebie, co mo�e grozi� w tej chwili pot�nemu Radziwi��owi? Wszak�e sta� na czele wi�kszych si� ni� kiedykolwiek. W samych Kiejdanch i w okolicy sta�o tyle wojska, �e gdyby by� ksi��� mia� podobn� pot�g�, zanim pod Szk��w ruszy�, los ca�ej wojny wypad�by niezawodnie inaczej.</p><p>Gosiewski i Judycki byli mu wprawdzie niech�tni, ale obydw�ch mia� w r�ku i pod wart�, a co do wojewody witebskiego, zbyt to by� cnotliwy cz�owiek, zbyt dobry obywatel, aby w przeddzie� nowej wyprawy przeciw nieprzyjacio�om mo�na si� by�o obawia� z jego strony jakichkolwiek przeszk�d i machinacji.</p><p>� B�g widzi, nic nie rozumiem! � zakrzykn�� Kmicic nie umiej�cy w og�le utrzyma� swoich my�li.</p><p>� Dzi� jeszcze zrozumiesz wszystko � odpar� spokojnie Radziwi��. � A teraz p�jd�my do sali.</p><p>I wzi�wszy pod r�k� m�odego pu�kownika skierowa� si� z nim ku drzwiom.</p><p>Przeszli kilka komnat. Z daleka, z olbrzymiej sali, dochodzi�y d�wi�ki kapeli, kt�rej przewodzi� Francuz sprowadzony umy�lnie przez ksi�cia Bogus�awa. Grano te� menueta, kt�rego w�wczas na dworze francuskim ta�cowywano. �agodne tony miesza�y si� z gwarem licznych g�os�w ludzkich. Ksi��� Radziwi�� zatrzyma� si� i s�ucha�.</p><p>� Daj Bo�e � rzek� po chwili � aby ci wszyscy go�cie, kt�rych pod dach przyjmuj�, nie przeszli jutro do moich nieprzyjaci�.</p><p>� Mo�ci ksi��� � odpar� Kmicic � mam nadziej�, �e nie masz mi�dzy nimi szwedzkich stronnik�w...</p><p>Radziwi�� drgn�� i wstrzyma� si� nagle.</p><p>� Co ty chcesz powiedzie�?</p><p>� Nic, mo�ci ksi���, jeno, �e tam zacni �o�nierze si� wesel�.</p><p>� Chod�my... Czas poka�e i B�g os�dzi, kto zacny... Chod�my!</p><p>Przy samych drzwiach sta�o dwunastu pazi�w, cudnych chlopi�t przybranych w pi�ra i aksamity. Ujrzawszy hetmana sformowali si� w dwa szeregi, ksi��� za� zbli�ywszy si� pyta�:</p><p>� Jej ksi���ca mo�� wesz�a ju� na sal�?</p><p>� Tak jest, mo�ci ksi���! � odpowiedzieli ch�opcy.</p><p>� A ich mo�ciowie pos�owie?</p><p>� S� tak�e.</p><p>� Otwieraj!</p><p>Obie po�owy drzwi rozwar�y si� w mgnieniu oka, potok �wiat�a lun�� przez nie i o�wieci� olbrzymi� posta� hetmana, kt�ry maj�c za sob� pana Kmicica i pazi�w, wszed� na podniesienie, na kt�rym krzes�a dla przedniejszych go�ci by�y zastawione.</p><p>Wnet ruch uczyni� si� w sali, wszystkie oczy zwr�ci�y si� na ksi�cia, potem jeden okrzyk wyrwa� si� z setek piersi rycerskich.</p><p>� Niech �yje Radziwi��! Niech �yje! Niech nam hetmani! Niech �yje!</p><p>Ksi��� k�ania� si� g�ow� i r�k�, nast�pnie j�� wita� go�ci zebranych na estradzie, kt�rzy podnie�li si� w chwili, gdy wchodzi�. Byli tam mi�dzy znakomitszymi, opr�cz samej ksi�nej, dwaj pos�owie szwedzcy, pose� moskiewski, pan wojewoda wende�ski, ksi�dz biskup Parczewski, ksi�dz Bia�ozor, pan Komorowski, pan Mierzejewski, pan Hlebowicz, starosta �mudzki, szwagier hetma�ski, jeden m�ody Pac, oberszt Ganchof, pu�kownik Mirski, Weissenhoff, pose� ksi�cia kurlandzkiego, i kilka pa� z otoczenia ksi�nej.</p><p>Pan hetman, jako przysta�o na go�cinnego gospodarza, pocz�� powitania od pos��w, z kt�rymi kilkana�cie s��w uprzejmych zamieni�, po czym wita� innych, a sko�czywszy zasiad� na krze�le z gronostajowym baldachimem i spogl�da� na sal�, w kt�rej jeszcze brzmia�y okrzyki:</p><p>� Niech �yje!... Niech nam hetmani!... Niech �yje!...</p><p>Kmicic, ukryty za baldachimem, patrzy� r�wnie� na t�umy. Wzrok jego przeskakiwa� z twarzy na twarz, szukaj�c w�r�d nich ukochanych rys�w tej, kt�ra w tej chwili zajmowa�a ca�� dusz� i serce rycerza. Serce bi�o mu jak m�otem...</p><p>�Ona tu jest! Za chwil� j� ujrz�, przem�wi� do niej!...� � powtarza� sobie w my�li... I szuka�, szuka� coraz chciwiej, coraz niespokojniej. Ot, tam! ponad pi�rami wachlarza wida� jakie� brwi czarne, bia�e czo�o i jasne w�osy. To ona!</p><p>Kmicic dech wstrzymuje, jakby w obawie, �eby nie sp�oszy� zjawiska, ale tymczasem poruszaj� si� pi�ra, twarz si� ods�ania � nie! to nie Ole�ka, to nie ta mi�a i najmilejsza. Wzrok leci dalej, obejmuje wdzi�czne postacie, �lizga si� po pi�rach, at�asach, rozkwit�ych jak kwiaty twarzach, i �udzi si� co chwila. Nie ona i nie ona! A� wreszcie, hen! w g��bi, wedle framugi okna, zamajaczy�o co� bia�ego i rycerzowi pociemnia�o w oczach � to Ole�ka, to ta mi�a i najmilejsza......</p><p>Kapela poczyna gra� na nowo, t�umy przechodz�, kr�c� si� damy, migoc� strojni kawalerowie, a on, jak �lepy i g�uchy, nic nie widzi, tylko j�, i patrzy tak chciwie, jakby j� pierwszy raz widzia�. Niby to ta sama Ole�ka z Wodokt�w, a inna. W tej ogromnej sali i w tym t�umie wydaje si� jaka� mniejsza i twarzyczk� ma drobniejsz�, rzek�by�: dziecinn�. Ot! wzi��by� ca�� na r�ce i przytuli�! A przecie znowu ta sama, cho� inna: te� same to rysy, te s�odkie usta, takie� rz�sy, cie� rzucaj�ce na policzki, i to czo�o jasne, spokojne, kochane... Tu wspomnienia jak b�yskawice poczynaj� si� przesuwa� przez g�ow� pana Andrzeja: owa czeladna w Wodoktach, gdzie j� ujrza� po raz pierwszy, i te ciche komnatki, w kt�rych przesiadywali razem. Co za s�odycz, cho�by tylko wspomina�!... A ta sanna do Mitrun�w, podczas kt�rej on j� ca�owa�!... Potem ju� ludzie pocz�li ich rozdziela� i burzy� j� przeciw niemu.</p><p>�A! �eby to pioruny zatrzas�y! � zakrzykn�� w duszy pan Kmicic. � Co ja mia�em i com ja utraci�! Jaka ona by�a bliska, a jaka teraz daleka!�</p><p>Siedzi oto z dala, jak obca, ani wie, �e on tu jest. I gniew, ale zarazem �al niezmierny pochwyci� pana Andrzeja, �al, dla kt�rego innych s��w nie znalaz�, jeno wykrzyk w duszy, kt�ry przez usta nie przeszed�:</p><p>�Ej, ty! Ole�ka! ej, ty!...�</p><p>Nieraz pan Andrzej w�cieka� si� na siebie za swoje dawne post�pki, �e miewa� ochot� kaza� si� ludziom w�asnym rozci�gn�� i sto bizun�w wyliczy�, ale nigdy nie wpad� w taki gniew jak teraz, gdy j� zn�w ujrza� po d�ugim niewidzeniu, cudniejsz� jeszcze ni� zwykle, cudniejsz� nawet, ni� sobie wyobra�a�. W tej chwili chcia�by si� pastwi� nad sob�, ale �e by� mi�dzy lud�mi, w dostojnym towarzystwie, wi�c tylko z�by zaciska� i jakoby chc�c sobie umy�lnie jeszcze wi�kszy b�l zada�, powtarza� w duchu:</p><p>�Dobrze ci tak, kpie! Dobrze ci!�</p><p>Tymczasem d�wi�ki kapeli umilk�y znowu i zamiast nich us�ysza� pan Andrzej g�os hetmana:</p><p>� Chod� za mn�!</p><p>Kmicic zbudzi� si� jakby ze snu.</p><p>Ksi��� zeszed� ze wzniesienia i wmiesza� si� mi�dzy go�ci. Na twarzy mia� u�miech �agodny i dobrotliwy, kt�ry zdawa� si� jeszcze podnosi� majestat jego postaci. By� to ten sam wspania�y pan, kt�ry czasu swego, przyjmuj�c kr�low� Mari� Ludwik� w Niepor�cie, dziwi�, zdumiewa� i gasi� dworak�w francuskich nie tylko przepychem, ale i dworno�ci� swych obyczaj�w; ten sam, o kt�rym z takim uwielbieniem pisa� Jan Laboureur w relacji ze swej podr�y. Teraz wi�c zatrzymywa� si� co chwila przy powa�niejszych matronach, przy zacniejszej szlachcie i pu�kownikach, maj�c dla ka�dego z go�ci jakie� �askawe s�owo, dziwi�c obecnych sw� pami�ci� i jednaj�c w mgnieniu oka wszystkie serca. Oczy obecnych biega�y za nim, gdzie si� tylko poruszy�, on za� z wolna zbli�y� si� do pana miecznika rosie�skiego Billewicza i rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� ci, stary przyjacielu, �e� przyby�, chocia� mia�bym si� prawo i gniewa�. Nie o sto mil Billewicze od Kiejdan, a z ciebie <emphasis>rara avis</emphasis> pod moim dachem.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � odpowiedzia� pan miecznik k�aniaj�c si� nisko � krzywd� ojczy�nie czyni, kto waszej ksi���cej mo�ci czas zabiera.</p><p>� A ja ju� my�la�em si� zem�ci� i najecha� ci� w Billewiczach, a przecie my�l�, �e przyj��by� wdzi�cznie starego kompana obozowego?</p><p>S�ysz�c to pan miecznik a� zarumieni� si� ze szcz�cia, a ksi��� m�wi� dalej:</p><p>� Jeno czasu, czasu zawsze nie staje! Ale jak krewniaczk�, wnuczk� nieboszczyka pana Herakliusza, b�dziesz za m�� wydawa�, to ju� na weselisko koniecznie zjad�, bom wam to obydwom powinien.</p><p>� Daj�e Bo�e dziewce jak najpr�dzej! � zawo�a� pan miecznik.</p><p>� Tymczasem przedstawiam ci pana Kmicica, chor��ego orsza�skiego, z tych Kmicic�w, co to Kiszkom, a przez Kiszk�w i Radziwi��om krewni. Musia�e� to nazwisko od Herakliusza s�ysze�, bo on Kmicic�w jak braci kocha�...</p><p>� Czo�em, czo�em! � powt�rzy� pan miecznik, kt�remu zaimponowa�a nieco wielko�� rodu m�odego kawalera g�oszona przez samego Radziwi��a.</p><p>� Witam pana miecznika dobrodzieja i s�u�bie si� jego polecam � rzek� �mia�o i nie bez pewnej dumy pan Andrzej. � Pan pu�kownik Herakliusz by� mi ojcem i dobrodziejem, a cho� si� p�niej popsowa�a jego robota, to jednak nie przesta�em mi�owa� wszystkich Billewicz�w, jakoby w�asna moja krew w nich p�yn�a.</p><p>� Szczeg�lnie � rzek� ksi��� k�ad�c poufale r�k� na ramieniu m�odzie�ca � nie przesta� mi�owa� jednej Billewicz�wny, z czym mi si� dawno zwierzy�.</p><p>� I ka�demu do oczu to powt�rz�! � rzek� zapalczywie Kmicic.</p><p>� Powoli, powoli! � odpowiedzia� ksi���. � To, widzisz, mo�ci mieczniku, z siarki i ognia jest kawaler, przez co i nabroi� troch�; ale �e m�ody i pod moj� szczeg�lniejsz� jest protekcj�, przeto tusz�, �e jak we dw�ch zaczniem b�aga�, tak i otrzymamy zdj�cie kondemnaty przed onym wdzi�cznym trybuna�em.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� uczyni, co zechce! � odrzek� pan miecznik. � Nieszcz�sna dziewka musi zakrzykn�� jak ona kap�anka poga�ska Aleksandrowi: �Kt� ci si� oprze!�.</p><p>� A my jako �w Macedo�czyk, poprzestaniem na tej wr�bie � m�wi� �miej�c si� ksi���. � Ale do�� tego! Prowad��e nas teraz do swej krewniaczki, bo i ja rad j� obacz�. Niech�e si� naprawi ta robota pana Herakliusza, kt�ra si� popsowa�a.</p><p>� S�u�� waszej ksi���cej mo�ci!... Tam oto dziewczyna siedzi pod opiek� pani Wojni��owiczowej, naszej krewnej. Jeno b�agam o przebaczenie, je�li si� skonfunduje, bom te� jeszcze nie mia� czasu jej ostrzec.</p><p>Przewidywania pana miecznika by�y s�uszne. Na szcz�cie Ole�ka nie w tej dopiero chwili ujrza�a pana Andrzeja przy boku hetma�skim, wi�c mog�a nieco przyj�� do siebie, ale na razie o ma�o nie opu�ci�a jej przytomno��. Poblad�a jak p��tno, nogi zadr�a�y pod ni� i patrzy�a tak na m�odego rycerza, jakby patrzy�a na ducha zjawiaj�cego si� z tamtego �wiata. I d�ugo oczom nie chcia�a wierzy�. To� ona sobie wyobra�a�a, �e �w nieszcz�nik albo tu�a si� gdzie� po lasach, bez dachu nad g�ow�, opuszczony od wszystkich, �cigany jak dziki zwierz przez sprawiedliwo��; albo zamkni�ty w wie�y, spogl�da rozpaczliwym wzrokiem przez �elazn� krat� na weso�y �wiat bo�y. B�g jeden wiedzia�, jak straszny nieraz �al gryz� jej serce i oczy za tym strace�cem; B�g jeden m�g� policzy� �zy, kt�re w samotno�ci nad jego losem, tak okrutnym, cho� tak zas�u�onym, wyla�a � a tymczasem on znalaz� si� w Kiejdanch, wolny, przy boku hetma�skim, dumny i strojny w lamy i aksamity, z pu�kownikowskim buzdyganem za pasem, ze wzniesionym czo�em, z rozkazuj�c� hard� twarz� junack� i sam hetman wielki, sam Radziwi��, k�ad� mu r�k� poufale na ramieniu. Dziwne a sprzeczne uczucia splot�y si� naraz w sercu dziewczyny; wi�c jaka� wielka ulga, jakby jej kto brzemi� zdj�� z ramion; wi�c jaki� �al, �e tyle lito�ci i zmartwienia posz�o na pr�no; wi�c i ten zaw�d, jakiego doznaje ka�da uczciwa dusza na widok bezkarno�ci zupe�nej za ci�kie grzechy i wyst�pki; wi�c i rado��, i poczucie w�asnej niemocy, i granicz�cy z przestrachem podziw dla tego junaka, kt�ry potrafi� z takiej toni wyp�yn��.</p><p>Tymczasem ksi���, miecznik i Kmicic sko�czyli rozmow� i pocz�li si� zbli�a�. Dziewczyna nakry�a oczy powiekami i podnios�a tak ramiona jak ptak skrzyd�a, kiedy chce g�ow� mi�dzy nimi ukry�. By�a zupe�nie pewna, �e id� ku niej. Nie patrz�c, widzia�a ich, czu�a, �e s� bli�ej i bli�ej, �e ju� nadchodz�, �e zatrzymali si�. Tak by�a tego pewna, �e nie podnosz�c powiek wsta�a nagle i z�o�y�a g��boki uk�on ksi�ciu.</p><p>On za� istotnie sta� ju� przed ni� i przem�wi�:</p><p>� Na m�k� Pa�sk�!... Teraz si� m�odemu nie dziwi�, bo cudnie to kwiecie rozkwit�o... Witam ci�, moja panienko, witam z ca�ego serca i duszy kochan� wnuczk� mojego Billewicza. Poznajesz�e mnie?</p><p>� Poznaj�, wasza ksi���ca mo��! � odrzek�a dziewczyna.</p><p>� A ja bym ci� nie pozna�, bom ci� jeszcze m��dk� nierozkwit�� ostatni raz widzia�, nie w tej ozdobie, w jakiej teraz chodzisz... Podnie� no jeno one firanki z oczu... Dla Boga! szcz�liwy nurek, kt�ry tak� per�� wy�owi; nieszcz�sny, kt�ry j� mia� i straci�... Ow� stoi tu przed tob� taki desperat w osobie tego kawalera. Poznajesz�e i jego?</p><p>� Poznaj� � szepn�a Ole�ka nie podnosz�c oczu.</p><p>� Wielki to grzesznik i do spowiedzi ci go przyprowadzam... Zadaj mu pokut�, jak� chcesz, ale rozgrzeszenia nie odmawiaj, �eby go desperacja do ci�szych jeszcze grzech�w nie przywiod�a.</p><p>Tu ksi��� zwr�ci� si� do pana miecznika i do pani Wojni��owiczowej:</p><p>� Zostawmy m�odych, mo�ciwi pa�stwo, bo nie wypada przy spowiedzi asystowa�, a mnie i moja wiara tego zakazuje.</p><p>Po chwili pan Andrzej i Ole�ka zostali sami.</p><p>Serce jej t�uk�o si� w piersi jak w go��biu, nad kt�rym jastrz�b zawisn��, a i on by� wzruszony. Opu�ci�a go zwyk�a �mia�o��, porywczo�� i pewno�� siebie. Przez d�ugi czas milczeli oboje.</p><p>Nareszcie on pierwszy ozwa� si� niskim, przyt�umionym g�osem:</p><p>� Nie spodziewa�a� si� mnie widzie�, Ole�ka?</p><p>� Nie � szepn�a dziewczyna.</p><p>� Na Boga! gdyby tu Tatar stan�� ko�o ciebie, mniej by� by�a trwo�na. Nie b�j�e si�! Patrz, ilu tu ludzi. �adna krzywda nie spotka ci� ode mnie. A cho�by�my sami byli, nie mia�aby� si� czego ba�, bom sobie zaprzysi�g� szanowa� ci�. Miej�e ufno�� we mnie!</p><p>Na chwil� podnios�a oczy i spojrza�a na niego.</p><p>� Sk�d mam mie� ufno��?</p><p>� Prawda, grzeszy�em, ale to ju� min�o i nie powt�rzy si� wi�cej... Gdym po owym pojedynku z Wo�odyjowskim na �o�u le�a� bliski �mierci, wtedym sobie powiedzia�: nie b�dziesz jej bra� przemoc�, szabl�, ogniem, jeno zacnymi uczynkami na ni� zas�u�ysz i przebaczenie wyjednasz!... To� i w niej serce nie z kamienia, i zawzi�to�� jej przeminie; ujrzy popraw�, to wybaczy!... Wi�cem sobie zaprzysi�g� popraw� i dotrzymam... Zaraz mnie te� B�g pob�ogos�awi�, bo przyjecha� Wo�odyjowski i przywi�z� mi list zapowiedni. M�g� go nie da�, a da�; zacny cz�owiek! Przez to ju� i do s�d�w nie potrzebowa�em stawa�, bom pod hetma�sk� inkwizycj� przeszed�. Wyspowiada�em si� ksi�ciu ze wszystkich grzech�w jako ojcu; on za� nie tylko przebaczy�, ale obieca� wszystko za�agodzi� i broni� mnie od nie�yczliwo�ci ludzkiej. Niech mu B�g b�ogos�awi... Nie b�d� banitem, Ole�ka, z lud�mi si� pojednam, s�aw� odzyszcz�, ojczy�nie si� zas�u��, krzywdy naprawi�... Ole�ka! A ty co na to?!... Nie rzekniesz�e mi dobrego s�owa?</p><p>I pocz�� patrze� na ni� pilnie, i r�ce sk�ada�, jakby si� do niej modli�.</p><p>� Mog� ja wierzy�? � odrzek�a dziewczyna.</p><p>� Mo�esz, jak mi B�g mi�y, powinna�! � odpar� Kmicic. � Patrzaj, �e w to uwierzyli i ksi��� hetman, i pan Wo�odyjowski. To� wszystkie post�pki moje im znane, a uwierzyli... Widzisz!... Czemu by� to ty jedna mia�a mi nie ufa�?</p><p>� Bom �zy ludzkie widzia�a z powodu wa�pana wylewane... Bom groby widzia�a, jeszcze traw� nie poros�e...</p><p>� To i porosn�, a one �zy sam obetr�.</p><p>� Naprz�d to wa�pan uczy�.</p><p>� Daj mi jeno nadziej�, �e jak uczyni�, to i ciebie odzyszcz�... Dobrze ci m�wi�: �Naprz�d to uczy�...� A nu� ja uczyni�, a ty za innego przez ten czas p�jdziesz? Bo�e ratuj! Bo�e uchowaj od takiej rzeczy, bo chybabym oszala�. Na imi� boskie b�agam ci�, Ole�ka, daj�e mi pewno��, �e ci� nie utrac�, zanim z tamt� wasz� szlacht� do zgody przyjd�. Pami�tasz? sama� mi to napisa�a, a ja on list chowam i jak mi bardzo na duszy ci�ko, to go sobie odczytuj�. Niczego wi�cej nie chc�, tylko mi jeszcze powt�rz, �e czeka� b�dziesz, �e za innego nie p�jdziesz!...</p><p>� Wa�pan wiesz, �e mi wedle testamentu uczyni� tego nie wolno. Jeno do klasztoru mog� si� schroni�.</p><p>� O, to by� mnie ucz�stowa�a! Przez B�g �ywy, daj sobie pok�j z klasztorem, bo mnie mrowie na sam� my�l przechodzi. Daj�e pok�j, Ole�ka, a nie, to ci tu przy wszystkich do n�g padn� i b�d� b�aga�, aby� tego nie czyni�a. Pana Wo�odyjowskiego odm�wi�a�, wiem, bo sam mi o tym powiada�. On to mnie zach�ca�, abym ci� dobrymi uczynkami zdoby�... Ale na co by si� to zda�o, gdyby� mia�a do zakonu wst�powa�? Powiesz mi, �e cnot� dla cnoty trzeba praktykowa�... a ja ci odpowiem, �e mi�uj� ci� jak desperat i nie chc� o niczym wi�cej wiedzie�. Kiedy� wyjecha�a z Wodokt�w, ledwiem z �o�a powsta�, ju�em ci� szuka� zacz��. Stawia�em chor�giew na nogi, ka�d� chwil� mia�em zaj�t�, nie mia�em czasu strawy zje��, nocy przespa�, a przeciem szukania nie zaniecha�. Tak ju� przysz�o na mnie, �e mi bez ciebie ani �ycia, ani spokoju! Tak si� ju� uczepi�o! Nic, tylko wzdychaniami �y�em. Dowiedzia�em si� wreszcie, �e� u pana miecznika w Billewiczach. To, powiadam ci, pasowa�em si� z my�lami jakoby z nied�wiedziem: jecha�, nie jecha�?... Alem nie �mia� jecha�, �eby mnie ��ci� nie napojono. Powiedzia�em sobie wreszcie: nie uczyni�em jeszcze nic dobrego... nie pojad�... A� ksi���, ojciec m�j kochany, ulitowa� si� nade mn� i pos�a� prosi� was do Kiejdan, abym cho� oczy swoim kochaniem m�g� nape�ni�... ile �e na wojn� ruszamy. Nie ��dam, aby� jutro zaraz za mnie sz�a... Ale bogdaj s�owo dobre od ciebie us�ysz�, bogdaj si� zapewni�, b�dzie mi l�ej... Moja� ty duszo jedyna... Nie chc� zgin��, ale w bitwie ka�demu si� to mo�e przytrafi�, bo przecie nie b�d� si� za innych chowa�... wi�c mi powinna� odpu�ci�, jako si� umieraj�cemu odpuszcza.</p><p>� Niech wa�pana B�g ochrania i wyprowadzi � odpar�a dziewczyna mi�kkim g�osem, po kt�rym zaraz pozna� pan Andrzej, �e s�owa jego wywar�y skutek.</p><p>� Moje ty z�oto szczere! Dzi�kuj�� i za to. A nie p�jdziesz do klasztoru?</p><p>� Jeszcze nie p�jd�.</p><p>� Bodaj�e ci B�g b�ogos�awi�!</p><p>I jak na wiosn� �niegi taj�, tak mi�dzy nimi pocz�a topnie� nieufno�� i czuli si� bli�si siebie ni� przed chwil�. Serca mieli l�ejsze, w oczach im poja�nia�o. A przecie� ona nic nie obieca�a i on mia� ten rozum, �e niczego na razie nie ��da�. Ale czu�a to sama, �e jej nie wolno, �e nie godzi si� zamyka� mu drogi do poprawy, o kt�rej m�wi� tak szczerze. O jego szczero�ci nie w�tpi�a ju� ani na chwil�, bo to nie by� cz�owiek, kt�ry by co� udawa� umia�. Lecz g��wny pow�d, dla kt�rego nie odtr�ci�a go na nowo, dla kt�rego zostawi�a mu nadziej�, by� ten, �e w g��bi serca kocha�a jeszcze tego junaka. Mi�o�� t� przywali�a g�ra goryczy, rozczarowania i bole�ci, ale mi�o�� �y�a, gotowa zawsze wierzy� i przebacza� bez ko�ca.</p><p>�On lepszy od swoich uczynk�w � my�la�a dziewczyna � i nie ma ju� tych, kt�rzy go do wyst�pk�w popychali; m�g�by si� chyba z desperacji czego znowu dopu�ci�, niech�e nie desperuje nigdy.�</p><p>I poczciwe serce uradowa�o si� w�asnym przebaczeniem. Na jagody Ole�ki wyst�pi�y rumie�ce tak �wie�e jak r�a pod rann� ros�; oczy mia�y blask s�odki a �ywy, i rzek�by�: jasno�� bi�a od nich na sal�. Przechodzili ludzie i dziwili si� cudnej parze, bo te� takich dwojga pani�tek trudno by�o ze �wiec� znale�� w ca�ej tej sali, w kt�rej przecie� zebrany by� kwiat szlachty i szlachcianek.</p><p>Oboje przy tym, jak gdyby si� um�wili, jednako byli ubrani, gdy� i ona mia�a sukni� ze srebrnej lamy, spi�t� szafirem, i b��kitny z aksamitu weneckiego kontusik. �Chyba brat i siostra!� � m�wili ci, kt�rzy ich nie znali, ale inni zaraz na to czynili uwag�: �Nie mo�e by�, bo mu si� oczy nadto do niej jarz�.�</p><p>Tymczasem w sali marsza�ek da� zna�, �e czas do sto�u siada�, i zaraz uczyni� si� ruch niezwyczajny. Hrabia Loewenhaupt, ca�y w koronkach, szed� naprz�d pod r�k� z ksi�n�, kt�rej pow�ok� p�aszcza nios�o dw�ch pazi�w prze�licznych; za nim baron Shitte prowadzi� pani� Hlebowiczow�, tu� szed� ksi�dz biskup Parczewski z ksi�dzem Bia�ozorem, obaj jakby czym� zmartwieni i zas�pieni.</p><p>Ksi��� Janusz, kt�ry w pochodzie ust�powa� pierwsze�stwa go�ciom, ale za sto�em bra� obok ksi�nej miejsce najwy�sze, wi�d� pani� Korfow�, wojewodzin� wende�sk�, bawi�c� ju� od tygodnia w Kiejdanch. I tak sun�� ca�y szereg par jako w�� stubarwny i rozwija� si�, i mieni�. Kmicic wi�d� Ole�k�, kt�ra leciuchno wspar�a rami� na jego ramieniu, on za� spogl�da� bokiem na jej delikatn� twarz, szcz�liwy, jako pochodnia pa�aj�cy, najwi�kszy magnat mi�dzy tymi magnatami, bo najwi�kszego skarbu bliski.</p><p>Tak id�c posuwisto przy d�wi�kach kapeli, weszli do sali jadalnej, kt�ra wygl�da�a jak ca�y gmach osobny. St� zastawiony by� w podkow�, na trzysta os�b, i gi�� si� pod srebrem i z�otem. Ksi��� Janusz, jako cz�� majestatu kr�lewskiego w sobie maj�cy i tylu kr�lom pokrewny, wzi�� obok ksi�nej miejsce najwy�sze, a wszyscy, przechodz�c mimo, k�aniali si� nisko i zasiadali wedle godno�ci.</p><p>Lecz widocznie, jak zdawa�o si� obecnym, pami�ta� hetman, �e to ostatnia uczta przed straszn� wojn�, w kt�rej si� losy olbrzymich pa�stw rozstrzygn�, bo nie mia� w twarzy spokoju. Udawa� u�miech i weso�o��, a tak wygl�da�, jakby pali�a go gor�czka. Czasami widoczna chmura osiada�a mu na gro�nym czole i siedz�cy bli�ej mogli dostrzec, �e czo�o to by�o g�sto kroplami potu okryte; czasem wzrok jego biega� szybko po zebranych twarzach i zatrzymywa� si� badawczo na obliczach r�nych pu�kownik�w; to zn�w marszczy� nagle lwie brwi, jakby go bole�ci przeszywa�y lub jakby ta czy owa twarz budzi�a w nim gniew. I dziwna rzecz, �e dygnitarze siedz�cy obok ksi�cia, jako: pos�owie, ksi�dz biskup Parczewski, ksi�dz Bia�oz�r, pan Komorowski, pan Mierzejewski, pan Hlebowicz, pan wojewoda wende�ski i inni, r�wnie� byli roztargnieni i niespokojni. Dwa ramiona olbrzymiej podkowy brzmia�y ju� weso�� rozmow� i zwyk�ym gwarem przy ucztach, a szczyt jej milcza� pos�pnie lub szepta� rzadkie s�owa, lub zamienia� roztargnione i jakoby trwo�ne spojrzenia.</p><p>Ale nie by�o w tym nic dziwnego, bo ni�ej siedzieli pu�kownicy i rycerze, kt�rym bliska wojna co najwi�cej �mierci� grozi�a. �atwiej�e polec w wojnie ni� d�wiga� odpowiedzialno�� za ni� na ramionach. Nie zatroszczy si� dusza �o�nierska, gdy odkupiwszy krwi� grzechy leci z pola ku niebu � ten tylko schyla ci�ko g�ow�, ten rozprawia w duszy z Bogiem i sumieniem, kto w wili� dnia stanowczego nie wie, jaki puchar poda jutro ojczy�nie do wypicia.</p><p>Tak te� i t�omaczono sobie na ni�szych ko�cach niepok�j ksi�cia.</p><p>� Zawsze on taki przed ka�d� wojn�, �e z w�asn� dusz� gada � m�wi� stary pu�kownik Stankiewicz do Zag�oby � ale im pos�pniejszy, tym gorzej dla nieprzyjaci�, bo w dzie� bitwy b�dzie wes� z pewno�ci�.</p><p>� To� i lew przed walk� pomrukuje � odpar� Zag�oba � �eby w sobie tym wi�ksz� abominacj� przeciw nieprzyjacielowi zbudzi�, co za� do wielkich wojownik�w, ka�dy ma sw�j obyczaj. Hannibal podobno ko�ci rzuca�, Scipio Africanus rytmy recytowa�, pan Koniecpolski, ojciec, o bia�og�owach zawsze rozmawia�, a ja rad snu przed bitw� przez jak� godzin� za�ywam, chocia� i od kielicha z dobrymi przyjaci�mi nie stroni�.</p><p>� Obaczcie, wa�panowie, �e to i ksi�dz biskup Parczewski blady jak karta papieru! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Bo za kalwi�skim sto�em siedzi i snadnie co� nieczystego w potrawach po�kn�� mo�e � wyja�ni� cichym g�osem Zag�oba. � Do trunk�w, powiadaj� starzy ludzie, nie ma licho przyst�pu, i te wsz�dy pi� mo�esz, ale jad�a, a szczeg�lniej zupy, trzeba si� wystrzega�. Tak by�o i w Krymie za czas�w, gdym tam w niewoli siedzia�. Tatarscy mu��owie, czyli ksi�a, umieli baranin� z czosnkiem tak przyrz�dza�, �e kto pokosztowa�, zaraz od wiary got�w by� odst�pi� i ich szelmowskiego proroka przyj��.</p><p>Tu Zag�oba zni�y� g�os jeszcze bardziej:</p><p>� Nie na kontempt ksi�ciu panu to m�wi�, ale radz� wa�panom jad�o prze�egna�, bo strze�onego Pan B�g strze�e.</p><p>� Co za� wa�pan m�wisz!... Kto si� Bogu poleci� przed jedzeniem, temu si� nic nie stanie; u nas w Wielkopolsce lutr�w i kalwin�w co niemiara, ale nie s�ysza�em o tym, �eby mieli jad�o czarowa�.</p><p>� U was w Wielkopolsce lutr�w co niemiara, tote� si� ze Szwedami zaraz pow�chali � odrzek� Zag�oba � i teraz w komitywie z nimi chodz�. Ja bym na miejscu ksi�cia i tych tam oto pos��w psami wyszczu�, nie specja�ami kiszki im nadziewa�. Patrzcie no na tego Loewenhaupta. Tak �re, jakby za miesi�c mieli go na jarmark na postronku za nog� uwi�zanego pogna�. Jeszcze dla �ony i dla dzieci w kieszenie bakali�w natka... Zapomnia�em, jak si� ten drugi zamorek nazywa. Bodaj�e ci�...</p><p>� Spytaj, ociec, Micha�a � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>Pan Micha� siedzia� niedaleko, ale nic nie s�ysza�, nic nie widzia�, bo siedzia� mi�dzy dwoma pannami; po lewej r�ce mia� pann� El�biet� Sielawsk�, godn� pann�, lat ko�o czterdziestu, a po prawej Ole�k� Billewicz�wn�, za kt�r� siedzia� Kmicic. Panna El�bieta trz�s�a g�ow�, przybran� w pi�ra, nad ma�ym rycerzem i opowiada�a mu co� bardzo �ywo, on za� spogl�da� na ni� od czasu do czasu osowia�ym wzrokiem, odpowiada� co chwila: �Tak, mo�cia panno, jako �ywo!�, i nie rozumia� ani s�owa, bo ca�a jego uwaga by�a w�a�nie po drugiej stronie. Uchem �owi� szmer s��w Ole�ki, chrz�st jej lamowej sukni i w�sikami tak z �alu rusza�, jakby chcia� nimi pann� El�biet� odstraszy�.</p><p>�Ej, cudna� to dziewczyna!... Ej, g�adyszka to! � m�wi� sobie W duszy. � Wejrzyj�e, Bo�e, na moj� n�dz�, bo ju� nie masz wi�kszego sieroty nade mnie. Dusza a� piszczy we mnie, �eby to mie� swoj� niewiast� kochan�, a co na kt�r� spojrz�, to ju� tam inny �o�nierz kwater� stoi. Gdzie� ja si�, nieszcz�sny tu�acz, podziej�?...�</p><p>� A po wojnie co wa�pan my�lisz czyni�? � spyta�a nagle panna El�bieta Sielawska z�o�ywszy buzi� �w ciup� i wachluj�c si� mocno.</p><p>� Do zakonu p�j��! � odpar� opryskliwie ma�y rycerz.</p><p>� A kto tam o zakonie przy uczcie wspomina? � zawo�a� weso�o Kmicic przechylaj�c si� przez Ole�k�. � Hej! to pan Wo�odyjowski!</p><p>� Wa�ci to nie w g�owie? A wierz�! � rzek� pan Micha�.</p><p>Wtem s�odki g�os Ole�ki zabrzmia� mu w uszach:</p><p>� Bo i wa�panu nie trzeba o tym my�le�. B�g ci da �on� po sercu, kochan� i zacn�, jako sam jeste� zacny.</p><p>Poczciwy pan Micha� zaraz rozczuli� si�:</p><p>� �eby mi kto na fletni gra�, nie by�oby mi milej s�ucha�!</p><p>Gwar coraz wzmagaj�cy si� przy stole przerwa� dalsz� rozmow�, bo te� ju� i do kielich�w przysz�o. Humory o�ywia�y si� coraz bardziej. Pu�kownicy dysputowali o przysz�ej wojnie, marszcz�c brwi i ciskaj�c ogniste spojrzenia.</p><p>Pan Zag�oba opowiada� na ca�y st� o obl�eniu Zbara�a, a s�uchaczom a� krew bi�a na twarze, a w sercach r�s� zapa� i odwaga. Zdawa� si� mog�o, �e duch nie�miertelnego �Jaremy� nadlecia� do tej sali i tchnieniem bohaterskim nape�ni� dusze �o�nierzy.</p><p>� To by� w�dz! � rzek� znamienity pu�kownik Mirski, kt�ry ca�� husari� radziwi��owsk� dowodzi�.</p><p>� Raz go tylko widzia�em i w chwili �mierci b�d� jeszcze pami�ta�.</p><p>� Jowisz z piorunami w r�ku! � zakrzykn�� stary Stankiewicz. � Nie przysz�oby do tego, gdyby �y�!...</p><p>� Ba! przecie on za Romnami lasy r�ba� kaza�, by sobie go�ciniec do nieprzyjaci� otworzy�.</p><p>� Jego to przyczyn� sta�a si� berestecka wiktoria.</p><p>� I w najci�szej chwili B�g go zabra�...</p><p>� B�g go zabra� � powt�rzy� podniesionym g�osem pan Skrzetuski � ale testament po nim zosta� dla przysz�ych wodz�w, dygnitarzy i ca�ej Rzeczypospolitej: oto, �eby z �adnym nieprzyjacielem nie paktowa�, ale wszystkich bi�!...</p><p>� Nie paktowa�! Bi�! � powt�rzy�o kilkana�cie silnych g�os�w. � Bi�, bi�!</p><p>W sali upa� sta� si� wielki i burzy� krew w wojownikach, wi�c pocz�y pada� spojrzenia jak b�yskawice, a podgolone �by dymi�y.</p><p>� Nasz ksi���, nasz hetman b�dzie tego testamentu egzekutorem! � rzek� Mirski.</p><p>Wtem olbrzymi zegar, umieszczony w ch�rze sali, pocz�� bi� p�noc, a jednocze�nie wstrz�s�y si� mury, zad�wi�cza�y �a�o�nie szyby i huk wystrza�u wiwatowego rozleg� si� na dziedzi�cu.</p><p>Rozmowy umilk�y, nasta�a cisza.</p><p>Nagle u szczytu sto�u pocz�to wo�a�:</p><p>� Ksi�dz biskup Parczewski zemdla�! Wody!</p><p>Uczyni�o si� zamieszanie. Niekt�rzy zerwali si� z siedze�, by si� lepiej przyjrze�, co zasz�o. Biskup nie zemdla�, ale os�ab� bardzo, a� marsza�ek podtrzymywa� go na krze�le za ramiona, podczas gdy pani wojewodzina wende�ska pryska�a mu wod� na twarz.</p><p>W tej chwili drugi wystrza� dzia�owy wstrz�sn�� szybami, za nim trzeci, czwarty...</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Rzeczpospolita! <emphasis>pereant hostes</emphasis> � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>Lecz dalsze wystrza�y zg�uszy�y jego mow�. Szlachta pocz�a je liczy�:</p><p>� Dziesi��, jedena�cie, dwana�cie...</p><p>Szyby za ka�dym razem odpowiada�y j�kiem �a�osnym. P�omienie �wiec chwia�y si� od wstrz��nie�.</p><p>� Trzyna�cie! czterna�cie!... Ksi�dz biskup huku niezwyczajny. Popsu� przez sw�j strach zabaw�, bo i ksi��� si� zatroska�. Patrzcie, mo�ci panowie, jaki od�ty siedzi... Pi�tna�cie, szesna�cie... Hej, wal� jakby w bitwie! Dziewi�tna�cie, dwadzie�cia!</p><p>� Cicho tam! ksi��� chce przem�wi�! � pocz�to wo�a� naraz w r�nych ko�cach sto�u.</p><p>� Ksi��� chce przem�wi�!</p><p>Uciszy�o si� zupe�nie i wszystkich oczy zwr�ci�y si� na Radziwi��a, kt�ry sta�, podobny do olbrzyma, z kielichem w r�ku. Lecz c� za widok uderzy� oczy ucztuj�cych!...</p><p>Twarz ksi�cia by�a w tej chwili po prostu straszna, bo nie blada, ale sina i wykrzywiona jak konwulsj� u�miechem, kt�ry ksi��� usi�owa� na usta przywo�a�. Oddech jego, zwykle kr�tki, sta� si� jeszcze kr�tszy, szeroka pier� wzdyma�a si� pod z�otog�owiem, a oczy nakry� do po�owy powiekami i zgroza jaka� by�a w tej pot�nej twarzy, i lodowato��, jakie bywaj� w krzepn�cych rysach w chwili skonu.</p><p>� Co jest ksi�ciu? Co tu si� dzieje? � szeptano naok� niespokojnie.</p><p>I z�owrogie przeczucie �cisn�o wszystkie serca; trwo�liwe oczekiwanie osiad�o na obliczach.</p><p>On tymczasem m�wi� pocz�� kr�tkim, przerywanym przez astm� g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie!... Wielu spomi�dzy was... zdziwi... albo zgo�a przestraszy ten toast... ale... kto mi ufa i wierzy... kto prawdziwie chce dobra ojczyzny... kto wiernym mojego domu przyjacielem.... ten go wzniesie ochotnie... i powt�rzy za mn�:</p><p><emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>... od dzi� dnia �askawie nam panuj�cy!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! � powt�rzyli dwaj pos�owie Loewenhaupt i Shitte oraz kilkunastu oficer�w cudzoziemskiego autoramentu.</p><p>Lecz w sali zapanowa�o g�uche milczenie. Pu�kownicy i szlachta spogl�dali na siebie przera�onym wzrokiem, jakby pytaj�c si� wzajem, czy ksi��� zmys��w nie utraci�. Kilka g�os�w ozwa�o si� wreszcie w r�nych miejscach sto�u:</p><p>� Czy my dobrze s�yszym? Co to jest?</p><p>Potem zn�w nasta�a cisza.</p><p>Zgroza niewypowiedziana w po��czeniu ze zdumieniem odbi�a si� na twarzach i oczy wszystkich zn�w zwr�ci�y si� na Radziwi��a, a on sta� ci�gle i oddycha� g��boko, rzek�by�: niezmierny jaki� ci�ar zrzuci� z piersi. Barwa wraca�a mu z wolna na twarz; nast�pnie zwr�ci� si� do pana Komorowskiego i rzek�:</p><p>� Czas promulgowa� ugod�, kt�r��my dzi� podpisali, aby ichmo�ciowie wiedzieli, czego si� maj� trzyma�. Czytaj wasza mi�o��!</p><p>Komorowski wsta�, rozwin�� le��cy przed sob� pargamin i pocz�� czyta� straszn� ugod� rozpoczynaj�c� si� od s��w:</p><p>�Nie mog�c lepiej i dogodniej post�pi� w najburzliwszym tera�niejszym rzeczy stanie, po utraceniu wszelkiej nadziei na pomoc najja�niejszego kr�la, my, panowie i stany Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, konieczno�ci� zmuszeni, poddajemy si� pod protekcj� najja�niejszego kr�la szwedzkiego na tych warunkach:</p><p>1) ��cznie wojowa� przeciw wsp�lnym nieprzyjacio�om, wyj�wszy kr�la i Koron� Polsk�.</p><p>2) Wielkie Ksi�stwo Litewskie nie b�dzie do Szwecji wcielone, lecz z ni� takim sposobem po��czone, jak dot�d z Koron� Polsk�, to jest, aby nar�d narodowi, senat senatowi, a rycerstwo rycerstwu we wszystkim by�o r�wne.</p><p>3) Wolno�� g�osu na sejmach nikomu nie ma by� bronion�.</p><p>4) Wolno�� religii ma by� nienaruszona...�</p><p>I tak dalej czyta� pan Komorowski w�r�d ciszy i zgrozy, a� gdy doszed� do ust�pu: �...Akt �w stwierdzamy podpisami naszymi za nas i potomk�w naszych, przyrzekamy i warujemy� � szmer uczyni� si� w sali, jakby pierwsze tchnienie burzy wstrz�sn�o borem. Lecz nim burza wybuch�a, siwy jak go��b pu�kownik Stankiewicz zabra� g�os i pocz�� b�aga�:</p><p>� Mo�ci ksi���! Uszom w�asnym wierzy� nie chcemy! Na rany Chrystusa! tak�e to ma p�j�� wniwecz dzie�o W�adys�awowe i Zygmunta Augusta? Zali mo�na, zali godzi si� braci odst�powa�, ojczyzny odst�powa� i z nieprzyjacielem uni� zawiera�? Mo�ci ksi���, wspomnij na imi�, kt�re nosisz, na zas�ugi, kt�re ojczy�nie odda�e�, na s�aw� niepokalan� dot�d rodu twego i zedrzyj, i podepcz ten dokument haniebny! Wiem, �e nie w swoim imieniu tylko prosz�, ale w imieniu wszystkich tu obecnych wojskowych i szlachty. To� i nam prawo s�u�y o losie naszym stanowi�. Mo�ci ksi���! nie czy� tego, czas jeszcze!... Zmi�uj si� nad sob�, zmi�uj si� nad nami, zmi�uj si� nad Rzecz�pospolit�!</p><p>� Nie czy� tego! Zmi�uj si�, zmi�uj! � ozwa�y si� setne g�osy.</p><p>I wszyscy pu�kownicy zerwali si� z miejsc swoich, i szli ku niemu, a s�dziwy Stankiewicz kl�kn�� na �rodku sali, mi�dzy dwoma ramionami sto�u, i coraz pot�niej brzmia�o naoko�o:</p><p>� Nie czy� tego! Zmi�uj si� nad nami!</p><p>Radziwi�� podni�s� swoj� pot�n� g�ow� i b�yskawice gniewu pocz�y przelatywa� mu po czole; nagle wybuchn��:</p><p>� Waszmo�ciom �e to przystoi pierwszym dawa� przyk�ad niekarno�ci? Wojskowym �e to przystoi wodza, hetmana odst�powa� i protestacj� zanosi�? Wy to chcecie by� moim sumieniem? Wy chcecie uczy� mnie, jak dla dobra ojczyzny post�pi� nale�y? Nie sejmik to i nie na wota was tu wezwano, a przed Bogiem ja bior� odpowiedzialno��!</p><p>I d�oni� uderzy� si� w pier� szerok� pogl�daj�c iskrz�cym wzrokiem na �o�nierzy, a po chwili zakrzykn��:</p><p>� Kto nie ze mn�, ten przeciw mnie! Zna�em was, wiedzia�em, co b�dzie!... A wy wiedzcie, �e miecz wisi nad waszymi g�owami!...</p><p>� Mo�ci ksi���! hetmanie nasz! � b�aga� stary Stankiewicz � zmi�uj si� nad sob� i nad nami!</p><p>Lecz dalsze jego s�owa przerwa� Stanis�aw Skrzetuski, kt�ry, porwawszy si� obu r�koma za w�osy, pocz�� wo�a� rozpaczliwym g�osem:</p><p>� Nie b�agajcie go, to na nic! On tego smoka od dawna w sercu hodowa�!... Biada ci, Rzeczpospolito! Biada nam wszystkim!</p><p>� Dw�ch dygnitarzy na dw�ch kra�cach Rzeczypospolitej zaprzedaje ojczyzn�! � ozwa� si� Jan. � Przekle�stwo temu domowi, ha�ba i gniew bo�y!</p><p>S�ysz�c to pan Zag�oba otrz�sn�� si� ze zdumienia i wybuchn��:</p><p>� Pytajcie si� go, jakie korupcje wzi�� od Szweda? Ile mu wyliczono? Co mu jeszcze obiecano? Mo�ci panowie, oto Judasz Iskariota! Bodaje� kona� w rozpaczy! bodaj r�d tw�j wygas�! bodaj diabe� dusz� z ciebie wywl�k�... zdrajco! zdrajco! po trzykro� zdrajco!</p><p>Wtem Stankiewicz w uniesieniu rozpaczy wyci�gn�� pu�kownikowsk� bu�aw� zza pasa i cisn�� j� z trzaskiem do n�g ksi�cia. Drugi cisn�� Mirski, trzeci J�zefowicz, czwarty Hoszczyc, pi�ty, blady jak trup pan Wo�odyjowski, sz�sty Oskierko � i toczy�y si� po pod�odze bu�awy, a jednocze�nie w tej lwiej jaskini, lwu do oczu, coraz wi�cej ust powtarza�o straszliwy wyraz:</p><p>� Zdrajca!... zdrajca!...</p><p>Wszystka krew nap�yn�a do g�owy dumnemu magnatowi; zsinia�, rzek�by�: za chwil� zwali si� trupem pod st�.</p><p>� Ganchof i Kmicic do mnie!... � rykn�� straszliwym g�osem.</p><p>W tej chwili czworo podwoi wiod�cych do sali rozwar�o si� naraz z �oskotem i oddzia�y szkockiej piechoty wkroczy�y gro�ne, milcz�ce, z muszkietami w r�ku. Od g��wnych drzwi wi�d� je Ganchof.</p><p>� St�j! � krzykn�� ksi���.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� Kto za mn�, niech przejdzie na praw� stron� sali!</p><p>� Ja �o�nierz, hetmanowi s�u��!... B�g niech mnie s�dzi!... � rzek� Char�amp przechodz�c na praw� stron�.</p><p>� I ja! � doda� Mieleszko. � Nie m�j b�dzie grzech!</p><p>� Protestowa�em jako obywatel, jako �o�nierz s�ucha� musz� � doda� trzeci, Niewiarowski, kt�ry chocia� poprzednio bu�aw� rzuci�, teraz widocznie ul�k� si� Radziwi��a.</p><p>Za nimi przesz�o kilku innych i spora wi�zka szlachty; lecz Mirski, najwy�szy godno�ci�, i Stankiewicz, najstarszy wiekiem, i Hoszczyc, i Wo�odyjowski, i Oskierko pozostali na miejscu, a z nimi dw�ch Skrzetuskich, pan Zag�oba i ogromna wi�kszo�� tak towarzysz�w rozmaitych powa�nych i lekkich chor�gwi, jak i szlachty.</p><p>Szkocka piechota otoczy�a ich murem.</p><p>Kmicic od pierwszej chwili, w kt�rej ksi��� wzni�s� toast na cze�� Karola Gustawa, zerwa� si� wraz ze wszystkimi z miejsca, oczy postawi� w s�up i sta� jak skamienia�y, powtarzaj�c zblad�ymi wargami:</p><p>� Bo�e!... Bo�e!... Bo�e!... com ja uczyni�?...</p><p>Wtem g�os cichy, ale dla jego ucha wyra�ny, zaszepta� blisko:</p><p>� Panie Andrzeju!...</p><p>On chwyci� si� nagle r�koma za w�osy:</p><p>� Przekl�tym na wieki!... Bogdaj mnie ziemia po�ar�a!...</p><p>Na twarz Billewicz�wny wyst�pi�y p�omienie, a oczy jak gwiazdy jasne utkwi�a w Kmicicu:</p><p>� Ha�ba tym, kt�rzy przy hetmanie staj�!... Wybieraj!... Bo�e wszechmog�cy!... Co wa�pan czynisz?!... Wybieraj!...</p><p>� Jezu! Jezu! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Tymczasem sala rozleg�a si� okrzykami, inni w�a�nie rzucali bu�awy pod nogi ksi�cia, ale Kmicic nie przy��czy� si� do nich; nie ruszy� si� i w�wczas, gdy ksi��� zakrzykn��: �Ganchof i Kmicic do mnie!� � ani gdy piechota szkocka wesz�a ju� do sali � i sta� targany bole�ci� i rozpacz�, z ob��kanym wzrokiem, z zsinia�ymi usty.</p><p>Nagle zwr�ci� si� do Billewicz�wny i wyci�gn�� do niej r�ce:</p><p>� Ole�ka!... Ole�ka!... � powt�rzy� z j�kiem �a�osnym, jak dziecko, kt�re krzywda spotyka.</p><p>Lecz ona cofn�a si� ze wstr�tem w twarzy i zgroz�.</p><p>� Precz... zdrajco! � odpowiedzia�a dobitnie.</p><p>W tej chwili Ganchof skomenderowa�� �Naprz�d!� � i oddzia� Szkot�w otaczaj�cy wi�ni�w ruszy� ku drzwiom.</p><p>Kmicic pocz�� i�� za nimi jak nieprzytomny, nie wiedz�c, dok�d i po co idzie.</p><p>Uczta by�a sko�czona...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Tej samej jeszcze nocy ksi��� d�ugo naradza� si� z panem Korfem, wojewod� wende�skim, i z pos�ami szwedzkimi. Rezultat og�oszenia umowy zawi�d� jego oczekiwania i ods�oni� mu gro�n� przysz�o��. Umy�lnie chcia� ksi���, by promulgacja nast�pi�a w czasie uczty, gdy umys�y s� podniecone, ochocze i do wszelkiej zgody sk�onne. Spodziewa� si� w ka�dym razie oporu, ale liczy� i na stronnik�w, tymczasem energia protestu przesz�a jego oczekiwania. Pr�cz kilkudziesi�ciu szlachty kalwin�w i gar�ci oficer�w obcego pochodzenia, kt�rzy, jako cudzoziemcy, nie mogli mie� w tej sprawie g�osu � wszyscy o�wiadczyli si� przeciw uk�adowi z Karolem Gustawem, a raczej z feldmarsza�kiem jego i szwagrem, Pontusem de la Gardie, zawartemu.</p><p>Ksi��� kaza� wprawdzie aresztowa� oporn� starszyzn� wojskow�, ale c� z tego? Co na to rzekn� chor�gwie komputowe?... Czy si� o swoich pu�kownik�w nie upomn�? Czy si� nie zbuntuj� i nie b�d� chcia�y si�� ich odbi�?</p><p>A w takim razie c� zostanie dumnemu ksi�ciu pr�cz kilku regiment�w drago�skich i cudzoziemskiej piechoty?</p><p>Potem... pozostaje jeszcze ca�y kraj, wszystka zbrojna szlachta � i Sapieha, wojewoda witebski, gro�ny przeciwnik radziwi��owskiego domu, got�w na wojn� z ca�ym �wiatem w imi� ca�o�ci Rzeczypospolitej. Owi pu�kownicy, kt�rym nie mo�na przecie szyi poucina�, owe chor�gwie polskie, p�jd� do niego i Sapieha stanie na czele wszystkich si� kraju, a ksi��� Radziwi�� ujrzy si� bez wojska, bez stronnik�w, bez znaczenia... C� w�wczas si� stanie?...</p><p>By�y to pytania straszne, bo i po�o�enie by�o straszne. Ksi��� rozumia� dobrze, �e w�wczas i umowa, nad kt�r� w skryto�ci tyle pracowa�, si�� rzeczy straci wszelkie znaczenie, a w�wczas i Szwedzi lekcewa�y� go b�d� albo nawet m�ci� si� za doznany zaw�d. Wszak�e odda� im swe Bir�e w zak�ad wierno�ci, ale przez to tym wi�cej si� os�abi�.</p><p>Karol Gustaw got�w by� sypa� obu r�koma nagrody i zaszczyty dla pot�nego Radziwi��a � s�abym i opuszczonym od wszystkich wzgardzi. A je�li odmienna szcz�cia kolej ze�le zwyci�stwo Janowi Kazimierzowi, w�wczas ostatnia zguba nastanie dla tego pana, kt�ry dzi� jeszcze rano nie mia� r�wnego sobie w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Po odje�dzie pos��w i wojewody wende�skiego ksi��� chwyci� brzemienne troskami czo�o w obie d�onie i pocz�� chodzi� szybkimi krokami po komnacie... Z zewn�trz dochodzi�y g�osy wartownik�w szkockich i turkot odje�d�aj�cych kolasek szlacheckich. Odje�d�a�y tak szybko jako� i pospiesznie, jakby zaraza pad�a na wspania�y kiejda�ski zamek. Straszliwy niepok�j targa� dusz� Radziwi��a.</p><p>Zdawa�o mu si� chwilami, �e pr�cz niego jest jeszcze kto� i chodzi za nim, i szepce mu do ucha: �Opuszczenie, ub�stwo, a do tego ha�ba...� Wszak�e on, wojewoda wile�ski i hetman wielki, ju� by� zdeptany i upokorzony! Kto by przypuszcza� wczoraj, �e w ca�ej Koronie i Litwie, ba! w ca�ym �wiecie, znajdzie si� cz�owiek, kt�ry by �mia� zakrzykn�� mu do oczu: �Zdrajca!� A przecie on tego wys�ucha� i �yw dot�d, i ci, kt�rzy �w wyraz wym�wili, �ywi tak�e. Mo�e, gdyby wszed� do owej sali, w kt�rej odbywa�a si� uczta, us�ysza�by jeszcze, jak echo w�r�d gzyms�w i pod sklepieniami powtarza: �Zdrajca! zdrajca!�</p><p>I gniew szalony, w�ciek�y chwyta� chwilami za pier� oligarchy. Nozdrza jego rozdyma�y si�, oczy ciska�y b�yskawice, �y�y wyst�powa�y na czole. Kto tu �mie stawia� op�r jego woli?... Rozszala�a my�l stawia�a mu przed oczy obraz kar i m�k dla buntownik�w, kt�rzy o�mielili si� nie i�� jak pies za jego nogami. I widzia� krew ich �ciekaj�c� z katowskich topor�w, s�ysza� chrupot ko�ci, �amanych ko�em, i k�pa� si�, i lubowa�, i nasyca� krwawymi widziad�ami.</p><p>Lecz gdy trze�wiejsza rozwaga przypomnia�a mu, �e za tymi buntownikami stoi wojsko, �e nie mo�na bezkarnie �b�w im poskr�ca�, w�wczas niepok�j niezno�ny, piekielny wraca� i nape�nia� jego dusz�, a kto� zn�w poczyna� szepta� mu do ucha:</p><p>�Opuszczenie, ub�stwo, s�d i ha�ba...�</p><p>Jak�e to? Wi�c Radziwi��owi nawet nie wolno stanowi� o losie kraju? Utrzyma� go przy Janie Kazimierzu lub da� Karolowi Gustawowi? Da�, przekaza�, darowa�, komu zechce?</p><p>Magnat spojrza� ze zdumieniem przed siebie.</p><p>Wi�c c� s� Radziwi��owie? Wi�c czym�e byli wczoraj? Co m�wiono powszechnie na Litwie?... Zali to wszystko by�o z�udzeniem? Zali przy hetmanie wielkim nie stanie ksi��� Bogus�aw ze swoimi pu�kami, za nim wuj elektor brandenburski, a za wszystkimi trzema Karol Gustaw, kr�l szwedzki, z ca�� zwyci�sk� pot�g�, przed kt�r� niedawno jeszcze dr�a�y Niemcy jak d�ugie i szerokie? To� i ta Rzeczpospolita Polska wyci�ga ku nowemu panu r�ce, i ona poddaje si� na sam� wie�� o zbli�aniu si� p�nocnego lwa. Kt� stawi op�r tej sile niepohamowanej?</p><p>Z jednej strony kr�l szwedzki, elektor brandenburski, Radziwi��owie, w potrzebie i Chmielnicki z ca�� pot�g�, i hospodar wo�oski, i Rakoczy siedmiogrodzki, p� niemal Europy! � z drugiej pan wojewoda witebski z panem Mirskim, z panem Stankiewiczem, z ow� tr�jk� szlachty przyby�ej spod �ukowa i z kilku zbuntowanymi chor�gwiami!... Co to jest? � �arty? krotofila?...</p><p>Tu nagle ksi��� zacz�� si� �mia� g�o�no:</p><p>� Przez Lucypera i ca�y sejm piekielny, chybam oszala�!... Niech i wszyscy p�jd� do wojewody witebskiego!</p><p>Po chwili jednak twarz jego zas�pi�a si� znowu:</p><p>� Ci pot�ni tylko pot�nych do sp�ki przypuszcz�. Radziwi�� rzucaj�cy Litw� pod szwedzkie nogi b�dzie po��dany... Radziwi�� wzywaj�cy pomocy przeciw Litwie b�dzie lekcewa�ony.</p><p>Co czyni�?</p><p>Oficerowie cudzoziemscy wytrwaj� przy nim, ale si�y ich niedostateczne, i je�li polskie chor�gwie przejd� do wojewody witebskiego, wtedy on b�dzie mia� losy kraju w r�ku. Zreszt� ka�dy z tych oficer�w spe�ni wprawdzie rozkazy, ale nie po�lubi sprawy radziwi��owskiej ca�� dusz�, nie odda si� jej z zapa�em, nie tylko jako �o�nierz, lecz jako stronnik.</p><p>Tu koniecznie trzeba mie� nie cudzoziemc�w, ale ludzi swoich, kt�rzy by mogli poci�gn�� innych nazwiskiem, m�stwem, s�aw�, zuchwa�ym przyk�adem, gotowo�ci� na wszystko... Trzeba mie� w kraju stronnik�w, cho�by dla pozoru.</p><p>Kt� za� z tych swoich opowiedzia� si� przy ksi�ciu? Char�amp, stary, zu�yty �o�nierz, dobry do s�u�by i do niczego wi�cej; Niewiarowski, nie lubiany w wojsku i bez wp�ywu; za nimi kilku innych mniejszego jeszcze znaczenia. Nikt z innych, nikt z takich, za kt�rym by posz�o wojsko, nikt z takich, kt�ry by m�g� by� propagatorem sprawy.</p><p>Pozostawa� Kmicic, m�ody, przedsi�bierczy, zuchwa�y, okryty wielk� s�aw� rycersk�, nosz�cy znamienite nazwisko, stoj�cy na czele pot�nej chor�gwi, cz�ci� w�asnym kosztem wystawionej, cz�owiek jakby stworzony na wodza wszystkich zuchwa�ych i niespokojnych duch�w na Litwie, a przy tym pe�en zapa�u. Gdyby on chwyci� si� sprawy radziwi��owskiej, to chwyci�by si� jej z wiar�, jak� daje m�odo��, szed�by za swym hetmanem na �lepo i aposto�owa�by w jego imieniu, a taki aposto� znaczy wi�cej ni� ca�e pu�ki, ni� ca�e regimenty cudzoziemc�w. Sw� wiar� potrafi�by wla� w serca m�odego rycerstwa, poci�gn�� je za sob� i wype�ni� lud�mi radziwi��owski ob�z.</p><p>Lecz i on zawaha� si� widocznie. Nie rzuci� wprawdzie swej bu�awy pod nogi hetmana, ale nie stan�� przy nim w pierwszej chwili.</p><p>�Na nikogo nie mo�na liczy�, nikogo nie mo�na by� pewnym � pomy�la� pos�pnie ksi���. � Wszyscy oni przejd� do wojewody witebskiego i nikt nie zechce si� ze mn� podzieli�...�</p><p>� Ha�b�! � poszepn�o sumienie.</p><p>� Litw�! � odpowiedzia�a z drugiej strony pycha.</p><p>W komnacie pociemnia�o, bo na knotach �wiec osiad�y grzyby, jeno przez okna wp�ywa�o srebrne �wiat�o ksi�yca. Radziwi�� wpatrzy� si� w te blaski i zamy�li� si� g��boko.</p><p>Z wolna pocz�o si� co� m�ci� w tych blaskach, wstawa�y jakie� postacie i coraz ich by�o wi�cej, a� w ko�cu ujrza� ksi��� jakoby wojska id�ce ku sobie z g�rnych szlak�w szerok� ksi�ycow� drog�. Id� pu�ki pancerne, husarskie i lekkie petyhorskie, las chor�gwi p�ynie nad nimi, a na czele jedzie jaki� cz�owiek bez he�mu na g�owie, widocznie triumfator wracaj�cy po wojnie zwyci�skiej. Cisza naoko�o, a ksi��� s�yszy wyra�nie g�os wojska i ludu: �<emphasis>Vivat defensor patriae! vivat defensor patriae</emphasis>!� Wojska zbli�aj� si� coraz wi�cej; ju� twarz wodza mo�na rozpozna�. Bu�aw� trzyma w r�ku; z liczby bu�czuk�w mo�na pozna�, �e to hetman wielki.</p><p>� W imi� Ojca i Syna! � wo�a ksi��� � to Sapieha, to wojewoda witebski! A gdzie ja jestem? � i co mnie przeznaczono?</p><p>� Ha�b�! � szepce sumienie.</p><p>� Litw�! � odpowiada pycha.</p><p>Ksi��� zaklasn�� w d�onie; czuwaj�cy w przyleg�ej komnacie Harasimowicz ukaza� si� natychmiast we drzwiach i zgi�� si� we dwoje.</p><p>� �wiat�a! � rzek� ksi���.</p><p>Harasimowicz poobja�nia� knoty od �wiec, po czym wyszed� i po chwili wr�ci� ze �wiecznikiem w r�ku.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� � czas na spoczynek, ju� drugie kury pia�y!</p><p>� Nie chc�! � rzek� ksi���. � Zdrzemn��em si� i zmora mnie dusi�a. Co tam nowego?</p><p>� Jaki� szlachcic przywi�z� list z Nie�wie�a od ksi�cia krajczego, ale nie �mia�em wchodzi� nie przyzwany.</p><p>� Dawaj co pr�dzej list!</p><p>Harasimowicz poda� zapiecz�towane pismo, ksi��� otworzy� i pocz�� czyta�, co nast�puje:</p><p>�Niech Wasz� Ksi���c� Mo�� B�g broni i powstrzyma od takowych zamys��w, kt�re wieczn� ha�b� i zniszczenie domowi naszemu przynie�� mog�. Za sam takowy zamiar nie o panowaniu, ale o w�osiennicy my�le�. Mnie te� wielko�� naszego domu na sercu le�y, a najlepszy dow�d w staraniach, jakie w Wiedniu czyni�em, aby�my <emphasis>suffragia</emphasis> w sejmach Rzeszy mie� mogli. Ale ojczyzny ani pana swojego za �adne nagrody i pot�g� ziemsk� nie zdradz�, abym za� po takiej siejbie �niwa ha�by za �ycia i pot�pienia po �mierci nie zebra�. Wejrzyj Wasza Ks. Mo�� na zas�ugi przodk�w i na s�aw� niepokalan� i opami�taj si�, na mi�osierdzie boskie, p�ki czas po temu s�u�y. Nieprzyjaciel oblega mnie w Nie�wie�u i nie wiem, zali to pismo dojdzie r�k Waszej Ks. Mo�ci; ale chocia� ka�da chwila zgub� mi grozi, nie o ocalenie Boga prosz�, jeno aby Wasz� Ks. Mo�� od tych zamys��w powstrzyma� i na drog� cnoty naprowadzi�. Cho�by si� ju� co z�ego uczyni�o, jeszcze <emphasis>recedere</emphasis> wolno i pr�dk� popraw� zg�adzi� grzechy potrzeba. A ode mnie nie spodziewajcie si� pomocy, bo to z g�ry o�wiadczam, �e bez wzgl�du na zwi�zek krwi ja si�y swoje z panem podskarbim i z wojewod� witebskim po��cz� i or� m�j sto razy pr�dzej przeciw Waszej Ks. Mo�ci zwr�c�, zanimbym do tej haniebnej zdrady mia� dobrowolnie przy�o�y� r�ki. Bogu Wasz� Ksi���c� Mo�� polecam.</p><p>Micha� Kazimierz Radziwi��, Ksi��� na Nie�wie�u i O�yce, Krajczy W. Ks. Litewskiego.�</p><p>Hetman sko�czywszy list opu�ci� go na kolana i pocz�� kiwa� g�ow� z bolesnym na twarzy u�miechem.</p><p>� I ten mnie opuszcza, w�asna krew mnie si� wypiera za to, �em chcia� dom nasz nie znanym dot�d blaskiem przyozdobi�!... Ha! trudno! Pozostaje Bogus�aw, i ten mnie nie opu�ci... Z nami elektor i Carolus Gustavus, a kto nie chce sia�, ten i zbiera� nie b�dzie...</p><p>� Ha�by! � szepn�o sumienie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� raczy da� odpowied�? � pyta� Harasimowicz.</p><p>� Nie b�dzie odpowiedzi.</p><p>� Mog� odej�� i pokojowych przys�a�?</p><p>� Czekaj... Czy warty pilno rozstawione?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Ordynanse do chor�gwi rozes�ane?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Co robi Kmicic?</p><p>� �bem o �cian� bi� i krzycza� o pot�pieniu. Wi� si� jak piskorz. Chcia� ucieka� za Billewiczami, warty go nie pu�ci�y. Porwa� si� do szabli, musiano go zwi�za�. Teraz le�y spokojnie.</p><p>� Miecznik rosie�ski wyjecha�?</p><p>� Nie by�o rozkazu, �eby go wstrzyma�.</p><p>� Zapomnia�em! � rzek� ksi���. � Otw�rz okna, bo duszno i astma mnie dusi. Char�ampowi powiedz, �eby do Upity po chor�giew rusza� i zaraz j� tu sprowadzi�. Pieni�dzy mu da�, niech pierwsz� �wier� ludziom zap�aci i podochoci� im pozwoli... Powiedz mu, �e Dydkiemie w do�ywocie po Wo�odyjowskim we�mie. Astma mnie dusi... Czekaj!</p><p>� Wedle rozkazu waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Co robi Kmicic?</p><p>� Jako rzek�em waszej ksi���cej mo�ci, le�y spokojnie.</p><p>� Prawda! m�wi�e�... Ka� go tu przys�a�. Potrzebuj� z nim m�wi�. Wi�zy ka� mu zdj��.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, to cz�owiek szalony...</p><p>� Nie b�j si�, ruszaj!</p><p>Harasimowicz wyszed�; ksi��� za� wyj�� z weneckiego biurka pude�ko z pistoletami, otworzy� je i po�o�y� sobie pod r�k�, na stole, przy kt�rym usiad�.</p><p>Po kwadransie czasu wszed� Kmicic wprowadzony przez czterech trabant�w szkockich. Ksi��� kaza� odej�� �o�nierzom. Zostali sam na sam.</p><p>Zdawa�o si�, �e nie ma ani jednej kropli krwi w twarzy junaka, tak by�a blada; oczy tylko �wieci�y mu gor�czkowo, ale zreszt� by� spokojny, zrezygnowany, lubo zdawa� si� by� pogr��ony w bezgranicznej rozpaczy.</p><p>Przez chwil� milczeli obaj. Przem�wi� pierwszy ksi���:</p><p>� Przysi�g�e� na krucyfiksie, �e nie opu�cisz mnie!</p><p>� Pot�piony b�d�, gdy tej przysi�gi nie dotrzymam; pot�piony b�d�, gdy jej dotrzymam! � rzek� Kmicic. � Wszystko mi jedno!</p><p>� Cho�bym ci� do z�ego prowadzi�, nie ty b�dziesz odpowiada�.</p><p>� Przed miesi�cem grozi�y mi s�dy i kary za zab�jstwa... dzi� wydaje mi si�, �em wonczas by� niewinny jak dziecko!</p><p>� Nim wyjdziesz z tej komnaty, b�dziesz si� czu� rozgrzeszony ze wszystkich swych win dawniejszych � rzek� ksi���.</p><p>Nagle zmieniwszy ton spyta� z pewn� poufa�� dobroduszno�ci�:</p><p>� Co te� s�dzisz, co ja powinienem by� uczyni� wobec dw�ch nieprzyjaci�, stokro� pot�niejszych, przeciwko kt�rym obroni� tego kraju nie mog�em?</p><p>� Zgin��! � odpowiedzia� szorstko Kmicic.</p><p>� Zazdro�ci� wam, �o�nierzom, kt�rym wolno tak �atwo zrzuci� gniot�ce brzemi�. Zgin��! Kto �mierci w oczy patrzy� i nie boi si� jej, temu nic prostszego w �wiecie. Was g�owa nie boli o to i �adnemu na my�l nie przyjdzie, �e gdybym ja teraz wojn� zaciek�� roznieci� i, nie zawar�szy uk�adu, zgin��, tedyby kamie� na kamieniu z tego kraju nie pozosta�. Nie daj B�g, aby si� to sta�o, bo i w niebie nie znalaz�aby dusza moja spoczynku. <emphasis>O, ter�ue quater�ue beati</emphasis>, kt�rzy mo�ecie zgin��!... Zali to my�lisz, �e i mnie �ywot ju� nie ci�y, �em nieg�odny wiekuistego snu i odpocznienia? Ale trzeba kielich ��ci i goryczy wychyli� do dna. Trzeba ratowa� ten nieszcz�liwy kraj i dla jego ratunku pod nowym ugi�� si� ci�arem. Niech zazdro�ni pos�dzaj� mnie o pych�, niech m�wi�, �e ojczyzn� zdradzam dlatego, aby siebie wynie�� � B�g mnie widzi, B�g s�dzi, czy pragn� tego wyniesienia i czybym si� nie zrzek�, gdyby inaczej by� mog�o... Znajd�cie� wy, kt�rzy mnie odst�pujecie, �rodek ratunku; wska�cie drog� wy, kt�rzy�cie mnie zdrajc� mianowali, a dzi� jeszcze podr� ten dokument i wszystkie chor�gwie ze snu rozbudz�, aby na nieprzyjaciela ruszy�.</p><p>Kmicic milcza�.</p><p>� No! czemu milczysz? � zawo�a� podniesionym g�osem Radziwi�� � czyni� ci� na moim miejscu hetmanem wielkim i wojewod� wile�skim, a ty nie gi�, bo to nie sztuka, ale ratuj kraj: bro� wojew�dztw zaj�tych, pom�cij popio�y Wilna, bro� �mudzi przeciw szwedzkiemu naj�ciu, ba! bro� ca�ej Rzeczypospolitej, wy�e� z granic wszystkich nieprzyjaci�!... Porwij si� samotrze� na tysi�ce i nie gi�!... i nie gi�, bo ci nie wolno, ale ratuj kraj!...</p><p>� Nie jestem hetmanem i wojewod� wile�skim � odpar� Kmicic � i co do mnie nie nale�y, to nie moja g�owa... Ale je�li chodzi o to, by si� porwa� samotrze� na tysi�ce, to si� porw�!</p><p>� S�uchaj tedy, �o�nierzu: skoro nie twoja g�owa ma ratowa� kraj, to zostaw to mojej i ufaj!</p><p>� Nie mog�! � rzek� ze �ci�ni�tymi z�bami Kmicic.</p><p>Radziwi�� potrz�sn�� g�ow�:</p><p>� Nie liczy�em na tamtych, spodziewa�em si� tego, co si� sta�o, alem si� na tobie zawi�d�. Nie przerywaj i s�uchaj... Postawi�em ci� na nogi, uwolni�em od s�du i od kary, przygarn��em do serca jak syna. Czy wiesz dlaczego? Bom my�la�, �e masz dusz� �mia��, do wielkich przedsi�wzi�� gotow�. Potrzebowa�em takich ludzi, tego nie ukrywam. Nie by�o ko�o mnie nikogo, kto by �mia� w s�o�ce spojrze� nieul�k�ym okiem... Byli ludzie ma�ego ducha i ma�ej fantazji. Takim nie ukazuj nigdy innej drogi, jak ta, po kt�rej oni sami i ich ojcowie chodzi� zwykli, bo ci� zakracz�, �e ich na manowce prowadzisz. A przecie gdzie, je�eli nie do przepa�ci, doszli�my wszyscy owymi starymi drogami? Co si� dzieje z t� Rzecz�pospolit�, kt�ra niegdy� �wiatu przegra�a� mog�a?</p><p>Tu ksi��� g�ow� wzi�� w r�ce i powt�rzy� po trzykro�:</p><p>� Bo�e! Bo�e! Bo�e!...</p><p>Po chwili tak m�wi� dalej:</p><p>� Nadesz�y czasy gniewu bo�ego, czasy takich kl�sk i takiego upadku, �e zwyk�ymi sposoby ju� nam si� nie podnie�� z tej choroby, a gdy ja chc� u�y� nowych, jedynie <emphasis>salutem</emphasis> przynie�� mog�cych, tedy mnie opuszczaj� nawet ci, na kt�rych gotowo�� liczy�em, kt�rzy powinni mi byli ufa�, kt�rzy mi ufno�� na krucyfiksie zaprzysi�gli... Przez krew i rany Chrystusa! Zali ty my�lisz, �e ja na wieki podda�em si� pod protekcj� Karola Gustawa, �e ja ten kraj naprawd� my�l� ze Szwecj� po��czy�, �e ten uk�ad, za kt�ry zdrajc� mnie okrzykni�to, d�u�ej jak rok trwa� b�dzie?... Czeg� to spogl�dasz zdumionymi oczyma?... Wi�cej si� jeszcze zdumiejesz, gdy wszystkiego wys�uchasz... Wi�cej si� przerazisz, bo tu stanie si� co� takiego, czego nikt si� nie domy�la, nikt nie przypuszcza, czego umys� zwyczajnego cz�eka obj�� nie zdo�a. Ale m�wi� ci, nie dr�yj, bo w tym zbawienie tego kraju, nie cofaj si�, bo gdy nikogo nie znajd� do pomocy, tedy mo�e zgin�, ale ze mn� zginie Rzeczpospolita i wy wszyscy � na wieki! Ja jeden uratowa� j� mog�, ale na to musz� zgnie�� i zdepta� wszystkie przeszkody. Biada temu, kto mi si� oprze, bo sam B�g go przeze mnie zetrze, czy to b�dzie pan wojewoda witebski, czy pa� podskarbi Gosiewski, czy wojsko, czy szlachta oporna. Chc� ratowa� ojczyzn�, i wszystkie drogi, wszystkie sposoby do tego mi dobre... Rzym w chwilach kl�ski mianowa� dyktator�w � takiej, ba! wi�kszej, trwalszej w�adzy mi potrzeba... Nie pycha mnie do niej ci�gnie � kto si� czuje na si�ach, niech j� za mnie bierze! Ale gdy nie ma nikogo, ja j� wezm�, chyba mi te mury pierwej upadn� na g�ow�!...</p><p>To rzek�szy, ksi��� wyci�gn�� obie r�ce do g�ry, jakby naprawd� chcia� podeprze� wal�ce si� sklepienia, i by�o w nim co� tak olbrzymiego, �e Kmicic otworzy� szeroko oczy i patrzy� na�, i jakby nigdy dot�d nie widzia� � a na koniec spyta� zmienionym g�osem:</p><p>� Dok�d wasza ksi���ca mo�� d��ysz?... Czego chesz?...</p><p>� Chc�... korony! � zakrzykn�� Radziwi��.</p><p>� Jezus Maria!...</p><p>Nasta�a chwila g�uchej ciszy � jeno puszczyk na wie�y zamkowej pocz�� si� �mia� przera�liwie.</p><p>� S�uchaj � rzek� ksi��� � czas powiedzie� ci wszystko... Rzeczpospolita ginie... i zgin�� musi. Nie masz dla niej na ziemi ratunku. Chodzi o to, by naprz�d ten kraj, t� nasz� ojczyzn� bli�sz�, ocali� z rozbicia... a potem... potem wszystko odrodzi� z popio��w, jako si� feniks odradza... Ja to uczyni�... i t� koron�, kt�rej chc�, w�o�� jako ci�ar na g�ow�, by z onej wielkiej mogi�y �ywot nowy wyprowadzi�... Nie dr�yj! ziemia si� nie rozpada, wszystko stoi na dawnym miejscu, jeno czasy nowe przychodz�... Odda�em ten kraj Szwedom, aby ich or�em drugiego nieprzyjaciela pohamowa�, wy�en�� go z granic, odzyska�, co stracone, i w jego w�asnej stolicy mieczem traktat wymusi�... S�yszysz ty mnie? Ale w onej skalistej, g�odnej Szwecji nie masz do�� ludzi, do�� si�, do�� szabel, aby t� niezmiern� Rzeczpospolit� zagarn��. Mog� zwyci�y� raz i drugi nasze wojsko; utrzyma� nas w pos�usze�stwie nie zdo�aj�... Gdyby ka�dym dziesi�ciu ludziom tutejszym doda� za stra�nika jednego Szweda, jeszcze by dla wielu dziesi�tk�w stra�nik�w nie sta�o... I Karol Gustaw wie o tym dobrze, i nie chce, i nie mo�e zagarn�� ca�ej Rzeczypospolitej... Zajmie Prusy Kr�lewskie, cz�� Wielkopolski co najwi�cej � i tym si� b�dzie kontentowa�. Ale aby owymi nabytkami m�g� na przysz�e czasy bezpiecznie w�adn��, musi sojusz Korony z nami rozerwa�, bo inaczej nie osiedzia�by si� w tamtych prowincjach. C� si� wi�c stanie z tym krajem? Komu go oddadz�? Oto, je�li ja odrzuc� t� koron�, kt�r� mi B�g i fortuna na g�ow� k�ad�, tedy oddadz� go temu, kto go w tej chwili istotnie opanowa�... Lecz Karol Gustaw nierad tego czyni�, by s�siedzkiej pot�gi zbytnio nie utuczy� i gro�nego sobie nieprzyjaciela nie stworzy�. Chyba, �e ja koron� odrzuc�, w�wczas musi tak by�... Zali wi�c mam prawo j� odrzuca�? Zali mog� pozwoli�, aby sta�o si� to, co ostatni� zgub� grozi? Po raz dziesi�ty i setny pytam: gdzie inny �rodek ratunku? Niech si� wi�c dzieje wola bo�a! Bior� ten ci�ar na ramiona. Szwedzi s� za mn�, elektor, nasz krewny, pomoc przyrzeka. Uwolni� kraj od wojny! Od zwyci�stw i rozszerzenia granic rozpoczn� panowanie domu mego. Zakwitnie spok�j i pomy�lno��, ogie� nie b�dzie pali� wsi i miast. Tak b�dzie i tak by� musi... Tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy� � bo czuj� w sobie si�� i moc z nieba mi dan�, bo chc� szcz�cia tej krainy, bo nie tu jeszcze koniec moich zamys��w... I na te �wiat�a niebieskie przysi�gam, na te drgaj�ce gwiazdy, �e niech jeno si� i zdrowia mi starczy, a ca�y ten gmach wal�cy si� dzisiaj odbuduj� na nowo i pot�niejszym ni� dot�d go uczyni�.</p><p>Ogie� bi� ze �renic i oczu ksi�cia i ca�� jego posta� otacza� jaki� blask niezwyk�y.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � zakrzykn�� Kmicic � umys� obj�� tego nie mo�e, g�owa p�ka, oczy boj� si� patrzy� przed siebie!</p><p>� Potem � m�wi� dalej Radziwi��, jakby id�c za dalszym biegiem w�asnych my�li � potem... Jana Kazimierza nie pozbawi� Szwedzi pa�stwa ni panowania, ale go w Mazowszu i Ma�opolsce zostawi�. B�g mu nie da� potomstwa. Potem przyjdzie elekcja... Kog� na tron wybior�, je�li chc� dalszy sojusz z Litw� utrzyma�? Kiedy� to tamta Korona dosz�a do pot�gi i zgniot�a moc krzy�ack�? Oto gdy na jej tronie zasiad� W�adys�aw Jagie��o. I teraz tak b�dzie... Polacy nie mog� kogo innego na tron powo�a�, jeno tego, kto tu b�dzie panowa�. Nie mog� i nie uczyni� tego, bo zgin�, bo im mi�dzy Niemcami i Turczynem powietrza w piersi nie stanie, gdy i tak rak kozacki pier� t� toczy! Nie mog�! �lepy, kto tego nie widzi; g�upi, kto tego nie rozumie! A w�wczas obie krainy znowu si� po��cz� i zlej� si� w jedn� pot�g� w domu moim! W�wczas obaczym, czy oni kr�likowie skandynawscy ostoj� si� przy dzisiejszych pruskich i wielkopolskich nabytkach. W�wczas powiem im: �<emphasis>quos ego!</emphasis>�, i t� stop� wychud�e �ebra im przycisn�, i stworz� tak� pot�g�, jakiej �wiat nie Widzia�, o jakiej dzieje nie pisa�y, a mo�e do Konstantynopola krzy�, miecz i ogie� poniesiem i grozi� b�dziem nieprzyjacio�om, spokojni wewn�trz! Wielki Bo�e, kt�ry obracasz gwiazd kr�gi, daj�e mi ocali� t� nieszcz�sn� krain� na chwa�� Twoj� i ca�ego chrze�cija�stwa, daj�e mi ludzi, kt�rzy by zrozumieli my�l moj� i do zbawienia chcieli r�k� przy�o�y�. Otom jest!...</p><p>Tu ksi��� roz�o�y� r�ce i oczy podni�s� do g�ry: � Ty mnie widzisz! Ty mnie s�dzisz!...</p><p>� Mo�ci ksi���! Mo�ci ksi���! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Id�! opu�� mnie! rzu� mi buzdygan pod nogi! z�am przysi�g�! przezwij zdrajc�!... Niech w tej koronie cierniowej, kt�r� mi na g�ow� w�o�ono, �adnego ciernia nie zbraknie! Zgubcie kraj, pogr��cie go w przepa��, odtr��cie r�k�, kt�ra go zbawi� mo�e, i na s�d bo�y id�cie... Tam niechaj nas rozs�dz�...</p><p>Kmicic rzuci� si� na kolana przed Radziwi��em.</p><p>� Mo�ci ksi���! ja z tob� do �mierci! Ojcze ojczyzny! Zbawco!</p><p>Radziwi�� z�o�y� mu obie r�ce na g�owie i zn�w nasta�a chwila milczenia. Jeno puszczyk �mia� si� ci�gle na wie�y.</p><p>� Wszystko otrzymasz, czego� pragn�� i po��da� � rzek� uroczy�cie ksi���. � Nic ci� nie minie, a wi�cej spotka, ni� ci ojciec i matka �yczyli... Wsta�, przysz�y hetmanie wielki i wojewodo wile�ski!...</p><p>Na niebie pocz�o �wita�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Pan Zag�oba mocno ju� mia� w g�owie, gdy po trzykro� rzuci� strasznemu hetmanowi w oczy s�owo: �zdrajca!� Ow� w godzin� p�niej, gdy wino wyparowa�o mu z �ysiny i gdy znalaz� si� wraz z oboma Skrzetuskimi i panem Micha�em w kiejda�skim zamkowym podziemiu, pozna� poniewczasie, na jaki hazard wystawi� szyj� w�asn� i towarzysz�w, i zafrasowa� si� wielce.</p><p>� A co teraz b�dzie? � pyta� pogl�daj�c osowia�ym wzrokiem na ma�ego rycerza, w kt�rym szczeg�lniejsz� w ci�kich razach pok�ada� ufno��.</p><p>� Niech diabli porw� �ycie! Wszystko mi jedno! � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Do�yjemy takich czas�w i takiej ha�by, jakiej �wiat i ta korona dot�d nie widzia�a! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� �eby�my aby do�yli � odpowiedzia� Zag�oba � mogliby�my dobrym przyk�adem cnot� w innych restaurowa�... Ale czy do�yjemy? To grunt...</p><p>� Straszna rzecz, wiar� przechodz�ca! � m�wi� Stanis�aw Skrzetuski. � Gdzie si� co� podobnego dzia�o? Ratujcie mnie, mo�ci panowie, bo czuj�, �e mi si� w g�owie miesza.... Dwie wojny, trzecia kozacka... a do tego zdrada jak zaraza: Radziejowski, Opali�ski, Grudzi�ski, Radziwi��. Nie mo�e by� inaczej � koniec �wiata nastaje i dzie� s�du! Niech�e si� ziemia rozst�pi pod naszymi nogami. Jak mi B�g mi�y, zmys�y trac�!</p><p>I za�o�ywszy r�ce na ty� g�owy pocz�� chodzi� wzd�u� i wszerz piwnicy jako dziki zwierz po klatce.</p><p>� Zacznijmy pacierze czy co? � rzek� wreszcie. � Bo�e mi�osierny, ratuj!</p><p>� Uspok�j si� wa�pan! � rzek� Zag�oba � tu nie czas desperowa�!</p><p>Pan Stanis�aw nagle z�by �cisn��, w�ciek�o�� go porwa�a.</p><p>� Bodaj ci� zabito! � krzykn�� na Zag�ob� � tw�j to pomys�: jazda do tego zdrajcy! Bodaj was obu pomsta dosi�g�a!</p><p>� Opami�taj si�, Stanis�awie! � rzek� surowo Jan. � Tego, co si� sta�o, nikt nie m�g� przewidzie�... Cierp, bo nie ty jeden cierpisz, a to wiedz, �e nasze miejsce tu, a nie gdzie indziej... Bo�e mi�osierny! zmi�uj si� nie nad nami, ale nad t� ojczyzn� nieszcz�sn�!</p><p>Stanis�aw nic nie odpowiedzia�, jeno d�onie �ama�, a� w stawach trzeszcza�o.</p><p>Umilkli. Jeno pan Micha� gwizda� po desperacku przez z�by i zdawa� si� by� oboj�tny na wszystko, co si� ko�o niego dzia�o, cho� w gruncie rzeczy cierpia� podw�jnie, bo naprz�d, nad nieszcz�ciem ojczyzny, a po wt�re, i� hetmanowi pos�usze�stwo z�ama�. Dla tego �o�nierza do szpiku ko�ci by�a to okropna rzecz. Wola�by zgin�� tysi�c razy.</p><p>� Nie gwi�d�, panie Michale! � rzek� do niego Zag�oba.</p><p>� Wszystko mi jedno!</p><p>� Jak�e to? �aden z was nie pomy�li, czy nie ma jakowego �rodka ratunku? A przecie warto nad tym dowcip wysili�! Zali mamy gni� w tej piwnicy, gdy ka�da r�ka ojczy�nie potrzebna? Gdy jeden cnotliwy musi za dziesi�ciu zdrajc�w wystarczy�?!</p><p>� Ojciec ma s�uszno��! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Ty jeden nie og�upia�e� od bole�ci. Jak suponujesz? Co ten zdrajca my�li z nami uczyni�? Na gardle nas przecie nie ukarze?</p><p>Pan Wo�odyjowski wybuchn�� nagle desperackim �miechem.</p><p>� A to dlaczego? ciekawym!... Zali nie przy nim inkwizycja? Zali nie przy nim miecz? Chyba nie znacie Radziwi��a?</p><p>� Co tam prawisz! Jakie� to mu prawo przys�uguje?...</p><p>� Nade mn� � hetma�skie, a nad wami � gwa�t!</p><p>� Za kt�ry musia�by odpowiada�...</p><p>� Przed kim? Przed kr�lem szwedzkim?</p><p>� A to pi�knie mnie pocieszasz! Nie ma co m�wi�!</p><p>� Ja te� nie my�l� wa�ci pociesza�.</p><p>Umilkli i przez jaki� czas s�ycha� by�o tylko miarowe kroki piechur�w szkockich za drzwiami piwnicy.</p><p>� Nie ma co! � rzek� Zag�oba � tu trzeba fortelu za�y�.</p><p>Nikt mu nie odpowiedzia�, wi�c po niejakim czasie zn�w m�wi� zacz��:</p><p>� Nie chce si� w to wierzy�, aby�my mieli by� na gardle skazani. �eby za ka�de s�owo w pr�dko�ci i po pijanemu wym�wione szyj� ucina�, tedyby ani jeden szlachcic w tej Rzeczypospolitej z g�ow� nie chodzi�. A <emphasis>neminem captivabimus</emphasis>? Czy to furda?</p><p>� Masz wa�� przyk�ad na sobie i na nas! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Bo to si� sta�o z pr�dko�ci, ale wierz� w to mocno, �e si� ksi��� zreflektuje. My, obcy ludzie, �adnym sposobem pod jego jurysdykcj� nie podchodzimy. Musi na opini� zwa�a� i od gwa�t�w nie mo�e poczyna�, aby sobie szlachty nie nara�a�. Jako �ywo! za wielka nas kupa, aby wszystkim g�owy postr�ca�. Nad oficyjerami ma prawo, temu nie mog� negowa�, ale tak my�l�, �e si� na wojsko b�dzie ogl�da�, kt�re pewnie o swoich nie omieszka si� upomnie�... A gdzie twoja chor�giew, panie Michale?</p><p>� W Upicie!</p><p>� Powiedz mi jeno, jest�e� pewny, �e twoi ludzie wiernie przy tobie stan�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�? Mi�uj� mnie dosy�, ale wiedz�, �e hetman nade mn�.</p><p>Zag�oba zamy�li� si� na chwil�.</p><p>� Daj�e mnie do nich ordynans, aby mnie we wszystkim s�uchali jako ciebie samego, je�li si� w�r�d nich uka��.</p><p>� Wa�panu si� zdaje, �e� ju� wolny!</p><p>� Nie wadzi nic. Bywa�o si� w gorszych opa�ach i B�g ratowa�. Daj ordynans dla mnie i dla obydw�ch pan�w Skrzetuskich. Kto pierwszy si� wymknie, ten zaraz do chor�gwi ruszy i innym j� na ratunek przyprowadzi.</p><p>� Co wa�� bredzisz! Szkoda czasu na gadanie! Kto si� tu wymknie! Na czym zreszt� dam rozkaz? Masz wa�� papier, inkaust, pi�ra? Wa�� g�ow� tracisz.</p><p>� Desperacja! � rzek� Zag�oba. � Daj�e mnie cho� sw�j pier�cie�!</p><p>� Masz wa�pan i daj mnie pok�j! � rzek� pan Micha�.</p><p>Pan Zag�oba wzi�� pier�cie�, wsadzi� go na ma�y palec i pocz�� chodzi� w zamy�leniu.</p><p>Tymczasem dymny kaganek zagas� i ogarn�a ich ciemno�� zupe�na; tylko przez kraty wysokiego okna wida� by�o par� gwiazd migoc�cych na pogodnym niebie. Oczy Zag�oby nie schodzi�y z tej kraty.</p><p>� Gdyby nieboszczyk Podbipi�ta �y� i by� z nami � mrukn�� stary � by�by wyszarpn�� krat� i w godzin� obaczyliby�my si� za Kiejdanami.</p><p>� A podsadzisz mnie do okna? � rzek� nagle Jan Skrzetuski.</p><p>Zag�oba z panem Stanis�awem ustawili si� pod �cian�, po chwili Jan stan�� na ich ramionach.</p><p>� Trzeszczy! jak mi B�g mi�y trzeszczy! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� Co ojciec m�wisz! � odpowiedzia� Jan � jeszczem nie zacz�� ci�gn��.</p><p>� Wle�cie we dw�ch z bratankiem, ju� was tam jako� ud�wign�... Nieraz �a�owa�em pana Micha�a, �e taki misterny, a teraz �a�uj�, �e jeszcze nie misterniejszy, bo m�g�by si� jako <emphasis>serpens</emphasis> prze�lizn��.</p><p>Lecz Jan zeskoczy� z ramion.</p><p>� Szkoci stoj� z tamtej strony! � rzek�.</p><p>� Bodaj si� w s�upy soli zmienili jako �ona Lotowa. Ciemno tu, cho� w pysk daj. Nied�ugo �wita� pocznie. My�l�, �e nam jakowe� <emphasis>alimenta</emphasis> przynios�, bo tego i lutrzy nie czyni�, �eby je�c�w mieli g�odem morzy�. Mo�e te� B�g zeszle na hetmana upami�tanie. W nocy nieraz sumienie si� w cz�eku budzi i diabli grzesznik�w inkomoduj�. Zali to mo�e by�, aby do tej piwnicy jedno by�o wej�cie? Po dniu obejrzym. G�owa mi jako� ci�y i �adnego fortelu wymy�li� nie mog� � jutro B�g dowcipowi pomo�e, a teraz pocznijmy pacierze m�wi�, mo�ci panowie, i pole�my si� Naj�wi�tszej Pannie w tym heretyckim wi�zieniu.</p><p>Jako� po chwili pocz�li odmawia� pacierze i litani� do Matki Boskiej, po czym obaj Skrzetuscy i Wo�odyjowski umilkli, maj�c pe�ne piersi nieszcz�cia, Zag�oba za� pomrukiwa� z cicha:</p><p>� Nie mo�e inaczej by� � mrucza� � tylko jutro pewnie powiedz� nam: <emphasis>aut, aut</emphasis>! � b�d�cie z Radziwi��em, a przebacz� wam wszystko, jeszcze nagrodz�! Tak? Dobrze! B�d� z Radziwi��em! Jeno zobaczymy, kto kogo oszuka. To do wi�zienia szlacht� pakujecie, na wiek i na zas�ugi nie macie wzgl�du? � dobrze! Komu szkoda, tomu p�acz! G�upi b�dzie pod spodem, a m�dry na wierzchu. Przyrzekn�, co chcecie, ale tego, czego wam dotrzymam, na za�atanie but�w nie starczy. Je�li wy ojczy�nie nie dotrzymujecie, to cnotliwy ten, kto wam nie dotrzyma. Ale to pewna, �e przychodzi ostatnia zguba na Rzeczpospolit�, skoro najprzedniejsi jej dygnitarze z nieprzyjacielem si� ��cz�... Tego w �wiecie jeszcze nie bywa�o i pewnie, �e <emphasis>mentem</emphasis> mo�na straci�. Zali jest w piekle dosy� m�k na takowych zdrajc�w? Czego takiemu Radziwi��owi brak�o? Ma�o� mu ta ojczyzna wy�wiadczy�a, �e j� jako Judasz zaprzeda�, i to w�a�nie w czasie najwi�kszych kl�sk, w czasie trzech wojen?... S�uszny, s�uszny gniew tw�j, Bo�e, daj jeno kar� najpr�dzej! Niech�e tak b�dzie! Amen! Byle si� st�d jak najpr�dzej na wolno�� wydosta� � narobi� ja ci partyzant�w, mo�ci hetmanie! Poznasz, jako to <emphasis>fructa</emphasis> zdrady smakuj�. B�dziesz ty mnie jeszcze za przyjaciela uwa�a�, ale je�li lepszych przyjaci� nie znajdziesz, to nie poluj nigdy na nied�wiedzia, chyba ci sk�ra niemi�a...</p><p>Tak to rozprawia� ze sob� pan Zag�oba. Tymczasem up�yn�a jedna i druga godzina, a w ko�cu pocz�o �wita�. Szare blaski wpadaj�ce przez krat� rozprasza�y z wolna ciemno�� panuj�c� w piwnicy i wydoby�y z niej pos�pne postacie rycerskie siedz�ce pod �cianami. Wo�odyjowski i dwaj Skrzetuscy drzemali ze znu�enia, ale gdy rozwidni�o si� lepiej, z podw�rca zamkowego dolecia�y odg�osy krok�w �o�nierskich, chrz�st broni, t�tent kopyt i d�wi�ki tr�b przy bramie. Rycerze zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� Poczyna nam si� dzie� niezbyt pomy�lnie! � rzek� Jan.</p><p>� Daj Bo�e, �eby si� sko�czy� pomy�lniej � odpowiedzia� Zag�oba. � Wiecie, wa�panowie, com w nocy obmy�li�? Oto pewnie pocz�stuj� nas darowaniem �ywota, je�eli s�u�b� u Radziwi��a przyj�� i jeszcze w zdradzie pomaga� zechcemy; my za� powinni�my si� na to zgodzi�, aby z wolno�ci skorzysta� i za ojczyzn� stan��.</p><p>� Niech�e mnie B�g broni, abym mia� zdrad� podpisywa� � odpar� Jan � bo cho�bym potem zdrajcy odst�pi�, ju� by moje nazwisko na ha�b� moim dzieciom mi�dzy zdrajcami pozosta�o. Nie uczyni� ja tego, wol� umrze�.</p><p>� Ani ja! � rzek� Stanis�aw.</p><p>� A ja z g�ry was uprzedzam, �e uczyni�. Na fortel � fortel, a potem b�dzie, co B�g da. Nikt nie pomy�li, �em to z dobrej woli albo szczerze uczyni�. Niech tego smoka Radziwi��a diabli wezm�! Zobaczymy jeszcze, czyje b�dzie na wierzchu.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�y krzyki dochodz�ce z podw�rza. S�ycha� w nich by�o z�owrogie akcenta gniewu i wzburzenia. Jednocze�nie rozlega�y si� pojedyncze g�osy komendy i echa krok�w ca�ych t�um�w, i ci�ki hurkot, jakoby przetaczanych dzia�.</p><p>� Co tam si� dzieje? � pyta� Zag�oba. � Dalib�g, mo�e to jaka� pomoc dla nas.</p><p>� Pewnie, �e niezwyczajne to ha�asy � odrzek� Wo�odyjowski. � A podsad�cie no mnie do okna, bo ja najpr�dzej rozeznam, co to jest...</p><p>Jan Skrzetuski wzi�� go pod boki i podni�s� jak dziecko do g�ry, pan Micha� chwyci� si� kraty i pocz�� pilnie wygl�da� na podw�rzec.</p><p>� Jest co�, jest! � rzek� nagle �ywo � widz� w�giersk� nadworn� chor�giew piechoty, kt�r� Oskierko dowodzi�. Okrutnie go mi�owali, a on tak�e pod aresztem; pewnie si� o niego dopominaj�. Dalib�g stoj� w szyku bojowym. Porucznik Stachowicz jest z nimi, to przyjaciel Oskierki.</p><p>W tej chwili krzyki jeszcze si� wzmog�y.</p><p>� Ganchof przed nich przyjecha�... M�wi co� ze Stachowiczem... A jaki krzyk!... Widz�, mo�ci panowie, Stachowicz z dwoma oficerami odchodz� od chor�gwi. Id� pewnie do hetmana w deputacji. Jak mi B�g mi�y, bunt szerzy si� w wojsku. Armaty naprzeciw W�grom zatoczone i regiment szkocki tak�e w szyku bojowym. Towarzystwo spod polskich chor�gwi zbiera si� przy W�grach. Bez nich nie mieliby tej �mia�o�ci, bo w piechocie dyscyplina okrutna...</p><p>� Na Boga! � krzykn�� Zag�oba. � W tym nasze zbawienie!... Panie Michale, a si�a te� polskich chor�gwi?... Bo �e te si� zbuntuj�, to zbuntuj�.</p><p>� Husarska Stankiewicza i pancerna Mirskiego stoj� o dwa dni drogi od Kiejdan � odpowiedzia� Wo�odyjowski. � Gdyby tu by�y, nie �miano by ich aresztowa�. Czekaj�e wa��... Jest dragonia Char�ampa, jeden regiment, Mieleszki drugi; te stoj� przy ksi�ciu... Niewiarowski opowiedzia� si� tak�e przy ksi�ciu, ale jego pu�k daleko... Dwa regimenty szkockie...</p><p>� To cztery przy ksi�ciu.</p><p>� I artyleria pod panem Korfem: dwa regimenty.</p><p>� Oj! co� du�o!</p><p>� I Kmicicowa chor�giew, okrutnie okryta... sze��set ludzi.</p><p>� A Kmicic po kt�rej stronie?</p><p>� Nie wiem.</p><p>� Nie widzieli�cie go? Rzuci� wczoraj bu�aw� czy nie rzuci�?</p><p>� Nie wiemy.</p><p>� Kto tedy przeciw ksi�ciu? jakie chor�gwie?</p><p>� Naprz�d widocznie ci W�grzyni. Ludzi dwie�cie. Potem kupa lu�nego towarzystwa spod bu�awy Mirskiego i Stankiewicza. Szlachty troch�... i Kmicic, ale ten niepewny.</p><p>� Bodaj go!... Na mi�o�� bosk�... Ma�o!... Ma�o!..</p><p>� Ci W�grzyni za dwa pu�ki stan�. Stary �o�nierz i wy�wiczony! Czekajcie no... Lonty zapalaj� u armat, na bitw� si� zanosi...</p><p>Skrzetuscy milczeli, Zag�oba kr�ci� si� jak w gor�czce.</p><p>� Bij�e zdrajc�w! Bij psubrat�w! Ej, Kmicic! Kmicic! Wszystko od niego zale�y. �mia�y� to �o�nierz?</p><p>� Jak diabe�... Got�w na wszystko.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej, tylko on po naszej stronie stanie.</p><p>� Bunt w wojsku! Ot, do czego hetman doprowadzi�! � zakrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Kto tu buntownik? Wojsko czy hetman, kt�ry si� przeciwko w�asnemu panu zbuntowa�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� B�g to os�dzi. Czekajcie. Znowu tam jaki� ruch. Cz�� dragonu Char�ampowej staje przy W�grach. Sama dobra szlachta w tym regimencie s�u�y. S�yszycie, jak krzycz�?</p><p>� Pu�kownik�w! Pu�kownik�w! � wo�a�y gro�ne g�osy z podw�rca.</p><p>� Panie Michale! na rany boskie, krzyknij im, �eby pos�ali po twoj� chor�giew i po towarzystwo pancerne i husarskie.</p><p>� Cicho wa��!</p><p>Zag�oba sam pocz�� krzycze�:</p><p>� A po�lijcie po reszt� polskich chor�gwi i w pie� zdrajc�w!</p><p>� Cicho, wa��!</p><p>Nagle, nie na podw�rzu, ale na ty�ach zamku zabrzmia�a kr�tka urwana salwa muszkiet�w...</p><p>� Jezus Maria! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Panie Michale, co to jest?</p><p>� Rozstrzelali niezawodnie Stachowicza i dw�ch oficer�w, kt�rzy poszli w deputacji � m�wi� gor�czkowo Wo�odyjowski. � Nie mo�e inaczej by�!</p><p>� M�ko Pana naszego! Tedy �adnej klemencji nie mo�na si� spodziewa�.</p><p>Huk wystrza��w zg�uszy� dalsz� rozmow�. Pan Micha� chwyci� konwulsyjnie za krat� i przycisn�� do niej czo�o, ale przez chwil� nic nie m�g� dojrze� pr�cz n�g szkockich piechur�w ustawionych tu� za oknem. Salwy muszkiet�w sta�y si� coraz g�stsze, na koniec ozwa�y si� i armaty. Suche uderzenia kul o �cian� nad piwnic� s�ycha� by�o doskonale jakoby uderzenia gradu. Zamek trz�s� si� w posadach.</p><p>� Michale, zeskocz, zginiesz tam! � zawo�a� Jan.</p><p>� Za nic. Kule id� wy�ej, a z armat w�a�nie w przeciwn� stron�. Za nic nie zejd�.</p><p>I pan Wo�odyjowski, chwyciwszy jeszcze silniej za krat�, wci�gn�� si� ca�y we wg��bienie okna, gdzie ju� nie potrzebowa� ramion Skrzetuskiego do podpory. W piwnicy uczyni�o si� wprawdzie ciemno, bo okienko by�o ma�e i pan Micha�, cho� szczup�y, przes�oni� je ca�kowicie, ale natomiast towarzysze pozostali na dole mieli ka�dej minuty �wie�e wiadomo�ci z pola bitwy.</p><p>� Widz� teraz! � krzykn�� pan Micha�. � W�grzyni o �cian� si� wsparli, stamt�d strzelaj�... Ha! ba�em si�, �eby si� w k�t nie zat�oczyli, bo armaty by ich w mig zniszczy�y. Sprawny �o�nierz! Jak mi B�g mi�y! Bez oficer�w wie, co trzeba. Dym znowu! Nie widz� nic...</p><p>Strza�y pocz�y s�abn��.</p><p>� Bo�e mi�osierny! nie odk�adaj kary! � wo�a� Zag�oba.</p><p>� A co, Michale? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Szkoci id� do ataku.</p><p>� Pioruny siarczyste! �e musimy tu siedzie�! � zakrzykn�� Stanis�aw.</p><p>� Ju� s�! Halabardnicy! W�grzyni na szable ich bior�! Ach! Bo�e! �e nie mo�ecie widzie�! Co za �o�nierze!</p><p>� I ze sob� si� bij�, zamiast z nieprzyjacielem.</p><p>� W�grzyni g�r�! Szkoci od lewego cofaj� si�. Jak Boga kocham! Dragoni Mieleszki przechodz� na ich stron�!... Szkoci we dw�ch ogniach. Korf nie mo�e z dzia� razi�, bo i Szkot�w by psowa�. Widz� ju� i Ganchofowe mundury mi�dzy W�grami. Id� do ataku na bram�. Chc� si� wydosta� st�d. Id� jak burza! Wszystko �ami�!</p><p>� H�? Jak to? Wola�bym, �eby zamek zdobyli � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Nic to! Jutro powr�c� z chor�gwiami Mirskiego i Stankiewicza... Hej! Char�amp zgin��!... Nie! Wstaje, ranny... Ju�, ju� s� przy bramie... Co to jest? Chyba i szkocka stra� w bramie przechodzi do W�gr�w, bo otwieraj� wrzeci�dze... Kurz si� k��bi z tamtej strony. Kmicica widz�! Kmicic! Kmicic z jazd� wali przez bram�!</p><p>� Po czyjej stronie? Po czyjej stronie? � krzycza� Zag�oba.</p><p>Przez chwilk� pan Micha� nie da� odpowiedzi, ale przez ma�� chwilk�; zgie�k, szcz�k broni i krzyki rozleg�y si� tymczasem ze zdwojon� si��.</p><p>� Ju� po nich! � krzykn�� przera�liwie Wo�odyjowski.</p><p>� Po kim? Po kim?</p><p>� Po W�grach! Jazda rozbi�a ich, tratuje, siecze! Banderia w Kmicicowym r�ku!... Koniec, koniec!</p><p>To rzek�szy pan Micha� zesun�� si� z framugi okienka i wpad� w ramiona Jana Skrzetuskiego.</p><p>� Bijcie�e mnie � wo�a� � bijcie, bo ja tego cz�owieka mia�em pod szabl� i �ywym go pu�ci�em; ja odwioz�em mu list zapowiedni! Przeze mnie zaci�gn�� t� chor�giew, z kt�r� teraz przeciw ojczy�nie b�dzie walczy�. Wiedzia�, kogo zaci�ga�, psubrat�w, wisielc�w, zb�j�w, rakarzy, takich, jaki sam. Bogdajem go raz jeszcze z szabl� spotka�... Bo�e! przed�u� mi �ycie na pohybel tego zdrajcy, bo przysi�gam, �e wi�cej z r�k moich nie wyjdzie...</p><p>Tymczasem krzyki i t�tent kopyt i salwy wystrza��w brzmia�y jeszcze z ca�� si��; ale stopniowo pocz�y s�abn�� i w godzin� p�niej cisza zapanowa�a na kiejda�skim zamku, przerywana tylko miarowymi krokami patrol�w szkockich i odg�osami komendy.</p><p>� Panie Michale! wyjrzyj no jeszcze, co si� sta�o � b�aga� Zag�oba.</p><p>� Po co? � odpowiedzia� ma�y rycerz. � Kto wojskowy, ten zgadnie, co si� sta�o.</p><p>Zreszt� widzia�em ich rozbitych... Kmicic tu triumfuje!</p><p>� Bogdaj go ko�mi szarpano, warcho�a, piekielnika! Bogdaj mu przysz�o haremu u Tatar�w pilnowa�!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Pan Micha� mia� s�uszno��! Kmicic triumfowa�. W�grzy i cz�� dragon�w Mieleszki oraz Char�ampa, kt�ra po��czy�a si� z nimi, zalegli g�stym trupem kiejda�skie dziedzi�ce. Zaledwie kilkudziesi�ciu wymkn�o si� i rozproszy�o w okolicach zamku i miasta, gdzie ich �ciga�a jazda. Wy�owiono jeszcze wielu, inni nie oparli si� zapewne a� w obozie Paw�a Sapiehy, wojewody witebskiego, kt�remu pierwsi musieli przynie�� straszn� wie�� o zdradzie hetmana wielkiego, o przej�ciu jego do Szwed�w, o uwi�zieniu pu�kownik�w i oporze chor�gwi polskich.</p><p>Tymczasem Kmicic, ca�y okryty krwi� i kurzaw�, stawi� si� z w�giersk� banderi� w r�ku przed Radziwi��em, kt�ry przyj�� go z otwartymi r�koma. Ale pana Andrzeja nie upoi�o zwyci�stwo. Owszem, chmurny by� i z�y, jakby przeciw sercu post�pi�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� � nie chc� s�ucha� pochwa� i wola�bym sto razy z nieprzyjacielem ojczyzny walczy� ni� z �o�nierzami, kt�rzy by si� jej przyda� mogli. Cz�eku si� zdaje, �e sam sobie krwi upu�ci�.</p><p>� A czyja� wina, je�li nie tych buntownik�w? � odpar� ksi���. � Wola�bym i ja ich pod Wilno poprowadzi�, i tak mia�em uczyni�... Oni za� woleli przeciw zwierzchno�ci si� porwa�. Co si� sta�o, to si� nie odstanie. Trzeba by�o i trzeba b�dzie da� przyk�ad.</p><p>� Co wasza ksi���ca mo�� my�lisz robi� z je�cami?</p><p>� Co dziesi�temu kula w �eb. Reszt� pomiesza� z innymi pu�kami. Pojedziesz dzi� do chor�gwi Mirskiego i Stankiewicza, zawieziesz im rozkaz m�j, by do pochodu byli gotowi. Czyni� ci� regimentarzem nad tymi dwiema chor�gwiami i nad trzeci� Wo�odyjowskiego. Namiestnicy maj� ci podlega� i we wszystkim s�ucha�. Chcia�em do tej chor�gwi Char�ampa naprz�d pos�a�, ale on do niczego... Rozmy�li�em si�.</p><p>� A w razie oporu? Bo to u Wo�odyjowskiego lauda�scy ludzie, kt�rzy okrutnie mnie nienawidz�.</p><p>� Og�osisz, �e Mirski, Stankiewicz i Wo�odyjowski natychmiast b�d� rozstrzelani.</p><p>� Tedy oni mog� p�j�� zbrojno na Kiejdany, aby ich odbi�. U Mirskiego wszystko znaczna szlachta s�u�y.</p><p>� We�miesz ze sob� regiment piechoty szkockiej i regiment niemieckiej. Naprz�d otoczysz ich, potem og�osisz rozkaz.</p><p>� Jak wola waszej ksi���cej mo�ci!</p><p>Radziwi�� wspar� d�onie na kolanach i zamy�li� si�.</p><p>� Mirskiego i Stankiewicza rozstrzela�bym ch�tnie, gdyby nie to, �e oni nie tylko w swoich chor�gwiach, ale w ca�ym wojsku, ba, w ca�ym kraju mir maj�... Boj� si� wrzawy i otwartego buntu, kt�rego przyk�ad mieli�my ju� przed oczyma... Szcz�ciem, dzi�ki tobie, dobr� dostali nauk� i dwa razy pomy�li ka�da chor�giew, nim si� na nas porwie. Trzeba tylko szybko dzia�a�, aby oporni nie przeszli do pana wojewody witebskiego.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� m�wi�e� tylko o Mirskim i Stankiewiczu, a nie wspomnia�e� o Wo�odyjowskim i Oskierce.</p><p>� Oskierk� musz� tak�e oszcz�dzi�, bo to cz�ek znaczny i szeroko spokrewniony; ale Wo�odyjowski z Rusi pochodzi i nie ma tu relacyj. Dzielny to �o�nierz, prawda! Liczy�em te� na niego... Tym ci gorzej, �em si� zawi�d�. Gdyby diabe� nie by� przyni�s� tych przyb��d�w, jego przyjaci�, mo�e inaczej by post�pi�; ale po tym, co si� sta�o, czeka go kula w �eb, jak r�wnie� dw�ch Skrzetuskich i tego trzeciego byka, kt�ry pierwszy zacz�� rycze�: �Zdrajca! Zdrajca!�</p><p>Pan Andrzej zerwa� si�, jakby go �elazem przypieczono.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! �o�nierze m�wi�, �e Wo�odyjowski �ycie waszej ksi���cej mo�ci pod Cybichowem uratowa�.</p><p>� Spe�ni� swoj� powinno�� i za to Dydkiemie mu w do�ywocie chcia�em pu�ci�... Teraz mi� zdradzi� i za to ka�� go rozstrzela�.</p><p>Oczy Kmicica zaiskrzy�y si�, a nozdrza pocz�y lata�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Nie mo�e to by�!</p><p>� Jak to nie mo�e by�? � spyta� Radziwi�� marszcz�c brwi.</p><p>� B�agam wasz� ksi���c� mo�� � m�wi� w uniesieniu Kmicic � aby Wo�odyjowskiemu w�os z g�owy nie spad�. Wasza ksi���ca mo�� mi przebaczy... B�agam!... Wo�odyjowski m�g� mi nie odda� zapowiedniego listu, bo� go wasza ksi���ca mo�� na jego r�ce przys�a� i do woli mu zostawi�. A odda�!... Wyrwa� mnie z toni... Przez to przeszed�em pod waszej ksi���cej mo�ci inkwizycj�... Nie waha� si� mnie ratowa�, chocia� o t� sam� pann� tentowa�... Winienem mu wdzi�czno�� i zaprzysi�g�em sobie, �e mu si� wyp�ac�!... Wasza ksi���ca mo�� uczyni to dla mnie, aby ni jego, ni jego przyjaci� �adna nie dosi�g�a kara. W�os im nie ma spa�� z g�owy i na Boga! Nie spadnie, p�kim ja �yw!... B�agam wasz� ksi���c� mo��!</p><p>Pan Andrzej prosi� i r�ce sk�ada�, ale w s�owach jego brzmia�y mimo woli akcenta gniewu i gro�by, i oburzenia. Niepohamowana natura bra�a g�r�. I stan�� nad Radziwi��em z twarz� podobn� do g�owy rozdra�nionego drapie�nego ptaka, z roziskrzonymi oczami. Hetman za� mia� r�wnie� burz� w obliczu. Przed jego �elazn� wol� i despotyzmem gi�o si� dotychczas wszystko na Litwie i Rusi � nikt nigdy nie �mia� mu si� sprzeciwi�, nikt prosi� o �ask� dla raz skazanych, a teraz Kmicic prosi� tylko pozornie � w rzeczywisto�ci ��da�. I po�o�enie by�o takie, �e prawie niepodobna by�o mu odm�wi�.</p><p>Despota zaraz na pocz�tku zawodu zdrajcy poczu�, �e nieraz przyjdzie mu ulega� despotyzmowi ludzi i okoliczno�ci, �e b�dzie zale�nym od w�asnych stronnik�w, daleko mniejszego znaczenia, �e ten Kmicic, kt�rego chcia� zmieni� w wiernego psa, b�dzie raczej chowanym wilkiem, kt�ry, rozdra�niony, got�w chwyci� z�bami za r�k� pana.</p><p>Wszystko to wzburzy�o dumn� krew radziwi��owsk�. Postanowi� si� opiera�, bo i wrodzona straszna m�ciwo�� pcha�a go do oporu.</p><p>� Wo�odyjowski i tamci trzej musz� da� gard�a! � rzek� podniesionym g�osem.</p><p>Lecz by�o to dorzuci� prochu do ognia.</p><p>� Gdybym by� W�gr�w nie rozbi�, nie oni daliby gard�a! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Jak�e to? Ju� mi wymawiasz swoje us�ugi? � pyta� gro�nie hetman.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� porywczym g�osem pan Andrzej � nie wymawiam... Prosz�... B�agam... Ale to si� nie stanie. Ci ludzie na ca�� Polsk� s�awni... Nie mo�e by�! Nie mo�e by�!... Nie b�d� Judaszem dla Wo�odyjowskiego. P�jd� za wasz� ksi���c� mo�� w ogie�, ale nie odmawiaj mi tej �aski...</p><p>� A je�li odm�wi�?</p><p>� Tedy mnie ka� wasza ksi���ca mo�� rozstrzela�!... Nie chc� �y�!... Niech mnie pioruny zatrzasn�!... Niech mnie diabli �ywcem do piek�a wezm�!</p><p>� Opami�taj si�, nieszcz�sny, przed kim to m�wisz?</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� nie przyprowadzaj mnie do desperacji!</p><p>� Do pro�by mog�em nak�oni� ucha, na gro�by nie b�d� zwa�a�.</p><p>� Ja prosz�... B�agam!</p><p>Tu pan Andrzej rzuci� si� na kolana.</p><p>� Pozw�l mi wasza ksi���ca mo�� sercem, nie z musu sobie s�u�y�, bo inaczej zwariuj�!</p><p>Radziwi�� nie odrzek� nic. Kmicic kl�cza�, blado�� i rumie�ce przelatywa�y mu jak b�yskawice przez twarz. Widocznym by�o, �e jeszcze chwila, a wybuchnie w straszliwy spos�b.</p><p>� Wsta�! � rzek� Radziwi��.</p><p>Pan Andrzej wsta�.</p><p>� Umiesz broni� przyjaci� � rzek� ksi��� � mam pr�b�, �e i mnie b�dziesz umia� broni� i nie odst�pisz nigdy. Jeno B�g ci� stworzy� z saletry, nie z mi�sa, i bacz, aby� nie sp�on��. Nie mog� ci niczego odm�wi�. S�uchaj�e mnie: Stankiewicza, Mirskiego i Oskierk� chc� Szwedom do Bir� odes�a�; niech�e Skrzetuscy dwaj i Wo�odyjowski id� z nimi. G��w im tam nie pourywaj�, a �e czas wojny w spokoju posiedz�, to lepiej.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci, ojcu mojemu! � zakrzykn�� pan Andrzej.</p><p>� Powoli... � rzek� ksi���. � Uszanowa�em twoj� przysi�g� a� nadto, teraz ty uszanuj moj�... Temu staremu szlachcicowi... zapomnia�em, jak mu na przezwisko... temu rycz�cemu diab�u, kt�ry tu ze Skrzetuskimi przyby�, zapisa�em �mier� w duszy. On to pierwszy nazwa� mnie zdrajc�, on o wzi�cie korupcji pos�dzi�, on podnieci� innych, bo mo�e nie przysz�oby do tego oporu, gdyby nie jego zuchwalstwo! (Tu ksi��� uderzy� pi�ci� w st�.) Pierwej �mierci, pierwej ko�ca �wiata bym si� spodziewa�, ni� �eby kto mnie, Radziwi��owi, �mia� do oczu zakrzykn��: �Zdrajca!� Do oczu wobec ludzi! Nie ma takiej �mierci, nie ma takich m�k, kt�rych by do�� by�o za tak� zbrodni�. Nie pro� mnie o niego, bo to na nic.</p><p>Ale pan Andrzej nie�atwo si� zra�a�, gdy sobie co� przedsi�wzi��. Jeno nie gniewa� si� ju� ani wybucha�. Owszem, chwyciwszy na nowo r�k� hema�sk�, pocz�� okrywa� j� poca�unkami i prosi� tak serdecznie, jak tylko sam umia�.</p><p>� �adnym powrozem ani �a�cuchem nie przywi�za�by� wasza ksi���ca mo�� tak serca mego, jak t� �ask�. Ale nie czy� jej w po�owie ni w cz�ci, jeno ca��. Wasza ksi���ca mo��! Co ten szlachcic wczoraj m�wi�, to my�leli wszyscy. Ja sam to samo my�la�em, p�ki� mi wasza ksi���ca mo�� oczu nie otworzy�... Niech mnie ogie� spali, je�lim tego nie my�la�... Cz�ek temu nie winien, �e g�upi. Ten szlachcic by� do tego pijany i co mia� na sercu, to i zakrzykn��. My�la�, �e w obronie ojczyzny wyst�puje, a trudno� kogo kara� za sentyment dla ojczyzny. Wiedzia�, �e gard�o nara�a, a dlatego zakrzykn��, co mia� w g�bie i sercu. Ni on mnie grzeje, ni zi�bi, ale to panu Wo�odyjowskiemu jako brat albo zgo�a ojciec. Ju� by te� desperowa� po nim bez miary, a ja tego nie chc�. Taka ju� we mnie natura, �e jak komu dobra �ycz�, to dusz� bym za niego odda�. �eby mnie kto oszcz�dzi�, a przyjaciela mi zabi�, niechby go diabe� za tak� �ask� porwa�. Wasza ksi���ca mo��! Ojcze m�j, dobrodzieju, �askawco, uczy�e ca�� �ask�, daruj mi tego szlachcica, a ja ci wszystk� krew moj� daruj�, cho�by jutro, dzi�, zaraz!</p><p>Radziwi�� zagryz� w�sy.</p><p>� Zapisa�em mu wczoraj �mier� w duszy.</p><p>� Co hetman i wojewoda wile�ski zapisa�, to wielki ksi��� litewski, a daj Bo�e, w przysz�o�ci kr�l polski, jako �askawy monarcha, przekre�li� mo�e...</p><p>Pan Andrzej m�wi� szczerze, co czu� i my�la�, ale gdyby by� najzr�czniejszym dworakiem, nie m�g�by pot�niejszego argumentu na obron� swych przyjaci� znale��. Dumna twarz magnata rozja�ni�a si� i oczy przymkn��, jakby lubuj�c si� d�wi�kiem tych tytu��w, kt�rych jeszcze nie posiada�. Po chwili rzek�:</p><p>� Take� mnie zagad�, �e niczego nie mog� ci odm�wi�. P�jd� wszyscy do Bir�. Niech�e tam odpokutuj� u Szwed�w za winy, a potem, gdy si� to stanie, co� rzek�, ��daj nowej dla nich �aski.</p><p>� Jako �ywo, �e za��dam, daj Bo�e najpr�dzej! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Id��e teraz, zanie� im dobr� nowin�!</p><p>� Nowina dobra dla mnie, nie dla nich, bo oni pewnie nie przyjm� jej z wdzi�czno�ci�, zw�aszcza �e si� nie spodziewali tego, co im grozi�o. Nie p�jd�, wasza ksi���ca mo��, bo to tak by wygl�da�o, jakbym si� im chcia� zaraz z moj� instancj� chwali�.</p><p>� Czy�e, jak chcesz. Ale kiedy tak, to czasu nie tra� i ruszaj po chor�gwie Mirskiego i Stankiewicza, bo zaraz potem czeka ci� inna ekspedycja, od kt�rej pewnie nie b�dziesz si� wybiega�.</p><p>� Jaka, wasza ksi���ca mo��?</p><p>� Pojedziesz zaprosi� ode mnie pana Billewicza, miecznika rosie�skiego, aby razem z krewniaczk� do mnie, do Kiejdan, przyjecha� i tu na czas wojny osiad�. Rozumiesz?</p><p>Kmicic zmiesza� si�.</p><p>� On tego uczyni� nie zechce... Z wielk� furi� Kiejdany opu�ci�.</p><p>� Spodziewam si�, �e go furia ju� opu�ci�a; w ka�dym razie we�miesz ludzi ze sob� i je�eli nie zechc� po dobrej woli tu przyby�, to ich wsadzisz w kolask�, otoczysz dragonami i przywieziesz. Szlachcic mi�kki by� jak wosk; gdym z nim gada�, p�oni� si� jak panna i k�ania� do ziemi; ale i on zl�k� si� imienia szwedzkiego jak diabe� �wi�conej wody i odjecha�. Potrzebuj� go tu mie� i dla siebie, i dla ciebie. Mam nadziej�, �e jeszcze ulepi� z tego wosku tak� �wiec�, jak� zechc�, i komu zechc�, j� zapal�. Tym lepiej b�dzie, je�li si� tak stanie... Ale je�li nie, tedy b�d� mia� zak�adnika. Billewiczowie du�o mog� na �mudzi, bo prawie ze wszystk� szlacht� spokrewnieni. Gdy jednego, i to najstarszego, dostan� w r�ce, inni dwa razy pomy�l�, nim co� przeciw mnie przedsi�wezm�. A przecie to za nimi i za t� twoj� dziewczyn� stoi ca�e mrowie lauda�skie, kt�re gdyby posz�o do obozu pana wojewody witebskiego, pewnie by ich z otwartymi r�koma przyj��... Wa�na to jest rzecz, tak wa�na, �e si� namy�lam, czy nie od Billewicz�w poczyna�.</p><p>� W chor�gwi Wo�odyjowskiego sami lauda�scy ludzie.</p><p>� Opiekunowie twojej dziewki. Kiedy tak, pocznij�e od tego, by j� tu sprowadzi�. Tylko �e s�uchaj: ja podejmuj� si� pana miecznika na nasz� wiar� nawr�ci�, ale dziewk� to sobie ju� ty sam kaptuj, jak umiesz. Gdy ja miecznika nawr�c�, on ci pomo�e dziewk� nawraca�. Zgodzi si�, to wyprawi� wam nie mieszkaj�c wesele... Nie zgodzi si�, bierz j� i tak. Jak b�dzie po harapie, to b�dzie po wszystkim... Z niewiastami najlepszy to spos�b. Pop�acze, podesperuje, gdy j� do o�tarza powlok�, ale na drugi dzie� pomy�li, �e nie taki diabe� straszny, jak go maluj�, a trzeciego b�dzie rada. Jak�e�cie si� wczoraj rozstali?</p><p>� Jakoby mi w pysk da�a!</p><p>� C� rzek�a?</p><p>� Nazwa�a mnie zdrajc�... Ma�o mnie parali� nie trzas�.</p><p>� Taka� to zaciek�a? Jak b�dziesz jej m�em, powiedz�e jej, �e niewiastom k�dziel lepiej przystoi ni� sprawy publiczne, i trzymaj j� kr�tko.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� jej nie zna. U niej wszystko zaraz: cnoto albo niecnota, i wedle tego s�dzi; a rozumu niejeden m�� m�g�by jej pozazdro�ci�. Nim si� cz�owiek obejrzy, ona ju� w sedno utrafi.</p><p>� Utrafi�a ci te� w serce... Staraj si� tak�e j� utrafi�.</p><p>� B�g by to da�, wasza ksi���ca mo��. Raz ju� bra�em j� zbrojn� r�k�, alem sobie potem przyrzek�, �e wi�cej t�go nie uczyni�... I co mi wasza ksi���ca mo�� m�wi, �eby j� cho�by gwa�tem do o�tarza prowadzi�, to mi nie idzie po sercu, bom sobie i jej przyrzek�, �e gwa�tu wi�cej nie u�yj�... Ca�a nadzieja, �e wasza ksi���ca mo�� wyperswaduje panu miecznikowi, i� nie tylko zdrajcami nie jeste�my, ale zbawienia ojczyzny chcemy... Gdy on si� przekona, to i j� przekona, a wtenczas inaczej b�dzie na mnie patrzy�a. Teraz do Billewicza pojad� i sprowadz� ich tu oboje, bo mi strach, �eby si� ona do zakonu gdzie nie schroni�a... Ale powiem waszej ksi���cej mo�ci szczer� prawd�, �e cho� wielkie to szcz�cie dla mnie patrze� na t� dziewczyn�, wola�bym na ca�� pot�g� szwedzk� uderzy� ni� przed ni� teraz stan��, bo ona nie zna moich cnotliwych ch�ci i za zdrajc� mnie poczytuje.</p><p>� Je�eli chcesz, to tam kogo innego wyszl�, Char�ampa albo Mieleszk�.</p><p>� Nie! Pojad� lepiej sam... Char�amp zreszt� ranny.</p><p>� To i lepiej... Char�ampa chcia�em wczoraj wys�a� do chor�gwi Wo�odyjowskiego, by nad nimi komend� obj��, a w potrzebie do pos�usze�stwa zmusi�: ale to cz�ek niezgrabny i pokaza�o si�, �e w�asnych ludzi nie umie utrzyma�. Nic mi po nim. Jed��e naprz�d po miecznika i dziewczyn�, a potem do tamtych chor�gwi. W ostatnim razie nie szcz�d� krwi, bo trzeba pokaza� Szwedom, �e mamy si�� i nie ul�kniemy si� buntu. Pu�kownik�w zaraz pod eskort� odeszl�; spodziewam si�, �e Pontus de la Gardie poczyta to za dow�d szczero�ci mojej... Mieleszko ich odprowadzi. Ci�ko z pocz�tku idzie! Ci�ko! Ju� widz�, �e z p� Litwy stanie przeciw mnie.</p><p>� Nic to, wasza ksi���ca mo��! Kto ma czyste sumienie, ten si� nikogo nie ul�knie.</p><p>� My�la�em, �e przynajmniej Radziwi��owie stan� wszyscy po mojej stronie, tymczasem, patrz, co mi pisze ksi��� krajczy z Nie�wie�a.</p><p>Tu hetman poda� Kmicicowi list Kazimierza Micha�a.</p><p>Kmicic przebieg� oczyma pismo.</p><p>� �ebym nie zna� intencji waszej ksi���cej mo�ci, my�la�bym, �e ma racj� i �e najcnotliwszy to w �wiecie pan. Bo�e daj mu wszystko dobre!... M�wi�, co my�l�.</p><p>� Jed� ju�! � rzek� z pewn� niecierpliwo�ci� hetman.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Kmicic jednak nie wyruszy� ani tego dnia, ani nast�pnego, bo gro�ne wie�ci pocz�y nadchodzi� zewsz�d do Kiejdan. Oto pod wiecz�r przybieg� goniec z doniesieniem, �e chor�gwie Mirskiego i Stankiewicza same ruszaj� ku rezydencji hetma�skiej, gotowe zbrojn� r�k� upomnie� si� o swych pu�kownik�w, �e wzburzenie panuje mi�dzy nimi straszne i �e towarzystwo wys�a�o deputacje do wszystkich chor�gwi stoj�cych w pobli�u Kiejdan i dalej, a� na Podlasie do Zab�udowa, z doniesieniem o zdradzie hetma�skiej i wezwaniem, by si� ��czy�y w kup� dla obrony ojczyzny. �atwo by�o przy tym przewidzie�, �e mn�stwo szlachty zleci si� do zbuntowanych chor�gwi i wytworzy powa�n� si��, przeciwko kt�rej trudno si� b�dzie opiera� w nieobronnych Kiejdanach, zw�aszcza �e nie na wszystkie pu�ki, kt�re ksi��� Radziwi�� mia� pod r�k�, mo�na by�o liczy� z pewno�ci�.</p><p>Zmieni�o to wyrachowania i wszystkie plany hetma�skie, ale zamiast os�abi� w nim ducha, zdawa�o si� go jeszcze podnieca�. Ustanowi� sam na czele wiernych szkockich regiment�w, rajtarii i artylerii wyruszy� przeciw buntownikom i zdepta� ogie� w zarodku. Wiedzia�, �e �o�nierze bez pu�kownik�w s� tylko t�uszcz� niesforn�, kt�ra rozproszy si� przed groz� samego imienia hetma�skiego.</p><p>Postanowi� te� nie szcz�dzi� krwi i przerazi� przyk�adem ca�e wojsko, wszystk� szlacht�, ba! ca�� Litw�, aby nie �mia�a drgn�� nawet pod �elazn� jego r�k�. Mia�o si� spe�ni� wszystko, co zamierzy�, i spe�ni� si� w�asnymi jego si�ami.</p><p>Tego� dnia jeszcze wyjecha�o kilku oficer�w cudzoziemskich do Prus czyni� tam nowe zaci�gi, a Kiejdany wrza�y zbrojnym ludem. Regimenta szkockie, rajtaria cudzoziemska, dragoni Mieleszki i Char�ampa i �lud ognisty� pana Korfa gotowa�y si� do wyprawy. Hajducy ksi���cy, czelad�, mieszczanie z Kiejdan mieli wzmocni� si�y ksi���ce, a na koniec postanowiono przy�pieszy� wys�anie uwi�zionych pu�kownik�w do Bir�, gdzie bezpieczniej by�o ich trzyma� ni�eli w otwartych Kiejdanach. Ksi��� spodziewa� si� s�usznie, �e wys�anie do tej odleg�ej fortecy, w kt�rej wedle uk�adu musia�a ju� sta� za�oga szwedzka, zniweczy nadziej� uwolnienia ich w umys�ach zbuntowanych �o�nierzy i pozbawi sam bunt wszelkiej podstawy.</p><p>Pan Zag�oba, Skrzetuscy i Wo�odyjowski mieli dzieli� losy innych.</p><p>Wiecz�r ju� by�, gdy do piwnicy, w kt�rej siedzieli, wszed� oficer z latarni� w r�ku i rzek�:</p><p>� Zbierajcie si�, waszmo�ciowie, i�� ze mn�.</p><p>� Dok�d? � pyta� niespokojnym g�osem pan Zag�oba.</p><p>� To si� poka�e... Pr�dzej! Pr�dzej!</p><p>� Idziemy.</p><p>Wyszli. Na korytarzu otoczyli ich �o�nierze szkoccy zbrojni w muszkiety. Zag�oba coraz by� niespokojniejszy.</p><p>� Przecie na �mier� by nas nie prowadzili bez ksi�dza, bez spowiedzi? � szepn�� do ucha Wo�odyjowskiego.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do oficera:</p><p>� Jak�e godno��, prosz�?</p><p>� A wa�ci co do mojej godno�ci?</p><p>� Bo mam wielu krewnych na Litwie i mi�o wiedzie�, z kim si� ma do czynienia.</p><p>� Nie pora sobie �wiadczy�, ale kiep ten, kto si� swego nazwiska wstydzi... Jestem Roch Kowalski, je�li wa�pan chcesz wiedzie�.</p><p>� Zacna to rodzina! M�owie dobrzy �o�nierze, niewiasty cnotliwe. Moja babka by�a Kowalska, ale osieroci�a mnie, nimem na �wiat przyszed�... A wa�pan z Wierusz�w czyli z Korabi�w Kowalskich?</p><p>� Co mnie tu wa�� b�dziesz po nocy indagowa�!</p><p>� Bo� mi pewno krewniak, gdy� i struktura w nas jednaka. Grube masz wa�pan ko�ci i bary zupe�nie jak moje, a ja w�a�nie po babce urod� odziedziczy�em.</p><p>� No, to si� w drodze wywiedziemy... Mamy czas!</p><p>� W drodze? � rzek� Zag�oba.</p><p>I wielki ci�ar spad� mu z piersi. Odsapn�� jak miech i zaraz nabra� fantazji.</p><p>� Panie Michale � szepn�� � nie m�wi�em ci, �e nam szyi nie utn�?</p><p>Tymczasem wyszli na dziedziniec zamkowy. Noc ju� zapad�a zupe�na. Tu i owdzie tylko p�on�y czerwone pochodnie lub migota�y latarki, rzucaj�c niepewne blaski na grupy �o�nierzy konnych i pieszych rozmaitej broni. Ca�y dziedziniec zat�oczony by� wojskiem. Gotowano si� widocznie do pochodu, bo wsz�dy zna� by�o ruch wielki. Tu i owdzie w ciemno�ciach majaczy�y w��cznie i rury muszkiet�w, kopyta ko�skie szcz�ka�y po bruku; pojedynczy je�d�cy przebiegali pomi�dzy chor�gwiami; zapewne byli to oficerowie rozwo��cy rozkazy.</p><p>Kowalski zatrzyma� konw�j i wi�ni�w przed ogromnym wozem drabiniastym zaprz�onym we cztery konie.</p><p>� Siadajcie, waszmo�ciowie!� rzek�.</p><p>� Tu ju� kto� siedzi � rzek� gramol�c si� Zag�oba. � A nasze �uby?</p><p>� �uby s� pod s�om� � odrzek� Kowalski � Pr�dzej! Pr�dzej!</p><p>� A kto tu siedzi? � pyta� Zag�oba wpatruj�c si� w ciemne postacie wyci�gni�te na s�omie.</p><p>� Mirski, Stankiewicz, Oskierko! � ozwa�y si� g�osy.</p><p>� Wo�odyjowski, Jan Skrzetuski, Stanis�aw Skrzetuski, Zag�oba! � odpowiedzieli nasi rycerze.</p><p>� Czo�em! Czo�em!</p><p>� Czo�em! W zacnej kompanii pojedziem. A gdzie nas wioz�, nie wiecie waszmo�ciowie?</p><p>� Jedziecie waszmo�ciowie do Bir�! � rzek� Kowalski.</p><p>To powiedziawszy da� rozkaz. Konw�j pi��dziesi�ciu dragon�w otoczy� w�z i ruszyli.</p><p>Wi�niowie pocz�li rozmawia� z cicha.</p><p>� Szwedom nas wydadz�! � rzek� Mirski. � Tegom si� spodziewa�.</p><p>� Wol� siedzie� mi�dzy nieprzyjaci�mi ni� mi�dzy zdrajcami! � odpowiedzia� Stankiewicz.</p><p>� A ja bym wola� kul� w �eb! � zawo�a� Wo�odyjowski � ni� siedzie� z za�o�onymi r�kami w czasie takiej wojny nieszcz�snej.</p><p>� Nie blu��, panie Michale � odpowiedzia� Zag�oba � bo z woza, byle pora sposobna przysz�a, mo�esz da� nura, z Bir� tak�e, a z kul� we �bie ci�ko ucieka�. Ale ja wiedzia�em z g�ry, �e si� na to ten zdrajca nie o�mieli.</p><p>� Radziwi�� by si� nie mia� na co o�mieli�! � rzek� Mirski. � Wida�, �e� wa�� z daleka przyjecha� i �e jego nie znasz. Komu on zemst� poprzysi�e, ten jakoby by� ju� w grobie, a nie pami�tam przyk�adu, �eby komu najmniejsz� krzywd� odpu�ci�.</p><p>� A tak i nie �mia� na mnie podnie�� r�ki! � odpowiedzia� Zag�oba. � Kto wie, czy nie mnie i waszmo�ciowie szyje zawdzi�czacie.</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Bo mnie chan krymski okrutnie mi�uje za to, �em spisek na jego szyj� odkry�, gdym w niewoli w Krymie siedzia�. A i nasz pan mi�o�ciwy Joannes Casimirus tak�e si� we mnie kocha. Nie chcia�, taki syn, Radziwi��, z dwoma potentatami zadziera�, gdy� i na Litwie mogliby go dosi�gn��.</p><p>� I! Co wa�pan gadasz! Nienawidzi on kr�la, jak diabe� �wi�conej wody, i jeszcze by by� na wa�ci zawzi�tszy, gdyby wiedzia�, �e� kr�lowi konfident � odpowiedzia� Stankiewicz.</p><p>� A ja tak my�l� � rzek� Oskierko � �e nie chcia� hetman sam nasz� krwi� si� maza�, �eby <emphasis>odium</emphasis> na siebie nie �ci�gn��, ale przysi�g�bym, �e ten oficer wiezie rozkaz do Szwed�w w Bir�ach, �eby nas natychmiast rozstrzelali.</p><p>� Oj! � rzek� Zag�oba.</p><p>Umilkli na chwil�; tymczasem w�z wtoczy� si� ju� na rynek kiejda�ski. Miasto spa�o, w oknach nie by�o �wiate�, jeno psy przed domami ujada�y zapalczywie na przeci�gaj�cy orszak.</p><p>� Wszystko jedno! � rzek� Zag�oba. � Zawsze�my zyskali na czasie, mo�e i przypadek nam pos�u�y�, a mo�e i fortel jaki przyj�� do g�owy.</p><p>Tu zwr�ci� si� do starych pu�kownik�w:</p><p>� Waszmo�ciowie ma�o mnie znacie, ale spytajcie si� moich towarzysz�w, w jakich bywa�em opa�ach, a dlategom si� zawdy wydosta� na pole. Powiedzcie no mnie, co to za oficer, kt�ren nad konwojem ma komend�? Zaliby mu nie mo�na wyperswadowa�, �eby si� zdrajcy nie trzyma�, jeno przy ojczy�nie stan�� i z nami si� po��czy�?</p><p>� To Roch Kowalski z Korabi�w Kowalskich � odrzek� Oskierko. � Ja go znam. Tak samo m�g�by� waszmo�� jego koniowi perswadowa�, bo dalib�g, nie wiem, kt�ry g�upszy.</p><p>� A �e to zrobili go oficerem?</p><p>� On u Mieleszki w dragonach chor�giew nosi, do czego rozumu nie potrzeba. A zrobili go oficerem, bo si� ksi�ciu z pi�ci podoba�, gdy� podkowy �amie i z chowanymi nied�wiedziami wp� si� bierze, a takiego jeszcze nie znalaz�, kt�rego by nie rozci�gn��.</p><p>� Taki� to z niego osi�ek?</p><p>� �e osi�ek, to osi�ek, a przy tym, �eby mu zwierzchnik powiedzia�: rozwal �bem �cian� � to bez chwili namys�u zacz��by zaraz w ni� tryka�. Przykazano mu, by nas do Bir� odwi�z�, to i odwiezie, cho�by si� ziemia zapa�� mia�a.</p><p>� Prosz�! � rzek� Zag�oba, kt�ry z wielk� uwag� s�ucha� tej rozmowy � rezolutny to jednak ch�op!</p><p>� Bo u niego rezolutno�� z g�upot� jedno stanowi. Zreszt�, jak ma czas, a nie je, to �pi. Zadziwiaj�ca rzecz, kt�rej by�cie wa�panowie nie uwierzyli: przecie on raz czterdzie�ci o�m godzin w cekhauzie przespa� i ziewa� jeszcze, gdy go z tapczana �ci�gn�li.</p><p>� Okrutnie mi si� ten oficer podoba � rzek� Zag�oba � bo zawsze lubi� wiedzie�, z kim mam spraw�.</p><p>To rzek�szy zwr�ci� si� do Kowalskiego.</p><p>� A przybli� no si� wa�pan! � zawo�a� protekcjonalnym tonem.</p><p>� Czego? � pyta� Kowalski zwracaj�c konia.</p><p>� Nie masz no gorza�ki?</p><p>� Mam.</p><p>� Dawaj!</p><p>� Jak to: �dawaj�?</p><p>� Bo widzisz, mo�ci Kowalski, �eby to by�o nie wolno, to by� mia� rozkaz nie dawa�, a �e nie masz rozkazu, wi�c dawaj.</p><p>� H�? � rzek� zdumiony pan Roch � Jako �ywo! A c� to mi � mus?</p><p>� Mus nie mus, ale ci wolno, a godzi si� krewnego wspom�c i starszego, kt�ren gdyby si� by� z wa�cin� matk� o�eni�, m�g�by jak nic by� twoim ojcem.</p><p>� Jaki� mi tam wa�pan krewny!</p><p>� Bo s� podw�jni Kowalscy. Jedni si� Wieruszow� piecz�tuj�, na kt�rej kozie� w tarczy jest wyimaginowany z podniesion� zadni� nog�, a drudzy Kowalscy maj� za klejnot Korab, na kt�rym przodek ich Kowalski z Anglii przez morze do Polski przyjecha�, i ci s� moi krewni, a to przez babk�, i dlatego, �e ja tak�e Korabiem si� piecz�tuj�.</p><p>� Dla Boga! To� wa�� naprawd� m�j krewniak!</p><p>� Albo� Korab?</p><p>� Korab.</p><p>� Moja krew, jak mi B�g mi�y! � zawo�a� Zag�oba. � Dobrze, �e�my si� spotkali, bo ja tu w rzeczy samej na Litw� do Kowalskich przyjecha�em, a chocia�em w opresji, a ty na koniu i na wolno�ci, ch�tnie bym ci� wzi�� w ramiona, bo co sw�j, to sw�j.</p><p>� C� ja wa�panu poradz�? Kazali ci� odwie�� do Bir�, to odwioz�... Krew krwi�, a s�u�ba s�u�b�.</p><p>� M�w mi: wuju! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Masz wuj gorza�ki! � rzek� pan Roch. � To mi wolno.</p><p>Zag�oba przyj�� ch�tnie manierk� i napi� si� do woli. Po chwili mi�e ciep�o pocz�o mu si� rozlewa� po wszystkich cz�onkach, w g�owie uczyni�o mu si� jasno, a umys� sta� si� jasny.</p><p>� Zle� no z konia � rzek� do pana Rocha � i przysi�d� si� troch� na w�z, pogaw�dzimy, bo chcia�bym, �eby� mi co o rodzinie opowiedzia�. Szanuj� ja s�u�b�, ale to ci przecie wolno.</p><p>Kowalski przez chwil� nie odpowiada�.</p><p>� Nie by�o zakazu � rzek� wreszcie.</p><p>I wkr�tce potem siedzia� ju� na wozie ko�o pana Zag�oby, a raczej rozci�gn�� si� na s�omie, kt�r� w�z by� wy�adowany.</p><p>Pan Zag�oba u�ciska� go serdecznie.</p><p>� Jak�e si� miewa tw�j stary?... Bodaj�e ci�!... Zapomnia�em, jak mu na imi�.</p><p>� Te� Roch.</p><p>� I s�usznie, i s�usznie. Roch sp�odzi� Rocha... To jest wedle przykazania. Powiniene� swego syna tak�e Rochem nazwa�, aby ka�dy dudek mia� sw�j czubek. A �onaty jeste�?</p><p>� Pewnie, �e �onaty! Ja jestem Kowalski, a to jest pani Kowalska, innej nie chc�.</p><p>To rzek�szy m�ody oficer podni�s� do oczu panu Zag�obie g�owni� ci�kiej drago�skiej szabli i powt�rzy�:</p><p>� Innej nie chc�!</p><p>� S�usznie! � rzek� Zag�oba. � Okrutnie mi si� podobasz, Rochu, synu Rocha. �o�nierz najlepiej akomodowany, gdy nie ma innej �ony jak taka; i to ci jeszcze powiem, �e pr�dzej ona po tobie ni� ty po niej owdowiejesz. Szkoda jeno, �e m�odych Roch�w mie� z ni� nie b�dziesz, bo widz�, �e� bystry kawaler, i szkoda by by�o, gdyby taki r�d mia� zagin��.</p><p>� O wa! � rzek� Kowalski. � Jest nas sze�ciu braci.</p><p>� I wszystko Rochy?</p><p>� Jakby� wuj wiedzia�, �e ka�den, je�li nie na pierwsze, to na drugie ma Roch, bo to nasz szczeg�lniejszy patron.</p><p>� A napijmy si� no jeszcze!</p><p>� A dobrze.</p><p>Zag�oba zn�w przechyli� manierk�, ale nie wypi� ca�ej, jeno odda� j� oficerowi i rzek�:</p><p>� Do dna, do dna!</p><p>� Szkoda, �e ci� nie mog� widzie�! � m�wi� dalej. � Noc tak ciemna, cho� w pysk daj. W�asnych palc�w by� nie pozna�. S�uchaj no, mo�ci Rochu, a gdzie to te wojsko mia�o wychodzi� z Kiejdan, gdy�my wyje�d�ali?</p><p>� A na buntownik�w.</p><p>� B�g najwy�szy wie, kto tu buntownik: czy ty, czy oni?</p><p>� Ja buntownik? Jak�e to? Co mnie m�j hetman ka�e, to czyni�.</p><p>� Ale hetman nie czyni tego, co mu kr�l jegomo�� ka�e, bo pewnie mu nie kaza� ze Szwedami si� ��czy�. Nie wola��eby� to Szwed�w bi� ni� mnie, krewnego, w r�ce im wydawa�?</p><p>� Mo�e bym i wola�, ale co rozkaz, to s�uch!</p><p>� I pani Kowalska by wola�a. Znam ja j�. Mi�dzy nami m�wi�c: hetman si� przeciw kr�lowi i ojczy�nie zbuntowa�. Nie powtarzaj tego nikomu, ale tak jest. I wy, co mu s�u�ycie, tak�e si� buntujecie.</p><p>� Tego mnie si� s�ucha� nie godzi. Hetman ma swoj� zwierzchno��, a ja mam swoj�, w�a�nie hetma�sk�, i B�g by mnie skara�, gdybym si� jej przeciwi�. Nies�ychana to rzecz!</p><p>� Zacnie m�wisz... Ale uwa� no, Rochu: gdyby� tak wpad� w r�ce onych buntownik�w, to i ja bym by� wolny, i nie twoja by by�a wina, bo <emphasis>nec Hercules contra plures</emphasis>!... Nie wiem, gdzie si� tam te chor�gwie znajduj�, ale ty musisz wiedzie�... i widzisz, mogliby�my troch� ku nim nawr�ci�.</p><p>� Jak�e to?</p><p>� A �eby� tak umy�lnie ku nim zjecha�? Nie by�oby twojej winy, je�liby nas odbili. Nie mia�by� mnie na sumieniu... a mie� krewniaka na sumieniu, wierzaj mi, straszny to ci�ar!</p><p>� At! Co wuj gadasz! Dalib�g, zlez� z woza i na konia si�d�. Nie ja b�d� mia� wuja na sumieniu, jeno pan hetman. P�kim �yw, nie b�dzie z tego nic!</p><p>� Nie, to nie! � rzek� Zag�oba. � Wol� to, �e szczerze m�wisz, chocia� pierwej by�em twym wujem ni� Radziwi�� twoim hetmanem. A czy ty wiesz, Rochu, co to jest wuj?</p><p>� Wuj � to wuj.</p><p>� Bardzo� to roztropnie wykalkulowa�, ale przecie, gdzie ojca nie ma, tam, Pismo m�wi: wuja s�ucha� b�dziesz. Jest to jakby rodzicielska w�adza, kt�rej grzech, Rochu, si� sprzeciwi�... Bo nawet i to zauwa�, �e kto si� o�eni, ten snadnie ojcem by� mo�e; ale w wuju p�ynie ta sama krew, co w matce. Nie jestem ci wprawdzie bratem twej matki, ale moja babka musia�a by� ciotk� twej babki; wi�c poznaj to, �e powaga kilku pokole� we mnie spoczywa, bo jako wszyscy na tym �wiecie jeste�my �miertelni, tedy w�adza z jednych na drugich przechodzi i ani hetma�ska, ani kr�lewska nie mo�e jej negowa�, ani nikogo zmusza�, �eby si� oponowa�. Co prawda, to �wi�te! Ma-li hetman wielki, czy te�, dajmy na to, polny, prawo nakaza�, nie ju� szlachcicowi i towarzyszowi, ale lada jakiemu ciurze, �eby si� na ojca, matk�, na dziada albo na star� ociemnia�� babk� porywa�? Odpowiedz na to, Rochu! Ma-li prawo?</p><p>� H�? � spyta� sennym g�osem Kowalski.</p><p>� Na star� ociemnia�� babk�! � powt�rzy� pan Zag�oba. � Kto by si� wonczas chcia� �eni� i dzieci p�odzi� albo si� wnuk�w doczeka�?... Odpowiedz i na to, Rochu!</p><p>� Ja jestem Kowalski, a to pani Kowalska � m�wi� coraz senniej oficer.</p><p>� Kiedy chcesz, niech i tak b�dzie! � odpowiedzia� Zag�oba. � Lepiej to nawet, �e nie b�dziesz mia� dzieci, bo mniej kp�w b�dzie po �wiecie grasowa�o. Nieprawda, Rochu?</p><p>Zag�oba nadstawi� ucho, ale nie us�ysza� ju� �adnej odpowiedzi.</p><p>� Rochu! Rochu! � zawo�a� z cicha.</p><p>Pan Roch spa� jak zabity.</p><p>� �pisz?... � mrukn�� Zag�oba. � Czekaj�e, zdejm� ci ten �elazny garnek z g�owy, bo ci niewygodnie. Opo�cza dusi ci� pod szyj�, jeszcze by ci� krew zala�a. Co bym by� za krewniak, �ebym ci� nie mia� ratowa�.</p><p>Tu r�ce pana Zag�oby pocz�y porusza� si� z lekka ko�o g�owy i szyi Kowalskiego. Na wozie spali wszyscy g��bokim snem, �o�nierze kiwali si� tak�e na kulbakach, inni, jad�cy w przedzie, pod�piewywali z cicha, wypatruj�c zarazem pilno drogi, bo noc, cho� nied�d�ysta, by�a bardzo ciemna.</p><p>Jednak�e po niejakim czasie �o�nierz prowadz�cy tu� za wozem konia ujrza� w ciemno�ciach opo�cz� i jasny he�m swego oficera. Kowalski, nie zatrzymuj�c wozu, zsun�� si� i kiwn��, by mu podano rumaka.</p><p>Po chwili siedzia� ju� na nim.</p><p>� Panie komendancie, a gdzie staniemy na popas? � pyta� wachmistrz zbli�ywszy si� ku niemu.</p><p>Pan Roch nie odpowiedzia� ani s�owa i ruszy� naprz�d, min�� z wolna jad�cych na przedzie i znik� w ciemno�ciach.</p><p>Nagle do uszu dragon�w doszed� t�tent szybkiego biegu konia.</p><p>� Skokiem komendant ruszy�! � m�wili mi�dzy sob�. � Pewnie chce obaczy�, czy jakiej karczmy nie ma blisko. Czas by ju� koniom popasa�, czas!</p><p>Tymczasem up�yn�o p� godziny, godzina, dwie, a pan Kowalski ci�gle, wida�, jecha� naprz�d, bo go nie by�o jako� wida�. Konie znu�y�y si� bardzo, zw�aszcza przy wozie, i pocz�y si� wlec wolno. Gwiazdy schodzi�y z nieba.</p><p>� Skocz no kt�ry do komendanta � rzek� wachmistrz � powiedz mu, �e szkapy ledwie nogi ci�gn�, a wozowe usta�y.</p><p>Jeden z �o�nierzy wyruszy� naprz�d, ale po godzinie wr�ci� sam.</p><p>� Komendanta ani �ladu, ani popio�u � rzek�. � Musia� z mil� naprz�d wyjecha�.</p><p>�o�nierze pocz�li mrucze� z nieukontentowaniem.</p><p>� Dobrze mu, bo si� przez dzie� wyspa� i teraz na wozie � a ty si�, cz�eku, ko�acz po nocy ostatnim tchem ko�skim i swoim.</p><p>� To� tu karczma o dwie staje � m�wi� ten sam �o�nierz, kt�ry je�dzi� naprz�d � my�la�em, �e go tam znajd�, ale gdzie tam!... S�ucha�em, czy konia nie us�ysz�... Nic nie s�ycha�. Diabli wiedz�, gdzie zajecha�.</p><p>� Staniem tam i tak! � rzek� wachmistrz. � Trzeba szkapom wytchn��.</p><p>Jako� zatrzymali w�z przed karczemk�. �o�nierze poz�azili z koni i jedni poszli ko�ata� do drzwi, drudzy odpasywali wi�zki siana wisz�ce za kulbakami, aby konie cho� z r�k pokarmi�.</p><p>Je�cy na wozie rozbudzili si�, gdy ruch wozu usta�.</p><p>� A gdzie to jedziemy? � pyta� stary pan Stankiewicz.</p><p>� Po nocy nie mog� rozezna� � odpar� Wo�odyjowski � zw�aszcza �e nie na Upit� jedziemy.</p><p>� Wszak�e to do Bir� na Upit� z Kiejdan si� jedzie? � spyta� Jan Skrzetuski.</p><p>� Tak jest. Ale w Upicie stoi moja chor�giew, o kt�r� ksi���, wida�, obawia� si�, by nie oponowa�a, wi�c kaza� inn� drog� jecha�. Zaraz za Kiejdanami wykr�cili�my do Dalnowa i Krok�w, stamt�d pojedziemy pewnie na Bejsago�� i Szawle. Troch� to z drogi, ale przez to Upita i Poniewie� zostan� na prawo. Po drodze nie ma tam �adnych chor�gwi, bo wszystkie, co by�y, �ci�gni�to ku Kiejdanom, aby je mie� pod r�k�.</p><p>� A pan Zag�oba � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � �pi smaczno i chrapie, zamiast o fortelach my�le�, jak to sobie obiecywa�.</p><p>� Niech �pi... Zmorzy�a go, wida�, rozmowa z tym g�upim komendantem, do kt�rego krewie�stwa si� przyznawa�. Wida� chcia� go sobie skaptowa�, ale to na nic. Kto dla ojczyzny Radziwi��a nie opu�ci�, ten go pewnie dla dalekiego krewnego nie opu�ci.</p><p>� Zali oni naprawd� s� krewni? � zapyta� Oskierko.</p><p>� Oni? Tacy oni krewni jak ja z wa�panem � odpowiedzia� Wo�odyjowski � gdy� co pan Zag�oba m�wi� o wsp�lno�ci klejnotu, to i to nieprawda, bo ja wiem dobrze, �e jego klejnot wo�a si� Wczele.</p><p>� A gdzie to pan Kowalski?</p><p>� Musi by� przy ludziach albo w karczmie.</p><p>� Chcia�bym go prosi�, by mi pozwoli� na konia kt�rego �o�nierskiego si��� � m�wi� Mirski � bo mi ko�ci zdr�twia�y.</p><p>� Na to si� pewnie nie zgodzi � odpar� Stankiewicz � bo noc ciemna, �atwo by szkapie ostrogi da� i czmychn��. Kto by tam i dogoni�!</p><p>� Dam mu kawalerski parol, �e nie b�d� ucieczki tentowa�, zreszt� ju� i �wita� zapewne zacznie.</p><p>� �o�nierzu! A gdzie to komendant? � pyta� Wo�odyjowski stoj�cego w pobli�u dragona.</p><p>� A kto jego wie?</p><p>� Jak to: kto jego wie? Kiedy ci m�wi�, �eby� go zawo�a�, to go zawo�aj.</p><p>� Kiedy my sami nie wiemy, panie pu�kowniku, gdzie on jest � odrzek� dragon. � Jak zlaz� z wozu i ruszy� naprz�d, tak do tej pory nie wr�ci�.</p><p>� Powiedz�e mu, jak wr�ci, �e chcemy z nim m�wi�.</p><p>� Wedle woli pana pu�kownika! � odrzek� �o�nierz.</p><p>Je�cy umilkli.</p><p>Od czasu do czasu tylko g�o�ne poziewanie rozlega�o si� na wozie; obok konie chrupota�y siano. �o�nierze ko�o wozu, wsparci na kulbakach, drzemali. Inni gwarzyli z cicha lub posilali si�, czym kto mia�, bo pokaza�o si�, �e karczemka by�a opuszczona i �e nikt w niej nie mieszka�.</p><p>Ju� te� i noc pocz�a bledn��. Na wschodniej stronie ciemne t�o nieba poszarza�o nieco, gwiazdy gas�y z wolna i �wieci�y migotliwym, niepewnym �wiat�em. A za tym i dach karczemki posiwia�, drzewa przy niej rosn�ce j�y si� bramowa� srebrem. Konie i ludzie zdawali si� wynurza� z cienia. Po chwili ju� i twarze mo�na by�o rozezna�, i ��t� barw� opo�czy. He�my pocz�y odbija� blask poranny.</p><p>Pan Wo�odyjowski roztworzy� r�ce i przeci�gn�� si� ziewaj�c przy tym od ucha do ucha, po czym spojrza� na u�pionego pana Zag�ob�; nagle rzuci� si� w ty� i zakrzykn��:</p><p>� Niech�e go kule bij�! Na Boga! Mo�ci panowie! Patrzcie!</p><p>� Co si� sta�o? � pytali pu�kownicy otwieraj�c oczy.</p><p>� Patrzcie! Patrzcie! � wo�a� Wo�odyjowski ukazuj�c palcem u�pion� posta�.</p><p>Je�cy zwr�cili wzrok we wskazanym kierunku i zdumienie odbi�o si� na wszystkich twarzach: pod burk� i w czapce pana Zag�oby spa� snem sprawiedliwego pan Roch Kowalski, Zag�oby za� nie by�o na wozie.</p><p>� Umkn��, jak mi B�g mi�y! � m�wi� zdumiony Mirski ogl�daj�c si� na wszystkie strony, jakby oczom w�asnym jeszcze nie wierzy�.</p><p>� To kuty frant! Niech go kaduk! � zakrzykn�� Stankiewicz.</p><p>� Zdj�� he�m i ��t� opo�cz� z tego kpa i umkn�� na jego w�asnym koniu!</p><p>� Jako w wod� wpad�!</p><p>� A zapowiedzia�, �e si� fortelem wydostanie.</p><p>� Tyle go b�d� widzieli!</p><p>� Mo�ci panowie! � m�wi� z uniesieniem Wo�odyjowski � nie znacie jeszcze tego cz�eka, a ja ju� wam dzi� przysi�gn�, �e on i nas jeszcze wydostanie. Nie wiem jak, kiedy, jakim sposobem, ale przysi�gn�!</p><p>� Dalib�g! Oczom si� wierzy� nie chce � m�wi� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>Wtem �o�nierze spostrzegli, co si� sta�o. Uczyni� si� mi�dzy nimi gwar. Jedni przez drugich biegli do wozu i wyba�uszali oczy na widok swego komendanta przybranego w wielb��dzi� burk�, w rysi ko�paczek i u�pionego g��boko.</p><p>Wachmistrz pocz�� go szarpa� bez ceremonii.</p><p>� Panie komendancie! Panie komendancie!</p><p>� Ja jestem Kowalski... a to pani Kowalska � mrucza� pan Roch.</p><p>� Panie komendancie, wi�zie� uciek�!</p><p>Kowalski siad� na wozie i otworzy� oczy.</p><p>� Czego?...</p><p>� Wi�zie� uciek�, ten gruby szlachcic, kt�ry z panem komendantem rozmawia�!</p><p>Oficer oprzytomnia�.</p><p>� Nie mo�e by�! � zakrzykn�� przera�onym g�osem. � Jak to?! Co si� sta�o? Jakim sposobem uciek�?</p><p>� W he�mie i w opo�czy pana komendanta; �o�nierze go nie poznali, noc by�a ciemna.</p><p>� Gdzie m�j ko�? � krzykn�� Kowalski.</p><p>� Nie ma konia. �w szlachcic w�a�nie na nim uciek�.</p><p>� Na moim koniu?</p><p>� Tak jest!</p><p>Kowalski wzi�� si� za g�ow�.</p><p>� Jezusie Nazare�ski! Kr�lu �ydowski!...</p><p>Po chwili krzykn��:</p><p>� Dawajcie tego psiawiar�, tego takiego syna, kt�ry mu konia poda�!</p><p>� Panie komendancie! �o�nierz nic nie winien. Noc by�a ciemna, cho� w pysk daj, a on zdj�� waszej mo�ci he�m i opo�cz�. Przeje�d�a� tu� ko�o mnie i jam nie pozna�. �eby wasza mo�� nie by�a siada�a na w�z, nie m�g�by on tego dokaza�.</p><p>� Bij�e mnie! Bij�e mnie! � wo�a� nieszcz�liwy oficer.</p><p>� Co czyni�, wasza mo��?</p><p>� Bij go! �apaj!</p><p>� To si� na nic nie zda�o. On na koniu waszej mo�ci, a to najlepszy ko�. Nasze zdro�one okrutnie, on za� o pierwszych kurach umkn��. Nie zgonim!</p><p>� Szukaj wiatru w polu! � rzek� Stankiewicz.</p><p>Kowalski zwr�ci� si� ku wi�niom z w�ciek�o�ci�.</p><p>� Waszmo�ciowie pomogli�cie mu do ucieczki! Ja wa�ciom!...</p><p>Tu z�o�y� olbrzymie pi�ci i pocz�� zbli�a� si� ku nim.</p><p>Wtem Mirski rzek� gro�nie:</p><p>� Nie krzycz wa�� i bacz, �e do starszych od siebie m�wisz!</p><p>Pan Roch drgn�� i mimo woli wyprostowa� si�, bo rzeczywi�cie jego powaga wobec takiego Mirskiego by�a �adna i wszyscy owi je�cy przenosili go o g�ow� godno�ci� i znaczeniem.</p><p>Stankiewicz doda�:</p><p>� Gdzie aspanu kazali nas wie��, to wie�, ale g�osu nie podno�, bo jutro mo�esz i�� pod komend� ka�dego z nas.</p><p>Pan Roch wytrzeszcza� oczy i milcza�.</p><p>� Nie ma co, panie Rochu, podrwi�e� g�ow� � rzek� Oskierko. � To, co m�wisz, �e�my mu pomogli, to g�upstwo, bo naprz�d, spali�my jako i ty, a po wt�re, ka�dy by pierwej sobie pom�g� ni� innemu. Ale aspan podrwi�e� g�ow�! Niczyjej tu winy nie ma, jeno twoja. Pierwszy kaza�bym ci� rozstrzela� za to, bo �eby oficer rozsypia� si� jako borsuk, a wi�niowi pozwoli� uciec w swoim w�asnym he�mie i opo�czy, ba, na swoim w�asnym koniu, to� to nies�ychana rzecz, kt�ra si� od pocz�tku �wiata nie zdarzy�a!</p><p>� Stary lis wyprowadzi� m�odego w pole! � rzek� Mirski.</p><p>� Jezus Maria! To� ja i szabli nie mam! � krzykn�� Kowalski.</p><p>� Albo si� jemu szabla nie przyda? � m�wi� u�miechaj�c si� Stankiewicz. � S�usznie pan Oskierko m�wi: podrwi�e� g�ow�, kawalerze. Pistoleciska te� musia�e� mie� w olstrach?</p><p>� A by�y!... � rzek�, jak nieprzytomny, Kowalski.</p><p>Nagle porwa� si� obu r�koma za g�ow�.</p><p>� I list ksi�cia pana do komendanta bir�a�skiego! Co ja, nieszcz�sny, teraz uczyni�?!... Zgin��em na wieki!... Bogdaj mi kula w �eb!...</p><p>� To ci� nie minie! � rzek� powa�nie Mirski. � Jak�e to nas b�dziesz teraz do Bir� wi�z�? Co si� stanie, je�li ty powiesz, �e nas jako wi�ni�w przywozisz, a my, starsi godno�ci�, powiemy, �e to ty masz by� do lochu wrzucon? Komu, my�lisz, dadz� wiar�? Zali mniemasz, �e komendant szwedzki zatrzyma nas dlatego tylko, �e go pan Kowalski b�dzie o to prosi�? Pr�dzej nam zawierzy i ciebie w podziemiu zamknie.</p><p>� Zgin��em! Zgin��em! � j�cza� Kowalski.</p><p>� G�upstwo! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Co robi�, panie komendancie? � pyta� wachmistrz.</p><p>� Ruszaj do wszystkich diab��w! � krzykn�� Kowalski. � Zali ja wiem, co robi�?... Gdzie jecha�?... Bodaj ci� pioruny zabi�y!</p><p>� Jed�, jed� do Bir�!... Obaczysz � rzek� Mirski.</p><p>� Zawracaj do Kiejdan!... � krzykn�� Kowalski.</p><p>� Je�li ci� tam pod murem nie postawi� i nie rozstrzelaj�, to niech mnie szczecina pokryje! � rzek� Oskierko. � Jak�e to przed obliczem hetma�skim staniesz? Tfu! Ha�ba ci� czeka i kula w �eb, nic wi�cej!</p><p>� Bom nic wi�cej niewart! � zakrzykn�� nieszcz�liwy m�odzian.</p><p>� G�upstwo, panie Rochu! My jedni mo�em ci� ratowa� � m�wi� Oskierko. � Znasz, �e�my z hetmanem gotowi byli i�� na kraniec �wiata i zgin��. Wi�cej mieli�my zas�ug, wi�ksz� szar�� od ciebie. Wylewali�my nieraz krew za ojczyzn� i zawsze ch�tnie j� wylejem; ale hetman zdradzi� ojczyzn�, wyda� ten kraj w r�ce nieprzyjaci�, sprzymierzy� si� z nimi przeciw mi�o�ciwemu panu naszemu, kt�remu�my wierno�� zaprzysi�gli. Zali to my�lisz, �e �o�nierzom jak my �atwo przysz�o wypowiedzie� obediencj� zwierzchno�ci, post�pi� przeciw dyscyplinie, hetmanowi w�asnemu si� oponowa�? Ale kto dzi� z hetmanem, ten przeciw ojczy�nie! Kto dzi� z hetmanem, ten przeciw majestatowi! Kto dzi� z hetmanem, ten zdrajca kr�la i Rzeczypospolitej!... Dlatego to rzucili�my bu�awy pod nogi hetma�skie, bo cnota i obowi�zek, i wiara, i honor tak nakazywa�y. I kt� to uczyni�? � zali ja jeden? Nie! I pan Mirski, i pan Stankiewicz, najlepsi �o�nierze, najcnotliwsi ludzie!... Kto przy nim zosta�? � warcho�y!... A ty czemu nie idziesz �ladem lepszych od ciebie i m�drzejszych, i starszych? Chcesz ha�b� �ci�gn�� na w�asne imi�? Zdrajc� by� og�oszony?... Wejd� w siebie, zapytaj sumienia, co ci czyni� nale�y: czy przy Radziwille zdrajcy � zdrajc� zosta�, czy-li i�� z nami, kt�rzy ostatni dech chcemy za ojczyzn� pu�ci�, ostatni� kropl� krwi za ni� wyla�?... Bodajby ziemia nas po�ar�a, nime�my hetmanowi obediencj� wypowiedzieli... Ale bogdajby dusze nasze z piek�a nie wyjrza�y, je�eliby�my kr�la i ojczyzn� dla prywaty Radziwi��a mieli zdradzi�!...</p><p>Mowa ta wielkie na panu Rochu zdawa�a si� czyni� wra�enie. Oczy wytrzeszczy�, usta otworzy� i po chwili rzek�:</p><p>� Czego waszmo�ciowie ode mnie chcecie?</p><p>� By� z nami razem poszed� do wojewody witebskiego, kt�ry przy ojczy�nie b�dzie si� oponowa�.</p><p>� Ba! Kiedy ja mam rozkaz do Bir� waszmo�ci�w odwie��.</p><p>� Gadaj�e z nim! � rzek� Mirski.</p><p>� Tote� chcemy, by� nie us�ucha� rozkazu!... By� hetmana opu�ci� i z nami poszed�, zrozum�e! � rzek� zniecierpliwiony Oskierko.</p><p>� M�wcie sobie, wasze mo�cie, co chcecie, a z tego nie b�dzie nic... Ja �o�nierz! co by ja by� wart, gdybym hetmana opu�ci�. Nie m�j rozum, tylko jego; nie moja wola, tylko jego. Jak on zgrzeszy, to on b�dzie i za mnie, i za siebie odpowiada�, a moja psia powinno�� jego s�ucha�!... Ja tam prosty cz�owiek, czego r�k� nie zrobi�, tego i g�ow�... Ale to wiem, �em s�ucha� powinien, i kwita.</p><p>� R�b�e, co chcesz! � zakrzykn�� Mirski.</p><p>� Ju� to m�j grzech � m�wi� dalej Roch � �e ja do Kiejdan kaza� nawraca�, bo mnie kazali do Bir� jecha�... Jeno �em zg�upia� przez tego szlachcica, kt�ry cho� krewny, a tak� rzecz mi uczyni�, kt�rej by i obcy nie uczyni�... �eby to nie krewny! � ale krewny! Boga on w sercu nie mia�, �e i szkap� mi zabra�, i �aski ksi���cej mnie pozbawi�, i kar� na szyj� sprowadzi�. Taki to krewny! A waszmo�ciowie do Bir� pojedziecie, niech potem b�dzie, co chce!</p><p>� Szkoda czasu, panie Oskierko � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� A zawraca� do Bir�, kondle! � krzykn�� na dragon�w Kowalski.</p><p>I zawr�cili zn�w do Bir�. Pan Roch kaza� jednemu z dragon�w si��� na w�z, sam za� usadowi� si� na jego koniu i jecha� tu� przy wi�niach, powtarzaj�c jeszcze przez pewien czas:</p><p>� Krewny � i �eby tak� rzecz uczyni�!</p><p>Wi�niowie, s�ysz�c to, chocia� niepewni swego losu i zmartwieni ci�ko, nie mogli przecie wstrzyma� �miechu, a� na koniec pan Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Pociesz�e si� wa�pan, mo�ci Kowalski, bo nie takich jak ty na hak �w m�� prowadzi�... Samego Chmielnickiego on chytro�ci� przewy�szy� i ju� co do fortel�w, nikt nie mo�e i�� z nim w paragon.</p><p>Kowalski nie odrzek� nic, jeno odjecha� troch� od wozu, boj�c si� szyderstw. Wstydzi� si� zreszt� i wi�ni�w, i w�asnych �o�nierzy, i tak by� strapiony, �e a� �al by�o na niego patrze�.</p><p>Tymczasem pu�kownicy rozmawiali o panu Zag�obie i jego cudownej ucieczce.</p><p>� Zadziwiaj�ca to jest rzecz w istocie � m�wi� pan Wo�odyjowski � �e nie masz w �wiecie takowych termin�w, z kt�rych by ten cz�owiek nie potrafi� si� salwowa�. Gdzie m�stwem i si�� nie poradzi, tam si� fortelem wykr�ci. Inni trac� fantazj�, gdy im �mier� nad szyj� zawi�nie, albo polecaj� si� Bogu czekaj�c, co si� stanie; a on zaraz poczyna g�ow� pracowa� i zawsze co� wymy�li. M�ny on w potrzebie bywa jako Achilles, ale woli Ulissesa i�� �ladem.</p><p>� Nie chcia�bym ja jego pilnowa�, cho�by go �a�cuchami sp�tano � rzek� Stankiewicz � bo to nic, �e ucieknie, ale jeszcze na �miech i na konfuzj� cz�eka narazi.</p><p>� A jak�e! � rzek� pan Micha�. � B�dzie on teraz Kowalskiego do ko�ca �ycia wy�miewa�, a niech B�g broni dosta� si� na jego j�zyk, bo ostrzejszego w ca�ej Rzeczypospolitej nie ma... A gdy jeszcze zacznie, jako ma zwyczaj, koloryzowa� rzecz swoj�, tedy od �miechu ludzie p�kaj�...</p><p>� Ale w potrzebie, m�wisz wa�pan, �e i szabl� potrafi si� zastawi�? � pyta� Stankiewicz.</p><p>� Jak�e! To� on na oczach ca�ego wojska usiek� pod Zbara�em Bur�aja.</p><p>� Nie! Dalib�g! � zakrzykn�� Stankiewicz � takiego jeszcze nie widzia�em!</p><p>� Wielk� on ju� nam przys�ug� odda� swoj� ucieczk� � m�wi� Oskierko � bo listy hetma�skie zabra�, a kto wie, co tam w nich by�o przeciw nam napisano... Nie wierz� ja w to, i�by komendant szwedzki w Bir�ach mia� da� ucho nam, nie Kowalskiemu. Tego nie b�dzie, gdy� my przyjedziem jako wi�niowie, a on jako dowodz�cy konwojem... Ale �e tam nie b�d� wiedzieli, co z nami czyni�, to rzecz pewna. W ka�dym razie g��w nam nie poucinaj�, a to grunt.</p><p>� Ja te� tak tylko m�wi�em � odpowiedzia� Mirski � aby Kowalskiego do reszty skonfundowa�... Ale co waszmo�� m�wisz, �e nam g��w nie poucinaj�, to dalib�g, niewielka pociecha. Wszystko si� tak sk�ada, �e lepiej nie �y�, bo to ju� pewno, �e teraz jeszcze jedna wojna, i to domowa, wybuchnie, a to ju� b�dzie ostatnia zguba. Po co ja, stary, mam na te rzeczy patrzy�?</p><p>� Albo ja, kt�ry inne czasy pami�tam! � rzek� Stankiewicz.</p><p>� Tego�cie waszmo�ciowie nie powinni m�wi�, bo mi�osierdzie boskie wi�ksze od ludzkiej z�o�ci, a Jego r�ka wszechmocna mo�e nas z toni wyrwa� w�a�nie wtedy, kiedy si� najmniej b�dziem spodziewali.</p><p>� �wi�te s�owa wa�pana � rzek� Jan Skrzetuski. � I nam, ludziom spod chor�gwi ksi�cia nieboszczyka Jeremiego, ci�ko �y� teraz, bo�my do zwyci�stw przywykli, a przecie chce si� jeszcze ojczy�nie pos�u�y�, byle Pan B�g da� wreszcie wodza, nie zdrajc�, ale takiego, kt�remu by cz�owiek m�g� ca�ym sercem i ca�� dusz� zaufa�.</p><p>� Oj, prawda, prawda! � rzek� pan Wo�odyjowski. � Cz�ek by si� bi� dzie� i noc.</p><p>� A to ja wa�ciom powiem, i� to najwi�ksza desperacja � rzek� Mirski � bo przez to ka�dy jakoby w ciemno�ci brodzi i sam siebie pyta: co czyni�?... I niepewno�� go dusi jako zmora. Nie wiem, jak tam waszmo�ci�w, ale mnie i duszny niepok�j targa... I gdy pomy�l�, �e to ja bu�aw� pod nogi hetmanowi rzuci�em, �em do oporu i buntu by� przyczyn�, to mi resztki siwizny na �bie ze strachu staj�. Tak jest!... Ale co czyni� wobec jawnej zdrady? Szcz�liwi, kt�rzy podobnych pyta� nie potrzebowali sobie zadawa� i responsu w duszy szuka�!</p><p>� Wodza, wodza, daj nam, Panie mi�osierny! � m�wi� Stankiewicz wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>� M�wi�, �e wojewoda witebski okrutnie zacny pan? � pyta� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Tak jest! � odpar� Mirski. � Ale on bu�awy ni wielkiej, ni polnej nie ma, i zanim go kr�l jegomo�� godno�ci� hetma�sk� nie przyozdobi, mo�e tylko na w�asn� r�k� poczyna�. Nie p�jdzie on do Szwed�w ani gdzie indziej, to pewna!</p><p>� Pan Gosiewski, hetman polny, w niewoli u Radziwi��a.</p><p>� Bo on te� zacny cz�owiek � odpar� Oskierko. � Jak mnie wie�� o tym dosz�a, a�em zmartwia� i zaraz przeczuwa�em co� z�ego.</p><p>Pan Micha� zamy�li� si� i po chwili rzek�:</p><p>� By�em raz w Warszawie i poszed�em na kr�lewskie pokoje, a pan nasz mi�o�ciwy, jako si� w �o�nierzach kocha i �e to chwali� mnie po potrzebie beresteckiej, tak tedy pozna� mnie od razu i kaza� przyj�� na obiad. Na onym obiedzie widzia�em tak�e pana Czarnieckiego, bo w�a�ciwie dla niego by�a uczta. Podochoci� tedy sobie kr�l jegomo�� i pocz�� pana Czarnieckiego za g�ow� �ciska�, a w ko�cu rzek�: �Cho�by takie czasy przysz�y, �eby mnie wszyscy opu�cili, ty mi wiary dochowasz!� Na w�asne uszy s�ysza�em, jakoby proroczym duchem wym�wione. Pan Czarniecki od afektu prawie m�wi� nie m�g�, jeno powtarza�: �Do ostatniego tchu! Do ostatniego tchu!� A wonczas kr�l jegomo�� zap�aka�...</p><p>� Kto wie, czy nie prorocze to by�y s�owa, bo czasy kl�ski ju� nadesz�y! � rzek� Mirski.</p><p>� Pan Czarniecki wielki �o�nierz! � odpar� Stankiewicz. � Nie masz ju� takiej g�by w Rzeczypospolitej, kt�ra by jego imienia nie powtarza�a.</p><p>� Powiadaj� � m�wi� Skrzetuski � �e Tatarowie, kt�rzy pana Rewer� Potockiego przeciw Chmielnickiemu posi�kuj�, tak si� w panu Czarnieckim kochaj�, i� nie chc� i�� tam, gdzie jego nie ma.</p><p>� Szczera to prawda � rzek� Oskierko. � S�ysza�em, jak to w Kiejdanach przy ksi�ciu hetmanie powiadano; wszyscy�my w�wczas pana Czarnieckiego okrutnie s�awili, a ksi�ciu by�o to nie w smak, bo si� zmarszczy� i rzek�: �Jest obo�nym koronnym, ale tak samo m�g�by by� u mnie w Tykocinie podstaro�cim.�</p><p>� <emphasis>Invidia</emphasis> wida� go ju� k�sa�a.</p><p>� Wiadoma to rzecz, �e wyst�pek znie�� �wiat�a cnoty nie mo�e.</p><p>Tak to rozmawiali uwi�zieni pu�kownicy; po czym zn�w rozmowa zwr�ci�a si� na pana Zag�ob�. Pan Micha� Wo�odyjowski zar�cza�, �e mog� si� od niego pomocy spodziewa�, bo to nie taki cz�owiek, �eby mia� przyjaci� w nieszcz�ciu opuszcza�.</p><p>� Pewien jestem � m�wi� � �e on do Upity uciek�, gdzie moich ludzi znajdzie, je�eli ich jeszcze nie rozbito lub do Kiejdan przemoc� nie �ci�gni�to. Z nimi na ratunek sam wyruszy, chybaby nie chcieli i��, czego si� po nich nie spodziewam, bo w chor�gwi lauda�skich ludzi najwi�cej, a ci mnie mi�uj�.</p><p>� Ale to i radziwi��owscy dawni klienci? � zauwa�y� Mirski.</p><p>� Prawda, wszelako jak si� o wydaniu Litwy Szwedom dowiedz�, o uwi�zieniu pana hetmana polnego, pana kawalera Judyckiego, waszmo�ci�w i mnie, okrutnie to ich serca od Radziwi��a odwr�ci. To uczciwa szlachta, a ju� tam pan Zag�oba niczego nie zaniedba, aby sadzami hetmana odmalowa�, i lepiej to potrafi ni� ka�dy z nas.</p><p>� Ba! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � a my tymczasem w Bir�ach staniemy.</p><p>� To nie mo�e by�, bo my ko�ujem, by Upit� omin��, a z Upity prosta droga, jakoby kto sierpem cisn��. Cho�by ruszyli dniem p�niej, dwoma nawet, to jeszcze by mogli by� w Bir�ach przed nami i drog� nam zast�pi�. To� my do Szawl�w teraz dopiero jedziem i stamt�d b�dziem do Bir� prostowa�, a trzeba wa�panu wiedzie�, i� z Upity do Bir� bli�ej ni� z Szawl�w.</p><p>� Jako �ywo, �e bli�ej i droga lepsza, bo go�ciniec! � rzek� Mirski.</p><p>� Ot, macie. A my jeszcze nie w Szawlach.</p><p>Jako� dopiero pod wiecz�r ujrzeli g�r� zwan� Sa�tuwes-Ka�nas, pod kt�r� wznosz� si� Szawle. Po drodze zauwa�yli, �e ju� niepok�j panowa� we wszystkich wsiach i miasteczkach, kt�re przysz�o im przeje�d�a�. Widocznie wie�� o przej�ciu hetmana do Szwed�w rozbieg�a si� ju� po ca�ej �mudzi. Gdzieniegdzie wypytywano �o�nierzy, czy prawda, �e kraj ma by� przez Szwed�w zaj�ty; gdzieniegdzie widziano masy ch�opstwa opuszczaj�cego wsie z �onami, dzie�mi i dobytkiem i d���cego w g��bie las�w, kt�rymi ca�y kraj obficie by� pokryty. Miejscami postawa ch�opstwa by�a niemal gro�na, widocznie bowiem brano dragon�w za Szwed�w. Po za�ciankach szlacheckich wypytywano ich wprost, kto s� i gdzie jad�, a gdy Kowalski, zamiast odpowiada�, kaza� ust�powa� z drogi, przychodzi�o do ha�as�w i odgr�ek, tak dalece, �e zaledwie nastawione do strza�u muszkiety mog�y otworzy� przej�cie.</p><p>Wielka droga id�ca z Kowna na Szawle do Mitawy pokryta by�a wozami i kolaskami, w kt�rych jecha�y �ony i dzieci szlacheckie, pragn�ce schroni� si� przed wojn� w posiad�o�ciach kurlandzkich. W samych Szawlach, kt�re stanowi�y ekonomi� kr�lewsk�, nie by�o �adnych chor�gwi hetma�skich prywatnych ani komputowych; tu natomiast uwi�zieni pu�kownicy ujrzeli po raz pierwszy oddzia� szwedzki z�o�ony z dwudziestu pi�ciu rajtar�w, kt�ry jako podjazd z Bir� wyjecha�. T�umy �yd�w i mieszcza�stwa gapi�y si� w rynku na nieznanych ludzi, a i pu�kownicy pogl�dali na nich z ciekawo�ci�, a zw�aszcza pan Wo�odyjowski, kt�ry nigdy dot�d Szwed�w nie widzia�; obejmowa� wi�c ich chciwie �akomymi oczyma, jakimi wilk patrzy na stado owiec, i w�sikami przy tym rusza�.</p><p>Pan Kowalski porozumia� si� z oficerem, oznajmi� si�, kto jest, dok�d jedzie, kogo prowadzi, i za��da�, by oficer przy��czy� swoich ludzi do jego dragon�w dla wi�kszego bezpiecze�stwa w podr�y. Ale oficer odpowiedzia�, �e ma rozkaz jak najdalej w g��b kraju dotrze�, aby si� o jego stanie przekona�, �e przeto nie mo�e do Bir� wraca�; natomiast upewni�, i� droga wsz�dy bezpieczna, bo ma�e oddzia�y wys�ane z Bir� przebiegaj� kraj we wszystkich kierunkach, niekt�re za� a� do Kiejdan s� ekspediowane. Wypocz�wszy tedy dobrze a� do p�nocy i konie, wielce zdro�one, popas�szy, ruszy� pan Roch wraz ze swymi wi�niami w dalsz� drog�, skr�caj�c z Szawel na wsch�d przez Johaniszkiele i Posw�t ku Bir�om, aby dosta� si� na prosty go�ciniec id�cy z Upity i Poniewie�a.</p><p>� Je�li pan Zag�oba przyjdzie nam na ratunek � rzek� o �witaniu Wo�odyjowski � to na tym go�ci�cu naj�acniej mu b�dzie drog� zast�pi�, bo z Upity ju� m�g� nad��y�.</p><p>� Mo�e on tam gdzie czyha! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Mia�em nadziej�, p�kim Szwed�w nie zobaczy� � odpowiedzia� Stankiewicz � ale teraz ju� mi si� wydaje, �e nie masz dla nas rady...</p><p>� G�owa Zag�oby w tym, �eby ich omin�� albo okpi�, a on to potrafi.</p><p>� Jeno �e kraju nie zna...</p><p>� Ale ludzie lauda�scy znaj�, bo pie�k� i wa�czos, i smo�� a� do Rygi wo��, a w mojej chor�gwi takich nie brak.</p><p>� Musz� ju� Szwedzi ko�o Bir� wszystkie miasteczka zajmowa�.</p><p>� Pi�kni �o�nierze � ci, kt�ryche�my w Szawlach widzieli, trzeba przyzna� � m�wi� ma�y rycerz � ch�op w ch�opa na schwa�!... Uwa�ali�cie przy tym, jakie konie maj� spas�e?</p><p>� To inflanckie konie, nader silne � rzek� Mirski. � I nasze towarzystwo husarskie i pancerne w Inflanciech szuka koni, bo to u nas szkapiny drobne.</p><p>� Gadaj mi wa�� o szwedzkiej piechocie! � wtr�ci� Stankiewicz. � Jazda, cho� wspania�� czyni posta�, mniej cnotliwa. Bywa�o, �e jak nasza chor�giew, a zw�aszcza z powa�nego znaku, runie na tych rajtar�w, to i dw�ch pacierzy nie wytrzymaj�.</p><p>� Waszmo�ciowie ju�e�cie ich kosztowali za dawnych czas�w � odrzek� ma�y rycerz � a ja jeno musz� �lin� �yka�. To m�wi� wa�pa�stwu, gdym ich teraz w Szawlach ujrza� i te ich ��te brody jako k�dziele, a� mi mr�wki zacz�y po palcach chodzi�. Ej, rada� by dusza do raju, a tu sied� na wozie i zdychaj!...</p><p>Pu�kownicy umilkli, ale widocznie nie sam tylko pan Wo�odyjowski p�on�� tak przyjaznymi dla Szwed�w uczuciami, bo wkr�tce uszu wi�ni�w dosz�a nast�puj�ca rozmowa dragon�w otaczaj�cych w�z:</p><p>� Widzieli�cie tych psiawiar�w poga�skich? � m�wi� jeden �o�nierz � mieli�my si� z nimi bi�, a teraz b�dziem im konie czy�cili...</p><p>� �eby to najja�niejsze pioruny zatrzas�y! � mrukn�� drugi dragon.</p><p>� Cicho b�d�! B�dzie ci� Szwed miot�� po �bie w stajni moresu uczy�!</p><p>� Albo ja jego.</p><p>� G�upi�! Nie tacy jak ty chcieli si� na nich porwa�, i masz, co si� sta�o!</p><p>� Najwi�kszych rycerzy im odwozimy jakoby psu w gard�o. B�d� si� nad nimi, �ydowskie ich macie, zn�ca�.</p><p>� Bez �yda si� z takim szo�dr� nie rozm�wisz. To� i komendant zaraz w Szawlach po �yda musia� pos�a�.</p><p>� �eby ich m�r pobi�!</p><p>Tu pierwszy �o�nierz zni�y� nieco g�os i pyta�:</p><p>� M�wi�, �e wszyscy co lepsi �o�nierze nie chc� z nimi przeciw panu w�asnemu s�u�y�?</p><p>� A jak�e! Albo� to nie widzia� W�grzyn�w, albo to pan hetman nie poci�gn�� z wojskiem na opornych. Nie wiadomo jeszcze, co si� stanie. To� i naszych dragon�w kupa si� za W�grzynami uj�a, kt�rych pono� wszystkich rozstrzelaj�.</p><p>� Ot, im nagroda za wiern� s�u�b�!</p><p>� Do diab�a taka robota!</p><p>� �ydowska s�u�ba!...</p><p>� St�j � rozleg� si� nagle g�os jad�cego w przedzie pana Rocha.</p><p>� Bodaj ci kula w pysku stan�a! � mrukn�� g�os przy wozie.</p><p>� Co tam? � pytali �o�nierze jedni drugich.</p><p>� St�j! � zabrzmia�a powt�rnie komenda.</p><p>W�z stan��. �o�nierze wstrzymali konie. Dzie� by� pogodny, jasny. S�o�ce ju� wesz�o i przy jego blaskach wida� by�o na go�ci�cu w przedzie wznosz�ce si� k��by kurzawy, jakoby stada albo wojsko sz�o naprzeciw.</p><p>Wkr�tce w kurzawie pocz�o b�yska�, rzek�by�, �e kto iskry w�r�d k��b�w rozsypuje, i �wiate�ka migota�y coraz wyra�niej niby �wiece jarz�ce, dymem otoczone.</p><p>� To groty po�yskuj�! � zawo�a� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Wojsko idzie.</p><p>� Pewnie szwedzki jaki oddzia�.</p><p>� U nich tylko piechota ma w��cznie, a tam kurzawa szybko si� porusza. To jazda, to nasi!</p><p>� Nasi, nasi! � powt�rzyli dragoni.</p><p>� Formuj si�! � zabrzmia� g�os pana Rocha.</p><p>Dragoni otoczyli ko�em w�z. Pan Wo�odyjowski mia� p�omie� w oczach.</p><p>� To moi lauda�scy ludzie z Zag�ob�! Nie mo�e inaczej by�!</p><p>Ju� tylko staje drogi dzieli�o zbli�aj�cych si� od wozu i odleg�o�� zmniejsza�a si� z ka�d� chwil�, bo przeciwny oddzia� nadchodzi� rysi�. Na koniec z kurzawy wysun�� si� pot�ny oddzia� wojska id�cego w dobrym szyku, jakoby do ataku. Po chwili byli jeszcze bli�ej. W pierwszym szeregu, nieco od prawej strony, uwija� si� pod bu�czukiem jaki� pot�ny m�� z bu�aw� w r�ku. Ledwie go pan Wo�odyjowski wzi�� na oko, wnet zakrzykn��:</p><p>� To pan Zag�oba! Jak Boga kocham, pan Zag�oba.</p><p>U�miech rozja�ni� twarz Jana Skrzetuskiego.</p><p>� On! Nie kto inny! � rzek� � i pod bu�czukiem! Ju� si� na hetmana kreowa�. Pozna�bym go po tej fantazji wsz�dzie... Ten cz�owiek takim umrze, jakim si� urodzi�.</p><p>� Niech�e mu Pan B�g da zdrowie! � rzek� Oskierko. Po czym z�o�y� r�ce ko�o ust i pocz�� wo�a�:</p><p>� Mo�ci Kowalski! To krewniak przyje�d�a do ci� w odwiedziny!</p><p>Ale pan Roch nie s�ysza�, bo w�a�nie ogania� swoich dragon�w. I trzeba mu by�o odda� t� sprawiedliwo��, �e lubo gar�� mia� ludzi, a tam ca�a chor�giew na niego wali�a, przecie si� nie zmiesza� ani serca nie straci�. Wysun�� dragon�w we dwa szeregi przed w�z, a tamci rozci�gn�li si� tymczasem i pocz�li go zaje�d�a� tatarsk� mod�, p�ksi�ycem, z obu stron pola. Lecz widocznie chcieli naprz�d paktowa�, bo pocz�li macha� chor�gwi� i krzycze�:</p><p>� St�j! St�j!</p><p>� Naprz�d! St�p�! � zakrzykn�� pan Roch.</p><p>� Poddaj si�! � wo�ano z drogi.</p><p>� Ognia! � zakomenderowa� w odpowiedzi Kowalski.</p><p>Zapad�o g�uche milczenie: ani jeden dragon nie wystrzeli�.</p><p>Pan Roch oniemia� r�wnie� na chwil�; nast�pnie rzuci� si� jakby w�ciek�y na w�asnych dragon�w.</p><p>� Ognia, psiawiary! � rykn�� straszliwym g�osem i jednym zamachem pi�ci zwali� z konia najbli�szego �o�nierza.</p><p>Inni pocz�li si� cofa� przed w�ciek�o�ci� m�a, ale �aden nie us�ucha� komendy. Nagle rozsypali si�, jak sp�oszone stado kuropatw, w mgnieniu oka.</p><p>� Tych �o�nierzy kaza�bym jednak rozstrzela�! � mrukn�� Mirski.</p><p>Tymczasem Kowalski, widz�c, �e w�a�ni ludzie opu�cili go, zwr�ci� konia ku atakuj�cym szeregom.</p><p>� Tam mi �mier�! � zakrzykn�� okropnym g�osem.</p><p>I skoczy� ku nim jak piorun.</p><p>Ale nim przebieg� po�ow� drogi, w szeregach Zag�oby hukn�� wystrza� z gar�acza; siekance zaszumia�y na go�ci�cu, ko� pana Rocha zary� nozdrzami w kurzaw� i pad� przywalaj�c je�d�ca.</p><p>W tej samej chwili jaki� �o�nierz z chor�gwi Wo�odyjowskiego wysun�� si� b�yskawic� naprz�d i ucapi� za kark podnosz�cego si� z ziemi oficera.</p><p>� To J�zwa Butrym! � zawo�a� Wo�odyjowski. � J�zwa Beznogi!</p><p>Pan Roch chwyci� z kolei J�zw� za po�� i po�a zosta�a mu w r�ku; po czym j�li si� wodzi� jak dwa sczepione jastrz�bie, bo obadwaj olbrzymi� obdarzeni byli si��. Strzemi� Butrymowi p�k�o, a sam zlecia� na ziemi� i przewr�ci� si�, ale pana Rocha nie pu�ci�, i obaj utworzyli jakoby jedn� kul�, kt�ra przewraca�a si� na go�ci�cu.</p><p>Nadbiegli inni. Ze dwadzie�cia r�k chwyci�o pana Kowalskiego, kt�ry targa� si� i szarpa� jak nied�wied� w matni; rzuca� lud�mi jak odyniec psami, podnosi� si� zn�w i nie dawa� za wygran�. Chcia� zgin��, a tymczasem naok� s�ysza� dziesi�tki g�os�w powtarzaj�cych s�owa: ��ywcem! �ywcem!�.</p><p>Wreszcie si�y go opu�ci�y i omdla�.</p><p>Tymczasem pan Zag�oba ju� by� przy wozie, a raczej na wozie, i chwyta� w obj�cia Skrzetuskich, ma�ego rycerza, pana Mirskiego, pana Stankiewicza i Oskierk�, przy czym wo�a� zdyszanym g�osem:</p><p>� Ha! Przyda� si� na co� Zag�oba! Damy teraz Radziwi��owi dzi�gielu! Mo�ci panowie, wolni jeste�my i ludzi mamy! Zaraz ruszymy dobra mu pustoszy�! A co! Uda� si� fortel?... Nie tym, to innym sposobem by�bym si� wydosta� i wa�pan�w tak�e!... Ca�kiem mnie zatka�o, �e tchu nie mog� z�apa�! Na radziwi��owskie dobra, mo�ci panowie, na radziwi��owskie dobra! Jeszcze wszystkiego o nim nie wiecie, co ja wiem!...</p><p>Dalsze wybuchy zosta�y przerwane przez ludzi lauda�skich, kt�rzy biegli jeden przez drugiego wita� swego pu�kownika. Butrymi, Go�ciewicze Dymni, Domaszewicze, Stakjanowie, Gasztowtowie � cisn�li si� naoko�o wozu, a pot�ne gardziele rycza�y nieustannie:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>Vivat</emphasis>!</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� ma�y rycerz, gdy uciszy�o si� nieco � towarzysze najmilsi! Dzi�kuj� wam za afekt!... Straszna to rzecz, �e musimy hetmanowi pos�usze�stwo wypowiada� i r�k� na� podnosi�, ale gdy zdrada jawna, nie mo�e by� inaczej! Nie odst�pim ojczyzny i pana naszego mi�o�ciwego... <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex</emphasis>!...</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex</emphasis>! � powt�rzy�o trzysta g�os�w.</p><p>� Dobra radziwi��owskie zajecha�! � krzycza� Zag�oba. � Spi�arnie i piwnice mu wyp�uka�!</p><p>� Koni nam! � zawo�a� ma�y rycerz.</p><p>Skoczono po konie.</p><p>Tymczasem Zag�oba rzek�:</p><p>� Panie Michale! Hetmani�em tym ludziom w zast�pstwie twoim i przyznaj� im ch�tnie, �e m�nie sobie poczynali... Ale gdy� teraz wolny, zdaj� w�adz� w twoje r�ce.</p><p>� Niech�e wasza mi�o�� komend� bierze, jako godno�ci� najstarszy � rzek� pan Micha� zwracaj�c si� do Mirskiego.</p><p>� Ani my�l�! A mnie co po tym! � odrzek� stary pu�kownik.</p><p>� To jegomo�� pan Stankiewicz...</p><p>� Ja mam swoj� chor�giew i cudzej nie b�d� bra�! Osta� waszmo�� przy komendzie; ceremonia sieczka, satysfakcja owies! Znasz ty ludzi, ludzie ciebie, i najlepiej przy tobie b�d� stawali.</p><p>� Uczy� tak, Michale, uczy�, bo� to i nie�akoma rzecz! � m�wi� Jan Skrzetuski,</p><p>� Niech�e i tak b�dzie.</p><p>To rzek�szy pan Micha� wzi�� bu�aw� z r�k Zag�oby, uszykowa� w mig chor�giew do pochodu i ruszy� wraz z towarzyszami na jej czele.</p><p>� A gdzie p�jdziemy? � pyta� Zag�oba.</p><p>� �eby tak wa�ciom prawd� powiedzie�, to sam nie wiem, bom jeszcze o tym nie pomy�la� � odpar� pan Micha�.</p><p>� Warto si� nad tym naradzi�, co nam czyni� przystoi � rzek� Mirski � i musimy bezzw�ocznie do rady przyst�pi�. Jeno pierwej niech mi wolno b�dzie z�o�y� jegomo�ci panu Zag�obie w imieniu wszystkich podzi�k�, �e nas nie zapomnia� i <emphasis>in rebus angustis</emphasis> tak skutecznie ratowa�.</p><p>� A co? � rzek� z dum� Zag�oba podnosz�c g�ow� i zakr�caj�c w�sa. � Beze mnie byliby�cie w Bir�ach!... Justycja nakazuje przyzna�, �e kto czego nie wymy�li, to Zag�oba wymy�li... Panie Michale, nie w takich to bywali�my opa�ach! Pami�tasz, jakom ci� ratowa�, gdy�my to z Halszk� przed Tatarami uciekali, co?</p><p>Pan Micha� m�g�by by� odpowiedzie�, �e w�wczas nie pan Zag�oba jego, ale on pana Zag�ob� ratowa�, wszelako milcza� i pocz�� tylko w�sikami rusza�. Stary za� szlachcic m�wi� dalej:</p><p>� Nie potrzeba dzi�kowa�, bo co wam dzi�, to mnie jutro, i pewnie nie opu�cicie mnie te� w potrzebie. Tak jestem rad, �e was wolnych widz�, jakobym najwalniejsz� wiktori� odni�s�. Pokazuje si�, �e nie zestarza�a si� jeszcze zbyt ani g�owa, ani r�ka.</p><p>� To� tedy wa�pan zaraz do Upity trafi�? � pyta� pan Micha�.</p><p>� A gdzie mia�em trafi�? Do Kiejdan? Wilkowi w gard�o le��? Ju�ci, �e do Upity, i mo�ecie mi wierzy�, �em szkapy nie �a�owa�, a dobra by�a bestia! Wczoraj rano ju� by�em w Upicie, a w po�udnie ruszyli�my ku Bir�om, w t� stron�, w kt�rej spodziewa�em si� ichmo�ci�w spotka�.</p><p>� A �e to ludzie moi tak od razu wa�panu uwierzyli? � m�wi� pan Micha�. � Bo ci� nie znali, z wyj�tkiem dw�ch czy trzech, kt�rzy ci� u mnie widzieli?</p><p>� Co prawda, nie mia�em z tym najmniejszej trudno�ci, bo naprz�d, mia�em tw�j pier�cie�, panie Michale, a po wt�re, ludzie w�a�nie tylko co si� byli dowiedzieli o waszym aresztowaniu i o zdradzie hetmana. Zasta�em deputacj� do nich od chor�gwi pana Mirskiego i pana Stankiewicza, �eby si� do kupy przeciw hetmanowi, zdrajcy, zbierali. Jakem im tedy oznajmi�, �e was do Bir� wioz�, jakoby kto w mrowisko kij wsadzi�. Konie by�y na potrawach, pos�ali zaraz pacho�k�w, by je sprowadzi�, i w po�udnie ruszyli�my ju� w drog�. Oczywi�cie obj��em komend�, bo mi si� to nale�a�o.</p><p>� A sk�d�e� ojciec bu�czuka wzi��? � pyta� Jan Skrzetuski. � My�leli�my z daleka, �e to hetman.</p><p>� Co? Pewnie, �em nie gorzej wygl�da�! Sk�dem bu�czuka wzi��? Oto razem z deputacjami od opornych chor�gwi przyjecha� i od hetmana pan Szczyt z rozkazem do lauda�skich, by do Kiejdan szli, i z bu�czukiem dla wi�kszej powagi rozkazu. Kaza�em go zaraz aresztowa�, a bu�czuk nad sob� nosi�, �eby Szwed�w na ten przypadek omyli�.</p><p>� Dalib�g, jak wszystko m�drze obmy�li�! � zawo�a� Oskierko.</p><p>� Jako Salomon! � doda� Stankiewicz.</p><p>Pan Zag�oba r�s� jak na dro�d�ach.</p><p>� Rad�my teraz, co nam czyni� przystoi? � rzek� wreszcie. � Je�eli wa�pa�stwo zechcecie mnie pos�ucha� cierpliwie, to powiem, com sobie przez drog� obmy�li�. Z Radziwi��em tedy nie radz� wojny rozpoczyna�, a to dla dwojakich powod�w: naprz�d, �e nie przymierzaj�c on jest szczupak, a my okonie. Lepiej dla okoni�w nigdy si� g�ow� do szczuki nie zwraca�, bo snadnie po�kn�� mo�e, jeno ogonem, bo wtedy ostre skrzela broni�. Niech go tam diabe� na ro�en wdzieje jak najpr�dzej i smo�� polewa, aby si� zbyt nie przypali�.</p><p>� Po wt�re? � pyta� Mirski.</p><p>� Po wt�re � odrzek� Zag�oba � �e gdyby�my przez jakowy <emphasis>casus</emphasis> dostali si� w jego r�ce, to by nam takiego �upnia zada�, �e wszystkie sroki na Litwie mia�yby o czym skrzecze�... Patrzcie waszmo�ciowie, co sta�o w tym li�cie, kt�ry Kowalski wi�z� do komendanta szwedzkiego do Bir�, i poznajcie pana wojewod� wile�skiego, je�li�cie go dot�d nie znali!</p><p>To rzek�szy odpi�� �upan i wydobywszy z zanadrza pismo poda� je Mirskiemu.</p><p>� Ba! Po niemiecku czy po szwedzku? � odrzek� stary pu�kownik. � Kt�ry z wa�ci�w to pismo przeczyta?</p><p>Pokaza�o si�, �e jeden pan Stanis�aw Skrzetuski troch� po niemiecku umia�, gdy� cz�sto z domu do Torunia je�dzi�, ale pisanego i on nie m�g� przeczyta�.</p><p>� To ja wa�ciom <emphasis>tenor</emphasis> opowiem � rzek� Zag�oba. � Gdy w Upicie �o�nierze pos�ali po konie na ��ki, by�o troch� czasu, kaza�em sobie tedy sprowadzi� za pejsy �yda, kt�rego tam wszyscy okrutnie m�drym powiadaj�, i ten, maj�c szabl� na karku, wyczyta� wszystko <emphasis>expedite</emphasis>, co tam stoi, i mnie wy�uszczy�. Ow� pan hetman poleca komendantowi bir�a�skiemu i dla dobra jegomo�ci kr�la szwedzkiego nakazuje, a�eby, odprawiwszy wprz�d konw�j, kaza� potem nas wszystkich, nie wy��czaj�c nikogo, rozstrzela�, jeno tak, aby si� wie�� nie rozesz�a.</p><p>Pu�kownicy a� r�koma pocz�li klaska�, z wyj�tkiem jednego Mirskiego, kt�ry pokiwawszy g�ow� rzek�:</p><p>� Mnie te�, co go znam, dziwno to by�o i w g�owie nie chcia�o si� pomie�ci�, �e on nas �ywych z Kiejdan wypuszcza. Musia�y by� chyba jakie� powody, kt�rych nie znamy, a dla kt�rych sam nie m�g� nas na �mier� skaza�.</p><p>� Pewnie chodzi�o mu o opini� ludzk�?</p><p>� Mo�e.</p><p>� Jednak�e dziw, jak to jest zawzi�ty pan! � rzek� ma�y rycerz. � Bo przecie, nie wymawiaj�c, ja mu �ycie tak jeszcze niedawno na wsp�k� z Ganchofem ratowa�em.</p><p>� A ja pod jego ojcem, a potem pod nim trzydzie�ci pi�� lat ju� s�u��! � rzek� Stankiewicz.</p><p>� Straszny cz�ek! � doda� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Ow� takiemu lepiej w paszcz�k� nie le�� � rzek� Zag�oba. � Niech go diabli wezm�! Unikajmy z nim bitwy, a natomiast maj�tno�ci, kt�re po drodze si� trafi�, <emphasis>accurate</emphasis> mu wyp�uczemy. Id�my do wojewody witebskiego, �eby to mie� jak�� ochron�, jakowego� pana za sob�, a po drodze bierzmy, co si� da, ze spi�arni�w, ze stajen, ob�r, spichrz�w, piwnic. A� mi si� dusza do tego �mieje, i ju� to pewna, �e nikomu nie dam si� w tym wyprzedzi�. Co z pieni�dzy po ekonomiach b�dziemy mogli wzi��, to bierzmy tak�e. Im huczniej i okryciej przyjdziem do wojewody witebskiego, tym wdzi�czniej nas przyjmie.</p><p>� On i tak nas wdzi�cznie przyjmie � odrzek� Oskierko. � Ale dobra rada, �eby do niego i��, i lepszej teraz nikt nie wymy�li.</p><p>� Wszyscy g�osy za tym dadz� � doda� Stankiewicz.</p><p>� Jako �ywo! � rzek� pan Micha�. � Tak tedy do wojewody witebskiego! Niech�e on b�dzie owym wodzem, o kt�rego�my Boga prosili.</p><p>� Amen! � rzekli inni.</p><p>I jechali czas jaki� w milczeniu, a� wreszcie pan Micha� j�� si� kr�ci� na kulbace.</p><p>� A �eby tak gdzie Szwed�w po drodze skubn��? � spyta� wreszcie, zwracaj�c oczy na towarzysz�w.</p><p>� Moja rada jest, �e je�li si� zdarzy, to dlaczego nie? � odpar� Stankiewicz. � Pewnie tam Radziwi�� upewnia� Szwed�w, �e ca�� Litw� ma w r�ku i �e wszyscy ch�tnie opuszcz� Jana Kazimierza; niech�e si� poka�e, �e to nieprawda.</p><p>� I s�usznie! � rzek� Mirski. � Je�eli jaki oddzia� wlezie nam w drog�, to mu po brzuchach przejecha�. Zgadzam si� r�wnie�, aby si� na samego ksi�cia nie porywa�, bo mu nie zdzier�ymy. Wojownik to wielki! Ale unikaj�c bitwy, warto by z par� dni ko�o Kiejdan si� pokr�ci�.</p><p>� Aby mu maj�tno�ci spustoszy�? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Nie to! Jeno aby ludzi wi�cej zebra�. Moja chor�giew i pana Stankiewicza ku nam si� przymkn�. Je�eli za� ju� rozbite, co by� mo�e, to tak�e ludzie b�d� pojedynczo do nas si� kupili. Nie bez tego, �eby co� i szlachty nie nap�yn�o. Przyprowadzimy panu Sapie�e wi�ksz� si��, z kt�r� snadniej b�dzie m�g� co� pocz��.</p><p>Rzeczywi�cie, wyrachowanie to by�o dobre, a jako pierwszy przyk�ad mogli pos�u�y� dragoni pana Rocha, kt�rzy wszyscy z wyj�tkiem jego samego przeszli bez wahania do pana Micha�a. Takich mog�o si� znale�� w szeregach radziwi��owskich wi�cej. Mo�na by�o przy tym przypuszcza�, �e pierwsze uderzenie na Szwed�w wywo�a og�lne powstanie w kraju.</p><p>Postanowi� wi�c pan Wo�odyjowski ruszy� na noc w stron� Poniewie�a, zagarn�� jeszcze, co mo�na, szlachty lauda�skiej w okolicach Upity i stamt�d zanurzy� si� w Puszcz� Rogowsk�, do kt�rej, jak si� spodziewa�, resztki rozbitych opornych chor�gwi b�d� si� chroni�y. Tymczasem stan�� na wypoczynek wedle rzeki �aweczy, aby ludzi i konie pokrzepi�.</p><p>Tam stali do nocy, pogl�daj�c z g�szczy leszczynowych na wielk� drog�, po kt�rej ci�gn�y coraz to nowe gromady ch�opstwa uciekaj�cego w lasy przed spodziewanym naj�ciem szwedzkim.</p><p>�o�nierze wysy�ani na drog� sprowadzali od czasu do czasu pojedynczych ch�op�w, aby zasi�gn�� j�zyka o Szwedach, ale niewiele mo�na si� by�o od nich wywiedzie�.</p><p>Ch�opstwo by�o przera�one i ka�dy pojedynczo powtarza�, �e Szwedzi tu�, tu�. Ale dok�adnych obja�nie� nikt nie umia� udzieli�.</p><p>Gdy �ciemni�o si� zupe�nie, pan Wo�odyjowski kaza� ludziom siada� na ko�, lecz zanim ruszyli, do uszu wszystkich doszed� dosy� wyra�nie odg�os dzwon�w.</p><p>� Co to jest? � pyta� Zag�oba � przecie na Anio� Pa�ski za p�no!</p><p>Pan Wo�odyjowski s�ucha� przez chwil� pilno.</p><p>� To na trwog�! � rzek�.</p><p>Po czym pu�ci� si� wzd�u� szeregu.</p><p>� A nie wie tam kt�ry � pyta� � co to za wie� czyli miasteczko w tamtej stronie?</p><p>� Klewany, panie pu�kowniku! � odpowiedzia� jeden z Go�ciewicz�w � my tamt�dy z pota�em je�dzim.</p><p>� S�yszycie dzwony?</p><p>� S�yszymy! To niezwyczajna rzecz.</p><p>Pan Micha� skin�� na tr�bacza i wnet cichy g�os tr�bki zabrzmia� w�r�d ciemnych g�stwin. Chor�giew posun�a si� naprz�d.</p><p>Oczy wszystkich utkwione by�y w kierunku, sk�d coraz gwa�towniejsze dochodzi�o dzwonienie; jako� nie na pr�no patrzono, bo wkr�tce b�ys�o na horyzoncie czerwone �wiat�o i powi�ksza�o si� z ka�d� chwil�.</p><p>� �una! � szeptano w szeregach.</p><p>Pan Micha� pochyli� si� ku Skrzetuskiemu.</p><p>� Szwedzi! � rzek�.</p><p>� Skosztujem! � odpar� pan Jan.</p><p>� Dziwno mi to jeno, �e pal�.</p><p>� Musia� szlachcic op�r da� albo ch�opstwo si� ruszy�o, je�li na ko�ci� nast�pili.</p><p>� Ano, zobaczym! � rzek� pan Micha�.</p><p>I sapn�� z zadowoleniem.</p><p>Wtem pan Zag�oba przyc�apa� ku niemu.</p><p>� Panie Michale?</p><p>� A co?</p><p>� Ju� widz�, �e ci szwedzkie mi�so zapachnia�o. Pewnie bitwa b�dzie, co?</p><p>� Jak B�g zdarzy! Jak B�g zdarzy!</p><p>� A kto b�dzie je�ca pilnowa�?</p><p>� Jakiego je�ca?</p><p>� Ju�ci, nie mnie, jeno Kowalskiego. Widzisz, panie Michale, to jest okrutnie wa�na rzecz, �eby on nie uciek�. Pami�taj, �e hetman nie wie o niczym, co si� sta�o, i od nikogo si� nie dowie, je�eli Kowalski mu nie doniesie. Trzeba jakowym pewnym ludziom kaza� go pilnowa�, bo w czasie bitwy �atwo da� drapaka, zw�aszcza �e i fortel�w mo�e si� chwyci�.</p><p>� Tyle on zdatny do fortel�w, ile ten w�z, na kt�rym siedzi. Ale masz wa�� s�uszno��, �e trzeba kogo� ko�o niego zostawi�. Chcesz wa�� mie� go przez ten czas na oku?</p><p>� Hm! Bitwy mi �al!... Prawda, �e w nocy przy ogniu prawie nic nie widz�. �eby�my si� mieli po dniu bi�, nigdy by� mnie na to nie nam�wi�... Ale skoro <emphasis>publicum bonum</emphasis> tego wymaga, niech�e ju� tak b�dzie!</p><p>� Dobrze. Zostawi� waszmo�ci z pi�ciu ludzi do pomocy, a jakby chcia� umyka�, to mu w �eb palcie.</p><p>� Ugniot� ja go w palcach jak wosk, nie b�j si�!... Ale to tam �una coraz wi�ksza. Gdzie mam si� zatrzyma� z Kowalskim?</p><p>� Gdzie wa�� chcesz. Nie mam teraz czasu! � rzek� pan Micha�.</p><p>I wyjecha� naprz�d.</p><p>Po�ar rozlewa� si� coraz szerzej. Wiatr powia� od strony ognia i razem z g�osem dzwon�w przyni�s� echa wystrza��w.</p><p>� Rysi�! � skomenderowa� pan Wo�odyjowski.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Dojechawszy bli�ej wsi zwolnili kroku i ujrzeli szerok� ulic� o�wiecon� tak p�omieniem, i� szpilki mo�na by na niej zbiera�, bo po obu stronach pali�o si� kilka cha�up, a inne zajmowa�y si� od nich z wolna, gdy� wiatr by� do�� silny i ni�s� iskry, ba! ca�e snopki, podobne do ptak�w ognistych, na przyleg�e dachy. Na ulicy p�omie� o�wieca� wi�ksze i mniejsze gromadki ludzi poruszaj�ce si� szybko w r�ne strony. Krzyk ludzki miesza� si� z odg�osem dzwon�w ukrytego w�r�d drzew ko�cio�a, z rykiem byd�a, ze szczekaniem ps�w i rzadkimi wystrza�ami z broni palnej.</p><p>Podjechawszy bli�ej, �o�nierze pana Wo�odyjowskiego ujrzeli rajtar�w przybranych w koliste kapelusze, ale niezbyt wielu. Niekt�rzy ucierali si� z gromadami ch�op�w zbrojnych w cepy i wid�y, strzelaj�c do nich z pistolet�w i wypieraj�c za cha�upy, na ogrody; inni wyp�dzali na drog� rapierami wo�y, krowy i owce. Inni, kt�rych zaledwie mo�na by�o rozezna� w�r�d ca�ych k��b�w pierza, poobwieszali si� ptactwem domowym, trzepoc�cym jeszcze skrzyd�ami w przed�miertnych podrygach. Kilkunastu trzyma�o konie, ka�dy po dwa lub trzy, nale��ce do towarzysz�w zaj�tych widocznie rabunkiem cha�up.</p><p>Droga do wsi schodzi�a nieco z g�ry, w�r�d brzezinowego lasku, tak �e lauda�scy, sami nie b�d�c widziani, widzieli jakoby obraz, przedstawiaj�cy naj�cie wsi przez nieprzyjaciela, o�wiecony po�arem, w kt�rego blaskach dok�adnie mo�na by�o odr�ni� obcych �o�nierzy, wie�niak�w, niewiasty ci�gnione przez rajtar�w i broni�cych si� bez�adnymi kupami m��w. Wszystko to porusza�o si� gwa�townie, na kszta�t lalek w jase�kach, krzycz�c, kln�c, lamentuj�c.</p><p>Po�ar nad wiosk� trz�s� ca�� grzyw� p�omienia i hucza� coraz straszliwiej.</p><p>Pan Wo�odyjowski, zbli�ywszy si� z chor�gwi� do roztwartego na o�cie� ko�owrotu, kaza� zwolni� kroku. M�g� on uderzy� i jednym zamachem zgnie�� nie spodziewaj�cych si� niczego napastnik�w; ale ma�y rycerz postanowi� sobie �pokosztowa� Szwed�w� w bitwie otwartej, zupe�nej, wi�c naumy�lnie czyni� tak, aby go spostrze�ono.</p><p>Jako� kilku rajtar�w, stoj�cych wedle ko�owrotu, spostrzeg�o naprz�d zbli�aj�c� si� chor�giew. Jeden z nich skoczy� do oficera, kt�ry sta� z go�ym rapierem w�r�d wi�kszej kupy je�d�c�w na �rodku drogi, i pocz�� m�wi� co� do niego ukazuj�c r�k� w t� stron�, z kt�rej spuszcza� si� ze swymi lud�mi pan Wo�odyjowski. Oficer przys�oni� oczy r�k� i patrzy� przez chwil�, nast�pnie skin�� i wnet dono�ny odg�os tr�bki zabrzmia� w�r�d rozmaitych krzyk�w ludzkich i zwierz�cych.</p><p>A tu rycerze nasi mogli podziwia� sprawno�� szwedzkiego �o�nierza; zaledwie bowiem rozleg�y si� pierwsze tony, gdy jedni z rajtar�w pocz�li wypada� co duchu z cha�up, drudzy porzucali zrabowane rzeczy, wo�y, owce i biegli do koni.</p><p>W mgnieniu oka stan�li w sprawnym szeregu, na kt�rego widok wezbra�o podziwem serce ma�ego rycerza, tak lud by� dobrany. Ch�opy wszystko ros�e i t�gie, przybrane w kaftany ze sk�rzanymi pasami przez rami�, w jednostajne czarne kapelusze z podniesionym koliskiem z lewej strony; wszyscy mieli jednakie gniade konie i stan�li murem, z rapierami przy ramieniu, pogl�daj�c bystro, ale spokojnie, w stron� drogi.</p><p>Jednak�e z szeregu wysun�� si� oficer z tr�baczem chc�c widocznie zapyta�, co by byli za ludzie zbli�aj�cy si� tak wolno.</p><p>Widocznie s�dzi�, i� to jaka� radziwi��owska chor�giew, od kt�rej nie spodziewa� si� zaczepki. J�� tedy macha� rapierem i kapeluszem, a tr�bacz tr�bi� ci�gle na znak, i� chc� rozmowy.</p><p>� A wypal no kt�ry ku nim z gar�acza � rzek� ma�y rycerz � aby wiedzieli, czego si� maj� od nas spodziewa�!</p><p>Strza� hukn��, ale siekance nie dosz�y, bo by�o zbyt daleko. Oficer widocznie my�la� jeszcze, i� to jakie� nieporozumienie, gdy� pocz�� tylko mocniej krzycze� i kapeluszem macha�.</p><p>� Dajcie�e mu drugi raz! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>Po drugim strzale oficer zawr�ci� i ruszy�, cho� niezbyt pospiesznie, ku swoim, kt�rzy tak�e zbli�yli si� rysi� ku niemu.</p><p>Pierwszy szereg lauda�skich ludzi wje�d�a� ju� w ko�owr�t.</p><p>Oficer szwedzki zakrzykn��, doje�d�aj�c, na swoich ludzi; rapiery stercz�ce a� do tej chwili przy ramionach rajtar�w pochyli�y si� i zwis�y na pendentach � natomiast wszyscy naraz wydobyli pistolety z olster i wsparli je na kulach od kulbak, trzymaj�c lufy do g�ry.</p><p>� Doskona�y �o�nierz! � mrukn�� Wo�odyjowski widz�c szybko�� i jednoczesno�� prawie mechaniczn� ich ruch�w.</p><p>To rzek�szy obejrza� si� na swoich ludzi, czy szeregi w porz�dku, poprawi� si� w kulbace i krzykn��:</p><p>� Naprz�d!</p><p>Lauda�scy pochylili si� ku szyjom ko�skim i ruszyli jak wicher.</p><p>Szwedzi przypu�cili ich blisko i naraz dali ognia z pistolet�w, lecz salwa niewiele zaszkodzi�a ukrytym za �bami ko�skimi lauda�skim, wi�c zaledwie kilku wypu�ci�o z r�k tr�zle i przechyli�o si� w ty�, inni dobiegli i uderzyli si� z rajtarami pier� o pier�.</p><p>Litewskie lekkie chor�gwie u�ywa�y jeszcze kopij, kt�re w koronnym wojsku s�u�y�y tylko husarii, ale pan Wo�odyjowski, spodziewaj�c si� bitwy w ciasnocie, kaza� je zatkn�� poprzednio przy drodze, wi�c zaraz przysz�o do szabel.</p><p>Pierwszy impet nie zdo�a� rozerwa� Szwed�w, lecz zepchn�� ich w ty�, tak i� pocz�li si� cofa�, siek�c i bod�c rapierami, lauda�scy za� parli ich zapami�tale przed sob� wzd�u� ulicy. Trup pocz�� pada� g�sto. Ci�ba czyni�a si� coraz wi�ksza, szcz�k szabel wyp�oszy� ch�opstwo z szerokiej ulicy, w kt�rej gor�co od p�on�cych dom�w by�o nie do wytrzymania, lubo domy ode drogi i op�otk�w oddzielone by�y sadami.</p><p>Szwedzi, parci coraz pot�niej, cofali si� z wolna, ale zawsze w dobrym porz�dku. Trudno im zreszt� by�o si� rozproszy�, poniewa� silne p�oty zamyka�y drog� z obu stron. Chwilami pr�bowali zatrzyma� si�, ale nie mogli podo�a�.</p><p>By�a to dziwna bitwa, w kt�rej z przyczyny w�skiego stosunkowo miejsca walczy�y wy��cznie pierwsze szeregi, nast�pne za� mog�y tylko pcha� stoj�cych w przedzie. Ale przez to w�a�nie walka zmieni�a si� w rze� zaciek��.</p><p>Pan Wo�odyjowski, uprosiwszy wprz�d starych pu�kownik�w i Jana Skrzetuskiego, aby w samej chwili ataku mieli doz�r nad lud�mi, u�ywa� do woli w pierwszym szeregu. I co chwila jaki� kapelusz szwedzki zapada� przed nim w ci�b�, jakoby nurka dawa� pod ziemi�; czasami rapier, wytr�cony z r�k rajtara, wylatywa� furkocz�c nad szereg, a jednocze�nie odzywa� si� krzyk ludzki przera�liwy i zn�w kapelusz zapada�; zast�powa� go drugi, drugiego trzeci, lecz pan Wo�odyjowski posuwa� si� ci�gle naprz�d, ma�e jego oczki �wieci�y jak dwie skry z�owrogie, i nie unosi� si�, i nie zapami�tywa�, nie macha� szabl� jak cepem; chwilami, gdy nie mia� nikogo na d�ugo�� szabli przed sob�, zwraca� twarz i kling� nieco w prawo lub w lewo i str�ca� w mgnieniu oka rajtara ruchem na poz�r nieznacznym, i straszny by� przez te ruchy ma�e, a b�yskawiczne, prawie niecz�owiecze.</p><p>Jak niewiasta rw�ca konopie zanurzy si� w nie tak, i� j� zupe�nie zas�oni�, ale po zapadaniu ki�ci poznasz �atwo jej drog�, tak i on nikn�� chwilowo z oczu w t�umie ros�ych m��w, lecz tam, gdzie padali jako k�os pod sierpem �niwiarza podcinaj�cego �d�b�a od do�u, tam w�a�nie on by�. Pan Stanis�aw Skrzetuski i pos�pny J�zwa Butrym zwany Beznogim szli tu� za nim.</p><p>Na koniec szwedzkie tylne szeregi pocz�y wysuwa� si� z op�otk�w na obszerniejszy wirydarz przed ko�cio�em i dzwonnic�, a za nimi wysun�y si� przednie. Rozleg�a si� komenda oficera, kt�ry pragn�� widocznie wprowadzi� wszystkich naraz ludzi do boju, i wyd�u�ony a� dot�d prostok�t rajtar�w rozci�gn�� si� w mgnieniu oka wszerz, w d�ug� lini�, chc�c ca�ym frontem stawi� czo�o.</p><p>Lecz Jan Skrzetuski, kt�ry nad og�lnym przebiegiem bitwy czuwa� i czo�em chor�gwi dowodzi�, nie poszed� za przyk�adem szwedzkiego kapitana, natomiast ruszy� naprz�d ca�ym impetem w �cie�nionej kolumnie, kt�ra trafiwszy na s�absz� ju� �cian� szwedzk�, rozbi�a j� w mgnieniu oka jakoby klinem, i zwr�ci�a si� p�dem ku ko�cio�owi, ku prawej stronie, bior�c tym ruchem ty� jednej po�owie Szwed�w, a na drug� skoczyli z rezerw� Mirski i Stankiewcz, maj�c pod sob� cz�� lauda�skich i wszystkich dragon�w Kowalskiego.</p><p>Zawrza�y teraz dwie bitwy, lecz nie trwa�y ju� d�ugo. Lewe skrzyd�o, na kt�re uderzy� Skrzetuski, nie zd��y�o si� sformowa� i rozproszy�o si� najpierwej; prawe, w kt�rym by� sam oficer, d�u�ej dawa�o op�r, lecz rozci�gni�te zbytecznie, pocz�o si� �ama�, miesza�, na koniec posz�o za przyk�adem lewego.</p><p>Wirydarz by� obszerny, lecz na nieszcz�cie zagrodzony ze wszystkich stron wysokim p�otem, a przeciwleg�y ko�owr�t s�u�ba ko�cielna widz�c, co si� dzieje, zamkn�a i podpar�a.</p><p>Rozproszeni tedy Szwedzi biegali wko�o, a lauda�scy up�dzali si� za nimi. Gdzieniegdzie bito si� wi�kszymi kupami, po kilkunastu, na szable i rapiery, gdzieniegdzie bitwa zmieni�a si� w szereg pojedynk�w i m�� potyka� si� z m�em, rapier krzy�owa� si� z szabl�, czasem strza� pistoletowy buchn��. Tu i owdzie rajtar, wymkn�wszy si� spod jednej szabli, bieg� jak pod smycz pod drug�. Tu i owdzie Szwed lub Litwin wydobywa� si� spod obalonego rumaka i pada� zaraz pod ci�ciem czekaj�cej na� szabli.</p><p>�rodkiem wirydarza biega�y rozhukane konie bez je�d�c�w, z rozd�tymi od strachu chrapami i rozwian� grzyw�, niekt�re gryz�y si� ze sob�, inne, o�lep�e i rozszala�e, zwraca�y si� zadem do kup walcz�cych i bi�y w nie kopytami.</p><p>Pan Wo�odyjowski, str�caj�c mimochodem rajtar�w, szuka� oczyma po ca�ym wirydarzu oficera; na koniec spostrzeg� go broni�cego si� przeciw dwom Butrymom i skoczy� ku niemu.</p><p>� Na bok! � krzykn�� na Butrym�w � na bok!</p><p>Pos�uszni �o�nierze odskoczyli � ma�y rycerz za� przybieg� i starli si� ze Szwedem, a� konie przysiad�y na zadach.</p><p>Oficer chcia� widocznie sztychem zsadzi� przeciwnika z konia, lecz pan Wo�odyjowski podstawi� r�koje�� swego drago�skiego pa�asza, zakr�ci� b�yskawicowym p�kolem i rapier prysn��. Oficer schyli� si� do olster, lecz w tej chwili, ci�ty przez jagod�, wypu�ci� lejce z lewicy.</p><p>� �ywym bra�! � krzykn�� Wo�odyjowski na Butrym�w.</p><p>Lauda�scy chwycili rannego i podtrzymali chwiej�cego si� na kulbace, ma�y rycerz za� sun�� w g��b wirydarza i jecha� dalej na rajtarach gasz�c ich przed sob� jak �wiece.</p><p>Lecz ju� powszechnie pocz�li Szwedzi ulega� bieglejszej w szermierce i pojedynczej walce szlachcie. Niekt�rzy, chwytaj�c za ostrza rapier�w, wyci�gali je r�koje�ci� ku przeciwnikom, inni rzucali bro� pod nogi: s�owo �pardon!� brzmia�o coraz cz�ciej na pobojowisku. Lecz nie zwa�ano na to, bo pan Micha� kilku tylko kaza� oszcz�dzi�, wi�c inni, widz�c to, zrywali si� zn�w do bitwy i marli, jak na �o�nierzy przysta�o, po rozpaczliwej obronie, okupuj�c obficie krwi� �mier� w�asn�.</p><p>W godzin� p�niej docinano ostatk�w.</p><p>Ch�opstwo rzuci�o si� hurmem, drog� ode wsi, na wirydarz, chwyta� konie, dobija� rannych i obdziera� poleg�ych.</p><p>Tak sko�czy�o si� pierwsze spotkanie Litwin�w ze Szwedami.</p><p>Tymczasem pan Zag�oba, stoj�c opodal w brzezinie z wozem, na kt�rym le�a� pan Roch, musia� s�ucha� gorzkich jego wym�wek, �e cho� krewny, tak niegodnie z nim post�pi�.</p><p>� Zgubi�e� mnie wuj z kretesem, bo nie tylko, �e mnie kula w �eb w Kiejdanch czeka, ale i ha�ba wiekuista na moje imi� spadnie. Odt�d kto zechce powiedzie�: kiep, to mo�e m�wi�: Roch Kowalski.</p><p>� I co prawda niewielu znajdzie, kt�rzy by mu chcieli negowa� � odpar� Zag�oba � a najlepszy dow�d, i� si� dziwujesz, �em ci� na hak przywi�d�, ja, kt�rym chanem krymskim tak kr�ci� jak kuk��. C� to sobie, chmyzie, my�la�e�, �e ci si� pozwol� do Bir� odprowadzi� w kompanii zacnych ludzi i Szwedom w paszcz�k� nas wrazi�, najwi�kszych m��w, <emphasis>decus</emphasis> tej Rzeczypospolitej?</p><p>� To� ja nie z w�asnej woli waszmo�ci�w tam odwozi�em!</p><p>� Ale� by� pacho�kiem katowskim, i to jest dla szlachcica wstyd, to jest ha�ba, kt�r� obmy� musisz, inaczej wypr� si� ciebie i wszystkich Kowalskich. By� zdrajc� to gorzej ni� rakarzem, ale by� pomocnikiem kogo� gorszego od rakarza to ostatnia rzecz.</p><p>� Ja hetmanowi s�u�y�em!</p><p>� A hetman diab�u! Masz teraz!... G�upi� jest, Rochu, wiedz o tym raz na zawsze i w dysputy si� nie wdawaj, a mnie si� trzymaj za po��, to jeszcze na cz�owieka wyjdziesz, bo to wiedz, �e ju� niejednego promocja przeze mnie spotka�a.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im huk wystrza��w, bo w�a�nie bitwa si� we wsi rozpoczyna�a. Potem strza�y umilk�y, ale gwar trwa� ci�gle i krzyki dochodzi�y a� do owego ustronia w brzezinie.</p><p>� Ju� tam pan Micha� pracuje � rzek� Zag�oba. � Niewielki on, ale k��liwy jak gadzina. Na�uszcz� tam tych zamorskich diab��w jak grochu. Wola�bym ja tam by� ni� tu, a przez ciebie musz� jeno nas�uchiwa� z tej brzeziny. Taka to twoja wdzi�czno��? To� to jest uczynek godny krewnego?</p><p>� A za co ja mam by� wdzi�czny?</p><p>� Za to, �e tob� zdrajca nie orze jak wo�em, chocia�e� do orki najzdolniejszy, bo� g�upi, a zdr�w, rozumiesz?... Ej, coraz tam gor�cej... S�yszysz? To chyba Szwedy tak rycz� jak ciel�ta na pastwisku.</p><p>Tu pan Zag�oba spowa�nia�, bo troch� by� niespokojny; nagle rzek� patrz�c w oczy bystro panu Rochowi:</p><p>� Komu �yczysz wiktorii?</p><p>� Ju�ci, naszym.</p><p>� A widzisz! A czemu nie Szwedom?</p><p>� Bo te� bym wola� ich pra�. Co nasi, to nasi!</p><p>� Sumienie si� w tobie budzi... A jak�e� to m�g� w�asn� krew Szwedom odwozi�?</p><p>� Bom mia� rozkaz.</p><p>� Ale teraz nie masz rozkazu?</p><p>� Ju�ci, prawda.</p><p>� Twoja zwierzchno�� to teraz pan Wo�odyjowski, nikt wi�cej!</p><p>� Ano... niby to prawda!</p><p>� Masz to czyni�, co ci pan Wo�odyjowski ka�e.</p><p>� Bo musz�.</p><p>� On ci tedy ka�e wyrzec si� naprz�d Radziwi��a i nie s�u�y� mu wi�cej, jeno ojczy�nie.</p><p>� Jak�e to? � pyta� pan Roch drapi�c si� w g�ow�.</p><p>� Rozkaz! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� S�ucham! � odrzek� pan Roch.</p><p>� To dobrze! W pierwszej okazji b�dziesz Szwed�w pra�!</p><p>� Jak rozkaz, to rozkaz! � odpowiedzia� Kowalski i odetchn�� g��boko, jakby mu wielki ci�ar spad� z piersi.</p><p>Zag�oba r�wnie� by� zadowolony, bo mia� swoje na pana Rocha widoki. Pocz�li wi�c s�ucha� zgodnie nadlatuj�cych odg�os�w bitwy i s�uchali z godzin� jeszcze, p�ki wszystko nie ucich�o.</p><p>Zag�oba coraz by� niespokojniejszy.</p><p>� Zaliby si� im nie powiod�o?</p><p>� Wuj stary wojskowy i mo�esz takie rzeczy m�wi�! Gdyby ich rozbito, to by wedle nas wracali kupami...</p><p>� Prawda!... Widz�, �e si� i tw�j dowcip na co� przyda.</p><p>� S�yszysz wuj t�tent? Wolno id�. Musieli Szwed�w wyci��.</p><p>� Oj! a czy to jeno nasi? Podjad� albo co?</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba spu�ci� szabl� na temblak, wzi�� pistolet w gar�� i ruszy� naprz�d. Wkr�tce zobaczy� przed sob� czarniaw� mas� poruszaj�c� si� z wolna drog�; jednocze�nie doszed� go gwar rozm�w.</p><p>Na przedzie jecha�o kilku ludzi, rozprawiaj�c ze sob� g�o�no, i wnet o uszy pana Zag�oby odbi� si� znany mu g�os pana Micha�a, kt�ry m�wi�:</p><p>� Dobre pacho�ki! Nie wiem, jaka tam piechota, ale i jazda doskona�a!</p><p>Zag�oba uderzy� konia ostrogami.</p><p>� Jak si� macie?! Jak si� macie?! Ju� mnie niecierpliwo�� bra�a i chcia�em w ogie� lecie�... A nie ranny kt�ry?</p><p>� Wszyscy zdrowi, chwa�a Bogu! � odrzek� pan Micha� � ale�my dwudziestu kilku dobrych �o�nierzy stracili.</p><p>� A Szwedzi?</p><p>� Po�o�yli�my ich mostem.</p><p>� Panie Michale, musia�e� tam u�ywa� jak pies w studni. A godzi�o si� to mnie, starego, na stra�y tu zostawia�? Ma�o dusza ze mnie nie wysz�a, tak mi si� chcia�o szwedziny. Surowych bym ich jad�!</p><p>� Mo�esz wa�pan dosta� i pieczonych, bo si� tam kilkunastu w ogniu przypali�o.</p><p>� Niech ich psi jedz�. A je�c�w wzi�li�cie co?</p><p>� Jest rotmistrz i siedmiu rajtar�w.</p><p>� A co my�lisz z nimi czyni�?</p><p>� Kaza�bym ich powiesi�, bo jako zb�jcy niewinn� wie� napadli i ludzi wycinali... Ale Jan powiada, �e to nie idzie.</p><p>� S�uchajcie mnie waszmo�ciowie, co mi tu do g�owy przez ten czas przysz�o. Na nic ich wiesza� � przeciwnie, pu�ci� ich do Bir� co pr�dzej.</p><p>� Czemu� to?</p><p>� Znacie mnie jako �o�nierza, poznajcie jako statyst�. Szwed�w pu��my, ale nie powiadajmy im, kto jeste�my. Owszem, m�wmy, �e�my radziwi�lowscy ludzie, �e z rozkazu hetmana wyci�li�my ten oddzia� i dalej b�dziemy wycinali wszystkie, kt�re spotkamy, bo hetman tylko przez fortel symulowa�, �e do Szwed�w przechodzi. B�d� si� tam oni za �by brali i okrutnie kredyt hetma�ski przez to podkopiemy. Dalib�g, je�li ta my�l nie jest warta wi�cej od waszego zwyci�stwa, to niech mi ogon jak koniowi wyro�nie. Bo uwa�cie tylko, �e i w Szwed�w to ugodzi, i w Radziwi��a. Kiejdany od Bir��w daleko, a Radziwi�� od Pontusa jeszcze dalej. Nim sobie wyt�umacz�, jak i co si� sta�o, gotowi si� pobi�! Powa�nimy zdrajc� z najezdnikami, mo�ci panowie, a kto najlepiej wyjdzie na tym, je�li nie Rzeczpospolita?</p><p>� Grzeczna to jest rada, i pewnie zwyci�stwa warta, niech kule bij�! � rzek� Stankiewicz.</p><p>� U wa�ci kanclerski rozum � doda� Mirski � bo �e im to pomiesza szyki, to pomiesza.</p><p>� Pewnie, �e tak trzeba b�dzie uczyni� � rzek� pan Micha�. � Zaraz jutro ich puszcz�, ale dzi� nie chc� o niczym wiedzie�, bom okrutnie zmachany... Gor�co tam by�o na drodze jak w piekarni... Uf! ca�kiem mi r�ce zemdla�y... Oficer nie m�g�by nawet dzisiaj jecha�, bo w pysk zaci�ty.</p><p>� Po jakiemu im tylko to wszystko powiemy? Co ojciec radzisz? � pyta� Jan. Skrzetuski.</p><p>� Ju�em i o tym pomy�la� � odpowiedzia� Zag�oba. � Kowalski mi m�wi�, �e mi�dzy jego dragonami jest dw�ch Prusak�w, dobrze umiej�cych po niemiecku szwargota� i ludzi roztropnych. Niech�e oni im to powiedz� po niemiecku, kt�ry j�zyk pewnie Szwedzi umiej�, tyle lat si� w Niemczech nawojowawszy. Kowalski ju� nasz dusz� i cia�em. Setny to ch�op i niema�y b�d� mia� z niego po�ytek.</p><p>� Dobrze! � rzek� Wo�odyjowski. � B�d��e kt�ry z waszmo�ci�w �askaw tym si� zaj��, bo ja ju� i g�osu w g�bie nie mam od fatygi. Oznajmi�em ju� ludziom, �e zostaniemy tu w tej brzezinie do rana. Je�� nam ze wsi przynios�, a teraz spa�! Nad stra�ami b�dzie mia� m�j porucznik oko. Dalib�g, �e ju� waszmo�ci�w nie widz�, bo mi si� powieki zamykaj�...</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� pan Zag�oba � jest tu st�g niedaleko za brzezin�, p�jd�my do stoga, wywczasujemy si� jako sus�y, a jutro w drog�... Nie wr�cimy tu ju�, chyba z panem Sapieh� na Radziwi��a.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Rozpocz�a si� wi�c na Litwie wojna domowa, kt�ra, obok dw�ch najazd�w w granice Rzeczypospolitej i coraz zaci�tszej wojny ukrai�skiej, wype�ni�a miar� niedoli.</p><p>Wojsko komputowe litewskie, jakkolwiek tak nieliczne, �e �adnemu po szczeg�le nieprzyjacielowi nie mog�o da� skutecznego oporu, rozdzieli�o si� na dwa obozy. Jedni, a zw�aszcza roty cudzoziemskie, stan�li przy Radziwille; drudzy, i tych by�a wi�kszo��, g�osz�c hetmana za zdrajc�, protestowali or�nie przeciw unii ze Szwecj�, lecz bez jedno�ci, wodza, planu. Wodzem m�g� by� pan wojewoda witebski, ale on zbyt by� w tej chwili zaj�ty obron� Bychowa i rozpaczliw� walk� w g��bi kraju, a�eby od razu na czele ruchu przeciw Radziwi��owi m�g� stan��.</p><p>Tymczasem i najezdnicy, uwa�aj�c ka�dy ca�� krain� za sw� w�asno��, pocz�li s�a� wzajem do si� gro�ne poselstwa. Z tych ich niesnasek mog�o w przysz�o�ci wyp�yn�� ocalenie Rzeczypospolitej, ale zanim do krok�w nieprzyjacielskich mi�dzy nimi przysz�o, na ca�ej Litwie zapanowa� najstraszliwszy chaos. Radziwi��, zawiedziony w rachubie na wojsko, postanowi� przemoc� zmusi� je do pos�usze�stwa.</p><p>Zaledwie pan Wo�odyjowski przyci�gn�� ze swym oddzia�em po bitwie klewa�skiej do Poniewie�a, gdy do uszu jego dosz�a wie�� o zniszczeniu przez hetmana chor�gwi Mirskiego i Stankiewicza. Cz�� ich zosta�a przemoc� w��czona do wojsk radziwi��owskich, cz�� wybita lub rozp�dzona na cztery wiatry. Resztki tu�a�y si� pojedynczo lub niewielkimi kupami po wsiach i lasach, szukaj�c, gdzie by g�ow� przed zemst� i pogoni� uchroni�.</p><p>Z ka�dym dniem zbiegowie nap�ywali do oddzia�u pana Micha�a, zwi�kszaj�c jego si��, a zarazem przynosz�c najrozmaitsze nowiny.</p><p>Najwa�niejsz� z nich by�a wiadomo�� o buncie chor�gwi komputowych, stoj�cych na Podlasiu, wedle Bia�egostoku i Tykocina. Po zaj�ciu Wilna przez wojska moskiewskie mia�y owe chor�gwie stamt�d przyst�p do kraj�w koronnych os�ania�. Lecz dowiedziawszy si� o zdradzie hetmana, utworzy�y konfederacj�, na kt�rej czele stan�li dwaj pu�kownicy: Horotkiewicz i Jakub Kmicic, stryjeczny najwierniejszego poplecznika radziwi��owskiego, Andrzeja.</p><p>Imi� tego ostatniego powtarza�y ze zgroz� usta �o�nierskie. On to g��wnie przyczyni� si� do rozbicia chor�gwi Stankiewicza i Mirskiego, on rozstrzeliwa� bez lito�ci schwytanych towarzysz�w. Hetman ufa� mu �lepo i w ostatnich w�a�nie czasach pos�a� go przeciw chor�gwi Niewiarowskiego, kt�ra nie id�c za przyk�adem swego pu�kownika wypowiedzia�a pos�usze�stwo.</p><p>Tej ostatniej relacji wys�ucha� z wielk� uwag� pan Wo�odyjowski, po czym zwr�ci� si� do wezwanych na rad� towarzysz�w i rzek�:</p><p>� Co by�cie waszmo�ciowie powiedzieli na to, gdyby�my zamiast pod Bych�w, do wojewody witebskiego spieszy�, poszli na Podlasie do owych chor�gwi, kt�re konfederacj� uczyni�y?</p><p>� Z g�by mi to wyj��e�! � rzek� Zag�oba. � B�dzie cz�ek bli�ej swoich stron, a ju� tam zawsze mi�dzy swoimi ra�niej.</p><p>� Powiadali te� zbiegowie � rzek� Jan Skrzetuski � �e s�yszeli, jakoby kr�l jegomo�� chor�gwiom niekt�rym kaza� z Ukrainy wraca�, aby nad Wis�� op�r Szwedom da�. Je�li to si� sprawdzi, tedy mogliby�my mi�dzy starymi towarzyszami si� znale��, zamiast tu si� z k�ta w k�t t�uc...</p><p>� A kto ma nad tymi chor�gwiami regimentowa�? Nie wiecie, waszmo�ciowie?</p><p>� Powiadaj�, �e pan obo�ny koronny � odrzek� pan Wo�odyjowski � ale to wi�cej ludzie zgaduj�, ani�eli wiedz�, gdy� pewne wie�ci nie mog�y jeszcze nadej��.</p><p>� Jakkolwiek jest � rzek� Zag�oba � radz� na Podlasie si� przemkn��. Mo�emy tam owe zbuntowane chor�gwie radziwi��owskie porwa� za sob� i kr�lowi jegomo�ci przyprowadzi�, a wtedy pewnie nie pozostanie to bez nagrody.</p><p>� Niech�e tak b�dzie! � rzekli Oskierko i Stankiewicz.</p><p>� Rzecz nie jest �atwa � m�wi� ma�y rycerz � przebra� si� na Podlasie, bo trzeba si� b�dzie hetmanowi mi�dzy palcami przemyka�, ale spr�bujemy. Gdyby tak fortuna przy tym zdarzy�a Kmicica gdzie po drodze ucapi�, powiedzia�bym mu do ucha par� s��w, od kt�rych sk�ra by na nim pozielenia�a...</p><p>� Wart on tego! � rzek� Mirski. � Bo �e tam niekt�rzy starzy �o�nierze, kt�rzy wiek �ycia pod Radziwi��ami przes�u�yli, z hetmanem trzymaj�, to im si� mniej dziwi�, ale �w warcho� s�u�y tylko dla w�asnej korzy�ci i z rozkoszy, jak� w zdradzie znajduje.</p><p>� Tak tedy na Podlasie? � pyta� Oskierko.</p><p>� Na Podlasie! Na Podlasie! � zakrzykn�li wszyscy spo�em.</p><p>Ale rzecz nie by�a mniej trudna, jak to m�wi� pan Wo�odyjowski, bo chc�c si� na Podlasie dosta�, trzeba by�o przechodzi� w pobli�u Kiejdan, jakoby wedle jamy, w kt�rej lew kr��y�.</p><p>Drogi i pasy le�ne, miasteczka i wsie by�y w r�ku Radziwi��a; nieco za Kiejdanami sta� Kmicic z jazd�, piechot� i armatami. Wiedzia� ju� te� hetman o ucieczce pu�kownik�w, o zbuntowaniu chor�gwi Wo�odyjowskiego, o bitwie klewa�skiej, i ta ostatnia szczeg�lnie przywiod�a go do takiego gniewu, �e si� o �ycie jego obawiano, albowiem straszliwy atak astmy oddech mu na czas jaki� zatamowa�.</p><p>Jako� s�uszne mia� powody gniewu, a nawet rozpaczy, gdy� bitwa owa sprowadzi�a na jego g�ow� ca�� burz� szwedzk�. Naprz�d, zaraz po niej, pocz�to tu i owdzie wycina� ma�e oddzia�y szwedzkie. Czynili to ch�opi i pojedyncza szlachta na w�asn� r�k�, ale Szwedzi k�adli to na karb Radziwi��a, zw�aszcza �e oficer i �o�nierze, po bitwie do Bir� odes�ani, zeznali przed komendantem, i� to radziwi��owska chor�giew z jego rozkazu na nich uderzy�a.</p><p>W tydzie� przyszed� list do ksi�cia od komendanta bir�a�skiego, a w dziesi�� dni od samego Pontusa de la Gardie, g��wnodowodz�cego wojskiem szwedzkim.</p><p>�Albo Wasza Ksi���ca Mo�� si� i znaczenia nie masz � pisa� ten ostatni � a w takim razie jak mog�e� uk�ad w imieniu ca�ego kraju zawiera�! � albo chcesz podst�pem o zgub� wojsko jego kr�lewskiej mo�ci przyprawi�! Je�li tak jest, �aska mojego pana odwraca si� od W. Ks. Mo�ci i kara rych�o ci� dosi�gnie, je�li skruchy i pokory nie oka�esz i wiern� s�u�b� winy swojej nie zatrzesz...�</p><p>Radziwi�� wys�a� natychmiast go�c�w z wyja�nieniem, jak i co si� sta�o, ale grot utkwi� w dumnej duszy i rana pal�ca pocz�a si� j�trzy� coraz sro�ej. On, kt�rego s�owo niedawno w posadach ten kraj, wi�kszy od ca�ej Szwecji, wstrz�sa�o; on, za kt�rego po�ow� d�br wszystkich pan�w szwedzkich kupi� by mo�na; on, kt�ry w�asnemu kr�lowi stawia� czo�o, monarchom s�dzi� si� by� r�wnym, zwyci�stwami rozg�os w ca�ym �wiecie sobie zjedna� i w pysze w�asnej jak w s�o�cu chodzi� � musia� teraz, s�ucha� gr�b jednego genera�a szwedzkiego, musia� s�ucha� lekcji pokory i wierno�ci. Wprawdzie �w genera� by� szwagrem kr�lewskim, ale kim�e by� sam �w kr�l, je�eli nie przyw�aszczycielem tronu nale��cego si� z prawa i krwi Janowi Kazimierzowi?</p><p>Przede wszystkim jednak w�ciek�o�� hetma�ska zwr�ci�a si� przeciw tym, kt�rzy owego upokorzenia byli powodem, i zaprzysi�g� sobie zdepta� nogami pana Wo�odyjowskiego, tych pu�kownik�w, kt�rzy przy nim byli, i ca�� chor�giew lauda�sk�. W tym celu ruszy� przeciw nim i jako b�r otaczaj� my�liwi sieciami, aby gniazdo wilcze wy�owi�, tak on otoczy� ich i pocz�� gna� bez wytchnienia.</p><p>Tymczasem dosz�a do� wie��, �e Kmicic zgni�t� chor�giew Niewiarowskiego, towarzystwo rozproszy� lub wyci��, pocztowych w��czy� do w�asnej chor�gwi, wi�c hetman kaza� mu odes�a� sobie cz�� si�, aby tym pewniej uderzy�.</p><p>�Ludzie ci � pisa� hetman � o kt�rych �ycie tak natarczywie na nas nastawa�e�, a g��wnie Wo�odyjowski z onym drugim przyb��d�, wyrwali si� w drodze do Bir�. Pos�ali�my umy�lnie z nimi najg�upszego oficera, aby go przekabaci� nie mogli, ale i ten albo zdradzi�, albo go w pole wywiedli. Dzi� Wo�odyjowski ma pod sob� ca�� chor�giew lauda�sk� i zbiegowie go podsycaj�. Szwed�w sto dwadzie�cia pod Klewanami w pie� wyci�li, g�osz�c, �e to z naszego rozkazu czyni�, z czego wielkie powsta�y mi�dzy nami a Pontusem dyfidencje. Ca�e dzie�o mo�e si� popsowa� przez tych zdrajc�w, kt�rym bez twojej protekcji kazaliby�my, jako B�g w niebie, szyje poucina�. Tak to za klemencj� pokutowa� nam przychodzi, cho� mamy w Bogu nadziej�, �e rych�o pomsta ich dosi�gnie. Dosz�y nas te� wiadomo�ci, �e w Billewiczach, u miecznika rosie�skiego, szlachta si� zbiera i przeciw nam praktyki czyni � trzeba temu zapobiec. Jazd� wszystk� nam ode�lesz, a piechot� do Kiejdan wyekspediujesz, aby zamku i miasta pilnowa�a, bo od tych zdrajc�w wszystkiego spodziewa� si� mo�na. Sam udaj si� w kilkadziesi�t koni do Billewicz i miecznika wraz z krewniaczk� do Kiejdan przywie�. Teraz nie tylko tobie, ale nam na tym zale�y, gdy� kto ma ich w r�ku, ten ma ca�� lauda�sk� okolic�, w kt�rej szlachta przeciw nam za przewodem Wo�odyjowskiego burzy� si� poczyna. Harasimowicza wys�ali�my do Zab�udowa z instrukcjami, jak ma sobie z tamtymi konfederatami poczyna�. Stryjeczny tw�j, Jakub, wielk� ma mi�dzy nimi powag�, do kt�rego napisz, je�li my�lisz, �e pismem co� z nim wsk�ra� mo�esz.</p><p>Oznajmiaj�c ci stateczn� �ask� nasz�, boskiej opiece ci� polecamy.�</p><p>Kmicic przeczytawszy �w list, kontent by� w duszy, �e pu�kownikom uda�o si� wymkn�� z r�k szwedzkich, i �yczy� im po cichu, aby i z radziwi��owskich wymkn�� si� mogli � jednak�e spe�ni� wszystkie rozkazy ksi���ce: jazd� odes�a�, piechot� Kiejdany obsadzi�, a nawet sza�czyki wedle zamku i miasta sypa� pocz��, obiecuj�c sobie w duszy zaraz po uko�czeniu tej roboty do Billewicz po pana miecznika i dziewczyn� ruszy�.</p><p>� Przymusu nie u�yj�, chyba w ostateczno�ci � m�wi� sobie � a w �adnym razie nie b�d� na Ole�k� nastawa�. Zreszt� nie moja wola, tylko ksi���cy rozkaz! Nie przyjmie mnie ona wdzi�cznie, wiem o tym, ale B�g da, �e si� z czasem o moich intencjach przekona, jako �e nie przeciw ojczy�nie, ale dla ratunku jej Radziwi��owi s�u��.</p><p>Tak rozmy�laj�c, pracowa� gorliwie nad umocnieniem Kiejdan, kt�re w przysz�o�ci rezydencj� jego Ole�ki by� mia�y.</p><p>Tymczasem pan Wo�odyjowski umyka� przed hetmanem, a hetman go goni� zaciekle. By�o jednak panu Micha�owi za ciasno, bo od Bir� posun�y si� ku po�udniowi znaczne oddzia�y wojsk szwedzkich, wsch�d kraju zaj�ty by� przez zast�py carskie, a na drodze do Kiejdan czyha� hetman.</p><p>Pan Zag�oba bardzo nierad by� z takowego stanu rzeczy i coraz cz�ciej zwraca� si� do pana Wo�odyjowskiego z pytaniami:</p><p>� Panie Michale, na mi�o�� bosk�, przebijem si� czy nie przebijem?</p><p>� Tu o przebiciu si� i mowy nie ma! � odpowiada� ma�y rycerz. � Wiesz waszmo��, �e mnie tch�rzem nie podszyto i uderz�, na kogo chcesz, cho�by na samego diab�a... Ale hetmanowi nie zdzier��, bo nie mnie si� z nim r�wna�!... Same� rzek�, i� my okonie, a on szczuka. Uczyni�, co w mojej mocy, aby si� wymkn��, ale je�li do bitwy przyjdzie, tedy m�wi� otwarcie, �e on nas pobije.</p><p>� A potem ka�e po�rutowa� i psom da. Dla Boga! w ka�de inne r�ce, byle nie w radziwi��owskie!... A czyby ju� w takim razie nie lepiej do pana Sapiehy nawr�ci�?</p><p>� Teraz ju� za p�no, bo nam i hetma�skie wojska, i szwedzkie drog� zamykaj�.</p><p>� Diabe� mnie skusi�, �em do Radziwi��a Skrzetuskich nam�wi�! � desperowa� pan Zag�oba.</p><p>Lecz pan Micha� nie traci� jeszcze nadziei, zw�aszcza �e szlachta i ch�opstwo nawet ostrzega�o go o ruchach hetma�skich, wszystkie bowiem serca odwr�ci�y si� by�y od Radziwi��a. Wykr�ca� si� wi�c pan Micha�, jak umia�, a �wietnie umia�, albowiem niemal od dziecinnych lat wezwyczai� si� do wojen z Tatarami i Kozakami. S�awnym go te� uczyni�y niegdy� w wojsku Jeremiego owe pochody przed czambu�ami, podjazdy, niespodziane napady, b�yskawicowe zwroty, w kt�rych nad innymi oficerami celowa�.</p><p>Obecnie zamkni�ty mi�dzy Upit� i Rogowem z jednej strony a Niewia�� z drugiej, kluczy� na przestrzeni kilku mil, unikaj�c ci�gle bitwy, m�cz�c radziwi��owskie chor�gwie, a nawet skubi�c je po trosze, jak wilk przez ogary �cigany, kt�ry nieraz w pobli�u strzelc�w si� przemknie, a gdy psy zbyt blisko go nacieraj�, to si� odwr�ci i b�y�nie bia�ymi k�ami.</p><p>Lecz gdy jazda Kmicicowa nadesz�a, hetman zatka� ni� najcia�niejsze szczeliny i sam pojecha� pilnowa�, by dwa skrzyd�a niewodu zesz�y si� ze sob�.</p><p>By�o to pod Niewia��.</p><p>Pu�ki Mieleszki, Ganchofa i dwie chor�gwie jazdy pod wodz� samego ksi�cia utworzy�y jakoby �uk, kt�rego ci�ciw� by�a rzeka. Pan Wo�odyjowski ze swoim pu�kiem by� w �rodku �uku. Mia� wprawdzie przed sob� jedyn� przepraw�, jaka wiod�a przez bagnist� rzek�, ale w�a�nie z drugiej strony przeprawy sta�y dwa regimenty szkockie i dwie�cie radziwi��owskich Kozak�w oraz sze�� polowych armatek wykierowanych w ten spos�b, �e nawet pojedynczy cz�owiek nie zdo�a�by si� pod ich ogniem przeprawi� na drug� stron�.</p><p>W�wczas �uk pocz�� si� zaciska�. �rodek jego wi�d� sam hetman.</p><p>Na szcz�cie dla pana Wo�odyjowskiego noc i burza z deszczem ulewnym przerwa�y poch�d, ale za to uwi�zionym nie pozostawa�o ju� wi�cej nad par� stai kwadratowych ��ki zaro�ni�tej �ozin�, mi�dzy p�pier�cieniem wojsk radziwi��owskich a rzek� pilnowan� z drugiej strony przez Szkot�w.</p><p>Nazajutrz ledwie brzask ranny ubieli� wierzchy ��z, pu�ki ruszy�y dalej i sz�y � dosz�y a� do rzeki i stan�y nieme z podziwu.</p><p>Pan Wo�odyjowski w ziemi� si� zapad� � w �ozinie nie by�o �ywego ducha.</p><p>Sam hetman zdumia� si�, a potem prawdziwe gromy spad�y na g�owy oficer�w dowodz�cych pu�kami pilnuj�cymi przeprawy. I zn�w atak astmy uchwyci� ksi�cia, tak silny, �e obecni dr�eli o jego �ycie. Ale gniew astm� nawet przem�g�. Dw�ch oficer�w, kt�rym czaty nad brzegiem by�y powierzone, mia�o by� rozstrzelanych, lecz Ganchof uprosi� wreszcie ksi�cia, by przynajmniej zbadano pierwej, jakim sposobem zwierz z matni uj�� zdo�a�.</p><p>Jako� pokaza�o si�, �e Wo�odyjowski, korzystaj�c z ciemno�ci i d�d�u, wprowadzi� z �ozy ca�� chor�giew w rzek� i p�yn�c lub brodz�c z jej biegiem, prze�lizn�� si� tu� ko�o prawego skrzyd�a radziwi��owskiego, kt�re dotyka�o koryta. Kilka koni, zapad�ych po brzuchy w b�ota, wskazywa�o miejsce, w kt�rym wyl�dowa� na prawy brzeg.</p><p>Z dalszych trop�w �atwo by�o doj��, �e rusza� ca�ym tchem ko�skim w stron� Kiejdan. Hetman odgad� natychmiast z tego, �e pragn�� przebra� si� do Horotkiewicza i Jakuba Kmicica na Podlasie. Lecz czy przechodz�c ko�o Kiejdan, nie podpali miasta lub nie pokusi si� o rabunek zamku?</p><p>Straszna obawa �cisn�a serce ksi�cia. Wi�ksza cz�� gotowizny jego i kosztowno�ci by�a w Kiejdanch. Kmicic powinien by� wprawdzie ubezpieczy� je piechot�, ale je�li tego nie uczyni�, nieobronny zamek �atwo sta� si� m�g� �upem zuchwa�ego pu�kownika. Bo Radziwi�� nie w�tpi�, i� odwagi nie zbraknie Wo�odyjowskiemu, by targn�� si� na sam� rezydencj� kiejda�sk�. Mog�o mu nie zabrakn�� i czasu, gdy� wymkn�wszy si� z pocz�tku nocy, zostawi� pogo� najmniej o sze�� godzin drogi za sob�.</p><p>W ka�dym razie nale�a�o spieszy� co tchu na ratunek Kiejdanom. Ksi��� zostawi� piechot� i ruszy� z ca�� jazd�.</p><p>Przybywszy do Kiejdan, Kmicica nie znalaz�, lecz zasta� wszystko w spokoju, i opinia, jak� mia� o sprawno�ci m�odego pu�kownika, wzros�a podw�jnie w jego umy�le na widok usypanych sza�czyk�w i stoj�cych na nich dzia� polowych. Tego samego dnia jeszcze ogl�da� je razem z Ganchofem, a wieczorem rzek� do�:</p><p>� Na w�asny to domys� zrobi�, bez mojego rozkazu, a tak dobrze je usypa�, �e d�ugo by tu si� nawet przeciw artylerii broni� mo�na. Je�li ten cz�owiek nie skr�ci karku za m�odu, to mo�e p�j�� wysoko.</p><p>By� i drugi cz�owiek, na wspomnienie kt�rego nie m�g� si� oprze� hetman pewnego rodzaju podziwowi, ale podziw �w miesza� si� z w�ciek�o�ci�, gdy� cz�owiekiem owym by� pan Micha� Wo�odyjowski.</p><p>� Pr�dko bym z buntem sko�czy� � m�wi� do Ganchofa � gdybym mia� dw�ch takich s�ug... Kmicic mo�e jeszcze rzutniejszy, ale nie ma tego do�wiadczenia � i tamten w szkole Jeremiego za Dnieprem wychowany.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� nie ka�e go �ciga�? � pyta� Ganchof.</p><p>Ksi��� spojrza� na� i rzek� z przyciskiem:</p><p>� Ciebie pobije, przede mn� ucieknie.</p><p>Po chwili jednak zmarszczy� czo�o i rzek�:</p><p>� Tu teraz wszystko spokojnie, ale trzeba nam b�dzie na Podlasie wkr�tce ruszy�, z tamtymi sko�czy�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� Ganchof � jak tylko nog� st�d ruszymy, wszyscy tu za bro� przeciw Szwedom pochwyc�.</p><p>� Jacy wszyscy?</p><p>� Szlachta i ch�opstwo. A zarazem, nie poprzestaj�c na Szwedach, przeciwko dysydentom si� zwr�c�, naszym bowiem wyznawcom ca�� win� tej wojny przypisuj�, �e�my to do nieprzyjaciela przeszli, a nawet go sprowadzili.</p><p>� Idzie mi o brata Bogus�awa. Nie wiem, czy sobie tam, na Podlasiu, z konfederatami da rad�.</p><p>� Idzie o Litw�, by j� w pos�usze�stwie nam i kr�lowi szwedzkiemu utrzyma�.</p><p>Ksi��� pocz�� chodzi� po komnacie m�wi�c:</p><p>� Gdyby Horotkiewicza i Jakuba Kmicica jakim sposobem dosta� w r�ce!... Dobra mi tam zajad�, zniszcz�, zrabuj�, kamienia na kamieniu nie zostawi�.</p><p>� Chybaby si� z genera�em Pontusem porozumie�, by tu wojska na ten czas, gdy my b�dziem na Podlasiu, jak najwi�cej przys�a�.</p><p>� Z Pontusem... nigdy! � odrzek� Radziwi��, kt�remu fala krwi nap�yn�a do g�owy. � Je�eli z kim, to z samym kr�lem. Nie potrzebuj� ze s�ugami traktowa�, mog�c z panem. Gdyby kr�l da� rozkaz Pontusowi, aby mi ze dwa tysi�ce jazdy przys�a� pod r�k�, to co innego... Ale Pontusa nie b�d� o to prosi�. Trzeba by kogo wys�a� do kr�la, czas z nim samym uk�ady zacz��.</p><p>Chuda twarz Ganchofa zarumieni�a si� z lekka, a oczy za�wieci�y mu si� z ��dzy.</p><p>� Gdyby wasza ksi���ca mo�� rozkaza�a...</p><p>� To ty by� pojecha�, wiem; ale czyby� dojecha�, to inna rzecz. Wa�� jeste� Niemiec, a obcemu niebezpiecznie zapuszcza� si� w kraj wzburzony. Kto tam wie, gdzie kr�l osob� swoj� w tej chwili si� znajduje i gdzie si� b�dzie za p� miesi�ca lub za miesi�c znajdowa�? Trzeba po ca�ym kraju je�dzi�... Przy tym... nie mo�e by�!... wa�� nie pojedziesz, bo tam wypada swojego pos�a� i familianta, aby si� kr�l jegomo�� przekona�, �e nie wszystka szlachta mnie opu�ci�a.</p><p>� Cz�owiek niedo�wiadczony si�a mo�e zaszkodzi� � rzek� nie�mia�o Ganchof.</p><p>� Tam pose� nie b�dzie mia� innej roboty, jeno listy moje odda� i respons mi przywie��, a to wyt�umaczy�, �e nie ja kaza�em bi� Szwed�w pod Klewanami, ka�dy potrafi.</p><p>Ganchof milcza�.</p><p>Ksi��� zn�w pocz�� chodzi� niespokojnymi krokami po komnacie i na czole jego zna� by�o ci�g�� walk� my�li. Jako� od chwili uk�adu ze Szwedami nie zazna� chwili spokoju. �ar�a go pycha, gryz�o sumienie, gryz� op�r niespodziany kraju i wojska; przera�a�a go niepewno�� przysz�o�ci, gro�ba ruiny. Targa� si�, szarpa�, noce sp�dza� bezsennie, zapada� na zdrowiu. Oczy mu wpad�y, wychud�; twarz, dawniej czerwona, sta�a si� sinawa, a z ka�d� niemal godzin� przybywa�o mu srebrnych nici w w�sach i czuprynie. S�owem, �y� w m�ce i gi�� si� pod brzemieniem.</p><p>Ganchof �ledzi� go oczyma, chodz�cego wci�� po komnacie; mia� jeszcze troch� nadziei, �e ksi��� namy�li si� i jego wy�le.</p><p>Ale ksi��� zatrzyma� si� nagle i uderzy� d�oni� w czo�o.</p><p>� Dwie chor�gwie jazdy na ko� natychmiast! Ja sam poprowadz�.</p><p>Ganchof spojrza� na� ze zdziwieniem.</p><p>� Ekspedycja? � pyta� mimo woli.</p><p>� Ruszaj! � rzek� ksi���. � Daj B�g, by nie by�o za p�no.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Kmicic, uko�czywszy sza�czyki i ubezpieczywszy od niespodziewanego napadu Kiejdany, nie m�g� ju� d�u�ej odk�ada� wyprawy do Billewicz po pana miecznika rosie�skiego i Ole�k�, zw�aszcza �e i rozkaz ksi���cy brzmia� wyra�nie, aby ich do Kiejdan sprowadzi�. Ale niesporo jednak by�o panu Andrzejowi, i gdy wreszcie wyruszy� na czele pi��dziesi�ciu dragon�w, ogarn�� go taki niepok�j, jakby na stracon� stra�� jecha�. Czu�, �e tam nie b�dzie wdzi�cznie przyj�ty, a dr�a� przed my�l�, �e szlachcic mo�e si� zechce opiera� nawet i zbrojn� r�k� i �e w takim razie trzeba b�dzie u�y� si�y.</p><p>Postanowi� jednak pierwej namawia� i prosi�. W tym celu, aby przybyciu swemu odj�� wszelkie pozory zbrojnego napadu, pozostawi� dragon�w w karczmie odleg�ej z p� stai od wsi, a dwie od dworu; sam za� z wachmistrzem tylko i jednym pacho�kiem ruszy� naprz�d, przykazawszy umy�lnie przygotowanej kolasce nadjecha� wkr�tce za sob�.</p><p>Godzina by�a popo�udniowa i s�o�ce chyli�o si� ju� dobrze ku zachodowi, ale po nocy d�d�ystej i burzliwej dzie� by� pi�kny i niebo czyste, gdzieniegdzie tylko upstrzone na zachodniej stronie ma�ymi r�owymi ob�okami, kt�re zasuwa�y si� z wolna za widnokr�g, podobne do stada owiec schodz�cego z pola. Kmicic jecha� przez wie� z bij�cym sercem i tak niespokojnie jak Tatar, kt�ry wje�d�aj�c pierwszy przed czambu�em do wsi, rozgl�da si� na wszystkie strony, czy nie ujrzy gdzie m��w zbrojnych, ukrytych w zasadzce. Ale trzech je�d�c�w nie zwr�ci�o niczyjej uwagi, jeno dzieciaki ch�opskie umyka�y z drogi bosymi nogami przed ko�mi: ch�opi za�, widz�c pi�knego oficera, k�aniali mu si� czapkami do ziemi. On za� jecha� naprz�d i min�wszy wie�, ujrza� przed sob� dw�r, stare gniazdo billewiczowskie, a za nim rozleg�e sady ko�cz�ce si� hen, a� na niskich ��kach.</p><p>Kmicic zwolni� jeszcze kroku i pocz�� rozmawia� sam ze sob�; widocznie uk�ada� sobie odpowiedzi na pytania, a tymczasem pogl�da� zamy�lonym okiem na wznosz�ce si� przed nim budowle. Nie by�a to wcale pa�ska rezydencja, ale na pierwszy rzut oka odgad�e�, i� musia� tu mieszka� szlachcic wi�cej ni� �redniej fortuny. Sam dom, zwr�cony ty�em do ogrod�w, a przodem do g��wnej drogi, by� ogromny, ale drewniany. Sosny na �cianach pociemnia�y ze staro�ci tak, i� szyby w oknach wydawa�y si� przy nich bia�e. Nad zr�bem �cian pi�trzy� si� olbrzymi dach z czterema dymnikami w po�rodku i dwoma go��bnikami po rogach. Ca�e chmury bia�ych go��bi k��bi�y si� nad dachem, to zrywaj�c si� z �opotaniem skrzyde�, to spadaj�c na kszta�t �nie�nych p�atk�w na czarne gonty, to trzepocz�c si� naoko�o s�up�w podpieraj�cych ganek.</p><p>Ganek �w, ozdobiony szczytem, na kt�rym herby billewiczowskie by�y malowane, psu� proporcj�, bo nie sta� w po�rodku, ale z boku. Widocznie dawniej dom by� mniejszy, ale p�niej dobudowano go z jednej strony, lubo i cz�� dobudowana sczernia�a ju� tak z biegiem lat, �e nie r�ni�a si� niczym od starej. Dwie oficyny, niezmiernie d�ugie, wznosi�y si� po obu stronach w�a�ciwego dworu, stykaj�c si� z nim bokami i tworz�c jakby dwa ramiona podkowy.</p><p>By�y w nich go�cinne pokoje, u�ywane w chwilach wielkich zjazd�w, kuchnie, lamusy, wozownie, stajnie dla cugowych koni, kt�re gospodarze lubili mie� pod r�k�, mieszkania dla oficjalist�w, s�u�by i dworskich kozak�w.</p><p>Na �rodku rozleg�ego dziedzi�ca ros�y stare lipy, na nich gniazda bocianie; ni�ej, w�r�d drzew, nied�wied� siedz�cy na kole. Dwie studnie �urawiane po bokach dziedzi�ca i krzy� z M�k� Pa�sk�, w�r�d dw�ch w��czni u wjazdu, dope�nia�y obrazu owej rezydencji zamo�nego rodu szlacheckiego. Po prawej stronie domu, w�r�d g�stych lip, wznosi�y si� s�omiane dachy stod�, ob�r, owczarni i spichrz�w.</p><p>Kmicic wjecha� bram� otwart� na obiedwie po�owy, jak ramiona szlachcica czekaj�cego na przyj�cie go�cia. Jako� wnet psy legawe, w��cz�ce si� po podw�rzu, oznajmi�y obcego i z oficyny wypad�o dw�ch pacho�k�w dla potrzymania koni.</p><p>Jednocze�nie we drzwiach g��wnego domu pokaza�a si� jaka� posta� niewie�cia, w kt�rej w jednej chwili Kmicic pozna� Ole�k�. Wi�c serce zabi�o mu �ywiej i rzuciwszy pacho�kowi lejce szed� do ganku z go�� g�ow�, trzymaj�c w jednej r�ce szabl�, w drugiej czapk�.</p><p>Ona sta�a przez chwil� jak wdzi�czne zjawisko, przys�oniwszy oczy d�oni� przeciw zachodz�cemu s�o�cu, i nagle znik�a, jak gdyby przera�ona widokiem zbli�aj�cego si� go�cia.</p><p>��le!� pomy�la� pan Andrzej. � Chowa si� przede mn�!�</p><p>Uczyni�o mu si� przykro, i tym przykrzej, �e poprzednio �w pogodny zach�d s�o�ca, widok tego dworu i spokoju, jaki rozlany by� doko�a, nape�ni�y jego serce otuch�, cho� mo�e pan Andrzej sam sobie z tego sprawy nie zdawa�.</p><p>Mia� oto jakoby z�udzenie, �e zaje�d�a do narzeczonej, kt�ra przyjmie go z b�yszcz�cymi od rado�ci oczyma i rumie�cami na jagodach.</p><p>I z�udzenie rozwia�o si�. Zaledwie go ujrza�a, pierzch�a jak na widok z�ego ducha, a natomiast wyszed� naprzeciw pan miecznik, z twarz� niespokojn� i chmurn� zarazem.</p><p>Kmicic pok�oni� mu si� i rzek�:</p><p>� Dawno chcia�em waszmo�ci dobrodziejowi z�o�y� s�u�by powinne, ale wcze�niej w tych niespokojnych czasach nie mog�em, chocia� pewnie na ch�ci mi nie brak�o.</p><p>� Wielcem waszmo�ci wdzi�czny i prosz� do komnat � odpowiedzia� pan miecznik g�adz�c czuba na g�owie, co zwyk� by� czyni�, gdy by� zmieszany lub siebie niepewien.</p><p>I usun�� si� ode drzwi, a�eby go�cia pu�ci� naprz�d.</p><p>Kmicic za� przez chwil� nie chcia� wej�� pierwszy, i k�aniali si� sobie wzajem w progu; wreszcie pan Andrzej wzi�� krok przed miecznikiem i po chwili znale�li si� w komnacie.</p><p>Zastali tam dw�ch szlachty: jeden, cz�ek w sile wieku, by� pan Dowgird z Plemborga, bliski s�siad Bi�lewicz�w, drugi � pan Chudzy�ski, dzier�awca z Ejrago�y. Kmicic zauwa�y�, �e ledwie us�yszeli jego nazwisko, gdy twarze im si� zmieni�y i naje�yli si� obaj jako brytany na widok wilka; on za� spojrza� na nich wyzywaj�co, po czym postanowi� sobie udawa�, �e ich nie widzi.</p><p>Nasta�o k�opotliwe milczenie.</p><p>Pan Andrzej poczyna� si� niecierpliwi� i w�sy gryz�, go�cie spogl�dali wci�� na niego spode �ba, a pan miecznik czub g�adzi�.</p><p>� Napijesz si� waszmo�� z nami szklaneczk� ubogiego, szlacheckiego miodu � rzek� wreszcie, ukazuj�c na g�siorek i szklanki.� Prosz�! Prosz�!...</p><p>� Napij� si� z waszmo�� panem! � rzek� do�� szorstko Kmicic.</p><p>Pan Dowgird i Chudzy�ski pocz�li sapa�, bior�c odpowied� za pogard� dla siebie, ale nie chcieli w przyjacielskim domu k��tni zaraz od pocz�tku zaczyna� i to jeszcze z zawadiak� maj�cym straszn� s�aw� na ca�ej �mudzi. Jednak�e j�trzy�o ich to lekcewa�enie. Tymczasem pan miecznik zaklaska� w d�onie na pacho�ka i kaza� mu poda� czwart� szklenic�, nast�pnie nala� j�, podni�s� swoj� do ust i rzek�:</p><p>� W r�ce waszmo�ci... Rad wa�pana widz� w domu moim.</p><p>� Rad bym szczerze, by tak by�o!</p><p>� Go�� go�ciem... � odrzek� sentencjonalnie pan miecznik.</p><p>Po chwili, poczuwaj�c si� widocznie jako gospodarz do obowi�zku podtrzymania rozmowy, spyta�:</p><p>� A co s�ycha� w Kiejdanch? Jak�e zdrowie pana hetmana?</p><p>� Niet�gie, panie mieczniku dobrodzieju � odpowiedzia� Kmicic � i w tych niespokojnych czasach nie mo�e inaczej by�... Si�a zmartwie� i zgryzot ma ksi���.</p><p>� A wierzym! � rzek� pan Chudzy�ski.</p><p>Kmicic popatrzy� na niego przez chwil�, po czym zwr�ci� si� zn�w do miecznika i tak dalej m�wi�:</p><p>� Ksi���, maj�c <emphasis>auxilia</emphasis> przyrzeczone od najja�niejszego kr�la szwedzkiego, spodziewa� si� nie mieszkaj�c na nieprzyjaciela pod Wilno ruszy� i popio�y tamtejsze jeszcze nie ostyg�e pom�ci�. To� waszmo�ci musi by� wiadomo, �e dzi� Wilna w Wilnie trzeba szuka�, bo si� siedemna�cie dni pali�o. Powiadaj�, �e w�r�d gruz�w jeno jamy piwnic czerniej�, z kt�rych ci�gle si� jeszcze dymi...</p><p>� Nieszcz�cie! � rzek� pan miecznik.</p><p>� Pewnie, �e nieszcz�cie, kt�remu je�li nie by�o mo�na zapobiec, to nale�a�o je pom�ci� i podobne ruiny z nieprzyjacielskiej stolicy uczyni�. Jako� nie by�oby ju� od tego daleko, gdyby nie warcho�owie, kt�rzy najzacniejsze cnotliwego pana intencje podejrzywaj�c, zdrajc� go og�osili i op�r zbrojny mu stawi�, zamiast i�� z nim razem na nieprzyjaciela. Nie dziwi� si� przeto, �e zdrowie ksi�cia szwankuje, gdy on, kt�rego B�g do wielkich rzeczy przeznaczy�, widzi, i� z�o�� ludzka coraz nowe <emphasis>impedimenta</emphasis> mu gotuje, przez kt�re ca�e przedsi�wzi�cie sczezn�� mo�e. Najlepsi przyjaciele ksi�cia zawiedli, ci, na kt�rych najwi�cej liczy�, opu�cili go lub do wrog�w jego przeszli.</p><p>� Tak si� sta�o! � rzek� powa�nie pan miecznik.</p><p>� Wielka te� to jest bole�� � odpar� Kmicic � i sam s�ysza�em ksi�cia, gdy m�wi�: �Wiem, �e i zacni �le mnie s�dz�, ale czemu to do Kiejdan nie przyjad�, czemu do oczu nie wypowiedz� mi, co przeciw mnie maj�, i moich racji nie chc� wys�ucha�?�</p><p>� Kog� to ksi��� ma na my�li? � pyta� pan miecznik.</p><p>� W pierwszym rz�dzie waszmo�� pana dobrodzieja, dla kt�rego ksi��� rzetelny ma szacunek, a podejrzywa, �e do jego nieprzyjaci� si� liczysz...</p><p>Pan miecznik pocz�� szybko g�adzi� czupryn�, wreszcie widz�c, �e rozmowa bierze niepo��dany kierunek, zaklaska� w d�onie.</p><p>Pacho�ek ukaza� si� we drzwiach.</p><p>� A to nie widzisz, �e si� mroczy?... �wiat�a! � zakrzykn�� pan miecznik.</p><p>� B�g widzi � m�wi� Kmicic � �e mia�em i sam intencj� powinne s�u�by waszmo�ci z�o�y�, ale przyby�em zarazem i z rozkazu ksi�cia, kt�ry sam by si� do Billewicz wybra�, gdyby pora by�a sposobniejsza...</p><p>� Za niskie progi! � rzek� miecznik.</p><p>� Tego waszmo�� pan nie m�w, gdy� zwyczajna to rzecz, �e si� s�siedzi odwiedzaj�, jeno ksi��� chwili wolnej nie ma, wi�c tak mi rzek�: �Wyt�umacz mnie przed Billewiczem, �e sam do niego nie mog�, ale niech on do mnie przyje�d�a z krewn�, i to koniecznie zaraz, bo jutro lub pojutrze nie wiem, gdzie b�d�!� Ot, masz waszmo��, z zaprosinami przyje�d�am i ciesz� si�, �e�cie oboje pa�stwo w dobrym zdrowiu, bo gdym tu zajecha�, pann� Aleksandr� we drzwiach widzia�em, jeno �e znik�a zaraz jako tuman na ��ce.</p><p>� Tak jest � rzek� miecznik � sam j� wys�a�em, by wyjrza�a, kto przyjecha�.</p><p>� Czekam na odpowied�, panie mieczniku dobrodzieju! � rzek� Kmicic.</p><p>W tej chwili pacho�ek wni�s� �wiat�o i postawi� je na stole; przy blasku �wiec wida� by�o twarz pana miecznika zmieszan� bardzo.</p><p>� Zaszczyt to dla mnie niema�y � rzek� � ale... zaraz nie mog�... Widzisz waszmo��, �e mam go�ci... Zechciej mnie przed ksi�ciem hetmanem wyekskuzowa�...</p><p>� Ju� te�, panie mieczniku, zgo�a to nie przeszkoda, bo przecie� ichmo�ciowie ksi�ciu panu ust�pi�.</p><p>� Sami mamy j�zyki w g�bie i mo�emy za siebie odpowiada�! � rzek� pan Chudzy�ski.</p><p>� Nie czekaj�c, co kto o nas postanowi! � doda� pan Dowgird z Plemborga.</p><p>� Widzisz, panie mieczniku � odrzek� Kmicic, udaj�c, �e bierze za dobr� monet� burkliwe s�owa szlachty � wiedzia�em, �e polityczni to kawalerowie. Zreszt�, by im w czym nie ubli�y�, prosz� ich tak�e w imieniu ksi�cia do Kiejdan.</p><p>� Zbytek �aski! � odrzekli obaj. � Mamy co innego do roboty.</p><p>Kmicic spojrza� na nich szczeg�lnym wzrokiem, a potem rzek� zimno, jak gdyby do czwartej jakiej� osoby:</p><p>� Gdy ksi��� prosi, nie wolno odmawia�!</p><p>Na to tamci podnie�li si� z krzese�.</p><p>� Wi�c to przymus? � rzek� pan miecznik.</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju � odpar� �ywo Kmicic. � Tamci ichmo�ciowie pojad�, czy chc�, czy nie chc�, bo mnie si� tak spodoba�o, ale wzgl�dem waszmo�ci nie chc� si�y u�ywa� i prosz� najuprzejmiej, by� woli ksi�cia zado�� uczyni� raczy�. Ja jestem na s�u�bie i mam rozkaz wa�pana przywie��, ale p�ki nie strac� nadziei, �e pro�b� co� wsk�ram, poty prosi� nie przestan�... i na to waszmo�ci przysi�gam, �e w�os ci tam z g�owy nie spadnie. Ksi��� chce si� rozm�wi� z tob� i chce, aby� w tych czasach niespokojnych, w kt�rych nawet ch�opstwo w kupy zbrojne si� zbiera i rabuje, w Kiejdanch zamieszka�. Ot, ca�a rzecz! B�dziesz tam wa�pan traktowany z nale�ytym szacunkiem, jako go�� i przyjaciel, daj�� na to parol kawalerski.</p><p>� Jako szlachcic protestuj�! � rzek� pan miecznik � i prawo mnie broni!</p><p>� I szable! � zakrzykn�li Chudzy�ski i Dowgird.</p><p>Kmicic pocz�� si� �mia�, zmarszczy� brwi i rzek�:</p><p>� Wa�panowie, schowajcie te szable, bo ka�� obydw�ch pod stodo�� postawi� i kul� w �eb!</p><p>Na to struchleli tamci i pocz�li spogl�da� na siebie i na Kmicica, a pan miecznik zakrzykn��:</p><p>� Gwa�t najokropniejszy przeciw wolno�ci szlacheckiej, przeciw przywilejom!</p><p>� Nie b�dzie gwa�tu, je�eli waszmo�� dobrowolnie us�uchasz � odpar� Kmicic � i masz waszmo�� w tym dow�d, �em dragon�w we wsi zostawi�, a przyby�em tu sam prosi� ci� jako s�siada do s�siada. Nie chciej�e odmawia�, bo czasy teraz takie, �e trudno mie� wzgl�d na odmow�. Sam ksi��� waszmo�ci si� z tego wyekskuzuje, i b�d� pewien, �e przyj�ty b�dziesz jak s�siad i przyjaciel. Zrozum i to, �e gdyby mia�o by� inaczej, tedy wola�bym sto razy dosta� kul� w �eb ni� tu po wa�pana przyje�d�a�. W�os nie spadnie z �adnej billewiczowskiej g�owy, p�kim �yw! Pomy�l wa�pan, ktom jest, wspomnij na pana Herakliusza, na jego testament i zastan�w si�, czyby ksi��� hetman mnie wybra�, gdyby nieszczerze z waszmo�ci� zamierza� post�pi�.</p><p>� To czemu gwa�tu u�ywa, czemu pod przymusem mam jecha�?... Jak�e to mam mu zaufa�, gdy ca�a Litwa m�wi o opresji, w jakiej obywatele zacni w Kiejdanch j�cz�?</p><p>Kmicic odetchn��, bo ze s��w i g�osu pozna�, �e pan miecznik poczyna si� chwia� w uporze.</p><p>� Mo�ci dobrodzieju! � rzek� prawie weso�o. � Mi�dzy s�siadami przymus cz�stokro� w afektach <emphasis>initium</emphasis> bierze. A gdy waszmo�� mi�emu go�ciowi ko�a u skarbniczka ka�esz zdejmowa� i was�g w spichrzu zamykasz, zali to nie przymus? A gdy mu pi� ka�esz, cho� mu ju� nosem wino ucieka, zali to nie przymus? A tu wiedz waszmo��, �e cho�by mi przysz�o ci� zwi�za� i mi�dzy dragonami zwi�zanego wie�� do Kiejdan, to jeszcze b�dzie dla twego dobra... Pomy�l jeno: zbuntowani �o�nierze si� w��cz� i bezprawia czyni�, ch�opstwo si� kupi, szwedzkie wojska si� zbli�aj�, a wa�� mniemasz, �e w tym ukropie uchronisz si� od przygody, �e ci� dzi� lub jutro jedni albo drudzy nie zajad�, nie zrabuj�, nie spal�, na maj�tno�ci i na osob� wa�cin� si� nie targn�?... A c� to, Billewicze � forteca? Obronisz si� w nich? Czego tedy ksi��� chce dla waszmo�ci? Bezpiecze�stwa, bo w jednych Kiejdanch nic ci nie grozi, a tu stanie za�oga ksi���ca, kt�ra b�dzie substancji wa�cinej strzeg�a jak oka w g�owie od wszelkiej swawoli �o�nierskiej, i je�eli jedne wid�y zgin�, to mi wa�� zasekwestruj ca�� fortun�.</p><p>Miecznik pocz�� chodzi� po komnacie.</p><p>� Mog� ja ufa� s�owu waszmo�ci?</p><p>� Jako Zawiszy! � odpar� Kmicic.</p><p>W tej chwili panna Aleksandra wesz�a do komnaty. Kmicic zbli�y� si� szybko ku niej; lecz nagle wspomnia�, co zasz�o w Kiejdanch, i jej twarz zimna przyku�a go na miejscu, wi�c sk�oni� si� w milczeniu z daleka.</p><p>Miecznik stan�� przed ni�.</p><p>� Mamy jecha� do Kiejdan! � rzek�.</p><p>� A to po co? � spyta�a.</p><p>� Bo ksi��� hetman prosi...</p><p>� Bardzo uprzejmie!... po s�siedzku!... � doda� Kmicic.</p><p>� Tak! bardzo uprzejmie � rzek� z pewn� gorycz� pan miecznik � ale je�eli nie pojedziem dobrowolnie, to ten kawaler ma rozkaz dragonami nas otoczy� i si�� wzi��.</p><p>� Niech�e B�g broni, aby do tego przysz�o! � rzek� Kmicic.</p><p>� Nie m�wi�am�e stryjowi � rzek�a panna Aleksandra � uciekajmy jak najdalej, bo nas tu nie zostawi� w spokoju... Ot, i sprawdzi�o si�!</p><p>� C� robi�? C� robi�? Na gwa�t nie masz lekarstwa! � zawo�a� miecznik.</p><p>� Tak jest � rzek�a panna � ale my do tego haniebnego domu nie powinni�my dobrowolnie jecha�. Niech�e nas zb�jcy bior�, wi��� i wioz�... Nie my jedni b�dziem cierpieli prze�ladowanie, nie nas jednych pomsta zdrajc�w dosi�gnie; ale niech wiedz�, �e wolimy �mier� ni� ha�b�.</p><p>Tu zwr�ci�a si� z wyrazem najwy�szej pogardy do Kmicica.</p><p>� Zwi���e nas, panie oficerze czy panie kacie, i przy koniach poprowad�, bo inaczej nie pojedziem!</p><p>Krew uderzy�a do twarzy Kmicica; zdawa�o si� przez chwil�, �e wybuchnie straszliwym gniewem, lecz si� przem�g�.</p><p>� Ach! mo�cia panno! � odrzek� st�umionym ze wzruszenia g�osem � nie mam w twych oczach �aski, skoro chcesz ze mnie uczyni� zb�ja, zdrajc� i gwa�townika. Niech nas B�g s�dzi, kto ma s�uszno��: czy ja hetmanowi s�u��c, czy ty jak psa mnie poniewieraj�c. B�g ci da� urod�, ale serce zawzi�te i nieub�agane. Rada� sama przycierpie�, by komu� wi�ksz� jeszcze bole�� sprawi�. Przebierasz miar�, panno, jako �ywo, przebierasz miar�, a to nic po tym!</p><p>� Dobrze dziewka m�wi! � zakrzykn�� pan miecznik, kt�remu nagle odwagi przyby�o � nie pojedziem dobrowolnie!... Bierz nas wa�� dragonami.</p><p>Lecz Kmicic nie uwa�a� na niego wcale, tak by� wzburzony i g��boko dotkni�ty.</p><p>� Kochasz si� w ludzkiej m�ce � m�wi� dalej do Ole�ki � i zdrajc� mnie zakrzykn�a� bez s�du, racyj nie wys�uchawszy, nie pozwoliwszy mi s�owa na w�asn� obron� powiedzie�. Niech i tak b�dzie!... Ale do Kiejdan pojedziesz... z wol�, bez woli, wszystko jedno! Tam moje intencje na jaw wyjd�, tam poznasz, czyli� mnie s�usznie skrzywdzi�a, tam ci sumienie powie, kto z nas czyim by� katem! Innej pomsty nie chc�. B�g z tob�, ale takow� musz� mie�. I niczego wi�cej ju� od ci� nie chc�, bo gi�a� �uk, p�ki� go nie z�ama�a... W�� pod twoj� g�adko�ci� jako pod kwieciem siedzi! Bogdaj ci�! bogdaj ci�!</p><p>� Nie pojedziemy! � powt�rzy� jeszcze rezolutniej pan miecznik.</p><p>� Jako �ywo! � zakrzykn�li panowie Chudzy�ski z Ejrago�y i Dowgird z Plemborga.</p><p>W�wczas Kmicic zwr�ci� si� ku nim, ale ju� bardzo by� blady, bo go gniew d�awi� i z�by szcz�ka�y mu jak w febrze.</p><p>� Ej�e! � m�wi� � ej�e, nie pr�bujcie!... Konie s�ycha�, moi dragoni jad�! Powiedz no kt�ry jeszcze s�owo, �e nie pojedziesz!</p><p>Istotnie, za oknem s�ycha� by�o t�tent licznych je�d�c�w. Ujrzeli wszyscy, �e nie ma rady, a Kmicic rzek�:</p><p>� Panno! za dwa pacierze masz by� w kolasce, inaczej stryjaszek kul� w �eb dostanie!</p><p>I wida�, coraz bardziej ogarnia� go dziki sza� gniewu, bo nagle krzykn��, a� szyby zadr�a�y w oknach:</p><p>� W drog�!</p><p>Lecz jednocze�nie drzwi do sieni otworzy�y si� cicho i jaki� obcy g�os spyta�:</p><p>� A dok�d to, panie kawalerze?</p><p>Wszyscy skamienieli z podziwu i wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku drzwiom, w kt�rych sta� jaki� ma�y cz�owieczek w pancerzu i z go�� szabl� w d�oni.</p><p>Kmicic cofn�� si� krokiem, jakoby widmo zobaczy�.</p><p>� Pan... Wo�odyjowski! � zakrzykn��.</p><p>� Do us�ug! � odpar� ma�y cz�owieczek.</p><p>I posun�� si� na �rodek izby; za nim weszli hurmem: Mirski, Zag�oba, dwaj Skrzetuscy, Stankiewicz, Oskierko i pan Roch Kowalski.</p><p>� Ha � rzek� Zag�oba � z�apa� Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za �eb trzyma.</p><p>Miecznik rosie�ski pocz�� m�wi�:</p><p>� Ktokolwiek jeste�cie, rycerze, ratujcie obywatela, kt�rego wbrew prawu, urodzeniu, urz�dowi chc� aresztowa� i wi�zi�. Ratujcie, mo�ci panowie bracia, wolno�� szlacheck�!</p><p>� Nie b�j si� wa��! � odpar� Wo�odyjowski � ju� dragoni tego kawalera w �ykach, a ratunku on wi�cej teraz od wa�pana potrzebuje.</p><p>� A najwi�cej ksi�dza! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Panie kawalerze � m�wi� Wo�odyjowski zwracaj�c si� do Kmicica � nie masz do mnie szcz�cia, bo ci drugi raz drog� zachodz�... Nie spodziewa�e� si� mnie?</p><p>� Tak jest! � rzek� Kmicic � my�la�em, �e� wa�� w r�ku ksi�cia.</p><p>� W�a�niem z tych r�k si� wy�lizn��... a to wiesz, �e na Podlasie t�dy droga... Ale mniejsza z tym. Gdy� pierwszy raz t� pann� porwa�, wyzwa�em ci� na szable... prawda?</p><p>� Tak jest � rzek� Kmicic si�gaj�c mimo woli d�oni� do g�owy.</p><p>� Teraz inna sprawa. W�wczas by�e� zabijak�, co si� mi�dzy szlacht� zwykle trafia i ostatniej ha�by nie przynosi... Dzi� ju�e� niegodzien, aby ci uczciwy cz�owiek pole dawa�.</p><p>� A to czemu? � rzek� Kmicic.</p><p>I podni�s� dumn� g�ow� do g�ry, i pocz�� patrze� panu Wo�odyjowskiemu prosto w oczy.</p><p>� Bo� zdrajca i renegat � odpar� pan Wo�odyjowski � bo� �o�nierz�w zacnych, kt�rzy si� przy ojczy�nie oponowali, jako kat wycina�, bo waszym to dzie�em ta nieszcz�sna kraina pod nowym jarzmem j�czy!... Kr�tko m�wi�c: obieraj �mier�, gdy� jako B�g w niebie, twoja ostatnia godzina nadesz�a.</p><p>� Jakim to prawem chcecie mnie s�dzi� i egzekwowa�? � pyta� Kmicic.</p><p>� Mo�ci panie � odpowiedzia� powa�nie Zag�oba � pacierz m�w, zamiast nas o prawo pyta�... A je�li masz co powiedzie� na swoj� obron�, to m�w pr�dko, bo �ywej jednej duszy nie znajdziesz, kt�ra by si� za tob� uj�a. Raz ci� ju�, s�ysza�em, ta panna tu obecna wyprosi�a z r�k pana Wo�odyjowskiego, ale po tym, co� teraz uczyni�, pewnie i ona nie ujmie si� za tob�.</p><p>Tu oczy wszystkich zwr�ci�y si� mimo woli na Billewicz�wn�, kt�rej twarz by�a w tej chwili jakby z kamienia wykuta. I sta�a nieruchomie, ze spuszczonymi powiekami, lodowata, zimna, ale nie post�pi�a kroku naprz�d, nie rzek�a ni s�owa.</p><p>Cisz� przerwa� g�os Kmicica:</p><p>� Ja tej panny o instancj� nie prosz�!</p><p>Panna Aleksandra milcza�a.</p><p>� Bywaj! � krzykn�� Wo�odyjowski zwr�ciwszy si� ku drzwiom.</p><p>Rozleg�y si� ci�kie st�pania, kt�rym wt�rowa� ponuro brz�k ostr�g, i sze�ciu �o�nierzy, z J�zw� Butrymem na czele, wesz�o do komnaty.</p><p>� Wzi��� go � zakomenderowa� Wo�odyjowski � wyprowadzi� za wie� i kul� w �eb!</p><p>Ci�ka r�ka Butryma spocz�a na ko�nierzu Kmicica, za ni� dwie inne uczyni�y to� samo.</p><p>� Nie pozw�l mnie szarpa� jak psa! � rzek� do Wo�odyjowskiego pan Andrzej � sam p�jd�.</p><p>Ma�y rycerz skin�� na �o�nierzy, kt�rzy pu�cili go natychmiast, ale otoczyli doko�a; on te� wyszed� spokojnie, nic ju� do nikogo nie m�wi�c, jeno pacierz cicho szepc�c.</p><p>Panna Aleksandra wysun�a si� tak�e przeciwnymi drzwiami do dalszych komnat. Przesz�a jedn� i drug�, wyci�gaj�c przed sob� w ciemno�ciach r�ce; nagle w g�owie jej si� zakr�ci�o, w piersiach tchu zbrak�o i pad�a jak martwa na pod�og�.</p><p>A mi�dzy zgromadzonymi w pierwszej izbie g�uche przez czas jaki� panowa�o milczenie; przerwa� je na koniec miecznik rosie�ski:</p><p>� Zali ju� nie ma dla niego mi�osierdzia? � spyta�.</p><p>� �al mi go � odpar� Zag�oba � bo rezolutnie szed� na �mier�!</p><p>Na to Mirski:</p><p>� On kilkunastu towarzystwa spod mojej chor�gwi rozstrzela�, pr�cz tych, kt�rych wst�pnym bojem po�o�y�.</p><p>� I z mojej! � rzek� Stankiewicz. � A Niewiarowskiego ludzi w pie� podobno wyci��.</p><p>� Musia� mie� rozkazy Radziwi��a � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Mo�ci panowie, pomst� Radziwi��a na moj� g�ow� �ci�gniecie! � zauwa�y� miecznik.</p><p>� Waszmo�� musisz ucieka�. My jedziem na Podlasie, bo tam si� chor�gwie przeciw zdrajcom podnios�y, a wa�pa�stwo zabierajcie si� zaraz z nami. Nie ma innej rady. Mo�ecie si� do Bia�owie�y schroni�, gdzie krewny pana Skrzetuskiego, �owczy dworski, przesiaduje. Tam was nikt nie znajdzie.</p><p>� Ale substancja moja przepadnie.</p><p>� To Rzeczpospolita wa�panu wr�ci.</p><p>� Panie Michale � rzek� nagle Zag�oba � skocz� obaczy�, czy nie ma przy tym nieszcz�niku jakich rozkaz�w hetma�skich? Pami�tacie, com przy Rochu Kowalskim znalaz�?</p><p>� Siadaj wa�� na ko�. Jeszcze czas, bo p�niej si� papiery okrwawi�. Kaza�em go umy�lnie za wie� wyprowadzi�, by si� tu panna huku muszkiet�w nie przel�k�a, jako �e niewiasty bywaj� czu�e i p�ochliwe.</p><p>Zag�oba wyszed� i po chwili rozleg� si� t�tent konia, na kt�rym odje�d�a�, za� pan Wo�odyjowski zwr�ci� si� do miecznika:</p><p>� A co robi krewna wa�pana?</p><p>� Modli si� pewnie za t� dusz�, kt�ra przed s�d boski idzie...</p><p>� Niech mu B�g da wieczne odpocznienie! � rzek� Jan Skrzetuski. � Gdyby nie dobrowolna jego przy Radziwille s�u�ba, pierwszy bym za nim przem�wi�, ale� on, je�li nie chcia� przy ojczy�nie stan��, to przynajmniej m�g� duszy Radziwi��owi nie zaprzedawa�.</p><p>� Tak jest! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Winien on i zas�u�y� na to, co go spotka�o! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � ale wola�bym, �eby na jego miejscu by� Radziwi�� albo Opali�ski!... och, Opali�ski!!</p><p>� Jak dalece winien, to w tym macie wa�panowie najlepszy dow�d � wtr�ci� Oskierko � �e ta panna, kt�rej by� narzeczonym, s�owa dla niego nie znalaz�a. Uwa�a�em ci ja dobrze, i� w m�ce by�a, ale milcza�a, bo jak tu za zdrajc� si� ujmowa�?!</p><p>� A mi�owa�a go niegdy� szczerze, wiem o tym! � rzek� miecznik. � Pozw�lcie wa�pa�stwo, �e p�jd� obaczy�, co si� tam z ni� dzieje, bo� to dla niewiasty ci�ki termin.</p><p>� A szykuj si� wa�pan do drogi! � zawo�a� ma�y rycerz � bo my, jeno koniom wytchniemy, ruszamy dalej. Za blisko tu Kiejdany, a Radziwi�� musia� tam ju� wr�ci�.</p><p>� Dobrze! � rzek� szlachcic.</p><p>I wyszed� z komnaty.</p><p>Po chwili rozleg� si� jego krzyk przera�liwy. Rycerze skoczyli za g�osem, nie rozumiej�c, co si� sta�o, zbieg�a si� te� s�u�ba ze �wiat�em, i ujrzano pana miecznika d�wigaj�cego Ole�k�, kt�r� by� znalaz� le��c� bez zmys��w na pod�odze.</p><p>Wo�odyjowski skoczy� mu pomaga� i obaj z�o�yli j� na sofie, nie daj�c� znak�w �ycia. Zacz�to cuci�. Nadbieg�a stara klucznica z kordia�ami i wreszcie panienka otworzy�a oczy.</p><p>� Nic tu po wa�panach � rzek�a stara klucznica. � Id�cie do tamtej izby, a my damy ju� sobie rady.</p><p>Miecznik wyprowadzi� go�ci.</p><p>� Wola�bym, �eby tego wszystkiego nie by�o � m�wi� sk�opotany gospodarz. � Waszmo�ciowie mogliby�cie zabra� ze sob� tego nieszcz�nika i gdzie� tam po drodze go zg�adzi�, a nie u mnie. Jak�e tu teraz jecha�, jak ucieka�, gdy dziewka ledwie �ywa?... Gotowa si� rozchorowa�.</p><p>� Sta�o si� � rzek� Wo�odyjowski. � Wsadzim pann� w kolask�, bo ucieka� wa�pa�stwo musicie, gdy� zemsta radziwi��owska nikogo nie oszcz�dza.</p><p>� Mo�e te� i panna do si� wpr�dce przyjdzie? � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Kolaska wygodna jest gotowa i zaprz�ona, bo Kmicic j� ze sob� przyprowadzi� � rzek� Wo�odyjowski. � Id� wa�pan, panie mieczniku, powiedz pannie, jak si� rzecz ma i �e nie mo�na ucieczki zw��czy�, niech si�y zbierze. My musimy jecha�, a do jutra rana mog� tu radziwi��owscy nadci�gn��.</p><p>� Prawda � rzek� miecznik � id�!</p><p>Poszed� i po pewnym czasie wr�ci� z krewniaczk�, kt�ra nie tylko si�y odzyska�a, ale by�a ju� przybrana do drogi. Na twarzy jeno mia�a silne rumie�ce i oczy b�yszcz�ce gor�czkowo.</p><p>� Jed�my, jed�my!... � powt�rzy�a, wszed�szy do izby.</p><p>Wo�odyjowski wyszed� na chwil� do sieni, by ludzi wys�a� po kolask�, po czym wr�ci� i wszyscy pocz�li si� zbiera� do drogi.</p><p>Zanim up�yn�� kwadrans, za oknami rozleg� si� hurkot k� i tupotanie kopyt ko�skich po bruku, kt�rym droga przed gankiem by�a wymoszczona.</p><p>� Jed�my! � rzek�a Ole�ka.</p><p>� W drog�! � zawo�ali oficerowie.</p><p>Wtem drzwi roztwar�y si� na rozcie� i pan Zag�oba wpad� jak bomba do komnaty.</p><p>� Wstrzyma�em egzekucj�! � zakrzykn��.</p><p>Ole�ka z rumianej zrobi�a si� w jednej chwili bia�a jak kreda; zdawa�o si�, �e zn�w zemdleje, lecz nikt nie zwr�ci� na ni� uwagi, bo wszystkie oczy zwr�cone by�y na Zag�ob�, kt�ry oddycha� tymczasem jak wieloryb, staraj�c si� dech z�apa�.</p><p>� Wstrzyma�e� wa�pan egzekucj�? � pyta� zdziwiony Wo�odyjowski. � A to czemu?</p><p>� Czemu?... Niech odsapn�... Oto temu, �e gdyby nie �w Kmicic, �e gdyby nie �w zacny kawaler, to by�my wszyscy, jak tu jeste�my, wisieli wypaproszeni na kiejda�skich drzewach... Uf... Dobrodzieja naszego chcieli�my zabi�, mo�ci panowie!... Uf!...</p><p>� Jak to mo�e by�? � zakrzykn�li wszyscy razem. ,</p><p>� Jak mo�e by�? Czytajcie ten list, b�dziecie mieli odpowied�.</p><p>Tu pan Zag�oba poda� pismo Wo�odyjowskiemu, �w za� pocz�� je czyta�, przerywaj�c co chwila i spogl�daj�c na towarzysz�w, by� to bowiem �w list, w kt�rym Radziwi�� wymawia� gorzko Kmicicowi, �e na jego natarczywe instancje uwolni� ich od �mierci w Kiejdanch.</p><p>� A co? � powtarza� za ka�d� przerw� pan Zag�oba.</p><p>List ko�czy� si�, jak wiadomo, poleceniem, by Kmicic miecznika i Ole�k� do Kiejdan sprowadzi�. Pan Andrzej mia� go widocznie dlatego przy sobie, aby w razie potrzeby okaza� go miecznikowi, lecz do tego nie przysz�o.</p><p>Przede wszystkim jednak nie pozostawa� �aden cie� w�tpliwo�ci, �e gdyby nie Kmicic, obaj Skrzetuscy, pan Wo�odyjowski i Zag�oba byliby bez mi�osierdzia pomordowani w Kiejdanch, zaraz po owym s�ynnym uk�adzie z Pontusem de la Gardie.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� Zag�oba � je�li teraz jeszcze ka�ecie go rozstrzela�, to, jak mi B�g mi�y, porzuc� wasz� kompani� i zna� was nie chc�...</p><p>� Tu nie ma o tym mowy � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Aj! � rzek� Skrzetuski bior�c si� obur�cz za g�ow� � jakie to szcz�cie, �e� ojciec zaraz tam list przeczyta�, zamiast si� z nim wraca� do nas...</p><p>� Wa�ci szpakami musieli za m�odu karmi�! � zawo�a� Mirski.</p><p>� Ha! co? � zawo�a� Zag�oba. � Ka�dy inny wpierw by wr�ci� z wami list czyta�, a tamtemu by przez ten czas w �eb o�owiu napchano. Ale jak mi tylko przyniesiono papier, kt�ry przy nim znaleziono, tak zaraz mnie co� tkn�o, i�e to z przyrodzenia mam do wszystkiego ciekawo��. A tam dw�ch z latarkami sz�o naprz�d i ju� byli na ��ce. M�wi� im tedy: �Po�wie�cie no mi, niech wiem, co tu stoi...� I zacz��em czyta�... To m�wi� wa�panom, a� mnie zmroczy�o, jakoby mnie kto pi�ci� w �ysin� buchn��. �Na Boga! � m�wi� � panie kawalerze, czemu to tego listu nie pokaza�e�?� A on na to: �Bo mi si� nie spodoba�o!� Taka jucha harda, nawet w godzin� �mierci. Ale ja, kiedy to go nie porw�, kiedy nie zacz n� obejmowa�. �Dobrodzieju � m�wi� � �eby nie ty, ju� by nas wrony strawi�y!� Kaza�em go tedy nazad bra� i tu prowadzi�, a sam ledwiem z konia ducha nie wypar�, a�eby wam jak najpr�dzej powiedzie�, co si� przygodzi�o... Uf!...</p><p>� Dziwny to jest cz�owiek, w kt�rym, wida�, tyle dobrego, co i z�ego mieszka � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Gdyby tacy nie chcieli...</p><p>Lecz zanim sko�czy�, drzwi si� otworzy�y i �o�nierze wprowadzili Kmicica.</p><p>� Wolny jeste�, panie kawalerze � rzek� od razu Wo�odyjowski � i p�ki�my �ywi, �aden z nas si� na ciebie nie targnie. C�e� za desperat, �e� tego listu od razu nie pokaza�? Nie byliby�my ci� turbowali.</p><p>Tu zwr�ci� si� do �o�nierzy:</p><p>� Odst�pi� i na ko� wszyscy siada�!</p><p>�o�nierze cofn�li si� i pan Andrzej zosta� sam na �rodku izby.</p><p>Twarz mia� spokojn�, ale chmurn�, i nie bez dumy patrzy� na oficer�w przed nim stoj�cych.</p><p>� Wolny� jest! � powt�rzy� Wo�odyjowski � wracaj, dok�d chcesz, cho�by do Radziwi��a, lubo bolesno to jest widzie� kawalera z zacnej krwi, zdrajcy przeciw ojczy�nie pomagaj�cego.</p><p>� Namy�l si� wi�c wa�pan dobrze � rzek� Kmicic � bo z g�ry zapowiadam, �e nie gdzie indziej, jeno do Radziwi��a wr�c�!</p><p>� Przysta� do nas, niech piorun w tego kiejda�skiego tyrana trza�nie! � zawo�a� Zag�oba. � B�dziesz nam przyjacielem i towarzyszem najmilszym, a ojczyzna matka przebaczy ci, co� przeciw niej zawini�!</p><p>� Za nic! � rzek� z energi� Kmicic. � B�g to rozs�dzi, kto lepiej ojczy�nie s�u�y, czy wy, wojn� domow� na w�asn� odpowie dzialno�� wszczynaj�c, czy ja, s�u��c panu, kt�ry sam jeden uratowa� t� nieszcz�sn� Rzeczpospolit� mo�e. Id�cie w swoj� drog�, ja p�jd� w swoj�! Nie pora was nawraca� i na nic ta robota, jeno to wam z g��bi duszy m�wi�: wy to ojczyzn� gubicie, wy w poprzek jej ratunkowi stajecie. Zdrajcami was nie nazw�, bo wiem, �e intencje wasze zacne, ale, ot! co jest: ojczyzna tonie. Radziwi�� jej r�k� wyci�ga, a wy mieczami t� r�k� bodziecie i w za�lepieniu zdrajcami czynicie jego i tych wszystkich, kt�rzy przy niej stawaj�.</p><p>� Dla Boga! � rzek� Zag�oba � gdybym nie widzia�, jake� wa�pan rezolutnie szed� na �mier�, my�la�bym, �e strach zmys�y ci pomiesza�. Komu�e� przysi�ga�: Radziwi��owi czy Janowi Kazimierzowi? Szwecji czy Rzeczypospolitej? Zmys�y wa�pan straci�e�!</p><p>� Wiedzia�em, �e na nic si� nie przyda was nawraca�!... B�d�cie zdrowi!</p><p>� Czekaj no jeszcze � rzek� Zag�oba � bo tu o wa�n� rzecz chodzi. Powiedz no, panie kawalerze, czy Radziwi�� przyrzek� ci, �e nas oszcz�dzi, gdy� go o to w Kiejdanch prosi�?</p><p>� Tak jest! � rzek� Kmicic. � Mieli�cie przez czas wojny w Bir�ach zostawa�.</p><p>� Poznaj�e twojego Radziwi��a, kt�ry nie tylko ojczyzn�, nie tylko kr�la, ale w�asnych s�ug zdradza. Oto jest pismo do komendanta bir�a�skiego, kt�rem znalaz� przy oficerze nad konwojem komend� maj�cym. Czytaj!</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba poda� list hetma�ski Kmicicowi. �w wzi�� go do r�k i pocz�� przebiega� oczyma, a w miar� jak czyta�, krew mu nap�ywa�a do twarzy i rumieniec wstydu za swego wodza coraz silniej oblewa� czo�o. Nagle zmi�� list w r�ku i rzuci� na ziemi�.</p><p>� B�d�cie zdrowi! � rzek�. � Lepiej mi by�o zgin�� z r�k waszych!</p><p>I wyszed� z izby.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� po chwili milczenia Skrzetuski � trudna z tym cz�owiekiem sprawa, bo jako Turek w swego Mahometa, tak on wierzy w swego Radziwi��a. Sam my�la�em jako i wy, �e mu dla korzy�ci albo dla ambicji s�u�y, ale to tak nie jest.</p><p>Nie z�y to cz�owiek, jeno ob��kany.</p><p>� Je�li swego Mahometa dot�d wyznawa� � rzek� Zag�oba � tom diablo w nim ow� wiar� podkopa�. Widzieli�cie, jak nim rzuci�o, skoro list przeczyta�. B�dzie tam mi�dzy nimi szarwark niema�y, bo to kawaler got�w samemu diab�u, nie tylko Radziwi��owi do oczu skoczy�. Jak mi B�g mi�y, �eby mi kto stado tureckie darowa�, nie ucieszy�bym si� tak, jak z tego, �em go od �mierci wybawi�.</p><p>� Prawda jest � rzek� pan miecznik � wa�panu on �ycie zawdzi�cza, nikt tego nie b�dzie negowa�.</p><p>� B�g z nim! � rzek� Wo�odyjowski � rad�my teraz, co czyni�.</p><p>� A c�? siada� i jecha� w drog�... Koniska te� si� troch� wydycha�y � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� Tak jest. Jecha� nam jak najpr�dzej! A waszmo�� pojedziesz z nami? � zapyta� miecznika Mirski.</p><p>� Nie osiedz� ja si� tu spokojnie i musz� jecha� tak�e... Ale je�li waszmo�ciowie zaraz chcecie rusza� w drog�, to powiem szczerze, �e mi to nie na r�k� zaraz z wami si� zrywa�. Skoro tamten �ywy odjecha�, to� mnie tu zaraz nie spal� ani nie zamorduj�, a do takiej drogi trzeba si� w to i owo zaopatrzy�. B�g raczy wiedzie�, kiedy wr�c�... Trzeba tym i owym rozporz�dzi�, co lepsze rzeczy ukry�, inwentarze wys�a� do s�siad�w, �uby spakowa�. Mam te� i troch� gotowizny, kt�r� bym te� chcia� na w�z zabra�. Do jutra do �witu b�d� got�w, ale tak �ap cap nie mog�.</p><p>� My te� nie mo�em czeka�, bo miecz wisi nad nami � odrzek� Wo�odyjowski. � A wa�pan gdzie si� chcesz schroni�?</p><p>� W puszczy, wedle waszej rady... Dziewczyn� przynajmniej tam zostawi�, bom sam jeszcze niestary i moja szablina przyda� si� ojczy�nie i kr�lowi jegomo�ci mo�e.</p><p>� To tedy b�d� waszmo�� zdr�w... Daj B�g, aby�my si� w lepszych czasach spotkali.</p><p>� Niech B�g nagrodzi waszmo�ci�w za to, �e�cie mi na ratunek przyszli. Pewnie si� tam gdzie w polu obok siebie zobaczymy.</p><p>� Dobrego zdrowia!</p><p>� Szcz�liwej drogi!</p><p>I pocz�li si� �egna� z sob�, a potem ka�dy przychodzi� k�ania� si� pannie Aleksandrze.</p><p>� �on� moj� wa�panna w puszczy zobaczysz i ch�opczysk�w, u�ciskaj ich tam ode mnie i kwitnij w dobrym zdrowiu � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� A wspomnij czasem �o�nierza, kt�ry cho� nie mia� do ci� szcz�cia, rad ci zawsze nieba przychyli�! � doda� Wo�odyjowski.</p><p>Po nich zbli�ali si� inni. Wreszcie przyszed� i pan Zag�oba.</p><p>� Przyjm, wdzi�czny kwiatuszku, i od starego po�egnanie! U�ciskaj pani� Skrzetusk� i moich basa�yk�w. Setne to ch�opy!</p><p>Zamiast odpowiedzi Ole�ka chwyci�a go za r�k� i przycisn�a j� w milczeniu do ust.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>Tej�e nocy, najdalej we dwie godziny po odje�dzie oddzia�u Wo�odyjowskiego, przyby� do Billewicz na czele jazdy sam Radziwi��, kt�ry Kmicicowi na odsiecz szed�, boj�c si�, by ten nie wpad� w r�ce Wo�odyjowskiego. Dowiedziawszy si�, co zasz�o, zagarn�� miecznika wraz z Ole�k� i do Kiejdan, nie wypocz�wszy nawet koniom, wraca�.</p><p>Hetman niezmiernie by� wzburzony, s�uchaj�c opowie�ci z ust miecznika, kt�ry wszystko szeroko opowiada�, chc�c od siebie uwag� gro�nego magnata odwr�ci�. Nie �mia� te� protestowa� dla tej samej przyczyny przeciw wyjazdowi do Kiejdan i rad by� w duszy, �e si� na tym burza sko�czy�a. Radziwi�� za�, chocia� pana miecznika o �praktyki� i zmowy podejrzywa�, mia� istotnie zbyt wiele trosk, a�eby o tym w tej chwili pami�ta�.</p><p>Ucieczka Wo�odyjowskiego mog�a zmieni� rzeczy na Podlasiu. Horotkiewicz i Jakub Kmicic, kt�rzy tam stali na czele chor�gwi skonfederowanych przeciw hetmanowi, byli to dobrzy �o�nierze, ale nie do�� powa�ni, skutkiem czego ca�a konfederacja nie mia�a powagi. Tymczasem z Wo�odyjowskim uciekli tacy ludzie, jak Mirski, Stankiewicz i Oskierko, nie licz�c samego ma�ego rycerza, wszyscy oficerowie wyborni i otoczeni mirem powszechnym.</p><p>Wszak�e by� na Podlasiu i ksi��� Bogus�aw, kt�ry z nadwornymi chor�gwiami opiera� si� konfederatom, oczekuj�c przy tym ci�gle pomocy od wuja elektora; ale wuj elektor marudzi�, widocznie czeka� na wypadki; oporne za� wojska ros�y w si�� i co dzie� przybywa�o im stronnik�w.</p><p>Hetman przez jaki� czas chcia� sam ruszy� na Podlasie i jednym zamachem zgnie�� buntownik�w, ale wstrzymywa�a go my�l, �e niech tylko nog� z granic �mudzi wyruszy, wnet ca�y kraj powstanie i powaga radziwi��owska zmaleje w takim wypadku w oczach szwedzkich do zera.</p><p>Namy�la� si� wi�c ksi��� nad tym, czyby Podlasia ca�kiem na razie nie opu�ci� i ksi�cia Bogus�awa na �mud� nie �ci�gn��.</p><p>By�o to potrzebne i pilne, bo z drugiej strony dochodzi�y gro�ne wie�ci o dzia�aniach pana wojewody witebskiego. Pr�bowa� hetman pojedna� si� z nim i wci�gn�� go do swych plan�w, ale Sapieha odes�a� listy bez odpowiedzi; m�wiono natomiast, �e si� licytuje, sprzedaje, co mo�e, srebra przetapia na monet�, stada za gotowy grosz oddaje, makaty i kobierce nawet �ydom zastawia, maj�tno�ci wydzier�awia, a wojska �ci�ga.</p><p>Hetman, z natury chciwy i do ofiar pieni�nych niezdolny, wierzy� pocz�tkowo nie chcia�, by kto� bez wahania ca�� sw� fortun� na o�tarz ojczyzny rzuca�; ale czas przekona� go, �e tak by�o w istocie, bo Sapieha z ka�dym dniem r�s� w wojskow� pot�g�. Garn�li si� do niego zbiegowie, szlachta osiad�a, patrioci, nieprzyjaciele radziwi��owscy, ba, gorzej � i dawniejsi przyjaciele, i jeszcze gorzej, bo nawet krewni hetma�scy, jako ksi��� �owczy Micha�, o kt�rym przysz�a wiadomo��, i� rozkaza�, aby wszystkie intraty z d�br jego, jeszcze przez nieprzyjaciela nie zaj�tych, by�y oddane na wojsko wojewodzie witebskiemu.</p><p>Tak to rysowa� si� od fundament�w i chwia� si� gmach zbudowany przez pych� Janusza Radziwi��a. Ca�a Rzeczpospolita mia�a si� w tym gmachu zmie�ci�, a tymczasem okaza�o si� wpr�dce, �e jednej �mudzi obj�� nie mo�e.</p><p>Po�o�enie coraz by�o podobniejsze do b��dnego ko�a, bo na przyk�ad przeciw wojewodzie witebskiemu m�g� Radziwi�� wezwa� wojska szwedzkie, kt�re coraz wi�cej kraju stopniowo zajmowa�y, ale by�oby to przyzna� si� do bezsilno�ci. Zreszt� stosunki hetmana z generalissimusem szwedzkim by�y od czasu klewa�skiej potyczki, dzi�ki pomys�owi pana Zag�oby, zachwiane i pomimo wyja�nie� panowa�o pomi�dzy nimi rozdra�nienie i nieufno��.</p><p>Hetman, wyprawiaj�c si� w pomoc Kmicicowi, mia� by� nadziej�, �e jeszcze mo�e Wo�odyjowskiego pochwyci i zniesie, wi�c gdy i to wyrachowanie zawiod�o, wraca� do Kiejdan z�y i chmurny. Dziwi�o go to tak�e, �e Kmicica w drodze do Billewicz nie zdyba�, co sta�o si� dlatego, �e pan Andrzej, kt�rego dragon�w pan Wo�odyjowski nie omieszka� zabra� z sob�, wraca� sam jeden, wi�c wybra� si� kr�tsz� drog�, lasami, omijaj�c Plemborg i Ejrago��.</p><p>Po ca�ej nocy sp�dzonej na koniu, w po�udnie nast�pnego dnia stan�� hetman wraz z wojskiem na powr�t w Kiejdanch i pierwsze jego pytanie by�o o Kmicica. Odpowiedziano mu, �e wr�ci�, ale bez �o�nierzy. O tej ostatniej okoliczno�ci wiedzia� ju� ksi���, ale ciekaw by� us�ysze� z ust samego Kmicica relacj�, wi�c kaza� go natychmiast wo�a� do siebie.</p><p>� Nie uda�o ci si� jako i mnie � rzek�, gdy Kmicic stan�� przed nim. � M�wi� mi ju� miecznik rosie�ski, �e� wpad� w r�ce tego ma�ego diab�a.</p><p>� Tak jest! � rzek� Kmicic.</p><p>� I list m�j ci� wyratowa�?</p><p>� O kt�rym li�cie wasza ksi���ca mo�� m�wisz? Bo oni, przeczytawszy sami ten, kt�ry znale�li przy mnie, przeczytali mi w nagrod� drugi, kt�ry� wasza ksi���ca mo�� do komendanta bir�a�skiego pisa�...</p><p>Ponura twarz Radziwi��a pokry�a si� jakoby krwawym ob�okiem.</p><p>� Wi�c ty wiesz?</p><p>� Wiem! � odrzek� zapalczywie Kmicic. � Jak wasza ksi���ca mo�� mog�e� tak ze mn� post�pi�? Szlachcicowi prostemu wstyd s�owo �ama�, a c� dopiero ksi�ciu i wodzowi.</p><p>� Milcz � rzek� Radziwi��.</p><p>� Nie zmilcz�, bom tam przed tymi lud�mi oczami za wasz� ksi���c� mo�� �wieci� musia�! Ci�gn�li mnie, �ebym do nich przysta�, a jam nie chcia� i powiedzia�em im: �Radziwi��owi s�u��, bo przy nim s�uszno��, przy nim cnota!� Na to pokazali mi �w list: �Patrz, jaki tw�j Radziwi��!� � a jam musia� g�b� stuli� i wstyd �yka�...</p><p>Wargi hetmana pocz�y drga� z w�ciek�o�ci. Ogarn�a go dzika ��dza skr�ci� t� zuchwa�� g�ow� z karku i ju�, ju� r�ce podnosi�, aby na s�u�b� zaklaska�. Gniew zas�ania� mu oczy, tamowa� oddech w piersiach i pewnie drogo by przysz�o Kmicicowi zap�aci� za wybuch, gdyby nie nag�y atak astmy, kt�ry w tej chwili pochwyci� ksi�cia. Twarz mu sczernia�a, zerwa� si� z krzes�a i r�koma pocz�� bi� powietrze, oczy wysz�y mu na wierzch g�owy, a z gardzieli wydoby� si� chrapliwy ryk, w kt�rym Kmicic zaledwie zrozumia� s�owo:</p><p>� Dusz� si�!...</p><p>Na uczyniony alarm zbieg�a si� s�u�ba, nadworni medycy i pocz�to cuci� ksi�cia, kt�ry zaraz straci� przytomno��. Cucono z godzin�, a gdy wreszcie pocz�� dawa� �lady �ycia, Kmicic wyszed� z komnaty.</p><p>Na korytarzu spotka� Char�ampa, kt�ry si� by� ju� podleczy� z ran i st�ucze� otrzymanych w bitwie ze zbuntowanymi W�grami Oskierki.</p><p>� A co nowego? � spyta� w�sacz.</p><p>� Ju� przyszed� do siebie! � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Hm! Ale lada dzie� mo�e nie przyj��. Z�a nasza, panie pu�kowniku, bo jak ksi��� zemrze, to si� jego uczynki na nas skrupi�. Ca�a nadzieja w Wo�odyjowskim, �e starych towarzysz�w b�dzie os�ania�, dlatego te�, powiem waszej mo�ci (tu Char�amp g�os zni�y�), kontent jestem, �e si� wymkn��.</p><p>� To ju� mu tak ciasno by�o?</p><p>� Co to ciasno! Imaginuj sobie wasza mo��, w tej olszynie, w kt�rej�my go otoczyli, wilki by�y i nie wymkn�y si�, a on si� wymkn��. Niech go kule bij�. Kto wie, kto wie, czy nie przyjdzie si� go za po�� uchwyci�, bo jako� tu ko�o nas kuso. Szlachta okrutnie si� od naszego ksi�cia odwraca i wszyscy m�wi�, �e wol� prawdziwego nieprzyjaciela, Szweda, Tatara nawet, ni� renegata. Ot, co jest! A tu precz ksi��� pan ka�e coraz wi�cej obywatel�w �apa� i wi�zi� � co mi�dzy nami rzek�szy, jest przeciw prawu i wolno�ci. Przywieziono dzi� pana miecznika rosie�skiego...</p><p>� A? to go przywieziono?</p><p>� A jak�e, i z krewniaczk�. Panna jako migda�! Powinszowa� waszej mo�ci!</p><p>� Gdzie� ich postawiono?</p><p>� W prawym skrzydle. Zacne pokoje im dano, nie mog� si� skar�y�, chyba na to, �e warta pode drzwiami chodzi. A kiedy wesele, panie pu�kowniku?</p><p>� Jeszcze kapela na to wesele nie zam�wiona. Bywaj wa�pan zdr�w! � rzek� Kmicic.</p><p>Kmicic, po�egnawszy Char�ampa, uda� si� do siebie. Bezsenna noc, burzliwe jej wypadki i ostatnie zaj�cie z ksi�ciem zm�czy�y go tak, �e zaledwie na nogach m�g� usta�. A przy tym, jako cia�u strudzonemu i zbitemu ka�de dotkni�cie b�l sprawia, tak on dusz� mia� zbola��. Proste pytanie Char�ampa: �Kiedy wesele?� � ubod�o go dotkliwie, bo wnet stan�a mu jako �ywa przed oczyma lodowata twarz Ole�ki i jej usta zaci�ni�te w�wczas, gdy ich milczenie potwierdza�o wyrok �mierci na niego. Mniejsza, czy s�owo jej pro�by mog�o go zbawi�, czy pan Wo�odyjowski by�by na nie zwa�a�! Ca�y �al i b�l, jaki Kmicic odczuwa� w tej chwili, tkwi� w tym, �e ona nie wym�wi�a tego s�owa. A przecie po dwakro� poprzednio nie waha�a si� go ratowa�. Taka� to ju� przepa�� by�a mi�dzy nimi, tak dalece wygas�a w jej sercu nie ju� mi�o��, lecz prosta �yczliwo��, kt�r� nawet dla obcego mie� mo�na, prosta lito��, kt�r� dla ka�dego mie� trzeba? Im wi�cej my�la� nad tym Kmicic, tym okrutniejsz� wydawa�a mu si� Ole�ka, tym wi�kszy czu� do niej �al, tym g��bsz� uraz�. � C�em takiego uczyni� � pyta� sam siebie � aby mn� tak, jak przekl�tym przez ko�ci�, pogardzano? Cho�by i �le by�o Radziwi��owi s�u�y�, to przecie czuj� si� w tym niewinnym, bo z r�k� na sumieniu powiedzie� mog�, �e nie dla promocyj, nie dla zysk�w, nie dla chleb�w mu s�u��, jeno �e korzy�� dla ojczyzny w tym widz� � za c� bez s�du mnie pot�piono?...</p><p>� Dobrze, dobrze! Niech�e tak b�dzie! Nie p�jd� z win nie pope�nionych si� oczyszcza� ani mi�osierdzia prosi�! � powtarza� sobie po tysi�c razy.</p><p>A jednak b�l nie ustawa�, owszem, wzmaga� si� coraz bardziej. Wr�ciwszy do swych komnat rzuci� si� pan Andrzej na �o�e i pr�bowa� zasn��, lecz mimo ca�ego um�czenia nie m�g�. Po chwili wsta� i pocz�� chodzi� po komnacie. Od czasu do czasu r�ce do czo�a przyk�ada� i m�wi� do siebie g�o�no:</p><p>� Nie mo�e by� inaczej, jeno serce w tej dziewce zawzi�te!</p><p>I znowu:</p><p>� Tegom si� po tobie, panno, nie spodziewa�... Bogdaj ci B�g za to zap�aci�!</p><p>Na takich rozmy�laniach up�yn�a mu godzina jedna i druga, na koniec znu�y� si� do reszty i drzema� pocz��, siedz�c na �o�u, lecz nim zasn��, zbudzi� go dworzanin ksi���cy, pan Szki���d�, i wezwa� do ksi�cia.</p><p>Radziwi�� czu� si� ju� lepiej i oddycha� swobodniej, ale na o�owianej jego twarzy zna� by�o os�abienie wielkie. Siedzia� w g��bokim krze�le sk�r� obitym, maj�c przy sobie medyka, kt�rego zaraz, r�wno z wej�ciem Kmicica, odes�a�.</p><p>� By�em ju� jedn� nog� na tamtym �wiecie, i przez ciebie! � rzek� do pana Andrzeja.</p><p>� Mo�ci ksi���, nie moja wina; powiedzia�em, com my�la�.</p><p>� Niech�e tego wi�cej nie b�dzie. Nie dorzucaj cho� ty ci�aru do brzemienia, kt�re d�wigam, i to wiedz, �e co tobie przebaczy�em, innemu bym nie przebaczy�.</p><p>Kmicic milcza�.</p><p>� Je�li kaza�em � rzek� po chwili ksi��� � tych ludzi w Bir�ach egzekwowa�, kt�rym na twoj� pro�b� przebaczy�em w Kiejdanch, to nie dlatego, �em ci� chcia� zwodzi�, jeno by ci bole�ci oszcz�dzi�. Uleg�em pozornie, bo mam dla ciebie s�abo��... A ich �mier� by�a konieczna. Czy tom ja kat, czy my�lisz, �e krew rozlewam dlatego jeno, by oczy czerwon� barw� napa��?... Ale gdy po�yjesz d�u�ej, poznasz, �e gdy kto� chce czego� na �wiecie dokaza�, temu nie wolno ni w�asnej, ni cudzej s�abo�ci folgowa�, nie wolno wi�kszych spraw dla mniejszych po�wi�ca�. Ci ludzie powinni byli zgin�� tu w Kiejdanch, bo patrz, co si� przez twoj� instancj� sta�o: w kraju op�r podsycony, wojna domowa rozpocz�ta, dobra przyja�� ze Szwedami zachwiana, z�y przyk�ad innym dany, od kt�rego bunt jako zaraza si� szerzy. Ma�o tego: sam osob� swoj� musia�em p�niej wypraw� na nich czyni� i konfuzji wobec wszystkiego wojska si� naje��, ty� ledwie z ich r�k nie zgin��, a teraz p�jd� na Podlasie i g�owami buntu si� stan�. Patrz i ucz si�! Gdyby zgin�li w Kiejdanch, nie by�oby tego wszystkiego. Ale� ty, prosz�c za nich, o afektach w�asnych tylko my�la�, ja za� pos�a�em ich po �mier� do Bir�, bom do�wiadczony, bo dalej widz�, bo wiem to z praktyki, �e kto w p�dzie chocia� o ma�y kamie� si� potknie, ten �atwo upadnie, a kto upadnie, ten mo�e si� wi�cej nie podnie��, i tym snadniej, im przedtem bieg� szybciej... Niech B�g broni, ile z�ego narobili ci ludzie!</p><p>� Tyle oni nie zawa��, aby mogli ca�e przedsi�wzi�cie waszej ksi���cej mo�ci popsowa�.</p><p>� Cho�by nic wi�cej nie uczynili nad to, �e za ich przyczyn� dyfidencje mi�dzy mn� a Pontusem powsta�y, ju� szkoda by�aby nieoszacowana. Rzecz si� ju� wyja�ni�a, �e to byli nie moi ludzie, ale list z pogr�kami, kt�ry do mnie Pontus napisa�, pozosta� i tego listu mu nie daruj�... Jest Pontus szwagrem kr�lewskim, ale to jeszcze w�tpliwa, czy moim m�g�by zosta� i czyby radziwi��owskie progi nie by�y dla niego za wysokie...</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� niech z samym kr�lem, nie z jego s�ugami, traktuje.</p><p>� Tak chc� uczyni�... I je�li zgryzoty mnie nie zabij�, naucz� tego Szwedzika modestii... Je�li zgryzoty mnie nie zabij�, a bodaj czy si� na tym sko�czy, bo mi tu cierni�w ani bole�ci nikt nie szcz�dzi... Ci�ko mi! ci�ko!... Kto by uwierzy�, �em jest ten sam, kt�ry by�em pod �ojowem, pod Rzeczyc�, Mozyrem, Turowem, Kijowem i Beresteczkiem?... Ca�a Rzeczpospolita patrzy�a jeno we mnie i w Wi�niowieckiego jako w dwa s�o�ca!... Wszystko dr�a�o przed Chmielnickim, a on dr�a� przede mn�. I te same wojska, kt�re w czasach powszechnej kl�ski od wiktorii do wiktorii wiod�em, dzi� mnie opu�ci�y i r�k� na mnie, jako parrycydowie, podnosz�...</p><p>� Przecie nie wszyscy, bo s� tacy, kt�rzy w wasz� ksi���c� mo�� jeszcze wierz�! � rzek� do�� porywczo Kmicic.</p><p>� Jeszcze wierz�... p�ki nie przestan�! � odpowiedzia� z gorycz� Radziwi��. � Wielka ichmo�ci�w �aska!... Da�by B�g, �ebym si� ni� nie otru�... Sztych za sztychem ka�dy z was wbija we mnie, cho� niejednemu to na my�l nie przychodzi...</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� na intencje zwa�aj, nie na s�owa.</p><p>� Dzi�kuj� za rad�... Odt�d pilnie b�d� zwa�a�, jak� mi ka�den gemajna twarz pokazuje... i pilnie zabiega�, aby si� wszystkim spodoba�...</p><p>� Gorzkie to s�owa, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� A �ycie s�odkie?... B�g mnie do wielkich rzeczy stworzy�, a ja musz�, ot! wykrusza� si�y w powiatowej wojnie, jak� za�cianek z za�ciankiem m�g�by prowadzi�. Chcia�em z monarchami pot�nymi si� mierzy�, a upad�em tak nisko, �e musz� jakiego� pana Wo�odyjowskiego po moich w�asnych maj�tno�ciach �owi�. Zamiast �wiat dziwi� moj� si��, dziwi� go moj� s�abo�ci�; zamiast za popio�y Wilna popio�ami Moskwy zap�aci�, musz� ci dzi�kowa�, �e� Kiejdany sza�czykami obsypa�... Ciasno mi... i dusz� si�... nie tylko dlatego, �e astma mnie dusi... Niemoc mnie zabija... Bezczynno�� mnie zabija... Ciasno mi i ci�ko!... Rozumiesz?...</p><p>� My�la�em i ja, �e p�jdzie inaczej!... � rzek� ponuro Kmicic.</p><p>Radziwi�� pocz�� oddycha� z wysileniem.</p><p>� Przedtem, nim inna mnie korona dojdzie, cierniow� mi w�o�ono. Kaza�em ministrowi Adersowi w gwiazdy patrzy�... Zaraz erygowa� figur� i m�wi, �e z�e s� koniunktury, ale �e to przejdzie. Tymczasem m�ki cierpi�... W nocy co� mi spa� nie daje, co� chodzi po komnacie... Jakowe� twarze zagl�daj� mi do �o�a, a czasem ch��d si� nag�y czyni... To znaczy, �e �mier� ko�o mnie przechodzi... M�ki cierpi�... Musz� by� jeszcze na zdrady i odst�pstwa gotowy, bo wiem, �e s� tacy, kt�rzy si� chwiej�...</p><p>� Nie ma ju� takich! � odpowiedzia� Kmicic. � Kto mia� odst�pi�, to ju� sobie precz poszed�!</p><p>� Nie zw�d�, sam to widzisz, �e reszta polskich ludzi poczyna si� ogl�da� za siebie.</p><p>Kmicic wspomnia� na to, co od Char�ampa s�ysza�, i umilk�.</p><p>� Nic to! � rzek� Radziwi�� � ci�ko, straszno, ale trzeba przetrwa�... Nie m�w nikomu o tym, co� tu ode mnie s�ysza�... Dobrze, �e ten atak choroby dzi� na mnie przyszed�, bo ju� si� nie powt�rzy, a na dzi� w�a�nie si� mi potrzeba, bo chc� uczt� wyprawi� i weso�� twarz pokazywa�, by ducha w ludziach pokrzepi�... I ty si� rozpog�d�, a nie m�w nic nikomu, bo co ja ci m�wi�, to jeno dlatego, aby� cho� ty mnie nie dr�czy�... Gniew mnie dzi� uni�s�... Pilnuj, aby si� to nie powt�rzy�o, bo o g�ow� twoj� chodzi. Alem ci ju� przebaczy�... Tych sza�czyk�w, kt�rymi� Kiejdany obsypa�, sam Peterson by si� nie powstydzi�... Id� teraz, a przy�lij mi Mieleszk�. Sprowadzono dzi� zbieg�w spod jego chor�gwi, samych gemajn�w. Ka�� mu ich powiesi� co do jednego... Trzeba przyk�ad da�... B�d� zdr�w... Ma dzi� by� weso�o w Kiejdanch!...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Miecznik rosie�ski ci�k� mia� przepraw� z pann� Aleksandr�, zanim zgodzi�a si� p�j�� na ow� uczt�, kt�r� hetman dla swych ludzi wyprawi�. Musia� tedy b�aga� prawie ze �zami uporn� a �mia�� dziewczyn� i zaklina�, �e tu o jego g�ow� chodzi, �e wszyscy, nie tylko wojskowi, ale i obywatele zamieszkali w okolicy Kiejdan, na d�ugo�� ramienia Radziwi��a, maj� si� stawi� pod gro�b� gniewu ksi���cego, jak�e wi�c opiera� si� mog� ci, kt�rzy na �ask� i nie�ask� strasznego cz�owieka s� wystawieni. Panna, nie chc�c nara�a� stryja, ust�pi�a.</p><p>Jako� zjazd by� niema�y, bo wielu okolicznej szlachty wraz z �onami i c�rkami przyp�dzi�. Lecz wojskowych by�o najwi�cej, a zw�aszcza oficer�w cudzoziemskiego autoramentu, kt�rzy prawie wszyscy przy ksi�ciu wytrwali. Sam on, zanim ukaza� si� go�ciom, przygotowa� twarz pogodn�, jak gdyby �adna troska nie zaci��y�a mu poprzednio � pragn�� bowiem t� uczt� nie tylko we w�asnych stronnikach i wojskowych ducha o�ywi�, ale okaza�, �e og� obywateli po jego stronie stoi � a tylko swawolnicy opieraj� si� unii ze Szwecj�; pragn�� okaza�, �e kraj cieszy si� z nim razem, wi�c nie szcz�dzi� zabieg�w ni koszt�w, by uczta by�a wspania�a i by echo o niej rozesz�o si� jak najdalej po kraju. Zaledwie wi�c mrok pokry� ziemi�, setki beczek zap�on�o na drodze zamkowej i dziedzi�cu, od czasu do czasu armaty grzmia�y, a �o�nierstwu przykazano wydawa� weso�e okrzyki.</p><p>Ci�gn�y tedy jedna za drug� kolaski, karabony i bryki wioz�ce personat�w okolicznych i �ta�sz�� szlacht�. Dziedziniec zape�ni� si� pojazdami, ko�mi i s�u�b�, b�d� przyby�� z go��mi, b�d� miejscow�. T�umy, strojne w aksamity i lamy, i kosztowne futra, zape�ni�y sal� tak zwan� �z�ot��, a gdy ksi��� ukaza� si� wreszcie, ca�y ja�niej�cy od drogich kamieni i z �askawym u�miechem na ponurej zwykle, a przy tym wyniszczonej teraz chorob� twarzy, pierwsi oficerowie zakrzykn�li jednog�o�nie:</p><p>� Niech �yje ksi��� hetman! Niech �yje wojewoda wile�ski!</p><p>Radziwi�� rzuci� nagle oczyma po zebranym obywatelstwie, chc�c si� przekona�, czy zawt�ruj� okrzykowi �o�nierzy. Jako� kilkana�cie g�os�w z l�kliwszych piersi powt�rzy�o okrzyk, za� ksi��� zaraz pocz�� k�ania� si� i dzi�kowa� za afekt szczery i �jednomy�lny�.</p><p>� Z wami, mo�ci panowie � m�wi� � damy rady tym, kt�rzy chc� zgubi� ojczyzn�! B�g wam zap�a�! B�g wam zap�a�!...</p><p>I chodzi� naok� po sali, zatrzymywa� si� przed znajomymi, nie szcz�dz�c w mowie tytu��w: �panie bracie� i �mi�y s�siedzie� � i niejedna twarz chmurna rozpogadza�a si� pod wp�ywem ciep�ych promieni �aski pa�skiej.</p><p>� Ju� te� niepodobna � m�wili ci, kt�rzy do niedawna z niech�ci� patrzyli na jego czyny � aby taki pan i tak wysoki senator nieszczerze ojczy�nie �yczy�; albo wi�c nie m�g� inaczej post�pi�, jak post�pi�, albo <emphasis>arcana</emphasis> w tym jakie� tkwi�, kt�re na po�ytek Rzeczypospolitej wyjd�.</p><p>� Jako� od drugiego nieprzyjaciela mamy ju� wi�cej wytchnienia, kt�ry nie chce si� powadzi� o nas ze Szwedami.</p><p>� Daj�e Bo�e, aby wszystko zmieni�o si� na lepsze!</p><p>Byli wszelako i tacy, kt�rzy trz�li g�owami albo wzrokiem m�wili sobie wzajem: �Jeste�my tu, bo nam n� na gard�o po�o�ono�.</p><p>Lecz ci milczeli, gdy tymczasem inni, do przejednania �atwiejsi, m�wili g�o�no, tak nawet g�o�no, �eby ich ksi��� m�g� dos�ysze�:</p><p>� Lepiej pana zmieni� ni�eli Rzeczpospolit� pogr��y�.</p><p>� Niech�e Korona my�li o sobie, a my o sobie.</p><p>� Kto zreszt� nam da� przyk�ad, je�li nie Wielkopolska?</p><p>� <emphasis>Extrema necessitas extremis nititur rationibus!</emphasis></p><p>� <emphasis>Tentanda omnia!</emphasis></p><p>� Ca�� ufno�� w naszym ksi�ciu po��my i na niego we wszystkim si� zdajmy. Niech�e Litw� i w�adz� ma w r�ku.</p><p>� Godzien on i jednej, i drugiej. Je�li on nas nie wyratuje, zginiemy... W nim <emphasis>salus</emphasis>...</p><p>� Bli�szy on nam ni� Jan Kazimierz, bo to nasza krew!</p><p>Radziwi�� �owi� chciwym uchem te g�osy, kt�re dyktowa�a boja�� lub pochlebstwo i nie zwa�a�, �e wychodzi�y one z ust ludzi s�abych, kt�rzy w niebezpiecze�stwie pierwsi by go opu�cili; z ust ludzi, kt�rymi ka�dy podmuch wiatru m�g� chwia� jak fal�. I upaja� si� tymi wyrazami, i sam siebie oszukiwa� lub w�asne sumienie, powtarzaj�c z zas�yszanych zda� to, kt�re zdawa�o si� go najbardziej uniewinnia�:</p><p>� <emphasis>Extrema necessitas extremis nititur rationibus!</emphasis></p><p>Lecz gdy przechodz�c mimo licznej grupy szlachty us�ysza� jeszcze z ust pana Jurzyca: �Bli�szy on nam ni� Jan Kazimierz!� � w�wczas twarz jego wypogodzi�a si� zupe�nie. Samo por�wnanie i zestawienie go z kr�lem pochlebia�o jego dumie, wi�c zbli�y� si� zaraz do pana Jurzyca i rzek�:</p><p>� Macie racj�, panie bracie, bo w Janie Kazimierzu na garniec krwi tylko kwarta litewskiej, a we mnie nie masz innej... Je�eli za� dot�d kwarta garncowi rozkazywa�a, to od was, pan�w braci, zale�y to zmieni�.</p><p>� My te� garncem gotowi pi� zdrowie waszej ksi���cej mo�ci! � odrzek� pan Jurzyc.</p><p>� O, to� mi wa�� w my�l utrafi�. Weselcie si�, panowie bracia! Chcia�bym ca�� Litw� tu sprosi�.</p><p>� Trzeba by j� na to jeszcze lepiej okroi� � rzek� pan Szczaniecki z Dalnowa, cz�owiek �mia�y i ostry zar�wno w j�zyku, jak w szabli.</p><p>� Co wa�� przez to rozumiesz? � pyta� ksi��� utkwiwszy w niego oczy.</p><p>� �e serce waszej ksi���cej mo�ci od Kiejdan obszerniejsze.</p><p>Radziwi�� u�miechn�� si� z przymusem i poszed� dalej.</p><p>W tej chwili te� zbli�y� si� do niego marsza�ek z doniesieniem, �e wieczerza gotowa. T�umy pocz�y p�yn�� za ksi�ciem, jakoby rzeka, do tej samej sali, w kt�rej niedawno unia ze Szwecj� zosta�a og�oszona. Tam marsza�ek usadzi� wedle godno�ci zaproszonych, wymieniaj�c ka�dego z imienia i urz�du. Ale wida�, �e rozkazy ksi���ce by�y i pod tym wzgl�dem naprz�d wydane, gdy� Kmicicowi dosta�o si� miejsce mi�dzy miecznikiem rosie�skim a pann� Aleksandr�.</p><p>W obojgu a� zadrga�y serca, gdy us�yszeli swe nazwiska razem wymienione i oboje zawahali si� w pierwszej chwili: lecz przysz�o im zapewne na my�l, �e opiera� si� by�oby to samo, co �ci�ga� na si� oczy wszystkich obecnych, wi�c siedli obok siebie. By�o im �le i ci�ko. Pan Andrzej postanowi� sobie by� oboj�tnym, jakoby siedzia�a ko�o niego obca osoba. Wkr�tce jednak zrozumia�, �e ani on nie potrafi by� tak oboj�tnym, ani ta s�siadka nie jest tak obc�, aby mogli zacz�� z sob� zwyczajn� rozmow�. Owszem, oboje to zmiarkowali, �e w tym t�umie os�b i najrozmaitszych uczu�, spraw, nami�tno�ci on my�li tylko o niej, ona o nim, i w�a�nie dlatego tak im trudno. Bo oboje nie chcieli i nie mogli wypowiedzie� szczerze, jasno i otwarcie wszystkiego, co im le�a�o na sercu. Mieli za sob� przesz�o��, ale nie mieli przysz�o�ci. Dawne uczucia, ufno��, znajomo�� nawet, wszystko by�o potargane. Nie by�o nic pomi�dzy nimi wsp�lnego, opr�cz uczucia zawodu i �alu. Gdyby i to ostatnie ogniwo p�k�o, byliby w�a�nie swobodniejsi; lecz czas tylko m�g� przynie�� zapomnienie, obecnie by�o na to za wcze�nie.</p><p>Kmicicowi tak by�o �le, �e prawie m�k� cierpia�, a jednak za nic w �wiecie nie by�by odst�pi� tego miejsca, kt�re mu marsza�ek wyznaczy�. Uchem �owi� szelest jej sukni, baczy�, udaj�c, �e nie baczy, na ka�dy jej ruch; odczuwa� ciep�o bij�ce od niej i wszystko to razem sprawia�o mu jak�� bolesn� rozkosz.</p><p>Po chwili pozna�, �e i ona r�wnie jest czujna, cho� niby na niego nie zwa�a. Porwa�a go nieprzezwyci�ona ch�� spojrzenia na ni�, wi�c zacz�� strzyc uko�nie oczyma, p�ki nie ujrza� jasnego czo�a, oczu nakrytych ciemnymi rz�sami i bia�ej, nie pomalowanej barwiczk� jak u innych pa� twarzy.</p><p>By�o zawsze w tej twarzy co� tak dla niego poci�gaj�cego, �e a� serce w biednym kawalerze zadrga�o z �alu i b�lu. ��eby za� taka zawzi�to�� w tak anielskiej urodzie mie�ci� si� mog�a!� � pomy�la� sobie. Lecz uraza by�a zbyt g��boka, wi�c wkr�tce doda� w duszy: �Nic mi po tobie, niech ci� inny bierze!�</p><p>I nagle poczu�, �e gdyby �w jaki� �inny� spr�bowa� tylko skorzysta� z jego pozwolenia, to by go na sieczk� posieka�. Na sam� my�l o tym chwyci� go gniew straszny. Uspokoi� si� dopiero, gdy sobie przypomnia�, �e to przecie on sam, nie kto inny przy niej siedzi, i �e nikt, przynajmniej w tej chwili, o ni� nie zabiega.</p><p>�Tedy jeszcze raz na ni� spojrz�, a potem si� w drug� stron� zwr�c� � pomy�la�.</p><p>I zn�w pocz�� strzyc ku niej z ukosa, ale w�a�nie w tej chwili ona uczyni�a to� samo, i oboje spu�cili co pr�dzej oczy, upokorzeni ogromnie, jakoby na grzechu z�apani.</p><p>Panna Aleksandra toczy�a r�wnie� walk� z sob�. Ze wszystkiego, co zasz�o, z post�powania Kmicica w Billewiczach, ze s��w Zag�oby i Skrzetuskiego, pozna�a, �e Kmicic b��dzi�, ale nie by� tyle winny, nie zas�ugiwa� na tak� pogard�, na takie bezwzgl�dne pot�pienie, jak poprzednio s�dzi�a. Przecie on to tamtych zacnych ludzi od �mierci uwolni�, przecie tyle w nim by�o jakiej� wspania�ej dumy, �e wpad�szy w ich r�ce, maj�c przy sobie list, kt�ry m�g� go uniewinni�, a przynajmniej od �mierci uchroni�, nie pokaza� jednak tego listu, nie rzek� ani s�owa i poszed� na �mier� z podniesion� g�ow�.</p><p>Ole�ka, chowana przez starego �o�nierza stawiaj�cego pogard� �mierci na czele wszystkich innych cn�t, wielbi�a m�stwo z ca�ego serca, wi�c nie mog�a si� oprze� mimowolnemu podziwowi dla tej rogatej, rycerskiej fantazji, kt�r� mo�na by�o chyba razem z dusz� z cia�a wyp�dzi�.</p><p>Zrozumia�a i to, �e je�li Kmicic Radziwi��owi s�u�y�, to z zupe�n� dobr� wiar� � jak�� wi�c krzywd� by�o dla� pos�dzenie o rozmy�ln� zdrad�! A jednak ona pierwsza wyrz�dzi�a mu t� krzywd�, nie oszcz�dzi�a mu ani obelgi, ani wzgardy � nie chcia�a mu przebaczy� nawet wobec �mierci!</p><p>�Nagr�d� krzywd� � m�wi�o jej serce � wszystko si� mi�dzy wami sko�czy�o, ale� mu to powinna wyzna�, �e� go niesprawiedliwie s�dzi�a. D�u�na� w tym jeszcze i sobie...�</p><p>Lecz by�o w tej pannie tak�e dumy niema�o, a mo�e nawet i nieco zawzi�to�ci; wi�c wnet jej przysz�o na my�l, �e �w kawaler pewnie ju� o takie zado��uczynienie nie stoi, i a� rumie�ce na twarz jej wytrys�y.</p><p>�Skoro nie stoi, niech�e si� obejdzie!� � rzek�a sobie w duszy.</p><p>Wszak�e sumienie m�wi�o dalej, �e czy pokrzywdzony o krzywd� stoi, czy nie stoi, wynagrodzi� j� trzeba; lecz z drugiej strony i duma przytacza�a coraz nowe argumenta:</p><p>�Je�liby s�ucha� � co by� mo�e � nie chcia�, przysz�oby si� tylko pr�no wstydu naje��. A po wt�re: winien czy nie winien, rozmy�lnie czyni czy te� przez za�lepienie, do��, �e ze zdrajcami trzyma, z nieprzyjaci�mi ojczyzny, i pomaga im j� gubi�. Na jedno ojczy�nie wyjdzie, czy mu rozumu brak, czy uczciwo�ci. B�g go mo�e uniewinni�, ludzie musz� i powinni pot�pi�, i miano zdrajcy przy nim zostanie. Tak jest! Je�li i nie winien, azali nie s�uszna takim pogardza�, kt�ry tyle nawet rozmys�u nie ma, �eby z�o od dobrego, wyst�pek od cnoty odr�ni�?...�</p><p>Tu gniew porwa� pann� i policzki jej pocz�y pa�a�.</p><p>�Zamilcz�! � rzek�a sobie. � Niech cierpi, na co zas�u�y�. P�ki skruchy nie widz�, p�ty mam prawo pot�pia�...�</p><p>Po czym zwr�ci�a wzrok ku Kmicicowi, jakby chc�c si� przekona�, czy skruchy ju� w jego twarzy nie wida�. Wtedy to w�a�nie nast�pi�o spotkanie si� ich oczu, po kt�rym tak zawstydzili si� oboje.</p><p>Skruchy Ole�ka mo�e w twarzy kawalera nie dojrza�a, ale dojrza�a b�l i zm�czenie wielkie; dojrza�a, �e ta twarz by�a tak wyblad�a jak po chorobie; wi�c lito�� j� wzi�a g��boka, �zy jej nap�ywa�y przemoc� do oczu i schyli�a si� jeszcze mocniej nad sto�em, a�eby wzruszenia nie zdradzi�.</p><p>A tymczasem uczta o�ywia�a si� z wolna.</p><p>Z pocz�tku widocznie wszyscy byli pod ci�kim wra�eniem, lecz w miar� kielich�w przybywa�o fantazji ucztuj�cym. Gwar wzmaga� si�.</p><p>Na koniec ksi��� wsta�.</p><p>� Mo�ci panowie, prosz� o g�os!</p><p>� Ksi��� pan chce m�wi�!... Ksi��� pan chce m�wi�! � wo�ano ze wszystkich stron.</p><p>� Pierwszy toast wznosz� za zdrowie najja�niejszego kr�la szwedzkiego, kt�ry pomoc przeciw nieprzyjacio�om nam daje i w�adn�c tymczasem t� krain�, nie wprz�d j� zda, a� spok�j zaprowadzi. Wsta�cie, mo�ci panowie, bo to zdrowie pije si� stoj�cy.</p><p>Biesiadnicy wstali pr�cz niewiast i spe�nili kielichy, ale bez okrzyk�w, bez zapa�u. Pan Szczaniecki z Dalnowa pomrukiwa� co� do s�siad�w, a ci gry�li w�sy, by si� nie roz�mia�, widocznie dworowa� sobie z kr�la szwedzkiego.</p><p>Dopiero gdy ksi��� wni�s� drugie zdrowie �kochanych go�ci�, �askawych na Kiejdany, kt�rzy przybyli nawet i z dalekich stron, aby za�wiadczy� o ufno�ci swej w zamiary gospodarza � odpowiedzia� mu gromki okrzyk:</p><p>� Dzi�kujemy! Dzi�kujemy z serca!</p><p>� Zdrowie ksi�cia pana!</p><p>� Naszego Hektora litewskiego!</p><p>� Niech �yje! Niech �yje ksi��� hetman, wojewoda nasz!</p><p>Wtem pan Jurzyc, ju� troch� pijany, zakrzykn�� ca�� si�� p�uc:</p><p>� Niech �yje Janusz Pierwszy, wielki ksi��� litewski!</p><p>Radziwi�� poczerwienia� ca�y jak panna, kt�r� dziewos��bi�, ale zmiarkowawszy, �e zgromadzeni milcz� g�ucho i pogl�daj� na niego ze zdumieniem, rzek�:</p><p>� W waszej i to mocy, ale za wcze�nie mi wa�pan �yczysz, panie Jurzyc, za wcze�nie!</p><p>� Niech �yje Janusz Pierwszy, wielki ksi��� litewski! � powt�rzy� z uporem pijanego pan Jurzyc.</p><p>Pan Szczaniecki wsta� z kolei i wzni�s� kielich.</p><p>� Tak jest! � rzek� z zimn� krwi�. � Wielki ksi��� litewski, kr�l polski i cesarz niemiecki!</p><p>Zn�w nasta�a chwila milczenia � nagle biesiadnicy wybuchli naraz �miechem. Oczy wysz�y im na wierzch, w�sy porusza�y si� na zaczerwienionych twarzach i �miech wstrz�sa� ich cia�a, odbija� si� od sklepie� sali i trwa� d�ugo, a jak nagle powsta�, tak nagle i obumar� na wszystkich ustach na widok twarzy hetma�skiej, kt�ra mieni�a si� jak t�cza.</p><p>Radziwi�� pohamowa� jednak straszny gniew, kt�ry pochwyci� go za piersi, i rzek�:</p><p>� Wolne �arty, panie Szczaniecki!</p><p>Szlachcic wyd�� usta i nie zmieszany wcale odpowiedzia�:</p><p>� I to tron elekcyjny, a ju� te� za wiele nie mo�em waszej ksi���cej mo�ci �yczy�. Je�li jako szlachcic mo�esz wasza ksi���ca mo�� zosta� kr�lem polskim, to jako ksi��� Rzeszy Niemieckiej mo�esz i na godno�� cesarsk� by� podniesiony. Tak ci daleko lub blisko do jednego jak do drugiego, a kto ci tego nie �yczy, niech wstanie, wnet go tu na szable we�miem.</p><p>Tu zwr�ci� si� do biesiadnik�w:</p><p>� Wsta�, kto nie �yczysz cesarskiej niemieckiej korony panu wojewodzie wile�skiemu!</p><p>Oczywi�cie nikt nie wsta�. Nie �miano si� ju� r�wnie�, bo w g�osie pana Szczanieckiego tyle by�o bezczelnej z�o�liwo�ci, �e wszystkich ogarn�� mimowolny niepok�j, co te� si� stanie...</p><p>Lecz nie sta�o si� nic, jeno ochota do uczty si� popsu�a. Pr�no s�u�ba dworska nape�nia�a co chwila kielichy. Wino nie mog�o rozp�dzi� pos�pnych my�li w g�owach ucztuj�cych ani coraz wi�kszego niepokoju. Radziwi�� z trudno�ci� r�wnie� pokrywa� z�o��, bo czu�, �e dzi�ki toastom pana Szczanieckiego zmala� w oczach zebranej szlachty i �e umy�lnie lub niechc�cy szlachcic �w wszczepi� przekonanie w zebran� szlacht�, i� wojewodzie wile�skiemu nie bli�ej do wielkoksi���cego tronu jak do korony niemieckiej. Wszystko obr�cone by�o w �art, w po�miewisko � a przecie uczta po to w znacznej cz�ci by�a wydana, aby umys�y z przysz�ym panowaniem radziwi��owskim oswoi�. Co wi�cej, chodzi�o Radziwi��owi i o to, aby takie o�mieszenie jego nadziei nie oddzia�a�o �le i na oficer�w w spraw� wtajemniczonych. Jako� na ich twarzach malowa�o si� g��bokie zniech�cenie.</p><p>Ganchof spe�nia� kielich za kielichem i unika� wzroku ksi���cego, a Kmicic nie pi�, ale patrzy� w st� przed sob� z namarszczon� brwi�, jak gdyby rozmy�la� nad czym lub toczy� walk� wewn�trzn�. Radziwi�� zadr�a� na my�l, �e w tym umy�le lada chwila mo�e zab�ysn�� �wiat�o i wydoby� prawd� z cieni�w, a w�wczas ten oficer, stanowi�cy jedyne ogniwo ��cz�ce resztki polskich chor�gwi ze spraw� radziwi��owsk�, potarga owe ogniwo, cho�by z nim razem mia� sobie i serce z piersi wyszarpn��.</p><p>Kmicic a� nadto ci�y� ju� Radziwi��owi i gdyby nie to dziwne znaczenie, jakie nada� mu zbieg wypadk�w, by�by od dawna pad� ofiar� swej zuchwa�o�ci i hetma�skiego gniewu. Ale ksi��� myli� si�, pos�dzaj�c go w tej chwili o wrogie sprawie my�li, bo pan Andrzej ca�y by� zaj�ty Ole�k� i ow� g��bok� rozterk�, jaka ich rozdziela�a.</p><p>Chwilami wydawa�o mu si�, �e kocha t� dziewczyn� obok siedz�c� wi�cej ni� �wiat ca�y, to zn�w tak� do niej odczuwa� nienawi��, �e zada�by jej �mier�, gdyby m�g� � jej, ale zarazem i sobie.</p><p>�ycie tak mu si� powik�a�o, �e sta�o si� dla tej prostej natury zbyt trudnym. Wi�c czu� to, co czuje dziki zwierz omotany sieci�, z kt�rej nie mo�e si� wypl�ta�.</p><p>Niespokojny i pos�pny nastr�j ca�ej uczty rozdra�nia� go do najwy�szego stopnia. By�o mu po prostu niezno�nie.</p><p>Uczta za� pos�pnia�a z ka�d� chwil�. Obecnym wydawa�o si�, �e ucztuj� pod dachem z o�owiu, kt�ry wspiera si� na ich g�owach.</p><p>Tymczasem nowy go�� wszed� do sali. Ksi��� ujrzawszy go zakrzykn��:</p><p>� To pan Suchaniec, od brata Bogus�awa! Pewno z listami?</p><p>Nowo przyby�y sk�oni� si� nisko.</p><p>� Tak jest, ja�nie o�wiecony ksi���!... Jad� prosto z Podlasia.</p><p>� Daj�e wa�pan listy, a sam siadaj za sto�em. Ichmo�ciowie wybacz�, �e czytania nie od�o��, cho� przy uczcie siedzimy, bo mog� si� znale�� nowiny, kt�rymi si� b�d� chcia� z waszmo�ciami podzieli�. Panie marsza�ku, prosz� tam pami�ta� o mi�ym po�le.</p><p>To m�wi�c ksi��� wzi�� z r�k pana Sucha�ca paczk� list�w i pocz�� pospiesznie �ama� piecz�� pierwszego z brzegu.</p><p>Obecni utkwili ciekawe oczy w jego twarzy i starali si� odgadn�� z niej tre�� pisma. Pierwszy list jednak�e nie zwiastowa� widocznie nic pomy�lnego, bo oblicze ksi���ce zasz�o krwi� i oczy zab�ys�y mu dzikim gniewem.</p><p>� Panowie bracia! � rzek� hetman � ksi��� Bogus�aw donosi mi, �e ci, co woleli si� konfederowa� ni� na nieprzyjaciela pod Wilno i��, teraz w�o�ci moje na Podlasiu pustosz�. �atwiej�e po wsiach z babami wojowa�!... Godni rycerze!... Ani s�owa!... Nic to! Nagroda ich nie minie!...</p><p>Po czym wzi�� drugi list, ale zaledwie na� okiem rzuci�, twarz rozja�ni�a mu si� u�miechem triumfu i rado�ci.</p><p>� Wojew�dztwo sieradzkie podda�o si� Szwedom! � zakrzykn�� � i w �lad za Wielkopolsk� przyj�o protekcj� Karola Gustawa.</p><p>A po chwili znowu:</p><p>� Ow� ostatnia poczta! Dobra nasza, mo�ci panowie! Jan Kazimierz pobit pod Widaw� i �arnowem!... Wojsko go odst�puje! Sam on na Krak�w si� cofa, Szwedzi id� za nim. Pisze mi brat, �e i Krak�w musi upa��.</p><p>� Cieszmy si�, mo�ci panowie! � rzek� dziwnym g�osem pan Szczaniecki.</p><p>� Tak, cieszmy si�! � powt�rzy� hetman nie zauwa�ywszy tonu, jakim si� Szczaniecki odezwa�.</p><p>I rado�� bi�a od ca�ej osoby ksi���cej, twarz sta�a si� w jednej chwili jakby m�odsz�, oczy nabra�y blasku; dr��cymi ze szcz�cia r�koma rozerwa� piecz�� ostatniego listu, spojrza�, rozpromieni� si� ca�y jak s�o�ce i krzykn��:</p><p>� Warszawa wzi�ta!... Niech �yje Karol Gustaw!</p><p>Tu dopiero spostrzeg�, �e wra�enie, jakie owe wiadomo�ci wywieraj� na obecnych, jest zupe�nie inne od tego, jakiego sam doznawa�. Wszyscy bowiem siedzieli w milczeniu, spogl�daj�c niepewnym wzrokiem przed siebie. Niekt�rzy marszczyli brwi, inni pozakrywali twarze r�koma. Nawet dworacy hetma�scy, nawet ludzie s�abego ducha nie �mieli na�ladowa� rado�ci ksi���cej na wie��, �e Warszawa wzi�ta, �e Krak�w upa�� musi i �e wojew�dztwa jedno po drugim odst�puj� prawego pana i poddaj� si� nieprzyjacielowi.By�o przy tym co� potwornego w tym zadowoleniu, z jakim naczelny w�dz po�owy wojsk Rzeczypospolitej i jeden z najwy�szych jej senator�w oznajmia� o jej kl�skach. Ksi��� zmiarkowa�, �e trzeba z�agodzi� wra�enie.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� � pierwszy bym p�aka� razem z wami, gdyby sz�o o szkod� Rzeczypospolitej, ale tu Rzeczpospolita szkody nie ponosi, jeno pana zmienia. Zamiast niefortunnego Jana Kazimierza b�dzie mia�a wojownika wielkiego i szcz�liwego. Widz� ju� wszystkie wojny uko�czone i nieprzyjaci� pobitych.</p><p>� Ma wasza ksi���ca mo�� racj�! � odrzek� Szczaniecki. � Kubek w kubek to samo powiadali Radziejowski i Opali�ski pod Uj�ciem. Cieszmy si�, mo�ci panowie! Na pohybel Janowi Kazimierzowi!...</p><p>To rzek�szy pan Szczaniecki odsun�� z �oskotem krzes�o, wsta� i wyszed� z sali.</p><p>� Win najlepszych, jakie s� w piwnicach! � zakrzykn�� ksi���.</p><p>Pan marsza�ek pobieg� spe�ni� rozkazy. W sali zawrza�o jak w ulu. Gdy pierwsze wra�enie min�o, szlachta pocz�a rozprawia� nad wiadomo�ciami i dyskutowa�. Wypytywano pana Sucha�ca o szczeg�y z Podlasia i przyleg�ego Mazowsza, kt�re ju� Szwedzi zaj�li.</p><p>Po chwili wtoczono do sali smoliste ankary i pocz�to odbija� w nich gwo�dzie. Humory o�ywi�y si� i stopniowo stawa�y si� coraz lepsze.</p><p>Coraz cz�stsze g�osy j�y powtarza�: �Sta�o si�! Nie ma ju� rady!� � �Mo�e b�dzie lepiej! Trzeba si� zgodzi� z fortun�!� � �Ksi��� nie da nas ukrzywdzi�!� � �Lepiej nam ni� innym... Niech �yje Janusz Radziwi��, wojewoda nasz, hetman i ksi���!�</p><p>� Wielki ksi��� litewski! � krzykn�� znowu pan Jurzyc.</p><p>Ale tym razem nie odpowiedzia�o mu ju� milczenie ani �miech � owszem, kilkadziesi�t zachryp�ych gardzieli rykn�o naraz:</p><p>� �yczym tego! Z serca i duszy �yczym! Niech nam �yje! Niech panuje!</p><p>Magnat wsta� z twarz� czerwon� jak szmat purpury.</p><p>� Dzi�kuj� wam, panowie bracia!... � rzek� powa�nie.</p><p>W sali od �wiate� i oddech�w ludzkich uczyni�o si� duszno jak w �a�ni.</p><p>Panna Aleksandra przechyli�a si� przez Kmicica ku miecznikowi rosie�skiemu.</p><p>� S�abo mi � rzek�a � chod�my st�d.</p><p>Jako� twarz jej by�a blada, a na czole l�ni�y krople potu.</p><p>Lecz miecznik rosie�ski rzuci� niespokojnym wzrokiem na hetmana w obawie, czy mu porzucenie sto�u nie b�dzie za z�e poczytane. W polu by� to odwa�ny �o�nierz, lecz z ca�ej duszy ba� si� Radziwi��a.</p><p>Tymczasem, na domiar z�ego hetman rzek� w tej chwili:</p><p>� Wr�g m�j, kto ze mn� wszystkich toast�w do dna nie spe�ni, bom dzi� wes�!</p><p>� S�ysza�a�? � rzek� miecznik.</p><p>� Stryju, ja nie mog� d�u�ej, mnie s�abo! � rzek�a b�agalnym g�osem Ole�ka.</p><p>� To odejd� sama � odpowiedzia� miecznik.</p><p>Panna wsta�a usi�uj�c wymkn�� si� tak, aby niczyjej uwagi nie zwr�ci�; lecz si� jej brak�o i chwyci�a w niemocy za por�cz krzes�a.</p><p>Nagle obj�o j� silne rycerskie rami� i podtrzyma�o ju� prawie mdlej�c�.</p><p>� Ja wa�pann� odprowadz�! � rzek� pan Andrzej.</p><p>I nie pytaj�c o pozwolenie obj�� jej kibi� jakoby �elazn� obr�cz�, lecz ona ci�y�a mu coraz bardziej, wreszcie nim doszli do drzwi, zwis�a bezw�adnie na jego ramieniu.</p><p>W�wczas on wzi�� j� na r�ce, tak lekko jak dziecko, i wyni�s� z sali.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Tego� wieczora, po sko�czonej uczcie, pan Andrzej pragn�� koniecznie widzie� si� z ksi�ciem, ale odpowiedziano mu, �e ksi��� zaj�ty jest tajemn� rozmow� z panem Sucha�cem.</p><p>Przyszed� wi�c nazajutrz z rana i natychmiast zosta� przed oblicze pa�skie przypuszczony.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� � przyszed�em z pro�b�.</p><p>� Co chcesz, abym dla ci� uczyni�?</p><p>� Nie mog� tu d�u�ej �y�. Ka�dy dzie� wi�ksza dla mnie m�ka. Nic tu po mnie w Kiejdanach. Niech wasza ksi���ca mo�� wymy�li mi jak� funkcj�, niech mnie wy�le, gdzie chce. S�ysza�em, �e pu�ki maj� na Zo�tare�k� rusza�. P�jd� z nimi.</p><p>� Rad by Zo�tare�ko poha�asowa� z nami, ale mu nijak do nas, bo tu ju� szwedzka protekcja, a my te� na niego bez Szwed�w nie mo�emy... Graf Magnus okrutnie wolno si� posuwa i wiadomo dlaczego! Dlatego, �e mi nie ufa. Ale tak�e ci to �le w Kiejdanach przy naszym boku?</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� na mnie �askaw, a przecie tak mi �le, i� i wypowiedzie� nie umiem. Prawd� m�wi�c, my�la�em, �e inaczej wszystko p�jdzie... My�la�em, �e b�dziem si� bili, �e �y� b�dziem w ogniu i w dymie, na kulbace dzie� i noc. Do tego mnie B�g stworzy�. A tu sied�, s�uchaj rozpraw i dysput, gnij w bezczynno�ci albo poluj na swoich, zamiast na nieprzyjaciela... Nie mog� wytrzyma�, po prostu nie mog�... Wol� sto razy �mier�, jak mi B�g mi�y! Czysta m�ka!</p><p>� Wiem ju�, z czego ta desperacja pochodzi. Amory to, nic wi�cej! Gdy podstarzejesz, b�dziesz si� �mia� z tych m�k. Widzia�em to wczoraj, �e�cie na siebie z t� dziewczyn� krzywi i coraz krzywsi.</p><p>� Nic mi do niej, a jej do mnie. Co by�o, to si� i sko�czy�o!</p><p>� A co to, ona wczoraj zachorowa�a?</p><p>� Tak jest.</p><p>Ksi��� milcza� przez chwil�.</p><p>� Radzi�em ci ju� i jeszcze raz radz� � rzek� hetman � je�eli ci o ni� chodzi, to j� bierz, z jej wol� lub bez woli. Ka�� wam �lub da�. B�dzie troch� krzyku i p�aczu... Nic to! Po �lubie we�miesz j� do swojej kwatery... i je�li nazajutrz jeszcze b�dzie p�aka�a, to� ba-i-bardzo!</p><p>� Ja prosz� waszej ksi���cej mo�ci o jak�� funkcj� wojskow�, nie o �lub! � odrzek� szorstko Kmicic.</p><p>� Tedy jej nie chcesz?</p><p>� Nie chc�. Ni ja jej, ni ona mnie! Cho�by si� te� dusza we mnie podar�a, nie b�d� jej o nic prosi�. Chcia�bym jeno by� jak najdalej, a�eby o wszystkim zapomnie�, p�ki mi si� rozum nie pomiesza. Tu nie ma nic do roboty, a bezczynno�� ze wszystkiego najgorsza, bo zmartwienie cz�owieka trawi jako choroba. Niech wasza ksi���ca mo�� przypomni sobie, jak jej wczoraj jeszcze by�o ci�ko, p�ki nowiny dobre nie przysz�y... Tak mnie jest dzi� i tak b�dzie. Co mam robi�? Za g�ow� si� u�api�, by jej gorzkie my�li nie rozerwa�y, i siedzie�? Co tu wysiedz�? B�g wie, co to za czasy, B�g wie, co to za jaka� wojna, kt�rej zrozumie� ani umys�em obj�� nie mog�... od czego jeszcze ci�ej. Ot, jak mi B�g mi�y, je�li wasza ksi���ca mo�� mnie jako nie u�yjesz, tedy chyba uciekn�, watah� zbior� i b�d� bi�...</p><p>� Kogo? � spyta� ksi���.</p><p>� Kogo? � P�jd� pod Wilno i b�d� urywa�, jakom Chowa�skiego urywa�. Pu�� wasza ksi���ca mo�� ze mn� moj� chor�giew, to i wojna si� zacznie!</p><p>� Twoja chor�giew tu mi potrzebna przeciw wewn�trznemu nieprzyjacielowi.</p><p>� To� to i b�l, to� to i m�ka w Kiejdanach z za�o�onymi r�koma str�owa� albo si� za jakim Wo�odyjowskim ugania�, kt�rego by si� przy strzemieniu za towarzysza mie� wola�o.</p><p>� Ja funkcj� dla ciebie mam � rzek� ksi���. � Pod Wilno ci� nie puszcz� ani chor�gwi ci nie dam. Je�eli za� wbrew mojej woli post�pisz i zebrawszy watah� pojedziesz, to wiedz, �e tym samym przestaniesz mi s�u�y�.</p><p>� Ale ojczy�nie si� przys�u��!</p><p>� Ten ojczy�nie s�u�y, kto mnie s�u�y. Ju�em ci� o tym przekona�. Przypomnij sobie tak�e, �e� mi zaprzysi�g�. Na koniec, gdy na wolentariusza wyjdziesz, to zarazem wyjdziesz spod mojej inkwizycji, a tam s�dy z wyrokami na ci� czekaj�... Dla w�asnego dobra nie powiniene� tego czyni�.</p><p>� Co tam teraz s�dy znacz�!</p><p>� Za Kownem nic, ale tu, gdzie jeszcze kraj spokojny, nie usta�y dot�d funkcjonowa�. Mo�esz si� wprawdzie nie stawi�, ale wyroki zapadn� i b�d� nad tob� ci��y�y a� do spokojniejszych czas�w. Kogo raz do tr�by w�o��, temu i w dziesi�� lat przypomn�, a ju� szlachta lauda�ska przypilnuje, by ci nie przepomniano.</p><p>� �eby prawd� waszej ksi���cej mo�ci powiedzie�, jak przyjdzie pokuta, to si� i poddam. Dawniej got�w by�em z ca�� Rzecz�pospolit� wojn� prowadzi� i z wyrok�w tyle sobie robi�, ile nieboszczyk pan �aszcz, kt�ry kaza� sobie nimi deli� podszy�... Ale teraz jakowa� bol�czka wyros�a mi na sumieniu. Cz�ek si� boi zabrn�� dalej, ni�by chcia�, i niepok�j duszny o wszystko go toczy.</p><p>� Taki �e� skrupulat? Ale mniejsza z tym! Powiedzia�em ci, �e je�li chcesz st�d jecha�, to funkcj� dla ciebie mam i bardzo zacn�. Ganchof mi o ni� w oczy lezie i przymawia si� ka�dego dnia. Ju� my�la�em, �eby mu j� da�... Wszelako nie mo�e to by�, gdy� trzeba mi tam kogo� znacznego, z nie lada jakim nazwiskiem i nie obcym, ale polskim, kt�re by samo przez si� �wiadczy�o, �e nie wszyscy mnie opu�cili i �e s� jeszcze mo�ni obywatele, kt�rzy ze mn� trzymaj�... Ty� mi wraz do tego, ile �e i fantazj� masz dobr�, i wolisz, �eby si� tobie k�aniano, ni� �eby� sam si� mia� k�ania�.</p><p>� O co idzie waszej ksi���cej mo�ci?</p><p>� Trzeba jecha� w dalsz� podr�...</p><p>� Dzi� gotowym!</p><p>� I swoim kosztem, bo u mnie z pieni�dzmi kuso. Jedne intraty nieprzyjaciel zaj��, drugie swoi pustosz�, a wszystko nie dochodzi w por�; ca�e za� wojsko, kt�re przy mnie jest, przesz�o teraz na m�j koszt. Pewnie mi pan podskarbi, kt�ry u mnie pod kluczem siedzi, grosza nie u�yczy, raz dlatego, �eby nie chcia�, po wt�re, �e sam nie ma. Co jest grosza publicznego, to bior� nie pytaj�c; ale si�a� to go jest? Od Szwed�w za� wszystkiego pr�dzej dostaniesz ni� pieni�dzy, bo im si� samym na widok ka�dego szel�ga r�ce trz�s�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� niepotrzebnie si� nad tym rozwodzi! Je�li pojad�, to swoim kosztem.</p><p>� Ale tam trzeba znacznie wyst�pi�, nie �a�owa�!...</p><p>� Nic ja nie b�d� �a�owa�!</p><p>Oblicze hetmana rozja�ni�o si�, bo rzeczywi�cie gotowizny nie mia�, chocia� niedawno Wilno zrabowa�, a przy tym chciwy by� z natury. Prawd� by�o r�wnie� i to, �e intraty z niezmierzonych jego d�br, ci�gn�cych si� od Inflant po Kij�w i od Smole�ska po Mazowsze, przesta�y w istocie wp�ywa�, a koszta na wojsko z ka�dym dniem ros�y.</p><p>� To mi si� podoba! � rzek�. � Ganchof zaraz by mi zacz�� w skrzynie puka�, a ty� cz�ek inny. S�uchaj tedy, o co chodzi.</p><p>� S�ucham pilnie.</p><p>� Naprz�d pojedziesz na Podlasie. <emphasis>Periculosa</emphasis> to droga, bo tam s� konfederaci, kt�rzy z obozu wyszli i przeciw mnie czyni�. Jak im si� wykr�cisz, to twoja rzecz. �w Jakub Kmicic mo�e by ci� oszcz�dzi�, ale strze� si� Horotkiewicza, �eromskiego, a zw�aszcza Wo�odyjowskiego z jego lauda�sk� kompani�.</p><p>� By�em ja ju� w ich r�ku i nic mi si� nie sta�o.</p><p>� To dobrze. Wst�pisz do Zab�udowa, gdzie siedzi Harasimowicz. Przyka�esz mu, �eby co mo�na grosiwa z intrat, z podatk�w publicznych i sk�d mo�na �ci�gn�� i mnie odes�a�, ale nie tu, jeno do Tyl�y, gdzie s� ju� rzeczy moje. Co b�dzie m�g� zastawi� z d�br albo z inwentarzy, niech zastawi! Co b�dzie mo�na wzi�� od �yd�w, niech we�mie... Po wt�re, niech o konfederatach my�li, �eby ich jako pogubi�. Ale to ju� nie twoja g�owa, dam mu w�asnor�czn� instrukcj�. Ty mu list oddaj i ruszaj zaraz do Tykocina, do ksi�cia Bogus�awa.</p><p>Tu hetman przerwa� i pocz�� oddycha� g�o�no, bo d�u�sze m�wienie m�czy�o go bardzo. Kmicic wpatrywa� si� w niego chciwie, bo mu si� dusza wydziera�a do odjazdu. I czu�, �e ta podr�, pe�na spodziewanych przyg�d, b�dzie balsamem na jego wn�trzne zgryzoty.</p><p>Hetman po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Za g�ow� si� bior�, dlaczego ksi��� Bogus�aw siedzi jeszcze na Podlasiu?... Dla Boga! Mo�e zgubi� mnie i siebie. Pilnie uwa�aj na to, co m�wi�, bo chocia� oddasz mu moje listy, trzeba, �eby� umia� �ywym s�owem je poprze� i wyt�umaczy� wszystko, co si� napisa� nie da. Ow� wiedz o tym, �e wczorajsze wie�ci by�y dobre, ale nie tak dobre, jakem szlachcie powiedzia�, a nawet i nie tak dobre, jakem sam zrazu my�la�. Szwedzi wprawdzie g�r�: zaj�li Wielkopolsk�, Mazowsze, Warszaw�, wojew�dztwo sieradzkie podda�o im si�, goni� Jana Kazimierza pod Krak�w i Krak�w obiegn�, jak B�g w niebie. Czarniecki ma go broni�, �w �wie�o wypieczony senator, ale musz� przyzna�, �o�nierz dobry. Kto mo�e przewidzie�, co si� stanie?... Szwedzi wprawdzie umiej� zdobywa� fortece, a nie by�o nawet czasu na wzmocnienie Krakowa. Wszelako ten pstry kasztelanik mo�e si� trzyma� miesi�c, dwa, trzy. Dziej� si� czasem takie cuda, jako wszyscy pami�tamy pod Zbara�em... Ow�, je�li si� b�dzie zaci�cie trzyma�, diabe� mo�e wszystko na wspak obr�ci�. Ucz si� arkan�w polityki. Wiedz tedy naprz�d, �e w Wiedniu nie b�d� ch�tnym okiem patrze� na rosn�c� pot�g� szwedzk� i mog� pomoc da�... Tatarzy te�, wiem to dobrze, sk�onni s� pomaga� Janowi Kazimierzowi, na kozactwo i Moskw� nawa�em rusz�, a w�wczas wojska ukrainne pod Potockim przyjd� na pomoc... Desperat dzi� Jan Kazimierz, a jutro mo�e jego szcz�cie przewa�y�...</p><p>Tu ksi��� musia� zn�w da� wypoczynek strudzonym piersiom, a pan Andrzej dziwnego do�wiadcza� uczucia, z kt�rego sam sobie na razie nie umia� sprawy zda�. Oto on, stronnik radziwi��owski i szwedzki, czu� jakby rado�� wielk� na my�l, �e szcz�cie mo�e si� od Szwed�w odwr�ci�.</p><p>� M�wi� mi Suchaniec � rzek� ksi��� � jak to by�o pod Widaw� i �arnowem. Ow� w pierwszym spotkaniu przednie stra�e nasze... chcia�em powiedzie�: polskie... star�y Szwed�w na proch. To nie pospolite ruszenie... i Szwedzi pono si�a fantazji stracili.</p><p>� Ale przecie wiktoria tu i tam by�a przy nich?</p><p>� By�a, bo si� chor�gwie Janowi Kazimierzowi pobuntowa�y, a szlachta o�wiadczy�a, �e b�dzie sta� w szyku, ale si� bi� nie chce. Wszelako to si� pokaza�o, �e w polu nie wi�cej Szwedzi od kwarcianych umiej�. Niech si� trafi jedna i druga wiktoria, mo�e si� duch zmieni�. Niech przyjd� Janowi Kazimierzowi zasi�ki pieni�ne, aby m�g� �o�d zap�aci�, to si� i nie b�d� buntowali. Potocki nie ma si�a ludu, ale srodze to �wiczone chor�gwie i zjadliwe jak osy. Tatarzy przyjd� z nim, a elektor nam w dodatku nie dopisuje.</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Liczyli�my obaj z Bogus�awem, �e zaraz ze Szwedami i z nami w lig� wejdzie, bo wiemy, co o jego afektach dla Rzeczypospolitej trzyma�... Ale on zbyt ostro�ny i o w�asnym dobru tylko my�li. Czeka, wida�, co si� stanie, a tymczasem wchodzi w lig�, ale z miastami pruskimi, kt�re wiernie przy Janie Kazimierzu stoj�. My�l�, �e w tym b�dzie jakowa� zdrada, chybaby elektor nie by� sob� albo zgo�a o szwedzkiej fortunie w�tpi�. Ale nim si� to wyja�ni, tymczasem liga przeciw Szwedom stoi, i niech im si� w Ma�opolsce noga powinie, tedy zaraz si� Wielkopolska i Mazury podnios�, Prusacy z nimi p�jd�, i mo�e si� przytrafi�...</p><p>Tu ksi��� wzdrygn�� si�, jakby przera�ony przypuszczeniem.</p><p>� Co si� mo�e przytrafi�? � pyta� Kmicic.</p><p>� �e noga szwedzka z Rzeczypospolitej nie wyjdzie! � odpar� ponuro ksi���.</p><p>Kmicic zmarszczy� brwi i milcza�.</p><p>� W�wczas � m�wi� dalej niskim g�osem hetman � i nasza fortuna spad�aby tak nisko, jak wprz�d by�a wysoko...</p><p>Pan Andrzej zerwa� si� z miejsca z iskrz�cymi oczyma, z rumie�cami na twarzy i zakrzykn��:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Co to jest?... A czemu� mi to wasza ksi���ca mo�� m�wi� niedawno, �e Rzeczpospolita przepad�a i �e tylko w sp�ce ze Szwedami przez osob� i przysz�e panowanie waszej ksi���cej mo�ci ratowa� j� mo�na?... Czemu mam wierzy�? Czy temu, com wonczas s�ysza�, czy temu, co dzi�? A je�li tak jest, jak wasza ksi���ca mo�� dzi� m�wisz, to dlaczego trzymamy ze Szwedami, zamiast ich bi�?... To� dusza do tego si� �mieje!</p><p>Radziwi�� wpatrzy� si� surowo w m�odzie�ca.</p><p>� Zuchwa�y jeste�! � rzek�.</p><p>Ale Kmicic jecha� ju� na w�asnym uniesieniu jak na koniu.</p><p>� Potem o tym, jakim ja jest! Teraz daj mi wasza ksi���ca mo�� <emphasis>respons</emphasis> na to, co pytam.</p><p>� Dam ci <emphasis>respons</emphasis> taki � rzek� dobitnie Radziwi�� � je�li rzeczy tak si� obr�c�, jak m�wi�, tedy zaczniemy Szwed�w bi�.</p><p>Pan Andrzej przesta� parska� nozdrzami, natomiast paln�� si� d�oni� w czo�o i zakrzykn��:</p><p>� G�upim! G�upim!</p><p>� Tego ci nie neguj� � rzek� ksi��� � i przydam, �e miar� w zuchwa�o�ci przebierasz. Wiedz�e, i� po to ci� wysy�am, aby� zmiarkowa�, jak si� fortuna obr�ci. Chc� dobra ojczyzny, niczego wi�cej. To, com m�wi�, s� supozycje, kt�re mog� si� nie sprawdzi� i pewnie si� nie sprawdz�. Ale ostro�nym trzeba by�. Kto chce, by go woda nie porwa�a, musi umie� p�ywa�, a kto idzie lasem, w kt�rym dr�g nie ma, ten cz�sto musi stawa� i miarkowa�, w kt�r� mu stron� i�� nale�y... Rozumiesz?</p><p>� Tak jasno, jakoby s�o�ce �wieci�o.</p><p>� <emphasis>Recedere</emphasis> nam wolno i trzeba, je�eli dla ojczyzny b�dzie tak lepiej, ale nie b�dziem mogli, je�li ksi��� Bogus�aw d�u�ej na Podlasiu b�dzie siedzia�. G�ow�, wida�, straci� czy co? Tam siedz�c, musi si� za jedn� albo za drug� spraw� o�wiadczy�: albo za Szwedem, albo za Janem Kazimierzem, a to w�a�nie by�oby najgorzej.</p><p>� G�upim jest, wasza ksi���ca mo��, bo znowu nie rozumiem!</p><p>� Podlasie blisko Mazowsza i albo Szwedzi je zajm�, albo z miast pruskich przyjd� posi�ki przeciw Szwedom. Tedy trzeba b�dzie wybiera�.</p><p>� Ale czemu ksi��� Bogus�aw nie ma wybiera�?</p><p>� Bo p�ki on nie wybierze, p�ty Szwedzi bardziej si� na nas ogl�daj� i musz� nas ujmowa�, to� samo elektor. Je�li za� <emphasis>recedere</emphasis> przyjdzie i przeciw Szwedom si� obr�ci�, tedy on ma by� ogniwem mi�dzy mn� i Janem Kazimierzem... On ma mi powr�t u�atwi�, czego by nie m�g� uczyni�, gdyby wprz�d przy Szwedach si� opowiedzia�. �e za� na Podlasiu musi wkr�tce koniecznie wybra�, niech jedzie do Prus, do Tyl�y, i tam czeka, co si� stanie. Elektor siedzi w margrabstwie, tedy Bogus�aw b�dzie najwi�ksz� powag� w Prusiech i ca�kiem mo�e Prusak�w w r�ce wzi��, i wojsko pomno�y�, i na czele znacznej pot�gi stan��... A wonczas jedni i drudzy, co chcemy, dadz�, byle tylko nas dw�ch mie� po sobie, i dom nasz nie tylko nie upadnie, ale si� wzniesie, a to grunt.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� m�wi�e�, �e grunt dobro ojczyzny...</p><p>� Nie chwytaj�e mnie za ka�de s�owo, gdym ci z g�ry rzek�, �e to wszystko jedno, i s�uchaj dalej. Wiem to dobrze, �e ksi��� Bogus�aw, chocia� i podpisa� akt unii ze Szwecj� tutaj w Kiejdanach, jednak�e za stronnika ich nie uchodzi. Niech�e puszcza wie��, a i ty puszczaj po drodze, �em go zmusi� do podpisania wbrew sercu. Ludzie snadnie temu uwierz�, bo nieraz przytrafia si�, �e i rodzeni bracia do r�nych partyj nale��. Ow� tym sposobem b�dzie m�g� wej�� w konfidencj� z konfederatami, sprosi� naczelnik�w do siebie, niby dla uk�ad�w, a potem pochwyci� i do Prus wywie��. Godziwy to b�dzie spos�b i dla ojczyzny zbawienny, bo inaczej ci ludzie ca�kiem j� zgubi�.</p><p>� To wszystko, co mam uczyni�? � pyta� z pewnym rozczarowaniem Kmicic.</p><p>� To cz�� zaledwie i nie najwa�niejsza. Od ksi�cia Bogus�awa pojedziesz z moimi listami do samego Karolusa Gustawa. Ja tu nie mog� z grafem Magnusem do �adu doj�� od czasu onej bitwy klewa�skiej. Wci�� on na mnie zyzem patrzy i nie przestaje suponowa�, �e byle si� Szwedom noga po�lizn�a, byle Tatarzy rzucili si� na tego drugiego nieprzyjaciela, to i ja si� przeciw Szwedom obr�c�.</p><p>� Wnosz�c z tego, co wasza ksi���ca mo�� przedtem m�wi�, to s�usznie suponuje.</p><p>� S�usznie czy nies�usznie, nie chc�, aby tak by�o i aby mi zagl�da�, jakie kozery mam w r�ku. Zreszt� i <emphasis>personaliter</emphasis> nie�yczliwy to dla mnie cz�owiek. Pewnie on tam niejedno na mnie do kr�la wypisuje, a jedno z dwojga z pewno�ci�: albo �em s�aby, albo �em niepewny. Trzeba temu zapobiec. Listy moje kr�lowi oddasz; gdyby si� ciebie o klewa�sk� potrzeb� wypytywa�, powiesz, jak prawda, nic nie dodasz, nic nie ujmiesz. Mo�esz mu si� przyzna�, �e tych ludzi na �mier� skaza�em, a ty� ich wyprosi�. Nic ci si� za to nie stanie, owszem, mo�e si� szczero�� podoba�. Magnusa grafa wprost przed kr�lem nie b�dziesz oskar�a�, bo� to jego szwagier... Ale gdyby ci� kr�l, ot! tak, mimochodem pyta�, co tu ludzie my�l�, powiedz mu, �e �a�uj�, i� graf Magnus nie do�� si� hetmanowi wyp�aca za szczer� jego dla Szwed�w przyja��; �e sam ksi��� (to jest ja) nad tym wielce boleje. Gdyby pyta� dalej, czy prawda, �e mnie wszystkie wojska komputowe opu�ci�y, powiesz, �e nieprawda, i za dow�d przytoczysz siebie. Powiadaj si� pu�kownikiem, bo nim jeste�... M�w, �e to partyzanci pana Gosiewskiego pobuntowali wojsko, ale dodaj, �e mi�dzy nami nieprzyja�� �miertelna. M�w, �e gdyby graf Magnus przys�a� mi armat nieco� i jazdy, dawno by�bym ju� zgni�t� owych konfederat�w... �e to jest og�lna opinia. Zreszt� na wszystko zwa�aj, dawaj ucho, co tam w pobli�u kr�lewskiej osoby m�wi�, i dono� nie mnie, ale je�li si� nadarzy okazja, ksi�ciu Bogus�awowi do Prus. Mo�na i przez elektorskich ludzi, je�li ich napotkasz. Ty podobno umiesz po niemiecku?</p><p>� Mia�em towarzysza, szlachcica kurlandzkiego, niejakiego Zenda, kt�rego mi lauda�scy ludzie usiekli. Od niegom si� nie�le po niemiecku poduczy�. W Inflantach te� cz�sto bywa�em...</p><p>� To dobrze.</p><p>� A gdzie, wasza ksi���ca mo��, znajd� kr�la szwedzkiego?</p><p>� Tam go znajdziesz, gdzie b�dzie. Czasu wojny dzi� mo�e by� tu, jutro tam. Je�li trafisz go pod Krakowem, to i lepiej, bo we�miesz listy i do innych os�b, kt�re w tamtych stronach rezyduj�.</p><p>� To jeszcze do innych pojad�?</p><p>� Tak jest. Musisz dotrze� do pana marsza�ka koronnego Lubomirskiego, o kt�rego bardzo mi chodzi, aby do naszych zamys��w przyst�pi�. Mo�ny to cz�ek i w Ma�opolsce si�a od niego zale�y. Gdyby on chcia� szczerze stan�� przy Szwedach, tedyby Jan Kazimierz nie mia� ju� co robi� w Rzeczypospolitej. Kr�lowi szwedzkiemu tego nie ukrywaj, �e ode mnie do niego jedziesz, aby go dla Szwed�w skaptowa�... Nie chwal si� z tym wprost, ale si� niby z pr�dko�ci wygadaj. Okrutnie go to dla mnie zjedna. Da�by B�g, �eby pan Lubomirski chcia� przy nas stan��. B�dzie on si� waha�, to wiem; wszelako spodziewam si�, �e moje listy wag� przechyl�, gdy� jest przyczyna, dla kt�rej musi on o moj� �yczliwo�� dba� wielce. Powiem ci, jak co jest, aby� wiedzia�, jak si� tam obraca�. Ow� dawno ju� pan marsza�ek obje�d�a� mnie jako nied�wiedzia w kniei i stara� si� z daleka wyrozumie�, czybym jedynaczki swojej za syna jego, Herakliusza, nie odda�. Dzieci to jeszcze, ale mo�na by uk�ad uczyni�, na kt�rym panu marsza�kowi si�a zale�y, wi�cej ni� mnie, bo drugiej takiej dziedziczki nie masz w Rzeczypospolitej, a gdyby si� dwie fortuny z��czy�y, to w �wiecie nie by�oby r�wnej... Smarowna to grzanka! A c� dopiero, gdyby pan marsza�ek powzi�� nadziej�, �e i koron� wielkoksi���c� m�g�by syn jego za moj� c�rk� wianem wzi��. T� nadziej� w nim obud�, a skusi si�, jak B�g na niebie, bo o domu w�asnym wi�cej ni� o Rzeczypospolitej my�li...</p><p>� C� mam mu m�wi�?</p><p>� To, czego ja nie b�d� m�g� napisa�... Ale trzeba to misternie podsuwa�. Niech ci� B�g broni, aby� si� wyda� z tym, �e� ode mnie s�ysza�, jakobym korony pragn��. Na to jeszcze za wcze�nie... Ale m�w, �e tu wszystka szlachta na �mudzi i na Litwie o tym m�wi i ch�tnie to widzi, �e sami Szwedzi g�o�no o tym wspominaj�; �e� to i przy osobie kr�la s�ysza�... B�dziesz zwa�a�, kto tam z dworzan z panem marsza�kiem konfident, i podsuniesz mu tak� my�l: niech Lubomirski przejdzie do Szwed�w, a w nagrod� za��da ma��e�stwa Herakliusza z Radziwi���wn�, a potem niech Radziwi��a na Wielkie Ksi�stwo popiera, to Herakliusz je z czasem odziedziczy. Nie do�� na tym; podsu� i to, �e gdyby Herakliusz raz litewsk� w�o�y� koron�, tedyby go z czasem i na polski tron powo�ano, a tak w dw�ch rodach dwie korony na powr�t by si� z��czy� mog�y. Je�li si� tam tej my�li obur�cz nie pochwyc�, to poka�� si� ma�ymi lud�mi. Kto wysoko nie mierzy i wielkich zamys��w si� zl�knie, ten niech si� lask�, bu�awk�, kasztelanijk� kontentuje, niech s�u�y i kark zgina, przez pokojowc�w na �ask� zarabia, bo niczego lepszego niewart!... Mnie do czego innego B�g stworzy� i dlatego �miem wyci�gn�� r�k� po wszystko, co tylko w mocy cz�owieczej, i doj�� a� do tej granicy, jak� sam B�g pot�dze ludzkiej postawi�!</p><p>Tu ksi��� wyci�gn�� rzeczywi�cie r�ce, jakby chcia� w nie jak�� niewidzialn� koron� pochwyci�, i rozgorza� ca�y jak pochodnia, ale wtem ze wzruszenia znowu mu powietrza zabrak�o w gardzieli.</p><p>Po chwili uspokoi� si� jednak i rzek� przerywanym g�osem:</p><p>� Ot... gdy dusza leci... jakoby do s�o�ca... choroba m�wi swoje <emphasis>memento</emphasis>... Niech si� co chce dzieje... Wol�, �eby mnie �mier� zasta�a na tronie... ni� w kr�lewskiej antykamerze...</p><p>� Mo�e medyka zawo�a�? � pyta� Kmicic.</p><p>Radziwi�� pocz�� kiwa� r�k�.</p><p>� Nie trzeba... nie trzeba... Ju� mi lepiej... Ot! i wszystko, co mia�em ci powiedzie�... Pr�cz tego oczy miej otwarte, uszy otwarte... Bacz i na to, co Potocczyzna pocznie. Oni kup� chodz�, a Wazom wierni... i pot�ni... Koniecpolski a Sobiescy tak�e nie wiadomo, jak si� przechyl�... Patrz i ucz si�... Ot, i duszno�� przesz�a... Zrozumia�e� wszystko <emphasis>expedite</emphasis>?</p><p>� Tak jest. Je�li w czym pob��dz�, to z w�asnej winy.</p><p>� Listy ju� mam popisane, jeno kilka zostaje. Kiedy chcesz ruszy�?</p><p>� Dzi� jeszcze! Jak najpr�dzej!...</p><p>� Nie masz�e jakiej pro�by do mnie?</p><p>� Wasza ksi���ca mo��!... � zacz�� Kmicic.</p><p>I urwa� nagle.</p><p>S�owa z trudno�ci� wychodzi�y mu z ust, a na twarzy malowa� si� przymus i zmieszanie.</p><p>� M�w �mia�o! � rzek� hetman.</p><p>� Prosz� � rzek� Kmicic � aby tu miecznik rosie�ski i ona... jakowej krzywdy nie doznali!...</p><p>� B�d� pewien. Ale to widz�, �e ty t� dziewk� jeszcze mi�ujesz?</p><p>� Nie mo�e by�! � rzek� Kmicic. � Zali ja wiem!... Godzin� j� mi�uj�, godzin� nienawidz�... Diabe� jeden wie! Sko�czy�o si� wszystko, jakom rzek�... jedna m�ka zosta�a... Nie chc� ja jej, ale nie chc�, by j� inny bra�... Wasza ksi���ca mo�� niech tego nie dopu�ci... Sam nie wiem, co gadam... Jecha� mi, jecha� jak najpr�dzej! Niech wasza ksi���ca mo�� nie zwa�a na moje s�owa. B�g mi wr�ci rozum, jeno za bram� wyjad�...</p><p>� Rozumiem to, �e p�ki z czasem afekt nie ostygnie, to cho� si� samemu nie chce, przecie parzy my�l, �e inny we�mie. Ale b�d� o to spokojny, bo nikogo tu nie dopuszcz�, a wyjecha� st�d, nie wyjad�. Wkr�tce wsz�dy pe�no b�dzie obcego �o�nierza i niebezpieczno!... Najlepiej j� do Taurog�w wyprawi�, pod Tyl��, gdzie ksi�na bawi... B�d� spokojny, J�drek!... Id�, gotuj si� do drogi, a przychod� do mnie na obiad...</p><p>Kmicic sk�oni� si� i wyszed�, a Radziwi�� pocz�� oddycha� g��boko. Rad by� z wyjazdu Kmicica. Zostawa�a mu jego chor�giew i jego nazwisko, jako stronnika, a o osob� mniej dba�.</p><p>Owszem, Kmicic, wyjechawszy, m�g� mu odda� znaczne pos�ugi; w Kiejdanach ci�y� mu ju� od dawna. Hetman pewniejszym by� go z daleka ni� z bliska. Dzika fantazja i zapalczywo�� Kmicica mog�y lada chwila sprowadzi� w Kiejdanach wybuch i zerwanie, nader niebezpieczne dla obydw�ch. Wyjazd usuwa� niebezpiecze�stwo.</p><p>� Jed��e, diable wcielony, i s�u�! � mrukn�� ksi��� pogl�daj�c na drzwi, kt�rymi odszed� chor��y orsza�ski.</p><p>Nast�pnie zawo�a� pazia i rozkaza� prosi� do siebie Ganchofa.</p><p>� Obejmiesz chor�giew Kmicicow� � rzek� mu � i komend� nad ca�� jazd�. Kmicic wyje�d�a.</p><p>Przez zimn� twarz Ganchofa przebieg� jakoby b�ysk rado�ci. Omija�a go misja, ale spotyka�a wy�sza szar�a.</p><p>Sk�oni� si� wi�c w milczeniu i rzek�:</p><p>� Wiern� s�u�b� za �ask� waszej ksi���cej mo�ci si� wyp�ac�!</p><p>Po czym wyprostowa� si� i czeka�.</p><p>� A co powiesz wi�cej? � rzek� ksi���.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Przyjecha� tu dzi� rano szlachcic z Wi�komierza, kt�ry przywi�z� wie��, �e pan Sapieha na wasz� ksi���c� mo�� z wojskami ci�gnie.</p><p>Radziwi�� drgn��, lecz w mgnieniu oka opanowa� wra�enie.</p><p>� Mo�esz odej��! � rzek� do Ganchofa.</p><p>Po czym zamy�li� si� g��boko.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Kmicic zaj�� si� bardzo czynnie przygotowaniami do drogi oraz wyborem ludzi, kt�rzy mieli mu towarzyszy�, postanowi� bowiem nie jecha� bez pewnej asystencji, raz dla bezpiecze�stwa w�asnego, a po wt�re, dla powagi swojej poselskiej osoby. Pilno mu by�o, wi�c chcia� ruszy� tego� jeszcze dnia na noc lub je�liby s�ota nie usta�a, nazajutrz rano. Ludzi wynalaz� wreszcie sze�ciu pewnych, kt�rzy dawniej jeszcze pod nim s�u�yli, w tych lepszych czasach, gdy si� przed przyjazdem do Lubicza pod Chowa�skim uwija�, starych zabijak�w orsza�skich, gotowych i�� za nim cho�by na kraj �wiata. Sama to by�a szlachta i bojarowie putni, ostatnie resztki pot�nej niegdy� watahy, przez Butrym�w wyci�tej. Na czele ich stan�� wachmistrz Soroka, dawny s�uga Kmicic�w, �o�nierz stary i sprawny bardzo, chocia� liczne wyroki, za liczniejsze jeszcze swawole, nad nim ci��y�y.</p><p>Po obiedzie da� hetman panu Andrzejowi listy i glejt do komendant�w szwedzkich, z kt�rymi m�ody pose� m�g� si� w znaczniejszych miastach spotyka�; po�egna� go i wyprawi� do�� czule, prawie po ojcowsku, zalecaj�c ostro�no�� i rozwag�.</p><p>Tymczasem pod wiecz�r niebo pocz�o si� wyja�nia�, md�e s�o�ce jesienne ukaza�o si� nad Kiejdanami i zasz�o za czerwone chmury porozci�gane d�ugimi pasmami na zachodzie.</p><p>Nic nie stawa�o na przeszkodzie do drogi. Kmicic popija� w�a�nie strzemiennego z Ganchofem, Char�ampem i kilkoma innymi oficerami, gdy o zmroku ju� wszed� Soroka i spyta�:</p><p>� Jedziemy, panie komendancie?</p><p>� Za godzin�! � odpar� Kmicic.</p><p>� Konie i ludzie gotowi, ju� na dziedzi�cu...</p><p>Wachmistrz wyszed�, a oni pocz�li si� tym bardziej tr�ca� kielichami, lubo Kmicic wi�cej udawa�, �e pije, ni� pi� w rzeczywisto�ci. Nie w smak mu by�o wino i nie sz�o mu do g�owy, nie rozwesela�o humoru, a tymczasem tamtym kurzy�o si� ju� z czupryn.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! � m�wi� Ganchof. � Pole� mnie �asce ksi�cia Bogus�awa... Wielki to kawaler, jakiego drugiego nie masz w ca�ej Rzeczypospolitej. Jak tam przyjedziesz, to jakoby� do Francji przyjecha�. Inna mowa, inny obyczaj, a ka�dy dworno�ci tam si� mo�e nauczy� snadniej jeszcze ani�eli na kr�lewskim dworze.</p><p>� Pami�tam ksi�cia Bogus�awa pod Beresteczkiem � rzek� Char�amp � mia� jeden regiment dragon�w ca�kiem na francuski �ad musztrowany, kt�rzy piesz� i konn� s�u�b� zar�wno pe�nili. Oficerowie sami byli Francuzi, pr�cz kilku Olendr�w, a i mi�dzy �o�nierzami wi�ksza by�a cz�� Francuz�w. A wszystko franty. To tak od nich r�nymi wonno�ciami pachnia�o, jakoby z apteki. W bitwie rapierami okrutnie bodli i powiadali o nich, �e co kt�ry cz�eka przeb�d�, to mu m�wi�: <emphasis>Pardonnez moi</emphasis>! � tak polityk� nawet z hultajstwem obserwowali. A ksi��� Bogus�aw z chustk� na szpadzie mi�dzy nimi je�dzi�, zawsze u�miechni�ty, cho�by w najwi�kszym ukropie, gdy� taka jest francuska moda, aby si� �mia� w�r�d krwi rozlewu. Twarz mia� te� barwiczk� pomalowan�, a brwi w�gielkiem wyczernione, na co krzywili si� starzy �o�nierze i przezywali go koczotk�. I zaraz po bitwie kryzy nowe mu przynosili, �eby to by� zawsze strojny, jakoby na uczt�, i w�osy mu �elazkami przypiekali, dziwne z nich czyni�c fircyfuszki. Ale m�ny to pan i pierwszy i w najwi�kszy ogie� szed�. Pana Kalinowskiego te� na r�k� wyzwa�, �e mu tam co� przym�wi�, a� kr�l jegomo�� musia� godzi�.</p><p>� Nie ma co! � m�wi� Ganchof. � Ciekawych si� wa�� rzeczy napatrzysz i samego kr�la szwedzkiego oblicze b�dziesz widzia�, kt�ry jest wojownik po naszym ksi�ciu w �wiecie najwi�kszy.</p><p>� I pana Czarnieckiego � doda� Char�amp. � Coraz g�o�niej o nim m�wi�.</p><p>� Pan Czarniecki stoi po stronie Jana Kazimierza i przez to jest naszym nieprzyjacielem! � odrzek� surowo Ganchof.</p><p>� Dziwne si� rzeczy na �wiecie dziej� � rzek� w zamy�leniu Char�amp. � Gdyby tak kto� rok temu albo dwa powiedzia�, �e Szwedzi tu przyjd�, to by�my wszyscy my�leli, �e b�dziem ich bi�, a tymczasem patrzcie waszmo�ciowie...</p><p>� Nie my jedni, ale ca�a Rzeczpospolita ich z otwartymi r�kami przyj�a! � rzek� Ganchof.</p><p>� Tak jest! Jako �ywo! � wtr�ci� w zamy�leniu Kmicic.</p><p>� Pr�cz pana Sapiehy i pana Gosiewskiego, i pana Czarnieckiego, i hetman�w koronnych! � rzek� Char�amp.</p><p>� Lepiej o tym nie m�wi�! � odpowiedzia� Ganchof. � No! Mo�ci pu�kowniku, wracaj�e nam zdrowo... promocje ci� tu czekaj�...</p><p>� I panna Billewicz�wna � doda� Char�amp.</p><p>� Wa�panu nic do panny Billewicz�wny! � odrzek� szorstko Kmicic.</p><p>� Pewnie, �e nic, bom ju� i za stary. Ostatni raz... Czekajcie, waszmo�ciowie... kiedy� to by�o?... Aha! Ostatni raz w czasie elekcji dzi� nam mi�o�ciwie panuj�cego Jana Kazimierza...</p><p>� Waszmo�� od tego j�zyk odzwyczaj! � przerwa� Ganchof. � Dzi� panuje nam mi�o�ciwie Karol Gustaw.</p><p>� Prawda!... <emphasis>Consuetudo altera natura</emphasis>... Ow� ostatni raz w czasie elekcji Jana Kazimierza, naszego eks-kr�la i wielkiego ksi�cia litewskiego, okrutniem si� zakocha� w jednej pannie z fraucymeru ksi�nej Jeremiowej. Wabna to by�a bestyjka... Ale com jej chcia� w oczy bli�ej spojrze�, to mi pan Wo�odyjowski szabl� podstawia�. Mia�em si� z nim bi�, tymczasem Bohun wszed� mi�dzy nas, kt�rego Wo�odyjowski jak zaj�ca wypatroszy�. �eby nie to, tyle by�cie mnie waszmo�ciowie teraz �ywego widzieli. Ale wonczas got�w by�em si� bi� cho�by z diab�em. Wo�odyjowski zreszt� <emphasis>per amicitiam</emphasis> si� o ni� tylko zastawia�, bo ona by�a z innym zm�wiona, jeszcze gorszym zabijak�... Ej, m�wi� wa�ciom, my�la�em, �e uschn�... Ni mi by�o do jad�a, ni do napitku... Dopiero jak mnie ksi��� nasz z Warszawy a� do Smole�ska pos�a�, tak i afekt wytrz�s�em po drodze. Nie masz jak podr� na takowe zgryzoty. W pierwszej mili ju� mi si� sta�o l�ej, a nim do Wilna dojecha�em, ani mi by�a w g�owie, i do tej pory w kawalerskim stanie wytrwa�em. Ot, co! Nie masz jak droga na nieszcz�liwe afekta!</p><p>� Tak�e to wa�� m�wisz? � spyta� Kmicic.</p><p>� Jako �ywo! Niech tak czarni porw� wszystkie g�adyszki z ca�ej Litwy i Korony! Ju� mi one niepotrzebne.</p><p>� I bez po�egnania wa�� wyjecha�e�?</p><p>� Bez po�egnania, jenom tasiemk� czerwon� za sob� rzuci�, co mi jedna stara niewiasta, w rzeczach afektu bardzo do�wiadczona, doradzi�a.</p><p>� Zdrowie waszmo�ci � wtr�ci� Ganchof, zwracaj�c si� zn�w do pana Andrzeja.</p><p>� Zdrowie! � odrzek� Kmicic. � Dzi�kuj� z serca!</p><p>� Do dna! Do dna! Waszmo�ci czas na ko�, a i nas te� s�u�ba potrzebuje. Niech wasz� mo�� B�g prowadzi i odprowadzi!</p><p>� Bywajcie zdrowi!</p><p>� Tasiemk� czerwon� rzuci� za siebie � rzek� Char�amp � albo na pierwszym noclegu ognisko wiadrem wody samemu zala�. Pami�taj wa��... je�eli chcesz zapomnie�!</p><p>� Ostawaj wa�� z Bogiem!</p><p>� Niepr�dko si� obaczym!</p><p>� A mo�e gdzie na polu bitwy � dorzuci� Ganchof. � Daj Bo�e, obok siebie, nie przeciw sobie.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�! � odrzek� Kmicic.</p><p>I oficerowie wyszli.</p><p>Zegar bi� si�dm� z wie�y. Na dziedzi�cu konie stuka�y kopytami o kamienne p�yty, a przez okno wida� by�o ludzi czekaj�cych w gotowo�ci. Dziwny niepok�j ogarn�� pana Andrzeja. Powtarza� sobie: �Jad�! Jad�!� Wyobra�nia przesuwa�a mu przed oczyma nieznane kraje i t�um nieznanych twarzy, kt�re mia� zobaczy�, a jednocze�nie chwyta�o go tak�e zdziwienie na my�l o tej drodze, jak gdyby przedtem nigdy o niej nie my�la�.</p><p>�Trzeba si��� na ko� i ruszy�, a co si� zdarzy, to si� zdarzy... Co b�dzie, to b�dzie!� � my�la� sobie.</p><p>Teraz jednak, gdy konie parska�y ju� za oknem i godzina odjazdu bi�a, czu�, �e tamto �ycie b�dzie obce, a wszystko, z czym si� z�y�, do czego si� wezwyczai�, z czym zr�s� mimo woli dusz� i sercem, to pozostanie w tym kraju, w tej okolicy, w tym mie�cie. Dawny Kmicic tak�e zostanie tu, a tam pojedzie jakoby inny cz�owiek, tak obcy wszystkim, jak i wszyscy mu tam obcy. Trzeba mu tam b�dzie zacz�� zupe�nie nowe �ycie, a B�g jeden raczy wiedzie�, czy stanie na to ochoty.</p><p>Pan Andrzej by� znu�ony na duszy �miertelnie i dlatego w tej chwili czu� si� wobec tych nowych widok�w i nowych ludzi bezsilnym... Pomy�la�, �e tu mu by�o �le i tam b�dzie �le, a przynajmniej ci�ko bardzo.</p><p>Ale czas! Czas! Trzeba czapk� na g�ow� w�o�y� i jecha�!</p><p>Zali jednak bez po�egnania?</p><p>Mo�na� to by� tak blisko, a potem tak daleko, by s�owa nie rzec i odjecha�? Ot, do czego dosz�o! Ale co jej rzec?... Czy p�j�� i powiedzie�: �Zepsowa�o si� wszystko... id� wa�panna swoj� drog�, ja p�jd� swoj�!� Po co, po co to i m�wi�, gdy bez m�wienia tak si� sta�o. To� on nie jest ju� jej narzeczonym, jako i ona nie jest i nie b�dzie jego �on�. Przepad�o, zerwa�o si�, co by�o, i nie wr�ci, i nie zwi��e si� na nowo. Szkoda czasu, s��w i nowej m�ki.</p><p>�Nie p�jd�!� � my�la� Kmicic.</p><p>Lecz z drugiej strony, ��czy ich jeszcze wola zmar�ego. Trzeba wyra�nie i bez gniewu um�wi� si� o wieczne rozstanie i powiedzie� jej: �Wa�panna mnie nie chcesz, wi�c wracam ci s�owo. Uwa�ajmy oboje, jakoby testamentu nie by�o... i niech ka�de szuka szcz�cia, gdzie mo�e�.</p><p>Lecz ona mo�e odpowiedzie�: �Jam to ju� dawno wa�panu oznajmi�a, czemu mi teraz to powtarzasz?�</p><p>� Nie p�jd�! Niech, co chce, b�dzie! � powt�rzy� sobie Kmicic.</p><p>I nacisn�wszy czapk� na g�ow�, wyszed� ze stancji na korytarz. Chcia� wprost si��� na ko� i co pr�dzej znale�� si� za bram�.</p><p>Nagle na korytarzu jakoby go co� za w�osy chwyci�o...</p><p>Ow�adn�a go taka ch�� widzenia jej, przem�wienia do niej, �e przesta� rozmy�la�: czy i��, czy nie i��, przesta� rozumowa� i bieg�, a raczej p�dzi� z zamkni�tymi oczyma, jakoby si� chcia� w wod� rzuci�.</p><p>Przed samymi drzwiami, przed kt�rymi warta ju� by�a zdj�ta, natkn�� si� na pacholika pana miecznika rosie�skiego.</p><p>� Jest pan miecznik w stancji? � spyta�.</p><p>� Pan miecznik jest pomi�dzy oficerami w cekhauzie.</p><p>� A panna?</p><p>� Panna jest.</p><p>� Ruszaj powiedzie�, �e pan Kmicic wyje�d�a w d�ug� drog� i chce pann� widzie�.</p><p>Pacho�ek us�ucha� rozkazu, lecz nim wr�ci� z odpowiedzi�, Kmicic pocisn�� klamk� i wszed� bez pytania.</p><p>� Przychodz� wa�pa�n� po�egna� � rzek� � bo nie wiem, czy si� w �yciu jeszcze obaczym.</p><p>Nagle zwr�ci� si� do pacho�ka:</p><p>� Czego tu jeszcze stoisz?</p><p>� Moja mo�cia panno! � m�wi� dalej Kmicic, gdy drzwi za s�ug� zamkn�y si�. � Chcia�em jecha� bez po�egnania, ale nie mog�em. B�g raczy wiedzie�, kiedy wr�c� i czy wr�c�, bo i o przygod� nietrudno. Lepiej nie rozstawajmy si� z gniewem w sercu i z uraz�, aby kara boska na kt�re z nas nie spad�a. Ej! Si�a by m�wi�, si�a by m�wi�, a tu j�zyk wszystkiego nie wypowie. No! Szcz�cia nie by�o, woli bo�ej, wida�, nie by�o, a teraz, cho� ty, cz�eku, i �bem w mur bij, nie ma ju� rady nijakiej! Nie winuj�e mnie, wa�panna, to i ja ci� nie b�d� winowa�. Ju� na �w testament nie trzeba zwa�a�, bo jako rzek�em: na nic ludzka wola przeciw boskiej. Daj ci Bo�e szcz�cie i spokojno��. Grunt, �eby sobie winy odpu�ci�. Nie wiem, co mnie tam spotka, gdzie jad�... Ale ju� mi d�u�ej nie wysiedzie� w m�ce, w k��tni, w �alu... Cz�ek si� o cztery �ciany w izbie rozbija, bez rady, mo�cia panno, bez rady!... Nie masz tu nic do roboty, jeno si� ze zgryzot� w bary bra�, jeno my�le� po ca�ych dniach, a� g�owa boli, o nieszcz�snych terminach i w ko�cu nic nie wymy�li�... Trzeba mi tego wyjazdu, jako rybie wody, jako ptakowi powietrza, bo inaczej bym oszala�.</p><p>� Daj�e Bo�e i wa�panu szcz�cie! � odrzek�a panna Aleksandra.</p><p>I sta�a przed nim, jakoby og�uszona wyjazdem, widokiem i s�owami pana Kmicica. Na twarzy jej malowa�o si� zmieszanie i zdziwienie, i widocznym by�o, �e walk� ze sob� toczy, aby przyj�� do siebie; tymczasem za� spogl�da�a szeroko otwartymi oczyma na m�odego junaka.</p><p>� Ja do wa�pana nie chowam urazy... � rzek�a po chwili.</p><p>� Bodaj tego wszystkiego nie by�o! � odrzek� Kmicic. � Jakowy� z�y duch wszed� mi�dzy nas i niby morzem nas rozdzieli�. Ani tej wody przep�yn��, ani jej przebrn��... Cz�ek nie czyni� tego, co chcia�, nie szed�, gdzie zamierzy�, jeno jakby go co� popycha�o, a� i zaszli�my oboje na bezdro�e. Ale skoro si� mamy z oczu straci�, to� lepiej cho� z daleko�ci zakrzykn�� sobie: �B�g prowad�!� Trzeba te� wa�pannie wiedzie�, �e uraza i gniew to co innego, a �al co innego. Gniewum si� wyzby�, ale �al we mnie siedzi � mo�e nie do wa�panny. Bo ja sam wiem do kogo i czego?... My�l�c nic nie wymy�l�, ale tak mi si� zdaje, �e l�ej b�dzie i mnie, i wa�pannie, gdy si� rozm�wiem. Wa�panna masz mnie za zdrajc�... i to mnie najgorzej kole, bo jak zbawienia duszy mojej pragn�, tak nie by�em i nie b�d� zdrajc�!</p><p>� Ju� tego nie my�l�!... � rzek�a Ole�ka.</p><p>� Oj! Jak�e to mog�a� my�le� cho� godzin�... To� mnie zna�a�, �e dawniej do swawoli by�em got�w: usiec, podpali� kogo�, zastrzeli� to co innego, ale zdradzi� dla zysku, dla promocji � nigdy!... Bro�e mnie, Bo�e, i s�d�!... Wa�panna jeste� niewiasta i nie mo�esz rozumie�, w czym zbawienie ojczyzny, wi�c ci si� nie godzi pot�pia� ani wyrok�w dawa�. A czemu pot�pi�a�?... A czemu wyrok wyda�a�?... B�g z tob�!... Wiedz�e o tym, �e zbawienie w ksi�ciu Radziwille i w Szwedach, a kto inaczej my�li, a zw�aszcza czyni, ten w�a�nie ojczyzn� gubi. Ale nie czas mi dyskursowa�, bo czas jecha�. Wiedz tylko, �em nie zdrajca, nie przedawczyk. Bodajem zgin��, je�eli nim kiedy b�d�!... Wiedz, �e� nies�usznie mn� pogardzi�a, nies�usznie� na �mier� skaza�a... To ci m�wi� pod przysi�g� i na wyjezdnym, a m�wi� dlatego, a�eby zarazem powiedzie�: odpuszczam z serca, ale za to i ty mnie odpu��!</p><p>Panna Aleksandra przysz�a ju� zupe�nie do siebie.</p><p>� Co wa�pan m�wisz, �em ci� nies�usznie pos�dza�a, to prawda, i wina moja, kt�r� wyznawam... i o przebaczenie prosz�...</p><p>Tu g�os jej zadrga� i oczy niebieskie zasz�y �zami, a on pocz�� wo�a� z uniesieniem:</p><p>� Odpuszczam! Odpuszczam! Ja bym ci �mier� moj� odpu�ci�!</p><p>� Niech�e wa�pana B�g prowadzi i nawr�ci na prawdziw� drog�, aby� zszed� z tej, po kt�rej b��dzisz.</p><p>� Daj ju� pok�j! Daj ju� pok�j! � zawo�a� gor�czkowo Kmicic � aby zn�w niezgoda mi�dzy nami nie powsta�a. B��dz� czy nie b��dz�, nie m�w o tym. Ka�dy niech wedle sumienia idzie, a B�g intencje os�dzi. Lepiej, �em tu przyszed�, �em nie wyjecha� bez po�egnania. Daj�e mi r�k� na drog�... Tyle mojego, bo jutro ju� ci� nie b�d� widzia� ani pojutrze, ani za miesi�c, mo�e nigdy... Ej, Ole�ka!... I w g�owie si� m�ci... Ole�ka! Zali si� my ju� nie obaczym?...</p><p>Obfite �zy jak per�y pocz�y spada� jej z rz�s na policzki.</p><p>� Panie Andrzeju!... Odst�p zdrajc�w!... A wszystko mo�e by�...</p><p>� Cicho!... A cicho!... � odrzek� Kmicic przerywanym g�osem. � Nie mo�e by�!... Nie mog�... Lepiej nic nie m�w... Bodaj mnie zabito! Mniejsza by�aby m�ka... Dla Boga! Za co nas to spotyka?!... B�d��e zdrowa!... Ostatni raz... A potem niech mi tam �mier� gdzie oczy stuli... Czego p�aczesz?... Nie p�acz, bo oszalej�!...</p><p>I w najwy�szym uniesieniu porwa� j� wp� przemoc� i cho� si� opiera�a, pocz�� ca�owa� jej oczy, usta, potem do n�g si� rzuci� � na koniec zerwa� si� jak szalony i chwyciwszy za czupryn� wybieg� z komnaty krzycz�c:</p><p>� Diabe� tu nie pomo�e, nie tylko czerwona nitka!...</p><p>Przez okno widzia�a go jeszcze Ole�ka, jak na ko� siada� pospiesznie, potem siedmiu je�d�c�w ruszy�o. Szkoci trzymaj�cy stra� w bramie uczynili chrz�st broni�, prezentuj�c muszkiety; nast�pnie brama zawar�a si� za je�d�cami i ju� ich nie by�o wida� na ciemnej drodze, mi�dzy drzewami.</p><p>Noc te� zapad�a zupe�na.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Kowno i ca�y kraj po lewym brzegu Wilii oraz wszystkie drogi zaj�te by�y przez nieprzyjaciela, wi�c pan Kmicic, nie mog�c na Podlasie jecha� wielkim go�ci�cem id�cym z Kowna do Grodna, a stamt�d do Bia�egostoku, pu�ci� si� bocznymi drogami z Kiejdan wprost w d�, z biegiem Niewia�y, a� do Niemna, kt�ry przebywszy w pobli�u Wilk�w, znalaz� si� w wojew�dztwie trockim.</p><p>Ca�� t� niezbyt zreszt� wielk� cz�� drogi odby� spokojnie, okolica ta bowiem le�a�a jakoby pod r�k� Radziwi��a.</p><p>Miasteczka, a gdzieniegdzie i wsie, zaj�te by�y przez nadworne chor�gwie hetma�skie lub przez ma�e oddzia�ki rajtar�w szwedzkich, kt�re hetman umy�lnie powysuwa� tak daleko przeciw zast�pom Zo�tare�ki, stoj�cym tu� za Wili�, aby do zaczepki i do wojny �atwiej znalaz�a si� okazja.</p><p>Rad by�by te� i Zo�tare�ko �poha�asowa� � wedle s��w hetmana � ze Szwedami, ale natomiast ci, kt�rych by� pomocnikiem, nie chcieli z nimi wojny, a przynajmniej pragn�li j� od�o�y� do najdalszego terminu; odebra� wi�c Zo�tare�ko najsurowsze rozkazy, by za rzek� nie przechodzi�, a w razie gdyby sam Radziwi�� w sp�ce ze Szwedami na niego ruszy�, aby si� cofa� najpr�dzej.</p><p>Z tych to powod�w kraj po prawej stronie Wilii by� spokojny, ale �e przez rzek� spogl�da�y na si� z jednej strony stra�e kozackie, z drugiej szwedzkie i radziwi��owskie, wi�c lada chwila jeden wystrza� z muszkietu m�g� straszn� wojn� rozp�ta�.</p><p>W przewidywaniu tego wcze�nie chronili si� ludzie do miejsc bezpiecznych. Wi�c kraj by� spokojny, ale i pusty. Wsz�dy widzia� pan Andrzej opustosza�e miasteczka, popodpierane dr�gami okiennice dwor�w i ca�e wsie wyludnione.</p><p>Pola by�y r�wnie� puste, bo stert tego roku na nich nie stawiano. Prosty lud chroni� si� w niezg��bione lasy, do kt�rych zabiera� i sp�dza� wszelki dobytek, szlachta za� ucieka�a do s�siednich Prus elektorskich, na razie ca�kiem od wojny zabezpieczonych. Wi�c jeno na drogach i puszcza�skich szlakach ruch by� niezwyk�y, bo liczb� zbieg�w powi�kszali ci jeszcze, kt�rzy mogli z lewego brzegu Wilii, spod ucisku Zo�tare�ki, si� przeprawi�.</p><p>Tych liczba by�a ogromna, a mianowicie ch�op�w, gdy� szlachta, kt�ra nie zdo�a�a dot�d z lewego brzegu uskoczy�, w jasyr posz�a lub gard�a na progach dom�w odda�a.</p><p>Spotyka� wi�c pan Andrzej co chwila ca�e gromady ch�opstwa, z �onami i dzie�mi, p�dz�ce przed sob� trzody owiec, koni i byd�a. Ta cz�� wojew�dztwa trockiego, dotykaj�ca Prus elektorskich, zamo�na by�a i �yzna, wi�c lud bogaty mia� co chroni� i przechowywa�. Zbli�aj�ca si� zima nie odstrasza�a zbieg�w, kt�rzy woleli czeka� na lepsze dnie w�r�d mch�w le�nych, w sza�asach przykrytych �niegami, ni� we wsiach rodzinnych wygl�da� �mierci z r�k nieprzyjaciela.</p><p>Kmicic cz�stokro� zbli�a� si� do uciekaj�cych gromad lub do ognisk nocami w g�szczach le�nych b�yszcz�cych. Wsz�dy, gdzie tylko trafi� na ludzi z lewego brzegu Wilii, spod Kowna albo z dalszych jeszcze okolic, s�ysza� straszne opowiadania o okrucie�stwach Zo�tare�ki i jego sprzymierzonych, kt�rzy wycinali w pie� ludno�� bez uwagi na wiek i p�e�, palili wsie, wycinali nawet drzewa w sadach, ziemi� i wod� tylko zostawuj�c. Nigdy zagony tatarskie nie zostawia�y za sob� takich spustosze�.</p><p>Nie sam� �mier� tylko zadawano mieszka�com, bo wprz�d m�kami najwymy�lniejszymi ich morzono. Wielu z tych ludzi ucieka�o w ob��kaniu umys�owym. Ci nocami nape�niali g��bie le�ne strasznymi krzykami; inni, cho� ju� przeszli na t� stron� Niemna i Wilii, cho� ju� lasy i g�szcze, i bagna przedzieli�y ich od watah Zo�tare�ki, byli ci�gle jakby w gor�czce i oczekiwaniu napadu. Wielu wyci�ga�o r�ce do Kmicica i jego orsza�skich, je�d�c�w, b�agaj�c o ratunek i mi�osierdzie, jak gdyby nieprzyjaciel sta� tu� nad nimi.</p><p>Ucieka�y ku Prusom i kolaski szlacheckie wioz�ce starc�w, niewiasty i dzieci; za nimi ci�gn�y wozy ze s�u�b�, dostatkami, zapasami �ywno�ci, dobytkiem i rzeczami. Wszystko w pop�ochu, przestrachu i �a�o�ci, �e na tu�aczk� idzie.</p><p>Pan Andrzej pociesza� czasem tych nieszcz�liwych, m�wi�c im, �e rych�o ju� Szwedzi rzek� przejd� i tamtego nieprzyjaciela het, daleko, wy�en�. W�wczas zbiegowie wyci�gali r�ce ku niebu i m�wili:</p><p>� Daj B�g zdrowie, daj B�g szcz�cie ksi�ciu wojewodzie za to, �e polityczny nar�d na nasz� obron� sprowadzi�. Gdy Szwedzi wejd�, wr�cim do dom�w, do pogorzelisk naszych...</p><p>I b�ogos�awiono ksi�cia powszechnie. Z ust do ust podawano sobie wiadomo�ci, �e lada chwila przejdzie Wili� na czele w�asnych i szwedzkich wojsk. Z g�ry wychwalano �skromno�� szwedzk�, karno�� i dobre obchodzenie si� z mieszka�cami. Radziwi��a zwano Gedeonem litewskim, Samsonem, zbawc�. Ci ludzie, z okolic dymi�cych �wie�� krwi� i po�arem, wygl�dali go jak zbawienia.</p><p>A Kmicic, s�ysz�c te b�ogos�awie�stwa, �yczenia, te niemal mod�y, umacnia� si� w wierze wzgl�dem Radziwi��a i powtarza� sobie w duszy:</p><p>�Takiemu to panu s�u��! Zamkn� oczy i p�jd� �lepo za jego fortun�. Straszny on czasem i niezbadany, ale wi�kszy ma rozum od innych, lepiej wie, czego trzeba, i w nim jednym zbawienie�.</p><p>L�ej mu si� zrobi�o i pogodniej w sercu na t� my�l, wi�c jecha� dalej z wi�ksz� otuch� w sercu, rozdzielaj�c dusz� mi�dzy t�sknot� po Kiejdanach a rozmy�lania o nieszcz�snym stanie ojczyzny.</p><p>T�sknota wzmaga�a si� coraz bardziej. Czerwonej tasiemki za siebie nie rzuci�, pierwszego ogniska wiadrem wody nie zala�, bo raz: czu�, �e to na nic, po wt�re: nie chcia�.</p><p>� Ej, �eby ona tu by�a, �eby te p�akania i j�ki ludzkie s�ysza�a, nie prosi�aby Boga, by mnie nawr�ci�, nie m�wi�aby mi, �e b��dz� jako owi heretycy, kt�rzy prawdziw� wiar� porzucili. Ale nic to! Pr�dzej p�niej ona si� przekona, pozna, �e jej to rozum szwankowa�... A wtedy b�dzie, co B�g da. Mo�e si� jeszcze w �yciu spotkamy.</p><p>I t�sknota wzmaga�a si� w m�odym kawalerze, ale zarazem przekonanie, �e po prawdziwej, nie b��dnej drodze st�pa, da�o mu spok�j od dawna nieznany. Targanina my�li, zgryzoty, w�tpliwo�ci opuszcza�y go z wolna i jecha� przed siebie, zanurza� si� w bezbrze�ne lasy prawie weso�o. Od czasu jak po s�awnych z Chowa�skim gonitwach do Lubicza przyjecha�, nie czu�, aby mu tak ra�no by�o na �wiecie. W tym w�saty Char�amp mia� s�uszno��, �e nie masz jak droga na duszne troski i niepokoje. Zdrowie mia� pan Andrzej �elazne, a fantazja wraca�a mu z ka�d� chwil� i ch�� przyg�d. Widzia� je przed sob� i u�miecha� si� do nich, i gna� konw�j bez wytchnienia, ledwie si� na kr�tkie noclegi zatrzymuj�c.</p><p>Przed oczyma duszy sta�a mu ustawicznie Ole�ka, sp�akana, dr��ca w jego ramionach jak ptak, i m�wi� sobie: wr�c�.</p><p>Czasem przesuwa�a si� przed nim posta� hetmana, pos�pna, ogromna, gro�na. Ale mo�e w�a�nie dlatego, �e si� od niej oddala� coraz bardziej, ta posta� stawa�a mu si� prawie drog�. Dotychczas ugina� si� przed Radziwi��em, teraz zaczyna� go kocha�. Dotychczas Radziwi�� porywa� go, jak pot�ny wir wodny porywa i przyci�ga wszystko, co si� w jego kolisko dostanie; teraz Kmicic czu�, �e chce p�yn�� z nim razem z ca�ej duszy.</p><p>I z odleg�o�ci r�s� ten olbrzymi wojewoda coraz bardziej w oczach m�odego rycerza i prawie nadludzkie przybiera� rozmiary. Nieraz na noclegu, gdy pan Andrzej zamyka� do snu oczy, widzia� hetmana siedz�cego na tronie wy�szym nad szczyty sosen. Korona na g�owie jego, twarz ta sama, pos�pna, ogromna, w r�kach miecz i ber�o, a pod stopami ca�a Rzeczpospolita.</p><p>I bi� czo�em w duszy przed wielko�ci�.</p><p>Trzeciego dnia podr�y zostawili za sob� daleko Niemen i weszli w kraj jeszcze lesistszy. Zbieg�w na drogach napotykali ci�gle ca�e gromady, a szlachta, kt�ra nie mog�a or�a d�wiga�, uchodzi�a prawie bez wyj�tku do Prus przed podjazdami nieprzyjacielskimi, kt�re nie utrzymywane tutaj na wodzy, jak nad brzegami Wilii przez szwedzkie i radziwi��owskie pu�ki, zapuszcza�y si� czasem daleko w g��b kraju, a� pod sam� granic� Prus elektorskich. �upie� bywa�a ich g��wnym celem.</p><p>Nieraz by�y te� to watahy niby do wojsk Zo�tare�ki nale��ce, a w rzeczy nie uznaj�ce nad sob� niczyjej bu�awy � po prostu oddzia�y zb�jeckie, tak zwane �partie�, nad kt�rymi czasem i miejscowi opryszkowie mieli komend�. Te, unikaj�c spotkania w polu z wojskiem, a nawet z pacho�kami miejskimi, napada�y pomniejsze wsie, dwory i podr�nik�w.</p><p>Gromi�a ich szlachta na w�asn� r�k� ze swymi dworskimi lud�mi i ubiera�a nimi sosny przydro�ne, jednak�e �atwo by�o w lasach natkn�� si� na spore ich oddzia�y, i dlatego musia� pan Andrzej zachowywa� teraz nadzwyczajn� ostro�no��.</p><p>Lecz nieco dalej, w Pilwiszkach nad Szeszup�, zasta� ju� pan Kmicic ludno�� spokojnie na miejscu siedz�c�. Mieszczanie opowiedzieli mu jednak, �e nie dawniej jak par� dni temu napad� na starostwo pot�ny oddzia� Zo�tare�ki, do pi�ciuset ludzi licz�cy, kt�ry by�by wedle zwyczaju w pie� wyci�� ludzi, a miasto pu�ci� z dymem, gdyby nie niespodziewana pomoc, kt�ra jakoby z nieba im spad�a.</p><p>� Bogu�my si� ju� polecali � m�wi� dzier�awca zajazdu, u kt�rego pan Andrzej kwater� stan�� � gdy wtem �wi�ci Pa�scy zes�ali jakow�� chor�giew. My�leli�my zrazu, �e nowy nieprzyjaciel, a to byli swoi. Skoczyli tedy wraz na Zo�tare�kowych hultaj�w i w godzin� mostem ich po�o�yli, ile �e i z naszej strony pomoc by�a.</p><p>� C� to by�a za chor�giew? � pyta� pan Andrzej.</p><p>� Niech im B�g da zdrowie!... Nie opowiadali si�, co za jedni, my te� nie �mieli pyta�. Popa�li koniom, wzi�li, co by�o siana i chleb�w, i pojechali.</p><p>� Ale sk�d przyszli i dok�d poszli?</p><p>� Przyszli od Koz�owej Rudy, a poszli na po�udnie. My te�, co�my ju� wprz�d chcieli w lasy ucieka�, to�my rozmy�liwszy si� zostali, bo nam pan podstaro�ci powiedzia�, �e po takiej nauce niepr�dko nieprzyjaciel do nas zajrzy.</p><p>Kmicica mocno zainteresowa�a wiadomo�� o owej bitwie, wi�c pyta� dalej:</p><p>� I nie wiecie, kto tej chor�gwi pu�kownikuje?</p><p>� Nie wiemy, ale�my pu�kownika widzieli, bo na rynku z nami rozmawia�. M�ody on i misterny jako ig�a. Nie wygl�da na takiego wojownika, jakim jest...</p><p>� Wo�odyjowski! � zakrzykn�� pan Kmicic.</p><p>� Czy on Wo�odyjowski, czy nie, niech mu si� r�ce �wi�c�, niechaj mu B�g hetmanem pozwoli zosta�!</p><p>Pan Andrzej zaduma� si� g��boko. Widocznie szed� t�� sam� drog�, kt�r� kilka dni temu przeci�gn�� pan Wo�odyjowski z lauda�skimi lud�mi. Jako� by�o to naturalne, bo obaj zd��ali na Podlasie. Ale panu Andrzejowi przysz�o na my�l, �e przyspieszaj�c podr� �atwo m�g� natkn�� si� na ma�ego rycerza i wpa�� w jego r�ce, a w takim razie wszystkie listy radziwi��owskie dosta�yby si� z nim razem w moc konfederat�w. Wypadek podobny m�g� zwichn�� ca�� jego misj� i B�g wie jakie szkody przynie�� radziwi��owskiej sprawie. Z tego powodu postanowi� pan Andrzej pozosta� par� dni w Pilwiszkach, aby lauda�ska chor�giew mia�a czas odjecha� jak najdalej.</p><p>Ludzie te� i konie, id�ce jednym niemal tchem z Kiejdan (bo ma�e tylko popasy czynili dot�d przez drog�), potrzebowali odpoczynku, wi�c pan Andrzej kaza� �o�nierzom zdj�� juki z koni i roztasowa� si� w karczmie na dobre.</p><p>Na drugi dzie� przekona� si�, �e uczyni� nie tylko roztropnie, ale i m�drze, albowiem zaledwie rano zdo�a� szaty przywdzia�, gdy ober�ysta stan�� przed nim.</p><p>� Nowin� przynosz� waszej mi�o�ci � rzek�.</p><p>� A dobr�?</p><p>� Ni z��, ni dobr�, jeno �e mamy go�ci. Okrutny dw�r zjecha� tu dzi� rano i stan�� w staro�ci�skim domu. Jest regiment piechoty, a co jazdy, karet, co s�u�by!... Ludzie my�leli, �e to sam kr�l przyjecha�.</p><p>� Jaki kr�l?</p><p>Karczmarz pocz�� obraca� czapk� w r�ku.</p><p>� Prawda, �e to mamy teraz dw�ch kr�l�w, ale nie �aden z nich przyjecha�, jeno ksi��� koniuszy.</p><p>Kmicic zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Co za ksi��� koniuszy? Ksi��� Bogus�aw?...</p><p>� Tak jest, wasza mi�o��. Brat stryjeczny ksi�cia wojewody wile�skiego.</p><p>Pan Andrzej a� w r�ce klasn�� ze zdziwienia.</p><p>� O, to si� spotykamy!</p><p>Karczmarz zrozumiawszy, �e jego go�� jest znajomym ksi�cia Bogus�awa, sk�oni� si� ni�ej ni� poprzedniego dnia i wyszed� z izby, a Kmicic pocz�� ubiera� si� po�piesznie i w godzin� p�niej by� ju� przed domem staro�ci�skim.</p><p>W ca�ym miasteczku roi�o si� od �o�nierzy. Piechota ustawia�a w koz�y muszkiety na rynku; jazda pozsiada�a ju� z koni i zaj�a domostwa poboczne. �o�nierze i dworzanie, w najrozmaitszych ubiorach, stali przed domami lub przechadzali si� po ulicach. Z ust oficer�w s�ycha� by�o rozmow� francusk� i niemieck�. Nigdzie polskiego �o�nierza, nigdzie polskiego moderunku, muszkietnicy i dragonia przybrani byli dziwacznie, inaczej nawet od cudzoziemskich chor�gwi, kt�re pan Andrzej w Kiejdanach widywa�, bo nie na niemiecki, ale na francuski �ad. �o�nierz jednak pi�kny i tak okaza�y, �e ka�dego szeregowca za oficera mo�na by�o poczyta�, zachwyca� oczy pana Andrzeja. Oficerowie spogl�dali te� na niego z ciekawo�ci�, bo wystroi� si� od�wi�tnie w aksamity i z�otog��w, a sze�ciu ludzi przybranych w now� barw� sz�o dla asystencji za nim.</p><p>Na podw�rzu staro�ci�skiego dworu kr�cili si� dworzanie, wszyscy postrojeni na francuski spos�b: wi�c paziowie w berecikach z pi�rami, r�kodajni w aksamitnych kaftanach, masztalerze w szwedzkich, wysokich butach z kolistymi cholewami.</p><p>Widocznie ksi��� nie mia� zamiaru zatrzymywa� si� d�u�ej w Pilwiszkach i wst�pi� tylko na popas, gdy� karet nie pozataczano do wozowni, a konie karmili masztalerze na poczekaniu z blaszanych sit, kt�re trzymali w r�ku.</p><p>Kmicic oznajmi� si� oficerowi trzymaj�cemu stra� przed domem, kto jest i z czym jedzie, ten za� poszed� zda� spraw� ksi�ciu. Po chwili wr�ci� po�piesznie z zawiadomieniem, i� ksi��� pilno chce widzie� wys�annika hetma�skiego, i wskazuj�c Kmicicowi drog� wszed� wraz z nim do domu.</p><p>Przeszed�szy sie�, w pierwszej izbie sto�owej zastali kilku dworzan siedz�cych z powyci�ganymi nogami na krzes�ach i drzemi�cych smaczno, bo wida�, wczesnym rankiem musieli z ostatniego popasu wyjecha�. Przed drzwiami nast�pnej komnaty oficer zatrzyma� si� i sk�oniwszy si� panu Andrzejowi, rzek� po niemiecku:</p><p>� Tam jest ksi���.</p><p>Pan Andrzej wszed� i zatrzyma� si� w progu. Ksi��� siedzia� przed lustrem ustawionym w rogu komnaty i tak uwa�nie wpatrywa� si� w twarz swoj�, �wie�o widocznie powleczon� r�em i bielid�em, �e nie zwr�ci� uwagi na wchodz�cego. Dw�ch pokojowych, kl�cz�c przed nim, dopina�o mu sprz�czki na przegubach n�g u wysokich podr�nych but�w, on za� rozczesywa� z wolna palcami bujn�, r�wno uci�t� nad czo�em grzywk� jasnoz�otej peruki lub te� mo�e w�asnych, obfitych w�os�w.</p><p>By� to m�ody jeszcze cz�owiek, lat trzydziestu pi�ciu, a wygl�daj�cy najwy�ej na dwadzie�cia pi��. Kmicic zna� go, ale zawsze spogl�da� na� z ciekawo�ci�, raz: dla wielkiej s�awy rycerskiej, jaka otacza�a ksi�cia Bogus�awa, a jak� zjedna�y mu g��wnie pojedynki z rozmaitymi zagranicznymi magnatami odbyte, po wt�re: dla jego szczeg�lnej postawy, kt�r� gdy raz kto� ujrza�, na zawsze musia� zapami�ta�. Ksi��� bowiem wysoki by� i silnie zbudowany, ale nad szerokimi jego ramionami wznosi�a si� g�owa tak ma�a, jak gdyby z innego cia�a zdj�ta. Twarz mia� r�wnie� niezwykle drobn�, prawie m�odzie�cz�, ale i w niej nie by�o proporcji, nos mia� bowiem du�y, rzymski, i ogromne oczy niewypowiedzianej pi�kno�ci i blasku, z orl� prawie �mia�o�ci� spojrzenia. Wobec tych oczu i nosa reszta twarzy, okolonej w dodatku d�ugimi obfitymi puklami w�os�w, nik�a prawie zupe�nie; usta mia� niemal dziecinne, nad nimi ma�y w�sik, ledwie pokrywaj�cy g�rn� warg�. Delikatno�� cery, podniesiona r�em i bielid�em, czyni�a go podobnym do panny, a jednocze�nie zuchwa�o��, duma i pewno�� siebie, maluj�ce si� w obliczu, nie pozwala�y zapomina�, i� jest to �w s�ynny <emphasis>chercheur de noises</emphasis>, jako go przezywano na dworze francuskim, cz�owiek, u kt�rego ostre s�owo �atwo wychodzi�o z ust, ale szpada jeszcze �atwiej z pochwy.</p><p>W Niemczech, w Holandii i we Francji opowiadano dziwy o jego czynach wojennych, k��tniach, zaj�ciach i pojedynkach. On to w Holandii rzuca� si� w najwi�kszy war bitwy, mi�dzy niezr�wnane pu�ki piechoty hiszpa�skiej, i w�asn� ksi���c� r�k� zdobywa� chor�gwie i dzia�a; on na czele regiment�w ksi�cia Oranii zdobywa� baterie, przez starych wodz�w uznane za niepodobne do zdobycia; on nad Renem, na czele muszkieter�w francuskich, rozbija� ci�kie chor�gwie niemieckie, w trzydziestoletniej wojnie wy�wiczone; on rani� w pojedynku, we Francji, najs�ynniejszego mi�dzy kawalerami francuskimi fechmistrza, ksi�cia de Fremouille; drugi s�ynny zabijaka, baron von Goetz, prosi� go na kl�czkach o darowanie �ycia; on rani� barona Grota, za co musia� od brata Janusza s�ucha� gorzkich wym�wek, i� pospolituje godno�� sw� ksi���c� stawaj�c do walki z nier�wnego stanu lud�mi; on wreszcie, wobec ca�ego dworu francuskiego, na balu w Luwrze uderzy� w twarz margrabiego de Rieux za to, i� mu �szpetnie� przym�wi�.</p><p>Pojedynki odbywane <emphasis>incognito</emphasis> po mniejszych miastach, ober�ach i zajazdach nie wchodzi�y oczywi�cie w rachub�.</p><p>By�a to mieszanina zniewie�cia�o�ci i nieokie�znanej odwagi. W czasie odwiedzin rzadkich i kr�tkich ojczystego kraju zabawia� si� zatargami z rodzin� Sapieh�w i �owami. Ale w�wczas le�niczowie musieli mu wyszukiwa� nied�wiedzice z ma�ymi, jako bardziej niebezpieczne i zaciek�e, na kt�re szed� zbrojny tylko oszczepem. Zreszt� nudzi� si� w kraju i jako si� rzek�o, zje�d�a� niech�tnie, najcz�ciej czasu wojny; wielkim m�stwem odznaczy� si� pod Beresteczkiem, Mohylewem, Smole�skiem. Wojna by�a jego �ywio�em, chocia� umys� bystry i gi�tki zar�wno si� do intryg i do dyplomatycznych wybieg�w nadawa�.</p><p>W tych umia� by� cierpliwy i wytrwa�y, daleko wytrwalszy ni� w �amorach�, kt�rych d�ugi szereg dope�nia� historii jego �ycia. Ksi��� na dworach, na kt�rych przebywa�, by� postrachem m��w maj�cych pi�kne �ony. Zapewne dlatego sam nie by� dot�d �onaty, chocia� zar�wno wysokie urodzenie, jak nieprzebrana niemal fortuna czyni�y z niego jedn� z najbardziej po��danych partyj w Europie. Swatali go sami kr�lestwo francuscy, Maria Ludwika polska, ksi��� Oranii i wuj elektor brandenburski, ale on wola� dot�d swoj� swobod�.</p><p>� Wiana nie potrzebuj� � mawia� cynicznie � a innych uciech i tak mi nie brak.</p><p>W ten spos�b doszed� trzydziestu pi�ciu lat wieku.</p><p>Kmicic, stoj�c w progu, przypatrywa� si� tedy z ciekawo�ci� jego twarzy, kt�r� odbija�o zwierciad�o, a on rozczesywa� w zamy�leniu w�osy grzywki nad czo�em, na koniec, gdy pan Andrzej krz�kn�� raz i drugi, rzek� nie odwracaj�c g�owy:</p><p>� A kto tam? Czy nie pos�aniec od ksi�cia wojewody?</p><p>� Nie pos�aniec, ale od ksi�cia wojewody! � odrzek� pan Andrzej.</p><p>W�wczas ksi��� odwr�ci� g�ow�, a spostrzeg�szy �wietnego m�odzie�ca pozna�, �e nie ze zwyk�ym s�ug� ma do czynienia.</p><p>� Wybaczaj wa�pan, panie kawalerze � rzek� uprzejmie � bo widz�, �em si� co do szar�y osoby omyli�. Ale wszak�e twarz wa�pana mi znana, cho� sobie nazwiska nie mog� przypomnie�. Wa�� jeste� dworzaninem ksi�cia hetmana?</p><p>� Nazywam si� Kmicic � odpowiedzia� pan Andrzej � a dworzaninem nie jestem, jeno pu�kownikiem, od czasu jakem ksi�ciu hetmanowi w�asn� chor�giew przyprowadzi�.</p><p>� Kmicic! � zawo�a� ksi��� � ten sam Kmicic, s�awny z ostatniej wojny, kt�ry Chowa�skiego podchodzi�, a p�niej na w�asn� r�k� niezgorzej sobie radzi�?... To� ja si�a o wa�panu s�ysza�em!</p><p>To rzek�szy ksi��� pocz�� uwa�niej i z pewnym upodobaniem spogl�da� na pana Andrzeja, bo z tego, co o nim s�ysza�, mia� go za cz�eka w�asnego pokroju.</p><p>� Siadaj, panie kawalerze � rzek�. � Rad ci� bli�ej poznam. A co tam s�ycha� w Kiejdanach?</p><p>� Oto jest list ksi�cia hetmana � odrzek� Kmicic.</p><p>Pokojowi, sko�czywszy zapina� ksi���ce buty, wyszli, a ksi��� z�ama� piecz�� i pocz�� czyta�. Po chwili na twarzy jego odbi�a si� nuda i zniech�cenie. Rzuci� list przed lustro i rzek�:</p><p>� Nic nowego! Radzi mi ksi��� wojewoda, abym si� do Prus, do Tyl�y albo Taurog�w przeni�s�, co jak wa�� widzisz, czyni� w�a�nie. <emphasis>Ma foi</emphasis>! Nie rozumiem pana brata... Donosi mi, �e elektor w margrabstwie i �e si� do Prus przez Szwed�w przebra� nie mo�e, a pisze jednocze�nie, i� a� mu w�osy na g�owie powstaj�, �e si� z nim <emphasis>de succursu</emphasis> ani <emphasis>de receptu</emphasis> nie znosz�. A jak�e to ja mam czyni�? Je�li si� kurfirst przez Szwed�w nie mo�e przebra�, to jak�e si� m�j pos�aniec przebierze? Na Podlasiu siedzia�em, bom nie mia� nic innego do roboty. Powiem ci, m�j kawalerze, �em si� nudzi� jak diabe� na pokucie. Nied�wiedzie, co by�y blisko Tykocina, wyk�u�em; bia�og�owy tamtejsze ko�uchami cuchn�, kt�rego zapachu nozdrza moje znie�� nie mog�... Ale!... Rozumiesz�e ty, panie kawalerze, po francusku albo po niemiecku?</p><p>� Rozumiem po niemiecku � rzek� Kmicic.</p><p>� To chwa�a Bogu!... B�d� m�wi� po niemiecku, bo mi od waszej mowy wargi pierzchn�.</p><p>To rzek�szy, ksi��� wysun�� doln� warg� i pocz�� dotyka� jej z lekka palcami, jakby chc�c przekona� si�, czy nie opierzch�a lub nie pop�ka�a; nast�pnie spojrza� w lustro i m�wi� dalej:</p><p>� Dosz�y mnie pos�uchy, �e ko�o �ukowa jaki� szlachcic Skrzetuski ma �on� cudnej urody. Daleko to!... Ale jednak pos�a�em ludzi, �eby mi j� porwali i przywie�li... Tymczasem, czy uwierzysz, panie Kmicic, nie znaleziono jej w domu!</p><p>� Szcz�cie to � rzek� pan Andrzej � bo to �ona zacnego kawalera, s�awnego zbara�czyka, kt�ren ze Zbara�a przez wszystk� pot�g� Chmielnickiego si� przedar�.</p><p>� M�a oblegano w Zbara�u, a ja bym �on� oblega� w Tykocinie... Czy my�lisz wa�pan, �eby si� tak samo zaci�cie broni�a?</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� rady wojennej by� przy takim obl�eniu nie potrzebowa�, niech�e si� i bez mojej opinii obejdzie � odrzek� szorstko pan Andrzej.</p><p>� Prawda! Szkoda o tym m�wi� � odrzek� ksi���. � Wracam do sprawy: czy wa�pan masz jeszcze jakie listy?</p><p>� Do waszej ksi���cej mo�ci co mia�em, to odda�em, a opr�cz tego mam do kr�la szwedzkiego. Czy waszej ksi���cej mo�ci nie wiadomo, gdzie go mam szuka�?</p><p>� Nic nie wiem. Co ja mam wiedzie�? W Tykocinie go nie ma, mog� ci za to zar�czy�, bo gdyby tam raz zajrza�, to by si� panowania nad ca�� Rzecz�pospolit� wyrzek�. Warszawa ju� w r�kach szwedzkich, jak to wam pisa�em, ale tam te� jego kr�lewskiej mo�ci nie znajdziesz. Musi by� pod Krakowem albo w samym Krakowie, je�li si� dot�d do Prus Kr�lewskich nie wybra�. W Warszawie dowiesz si� o wszystkim. Wedle mojego zdania musi Karol Gustaw o miastach pruskich pomy�le�, bo ich za sob� nie mo�e zostawia�. Kto by si� spodziewa�, �e gdy ca�a Rzeczpospolita odst�puje pana, gdy wszystka szlachta ��czy si� ze Szwedem, gdy wojew�dztwa poddaj� si� jedne za drugimi � w�wczas w�a�nie miasta pruskie, Niemcy i protestanci, nie chc� o Szwedach s�ysze� i do oporu si� gotuj�. Oni chc� wytrwa�, oni Rzeczpospolit� ratowa� i Jana Kazimierza utrzyma�! Zaczynaj�c t� robot�, my�leli�my, �e b�dzie inaczej, �e w�a�nie przede wszystkim oni pomog� nam i Szwedom do pokrajania tego bochenka, kt�ry wasz� Rzecz�pospolit� nazywacie. A tu ani rusz! Ca�e szcz�cie, �e ksi��� elektor ma tam na nich oko. Ofiarowa� ju� im pomoc przeciw Szwedom, ale Gda�szczanie mu nie ufaj� i m�wi�, �e sami maj� do�� si�...</p><p>� Wiemy ju� o tym w Kiejdanach! � rzek� Kmicic.</p><p>� Je�eli nie maj� do�� si�, to w ka�dym razie maj� dobry w�ch � m�wi� dalej, �miej�c si� ksi��� � bo wujowi elektorowi tyle, mniemam, chodzi o Rzeczpospolit�, ile i mnie albo ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� pozwoli, �e zaneguj� � rzek� porywczo Kmicic. � Ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu tylko o Rzeczpospolit� chodzi, dla kt�rej w ka�dej chwili got�w wyda� ostatnie tchnienie i ostatni� krew wyla�.</p><p>Ksi��� Bogus�aw pocz�� si� �mia�.</p><p>� M�ody jeste�, kawalerze, m�ody! Ale mniejsza z tym! Ow� wujowi elektorowi chodzi o to, by m�g� Prusy Kr�lewskie zacapi�, i dlatego tylko ofiaruje im swoj� pomoc. Gdy je raz b�dzie mia� w r�ku, gdy do miast swoje za�ogi powprowadza, got�w nazajutrz zgodzi� si� ze Szwedami, ba, nawet z Turczynem i z diab�ami. Niechby mu jeszcze Szwedzi kawa� Wielkopolski dodali, got�w im pomaga� ze wszystkich si� do zabrania reszty. W tym tylko bieda, �e i Szwedzi ostrz� z�by na Prusy i st�d dyfidencje pomi�dzy nimi i elektorem.</p><p>� Ze zdumieniem s�ucham s��w waszej ksi���cej mo�ci! � rzek� Kmicic.</p><p>� Diabli mnie brali na Podlasiu � odpowiedzia� ksi��� � �e musia�em tyle czasu bezczynnie siedzie�... Ale c� mia�em robi�? Stan�� uk�ad mi�dzy mn� a ksi�ciem wojewod�, �e p�ki w Prusach rzeczy si� nie wyklaruj�, ja nie przejd� otwarcie na stron� szwedzk�. I to s�uszna, bo w ten spos�b furtka zostaje otwarta. Pos�a�em nawet sekretnych go�c�w do Jana Kazimierza oznajmiaj�c, �e got�wem zwo�a� pospolite ruszenie na Podlasiu, byle mi manifest przys�ano. Kr�l, jak kr�l, da�by si� mo�e wywie�� w pole, ale kr�lowa widocznie mi nie ufa i musia�a odradzi�. �eby nie baby, to dzi� sta�bym na czele wszystkiej szlachty podlaskiej, a co wi�ksza, konfederaci owi, kt�rzy teraz pustosz� dobra ksi�cia Janusza, nie mieliby innej rady, jak p�j�� pod moj� komend�. G�osi�bym si� stronnikiem Jana Kazimierza, a w rzeczy maj�c w r�ku si��, targowa�bym si� ze Szwedami. Ale ta baba wie, jak trawa ro�nie, i najtajniejsz� my�l odgadnie. Kr�l to prawdziwy, nie kr�lowa! Wi�cej ona ma dowcipu w jednym palcu ni� Jan Kazimierz w ca�ej g�owie.</p><p>� Ksi��� wojewoda... � zacz�� Kmicic.</p><p>� Ksi��� wojewoda � przerwa� z niecierpliwo�ci� Bogus�aw � wiecznie sp�nia si� ze swymi radami; pisze mi w ka�dym li�cie: �zr�b to a to�, a ja w�a�nie ju� to dawno zrobi�em. Ksi��� wojewoda g�ow� pr�cz tego traci... Bo, s�uchaj, kawalerze, czego jeszcze ode mnie wymaga...</p><p>Tu ksi��� chwyci� list i pocz�� czyta� g�o�no:</p><p>�Sam WXM� w drodze b�d� ostro�nym, a o tych frantach konfederatach, kt�rzy si� przeciw mnie zbuntowali i na Podlasiu grasuj�, dla Boga pomy�l WXM�, �eby ich rozproszy�, �eby do kr�la nie szli. Gotuj� si� na Zab�ud�w, a tam piwa mocne; jako si� popij�, �eby ich wyr�n�li, ka�dy gospodarz swego. Bo nie godzi si� nic lepszego; ale <emphasis>capita</emphasis> uprz�tn�wszy, posz�oby to w rozdr�b.�</p><p>Tu Bogus�aw rzuci� z niech�ci� list na st�.</p><p>� S�uchaj�e, panie Kmicic � rzek� � wi�c ja mam razem wyje�d�a� do Prus i razem urz�dza� rze� w Zab�udowie? Razem udawa� jeszcze stronnika Jana Kazimierza i patriot�, i razem wycina� tych ludzi, kt�rzy kr�la i ojczyzny nie chc� zdradzi�? Jest�e to sens? Zali to si� jedno drugiego trzyma? <emphasis>Ma foi</emphasis>! Ksi��� hetman g�ow� traci. To� ja i teraz w�a�nie spotka�em, ot, id�c tu do Pilwiszek, po drodze, ca�� jak�� zbuntowan� chor�giew wal�c� na Podlasie. By�bym im ch�tnie po brzuchach przejecha�, cho�by dlatego, a�eby mie� uciech�; ale p�ki nie jestem otwartym szwedzkim partyzantem, p�ki wuj elektor rzekomie jeszcze z miastami pruskimi, a zatem z Janem Kazimierzem trzyma, nie mog� sobie takich uciech pozwala�, dalib�g, nie mog�... Co mog�em najwi�cej zrobi�, to politykowa� z tymi buntownikami, jak i oni ze mn� politykowali, podejrzywaj�c mnie wprawdzie o praktyki z hetmanem, ale nie maj�c czarno na bia�ym.</p><p>Tu ksi��� rozpar� si� wygodnie w fotelu, wyci�gn�� nogi i za�o�ywszy niedbale r�ce pod g�ow�, pocz�� powtarza�:</p><p>� Ej, galimatias w tej waszej Rzeczypospolitej, galimatias!... W �wiecie niczego podobnego nie masz!...</p><p>Po czym umilk� na chwil�; widocznie jaka� my�l przysz�a mu do g�owy, bo si� uderzy� w peruk� i zapyta�:</p><p>� A wa�pan nie b�dziesz na Podlasiu?</p><p>� Jak�e! � rzek� Kmicic. � Musz� tam by�, bo mam list z instrukcjami do Harasimowicza, podstaro�ciego w Zab�udowie.</p><p>� Na Boga! � rzek� ksi��� � Harasimowicz tu jest ze mn�. Jedzie z rzeczami hetma�skimi do Prus, bo tam bali�my si�, �eby nie wpad�y w r�ce konfederackie. Czekaj wa��, ka�� go zawo�a�.</p><p>Tu ksi��� zakrzykn�� na pokojowca i kaza� mu wo�a� podstaro�ciego, sam za� rzek�:</p><p>� A to si� dobrze sk�ada! Oszcz�dzisz sobie wa�pan drogi... Chocia�... mo�e i szkoda, �e na Podlasie nie pojedziesz, bo tam mi�dzy g�owami konfederacji jest i tw�j imiennik... M�g�by� go skaptowa�.</p><p>� Nie mia�bym na to czasu � rzek� Kmicic � gdy� mi do kr�la szwedzkiego i do pana Lubomirskiego pilno.</p><p>� A, to masz listy i do pana marsza�ka koronnego? Ej, odgaduj�, o co chodzi... Niegdy� pan marsza�ek my�la� swata� synalka z c�rk� Janusza... Czyby teraz hetman nie chcia� delikatnie odnowi� rokowa�?...</p><p>� O to w�a�nie idzie.</p><p>� Dzieci to oboje zupe�ne... Hm! Delikatna to misja, bo hetmanowi nie wypada pierwszemu si� wprasza�. Przy tym...</p><p>Tu ksi��� zmarszczy� brwi.</p><p>� Przy tym nie b�dzie z tego nic... Nie dla Herakliusza c�rka ksi�cia hetmana. Ja ci to m�wi�! Ksi��� hetman powinien to rozumie�, �e jego fortuna musi zostawa� w r�ku Radziwi���w.</p><p>Kmicic spogl�da� ze zdziwieniem na ksi�cia, kt�ry chodzi� coraz spieszniejszym krokiem po izbie. Nagle zatrzyma� si� przed panem Andrzejem i rzek�:</p><p>� Daj mi parol kawalerski, �e odpowiesz prawd� na moje pytanie.</p><p>� Mo�ci ksi��� � rzek� Kmicic � ��� ci tylko, kt�rzy si� boj�, a ja si� nikogo nie boj�.</p><p>� Czy ksi��� wojewoda kaza� zachowa� sekret przede mn� o rokowaniach z Lubomirskim?</p><p>� Gdybym mia� taki rozkaz, to bym o panu Lubomirskim wcale nie by� wspomina�.</p><p>� Mog�o ci si� wymkn��. Daj parol!</p><p>� Daj� � rzek� Kmicic marszcz�c brwi.</p><p>� Ci�ar mi zdj��e� z serca, bo my�la�em, �e ksi��� wojewoda i ze mn� podw�jn� gr� prowadzi.</p><p>� Nie rozumiem waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Nie chcia�em �eni� si� we Francji z Rohan�wn�, nie licz�c z p� kopy innych ksi�niczek, kt�re mi swatano... Czy wiesz dlaczego?</p><p>� Nie wiem.</p><p>� Bo jest uk�ad pomi�dzy mn� a ksi�ciem wojewod�, �e jego dziewka i jego fortuna dla mnie rosn�. Jako wierny s�uga Radziwi���w, mo�esz wiedzie� o wszystkim.</p><p>� Dzi�kuj� za ufno��... Ale wasza ksi���ca mo�� mylisz si�... Nie jestem s�ug� Radziwi���w.</p><p>Bogus�aw otworzy� szeroko oczy.</p><p>� Kim�e ty jeste�?</p><p>� Hetma�skim, nie dworskim, jestem pu�kownikiem, a w dodatku ksi�cia wojewody krewnym.</p><p>� Krewnym?</p><p>� Bom z Kiszkami spowinowacony, a hetman rodzi si� z Kiszczanki.</p><p>Ksi��� Bogus�aw popatrzy� przez chwil� na Kmicica, na kt�rego twarz wyst�pi�y lekkie rumie�ce. Nagle wyci�gn�� r�k� i rzek�:</p><p>� Przepraszam ci�, kuzynie, i winszuj� paranteli.</p><p>Ostatnie s�owa by�y powiedziane z jak�� niedba��, lubo wytworn� grzeczno�ci�, w kt�rej jednak by�o co� wprost dla pana Andrzeja bolesnego. Policzki jego zarumieni�y si� jeszcze bardziej i ju� otwiera� usta, aby co� �ywo powiedzie�, gdy drzwi otworzy�y si� i gubernator Harasimowicz ukaza� si� w progu.</p><p>� Jest list do wa�ci � rzek� ksi��� Bogus�aw.</p><p>Harasimowicz sk�oni� si� ksi�ciu, a nast�pnie panu Andrzejowi, kt�ry poda� mu list ksi���cy.</p><p>� Czytaj wa��! � rzek� ksi��� Bogus�aw.</p><p>Harasimowicz pocz�� czyta�:</p><p>�Panie Harasimowicz! Teraz czas pokaza� �yczliwo�� dobrego s�ugi ku panu. Cokolwiek pieni�dzy zebra� mo�ecie i wy w Zab�udowie, i pan Przy�ski w Orlu...�</p><p>� Pana Przy�skiego konfederaci usiekli w Orlu � przerwa� ksi��� � dlatego pan Harasimowicz daje drapaka...</p><p>Podstaro�ci sk�oni� si� i czyta� dalej:</p><p>�...i pan Przy�ski w Orlu, cho� publicznych podatk�w, cho� czynsz�w, arend...�</p><p>� Ju� je konfederaci wybrali � przerwa� zn�w ksi��� Bogus�aw.</p><p>�...przesy�ajcie mi jak najpr�dzej (czyta� dalej Harasimowicz). Mo�ecie-li i wsie jakie s�siadom lub mieszczanom zastawi�, bior�c pieni�dze co najwi�cej na nie; i gdziekolwiek si� jeno spos�b poda na dostanie onych, starajcie si� i do mnie odsy�ajcie. Konie i rzeczy wszystkie, cokolwiek tam jest, ba! I w Orlu lichtarz wielki, i co inszego, obrazy i och�d�stwa, a najbardziej dzia�a owe, co w ganku stoj�, przy ksi�ciu imci panu bracie wy�lijcie, bo <emphasis>alias</emphasis> rozboj�w ba� si� trzeba...�</p><p>� Znowu sp�niona rada, bo dzia�a id� ju� ze mn�! � rzek� ksi���.</p><p>�...Je�liby z �o�ami ci�ko by�o, to same tylko dzia�a bez �o��w, i to okry�, �eby nie wiedziano, co wioz�. A te rzeczy do Prus jak najpr�dzej wymkn��, strzeg�c si� najbardziej tych zdrajc�w, co w wojsku moim bunt podni�s�szy, moje starostwa t�ocz�...�</p><p>� Oj, co t�ocz�, to t�ocz�! Wycisn� je na twar�g! � przerwa� zn�w ksi���.</p><p>�...starostwa moje t�ocz� i na Zab�ud�w si� gotuj�, id�c snad� do kr�la. Z kt�rymi bi� si� trudno, bo przecie gromada, ale albo ich wpu�ciwszy, pi�knie popoi�, a w nocy �pi�cych wyr�n�� (ka�dy gospodarz uczyni� to mo�e), albo ich w piwach mocnych potru�, albo o co tam nietrudno, swawoln� tak�e kup� na nich zemkn��, co by si� na nich ob�owili...�</p><p>� No, nic nowego! � rzek� ksi��� Bogus�aw. � Mo�esz, panie Harasimowicz, jecha� dalej ze mn�...</p><p>� Jest jeszcze suplement � odrzek� podstaro�ci.</p><p>I pocz�� czyta� dalej:</p><p>�...Win, je�li nie mo�na wywie�� (bo tu ju� u nas nigdzie ich nie dostanie), tedy w skok za gotowe posprzedawa�...�</p><p>Tu pan Harasimowicz sam przerwa� i chwyci� si� za g�ow�.</p><p>� Dla Boga! Wina id� o p� dnia drogi za nami i pewno wpad�y w r�ce tej chor�gwi zbuntowanej, kt�ra ko�o nas przechodzi�a. B�dzie szkody na jakie tysi�c czerwonych z�otych. Niech wasza ksi���ca mo�� �wiadczy za mn�, �e sama mi kaza�a czeka�, a� beczki na wozy wpakuj�.</p><p>Strach pana Harasimowicza by�by jeszcze wi�kszy, gdyby pan Harasimowicz zna� pana Zag�ob� i gdyby wiedzia�, �e si� w�a�nie w owej chor�gwi znajduje. Tymczasem jednak ksi��� Bogus�aw roz�mia� si� i rzek�:</p><p>� Niech im b�dzie na zdrowie! Czytaj dalej!</p><p>�...je�eli si� za� kupiec nie znajdzie...�</p><p>Ksi��� Bogus�aw wzi�� si� a� pod boki ze �miechu:</p><p>� Ju� si� znalaz� � rzek� � jeno trza mu b�dzie borgowa�.</p><p>�...je�eli si� za� kupiec nie znajdzie (czyta� �a�osnym g�osem Harasimowicz), tedy w ziemi� pozakopywa�, byle nieznacznie, �eby nad dw�ch o tym nie wiedzia�o. Beczk� jednak jak� i drug� w Orlu i w Zab�udowie zostawi�, a to z lepszych i s�odszych, co by si� u�akomili na ni�, a podprawi� mocno trucizn�, �eby starszyzna przynajmniej powyzdycha�a, to si� dru�yna rozbie�y. Dla Boga, �yczliwie mi w tym pos�u�cie, a sekretnie, przez mi�osierdzie bo�e!... A palcie, co pisz�, i ktokolwiek o czym wiedzie� b�dzie, odsy�ajcie go do mnie. Albo sami najd� i wypij�, albo jednaj�c mo�e im ten nap�j podarowa�...�</p><p>Podstaro�ci sko�czy� czyta� i pocz�� patrzy� na ksi�cia Bogus�awa jakby czekaj�c instrukcji, a ksi��� rzek�:</p><p>� Widz�, �e t�go brat m�j my�li o konfederatach, szkoda tylko, �e jak zwykle, za p�no!... �eby si� by� dwa tygodnie albo cho� tydzie� temu na �w dowcip zdoby�, mo�na by by�o popr�bowa�. A teraz ruszaj z Bogiem, panie Harasimowicz, bo ju� ci� nie potrzebujem.</p><p>Harasimowicz sk�oni� si� i wyszed�.</p><p>Ksi��� Bogus�aw stan�� przed zwierciad�em i pocz�� si� przygl�da� starannie w�asnej postaci, przy czym porusza� z lekka g�ow� w prawo i w lewo, to oddala� si� od lustra, to zbli�a�, to potrz�sa� puklami w�os�w, to strzyg� oczyma z ukosa, nie zwa�aj�c wcale na Kmicica, kt�ry siedzia� w cieniu, odwr�cony plecami do okna.</p><p>Gdyby jednak by� rzuci� chocia� jedno spojrzenie na twarz pana Andrzeja, pozna�by, i� w m�odym po�le dzieje si� co� dziwnego, twarz bowiem Kmicica by�a blada, na czole osiad�y mu g�ste krople potu, a r�ce drga�y konwulsyjnie. Przez chwil� podni�s� si� z krzes�a i znowu zaraz usiad�, jak cz�owiek, kt�ry walczy ze sob� i prze�amuje w sobie wybuch gniewu lub rozpaczy. Na koniec rysy jego �ci�gn�y si� i zakrzep�y; widocznie ca�� si�� pot�nej woli i energii nakaza� sobie spok�j i zapanowa� nad sob� zupe�nie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� � z tego zaufania, jakim mnie ksi��� hetman obdarza, widzisz wasza ksi���ca mo��, �e tajemnicy nie chce z niczego przede mn� robi�. Nale�� dusz� i mieniem do jego rob�t; przy jego i waszej ksi���cej mo�ci fortunie mo�e i moja wyrosn��, dlatego gdzie wy idziecie, tam i ja p�jd�... Na wszystkom got�w! Ale chocia� w onych sprawach s�u�� i w nich si� obracam, przecie pewnie nie wszystko zgo�a rozumiem ani te� wszystkich arkan�w w�asnym s�abym dowcipem przenikn�� mog�.</p><p>� Czego tedy �yczysz, panie kawalerze, a raczej, pi�kny kuzynie? � spyta� ksi���.</p><p>� O nauk� waszej ksi���cej mo�ci prosz�, bo te� wstyd by mi by�o, gdybym si� przy takich statystach niczego nie zdo�a� nauczy�. Nie wiem, czy wasza ksi���ca mo�� raczysz mi szczerze odpowiedzie�?</p><p>� To b�dzie zale�a�o od twego pytania i od mego humoru � odrzek� Bogus�aw nie przestaj�c patrze� w lustro.</p><p>Oczy Kmicica b�ysn�y przez chwil�, lecz m�wi� dalej spokojnie:</p><p>� Ow� tak jest: ksi��� wojewoda wile�ski wszystkie swe post�pki dobrem i zbawieniem Rzeczypospolitej os�ania. Ju� te� ta Rzeczpospolita z ust mu nie schodzi. Racz�e mi wasza ksi���ca mo�� szczerze powiedzie�: pozoryli to tylko konieczne czyli naprawd� ksi��� hetman ma tylko dobro Rzeczypospolitej na celu?...</p><p>Bogus�aw rzuci� bystre, przelotne spojrzenie na pana Andrzeja.</p><p>� A je�elibym ci powiedzia�, �e to pozory, czyliby� pomaga� dalej?</p><p>Kmicic ruszy� niedbale ramionami.</p><p>� Ba! Jako rzek�em, moja fortuna przy fortunie waszych ksi���cych mo�ci�w wyro�nie. Byle si� to sta�o, wszystko mi zreszt� jedno!</p><p>� Wyjdziesz na cz�owieka! Pami�taj, �e ci to przepowiadam. Ale czemu to brat nigdy z tob� szczerze nie m�wi�?</p><p>� Mo�e dlatego, �e skrupulat, a mo�e, ot tak! nie zgada�o si�!</p><p>� Bystry masz dowcip, kawalerze, bo to szczera prawda, �e on skrupulat i niech�tnie prawdziw� sk�r� pokazuje. Jak mi B�g mi�y, prawda! Taka ju� jego natura. To� on i ze mn� gadaj�c, skoro si� tylko zapomni, zaraz zaczyna mow� mi�o�ci� dla ojczyzny koloryzowa�. Dopiero jak mu si� w oczy roz�miej�, to si� opatrzy. Prawda! Prawda!</p><p>� Wi�c to tedy jeno pozory? � pyta� Kmicic.</p><p>Ksi��� przekr�ci� krzes�o, siad� na nim jak na koniu i wspar�szy r�ce na por�czy milcza� chwil�, jakby si� namy�laj�c, po czym rzek�:</p><p>� S�uchaj, panie Kmicic! Gdyby�my, Radziwi��owie, �yli w Hiszpanii, we Francji albo w Szwecji, gdzie syn po ojcu nast�puje i gdzie prawo kr�lewskie z Boga samego wyp�ywa, tedy, pomin�wszy jakie� wojny domowe, jakie� rodu kr�lewskiego wyga�ni�cie, jakie� nadzwyczajne zdarzenia, s�u�yliby�my pewnie kr�lowi i ojczy�nie, kontentuj�c si� jeno najwy�szymi urz�dami, kt�re nam si� z rodu i fortuny przynale��. Ale tu, w tym kraju, gdzie kr�l nie ma za sob� bo�ego prawa, jeno go szlachta kreuje, gdzie wszystko <emphasis>in liberis suffragiis</emphasis>, s�usznie czynili�my sobie pytanie: dlaczego to Waza, a nie Radziwi�� ma panowa�?... Nic to jeszcze Waza, bo� oni z kr�l�w dziedzicznych r�d wiod�, ale kto nam zar�czy, kto nas upewni, �e po Wazach nie przyjdzie szlachcie fantazja do g�owy posadzi� na stolcu kr�lewskim i wielkoksi���cym cho�by pana Harasimowicza albo jakiego pana Mieleszk�, albo jakiego pana Pieg�asiewicza z Psiej W�lki. Tfu! Czy ja wiem wreszcie kogo?... A my? Radziwi��owie i ksi���ta Rzeszy Niemieckiej mamy�e po staremu przyst�powa� do ca�owania jego kr�lewskiej-pieg�asiewiczowskiej r�ki?... Tfu! Do wszystkich rogatych diab��w, kawalerze, czas z tym sko�czy�!... Sp�jrz przy tym na Niemcy, ilu tam ksi���t udzielnych mog�oby, z uwagi na fortun�, na podstaro�cich do nas si� zgodzi�. A przecie maj� swoj� udzielno��, a przecie panuj�, a przecie <emphasis>suffragia</emphasis> w sejmach Rzeszy maj�, a przecie korony na g�owach nosz� i miejsca przed nami bior�, cho�by im s�uszniej wypada�o ogony u naszych p�aszcz�w nosi�. Czas z tym sko�czy�, panie kawalerze, czas spe�ni� to, o czym ojciec m�j ju� zamy�la�!</p><p>Tu ksi��� o�ywi� si�, wsta� z krzes�a i pocz�� chodzi� po komnacie.</p><p>� Nie obejdzie si� to bez trudno�ci i impediment�w � m�wi� dalej � bo o�yccy i nie�wiescy Radziwi��owie nie chc� nam pomaga�. Wiem, �e ksi��� Micha� pisa� do brata, �e nam raczej o w�osiennicy, nie o p�aszczu kr�lewskim my�le�. Niech�e sam o niej my�li, niech pokuty odprawia, niech na popiele siada, niech mu jezuici sk�r� dyscyplinami garbuj�; skoro kontentuje si� krajczostwem, niech�e przez ca�e cnotliwe �ycie a� do cnotliwej �mierci kap�ony cnotliwie kraje! Obejdziem si� bez niego i r�k nie opu�cimy, bo teraz w�a�nie pora. Rzeczpospolit� diabli bior�, bo ju� tak bezsilna, na takie psy zesz�a, �e si� nikomu nie mo�e op�dzi�. Wszyscy lez� w jej granice jak przez rozgrodzony p�ot. To, co tu si� ze Szwedami sta�o, nie przytrafi�o si� dot�d nigdy na �wiecie. My, panie kawalerze, mo�em wprawdzie �piewa�: <emphasis>Te Deum laudamus</emphasis>!, a swoj� drog� to nies�ychana i niebywa�a rzecz... Jak to, najezdnik uderza na kraj, najezdnik znany z drapie�no�ci, i nie tylko nie znajduje oporu, ale kto �yw opuszcza dawnego pana i spieszy do nowego: <emphasis>magnates</emphasis>, szlachta, wojsko, zamki, miasta, wszyscy!... Bez czci, s�awy, honoru, wstydu!... Historia drugiego takiego przyk�adu nie podaje! Tfu! Tfu! Panie kawalerze! Kanalia w tym kraju �ywie bez sumienia i ambicji!... I taki kraj nie ma zgin��? Na �askawo�� si� szwedzk� ogl�dali! B�dziecie mie� �askawo��! Ju� tam w Wielkopolsce Szwedzi szlachcie palce w kurki od muszkiet�w wkr�caj�!... I tak wsz�dy b�dzie � nie mo�e by� inaczej, bo taki nar�d musi zgin��, musi p�j�� w pogard� i w s�u�b� do s�siad�w!...</p><p>Kmicic coraz by� bledszy i resztkami si� trzyma� na wodzy wybuch szale�stwa; ale ksi���, ca�y zatopiony w swej mowie, upaja� si� w�asnymi s�owami, w�asnym rozumem, i nie zwa�aj�c na s�uchacza tak dalej m�wi�:</p><p>� Jest, panie kawalerze, zwyczaj w tym kraju, i� gdy kto kona, to mu krewni w ostatniej chwili poduszk� spod g�owy wyszarpuj�, a�eby si� za� d�u�ej nie m�czy�. Ja i ksi��� wojewoda wile�ski postanowili�my t� w�a�nie przys�ug� odda� Rzeczypospolitej. Ale �e si�a drapie�nik�w czyha na spadek i wszystkiego zagarn�� nie zdo�amy, przeto chcemy, aby cho� cz��, i to nie lada jaka, dla nas przypad�a. Jako krewni, mamy do tego prawo. Je�li za� nie przem�wi�em ci tym por�wnaniem do g�owy i nie zdo�a�em w sedno utrafi�, tedy powiem inaczej. Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna, za kt�re ci�gn� Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto �yw naoko�o. A my z ksi�ciem wojewod� wile�skim powiedzieli�my sobie, �e z tego sukna musi si� i nam tyle zosta� w r�ku, aby na p�aszcz wystarczy�o; dlatego nie tylko nie przeszkadzamy ci�gn��, ale i sami ci�gniemy. Niechaj Chmielnicki przy Ukrainie si� ostaje, niech Szwedzi z Brandenburczykiem o Prusy i wielkopolskie kraje si� rozprawiaj�, niech Ma�opolsk� bierze Rakoczy czy kto bli�szy. Litwa musi by� dla ksi�cia Janusza, a z jego c�rk� � dla mnie!</p><p>Kmicic wsta� nagle.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci, to tylko chcia�em wiedzie�!</p><p>� Odchodzisz, panie kawalerze?</p><p>� Tak jest.</p><p>Ksi��� spojrza� uwa�niej na Kmicica i w tej chwili dopiero spostrzeg� jego blado�� i wzburzenie.</p><p>� Co ci jest, panie Kmicic? � spyta�. � Wygl�dasz jak Piotrowin...</p><p>� Fatygi z n�g mnie obali�y i w g�owie mi si� kr�ci. �egnam wasz� ksi���c� mo��, przed odjazdem przyjd� si� jeszcze pok�oni�.</p><p>� To si� spiesz, bo ja po po�udniu ruszam tak�e.</p><p>� Za godzin� najdalej przyb�d�.</p><p>To rzek�szy Kmicic sk�oni� si� i wyszed�.</p><p>W drugiej izbie pokojowcy podnie�li si� na jego widok, ale on przeszed� jak pijany, nikogo nie widz�c. Na progu izby chwyci� si� i obu r�kami za g�ow� i pocz�� powtarza� z j�kiem prawie:</p><p>� Jezusie Nazare�ski, Kr�lu �ydowski! Jezus, Maria, J�zef!</p><p>Chwiejnym krokiem przeszed� przez podw�rzec oko�o warty z�o�onej z sze�ciu halabardnik�w. Za ko�owrotem stali jego ludzie, z wachmistrzem Sorok� na czele.</p><p>� Za mn�! � rzek� Kmicic.</p><p>I ruszy� przez miasto ku ober�y.</p><p>Soroka, dawny �o�nierz Kmicica i znaj�cy go doskonale, zauwa�y� natychmiast, �e z m�odym pu�kownikiem dzieje si� co� niezwyk�ego.</p><p>� Czuj duch! � rzek� z cicha do ludzi � gorze temu, na kogo gniew jego spadnie!</p><p>�o�nierze przyspieszali w milczeniu kroku, a Kmicic nie szed�, ale bieg� prawie naprz�d, wymachuj�c r�koma i powtarzaj�c bez�adne s�owa.</p><p>Do uszu Soroki dochodzi�y jeno oderwane wyrazy: �Truciciele, wiaro�omcy, zdrajcy... Zbrodzie� i zdrajca... Obaj tacy...�</p><p>Potem pocz�� pan Kmicic wspomina� dawnych kompanion�w. Nazwiska: Kokosi�ski, Kulwiec, Ranicki, Reku� i inne, wypada�y z jego ust jedno po drugim. Kilka razy wspomnia� tak�e Wo�odyjowskiego. S�ucha� tego ze zdumieniem Soroka i trwo�y� si� coraz bardziej, a w duszy my�la�:</p><p>�Jaka� krew si� tu poleje... Nie mo�e by� inaczej...�</p><p>Tymczasem przyszli do zajazdu. Kmicic zamkn�� si� natychmiast w izbie i z godzin� nie dawa� znaku �ycia.</p><p>A �o�nierze tymczasem bez rozkazu �adowali wiuki i siod�ali konie.</p><p>Soroka m�wi� im:</p><p>� Nie zawadzi to, trzeba by� na wszystko gotowym.</p><p>� My te� gotowi! � odpowiadali starzy zabijakowie, ruszaj�c w�sami.</p><p>Jako� pokaza�o si� wkr�tce, �e Soroka dobrze zna� swego pu�kownika, bo nagle Kmicic ukaza� si� w sieni, bez czapki, w koszuli tylko i hajdawerach.</p><p>� Konie siod�a�! � krzykn��.</p><p>� Posiod�ane.</p><p>� Wiuki �adowa�!</p><p>� Spakowane.</p><p>� Dukat na g�ow�! � krzykn�� m�ody pu�kownik, kt�ry pomimo ca�ej gor�czki i wzburzenia spostrzeg�, �e ci �o�nierze w lot odgaduj� jego my�li.</p><p>� Dzi�kujemy, panie komendancie! � ozwali si� wszyscy ch�rem.</p><p>� Dw�ch ludzi we�mie konie wiuczne i wyjedzie natychmiast z miasta ku D�bowej. Przez miasto jecha� wolno, za miastem pu�ci� konie w skok i nie ustawa� a� w lasach.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� Czterej inni nabi� gar�acze sieka�cami. Dla mnie dwa konie osiod�a�, �eby i drugi by� w zupe�nej gotowo�ci.</p><p>� Wiedzia�em ja, �e co� b�dzie! �mrukn�� Soroka.</p><p>� A teraz wachmistrz za mn�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I jak by� rozebrany, w hajdawerach tylko i rozche�stanej na piersiach koszuli, wyszed� z sieni, a Soroka szed� za nim, otwieraj�c szeroko oczy ze zdziwienia; tak doszli a� do studni �urawianej w podw�rzu zajazdu. Tu Kmicic zatrzyma� si� i ukazuj�c na wiadro wisz�ce przy �urawiu rzek�:</p><p>� Lej mi wod� na �eb!</p><p>Wachmistrz wiedzia� z do�wiadczenia, jak niebezpiecznie by�o pyta� dwa razy o rozkaz; chwyci� wi�c za dr�g i zanurzy� wiadro w wodzie, nast�pnie wyci�gn�� je spiesznie i porwawszy w d�onie, chlusn�� zawart� w nim wod� na pana Andrzeja, a pan Andrzej pocz�� parska� i prycha� jakoby wieloryb, d�o�mi przy klepywa� mokre w�osy, po czym zakrzykn��:</p><p>� Jeszcze!</p><p>Soroka powt�rzy� czynno�� raz, drugi i chlusta� wod� ze wszystkich si�, jakoby chcia� p�omie� zagasi�.</p><p>� Do��! � rzek� na koniec Kmicic. � P�jd� za mn�, szaty mi pomo�esz wdzia�!</p><p>I poszli obaj do zajazdu.</p><p>W bramie spotkali swoich dw�ch ludzi, wyje�d�aj�cych z wiucznymi ko�mi.</p><p>� Wolno przez miasto, za miastem w skok! � powt�rzy� im na drog� Kmicic.</p><p>I wszed� do izby.</p><p>W p� godziny p�niej ukaza� si� znowu, ca�kiem przybrany ju� jak do drogi: w wysokie ja�owicze buty i �osiowy kaftan obci�ni�ty pasem sk�rzanym, za kt�ry zatkni�ta by�a kr�cica.</p><p>�o�nierze zauwa�yli tak�e, i� spod kaftana wygl�da� mu brzeg drucianej kolczugi, jak gdyby wybiera� si� na bitw�. Szabl� te� mia� przypi�t� wysoko, by �atwiej by�o chwyci� za r�koje��; twarz mia� do�� spokojn�, ale surow� i gro�n�.</p><p>Rzuciwszy okiem na �o�nierzy, czy gotowi i zbrojni nale�ycie, siad� na ko� i cisn�wszy dukata gospodarzowi, wyjecha� z zajazdu.</p><p>Soroka jecha� przy nim, trzej inni z ty�u, prowadz�c zapasowego konia. Wkr�tce znale�li si� na rynku nape�nionym przez wojska Bogus�awa. Ruch ju� by� mi�dzy nimi, bo widocznie przysz�y rozkazy, aby si� gotowano do drogi. Jazda doci�ga�a popr�g�w u siode� i kie�zna�a konie, piechota rozbiera�a muszkiety stoj�ce w koz�ach przed domami, do woz�w zak�adano konie.</p><p>Kmicic obudzi� si� jakoby z zamy�lenia.</p><p>� S�uchaj, stary � rzek� do Soroki � wszak�e to od staro�ci�skiego dworu go�ciniec idzie dalej, nie trzeba wraca� przez rynek?</p><p>� A gdzie pojedziem, panie pu�kowniku?</p><p>� Do D�bowej!</p><p>� To w�a�nie z rynku wedle dworu trzeba przeje�d�a�. Rynek zostanie za nami.</p><p>� Dobrze! � rzek� Kmicic.</p><p>Po chwili mrukn�� sam do siebie p�g�osem:</p><p>� Ej, �eby tamci �yli teraz! Ma�o ludzi na tak� imprez�, ma�o!</p><p>Tymczasem przejechali rynek i pocz�li skr�ca� ku staro�ci�skiemu domowi, kt�ry le�a� o p�tora stai dalej nad drog�.</p><p>� St�j! � rzek� nagle Kmicic.</p><p>�o�nierze stan�li, on za� zwr�ci� si� ku nim.</p><p>� Gotowi�cie na �mier�? � spyta� kr�tko.</p><p>� Gotowi � odpowiedzieli ch�rem orsza�scy zabijakowie.</p><p>� Le�li�my Chowa�skiemu w gard�o i nie zjad� nas... Pami�tacie?</p><p>� Pami�tamy!</p><p>� Trzeba si� dzi� wa�y� na wielkie rzeczy... Uda si�, to mi�o�ciwy kr�l nasz pan�w z was poczyni... Ja w tym!... Nie uda si�, p�jdziecie na pal!</p><p>� Co si� nie ma uda�! � rzek� Soroka, kt�rego oczy pocz�y b�yska� jak u starego wilka.</p><p>� Uda si�! � powt�rzyli trzej inni: Bi�ous, Zawraty�ski i Lubieniec.</p><p>� Musimy porwa� ksi�cia koniuszego! � rzek� Kmicic.</p><p>I umilk�, chc�c zbada� wra�enie, jakie szalona my�l uczyni na �o�nierzy. A oni umilkli tak�e i patrzyli w niego jak w t�cz�, tylko w�siska rusza�y im si� i tylko twarze sta�y si� gro�ne i zb�jeckie.</p><p>� Pal blisko, nagroda daleko! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ma�o nas! � mrukn�� Zawraty�ski.</p><p>� To gorzej ani�eli z Chowa�skim! � doda� Lubieniec.</p><p>� Wojska wszystkie w rynku, a we dworze jeno stra� i dworzan ze dwudziestu � rzek� Kmicic � kt�rzy niczego si� nie spodziewaj�, nawet i szabel przy bokach nie maj�.</p><p>� Wasza mi�o�� swoj� g�ow� stawi, czemu my nie mamy naszych postawi�? � odpar� Soroka.</p><p>� S�ucha�! � rzek� Kmicic. � Je�li chytro�ci� go nie we�miem, to inaczej wcale nie we�miem... S�ucha�! Ja wejd� do komnat i po chwili wyjd� z ksi�ciem... Je�li ksi��� si�dzie na mego konia, tedy ja si�d� na drugiego i pojedziem... Jak odjedziemy ze sto albo z p�torasta krok�w, tedy go we dw�ch porwa� pod pachy i w skok, co tchu w koniach!</p><p>� Wedle rozkazu! � rzek� Soroka.</p><p>� Je�li nie wyjdziem � m�wi� dalej Kmicic � a us�yszycie strza� w komnacie, tedy mi gruchn�� z gar�aczypo stra�y i konia mi podawa�, jak tylko wypadn� ze drzwi.</p><p>� Tak i b�dzie! � rzek� Soroka.</p><p>� Naprz�d! � skomenderowa� Kmicic.</p><p>Ruszyli i w kwadrans p�niej stan�li przed ko�owrotem staro�ci�skiego dworu. Przy ko�owrocie, po staremu, sta�o sze�ciu halabardzist�w, a czterech we drzwiach sieni. Po podw�rzu kr�ci�o si� przy karecie kilku masztalerzy i forysi�w, kt�rych dogl�da� zacny jaki� dworzanin, cudzoziemiec � jak mo�na by�o pozna� ze stroju i peruki.</p><p>Dalej, wedle wozowni, zak�adano konie do dw�ch jeszcze kolasek, olbrzymi pajukowie znosili do nich �uby i sepety. Nad tymi czuwa� cz�owiek ca�y czarno ubrany, z twarzy wygl�daj�cy na medyka albo astrologa.</p><p>Kmicic oznajmi� si�, jak i poprzednio, przez dy�urnego oficera, kt�ry po chwili wr�ci� i wezwa� go do ksi�cia.</p><p>� Jak si� masz, kawalerze? � rzek� weso�o ksi���. � Take� mnie nagle opu�ci�, �em my�la�, i� skrupu�y w tobie od moich s��w rebelizowa�y, i nie spodziewa�em si� widzie� ci� wi�cej.</p><p>� Jak�ebym to nie mia� si� przed drog� pok�oni�! � rzek� Kmicic.</p><p>� No! Przecie my�la�em tak�e, i� wiedzia� ksi��� wojewoda, kogo z poufn� misj� wys�a�. Skorzystam i ja z ciebie, bo ci dam kilka list�w do r�nych znacznych os�b i do samego kr�la szwedzkiego. Ale c�e� to tak zbrojny jak do bitwy?</p><p>� Bo mi�dzy konfederat�w jad�, a w�a�nie i tu w mie�cie s�ysza�em, i wasza ksi���ca mo�� to potwierdzi�, �e niedawno temu przechodzi�a t�dy konfederacka chor�giew. Nawet tu, w Pilwiszkach, okrutnie Zo�tare�kowych ludzi przep�oszyli, bo to zawo�any �o�nierz prowadzi� ow� chor�giew.</p><p>� Kt� to taki?</p><p>� Pan Wo�odyjowski, a jest z nim i pan Mirski, i pan Oskierko, i dw�ch pan�w Skrzetuskich: jeden �w zbara�czyk, kt�rego �on� chcia�e� wasza ksi���ca mo�� w Tykocinie oblega�. Wszystko si� to przeciw ksi�ciu wojewodzie pobuntowa�o, a szkoda, bo t�dzy �o�nierze. C� robi�! S� jeszcze tacy g�upi ludzie w tej Rzeczypospolitej, kt�rzy nie chc� za czerwone sukno wraz z Kozakami i Szwedami ci�gn��.</p><p>� G�upich nigdzie na �wiecie nie brak, a szczeg�lnie w tym kraju! � rzek� ksi���. � Ot! Masz listy, a opr�cz tego, jak zobaczysz jego szwedzki majestat, tedy wyznaj mu niby poufnie, �em w duszy taki sam jego stronnik jak i m�j stryjeczny, jeno do czasu musz� symulowa�.</p><p>� Kto nie musi symulowa�! � odpar� Kmicic. � Symuluje ka�dy, zw�aszcza je�li chce czego� znacznego dokona�.</p><p>� Pewnie, �e tak jest. Spraw si�, panie kawalerze, dobrze, a b�d� ci wdzi�czny i nie dam si� w nagradzaniu ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu prze�cign��.</p><p>� Je�li taka �aska waszej ksi���cej mo�ci, to z g�ry o nagrod� poprosz�.</p><p>� Masz tobie. Pewnie ci� tam ksi��� wojewoda niezbyt suto na drog� opatrzy�. W�� u niego w skrzyni siedzi.</p><p>� Niech�e mnie B�g zachowa, abym mia� pieni�dzy ��da�, nie chcia�em ich od ksi�cia hetmana, nie wezm� i od waszej ksi���cej mo�ci. Na w�asnym �o�dzie jestem i na w�asnym pozostan�.</p><p>Ksi��� Bogus�aw spojrza� ze zdziwieniem na m�odego rycerza.</p><p>� E, to widz�, Kmicicowie naprawd� nie z tych, co ludziom w r�ce patrz�. O co tedy idzie, panie kawalerze?</p><p>� Rzecz jest taka, wasza ksi���ca mo��! Nie rozmy�liwszy si� dobrze w Kiejdanach, wzi��em ze sob� konia wielkiej krwi, �eby to si� przed Szwedami pokaza�. Nie przesadz�, je�li rzekn�, �e lepszego w kiejda�skich stajniach nie masz. Teraz tedy mi go �al i strach mi, �eby si� po drogach, karczmach albo od niewczas�w nie stera�. A jako o przygod� nietrudno, mo�e i w nieprzyjacielskie r�ce wpa��, cho�by tego� pana Wo�odyjowskiego, kt�ry <emphasis>personaliter</emphasis> okrutnie na mnie zawzi�ty. Umy�li�em tedy prosi� wasz� ksi���c� mo��, aby� go raczy� na przechowanie wzi�� i za�ywa�, p�ki si� sposobniejsz� por� o niego nie upomn�.</p><p>� To mi go lepiej przedaj.</p><p>� Nie mo�e by�, bo to by�oby, jakobym przyjaciela przedawa�. Ma�o sto razy mnie ten ko� z najwi�kszego ukropu wyni�s�, gdy� i t� ma cnot�, �e w bitwie k�sa nieprzyjaci� okrutnie.</p><p>� Taki� to zacny ko�? � pyta� z �ywym zaj�ciem ksi��� Bogus�aw.</p><p>� Czy zacny? Gdybym by� pewien, �e si� wasza ksi���ca mo�� nie rozgniewa, tedybym sto czerwonych z�otych stawi�, �e nie przymierzaj�c i wasza ksi���ca mo�� nie posiada takiego w swoich stajniach.</p><p>� Mo�e i ja bym stawi�, gdyby nie to, �e nie pora dzi� konie w zaw�d puszcza�. Ch�tnie go przechowam, chocia� je�li mi si� uda, wola�bym kupi�. Ale gdzie� si� owo dziwo znajduje?</p><p>� A ot, przed ko�owrotem ludzie go trzymaj�! Ale �e dziwo, to dziwo, bo nie koloryzuj�c su�tan mo�e takiego konia pozazdro�ci�. Nietutejszy on � natolski, jeno my�l�, �e i w Natolii jeden si� taki utrafi�.</p><p>� To p�jd�my obaczy�.</p><p>� S�u�� waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>Ksi��� wzi�� kapelusz i wyszli.</p><p>Przed ko�owrotem ludzie Kmicicowi trzymali dwa zapasowe, ca�kiem osiod�ane konie, z kt�rych jeden, istotnie bardzo rasowy, czarny jak kruk, ze strza�k� na czole i bia�� p�cin� u nogi w��cznej, zar�a� lekko na widok swego pana.</p><p>� To ten! Zgaduj�! � rzek� ksi��� Bogus�aw. � Nie wiem, czy takie dziwo, jake� m�wi�, ale istotnie zacny ko�.</p><p>� A przeprowadzi� no go? � krzykn�� Kmicic. � Albo nie! Czekaj, ja sam si�d�!</p><p>�o�nierze podali konia i pan Andrzej, siad�szy, pocz�� go obje�d�a� wedle ko�owrotu. Pod bieg�ym je�d�cem ko� wyda� si� jeszcze dwakro� pi�kniejszy. �ledziona gra�a w nim, gdy szed� rysi�, oczy wypuk�e nabra�y blasku, i zdawa�o si�, �e chrapami wyrzuca ogie� wewn�trzny, a grzyw� wiatr mu rozwia�. Pan Kmicic zatacza� ko�a, zmienia� chody, na koniec najecha� tu� na ksi�cia, tak �e chrapy konia nie by�y dalej jak o krok od jego twarzy, i krzykn��:</p><p>� <emphasis>Alt</emphasis>!</p><p>Ko� wspar� si� czterema nogami i stan�� jak wryty.</p><p>� A co? � rzek� Kmicic.</p><p>� Jak to powiadaj�: oczy i nogi jelenia, ch�d wilka, chrapy �osia, a pier� niewiasty! � rzek� ksi��� Bogus�aw. � Jest wszystko, co potrzeba. I komend� rozumie niemieck�?</p><p>� Bo go obje�d�a� m�j kawalkator, Zend, kt�ry by� Kurlandczyk.</p><p>� A �cig�a szkapa?</p><p>� Wiatr waszej ksi���cej mo�ci na nim nie dogoni! Tatarzyn przed nim nie ujdzie!</p><p>� Grzeczny musia� by� kawalkator, bo widz�, �e i wyje�d�ony ko� bardzo.</p><p>� Czy wyje�d�ony? Wasza ksi���ca mo�� nie uwierzy! Tak on chodzi w szeregu, �e gdy szereg idzie skokiem, mo�esz wasza ksi���ca mo�� cugle pu�ci�, a on si� o p� chrap�w z szeregu nie wysunie. Je�li wasza ksi���ca mo�� raczy spr�bowa� i je�li si� na dw�ch stajach cho� o p� �ba wysunie, to go darmo oddam.</p><p>� To by�oby najwi�ksze dziwo, �eby si� z puszczonymi cuglami nie wysun��.</p><p>� I dziwo, i wygoda, bo obie r�ce wolne. Nieraz tak by�o, �em w jednej mia� szabl�, w drugiej pistolet, a ko� szed� wolno.</p><p>� Ba, a je�li szereg zawraca?</p><p>� Tedy zawr�ci i on, nie popsowawszy linii.</p><p>� Nie mo�e by�! � rzek� ksi��� � tego �aden ko� nie uczyni. Widzia�em we Francji konie muszkieter�w kr�lewskich, bardzo �wiczone, umy�lnie, aby ceremonij dworskich nie psowa�y, ale przecie trzeba je cuglami prowadzi�.</p><p>� W tym koniu cz�owieczy dowcip... Niech�e wasza ksi���ca mo�� sam popr�buje.</p><p>� Dawaj! � rzek� po chwili namys�u ksi���.</p><p>Sam Kmicic potrzyma� konia do wsiadania, a ksi��� skoczy� lekko na kulbak� i pocz�� klepa� rumaka po l�ni�cym karku.</p><p>� Dziwna rzecz! � rzek� � najlepsze szkapy na jesie� szerszeniej�, ten za� jakoby z wody wyszed�. A w kt�r� stron� ruszymy?</p><p>� Ruszymy naprz�d szeregiem, i je�li wasza ksi���ca mo�� pozwoli, to w drug� stron�, ku lasowi. Droga tam r�wna i szeroka, a ku miastu mog�yby nam jakowe wozy przeszkadza�.</p><p>� Niech�e b�dzie ku lasowi!</p><p>� Ze dwie staje r�wno! Pu�� wasza ksi���ca mo�� cugle z miejsca i skokiem... Dw�ch ludzi z ka�dej strony, ja troch� z ty�u pojad�.</p><p>� Stawa�! � rzek� ksi���.</p><p>Szereg stan�� i zwr�ci� si� g�owami ko�skimi ku drodze od miasta. Ksi��� sta� w �rodku.</p><p>� Ruszaj! � rzek�. � Z miejsca w skok!... Marsz!</p><p>Szereg pomkn�� i po pewnej chwili szed� jak wicher. Tuman kurzu zas�oni� ich przed oczyma dworzan i masztalerzy, kt�rzy zebrawszy si� gromadk� przed ko�owrotem, przygl�dali si� z ciekawo�ci� biegowi. �wiczone konie, w najwi�kszym p�dzie, chrapi�c z wysilenia, przebieg�y ju� staj� lub wi�cej, i rumak ksi���cy, lubo nie trzymany cuglami, nie wysun�� si� istotnie ani na cal. Przebiegli i drug� staj�, nagle Kmicic zwr�ci� si�, a widz�c za sob� jeno tumany kurzu, przez kt�re zaledwie by�o wida� dw�r staro�ci�ski, a wcale stoj�cych przed nim ludzi, krzykn�� straszliwym g�osem:</p><p>� Bierz go!</p><p>W tej chwili Bi�ous i olbrzymi Zawraty�ski chwycili ksi�cia za oba ramiona, a� ko�ci zatrzeszcza�y mu w stawach, i trzymaj�c w �elaznych pi�ciach, pocz�li b�� ostrogami w�asne konie.</p><p>Ksi���cy w �rodku trzyma� si� ci�gle w szeregu, nie zostaj�c ani wysuwaj�c si� na cal naprz�d. Zdumienie, przera�enie, wicher bij�cy w twarz ksi�cia Bogus�awa odebra�y mu w pierwszej chwili mow�. Szarpn�� si� jeno raz i drugi, lecz bez skutku, bo tylko b�l od wykr�conych ramion przeszy� go na wylot.</p><p>� Co to jest? �otry!... Nie wiecie, ktom jest!... � krzykn�� wreszcie.</p><p>Wtem Kmicic tr�ci� go luf� od kr�cicy mi�dzy �opatki.</p><p>� Na nic op�r, bo kula w krzy�! � zakrzykn��.</p><p>� Zdrajco! � rzek� ksi���.</p><p>� A ty kto? � odpar� Kmicic.</p><p>I mkn�li dalej.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Biegli d�ugo borem, p�dz�c tak, �e sosny przydro�ne zdawa�y si� ucieka� w ty� w pop�ochu; mijali karczmy, chaty pobere�nik�w, smolarnie, a czasem wozy ci�gn�ce pojedynczo lub po kilka ku Pilwiszkom. Od chwili do chwili ksi��� Bogus�aw przechyla� si� w kulbace, jakby chc�c pr�bowa� oporu, ale w�wczas ramiona jego wykr�ca�y si� jeno bole�niej w �elaznych r�kach Kmicicowych �o�nierzy, a pan Andrzej przyk�ada� mu zn�w luf� mi�dzy �opatki i biegli dalej. Kapelusz ksi�ciu spad� � wiatr rozwiewa� bujne, jasne sploty jego peruki � i biegli dalej, a� bia�a piana pocz�a spada� p�atami z koni.</p><p>Na koniec trzeba by�o zwolni�, bo ludziom i koniom tchu zbrak�o, a Pilwiszki pozosta�y tak daleko, �e wszelka mo�liwo�� pogoni znik�a. Jechali tedy czas jaki� st�p� i w milczeniu, przes�oni�ci tumanem pary, kt�ra bucha�a z rumak�w.</p><p>Ksi��� przez d�ugi czas nie odzywa� si� wcale, widocznie stara� si� uspokoi� i odzyska� zimn� krew, a� gdy tego dokaza�, w�wczas spyta�:</p><p>� Dok�d mnie prowadzicie?</p><p>� Dowiesz si� wasza ksi���ca mo�� na ko�cu drogi � rzek� Kmicic.</p><p>Bogus�aw zamilk�, a po chwili znowu:</p><p>� Ka� mnie pu�ci� tym chamom, kawalerze, bo mi ramiona wykr�c�. Je�li to im ka�esz uczyni�, b�d� po prostu wisie�, inaczej, na pal p�jd�.</p><p>� To szlachta, nie chamy! � odrzek� Kmicic. � A co do kary, jak� im wasza ksi���ca mo�� grozisz, to nie wiadomo, kogo pierwej �mier� dosi�gnie.</p><p>� Wiecie wy, na kogo�cie r�ce podnie�li? � spyta� ksi��� zwracaj�c si� do �o�nierzy.</p><p>� Wiemy � odpowiedzieli.</p><p>� Do miliona diab��w rogatych! � zawo�a� z wybuchem Bogus�aw � ka�esz tym ludziom pofolgowa� mi czy nie?</p><p>� Ka�� waszej ksi���cej mo�ci zwi�za� w ty� r�ce, tak b�dzie wygodniej.</p><p>� Nie mo�e by�!... Do reszty mi r�ce wykr�cicie!</p><p>� Innego kaza�bym uwolni� na parol, �e nie ucieknie, ale wy umiecie s�owo �ama�! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Ja� inny parol daj� � odrzek� ksi��� � �e nie tylko przy pierwszej sposobno�ci umkn� z twoich r�k, ale �e ci� ka�� ko�mi rozerwa�, gdy w moje wpadniesz!</p><p>� Co ma B�g da�, to da! � odrzek� Kmicic � ale wol� szczer� gro�b� ni� fa�szywe obietnice. Pu�ci� mu r�ce, konia jeno za cugle powodowa�, a wasza ksi���ca mo�� patrz tu! Oto mi jeno za cyngiel ruszy�, by ci kul� w krzy�e wp�dzi�, a dalib�g, nie chybi�, bo nigdy nie chybiam. Sied��e spokojnie na koniu, umyka� nie pr�buj!</p><p>� Nie dbam, panie kawalerze, o ciebie i twoj� kr�cic�...</p><p>To rzek�szy ksi��� wyci�gn�� zbola�e r�ce, aby je wyprostowa� i z odr�twienia otrz�sn��, �o�nierze tymczasem chwycili z dw�ch stron konia za cugle i wiedli dalej.</p><p>Bogus�aw po chwili rzek�:</p><p>� Nie �miesz mi w oczy spojrze�, panie Kmicic, z ty�u si� kryjesz.</p><p>� Owszem! � odpar� pan Andrzej i pop�dziwszy konia, odsun�� Zawraty�skiego, a sam chwyciwszy za lejc ksi���cego rumaka � spojrza� Bogus�awowi prosto w twarz.</p><p>� A jak tam moja szkapa? Zalim jej do�ga� cho� jedn� cnot�?</p><p>� Dobry ko�! � odrzek� ksi���. � Chcesz, to go kupi�.</p><p>� B�g zap�a�! Wart ten ko� lepszego losu ni� zdrajc� do �mierci nosi�.</p><p>� G�upi�, panie Kmicic!</p><p>� Bom w Radziwi���w wierzy�!</p><p>Zn�w nasta�a chwila milczenia, kt�r� przerwa� pierwszy ksi���:</p><p>� Powiedz mi, panie Kmicic � rzek� � czy� ty pewien, �e� przy zdrowych zmys�ach i �e ci si� rozum nie pomiesza�? Czy� zapyta� samego siebie, co� ty, szalony cz�ecze, uczyni�, kogo� ty porwa�, na kogo� r�k� podni�s�? Czy ci nie przysz�o do g�owy, �e lepiej by dla ciebie teraz by�o, �eby ci� matka nie rodzi�a? I �e na tak zuchwa�y post�pek nie odwa�y�by si� nikt nie tylko w Polsce, ale i w Europie ca�ej?</p><p>� To wida� niewielka fantazja w tej Europie, bo ja wasz� ksi���c� mo�� porwa�em, trzymam i nie puszcz�.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej, tylko z szalonym sprawa! � zawo�a� jakby do siebie ksi���.</p><p>� M�j mo�ci ksi���! � odrzek� pan Andrzej. � Jeste� w moim r�ku i z tym si� zg�d�, a s��w pr�no nie tra�! Pogo� nie nadejdzie, bo tam twoi ludzie dotychczas my�l�, �e� dobrowolnie z nami wyjecha�. Kiedy ci� moi ludzie pod �okcie brali, nikt tego nie widzia�, bo nas tuman przes�oni�, a cho�by nie tuman, to z daleko�ci ani masztalerze, ani stra� by nie dojrza�a. Przez dwie godziny b�d� ci� czeka�, przez trzeci� si� niecierpliwi�, przez czwart� i pi�t� niepokoi�, a w sz�stej wy�l� ludzi na zwiady, a my tymczasem b�dziem za Mariampolem.</p><p>� I co z tego?</p><p>� To z tego, �e nie zgoni�, a cho�by i zaraz byli zacz�li goni�, i tak by nie zgonili, bo wasze konie prosto z drogi, a nasze wypocz�te. Gdyby za� jakim cudem zgonili, i to na nic, bo jak mnie tu wasza ksi���ca mo�� widzisz, tak bym jej �eb roztrzaska�... co i uczyni�, je�li inaczej nie b�dzie mo�na. Ot, co jest! Radziwi�� ma dw�r, wojsko, dzia�a, dragon�w, a Kmicic sze�ciu ludzi i pomimo tego Kmicic Radziwi��a za kark trzyma.</p><p>� Co dalej? � rzek� ksi���.</p><p>� Nic dalej! Dalej pojedziem przed siebie tam, gdzie mi si� spodoba. Dzi�kuj wasza ksi���ca mo�� Bogu, �e� �yw dot�d, bo �eby nie to, �em ja sobie kaza� z dziesi�� wiader wody rano na �eb wychlusta�, to by� ju� by� na tamtym �wiecie, <emphasis>alias</emphasis> w piekle, z dw�ch racyj: jako zdrajca i jako kalwin.</p><p>� I wa�y�by� si� na to?</p><p>� Nie chwal�c si�, nie znajdziesz wasza ksi���ca mo�� �atwo takowej imprezy, na kt�r� bym si� nie wa�y�, a masz najlepszy dow�d na sobie.</p><p>Ksi��� spojrza� uwa�niej w oblicze junaka i rzek�:</p><p>� Diabe� ci to, kawalerze, na twarzy napisa�, �e� na wszystko got�w � i to te� racja, �e mam dow�d na sobie... Powiem ci nawet, �e� potrafi� mnie samego �mia�o�ci� zadziwi�, a to nie�atwa rzecz.</p><p>� Wszystko mi jedno. Podzi�kuj wasza ksi���ca mo�� Bogu, �e� dot�d �yw, i kwita!</p><p>� Nie, panie kawalerze! Przede wszystkim ty za to Bogu podzi�kuj... Bo gdyby jeden w�os spad� z g�owy mojej, to wiedz, �e ci� Radziwi��owie znajd� cho�by pod ziemi�. Je�li liczysz na to, �e teraz niezgoda mi�dzy nami i �e ci� nie�wiescy i o�yccy �ciga� nie b�d�, to si� mylisz. Krew radziwi��owska musi zosta� pomszczona, przyk�ad straszliwy musi by� dany, inaczej nie �y� by nam w tej Rzeczypospolitej. Za granic� tak�e si� nie schronisz! Cesarz niemiecki ci� wyda, bom ja ksi��� Rzeszy Niemieckiej, elektor brandenburski m�j wuj, ksi��� Oranii jego szwagier, kr�lestwo francuscy i ich ministrowie moi przyjaciele. Gdzie si� schronisz?... Turcy i Tatarzy ci� sprzedadz�, cho�by�my mieli p� fortuny im odda�. K�ta na ziemi nie znajdziesz ani takich puszcz, ani takich lud�w...</p><p>� Dziwno mi to � rzek� Kmicic � �e si� wasza ksi���ca mo�� o moje zdrowie z g�ry tak troszczysz, wielka persona Radziwi��!... A przecie mi tylko cyngla ruszy�...</p><p>� Temu nie neguj�. Nieraz si� ju� zdarza�o w �wiecie, �e wielki cz�owiek gin�� z r�k prostaka. To� i Pompejusza ciura zabi�, to� kr�lowie francuscy z r�k ludzi niskiego stanu gin�li, to� nie dalej szukaj�c i wielkiemu ojcu mojemu to� samo si� przygodzi�o... Jeno, pytam si� ciebie, co dalej?</p><p>� Et! co mi tam! Nie dba�em ja nigdy o to wielce, co jutro b�dzie. Przyjdzie ze wszystkimi Radziwi��ami si� zahaczy�, to jeszcze B�g to wie, kto komu lepiej przygrzeje. Ju� to dawno miecz mi ci�gle wisia� nad g�ow�, a dlatego niech jeno oczy zmru��, to i �pi� smaczno jak suse�. W dodatku, ma�o mi b�dzie jednego Radziwi��a, to porw� drugiego i trzeciego...</p><p>� Jak mi B�g mi�y, kawalerze, tak mi si� podobasz!... Bo to ci powtarzam, �e chyba ty jeden w Europie mog�e� si� na co� podobnego wa�y�. Ani si�, bestia, zatroska, ani pomy�li, co jutro b�dzie! Lubi� �mia�ych ludzi, a coraz ich mniej na �wiecie... Ot, porwa� sobie Radziwi��a i trzyma go jak swego... Gdzie�e� si� taki uchowa�, kawalerze? Sk�d jeste�?</p><p>� Chor��y orsza�ski!</p><p>� Panie chor��y orsza�ski, �al mi, �e Radziwi��owie trac� takiego cz�owieka jak wa�pan, bo z takimi lud�mi si�a mo�na dokaza�. Gdyby nie o mnie chodzi�o... Hm! nie �a�owa�bym niczego, by ci� skaptowa�...</p><p>� Za p�no! � rzek� Kmicic.</p><p>� To si� rozumie! � odpowiedzia� ksi���. � Wiele za p�no! Ale to ci przyrzekam, �e ka�� ci� po prostu rozstrzela�, bo� godzien �o�niersk� �mierci� zgin��... Co za diabe� wcielony! Z po�rodka moich ludzi mnie porwa�!</p><p>Kmicic nie odrzek� nic; ksi��� za� zamy�li� si� przez chwil�, po czym zakrzykn��:</p><p>� Wreszcie, pal ci� sze��! Je�eli pu�cisz mnie natychmiast, nie b�d� si� m�ci�! Dasz mi tylko parol, �e nikomu nie wspomnisz, co zasz�o, i ludziom naka�esz milczenie.</p><p>� Nie mo�e by�! � rzek� Kmicic.</p><p>� Chcesz wykupu?</p><p>� Nie chc�.</p><p>� Po c�e�, u diab�a, mnie porwa�? Nie rozumiem!</p><p>� Si�a by gada�! Dowiesz si� wasza ksi���ca mo�� p�niej.</p><p>� A co mamy robi� przez drog�, je�li nie gada�? Przyznaj si�, kawalerze, do jednej rzeczy: �e� mnie porwa� w chwili cholery i desperacji... i teraz sam dobrze nie wiesz, co ze mn� czyni�.</p><p>� To moja rzecz! � odpowiedzia� Kmicic. � A czy nie wiem, co czyni�, poka�e si� niebawem.</p><p>Niecierpliwo�� odbi�a si� na twarzy ksi�cia Bogus�awa.</p><p>� Niezbyt rozmowny�, panie chor��y orsza�ski � rzek� � ale odpowiedz mi przynajmniej szczerze na jedno pytanie: �ali� ju� jecha� do mnie na Podlasie z gotowym zamiarem targni�cia si� na moj� osob� czyli te� p�niej, w ostatniej chwili, przysz�o ci to do g�owy.</p><p>� Na to mog� szczerze waszej ksi���cej mo�ci odpowiedzie�, bo i mnie samego w g�b� pali, abym wam powiedzia�, dlaczego porzuci�em wasz� stron� i p�kim �yw, p�ki mi tchu w gardzieli stanie, wi�cej do niej nie wr�c�. Ksi��� wojewoda wile�ski mnie zwi�d� i naprz�d na to mnie wyci�gn��, �em mu na krucyfiksie zaprzysi�g�, jako go nie opuszcz� do �mierci...</p><p>� A to pi�knie dotrzymujesz... Nie ma co m�wi�!...</p><p>� Tak jest! � zawo�a� gwa�townie Kmicic. � Je�lim dusz� straci�, je�li musz� by� pot�piony, to przez was... Ale mi�osierdziu boskiemu si� oddaj�... i wol� dusz� straci�, wol� gorze� wiekui�cie ni� d�u�ej grzeszy� �wiadomie i dobrowolnie, ni� d�u�ej s�u�y� wiedz�c, �e grzechowi i zdradzie s�u��. Niech B�g zmi�uje si� nade mn�... Wol� gorze�! Wol� stokro� gorze�... bo i tak bym gorza�, gdybym przy was zosta�. Nie mam nic do stracenia... Ale to przynajmniej na s�dzie boskim powiem: �Nie wiedzia�em, na com przysi�ga�, a gdym zmiarkowa�, �e na zdrad� ojczy�nie, na zgub� imieniowi polskiemu przysi�g�em, tedym przysi�g� z�ama�... Teraz mnie, Panie Bo�e, s�d�!�</p><p>� Do rzeczy! do rzeczy! � rzek� spokojnie ksi��� Bogus�aw.</p><p>Lecz pan Andrzej oddycha� ci�ko i jecha� czas jaki� w milczeniu, z namarszczon� brwi� i okiem wbitym w ziemi�, jak cz�owiek nieszcz�ciem przygnieciony.</p><p>� Do rzeczy! � powt�rzy� ksi��� Bogus�aw.</p><p>Kmicic zbudzi� si� jakoby ze snu, potrz�sn�� g�ow� i m�wi�:</p><p>� Wierzy�em ksi�ciu hetmanowi, jakbym ojcu rodzonemu nie wierzy�. Pami�tam t� uczt�, gdy to nam pierwszy raz powiedzia�, �e si� ze Szwedem po��czy�. Com ja wtedy przecierpia�, com przeszed�, B�g mi policzy! Inni, zacni ludzie, ciskali mu bu�awy pod nogi, przy ojczy�nie si� oponuj�c, a jam sta� jak pie�, z bu�aw�, ze wstydem i z ha�b�, w upokorzeniu, w m�ce... bo mi do oczu powiedziano: �zdrajca!� I kto powiedzia�!... Et!... lepiej nie wspomina�, bym si� za� nie zapami�ta�, bym nie oszala� i waszej ksi���cej mo�ci zaraz tu w �eb nie strzeli�... Wy�cie to, wy, zdrajcy, sprzedawczyki, wy�cie mnie do tego doprowadzili!</p><p>Tu pan Kmicic pocz�� patrze� strasznym wzrokiem na ksi�cia i nienawi�� wybi�a mu z dna duszy na twarz, na kszta�t smoka, kt�ry wype�zn�� z pieczary na �wiat�o dzienne, a ksi��� Bogus�aw patrzy� na junaka spokojnym, nieul�k�ym okiem, na koniec rzek�:</p><p>� Owszem, panie Kmicic, to mnie zajmuje... M�w dalej...</p><p>Kmicic pu�ci� cugle ksi���cego konia, zdj�� czapk�, jakby chc�c gorej�c� g�ow� och�odzi�.</p><p>� Tej samej nocy � m�wi� � poszed�em do ksi�cia hetmana, bo i sam kaza� mnie sprowadzi�. My�la�em sobie: wypowiem mu s�u�b�, z�ami� przysi�g�, udusz� w tych oto r�kach, prochami wysadz� Kiejdany, a potem niech si�, co chce, dzieje! On te� wiedzia�, �em na wszystko got�w � zna� mnie! Widzia�em to dobrze, i� palcami w puzdrze przebiera�, w kt�rym by�y pistolety. Nic to � my�l� sobie � albo mnie chybi, albo zabije! Ale on pocz�� mnie reflektowa�, pocz�� m�wi�, takie perspektywy mnie, prostakowi, pokazowa�, za takiego zbawc� si� podawa�, �e wiesz wasza ksi���ca mo��, co si� sta�o?</p><p>� Przekona� m�odzika! � rzek� Bogus�aw.</p><p>� �em mu do n�g pad� � zakrzykn�� Kmicic � i ojca, jedynego zbawc� ojczyzny w nim widzia�em, �em mu si� odda� jako diab�u, z dusz�, z kad�ubem, �em by� got�w za niego, za jego uczciwo��, z wie�y kiejda�skiej na �eb si� rzuci�!</p><p>� Domy�la�em si�, �e taki b�dzie koniec! � zauwa�y� Bogus�aw.</p><p>� Com straci� w tej s�u�bie, o tym nie b�d� gada�, ale odda�em mu wa�ne us�ugi: utrzyma�em w pos�usze�stwie moj� chor�giew, kt�ra tam teraz zosta�a, bogdaj mu na pohybel! � inne, kt�re si� buntowa�y, znacznie wyci��em... Zababra�em r�ce w krwi bratniej, w tej my�li, i� sroga to dla ojczyzny <emphasis>necessitas</emphasis>! Cz�sto mnie dusza bola�a, gdy dobrych �o�nierz�w rozstrzeliwa� kaza�; cz�sto natura szlachecka rebelizowa�a przeciw niemu, gdy raz i drugi przyrzek� mi co�, a potem nie dotrzyma�. Alem to my�la�: ja g�upi, on m�dry! � tak trzeba! Teraz dopiero, gdym si� o onych truciach z list�w dowiedzia�, a� mi szpik w ko�ciach zdr�twia�! Jak�e to? Taka� to wojna? To tru� chcecie �o�nierz�w? I to ma by� po hetma�sku? To ma by� po radziwi��owsku? Ja to mam takie listy wozi�?...</p><p>� Nie znasz si� na polityce, kawalerze � przerwa� Bogus�aw.</p><p>� Niech�e j� pioruny zatrzasn�! Niech�e j� podst�pni W�ochowie robi�, nie szlachcic, kt�rego B�g zacniejsz� od innych krwi� przyozdobi�, ale te� i zobowi�za�, aby szabl�, nie aptek�, wojowa� i imienia nie ha�bi�!</p><p>� Te listy tedy tak ci� zrazi�y, �e postanowi�e� Radziwi���w opu�ci�?</p><p>� Nie listy! By�bym je katu odda� albo w ogie� cisn��, bo ja nie od takich funkcyj � ale nie listy! Wyrzek�bym si� pos�owania, ale sprawy nie odst�pi�. Czy ja wiem?! Poszed�bym cho� w dragony albo kup� bym now� zebra� i zn�w Chowa�skiego po staremu podchodzi�. Ale ju� mi zaraz przysz�o podejrzenie: a nu� oni i ojczyzn� chc� otru� tak jak tych �o�nierz�w?... B�g da�, �em nie wybuchn��, cho� mi g�owa jako granat gorza�a, �em si� opami�ta�, �em mia� t� moc powiedzie� sobie: ci�gnij�e go za j�zyk, a dowiesz si� ca�ej prawdy � nie zdrad�, co masz w sercu, podaj si� za zaprza�ca, za gorszego od samych Radziwi���w, i ci�gnij za j�zyk.</p><p>� Kogo? mnie?</p><p>� Tak jest! i B�g mi pom�g�, �em ja, prostak, statyst� w pole wywi�d�, �e� wasza ksi���ca mo��, maj�c mnie za szelm� ostatni�, �adnego szelmostwa waszego nie ukry�, wszystko wyzna�, wszystko wypowiedzia�, jakoby na d�oni wypisa�! W�osy mi na �bie d�bem stawa�y, alem s�ucha� i wys�ucha� do ko�ca!... O zdrajcy! O arcypiekielnicy! O parrycydowie!... Jak�e to piorun was dot�d nie pobi�? Jak�e to ziemia was dot�d nie po�ar�a?... To z Chmielnickim, ze Szwedami, z elektorem, z Rakoczym i z samym diab�em na zgub� tej Rzeczypospolitej si� zmawiacie?... To p�aszcz z niej chcecie sobie wykroi�? Zaprzeda�? Rozdzieli�? Rozerwa� jako wilcy t� matk� wasz�. Taka� wasza wdzi�czno�� za wszystkie dobrodziejstwa, kt�rymi was obsypa�a, za one urz�dy, honory, godno�ci, substancje, starostwa, za takie fortuny, kt�rych kr�lowie zagraniczni wam zazdroszcz�?... I gotowi�cie nie zwa�a� na onej �zy, na m�k�, na ucisk? Gdzie w was sumienie? Gdzie wiara, gdzie uczciwo��?!... Co za <emphasis>monstra</emphasis> na �wiat was wyda�y?</p><p>� Panie kawalerze � przerwa� zimno ksi��� Bogus�aw � masz mnie w r�ku i mo�esz mnie zabi�, ale o jedno ci� prosz�: nie nud� mnie!</p><p>Umilkli obaj.</p><p>Jednak�e ze s��w Kmicica ukazywa�o si� jasno, �e �o�nierz zdo�a� wyci�gn�� ca�� nag� prawd� z dyplomaty i �e ksi��� pope�ni� wielk� nieostro�no��, wielki b��d, zdradziwszy najtajniejsze zamys�y w�asne i hetma�skie. Ubod�o to jego mi�o�� w�asn�, wi�c te� nie racz�c ukrywa� z�ego humoru rzek�:</p><p>� Nie przypisuj tylko tego w�asnemu dowcipowi, panie Kmicic, je�eli� ze mnie prawd� wydosta�. M�wi�em otwarcie, bom my�la�, �e ksi��� wojewoda lepiej zna si� na ludziach i przyszle cz�owieka godnego ufno�ci.</p><p>� Ksi��� wojewoda przys�a� cz�owieka godnego ufno�ci � odpar� Kmicic � ale�cie go ju� stracili. Odt�d tylko szelmy s�u�y� wam b�d�!</p><p>� Je�eli spos�b, w jaki mnie porwa�e�, nie by� szelmowski, to niech mi w pierwszej bitwie szpada do r�ki przyro�nie.</p><p>� To fortel! W twardej ja si� szkole ich uczy�. Chcia�e� wasza ksi���ca mo�� pozna� Kmicica, masz go! Nie pojad� z pr�nymi r�koma do naszego pana mi�o�ciwego.</p><p>� I my�lisz, �e mi w�os z g�owy z r�ki Jana Kazimierza spadnie?</p><p>� To s�dzi�w, nie moja sprawa!</p><p>Nagle Kmicic zatrzyma� konia.</p><p>� Hej! � rzek�. � A list ksi�cia wojewody? Masz go wasza ksi���ca mo�� przy sobie?</p><p>� Cho�bym mia�, to bym nie da� � rzek� ksi���. � Listy zosta�y w Pilwiszkach.</p><p>� Obszuka� go! � krzykn�� Kmicic.</p><p>�o�nierze porwali zn�w ksi�cia pod ramiona, Soroka za� pocz�� szuka� mu po kieszeniach. Po chwili znalaz� list.</p><p>� Oto jeden dokument przeciw wam i waszym robotom � rzek�, bior�c go, pan Andrzej. � Dowie si� z niego kr�l polski, co zamierzacie, dowie si� i szwedzki, �e chocia� teraz mu s�u�ycie, przecie ju� ksi��� wojewoda zastrzega sobie wolno�� <emphasis>recedere</emphasis>, je�liby si� noga Szwedom mia�a powin��. Wyjd� na jaw wszystkie wasze zdrady, wszystkie machinacje. A mam przecie i inne listy, do kr�la szwedzkiego, do Wittenberga, do Radziejowskiego... Wielcy jeste�cie i pot�ni, a przecie nie wiem, czyli wam ciasno nie b�dzie w tej ojczy�nie, gdy wam obaj kr�lowie godn� waszych zdrad rekompens� obmy�l�.</p><p>Oczy ksi�cia Bogus�awa zab�ys�y z�owrogim �wiat�em, ale po chwili opanowa� gniew i rzek�:</p><p>� Dobrze, kawalerze! Na �mier� i �ycie mi�dzy nami!... Spotkamy si�!... Mo�esz przysporzy� nam trosk�w i sprawi� wiele z�ego, ale to jeno powiem: nikt nie �mia� dot�d tego uczyni� w tym kraju, co� ty uczyni�, i biada tobie i twoim.</p><p>� Ja sam mam szabl� do obrony, a swoich mam czym wykupi�! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ach! masz mnie jako zak�adnika! � rzek� ksi���.</p><p>I mimo ca�ego gniewu odetchn�� spokojnie; zrozumia� jedno w tej chwili, �e w �adnym wypadku �yciu jego nic nie grozi, bo jego osoba zbyt jest Kmicicowi potrzebna. Postanowi� z tego korzysta�.</p><p>Tymczasem pu�cili si� zn�w rysi� i po godzinie drogi ujrzeli dw�ch je�d�c�w, z kt�rych ka�dy prowadzi� po parze jucznych koni. Byli to ludzie Kmicicowi wys�ani naprz�d z Pilwiszek.</p><p>� A co tam? � spyta� ich Kmicic.</p><p>� Konie nam si� zmacha�y okrutnie, wasza mi�o��, bo�my nie wypoczywali dot�d.</p><p>� Zaraz spoczniemy!...</p><p>� Wida� tu cha�up� na zakr�cie, mo�e to karczma.</p><p>� Niech wachmistrz ruszy naprz�d obroki przygotowa�. Karczma czy nie karczma, trzeba stan��!...</p><p>� Wedle rozkazu, panie komendancie.</p><p>Soroka wypu�ci� konia, a oni pod��ali za nim z wolna. Kmicic jecha� z jednej strony ksi�cia, Lubieniec z drugiej. Ksi��� uspokoi� si� zupe�nie i nie wyci�ga� wi�cej na rozmow� pana Andrzeja. Zdawa� si� by� zm�czony drog� czy te� po�o�eniem, w jakim si� znajdowa�, i g�ow� pochyli� nieco na piersi, a oczy mia� przymkni�te. Jednak�e od czasu do czasu rzuca� uko�ne spojrzenia, to na Kmicica, to na Lubie�ca, kt�rzy trzymali cugle jego konia, jakby upatruj�c, kt�rego �atwiej b�dzie obali�, aby si� wyrwa� na wolno��.</p><p>Tymczasem zbli�yli si� do budowli le��cej przy drodze, na cyplu lasu. Nie by�a to karczma, ale ku�nia i ko�odziejnia zarazem, w kt�rej jad�cy traktem zatrzymywali si� dla przekuwania koni i reparacji woz�w. Mi�dzy sam� ku�ni� a drog� rozci�ga� si� niewielki majdan, nie ogrodzony p�otem, z rzadka poros�y wydeptan� traw�; szcz�tki woz�w i popsowane ko�a le�a�y rozrzucone tu i owdzie na owym majdanie, ale z przejezdnych nie by�o nikogo, jeno ko� Soroki sta� przywi�zany do s�upa. Sam Soroka rozmawia� przed ku�ni� z kowalem Tatarem i dwoma jego pomocnikami.</p><p>� Niezbyt obfity b�dziem mie� popas � rzek� u�miechaj�c si� ksi��� � niczego tu nie dostanie.</p><p>� Mamy �ywno�� i gorza�k� ze sob� � rzek� pan Kmicic.</p><p>� To dobrze! Trzeba nam b�dzie si� nabra�.</p><p>Tymczasem stan�li. Kmicic zatkn�� za pas kr�cic�, zeskoczy� z kulbaki i oddawszy bachmata w r�ce Soroki chwyci� zn�w za cugle ksi���cego konia, kt�rego zreszt� Lubieniec nie popuszcza� z r�ki z drugiej strony.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� zechce zej�� z konia! � rzek� pan Andrzej.</p><p>� A to czemu? B�d� jad� i pi� z kulbaki � rzek� ksi��� pochylaj�c si� ku niemu.</p><p>� Prosz� na ziemi�! � zawo�a� gro�nie Kmicic.</p><p>� A ty w ziemi�! � krzykn�� straszliwym g�osem ksi��� i wyrwawszy z szybko�ci� b�yskawicy kr�cic� zza pasa Kmicica, hukn�� mu w sam� twarz.</p><p>� Jezus Maria! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>W tej chwili ko� pod ksi�ciem, uderzony ostrogami, wspi�� si� tak, i� wyprostowa� si� prawie zupe�nie, ksi��� za� przekr�ci� si� jak w�� w kulbace ku Lubie�cowi i ca�� si�� pot�nego ramienia pchn�� go luf� mi�dzy oczy.</p><p>Lubieniec wrzasn�� przera�liwie i spad� z konia.</p><p>Zanim inni mogli zrozumie�, co si� sta�o, zanim odetchn�li, zanim okrzyk zgrozy zamar� na ich wargach, Bogus�aw roztr�ci� ich jak burza, wypad� z majdanu na drog� i pomkn�� wichrem ku Pilwiszkom.</p><p>� �apaj! Trzymaj! Bij! � rozleg�y si� dzikie g�osy.</p><p>Trzej �o�nierze, kt�rzy jeszcze siedzieli na koniach, pu�cili si� za nim; lecz Soroka chwyci� muszkiet oparty o �cian� i pocz�� mierzy� do uciekaj�cego, a raczej do jego rumaka.</p><p>Rumak za� wyci�gn�� si� jak sarna i bieg� z szybko�ci� strza�y wypuszczonej z ci�ciwy. Hukn�� strza�. Soroka rzuci� si� przez dym, aby skutek lepiej zobaczy�; oczy przys�oni� r�k�, popatrzy� przez chwil� i wreszcie wykrzykn��:</p><p>� Chybiony!</p><p>W tej chwili Bogus�aw znikn�� na zakr�cie, a za nim znikn�li goni�cy.</p><p>W�wczas wachmistrz zwr�ci� si� do kowala i jego pomocnik�w, kt�rzy patrzyli a� dot�d z niemym przera�eniem na to, co si� sta�o, i zawo�a�:</p><p>� Wody!</p><p>Kowalczuki skoczyli ci�gn�� �urawia, a Soroka kl�kn�� przy le��cym nieruchomie panu Andrzeju. Twarz Kmicica by�a pokryta sadz� wystrza�u i soplami krwi � oczy mia� przymkni�te, lew� brew, powiek� i lewy w�s osmolone. Wachmistrz pocz�� naprz�d dotyka� z lekka palcami jego czaszki. Dotyka� d�ugo i ostro�nie, po czym mrukn��:</p><p>� G�owa ca�a...</p><p>Lecz Kmicic nie dawa� znaku �ycia i krew wydobywa�a mu si� z twarzy obficie. Tymczasem kowalczuki przynie�li wiadro wody i szmaty do obcierania. Soroka z r�wn�� powolno�ci� i uwag� zabra� si� do obmywania twarzy Kmicica.</p><p>Na koniec rana ukaza�a si� spod krwi i sadzy. Kula rozora�a g��boko Kmicicowi lewy policzek i znios�a zupe�nie koniec ucha. Soroka pocz�� bada�, czy ko�� policzkowa nie jest strzaskana.</p><p>Po chwili przekona� si�, �e nie, i odsapn�� g��boko. R�wnocze�nie Kmicic pod wp�ywem zimnej wody i b�lu j�� dawa� znaki �ycia. Twarz pocz�a mu drga�, piersi podnosi�y si� oddechem.</p><p>� �yje!... Nic mu nie b�dzie! � zawo�a� rado�nie Soroka.</p><p>I �za stoczy�a si� po zb�jeckiej twarzy wachmistrza.</p><p>Tymczasem na zakr�cie drogi ukaza� si� Bi�ous, jeden z trzech �o�nierzy, kt�rzy pognali za ksi�ciem.</p><p>� A co? � spyta� Soroka.</p><p>�o�nierz kiwn�� r�k�.</p><p>� Nic!</p><p>� A tamci pr�dko wr�c�?</p><p>� Tamci nie wr�c�.</p><p>Wachmistrz z�o�y� dr��cymi r�koma g�ow� Kmicica na progu ku�ni i zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Panie wachmistrzu, to charakternik! Pierwszy dogoni� go Zawraty�ski, bo mia� najlepszego konia, i dlatego �e mu si� pozwoli� dogoni�. W naszych oczach wydar� mu szabl� z r�ki i sztychem przebi�. Ledwie mieli�my czas zakrzykn��. Witkowski by� bli�ej i skoczy� na ratunek. A ten �ci�� go w moich oczach, jakby go piorun zatrzasn��!... Ani zipn��... A jam nie czeka� kolei... Panie wachmistrzu! on tu got�w jeszcze wr�ci�!</p><p>� Nic tu po nas! � krzykn�� Soroka. � Do koni!</p><p>I w tej�e samej chwili pocz�li wi�za� nosze mi�dzy ko�mi dla Kmicica.</p><p>Dw�ch ludzi z rozkazu Soroki stan�o z muszkietami na drodze, z obawy powrotu straszliwego m�a.</p><p>Lecz ksi��� Bogus�aw, w przekonaniu, �e Kmicic nie �yje, wraca� spokojnie do Pilwiszek.</p><p>O zmroku ju� spotka� go ca�y oddzia� rajtar�w wys�any przez Patersona, kt�ry zaniepokoi� si� d�ug� nieobecno�ci� ksi�cia.</p><p>Oficer ujrzawszy ksi�cia skoczy� ku niemu.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��... Nie wiedzieli�my...</p><p>� Nic to! � przerwa� ksi��� Bogus�aw. � Przeje�d�a�em konia w kompanii tego kawalera, od kt�rego go kupi�em.</p><p>A po chwili doda�:</p><p>� I zap�aci�em dobrze.</p></section></section><section><title><p>Tom drugi</p></title><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Wierny Soroka wi�z� swego pu�kownika przez lasy g��bokie, sam nie wiedz�c, dok�d jecha�, co pocz��, gdzie si� obr�ci�.</p><p>Kmicic nie tylko by� ranny, ale i og�uszony wystrza�em. Soroka od czasu do czasu macza� szmat� w kuble wisz�cym przy koniu i obmywa� mu twarz; chwilami zatrzymywa� si� dla poczerpni�cia �wie�ej wody przy strumieniach i jeziorkach le�nych, ale ani woda, ani postoje, ani ruch konia nie zdo�a�y zrazu wr�ci� panu Andrzejowi przytomno�ci � i le�a� jak martwy, a� �o�nierze jad�cy razem, a mniej do�wiadczeni w rzeczach ran od Soroki, pocz�li si� troska�, czy �yje.</p><p>� �yje � odpowiada� Soroka � za trzy dni tak b�dzie na koniu siedzia� jak ka�dy z nas.</p><p>Jako� w godzin� p�niej Kmicic otworzy� oczy i z ust jego wydoby�o si� jedno tylko s�owo:</p><p>� Pi�!</p><p>Soroka przytkn�� blaszank� z czyst� wod� do jego warg, lecz pokaza�o si�, �e otwarcie ust sprawia panu Andrzejowi b�l niezno�ny � i nie m�g� pi�. Ale przytomno�ci ju� nie straci�; jednak�e o nic nie pyta�, jak gdyby nic nie pami�ta�; oczy mia� szeroko otwarte i patrzy� bezmy�lnie na g��bie le�ne, na szmaty b��kitnego nieba, widne nad g�owami mi�dzy g�stwin�, i na swoich towarzysz�w; patrzy� tak, jak cz�owiek zbudzony ze snu lub otrze�wiony z upicia, i pozwoli�, nie m�wi�c ani s�owa, opatrywa� si� Soroce, nie j�cza� przy rozwi�zywaniu banda��w � owszem, zimna woda, kt�r� wachmistrz obmywa� ran�, zdawa�a si� sprawia� mu przyjemno��, bo czasem u�miecha� si� oczyma.</p><p>A Soroka pociesza� go:</p><p>� Jutro, panie pu�kowniku, dur przejdzie. Da B�g, �e si� uchronim.</p><p>Jako� pod wiecz�r odurzenie pocz�o istotnie przechodzi�, bo przed samym zachodem s�o�ca Kmicic spojrza� przytomniej i nagle spyta�:</p><p>� Co tu taki szum?</p><p>� Jaki szum? Nie ma �adnego � odpowiedzia� Soroka.</p><p>I widocznie szumia�o tylko w g�owie pana Andrzeja, bo wiecz�r by� pogodny. Zachodz�ce s�o�ce, przenikaj�c sko�nymi promieniami w g�stwin�, przesyca�o z�otymi blaskami mrok le�ny i bramowa�o czerwone pnie sosen. Wiatr nie wia� � i tylko tu i owdzie z leszczyny, brz�z i grab�w sp�ywa�y li�cie na ziemi� albo zwierz pierzchliwy czyni� lekki szelest, pomykaj�c w g��biny boru przed jezdnymi.</p><p>Wiecz�r by� ch�odny, jednak�e gor�czka pocz�a widocznie chwyta� pana Andrzeja, bo po kilkakro� powt�rzy�:</p><p>� Mo�ci ksi���! mi�dzy nami na �mier� i �ycie!</p><p>�ciemni�o si� wreszcie zupe�nie i Soroka my�la� ju� o noclegu, ale �e weszli w mokry b�r i b�oto pocz�o chlupota� pod kopytami, jechali wi�c dalej, aby dobra� si� do wysokich i suchych cz�ci lasu.</p><p>Jechali godzin� i drug�, nie mog�c przebra� si� przez bagno. Tymczasem uczyni�o si� zn�w widniej, bo zeszed� ksi�yc w pe�ni. Nagle Soroka jad�cy na przedzie zeskoczy� z kulbaki i pocz�� pilno rozpatrywa� grunt le�ny.</p><p>� Konie t�dy sz�y � rzek� � wida� �lady na b�ocie.</p><p>� Kto m�g� t�dy przeje�d�a�, kiedy tu �adnej drogi nie ma? � rzek� jeden z �o�nierzy podtrzymuj�cych pana Kmicica.</p><p>� Ale �lady s� � i to kupa ca�a! Ot, tam, mi�dzy sosnami, wida� jasno jak na d�oni.</p><p>� Mo�e byd�o chodzi�o.</p><p>� Nie mo�e by�. Nie pora le�nych pastwisk, wida� wyra�nie kopyta, ju�ci, jacy� ludzie musieli t�dy przeje�d�a�. Dobrze by by�o cho�by bud� le�nicz� znale��.</p><p>� To jed�my �ladem.</p><p>� Jazda!</p><p>Soroka wskoczy� znowu na konia i ruszyli. Siady kopyt w torfiastym gruncie ci�gle by�y wyra�ne, a niekt�re, o ile przy �wietle ksi�yca mo�na by�o miarkowa�, wydawa�y si� zupe�nie �wie�e. Jednak�e konie zapada�y do kolan i wy�ej. Ju� obawiali si� �o�nierze, czy przebrn�, czy g��bsze jeszcze topiele nie odkryj� si� przed nimi, gdy po up�ywie p� godziny do nozdrzy ich doszed� zapach dymu i �ywicy.</p><p>� Smolarnia tu musi by�! � rzek� Soroka.</p><p>� A ot! tam skry wida�! � rzek� �o�nierz.</p><p>I rzeczywi�cie, w dali ukaza�a si� smuga czerwonawego, przesyconego p�omieniem dymu, oko�o kt�rej skaka�y iskry tlej�cego pod ziemi� ogniska.</p><p>Zbli�ywszy si�, ujrzeli �o�nierze chat�, studni� i du�� szop�, zbit� z bierwion sosnowych. Konie, zm�czone drog�, pocz�y r�e� � liczne r�enia odpowiedzia�y im spod szopy, a jednocze�nie przed jezdnymi stan�a jaka� posta� ubrana w ko�uch przewr�cony we�n� do g�ry.</p><p>� A si�a koni? � spyta� cz�owiek w ko�uchu.</p><p>� Ch�opie! Czyja to smolarnia? � rzek� Soroka.</p><p>� Co�cie wy za jedni? Sk�de�cie si� tu wzi�li? � pyta� znowu smolarz g�osem, w kt�rym widoczny by� przestrach i zdziwienie.</p><p>� Nie b�j si�! � odpowiedzia� Soroka � nie zb�je!</p><p>� Jed�cie w swoj� drog�, nic tu po was!</p><p>� Zamknij pysk i do chaty prowad�, p�ki prosim. A nie widzisz, chamie, �e rannego wieziem!</p><p>� Co�cie za jedni?</p><p>� Pilnuj, abym ci z rusznicy nie odpowiedzia�. Lepsi od ciebie, parobku! Prowad� do chaty, a nie, to ci� we w�asnej smole ugotujem.</p><p>� Jeden si� przed wami nie obroni�, ale b�dzie nas wi�cej. Gard�a wy tu po�o�ycie!</p><p>� B�dzie i nas wi�cej, prowad�!</p><p>� To i chod�cie, nie moja sprawa.</p><p>� Co masz je�� da�, to daj � i gorza�ki. Pana wieziemy, kt�ry zap�aci.</p><p>� Byle st�d �yw wyjecha�.</p><p>Tak rozmawiaj�c, weszli do chaty, w kt�rej na kominie pali� si� ogie�, a z garnk�w postawionych na trzonie rozchodzi� si� zapach duszonego mi�siwa. Izba by�a do�� przestronna. Soroka zaraz na wst�pie zauwa�y�, i� pod �cianami sta�o sze�� tapczan�w okrytych obficie baranimi sk�rami.</p><p>� To tu jaka� kompanija mieszka � mrukn�� do towarzysz�w. � Podsypa� rusznice i czuj duch! Tego chama pilnowa�, by nie umkn��. Niech�e dzisiejszej nocy kompanija �pi na dworze, bo my z izby nie ust�pim.</p><p>� Panowie nie przyjad� dzi� � rzek� smolarz.</p><p>� To i lepiej, bo nie b�dziem si� o kwater� spierali, a jutro sobie pojedziem � odpar� Soroka � tymczasem wyki� mi�siwo na mis�, bo�my g�odni, i koniom owsa nie �a�uj.</p><p>� A sk�d by tu owsa wzi�� przy smolarni, wielmo�ny panie �o�nierzu?</p><p>� S�yszeli�my konie pod szop�, to musi by� i owies; smo�� ich nie �ywisz.</p><p>� To nie moje konie.</p><p>� Czy twoje, czy nie twoje, je�� musz� jako i nasze. �ywo, ch�opie! �ywo! je�li ci sk�ra mi�a.</p><p>Smolarz nie odrzek� nic. A tymczasem �o�nierze z�o�yli �pi�cego pana Andrzeja na tapczanie � po czym sami zasiedli do wieczerzy i jedli chciwie duszone mi�siwo wraz z bigosem, kt�rego obszerny sagan znalaz� si� na kominie. By�y tak�e i jag�y, a w komorze, przy izbie, znalaz� Soroka spory g�siorek gorza�ki.</p><p>Jednak�e sam z lekka si� tylko zakropi� i �o�nierzom pi� nie da�, bo postanowi� mie� si� przez noc na baczno�ci. Ta opr�niona chata z tapczanami na sze�ciu m��w i z szop�, w kt�rej r�a�o stado koni, wyda�a mu si� dziwn� i podejrzan�. S�dzi� po prostu, �e to jest schronisko zb�jeckie, tym bardziej �e w tej samej komorze, z kt�rej wyni�s� g�siorek, odkry� sporo or�a pozawieszanego na �cianach i beczk� prochu oraz rozmaite rupiecie, widocznie w dworach szlacheckich porabowane. Na wypadek gdyby nieobecni mieszka�cy tej chaty wr�cili, nie mo�na by�o spodziewa� si� od nich nie tylko go�cinno�ci, ale nawet mi�osierdzia; zamierzy� wi�c Soroka zaj�� zbrojn� r�k� chat� i trzyma� si� w niej przemoc� lub drog� uk�ad�w.</p><p>By�o to konieczne i ze wzgl�du na zdrowie Kmicica, dla kt�rego podr� mog�a sta� si� zgubn�, i ze wzgl�du na wsp�lne wszystkich bezpiecze�stwo. Soroka by� to �o�nierz kuty i bity, kt�remu jedno tylko uczucie obcym by�o, to jest uczucie trwogi. A jednak teraz, na wspomnienie ksi�cia Bogus�awa, strach go bra�. Zostaj�c z dawnych lat w s�u�bie Kmicica, wierzy� on �lepo nie tylko w m�stwo, ale i w szcz�cie m�odego pana; widzia� niejednokrotnie jego czyny przechodz�ce zuchwalstwem miar� wszelk� i granicz�ce prawie z szale�stwem, kt�re jednak udawa�y si� i uchodzi�y p�azem. Odby� z Kmicicem wszystkie �podchody� pod Chowa�skiego, bra� udzia� we wszystkich zabijatykach, napadach, zajazdach, porwaniach i doszed� do przekonania, �e m�ody pan wszystko mo�e, wszystko potrafi, z ka�dej toni si� wyratuje i ka�dego, kogo zechce, pogr��y. Kmicic tedy by� dla niego uosobieniem najwi�kszej pot�gi i szcz�cia � a ow� widocznie teraz trafi� sw�j na swego � nie! widocznie pan Kmicic trafi� na lepszego od siebie... Jak to? Jeden m��, kt�ry by� ju� w r�ku Kmicica, porwany, bezbronny, zdo�a� wydosta� si� z jego r�k i ma�o tego: obali� samego Kmicica, pogromi� jego �o�nierzy i przerazi� ich tak, �e zbiegli, boj�c si� jego powrotu? By� to dziw nad dziwy i Soroka g�ow� traci� my�l�c o tym � wszystkiego si� bowiem na tym �wiecie spodziewa�, tylko nie tego, by znalaz� si� kto� taki, kto by po panu Kmicicu przejecha�.</p><p>� Zali sko�czy�o si� ju� nasze szcz�cie? � mrucza� do siebie, rozgl�daj�c si� ze zdumieniem doko�a.</p><p>Wi�c cho� dawniej, bywa�o, szed� z zamkni�tymi oczyma za panem Kmicicem na kwatery Chowa�skiego, otoczone o�mdziesi�ciotysi�czn� armi�, teraz, na wspomnienie tego d�ugow�osego ksi�cia z panie�skimi oczyma i r�ow� twarz�, ogarnia� go zabobonny przestrach. I sam nie wiedzia�, co czyni�. Przera�a�a go my�l, �e jutro lub pojutrze trzeba b�dzie zjecha� na bite trakty, na kt�rych mo�e ich spotka� sam straszliwy ksi��� lub jego pogo�. Dlatego to w�a�nie zjecha� z drogi w g��bokie lasy � a obecnie pragn�� zosta� w onej le�nej chacie, p�ki by si� nie zmyli�y i nie znu�y�y pogonie.</p><p>Lecz �e i to schronisko, z innych powod�w, nie wydawa�o mu si� bezpiecznym, chcia� wiedzie�, czego si� trzyma�, i w tym celu kaza� �o�nierzom stra�owa� przy drzwiach i oknach chaty, a sam rzek� do smolarza:</p><p>� We�, ch�opie, latarni� i chod� ze mn�.</p><p>� Chyba �uczywem wielmo�nemu panu za�wiec�, bo nie masz latarni.</p><p>� To �wie� �uczywem; spalisz szop� i konie, wszystko mi jedno!</p><p>Na takie <emphasis>dictum</emphasis>, latarnia znalaz�a si� zaraz w komorze, Soroka kaza� ch�opu i�� naprz�d, sam za� szed� za nim z pistoletem w gar�ci.</p><p>� Kto tu mieszka w tej chacie? � pyta� po drodze.</p><p>� Panowie mieszkaj�.</p><p>� Jak ich zowi�?</p><p>� Tego mi nie wolno powiedzie�.</p><p>� Widzi mi si�, ch�opie, �e we�miesz w �eb!</p><p>� M�j jegomo�� � odpowiedzia� smolarz � je�libym ze�ga� jakie przezwisko, to te� musia�by� si� jegomo�� kontentowa�.</p><p>� Prawda jest! A si�a tych pan�w?</p><p>� Jest stary pan i dw�ch panicz�w, i dw�ch czeladzi.</p><p>� Jak�e to, szlachta?</p><p>� Pewnie, �e szlachta.</p><p>� I tu mieszkaj�?</p><p>� Czasem tu, a czasem B�g wie gdzie!</p><p>� A te konie sk�d?</p><p>� Panowie naprowadzaj�, a sk�d, B�g wie!</p><p>� Rzeknij prawd�: nie rozbijaj� twoi panowie na go�ci�cu?</p><p>� Czy ja, m�j jegomo��, wiem? Widzi mi si�, �e konie bior�, a komu, to nie moja g�owa.</p><p>� A co z ko�mi robi�?</p><p>� Czasem wezm� sztuk dziesi��, dwana�cie, ile jest, i pop�dz� � a dok�d, to te� nie wiem.</p><p>Tak rozmawiaj�c, doszli do szopy, z kt�rej s�ycha� by�o parskanie koni, i weszli do �rodka.</p><p>� �wie�! � rzek� Soroka.</p><p>Ch�op podj�� latarni� w g�r� i pocz�� o�wieca� konie stoj�ce szeregiem przy �cianie. Soroka opatrywa� jednego po drugim okiem znawcy i g�ow� kr�ci�, j�zykiem mlaska� i mrucza�:</p><p>� Nieboszczyk pan Zend rad by by�... S� polskie, moskiewskie... a ten wa�ach niemiec... i ona klacz tak�e... Zacne konie. A co im dajecie?</p><p>� �eby nie ze�ga�, m�j jegomo��, tom tu dwie polanki owsem obsia� jeszcze z wiosny.</p><p>� To twoi panowie od wiosny konie sprowadzaj�?</p><p>� Nie, ale mi czeladnika z rozkazem przys�ali.</p><p>� To� ty ich?</p><p>� Ja by�em ich, nim na wojn� poszli.</p><p>� Na jak� wojn�?</p><p>� Czy ja wiem, m�j jegomo��. Poszli daleko, jeszcze zesz�ego roku, a wr�cili latem.</p><p>� A czyj teraz jeste�?</p><p>� To kr�lewskie lasy.</p><p>� Kto ci� tu osadzi� na smolarni?</p><p>� Borowy kr�lewski, pan�w krewny, kt�ry z nimi te� konie prowadza�, ale jak raz z nimi pojecha�, tak i wi�cej nie wr�ci�.</p><p>� A go�cie jacy tu u pan�w nie bywali?</p><p>� Tu nikt nie trafi, bo bagna naoko�o i tylko jedno przej�cie; dziwno mi to, m�j jegomo��, �e�cie trafili, bo kto nie trafi, tego i bagno wci�gnie.</p><p>Soroka chcia� zrazu odpowiedzie�, �e i te lasy, i to przej�cie zna dobrze, ale po chwili namys�u postanowi� lepiej zamilcze�, a natomiast spyta�:</p><p>� A du�e to bory?</p><p>Ch�op nie zrozumia� pytania.</p><p>� Jak to?</p><p>� Daleko id�?</p><p>� Oj! kto je tam przeszed�: jedne si� ko�cz�, drugie zaczynaj�, a B�g tam wie, gdzie ich nie ma. Ja tam nie by�.</p><p>� Dobrze! � rzek� Soroka.</p><p>To rzek�szy, kaza� ch�opu wr�ci� i sam zawr�ci� do chaty.</p><p>Po drodze rozmy�la�, co mu czyni� przystoi, i waha� si�. Z jednej strony przychodzi�a mu ochota, korzystaj�c z nieobecno�ci mieszka�c�w chaty, bra� konie jak swoje i z rabunkiem umyka�. �up by� cenny i konie bardzo przypad�y do serca staremu �o�nierzowi, ale po chwili zwalczy� pokus�. Wzi�� �atwo, jeno co dalej czyni�? Bagna naoko�o, jedno wyj�cie � jak do niego trafi�? Przypadek raz pos�u�y�, ale mo�e nie pos�u�y� drugi raz. I�� �ladem kopyt na nic, bo� pewnie mieszka�cy mieli tyle rozumu, �e poczynili umy�lnie �ladowe drogi fa�szywe i zdradne, wiod�ce wprost do topieli. Soroka zna� dobrze proceder ludzi, kt�rzy konie kradn� lub �upem bior�.</p><p>My�la� wi�c i rozwa�a�, nagle uderzy� si� pi�ci� w g�ow�:</p><p>� Kiep ze mnie! � mrukn�� � to� wezm� ch�opa na postronek i ka�� si� wyprowadzi� na go�ciniec.</p><p>Nagle wstrz�sn�� si�, wym�wiwszy ostatni wyraz.</p><p>� Na go�ciniec? A tam ten ksi��� i pogo�...</p><p>�Pi�tna�cie koni trzeba straci�! � rzek� sobie w duchu stary wyga z takim �alem, jakby te konie od ma�ego wyhodowa�. � Nie mo�e by� inaczej, tylko sko�czy�o si� nasze szcz�cie. Trzeba siedzie� w chacie, p�ki pan Kmicic nie wyzdrowieje, siedzie� z wol� mieszka�c�w albo bez woli, a co potem b�dzie, to ju� pu�kownika g�owa.�</p><p>Tak rozmy�laj�c, wr�ci� do chaty. Czujni �o�nierze stali przy drzwiach i cho� widzieli z dala latark� migoc�c� w ciemno�ci, t� sam�, z kt�r� Soroka i smolarz wyszli, przecie kazali im si� opowiedzie�, kto s�, zanim pu�cili ich do chaty. Soroka da� ordynans, by stra�uj�cy zmienili si� o p�nocku, sam za� rzuci� si� na tapczan obok Kmicica.</p><p>W chacie uczyni�o si� cicho, jeno �wierszcze rozpocz�y zwyk�� muzyk�, w przyleg�ej kom�rce myszy chrobota�y w nagromadzonych tam rupieciach, od czasu do czasu za� chory budzi� si� i marzy� widocznie gor�czkowo, bo do uszu Soroki dolatywa�y bez�adne jego s�owa:</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu, odpu��... Tamci zdrajcy... Wszystkie ich sekreta powiem... Rzeczpospolita sukno czerwone... Dobrze, mam ci�, mo�ci ksi���... Trzymaj!... Mi�o�ciwy kr�lu!... T�dy, bo tam zdrada!</p><p>Soroka podnosi� si� na tapczanie i s�ucha�, lecz chory, zakrzykn�wszy raz i drugi, zasypia�, a potem zn�w budzi� si� i wo�a�:</p><p>� Ole�ka! Ole�ka, nie gniewaj si�!...</p><p>Dopiero ko�o p�nocy uspokoi� si� zupe�nie i zasn�� na dobre. Soroka te� pocz�� drzema�, ale wnet zbudzi�o go ciche pukanie do drzwi chaty.</p><p>Czujny �o�nierz otworzy� oczy natychmiast i zerwawszy si� na r�wne nogi, wyszed� z chaty.</p><p>� A co tam?</p><p>� Panie wachmistrzu, smolarz uciek�.</p><p>� Do stu diab��w! wnet on nam tu zb�j�w naprowadzi. A kto jego pilnowa�?</p><p>� Bi�ous.</p><p>� Poszed�em z nim konie nasze poi� � rzek�, t�umacz�c si�, Bi�ous. � Kaza�em mu wiadro ci�gn��, a sam szkapy trzyma�em...</p><p>� I co? w studni� skoczy�?</p><p>� Nie, panie wachmistrzu, jeno mi�dzy pnie, co ich wedle studni si�a le�y naci�tych, i w karczowe do�y. Pu�ci�em konie, bo cho�by si� rozbieg�y, to tu s� drugie, i skoczy�em za nim, alem w pierwszym dole utkn��. Noc, ciemno, jucha miejsce zna, tak i pomkn��... �eby go m�r trafi�!</p><p>� Naprowadzi on nam tu diab��w, naprowadzi... �eby go pioruny zatrzas�y!...</p><p>Wachmistrz uci��, a po chwili rzek�:</p><p>� Nie b�dziemy si� k�adli, trzeba czuwa� do rana: lada chwila kupa nadej�� mo�e.</p><p>I daj�c przyk�ad innym, sam zasiad� na progu chaty z muszkietem w r�ku, �o�nierze za� siedli ko�o niego, gwarz�c mi�dzy sob� z cicha, to pod�piewuj�c p�g�osem, to nas�uchuj�c, czy w�r�d nocnych odg�os�w boru nie dojdzie ich t�tent i parskanie zbli�aj�cych si� koni.</p><p>Noc by�a pogodna i ksi�ycowa, ale ha�a�liwa. W g��binach le�nych wrza�o �ycie. By�a to pora bekowiska, wi�c puszcza brzmia�a naok� gro�nymi rykami jeleni. Odg�osy owe, kr�tkie, chrapliwe, pe�ne gniewu i zaciek�o�ci, rozlega�y si� naoko�o, we wszystkich cz�ciach lasu, w g��biach i bli�ej, czasem tu�, tu�, jakby o sto krok�w za chat�.</p><p>� Je�li oni nadejd�, to te� b�d� porykiwa�, by nas zmyli� � rzek� Bi�ous.</p><p>� E! tej nocy nie nadejd�. Nim ch�op do nich zd��y, to i dzie� b�dzie! � odrzek� inny �o�nierz.</p><p>� Po dniu, panie wachmistrzu, zda�oby si� chat� przetrz��� i pod �cianami pokopa�, bo je�li zb�je tu mieszkaj�, to i skarby musz� by�.</p><p>� Najlepsze skarby w onej stajni � odpar� Soroka, wskazuj�c r�k� na szop�.</p><p>� A pobierzem?</p><p>� G�upi�cie! tu wyj�cia nie ma, jeno bagna wko�o.</p><p>� A przecie�my przyjechali.</p><p>� B�g nas przeprowadzi�. �ywa dusza tu nie przyjdzie ani nie wyjdzie, je�li drogi nie zna.</p><p>� Po dniu znajdziem.</p><p>� Nie znajdziem, bo umy�lnie nakluczono i �lady s� mylne. Nie trzeba by�o ch�opa puszcza�.</p><p>� Wiadomo, �e go�ciniec o dzie� drogi � rzek� Bi�ous � i w tamtej stronie...</p><p>Tu wskaza� palcem na wschodni� cz�� lasu.</p><p>� B�dziem jecha�, p�ki nie przejedziem � ot co!</p><p>� To my�lisz, �e� ju� pan, jak b�dziesz na trakcie? Lepsza ci tu kula rozb�jnika ni� tam stryczek.</p><p>� Jak to, ojcze? � rzek� Bi�ous.</p><p>� Bo tam ju� pewno nas szukaj�.</p><p>� Kto, ojcze?</p><p>� Ksi���.</p><p>Tu Soroka umilk� nagle, a za nim umilkli i inni, jakby zdj�ci przestrachem.</p><p>� Oj! � rzek� wreszcie Bi�ous. � Tu �le i tam �le; kruty ne werty!</p><p>� Nagnali nas jak siromach�w w sieci; tu zb�je, a tam ksi���! � rzek� inny �o�nierz.</p><p>� Niech ich tam piorun zapali! Wol� mie� spraw� ze zb�jem ni� z charakternikiem � odpowiedzia� Bi�ous � bo �e ten ksi��� niesamowity, to niesamowity. Zawraty�ski to przecie z nied�wiedziem wp� si� bra�, a on mu szabl� wydar� jako dziecku. Nie mo�e inaczej by�, tylko go zaczarowa�, bo i to jeszcze widzia�em, �e jak si� potem na Witkowskiego rzuci�, to w oczach ur�s� jak sosna. �eby nie to, nie by�by ja jego �ywego pu�ci�.</p><p>� I tak kiep z ciebie, �e� na niego nie skoczy�.</p><p>� Co mia�em robi�, panie wachmistrzu? My�la�em tak: siedzi na najlepszym koniu, wi�c jak zechce, to ucieknie � a natrze, to si� nie obroni�, bo� z charakternikiem nieludzka moc. W oczach ci zginie albo kurzaw� si� zakr�ci...</p><p>� Prawda jest � rzek� Soroka � �e gdym do niego strzela�, to go jakoby mg�� zasu�o... i chybi�em... Z konia ka�demu si� chybi� trafi, gdy si� szkapa kr�ci, ale z ziemi to mi si� od dziesi�ciu lat nie zdarzy�o.</p><p>� Co tu gada�! � rzek� Bi�ous � lepiej policzy�: Lubieniec, Witkowski, Zawraty�ski, nasz pu�kownik � i wszystkich jeden m�� obali�, i to broni nie maj�cy, takich ludzi, z kt�rych ka�dy z czterema nieraz rady sobie dawa�. Bez diabelskiej pomocy nie m�g�by on tego dokaza�.</p><p>� Pole�my dusze Bogu, bo je�li on niesamowity, to mu diabe� i tu drog� poka�e.</p><p>� A i bez tego d�ugie on ma r�ce, jako pan taki...</p><p>� Cicho no! � rzek� nagle Soroka � co� tu po li�ciach szeleszcze.</p><p>�o�nierze umilkli i nadstawili uszu. W pobli�u istotnie da�y si� s�ysze� jakie� ci�kie kroki, pod kt�rymi opad�e li�cie szele�cia�y bardzo wyra�nie.</p><p>� Konie s�ycha� � szepn�� Soroka.</p><p>Lecz kroki pocz�y oddala� si� od chaty, a wkr�tce potem rozleg�o si� gro�ne i chrapliwe beczenie jelenia.</p><p>� To jelenie! Byk si� �aniom oznajmia albo drugiego rogala straszy.</p><p>� W ca�ym lesie gody, jakoby si� diabe� �eni�.</p><p>Umilkli znowu i pocz�li drzema�, jeno wachmistrz podnosi� czasem g�ow� i nas�uchiwa� przez chwil�, po czym g�owa opada�a mu zaraz na piersi. Tak zesz�a godzina i druga, a� na koniec sosny najbli�sze z czarnych uczyni�y si� szare, a wierzcho�ki biela�y coraz bardziej, jakoby je kto roztopionym srebrem nama�ci�. Ryki jelenie umilk�y i cisza zupe�na zapanowa�a w g��biach le�nych. Z wolna brzask pocz�� przechodzi� w �witanie, bia�e i blade �wiat�o j�o wsi�ka� w siebie r�owe i z�ote blaski, na koniec nasta� dzie� zupe�ny i o�wieci� znu�one twarze �o�nierzy �pi�cych twardym snem pod chat�.</p><p>Wtem drzwi si� otwar�y, Kmicic ukaza� si� w progu i zawo�a�:</p><p>� Soroka! bywaj!</p><p>�o�nierze zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� Dla Boga, to wasza mi�o�� na nogach? � rzek� Soroka.</p><p>� A wy pospali�cie si� jak wo�y; mo�na by wam �by poucina� i za p�ot powyrzuca�, nimby si� kt�ry rozbudzi�.</p><p>� Czuwali�my do rana, panie pu�kowniku, zasn�li�my dopiero o dniu bia�ym.</p><p>Kmicic rozejrza� si� doko�a.</p><p>� Gdzie jeste�my?</p><p>� W lesie, panie pu�kowniku.</p><p>� To i ja widz�. Ale co to za cha�upa?</p><p>� Tego my sami nie wiemy.</p><p>� Chod� za mn�! � rzek� pan Andrzej.</p><p>I cofn�� si� do wn�trza chaty. Soroka pod��y� za nim.</p><p>� S�uchaj � rzek� Kmicic, siad�szy na tapczanie � wszak�e to ksi��� do mnie strzeli�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A co si� z nim sta�o?</p><p>� Uszed�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� To �le! � rzek� Kmicic � bardzo �le! Lepiej by�o go po�o�y� ni� �ywego puszcza�.</p><p>� My tak i chcieli, ale...</p><p>� Ale co?</p><p>Soroka opowiedzia� pokr�tce, co si� sta�o. Kmicic s�ucha� nad podziw spokojnie, jeno oczy pocz�y mu gorze�, a w ko�cu rzek�:</p><p>� Tedy on g�r�, ale si� jeszcze spotkamy. Czemu� zjecha� z go�ci�ca?</p><p>� Ba�em si� pogoni.</p><p>� To i s�usznie, bo pewno by�a. Za ma�o nas teraz na Bogus�awow� pot�g�... diablo za ma�o!... Przy tym on do Prus ruszy�, tam nie mo�emy go �ciga�, trzeba czeka�...</p><p>Soroka odetchn��. Pan Kmicic widocznie nie obawia� si� zn�w tak bardzo ksi�cia Bogus�awa, skoro o po�cigu m�wi�. Ta ufno�� udzieli�a si� od razu staremu �o�nierzowi przywyk�emu my�le� g�ow� swego pu�kownika i czu� jego sercem.</p><p>Tymczasem pan Andrzej zamy�li� si� g��boko, nagle ockn�� si� i j�� szuka� czego� ko�o siebie r�koma.</p><p>� A gdzie to moje listy? � spyta�.</p><p>� Jakie listy?</p><p>� Kt�rem mia� przy sobie... W pasie by�y zatkni�te; gdzie pas? � pyta� gor�czkowo pan Andrzej.</p><p>� Pas ja sam odpi��em z waszej mi�o�ci, �eby waszej mi�o�ci lepiej by�o dycha�; ot, tam le�y.</p><p>� Dawaj!</p><p>Soroka poda� sk�rzany pas podszyty irch�, w kt�rej by�y �ci�gane na sznurki kieszenie. Kmicic rozci�gn�� je i wydoby� po�piesznie papiery.</p><p>� To glejty do komendant�w szwedzkich, a gdzie listy? � rzek� pe�nym niepokoju g�osem.</p><p>� Jakie listy? � powt�rzy� Soroka.</p><p>� Do kro�set piorun�w! listy hetmana do kr�la szwedzkiego, do pana Lubomirskiego i te wszystkie, kt�re mia�em...</p><p>� Je�eli w pasie ich nie ma, to nigdzie nie ma. Musia�y zgin�� w czasie jazdy.</p><p>� Na ko� i szuka�! � krzykn�� straszliwym g�osem Kmicic.</p><p>Lecz zanim zdumiony Soroka zdo�a� opu�ci� izb�, pan Andrzej zatoczy� si� na tapczan, jakby mu si� zbrak�o, i porwawszy si� r�koma za g�ow�, pocz�� powtarza� j�cz�cym g�osem:</p><p>� Aj!... moje listy, moje listy!...</p><p>Tymczasem �o�nierze odjechali, pr�cz jednego, kt�remu Soroka rozkaza� stra�owa� przy cha�upie. Kmicic pozosta� sam w izbie i pocz�� rozmy�la� nad w�asnym po�o�eniem, kt�re nie by�o godne zazdro�ci. Bogus�aw uszed�. Nad panem Andrzejem zawis�a straszliwa i nieunikniona zemsta pot�nych Radziwi���w. I nie tylko nad nim, ale nad wszystkimi, kt�rych kocha�, a kr�tko m�wi�c, nad Ole�k�. Wiedzia� to Kmicic, �e ksi��� Janusz nie zawaha si� uderzy� go tam, gdzie b�dzie go m�g� zrani� najbole�niej, to jest wywrze� zemst� na osobie Billewicz�wny. A wszak�e Ole�ka by�a w Kiejdanach, na �asce i nie�asce straszliwego magnata, kt�rego serce nie zna�o mi�osierdzia. Im wi�cej Kmicic rozmy�la� nad swym po�o�eniem, tym ja�niej dochodzi� do przekonania, �e by�o ono po prostu straszne. Po porwaniu Bogus�awa Radziwi��owie b�d� go mieli za zdrajc�; stronnicy Jana Kazimierza, ludzie sapie�y�scy i konfederaci zbuntowani na Podlasiu maj� go tak�e za zdrajc�, za pot�pion� dusz� radziwi��owsk�. W�r�d licznych oboz�w, stronnictw i obcych wojsk zalegaj�cych w tej chwili pola Rzeczypospolitej nie by�o ani jednego obozu, ani jednej partii, ani jednego wojska, kt�re by go nie poczytywa�o za najwi�kszego i najzaci�tszego wroga. Wszak�e istnieje nagroda wyznaczona przez Chowa�skiego za jego g�ow�, a teraz wyznacz� j� Radziwi��owie, Szwedzi � a kto wie, czy ju� nie wyznaczyli i stronnicy nieszcz�snego Jana Kazimierza. �O! tom piwa nawarzy�, a teraz pi� musz�!� � my�la� Kmicic. Porywaj�c ksi�cia Bogus�awa, porwa� go dlatego, by rzuci� go pod nogi konfederat�w, przekona� ich niezbicie, �e z Radziwi��ami zrywa, i wkupi� si� mi�dzy nich, zdoby� sobie prawo walczenia za kr�la i ojczyzn�. Z drugiej strony, Bogus�aw w jego r�ku by� zak�adnikiem bezpiecze�stwa Ole�ki. Lecz teraz, gdy Bogus�aw pogromi� Kmicica i uszed�, nie tylko znik�o bezpiecze�stwo Ole�ki, ale i dow�d, �e pan Kmicic szczerze porzuci� radziwi��owsk� s�u�b�. Wszak�e otwarta mu droga do konfederat�w i je�li trafi na oddzia� Wo�odyjowskiego i jego przyjaci� pu�kownik�w, mo�e daruj� mu �ycie, ale czy za towarzysza przyjm�, czy mu uwierz�, czy nie pomy�l�, �e przyby� na przeszpiegi albo dlatego, by ducha psu� i ludzi do Radziwi���w przeci�ga�? Tu wspomnia�, �e ci��y na nim krew konfederacka, wspomnia�, �e on to pierwszy zbi� zbuntowanych W�gr�w i dragon�w w Kiejdanach, �e rozprasza� zbuntowane chor�gwie lub zmusza� je do poddania, �e rozstrzeliwa� opornych oficer�w i wycina� �o�nierzy, �e sza�czykami otoczy� i umocni� Kiejdany, a przez to Radziwi��owi tryumf na �mudzi zapewni�... �Jak�e mi tam i��? � pomy�la� sobie. � To� by im zaraza milszym by�a go�ciem ni� moja osoba!... Z Bogus�awem na arkanie przy siodle � mo�na by, ale z g�b� tylko i z go�ymi r�koma!...�</p><p>Gdyby mia� cho� owe listy, to cho�by si� nimi do konfederat�w nie wkupi�, mia�by przynajmniej przez nie ksi�cia Janusza w r�ku, bo� owe listy mog�y podkopa� kredyt hetmana nawet u Szwed�w... Wi�c za ich cen� mo�na by by�o Ole�k� uratowa�...</p><p>Lecz z�y duch jaki� sprawi�, �e i listy zgin�y.</p><p>Kmicic, gdy wszystko my�l� ogarn��, porwa� si� raz drugi za g�ow�.</p><p>� Zdrajcam dla Radziwi���w, zdrajca dla Ole�ki, zdrajca dla konfederat�w, zdrajca dla kr�la!... Zgubi�em s�aw�, cze��, siebie, Ole�k�!...</p><p>Rana w twarzy pali�a go jeszcze, ale w duszy piek� go �ar stokro� bole�niejszy. Bo na dobitk� wszystkiego, cierpia�a w nim i mi�o�� w�asna rycerska. By� przecie przez Bogus�awa sromotnie pobity. Niczym by�y owe ci�gi, kt�re mu w Lubiczu sprawi� pan Wo�odyjowski. Tam pokona� go m�� zbrojny, kt�rego na parol wyzwa�, tu jeniec bezbronny, kt�rego mia� w r�ku.</p><p>Z ka�d� chwil� ros�o w Kmicicu poznanie, w jak straszne i haniebne popad� terminy. Im d�u�ej w nie patrzy�, tym ja�niej ich okropno�� widzia� i coraz nowe czarne k�ty spostrzega�, z kt�rych wygl�da�y: ha�ba, sromota, zguba dla niego samego, dla Ole�ki, krzywda dla ojczyzny � a� w ko�cu ogarn�� go przestrach i zdumienie.</p><p>� Zali ja to wszystko uczyni�em? � pyta� sam siebie.</p><p>I w�osy powsta�y mu na g�owie.</p><p>� Nie mo�e by�! Chyba mnie jeszcze <emphasis>febris</emphasis> trz�sie! � zakrzykn��. � Matko Bo�a, nie mo�e by�!...</p><p>� �lepy! g�upi warchole! � rzek�o mu sumienie � nie by�o� ci to przy kr�lu i ojczy�nie stan��, nie by�o� ci pos�ucha� Ole�ki!</p><p>I porwa� go �al jak wicher. Hej! �eby tak sobie m�g� powiedzie�: Szwedzi przeciw ojczy�nie, ja na nich; Radziwi�� przeciw kr�lowi � ja na niego! Dopiero� by�oby mu w duszy jasno i przejrzysto! Dopiero� by kup� zebra� zabijak�w spod ciemnej gwiazdy i hasa� z nimi jak Cygan na jarmarku, i podchodzi� Szwed�w, i po brzuchach im przeje�d�a� z czystym sercem, z czystym sumieniem, dopiero� by w s�awie, jako w s�o�cu, stan�� kiedy� przed Ole�k� i rzek�:</p><p>� Ju� ja nie banit, ale <emphasis>defensor patriae</emphasis>, mi�uj�e mnie, jako ja ciebie mi�uj�!</p><p>A dzi� co?</p><p>Lecz harda dusza, przywyk�a sobie folgowa�, nie chcia�a zrazu ca�kiem przyzna� si� do winy: Radziwi��owie to tak go pogr��yli, Radziwi��owie do zguby przywiedli, okryli nies�aw�, zwi�zali r�ce, zbawili czci i kochania.</p><p>Tu zgrzytn�� pan Kmicic z�bami, wyci�gn�� r�ce ku �mudzi, na kt�rej Janusz, hetman, siedzia� jak wilk na trupie � i pocz�� wo�a� przyduszonym w�ciek�o�ci� g�osem:</p><p>� Pomsty! pomsty!</p><p>Nagle rzuci� si� w desperacji na kolana w po�rodku izby i pocz�� m�wi�:</p><p>� �lubuj� Ci, Chryste Panie, tych zdrajc�w gn�bi�, zaje�d�a�!... prawem, ogniem i mieczem �ciga�, p�ki mi pary w g�bie, tchu w gardzieli i �ywota na �wiecie! Tak mi, Kr�lu Nazare�ski, dopom�! Amen!</p><p>A� mu jaki� g�os wewn�trzny rzek� w tej chwili: � Ojczy�nie s�u�, zemsta na potem!...</p><p>Oczy pana Andrzeja p�on�y gor�czk�, wargi mia� spiek�e i dr�a� ca�y jak we febrze; r�koma wymachiwa� i gadaj�c ze sob� g�o�no, chodzi�, a raczej biega� po izbie, potr�ca� nogami tapczany, a� wreszcie rzuci� si� jeszcze raz na kolana.</p><p>� Natchnij�e mnie, Chryste, co mam czyni�, abym za� nie oszala�!</p><p>Wtem doszed� go huk wystrza�u, kt�ry echo le�ne odrzuca�o od sosny do sosny, a� przynios�o jakoby grzmot do chaty.</p><p>Kmicic zerwa� si� i chwyciwszy szabl�, wypad� przed sie�.</p><p>� Co tam? � spyta� �o�nierza stoj�cego u proga.</p><p>� Wystrza�, panie pu�kowniku!</p><p>� Gdzie Soroka?</p><p>� Pojecha� list�w szuka�.</p><p>� W kt�rej stronie strzelono?</p><p>�o�nierz ukaza� wschodni� cz�� lasu, zaro�ni�t� g�stymi chaszczami.</p><p>� Tam!</p><p>W tej chwili da� si� s�ysze� t�tent niewidzialnych jeszcze koni,</p><p>� Pilnuj! � krzykn�� Kmicic.</p><p>Lecz z zaro�li ukaza� si� Soroka, p�dz�cy co ko� wyskoczy, a za nim drugi �o�nierz.</p><p>Obaj dobiegli do chaty i zeskoczywszy z koni, wymierzyli spoza nich, jakby spoza sza�c�w, muszkiety ku zaro�lom.</p><p>� Co tam? � spyta� Kmicic.</p><p>� Kupa idzie! � odpar� Soroka.</p></section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>Nasta�a cisza, ale wkr�tce w przyleg�ych chaszczach zacz�o co� �opota�, jakoby dziki sz�y, jednak�e �opot �w im by� bli�szy, tym stawa� si� wolniejszy. Potem zn�w nasta�a cisza.</p><p>� Ilu ich tam jest? � spyta� Kmicic.</p><p>� B�dzie ze sze�ciu, a mo�e i o�miu, bom ich te� nie m�g� dobrze zliczy� � odpar� Soroka.</p><p>� To dobra nasza! Nie zdzier�� nam!</p><p>� Nie zdzier��, panie pu�kowniku, ale trzeba nam �ywcem kt�rego wzi�� i przypiec, by drog� pokaza�.</p><p>� B�dzie na to czas. Pilnuj!</p><p>Zaledwie Kmicic wym�wi� �pilnuj!� � gdy smuga bia�ego dymu wykwit�a z zaro�li i rzek�by�: ptactwo zaszumia�o po pobliskiej trawie, o jakie trzydzie�ci krok�w od chaty.</p><p>� Hufnalami z gar�acza strzelono! � rzek� Kmicic � je�li muszkiet�w nie maj�, to nic nam nie uczyni�, bo z gar�aczy od zaro�li nie doniesie.</p><p>Soroka, trzymaj�c jedn� d�oni� muszkiet oparty o kulbak� stoj�cego przed nim konia, drug� d�o� zwin�� w kszta�cie tr�bki ko�o ust i pocz�� krzycze�:</p><p>� A poka� no si� kt�ry z chaszcz�w, wnet si� nogami nakryjesz!</p><p>Nasta�a chwila ciszy, po czym w zaro�lach rozleg� si� gro�ny g�os:</p><p>� Co�cie za jedni?</p><p>� Lepsi od tych, co po traktach grasuj�.</p><p>� Jakim prawem naszli�cie nasz� siedzib�?</p><p>� Zb�j o prawo pyta! Nauczy was kat prawa, id�cie do kata!</p><p>� Wykurzymy was st�d jak ja�wc�w!</p><p>� A chod�! Patrz jeno, by� si� tym dymem sam nie zad�awi�!</p><p>G�os w zaro�lach zamilk�, widocznie napastnicy pocz�li si� naradza�, tymczasem Soroka szepn�� do Kmicica:</p><p>� Trzeba tu b�dzie kt�rego zwabi� i zwi�za�; b�dziem mie� i zak�adnika, i przewodnika.</p><p>� Ba! � rzek� Kmicic � je�eli kt�ry przyjdzie, to na parol.</p><p>� Ze zb�jami godzi si� i na parol nie zwa�a�.</p><p>� Lepiej nie da�! � rzek� Kmicic.</p><p>Wtem pytania nowe zabrzmia�y od strony zaro�li:</p><p>� Czego tu chcecie?</p><p>Tu sam Kmicic zabra� g�os:</p><p>� Jake�my przyjechali, tak by�my i pojechali, gdyby� polityk�, kpie, zna� i od gar�acza nie zaczyna�.</p><p>� Nie osiedzisz si� tu, wieczorem przyjdzie nas sto koni!</p><p>� Przed wieczorem przyjdzie dwie�cie dragon�w, a bagna ci� nie obroni�; bo s� tam tacy, kt�rzy przejad�, jako i my�my przejechali.</p><p>� To�cie wy �o�nierze?</p><p>� Ju�ci, nie zb�je.</p><p>� A spod jakiej chor�gwi?</p><p>� A c�e� to, hetman? Nie tobie si� b�dziem sprawiali.</p><p>� Po staremu wilcy tu was ogryz�.</p><p>� A was kruki zdziobi�.</p><p>� Gadajcie, czego chcecie, do stu diab��w! Po co�cie do naszej chaty wle�li?</p><p>� A chod� no sam! Nie b�dziesz z chaszcz�w gard�a dar�. Bli�ej! bli�ej!</p><p>� Na parol?</p><p>� Parol dla rycerstwa, nie dla zb�j�w. Chcesz � wierz, nie chcesz � nie wierz!</p><p>� We dw�ch mo�na-li?</p><p>� Mo�na!</p><p>Po chwili z zaro�li, odleg�ych na sto krok�w, wynurzy�o si� dw�ch ludzi wysokich i pleczystych. Jeden, nieco pochylony, musia� by� cz�ekiem wiekowym, drugi szed� prosto, jeno szyj� wyci�ga� ciekawie ku chacie; obaj mieli na sobie p�ko�uszki oszyte szarym suknem, jakie nosi�a pomniejsza szlachta, wysokie ja�owicze buty i kapuzy futrzane, naci�ni�te na oczy.</p><p>� Kiej diabe�! � mrukn�� Kmicic, przypatruj�c si� pilnie dwom m�om.</p><p>� Panie pu�kowniku � zawo�a� Soroka � cud chyba, ale to nasi ludzie!</p><p>Tamci tymczasem zbli�yli si� o kilka krok�w, ale nie mogli rozpozna� stoj�cych przy chacie, bo ich zakrywa�y konie.</p><p>Nagle Kmicic wysun�� si� naprz�d.</p><p>Wszelako nadchodz�cy nie poznali go, bo twarz mia� obwi�zan�, wstrzymali si� jednak i pocz�li mierzy� go ciekawie i niespokojnie oczyma.</p><p>� A gdzie drugi syn, panie Kiemlicz? � spyta� pan Andrzej � czy aby nie poleg�?</p><p>� Kto to? jak to? co? kto m�wi? co? � rzek� stary dziwnym, jakby przestraszonym g�osem.</p><p>I stan�� nieruchomie, otworzywszy szeroko usta i oczy: wtem syn, kt�ry jako m�odszy, mia� wzrok bystrzejszy, zerwa� nagle czapk� z g�owy.</p><p>� O dla Boga! Jezu!... Ociec, to pan pu�kownik! � zakrzykn��.</p><p>� Jezu! o s�odki Jezu! � zawt�rowa� stary � to pan Kmicic!!</p><p>I obaj stan�li w nieruchomej postawie, w jakiej podkomendni witaj� swych naczelnik�w, a na twarzach ich malowa�y si� r�wnocze�nie przestrach i zdumienie.</p><p>� Ha! tacy synowie! � rzek�, u�miechaj�c si�, pan Andrzej � to z gar�acza mnie witacie?</p><p>Tu stary zerwa� si� i pocz�� krzycze�:</p><p>� A bywajcie tu wszyscy! Bywajcie!</p><p>Z zaro�li ukaza�o si� jeszcze kilku ludzi, mi�dzy kt�rymi drugi syn starego i smolarz; wszyscy biegli na z�amanie karku z gotowymi broniami, nie wiedzieli bowiem, co zasz�o, lecz stary zn�w zakrzykn��:</p><p>� Do kolan, szelmy! do kolan! To pan Kmicic! Kt�ry tam kiep strzeli�? Dawaj go sam!</p><p>� Same� ociec strzeli� � rzek� m�ody Kiemlicz.</p><p>� ��esz! ��esz jak pies! Panie pu�kowniku, kto m�g� wiedzie�, �e to wasza mi�o�� w naszej sadybie! Dla Boga, oczom jeszcze nie wierz�!</p><p>� Jam jest, we w�asnej osobie! � rzek� Kmicic, wyci�gaj�c do� r�k�.</p><p>� O Jezu! � odpowiedzia� stary � taki go�� w boru! Oczom nie wierz�! Czym my tu wasz� mi�o�� przyjmiemy? �eby my si� spodziewali, �eby my wiedzieli!</p><p>Tu zwr�ci� si� do syn�w:</p><p>� Rusz�e si� tam kt�ry, ba�wanie, do lochu, miodu wynie��!</p><p>� Daj ociec klucz od k��dki! � rzek� jeden z syn�w.</p><p>Stary pocz�� szuka� w pasie, a jednocze�nie spogl�da� podejrzliwie na syna.</p><p>� Klucz od k��dki? Ale! Znaj� ci�, cyganie; wi�cej sam wypijesz, ni� tu przyniesiesz. Co? sam p�jd�; klucza od k��dki mu si� chce! Id�cie jeno pnie odwali�, a otworz� i wynios� ja sam!</p><p>� To, widz�, loszek pod pniami masz ukryty, panie Kiemlicz? � rzek� Kmicic.</p><p>� Albo to mo�na co utrzyma� z takimi zb�jami! � odpowiedzia� stary, wskazuj�c na syn�w. � Ojca by zjedli. Jeszcze�cie tu?! Id�cie pnie odwali�. Tak to s�uchacie tego, kt�ry was sp�odzi�?</p><p>M�odzi kopn�li si� �ywo za chat�, ku kupom naci�tych pni.</p><p>� Po staremu, jak widz�, z synami w niezgodzie? � pyta� Kmicic.</p><p>� Kto by z nimi by� w zgodzie... Bi� to umiej�, zdobycz bra� umiej�, ale jak przyjdzie z ojcem si� dzieli�, to z gard�a im musz� moj� cz�� wydziera�... Taka mi pociecha! A ch�opy jak tury! Prosz� wasz� mi�o�� do chaty, bo tu ch��d k�sa. Dla Boga! Taki go��, taki go��! To� my pod komend� waszej mi�o�ci wi�cej zdobyczy wzi�li ni� przez ten ca�y rok... Chudzizna teraz! bieda! Z�e czasy i coraz gorsze, a i staro�� nie rado��!... Prosz� do chaty, w niskie progi. Dla Boga! kto by si� tu waszej mi�o�ci spodziewa�!...</p><p>Stary Kiemlicz m�wi� dziwnie pr�dkim i narzekaj�cym g�osem, a m�wi�c, rzuca� szybkie i niespokojne spojrzenia na wszystkie strony. By� to starzec ko�cisty i ogromny, z twarz� wiecznie skrzywion� i tetryczn�. Oczy mia� kose, r�wnie� jak i jego dwaj synowie, brwi krzaczaste i takie� w�sy, pod kt�rymi stercza�a wysuni�ta niezmiernie naprz�d dolna warga, kt�ra gdy m�wi�, zachodzi�a mu a� pod nos, jak u ludzi nie maj�cych z�b�w. Zgrzybia�o�� jego twarzy dziwne czyni�a przeciwie�stwo z czerstwo�ci� jego postaci, zdradzaj�cej niezwyk�� si�� i �wawo��. Ruchy mia� szybkie, jakby go spr�yna porusza�a; g�ow� ci�gle obraca�, staraj�c si� obj�� oczyma wszystko, co go otacza�o, zar�wno ludzi i rzeczy. Dla Kmicica z ka�d� chwil� stawa� si� uni�e�szy, w miar� jak odzywa�a si� w nim s�u�bisto�� dla dawnego wodza, boja��, a mo�e admiracja albo i przywi�zanie.</p><p>Kmicic zna� Kiemlicz�w dobrze, albowiem ojciec i dwaj synowie s�u�yli pod nim za owych czas�w, gdy na Bia�ej Rusi prowadzi� na w�asn� r�k� wojn� z Chowa�skim. Byli to �o�nierze m�ni i r�wnie okrutni jak m�ni. Syn Kosma nosi� czas jaki� chor�giew w Kmicicowej kupie, ale wkr�tce zrzek� si� tej zaszczytnej szar�y, bo mu przeszkadza�a �up bra�. Mi�dzy kosterami i hulajduszami, z jakich sk�ada�a si� Kmicicowa partia, kt�rzy we dnie przepijali i tracili to, co noc� zdobyli krwawo na nieprzyjacielu, Kiemliczowie odznaczali si� wielk� chciwo�ci�. Gromadzili skrz�tnie �up i kryli si� po lasach. Brali szczeg�lnie �apczywie konie, kt�re sprzedawali p�niej po dworach i miasteczkach. Ojciec bi� si� nie gorzej od syn�w bli�niak�w, ale po ka�dej bitwie wydziera� im najznamienitsz� cz�� �upu, rozwodz�c przy tym skargi i �ale, �e go krzywdz�, gro��c przekle�stwem ojcowskim, j�cz�c i narzekaj�c. Synowie warczeli na niego, ale do�� g�upowaci z natury, pozwolili si� tyranizowa�. Mimo ustawicznych k��tni i swar�w, w bitwie stawa� jeden za drugiego zaciekle, nie szcz�dz�c krwi. Towarzysze nie lubili ich, ale obawiano si� ich powszechnie, w zaj�ciach bowiem bywali straszni. Nawet oficerowie unikali z nimi zaczepki. Jeden tylko Kmicic wzbudza� w nich strach nieopisany, a po Kmicicu pan Ranicki, kt�remu gdy twarz w gniewie poc�tkowa�a si� plamami, w�wczas dr�eli przed nim. Czcili te� w obydw�ch r�d wysoki, bo Kmicicowie z dawnych czas�w g�rowali w Orsza�skiem, a w Ranickim p�yn�a krew senatorska.</p><p>W partii m�wiono, �e zebrali wielkie skarby, ale nikt dobrze nie wiedzia�, czy by�o w tym co� prawdy. Pewnego dnia wys�a� ich Kmicic z kilku czeladzi i tabunem zdobycznym koni � od tej pory znikli. Kmicic rozumia�, �e polegli, �o�nierze m�wili, �e uszli z ko�mi, gdy� to by�a za wielka dla ich serc pokusa. Teraz, gdy ich pan Andrzej ujrza� zdrowych, gdy w szopie podle chaty r�a�y jakie� konie, a rado�� i uni�ono�� starego miesza�a si� z niespokojno�ci�, pomy�la� pan Andrzej, �e �o�nierze mieli s�uszno��.</p><p>Tote� gdy weszli do chaty, siad� na tapczanie i wzi�wszy si� w boki, pocz�� patrze� prosto w oczy staremu, nast�pnie spyta�:</p><p>� Kiemlicz! a gdzie to moje konie?</p><p>� O Jezu! s�odki Jezu! � j�kn�� stary. � Zo�tare�kowi ludzie zabrali, pobili nas, poranili, rozproszyli, gnali szesna�cie mil, ledwie�my z �yciem uszli. O Matko Naj�wi�tsza! Ju�e�my ni waszej mi�o�ci, ni partii nie mogli znale��. Przygnali nas a� tu, w te bory, na mizeri� i g��d, do tej cha�upy, do tych bagien... B�g �askaw, �e wasza mo�� �ywie i zdrowy, cho� widz�, ranny. Mo�e by opatrzy�, zi� odci�gaj�cych przy�o�y�... A ci moi synalowie poszli pnie odwala� i zgin�li. Co te szelmy tam robi�? Gotowi drzwi wystawi� i do miodu si� dobra�. G��d tu i mizeria � wi�cej nic! Grzybami �yjemy, ale dla waszej mi�o�ci znajdzie si� co wypi� i przek�si�... Tamte konie porwali nam, zagrabili... Nie ma o czym m�wi�! I nas s�u�by u waszej mi�o�ci zbawili; kawa�ka chleba na staro�� nie ma, chyba nas wasza cze�� przytuli i na powr�t do s�u�by przyjmie.</p><p>� Mo�e si� i to zdarzy� � odrzek� Kmicic.</p><p>W tej chwili weszli dwaj synowie starego: Kosma i Damian, bli�niacy, ch�opy du�e, niezgrabne, z ogromnymi g�owami, poros�ymi ca�kiem niezmiernie g�stym i twardym jak szczecina w�osem, nier�wnym, stercz�cym ko�o uszu, tworz�cym wichry i fantastyczne czuby na czaszkach. Wszed�szy, stan�li ko�o drzwi, bo w obecno�ci Kmicica usi��� nie �mieli, i Damian rzek�:</p><p>� Loch odwalony.</p><p>� Dobrze � rzek� stary Kiemlicz � p�jd� przynie�� miodu.</p><p>Tu spojrza� na syn�w znacz�co.</p><p>� A tamte konie Zo�tare�kowi ludzie zabrali � rzek� z przyciskiem.</p><p>I wyszed� z izby.</p><p>Kmicic patrzy� na dw�ch budrys�w stoj�cych pode drzwiami, jakoby toporem z gruba z pni wyciosanych, nagle spyta�:</p><p>� Co wy teraz robicie?</p><p>� Konie bierzem! � odrzekli jednocze�nie bli�niacy.</p><p>� Komu?</p><p>� Komu popadnie.</p><p>� A najwi�cej?</p><p>� Zo�tare�kowym.</p><p>� To dobrze, nieprzyjacio�om wolno bra�, ale je�eli i swoim bierzecie, to�cie hultaje, nie szlachta. Co z tymi ko�mi czynicie?</p><p>� Ociec w Prusach sprzedaj�.</p><p>� A Szwedom zdarza�o si� wam odbiera�? Bo to tu gdzie� niedaleko szwedzkie komendy? Podchodzili�cie Szwed�w?</p><p>� Podchodzilim.</p><p>� To�cie na pojedynczych napadali albo na ma�e kupki! A gdy si� bronili, c� wy w�wczas?</p><p>� Pralim.</p><p>� Aha! Prali�cie! Tedy macie sw�j rachunek u Zo�tare�kowych i u Szwed�w, i pewnie by wam na sucho nie usz�o, gdyby�cie im w r�ce wpadli?</p><p>Kosma i Damian milczeli.</p><p>� Niebezpieczny prowadzicie proceder i godniejszy hultaj�w ni� szlachty... Nie bez tego te� musi by�, �eby na was jakie wyroki z dawnych czas�w nie ci��y�y?</p><p>� Jak�e nie! � odrzekli Kosma i Damian.</p><p>� Tak i my�la�em. Z kt�rych wy stron?</p><p>� My tutejsi.</p><p>� Gdzie ojciec przedtem mieszka�?</p><p>� W Borowiczku.</p><p>� Jego by�a wioska?</p><p>� W kolokacji z Kopysty�skim.</p><p>� A co si� z nim sta�o?</p><p>� Usieklim.</p><p>� I musieli�cie uchodzi� przed prawem. Kuso z wami, Kiemlicze, i na ga��ziach poko�czycie! Kat wam po�wieci, nie mo�e inaczej by�!</p><p>Wtem drzwi do izby skrzypn�y i wszed� stary, nios�c g�sior miodu i dwie szklanki. Wszed�szy, spojrza� niespokojnie na syn�w i na pana Kmicica, a potem rzek�:</p><p>� Id�cie loch zawali�.</p><p>Bli�niacy wyszli natychmiast, ojciec za� nala� mi�d w jedn� szklank�, drug� za� zostawi� pr�n� czekaj�c, czy mu Kmicic pi� ze sob� pozwoli.</p><p>Lecz Kmicic sam pi� nie m�g�, bo i m�wi� nawet z trudno�ci� � tak mu rana dolega�a. Widz�c to, stary rzek�:</p><p>� Nie idzie mi�d na ran�, chybaby sam� zala�, �eby si� pr�dzej wypali�a. Wasza mi�o�� pozwoli obejrze� i opatrzy�, bo to ja si� nie gorzej cyrulika znam na tym?</p><p>Kmicic zgodzi� si�, wi�c Kiemlicz zdj�� obwi�zki i pocz�� patrze� pilnie.</p><p>� Sk�ra starta, nic to! Kula po wierzchu przesz�a, ale przecie napuch�o.</p><p>� Tote� jeno dlatego dolega.</p><p>� Ale to i dw�ch dni nie ma. Matko Naj�wi�tsza! Musia� kto� okrutnie blisko do waszej mi�o�ci strzeli�.</p><p>� A po czym miarkujesz?</p><p>� Bo si� i wszystek proch nie zd��y� spali� i ziarnka, jako czarnuszka, pod sk�r� siedz�. To waszej mi�o�ci ju� zostanie. Teraz jeno chleba z paj�czyn� przy�o�y�. Okrutnie blisko kto� strzeli�, dobrze, �e waszej mi�o�ci nie zabi�!</p><p>� Nie by�o mi jeszcze pisane. Zagnie�e chleba z paj�czyn�, panie Kiemlicz, i przy�� co pr�dzej, bo mam z tob� pogada�, a szcz�ki bol�.</p><p>Stary spojrza� podejrzliwie na pu�kownika, bo w sercu powsta�a mu obawa, aby ta rozmowa nie tyczy�a si� zn�w koni, wrzekomo przez Kozak�w pobranych, jednak�e zaraz zakrz�tn�� si�; zagni�t� naprz�d zwil�onego chleba, a gdy o paj�czyn� nie by�o w chacie trudno, wnet opatrzy� Kmicica.</p><p>� Dobrze mi teraz � rzek� pan Andrzej � siadaj, mo�ci Kiemlicz.</p><p>� Wed�ug rozkazu pana pu�kownika � odpar� stary, siadaj�c na brze�ku �awki i wyci�gaj�c niespokojnie sw� siw�, szczeciniast� g�ow� ku Kmicicowi.</p><p>Lecz Kmicic, zamiast pyta� lub rozmawia�, wzi�� g�ow� w r�ce i zamy�li� si� g��boko. Po czym wsta� i pocz�� chodzi� po izbie; chwilami zatrzymywa� si� przed Kiemliczem i patrzy� na niego roztargnionym wzrokiem, widocznie co� rozwa�a�, �ama� si� z my�lami. Tymczasem up�yn�o z p� godziny; stary kr�ci� si� coraz niespokojniej.</p><p>Nagle Kmicic zatrzyma� si� przed nim.</p><p>� Mo�ci Kiemlicz � rzek� � gdzie tu najbli�ej stoj� te chor�gwie, kt�re si� przeciw ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu zbuntowa�y?</p><p>Stary pocz�� mruga� podejrzliwie oczyma.</p><p>� Czy wasza mi�o�� chce do nich jecha�?</p><p>� Ja� nie prosz�, by� pyta�, jeno by� odpowiada�.</p><p>� M�wi�, �e w Szczuczynie jedna chor�giew stanie na kwaterach, ta, kt�ra ostatnio t�dy ze �mudzi przechodzi�a.</p><p>� Kto m�wi�?</p><p>� Sami ludzie spod chor�gwi.</p><p>� Kto j� prowadzi�?</p><p>� Pan Wo�odyjowski.</p><p>� To dobrze. Wo�aj mi Soroki!</p><p>Stary wyszed� i po chwili wr�ci� z wachmistrzem.</p><p>� A listy znalaz�y si�? � pyta� Kmicic.</p><p>� Nie ma, panie pu�kowniku � odpowiedzia� Soroka.</p><p>Kmicic strzepn�� palcami.</p><p>� Ej, bieda! bieda! Mo�esz odej��, Soroka. Za te listy, �e�cie pogubili, warci�cie wisie�. Mo�esz odej��. Mo�ci Kiemlicz, masz tu na czym pisa�?</p><p>� Bodaj, �e si� znajdzie � odpar� stary.</p><p>� Cho�by ze dwie karty i pi�r.</p><p>Stary znikn�� we drzwiach komory, kt�ra widocznie by�a sk�adem wszelkiego rodzaju rzeczy, ale szuka� d�ugo. Kmicic tymczasem chodzi� po izbie i rozmawia� sam ze sob�.</p><p>� Czy listy s�, czy ich nie ma (m�wi�), hetman nie wie, �e zgin�y, i b�dzie si� ba�, �ebym ich nie opublikowa�. Mam go w r�ku... chytro�� na chytro��! Zagro�� mu, �e wojewodzie witebskiemu po�l�. Tak jest! W Bogu nadzieja, �e si� tego zl�knie.</p><p>Dalsze rozmy�lania przerwa� mu stary Kiemlicz, kt�ry wyszed�szy z komory, rzek�:</p><p>� Kart jest trzy, ale nie ma pi�r i inkaustu.</p><p>� Nie ma pi�r? A ptactwa tu jakowego nie ma w lesie? Cho�by z rusznicy ustrzeli�.</p><p>� Jest jastrz�b przybity nad szop�.</p><p>� Dawaj skrzyd�o, ruszaj!</p><p>Kiemlicz pomkn�� co pr�dzej, bo w g�osie Kmicica by�a niecierpliwo�� i jakoby gor�czka. Po chwili wr�ci� ze skrzyd�em jastrz�bim. Kmicic chwyci� je, wyrwa� lotk� i pocz�� j� temperowa� w�asnym pugina�em.</p><p>� Ujdzie! � rzek�, patrz�c pod �wiat�o � ale �atwiej �by ludziom zacina� ni� pi�ra! A teraz trzeba inkaustu.</p><p>To rzek�szy, odwin�� r�kaw, zak�u� si� silnie w r�k� i umoczy� pi�ro we krwi.</p><p>� Ruszaj sobie, mo�ci Kiemlicz � rzek� � i ostaw mnie.</p><p>Stary wyszed� z izby, a pan Andrzej zaraz rozpocz�� pisa�.</p><p>�Wypowiadam s�u�b� W. X. Mo�ci, bo zdrajcom i zaprza�com nie chc� d�u�ej s�u�y�. A �em przysi�g� na krucyfiksie, �e W. X. Mo�ci nie opuszcz�, to mnie B�g z tego rozgrzeszy � cho�by zasi� i pot�pi�, wol� gorze� za b��d m�j ni�eli za jawn� i rozmy�ln� zdrad� ojczyzny i Pana mego. W. X. Mo�� wywiod�e� mnie w pole, �em by� jako �lepy miecz w twoim r�ku, do rozlewania krwi bratniej skory. Tedy na boski s�d W. X. Mo�� wzywam, aby nas rozs�dzono, po czyjej stronie by�a zdrada, a po czyjej czysta intencja. Je�eli si� za� spotkamy, wonczas, cho� wy jeste�cie pot�ni i nie tylko prywatnego cz�eka, ale i ca�� Rzeczpospolit� na �mier� uk�si� mo�ecie, a u mnie jeno szabla w gar�ci, przecie si� o swoje upomn� i �ciga� W. X. Mo�� b�d�, do czego m�j �al i moje zgryzoty si�y mi dodadz�. A to ju� Wasza X. Mo�� wiesz, je�elim nie z takich, co i bez chor�gwi nadwornych, bez zamk�w i armaty zaszkodzi� mog�. P�ki mi tchu, poty pomsty nad wami, �e ani dnia, ani godziny pewni by� nie mo�ecie. Tak to pewno ma by�, jako to jest moja w�asna krew, kt�r� pisz�. Listy W. X. Mo�ci mam, kt�re W. X. Mo�� nie tylko u kr�la polskiego, ale i u Szwed�w pogr��y� mog�, bo w nich zdrada Rzeczypospolitej jawna, jako i to, �e Szwed�w te� gotowi�cie odst�pi�, byle im si� noga posun�a. Cho�by�cie dwakro� byli pot�niejsi � zguba wasza w moim r�ku, bo podpisom i piecz�ciom ka�den uwierzy� musi. Tedy W. X. Mo�ci zapowiadam tak: je�liby tam w�os mia� spa�� z tych g��w, kt�re mi�uj�, a kt�re w Kiejdanach osta�y, owe listy i dokumenta do pana Sapiehy odsy�am, a kopie drukowa� ka�� i po kraju rozrzuc�. Masz W. X. Mo�� w�z i przew�z: albo po wojnie, gdy spok�j w Rzplitej nastanie, oddasz mi Billewicz�w, a ja W. X. Mo�ci listy, albo je�libym z�� nowin� us�ysza�, zaraz pan Sapieha poka�e je Pontusowi. Chce si� W. X. Mo�ci korony, jeno nie wiem, czy w�wczas b�dzie j� na co w�o�y�, gdy g�owa od polskiego lub szwedzkiego topora upadnie. Lepiej, widzi mi si�, zamian� uczyni� � bo cho� ja pomsty i potem nie zaniecham, ale ju� si� jeno <emphasis>privatim</emphasis> rozprawia� b�dziem. Bogu bym W. X. Mo�� poleci�, gdyby nie to, �e sam diabelskie <emphasis>auxilia</emphasis> nad boskie przek�adasz. � Kmicic.</p><p>P. S. Konfederat�w W. X. Mo�� nie wytrujesz, bo b�d� tacy, co id�c z diabelskiej s�u�by w bosk�, ostrzeg� ich, by ni w Orlu, ni w Zab�udowie piwa nie pili�.</p><p>Tu zerwa� si� pan Kmicic i pocz�� chodzi� po izbie. Twarz mu pa�a�a, bo go w�asny list jako ogie� rozpali�. List ten by� jakoby manifestem wojny z Radziwi��ami, ale przecie czu� pan Kmicic w sobie jak�� nadzwyczajn� si�� i got�w by�, cho�by w tej chwili, stan�� oko w oko pot�nemu rodowi, kt�ry trz�s� ca�ym krajem. On, prosty szlachcic, prosty rycerz, on, banita prawem �cigany, on, kt�ry znik�d nie spodziewa� si� pomocy, narazi� si� wszystkim tak, �e wsz�dzie za nieprzyjaciela by� poczytywany; on, niedawno zwyci�ony, czu� w sobie teraz tak� pot�g�, i� widzia� ju� jakby proroczym okiem upokorzenie ksi���t Janusza i Bogus�awa i swoje zwyci�stwo. Jak b�dzie prowadzi� wojn�, gdzie znajdzie sprzymierze�c�w, w jaki spos�b zwyci�y, nie wiedzia� � co wi�cej: nie namy�la� si� nad tym. Wierzy� tylko g��boko, �e czyni to, co uczyni� powinien, �e s�uszno�� i sprawiedliwo��, zatem i B�g, b�dzie z nim. To napawa�o go ufno�ci� bez miary i granic. Uczyni�o mu si� na duszy l�ej znacznie. Otwiera�y si� przed nim jakby ca�kiem jakie� nowe krainy. Si��� tylko na ko� i jecha� mu tam, a dojedzie do czci, s�awy i do Ole�ki.</p><p>� Przecie jej w�os z g�owy nie spadnie � powtarza� sobie z gor�czkow� jak�� rado�ci� � listy j� obroni�... B�dzie jej hetman strzeg� jak oka w g�owie... jak ja sam! O, tom sobie poradzi�! Robak ja lichy, a przecie si� mego ��d�a ul�kn�.</p><p>Nagle przysz�a mu taka my�l:</p><p>�A �eby i do niej napisa�? Pos�aniec, kt�ry powiezie list do hetmana, mo�e i jej wr�czy� kart� sekretnie. Jak�e nie oznajmi� jej, �em z Radziwi��ami zerwa� i �e innej id� szuka� s�u�by?�</p><p>Ta my�l trafi�a mu wielce zrazu do serca. Zadawszy si� na nowo w r�k�, umoczy� pi�ro i pocz�� pisa�: �Ole�ko, ju� ja nie radziwi��owski, bom wreszcie przejrza�...� Lecz nagle przerwa� � pomy�la� chwil�, a potem rzek� sam do siebie:</p><p>� Niech�e uczynki, nie s�owa, �wiadcz� odt�d za mnie; nie b�d� pisa�!</p><p>I podar� kart�.</p><p>Natomiast napisa� na trzeciej kr�tki list do Wo�odyjowskiego w nast�puj�cych s�owach:</p><p>�Mo�ci pu�kowniku! Ni�ej podpisany przyjaciel ostrzega, aby�cie si� mieli na baczno�ci, tak W. M. Pan, jak i inni pu�kownicy. By�y listy hetma�skie do X. Bogus�awa i p. Harasimowicza, aby Waszmo�ci�w tru� lub ch�opom na kwaterach kaza� mordowa�. Harasimowicza nie ma, bo z X. Bogus�awem do Prus, do Tyl�y, wyjecha�, ale podobne rozkazy mog� by� i do innych ekonom�w. Tych si� Waszmo�ciowie strze�cie, wi�c nic od nich nie przyjmujcie i po nocach bez stra�y nie sypiajcie. Wiem to tak�e pewno, �e pan hetman poci�gnie wkr�tce z wojskiem na Waszmo�ci�w, czeka tylko na jazd�, kt�rej mu p�tora tysi�ca komunika ma jenera� de la Gardie nades�a�. Tedy baczcie, aby was nie zaskoczy� i pojedynczo nie znosi�. A najlepiej po�lijcie pewnych ludzi do pana wojewody witebskiego, aby osob� sw� co najpr�dzej nadjecha� i komend� nad wszystkimi obj��. �yczliwy to radzi � wierzcie mu! Tymczasem kupy si� trzymajcie, chor�giew od chor�gwi niedaleko kwatery wybieraj�c, aby�cie jedni drugim na pomoc i�� mogli. Hetman ma�o ma jazdy, jeno troch� dragon�w i Kmicicowych ludzi, ale niepewnych. Kmicica samego nie ma, kt�remu hetman jak�� inn� funkcj� obmy�li�, bo podobno ju� mu nie ufa. Kt�ren te� nie jest taki zdrajca, jak powiadaj�, jeno uwiedziony. Bogu was polecam. � Babinicz.�</p><p>Pan Andrzej nie chcia� k�a�� pod listem w�asnego nazwiska, s�dzi� bowiem, �e ono w ka�dym musi wzbudzi� wstr�t, a zw�aszcza nieufno��. �Je�eli rozumiej� (my�la� sobie), �e lepiej im b�dzie wymyka� si� przed hetmanem ni� kup� mu zaj�� drog�, tedy, obaczywszy moje nazwisko, zaraz b�d� podejrzewali, �e umy�lnie w kup� ich chc� zebra�, aby hetman jednym zamachem m�g� z nimi sko�czy�; pomy�l�, �e to nowa sztuka, a od jakiego� Babinicza pr�dzej przyjm� przestrog�.�</p><p>Babiniczem za� nazwa� si� pan Andrzej od miasteczka Babinicze, le��cego niedaleko Orszy, kt�re od prastarych czas�w do Kmicic�w nale�a�o.</p><p>Napisawszy wi�c �w list, w kt�rego ko�cu umie�ci� kilka nie�mia�ych s��w na w�asn� obron�, dozna� nowej w sercu pociechy na my�l, �e oto ju� tym listem pierwsz� oddaje us�ug� nie tylko panu Wo�odyjowskiemu i jego przyjacio�om, ale wszystkim pu�kownikom, kt�rzy ojczyzny dla Radziwi��a nie chcieli porzuci�. Czu� przy tym, �e ta ni� b�dzie si� snu�a dalej. Terminy, w kt�re popad�, by�y istotnie ci�kie, niemal desperackie, ale przecie znalaz�a si� jaka� rada, jakowe� wyj�cie, jaka� w�ska �cie�ka, kt�ra mog�a na go�ciniec wyprowadzi�.</p><p>Lecz teraz, gdy wedle wszelkiego prawdopodobie�stwa Ole�ka by�a zabezpieczona od zemsty ksi�cia wojewody, a konfederaci od niespodziewanego napadu, zada� sobie pan Andrzej pytanie, co sam b�dzie czyni�.</p><p>Zerwa� ze zdrajcami, spali� za sob� mosty, chcia� teraz s�u�y� ojczy�nie, ponie�� jej w ofierze si�y, zdrowie, gard�o � ale jak to uczyni�? jak zacz��? do czego przy�o�y� r�ki?</p><p>I zn�w mu przysz�o do g�owy:</p><p>�I�� do konfederat�w...�</p><p>Lecz je�li nie przyjm�, je�li zdrajc� og�osz� i usiek� albo co gorzej, sromotnie wyp�dz�?</p><p>� Wolejby usiekli! � zakrzykn�� pan Andrzej i sp�on�� ze wstydu i poczucia w�asnej sromoty. � Podobno� to �atwiej ratowa� Ole�k�, �atwiej konfederat�w ni� s�aw� w�asn�.</p><p>Tu dopiero rozpoczyna�y si� prawdziwie desperackie terminy. I zn�w junacka dusza pocz�a kipie�.</p><p>� Albo to nie mog� czyni�, jakom przeciw Chowa�skiemu czyni�? � rzek� do siebie. � Kup� zbior�, b�d� Szwed�w naje�d�a�, pali�, �cina�. Nie nowina mi to! Nikt im si� nie opar�, ja si� opr�, a� przyjdzie chwila, �e jako Litwa pyta�a, tak ca�a Rzeczpospolita spyta: kto �w junak, kt�ry sam jeden �mie lwu w paszcz� w�azi�? Wtedy czapk� zdejm� i powiem: �Patrzcie, to ja, Kmicic!�</p><p>I taka porwa�a go ch�� pal�ca do tej krwawej roboty, �e ju� chcia� wypa�� z izby, kaza� na ko� siada� Kiemliczom, ich czeladzi, swoim i rusza�.</p><p>Lecz nim doszed� do drzwi, uczu� nagle, jakoby go co� pchn�o w piersi i odtr�ci�o od proga. Stan�� na �rodku izby i patrzy� przed siebie zdumiony.</p><p>� Jak�e to? Zali tym win nie zma��?</p><p>I wnet pocz�� rozpraw� z w�asnym sumieniem.</p><p>�A gdzie pokuta za winy? � pyta�o sumienie. � Tu trzeba czego innego!�</p><p>�Czego?� � pyta� Kmicic.</p><p>�Czym�e mo�esz zg�adzi� winy, je�li nie s�u�b� jakow�� ci�k� i niezmiern�, a uczciw� i czyst� jako �za?... Zali to s�u�ba zebra� kup� hultaj�w i buszowa� z nimi jako wicher po polu i puszczy? Zali nie dlatego jej pragniesz, �e ci pachnie zabijatyka jako psu piecze�? Ta�e to zabawa � nie s�u�ba, kulig � nie wojna, rozb�j � nie ojczyzny obrona! A czyni��e� tak przeciw Chowa�skiemu i c�e� wyje�dzi�? �otrzykowie, co po lasach grasuj�, gotowi tak�e napada� na komendy szwedzkie, a ty sk�d we�miesz innych ludzi? Szwed�w naszarpiesz, ale i obywateli naszarpiesz, pomst� na nich �ci�gniesz i co wsk�rasz? Sianem si�, kpie, chcesz wywin�� od pracy i pokuty!�</p><p>Tak to m�wi�o w panu Kmicicu sumienie, a pan Kmicic widzia�, �e ma s�uszno��, i z�o�� go bra�a, i �al jaki� do w�asnego sumienia, �e tak� gorzk� m�wi�o prawd�.</p><p>� Co ja poczn�? � rzek� wreszcie. � Kto mi poradzi, kto mnie wyratuje?</p><p>Tu kolana pocz�y si� gi�� jako� pod panem Andrzejem, a� wreszcie ukl�k� przy tapczanie i pocz�� si� modli� g�o�no, i prosi� z ca�ej duszy i serca:</p><p>� Jezu Chryste, Panie mi�y � m�wi� � jako� si� na krzy�u nad �otrem ulitowa�, tak zlituj si� i nade mn�. Oto pragn� obmy� si� z grzech�w moich, nowy �ywot rozpocz�� i ojczy�nie poczciwie s�u�y�, ale nie wiem jak, bom g�upi. S�u�y�em tamtym zdrajcom, Panie, te� nie tyle ze z�o�ci, ale jako w�a�nie z g�upoty; o�wie� mnie, natchnij, pociesz w desperacji mojej i ratuj w mi�osierdziu swoim, bo zgin�...</p><p>Tu g�os zadrga� panu Andrzejowi, pocz�� si� bi� w pier� szerok�, a� grzmia�o w izbie, i powtarza�:</p><p>� B�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu! B�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu! B�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu!</p><p>Po czym z�o�ywszy r�ce i wyci�gn�wszy je do g�ry, tak dalej m�wi�:</p><p>� A Ty, Panienko Naj�wi�tsza, przez heretyk�w w tej ojczy�nie insultowana, wstaw si� za mn� do Syna swego, zst�p ku ratunkowi memu, nie opuszczaj mnie w utrapieniu i biedzie mojej, abym Tobie m�g� s�u�y�, insulta Twoje pom�ci� i w godzin� skonania mie� Ci� za patronk� przy nieszcz�snej duszy mojej!</p><p>A gdy tak b�aga� pan Kmicic, �zy pocz�y mu pada� jak groch z oczu, na koniec spu�ci� g�ow� na tapczan i trwa� w milczeniu, jakby czekaj�c na skutek swej �arliwej modlitwy. Nasta�a cisza w izbie i tylko mocny szum pobliskich sosen dochodzi� z zewn�trz.</p><p>Wtem zaskrzypia�y wi�ry pod ci�kimi krokami za oknem i dwa g�osy pocz�y rozmawia�:</p><p>� A co my�licie, panie wachmistrzu, gdzie st�d pojedziem?</p><p>� Albo ja wiem?! � odpar� Soroka. � Pojedziem, taj tylko! Mo�e hen! do kr�la, kt�ren pod szwedzk� r�k� j�czy.</p><p>� Zali to prawda, �e go wszyscy opu�cili?</p><p>� Ale go Pan B�g nie opu�ci�.</p><p>Kmicic powsta� nagle od tapczana, a twarz mia� jasn� i spokojn�; szed� prosto ku drzwiom i otworzywszy drzwi od sieni, rzek� do �o�nierzy:</p><p>� Konie mie� gotowe, w drog� czas!</p></section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Wnet ruch uczyni� si� mi�dzy �o�nierzami, kt�rzy radzi byli wyjecha� z lasu na daleki �wiat, tym bardziej �e bali si� jeszcze po�cigu ze strony Bogus�awa Radziwi��a, a stary Kiemlicz poszed� do chaty rozumuj�c, �e Kmicic b�dzie go potrzebowa�.</p><p>� Wasza mi�o�� chce jecha�? � rzek� wchodz�c.</p><p>� Tak jest. Wyprowadzisz mnie z lasu. Znasz tu wszystkie pasy?</p><p>� Znam, ja tutejszy... A dok�d wasza mi�o�� chce jecha�?</p><p>� Do kr�la jegomo�ci.</p><p>Stary cofn�� si� ze zdumieniem.</p><p>� Panno M�dra! � zakrzykn�� � do jakiego kr�la, wasza mi�o��?</p><p>� Ju�ci, nie do szwedzkiego.</p><p>Kiemlicz nie tylko nie och�on��, ale pocz�� si� �egna�.</p><p>� To wasza mi�o�� chyba nie wie, co ludzie powiadaj�, �e kr�l jegomo�� na �l�sk si� schroni�, bo go wszyscy opu�cili. Krak�w nawet w obl�eniu.</p><p>� Pojedziem na �l�sk.</p><p>� Ba, a jak�e si� przez Szwed�w przedosta�?</p><p>� Czy po szlachecku, czy po ch�opsku, czy na kulbace, czy piechot�, wszystko jedno, byle si� przedosta�!</p><p>� To� to i czasu okrutnego trzeba...</p><p>� Mamy czasu do��... Ale rad bym jak najpr�dzej...</p><p>Kiemlicz przesta� si� dziwi�. Stary zbyt by� chytry, aby si� nie domy�li�, �e jest jaki� szczeg�lny i tajemniczy pow�d w tym przedsi�wzi�ciu pana Kmicica, i zaraz tysi�ce przypuszcze� pocz�o mu si� cisn�� do g�owy. Lecz �e �o�nierze Kmicicowi, kt�rym pan Andrzej milczenie nakaza�, nic nie rzekli ni staremu, ni synom o porwaniu ksi�cia Bogus�awa, tedy najprawdopodobniejszym wyda�o mu si� przypuszczenie, �e to zapewne ksi��� wojewoda wile�ski wysy�a m�odego pu�kownika z jak�� misj� do kr�la. Utwierdza�o go w tym mniemaniu zw�aszcza to, �e poczytywa� Kmicica za gorliwego stronnika hetma�skiego i o jego zas�ugach wzgl�dem hetmana wiedzia�, albowiem skonfederowane chor�gwie roznios�y o nich wie�� po ca�ym wojew�dztwie podlaskim, czyni�c Kmicicowi opini� okrutnika i zdrajcy.</p><p>�Hetman posy�a zaufanego do kr�la � pomy�la� stary � to znaczy, �e si� pewnie z nim godzi� chce i Szwed�w odst�pi�. Musia�y mu si� ju� naprzykrzy� ich rz�dy... Po c� inaczej by posy�a�?...�</p><p>Stary Kiemlicz nied�ugo si� sili� nad rozwi�zaniem tego pytania, bo chodzi�o mu zupe�nie o co innego, a mianowicie o to, jak� by korzy�� m�g� dla siebie z takich termin�w wyci�gn��. Oto, je�eli przys�u�y si� Kmicicowi, przys�u�y si� zarazem hetmanowi i kr�lowi, co nie b�dzie bez znacznej nagrody. �aska takich pan�w przyda si� tak�e, gdyby przysz�o ze starych grzech�w zdawa� rachunek. Przy tym pewnie b�dzie wojna, kraj rozgorzeje, a wtedy �up sam wlezie w r�ce. To wszystko u�miechn�o si� staremu, kt�ry i bez tego przywyk� by� s�ucha� Kmicica, a nie przesta� si� go ba� jak ognia, �ywi�c zarazem ku niemu pewien rodzaj afektu, jaki pan Andrzej umia� wzbudza� we wszystkich podkomendnych.</p><p>� Wasza mi�o�� � rzek� � musi ca�� Rzeczpospolit� przejecha�, by si� do kr�la jegomo�ci dosta�. Nic to jeszcze komendy szwedzkie, bo miasta mo�na omija� i lasami jecha�... Ale gorsze to, �e i po lasach, jako zwyczajnie w niespokojnym czasie, pe�no kup swawolnych, kt�re podr�nych napastuj�, a wasza mi�o�� ludzi ma ma�o...</p><p>� Pojedziesz ze mn�, panie Kiemlicz, razem z synami i z lud�mi, kt�rych masz, to b�dzie nas wi�cej.</p><p>� Wasza mi�o�� rozka�e, to i pojad�, ale jam cz�ek ubogi. Jedna n�dza u nas, wi�cej nic. Jak�e mnie to onej chudoby i dachu nad g�ow� ust�pi�?</p><p>� Co uczynisz, to si� op�aci, a i dla was lepiej g�owy st�d unie��, p�ki jeszcze na karkach siedz�.</p><p>� Wszyscy �wi�ci Pa�scy!... Co wasza mi�o�� m�wi?... co?... Jak to?... Co mnie niewinnemu tu grozi? Komu my w drog� wchodzim?...</p><p>Na to pan Andrzej:</p><p>� Znaj� was tu, hultaje! Mieli�cie kolokacj� z Kopysty�skim i usiekli�cie go, potem zbiegli�cie przed s�dami i s�u�yli�cie u mnie; potem uprowadzili�cie mi tabunek zdobyczny...</p><p>� Jako �ywo! Panno Mo�na! � zakrzykn�� stary.</p><p>� Czekaj i milcz! Potem wr�cili�cie do starego legowiska i pocz�li�cie grasowa� w okolicy jako zb�je, konie i �up wsz�dy bior�c. Nie wypieraj si�, bo ja nie tw�j s�dzia, a sam najlepiej wiesz, je�eli prawd� m�wi�... Bierzecie konie Zo�tare�kowym, to dobrze, bierzecie Szwedom, to dobrze. Jak was z�api�, to i ze sk�ry z�upi�, ale to ich rzecz.</p><p>� Godzi si� to, godzi, bo nieprzyjacio�om tylko bierzem � rzek� stary.</p><p>� Nieprawda jest, bo i swoich napadacie, co mi ju� twoi synalowie wyznali, a to ju� prosty rozb�j i szlacheckiemu imieniowi zaka�a. Wstyd wam, hultaje!... Ch�opami wam by�, nie szlacht�!</p><p>Poczerwienia� na to stary wyga i rzek�:</p><p>� Wasza mi�o�� krzywdzi nas, bo my, pami�taj�c na stan nasz, ch�opskim procederem si� nie bawim. My koni noc� z niczyich stajen nie wyprowadzamy. Co innego z ��k stadko porwa� albo zdoby�. To wolno i nie masz w tym ujmy w wojennych czasach dla szlachcica. Ale ko� w stajni �wi�ta rzecz, i chyba Cygan, �yd albo ch�op go ukradnie, nie szlachcic! My tego, wasza mi�o��, nie czynim. Ale co wojna, to wojna!</p><p>� Cho�by i dziesi�� wojen by�o, w bitwie jeno mo�esz �up bra�, a je�li go na go�ci�cu szukasz, to� hultaj!</p><p>� B�g �wiadkiem naszej niewinno�ci.</p><p>� Ale�cie ju� tu piwa nawarzyli. Kr�tko m�wi�c, lepiej wam st�d uchodzi�, bo pr�dzej, p�niej stryczek was nie minie. Pojedziecie ze mn�; wiern� s�u�b� zma�ecie winy i cze�� odzyskacie. Bior� was do s�u�by, a ju� tam i korzy�� si� znajdzie lepsza ani�eli z onych koni.</p><p>� Pojedziem z wasz� mi�o�ci� wsz�dy, przeprowadzim przez Szwed�w i przez hultaj�w, bo prawd� waszej mi�o�ci rzec, to nas tu �li ludzie okrutnie prze�laduj�, a za co? za co?... Za nasze ub�stwo � nic! jak za ub�stwo... Mo�e te� B�g zmi�uje si� nad nami i poratuje nas w utrapieniu!</p><p>Tu stary Kiemlicz mimo woli zatar� r�ce i b�ysn�� oczyma.</p><p>�Od tych rob�t � pomy�la� sobie � zagotuje si� w kraju jak w kotle, a wtedy g�upi nie skorzysta�.</p><p>Wtem Kmicic spojrza� na niego bystro.</p><p>� Jeno nie pr�buj mnie zdradzi�! � rzek� gro�nie � bo nie zdzier�ysz, a r�ka boska jedna zdo�a ci� w�wczas wyratowa�!</p><p>� To si� po nas nie pokaza�o � odrzek� ponuro Kiemlicz � i niech mnie B�g pot�pi, je�li mi taka my�l w g�owie posta�a.</p><p>� Wierz� � rzek� po kr�tkim milczeniu Kmicic � bo zdrada to jeszcze co innego jak hultajstwo i niejeden hultaj przecie tego nie uczyni.</p><p>� Co wasza mi�o�� teraz rozka�e? � zapyta� Kiemlicz.</p><p>� Naprz�d s� dwa listy, potrzebuj�ce pr�dkiej ekspedycji. Maszli ludzi roztropnych?</p><p>� Gdzie maj� jecha�?</p><p>� Jeden niech jedzie do ksi�cia wojewody, ale nie potrzebuje samego widzie�. Niech jeno list odda w pierwszej ksi���cej chor�gwi i wraca, nie czekaj�c odpowiedzi.</p><p>� Smolarz pojedzie, to cz�ek roztropny i bywa�y.</p><p>� Dobrze. Drugi list trzeba odwie�� ku Podlasiowi; pyta� o chor�giew lauda�sk� pana Wo�odyjowskiego i samemu pu�kownikowi w r�ce odda�...</p><p>Stary pocz�� mruga� chytrze i tak my�la�:</p><p>�To, widz�, robota na wszystkie strony, kiedy ju� i z konfederatami si� w�chaj�; b�dzie ukrop! b�dzie!...�</p><p>Po czym rzek� g�o�no:</p><p>� Wasza mi�o��! Je�li to nie tak pilne pismo, to mo�e by, wyjechawszy z las�w, komu po drodze odda�. Si�a tu szlachty konfederatom sprzyja i ka�dy ch�tnie odwiezie, a nam si� jeden wi�cej cz�owiek zostanie.</p><p>� To� roztropnie wykalkulowa� � rzek� Kmicic � bo lepiej, �eby ten, co zawiezie list, nie wiedzia�, od kogo wiezie. A czy pr�dko wyjedziem z las�w?</p><p>� Jak wasza mi�o�� chce. Mo�e jecha� i dwie niedziele albo jutro wyjecha�.</p><p>� Tedy potem o tym, a teraz s�uchaj mnie pilno, Kiemlicz!</p><p>� Zwa�am wszystkim rozumem, wasza mi�o��.</p><p>� Og�osili mnie � rzek� Kmicic � w ca�ej Rzeczypospolitej za okrutnika i hetma�skiego zaprzeda�ca albo zgo�a szwedzkiego. Gdyby kr�l jegomo�� wiedzia�, ktom jest, m�g�by mnie nie ufa� i intencj� moj� wzgardzi�, kt�ra je�eli nie jest szczera, B�g widzi! Uwa�aj, Kiemlicz!</p><p>� Uwa�am, wasza mi�o��.</p><p>� Tedy nie nazywam si� Kmicic, jeno Babinicz, rozumiesz? Nikt nie ma mego prawdziwego przezwiska wiedzie�. G�by mi nie otworzy�, pary nie pu�ci�. A b�d� pyta�, sk�d jestem, to powiesz, �e� si� po drodze do mnie przy��czy� i nie wiesz; natomiast rzekniesz: kto ciekaw, niech si� samego pyta.</p><p>� Rozumiem, wasza mi�o��.</p><p>� Synom zapowiesz, czeladzi tak�e. Cho�by z nich pasy darto, nazywam si� Babinicz. Gard�em mi za to odpowiadacie!</p><p>� Tak i b�dzie, wasza mi�o��. P�jd� synom zapowiedzie�, bo tym szelmom trzeba �opat� w �eb k�a��. Taka mi z nich pociecha... B�g pokara� za dawne grzechy... Ot, co... Pozwoli wasza mi�o�� s�owo jeszcze powiedzie�?</p><p>� M�w �miele.</p><p>� Widzi mi si�, lepiej b�dzie, je�eli nie powiemy ni �o�nierzom, ni czeladzi, dok�d jedziem.</p><p>� Tak ma i by�.</p><p>� Do�� niech wiedz�, �e pan Babinicz, nie pan Kmicic, jedzie. A po drugie: chc�c w tak� drog� jecha�, lepiej by ukry� szar�� waszej mi�o�ci.</p><p>� Jak to?</p><p>� Bo Szwedzi glejty znaczniejszym ludziom daj�, a kto nie ma glejtu, tego do komendanta prowadz�.</p><p>� Ja glejty do komend szwedzkich mam!</p><p>Zdziwienie b�ysn�o w chytrych oczach Kiemlicza, ale pomy�lawszy chwil�, rzek�:</p><p>� Wasza mi�o�� pozwoli jeszcze powiedzie�, co my�l�?</p><p>� Byle� dobrze radzi�, a nie marudzi�, to m�w, bo widz�, �e� cz�ek obrotny.</p><p>� Je�eli glejty s�, to i lepiej, bo mo�na w nag�ym razie pokaza�, ale je�eli wasza mi�o�� z tak� robot� jedzie, kt�ra ma zosta� tajemna, to lepiej glejt�w nie pokazywa�. Nie wiem ja, czy one wydane na imi� Babinicza, czy na pana Kmicica, ale pokaza�, to �lad zostanie i po�cig �atwiejszy.</p><p>� Jak w sedno utrafi�e�! � zawo�a� Kmicic. � Wol� glejty zachowa� na inny czas, je�eli mo�na inaczej si� przedosta�!</p><p>� Mo�na, wasza mi�o��, a to w przebraniu ch�opskim albo chudopacholskim, co b�dzie �atwiej, bo u mnie tu jest troch� och�dostwa, jako to czapek i ko�uch�w szarych, takich w�a�nie, jak drobna szlachta nosi. Wzi�wszy tabunek koni, mo�na by pojecha� z nimi niby po jarmarkach i przebiera� si� coraz g��biej, hen, a� pod �owicz i Warszaw�. Co ja, z przeproszeniem waszej mi�o�ci, nieraz ju�, jeszcze w spokojnych czasach czyni�em, i tamte drogi znam. Jako� pod t� por� przypada jarmark w Sobocie, na kt�ry z daleka si� zje�d�aj�. W Sobocie dowiemy si� o innych miastach, gdzie jarmark � i byle dalej! byle dalej!... Szwedzi te� mniej na chudopacho�k�w zwa�aj�, bo si� mrowie tego po wszystkich jarmarkach kr�ci. A spyta nas jaki komendant, to mu si� i wyt�umaczym, za� mniejszym kupom mo�na b�dzie, je�eli B�g i Naj�wi�tsza Panna pozwoli, po brzuchach przejecha�...</p><p>� A jak nam konie zabior�? � bo to rekwizycje w czasie wojny codzienna rzecz...</p><p>� Albo kupi�, albo zabior�. Je�li kupi�, tedy nie z ko�mi, ale niby po konie do Soboty pojedziem, a je�li zabior�, podniesiemy lament i ze skarg� b�dziem jechali a� do Warszawy i Krakowa.</p><p>� Chytry masz rozum � rzek� Kmicic � i widz�, �e mi si� przydacie. Cho�by te� Szwedzi te konie zabrali, to znajdzie si� taki, kt�ry zap�aci.</p><p>� I tak ja mia�em do E�ku, do Prus, z nimi jecha�, to si� dobrze sk�ada, bo w�a�nie tamt�dy droga nam wypadnie. Z E�ku pojedziem granic�, potem wyprostujem na Ostro��k�, a stamt�d puszcz� a� pod Pu�tusk i Warszaw�.</p><p>� Gdzie to ona Sobota?</p><p>� Niedaleko Pi�tku, wasza mi�o��.</p><p>� Kpisz, Kiemlicz?</p><p>� Za� bym �mia� � odrzek� stary, krzy�uj�c r�ce na piersiach i sk�aniaj�c g�ow� � jeno si� tam tak dziwnie miasteczka nazywaj�. To za �owiczem, wasza mi�o��, ale jeszcze kawa� drogi.</p><p>� I jarmarki znaczne w onej Sobocie?</p><p>� Nie takie jak w �owiczu, ale jest jeden w tej porze, na kt�ry nawet i z Prus konie p�dz�, i luda si�a si� zje�d�a. Pewnie tego roku nie b�dzie gorzej, bo tam spokojnie Szwedzi wsz�dy panuj� i po miastach za�ogi maj�. Cho�by si� kto chcia� ruszy�, to i nie mo�e.</p><p>� Tedy przyjmuj� tw�j spos�b!... � Pojedziemy z ko�mi, za kt�re z g�ry ci zap�ac�, a�eby� szkody nie mia�.</p><p>� Dzi�kuj� waszej mi�o�ci za poratowanie.</p><p>� Przygotuj jeno ko�uchy, czapraki i szable proste, bo zaraz jedziem. A zapowiedz synalom i czeladzi, ktom jest, jak si� nazywam i �e z ko�mi jad�, a wy�cie do pomocy naj�ci. Ruszaj!</p><p>A gdy stary zwr�ci� si� ku drzwiom, pan Andrzej rzek� jeszcze:</p><p>� I nie b�dzie mnie nikt nazywa� mi�o�ci� ni komendantem, ani pu�kownikiem, jeno waszeci�, a z nazwiska Babiniczem!</p><p>Kiemlicz wyszed� i w godzin� p�niej siedzieli ju� wszyscy na koniach, gotowi ruszy� w dalek� drog�.</p><p>Pan Kmicic, przybrany w szar� chudopacholsk� �wit�, w tak�� czapk� z wytartym barankiem i z przewi�zan� twarz�, jakby po jakim karczemnym pojedynku, trudny by� do poznania i wygl�da� istotnie na szlachetk� w��cz�cego si� z jarmarku na jarmark. Otaczali go ludzie podobnie przybrani, zbrojni w proste szabliska i d�ugie baty do pop�dzania koni oraz arkany do chwytania rozbieganych.</p><p>�o�nierze pogl�dali ze zdziwieniem na swojego pu�kownika, czyni�c sobie po cichu r�ne o nim uwagi. Dziwno im by�o, �e to ju� pan Babinicz, nie pan Kmicic, �e go maj� z waszecia traktowa�, a najbardziej rusza� na to ramionami i w�sami stary Soroka, kt�ry, patrz�c jak w t�cz� w gro�nego pu�kownika, mrucza� do Bi�ousa:</p><p>� Chyba mi �w wasze� przez gardziel nie przejdzie. Niech mnie zabije, a ja taki po staremu oddam, co mu si� nale�y!</p><p>� Jak rozkaz, to rozkaz! � odrzek� Bi�ous. � Ale si� pu�kownik zmieni� okrutnie.</p><p>Nie wiedzieli �o�nierze, �e i dusza w panu Andrzeju zmieni�a si� tak samo jak i zewn�trzna posta�.</p><p>� Ruszaj! � krzykn�� nagle pan Babinicz.</p><p>Zaklaska�y bicze, je�d�cy otoczyli stadko koni, kt�re zbi�y si� w kup�, i ruszono.</p></section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Id�c sam� granic� mi�dzy wojew�dztwem trockim a Prusami, szli przez lasy obszerne i bezdro�a, Kiemliczom tylko znajome, a� weszli do Prus i dotarli do ��gu, czyli jak stary Kiemlicz nazywa�, do E�ku, gdzie zasi�gn�li nowin o rzeczach publicznych od bawi�cej tam szlachty, kt�ra przed Szwedami pod moc elektorsk� si� schroni�a wraz � �onami, dzie�mi i dobytkiem.</p><p>��g wygl�da� jak ob�z, a raczej mo�na by rzec, �e sejmik jakowy� si� w nim odprawuje. Szlachta pi�a pod wiechami piwo pruskie i rozprawia�a, a coraz kto� nowiny przywozi�. Nie dopytuj�c si� o nic i tylko nadstawiaj�c bacznie ucha, dowiedzia� si� pan Babinicz, �e Prusy Kr�lewskie i mo�ne w nich miasta stanowczo opowiedzia�y si� po stronie Jana Kazimierza i ju� uk�ad z elektorem zawar�y, aby si� wsp�lnie przeciw ka�demu nieprzyjacielowi broni�. M�wiono jednak, �e mimo uk�adu znamienitsze miasta nie chcia�y przyj�� za��g elektorskich, boj�c si�, aby �w przebieg�y ksi���, raz usadowiwszy si� w nich zbrojn� r�k�, nie chcia� potem na zawsze ich zagarn��, albo �eby w stanowczej chwili ze Szwedami si� zdradziecko nie po��czy�, do czego wrodzona chytro�� zdolnym go czyni�a.</p><p>Szlachta szemra�a na t� nieufno�� mieszczan, ale pan Andrzej, znaj�cy praktyki radziwi��owskie z elektorem, gryz� si� tylko w j�zyk, by nie wypowiedzie� wszystkiego, co mu by�o wiadome. Powstrzymywa�a go od tego my�l, �e niebezpiecznie by�o w Prusach elektorskich m�wi� g�o�no przeciw elektorowi, a po wt�re, �e szaremu szlachetce, kt�ry na targ z ko�mi przyjecha�, nie wypada�o wdawa� si� w zawi�e materie polityczne, nad kt�rymi najbieglejsi staty�ci pr�no g�owy �amali.</p><p>Przedawszy wi�c par� koni, a dokupiwszy natomiast nowych, jechali dalej wzd�u� granicy pruskiej, ale ju� traktem wiod�cym z ��gu do Szczuczyna le��cego w samym k�cie wojew�dztwa mazowieckiego, mi�dzy Prusami z jednej a wojew�dztwem podlaskim z drugiej strony. Do Szczuczyna samego nie chcia� jednak pan Andrzej jecha�, a to z tej okazji, �e dowiedzia� si�, i� w mie�cie stoi kwater� jedna chor�giew konfederacka, kt�rej pu�kownikuje pan Wo�odyjowski.</p><p>Widocznie pan Wo�odyjowski musia� i�� mniej wi�cej t� sam� drog�, kt�r� jecha� teraz Kmicic, i zatrzyma� si� w Szczuczynie b�d� dla kr�tkiego odpoczynku przed sam� granic� podlask�, b�d� na czasowe kwatery, w kt�rych �atwiej musia�o by� o �ywno�� dla ludzi i koni ni� w mocno ju� wyp�ukanym Podlasiu.</p><p>Ale pan Kmicic nie chcia� napotka� teraz s�ynnego pu�kownika, albowiem s�dzi�, �e nie maj�c innych dowod�w, pr�cz s��w, nie zdo�a go przekona� o swym nawr�ceniu i szczero�ci intencyj. Wskutek tego w dw�ch milach od Szczuczyna kaza� skr�ci� w stron� W�soszy, ku zachodowi. Co do listu, kt�ry mia� dla pana Wo�odyjowskiego, postanowi� przes�a� go przez pierwsz� pewn� okazj�.</p><p>Tymczasem, nie doje�d�aj�c W�soszy, zatrzymali si� w przydro�nej karczmie, �Pokrzyk� zwanej, i roztasowali si� na nocleg, kt�ry obiecywa� si� by� wygodny, bo w karczmie pr�cz karczmarza Prusaka nie by�o nikogo z go�ci.</p><p>Lecz zaledwie Kmicic z trzema Kiemliczami i Sorok� zasiedli do wieczerzy, gdy z zewn�trz da� si� s�ysze� hurkot k� i t�tent koni.</p><p>�e s�o�ce jeszcze nie zasz�o, Kmicic wyszed� przed karczm� popatrze�, kto przyje�d�a, bo by� ciekaw, czy nie jaki podjazd szwedzki, ale zamiast Szwed�w ujrza� bryk�, za ni� dwa wozy i ludzi zbrojnych oko�o woz�w.</p><p>Na pierwszy rzut oka �atwo by�o pozna�, �e to jaki� personat nadje�d�a. Bryka by�a zaprz�ona w cztery konie, dobre, pruskie, o grubych ko�ciach i malikowatych grzbietach, fory� siedzia� na jednym z lejcowych, trzymaj�c dwa psy pi�kne na smyczy; na ko�le wo�nica, a obok hajduczek przybrany z w�gierska, na tylnym za� siedzeniu sam pan wsparty pod boki, z wilczur� bez r�kaw�w, spinan� na rz�siste z�ocone guzy.</p><p>Z ty�u sz�o dwa wozy, dobrze pakowne, a przy ka�dym po czterech czeladzi zbrojnych w szable i bandolety.</p><p>Sam pan by� to cz�owiek bardzo jeszcze m�ody, cho� personat, lat ledwie dwudziestu kilku. Twarz mia� puco�owat�, czerwon�, a i na ca�ej osobie zna� by�o, �e sobie na jad�o nie �a�owa�.</p><p>Gdy bryka stan�a, hajduczek skoczy� r�k� podawa�, a pan ujrzawszy Kmicica stoj�cego w progu, kiwn�� r�kawic� i zawo�a�:</p><p>� A bywaj no, przyjacielu!</p><p>Kmicic, zamiast si� zbli�y�, cofn�� si� do karczmy, bo go nagle z�o�� wzi�a. Nie przywyk� jeszcze ani do szarej �wity, ani do tego, by na� kiwano r�kawic�. Wr�ciwszy tedy, siad� za sto�em i wzi�� si� znowu do jad�a. Nieznajomy pan wszed� w �lad za nim.</p><p>Wszed�szy, przymru�y� oczy, bo w izbie mroczno by�o, gdy� tylko na kominie pali� si� niewielki ogie�.</p><p>� A czemu to nikt nie wychodzi, gdy zaje�d�am? � rzek� nieznajomy pan.</p><p>� Bo karczmarz poszed� do komory � odpar� Kmicic � a my podr�ni jako i wasza mo��.</p><p>� Dzi�kuj� za konfidencj�. A co za podr�ny?</p><p>� Szlachcic z ko�mi jad�cy.</p><p>� A kompania tako� szlachta?</p><p>� Chudopacho�cy, ale szlachta.</p><p>� Tedy czo�em, czo�em, mopankowie. Dok�d B�g prowadzi?</p><p>� Z jarmarku na jarmark, byle tabunku zby�.</p><p>� Je�eli tu nocujecie, to jutro po dniu obejrz�, mo�e i ja co wybior�. A tymczasem pozw�lcie, mopankowie, przysi��� si� do sto�u.</p><p>Nieznajomy pan pyta� wprawdzie, czy mu si� przysi��� pozwol�, ale takim tonem, jakby by� tego zupe�nie pewien, jako� nie omyli� si�, bo m�ody koniucha odrzek� grzecznie:</p><p>� Prosim bardzo wdzi�cznie wasz� mo��, cho� i nie mamy na co prosi�, bo jeno grochem z kie�bas� mo�em cz�stowa�.</p><p>� Mam ja w puzdrach lepsze od tego specja�y � odpar� nie bez pewnej pychy m�ody panek � ale u mnie �o�nierskie podniebienie, i groch z kie�bas�, byle dobrze podlany, nad wszystko przek�adam.</p><p>To rzek�szy (a m�wi� bardzo powoli, chocia� spogl�da� bystro i roztropnie), zasiad� na �awie, gdy za� Kmicic usun�� mu si� tak, aby uczyni� wygodne miejsce, doda� �askawie:</p><p>� Prosz�, prosz�, nie inkomoduj si� wa�pan. W drodze si� na godno�� nie uwa�a, a chocia� mnie te� �okciem tr�cisz, to mi korona z g�owy nie spadnie.</p><p>Kmicic, kt�ry w�a�nie przysuwa� nieznajomemu misk� z grochem, a kt�ry jako si� rzek�o, nie przywyk� jeszcze do podobnego traktowania, by�by niezawodnie rozbi� j� na g�owie nad�tego m�odzika, gdyby nie to, �e by�o co� w tej nad�to�ci takiego, co bawi�o pana Andrzeja, wi�c nie tylko �e zaraz wewn�trzny impet pow�ci�gn��, ale si� u�miechn�� i rzek�:</p><p>� Takie to teraz czasy, wasza mo��, �e i z najwy�szych g��w korony spadaj�: <emphasis>exemplum</emphasis> nasz kr�l Jan Kazimierz, kt�ry wedle prawa dwie powinien nosi�, a nie ma �adnej, chyba jedn� cierniow�...</p><p>Na to nieznajomy spojrza� bystro na Kmicica, po czym westchn�� i rzek�:</p><p>� Takie teraz czasy, �e lepiej o tym nie m�wi�, chyba z konfidentami.</p><p>Po chwili za� doda�:</p><p>� Ale� to roztropnie wa�pan wywi�d�. Musia�e� gdzie� po dworach przy politycznych ludziach s�ugiwa�, bo mowa edukacj� wy�sz�, ni� jest wa�panowa kondycja, pokazuje.</p><p>� Ocieraj�c si� mi�dzy lud�mi, s�ysza�o si� to i owo, alem nie s�ugiwa�.</p><p>� Sk�d�e to rodem, prosz�?</p><p>� Z za�cianka, z wojew�dztwa trockiego.</p><p>� Nic to, �e z za�cianka, byle szlachcic, bo to grunt. A co tam s�ycha� na Litwie?</p><p>� Po staremu, zdrajc�w nie brak.</p><p>� Zdrajc�w? m�wisz wa�pan. A c� to, prosz�, za zdrajcy?</p><p>� Ci, kt�rzy kr�la i Rzeczypospolitej odst�pili.</p><p>� A jak si� ma ksi��� wojewoda wile�ski?</p><p>� Chory, m�wi�: dech mu zatyka.</p><p>� Daj mu Bo�e zdrowie, zacny to pan!</p><p>� Dla Szwed�w zacny, bo im wrota na rozcie� otworzy�.</p><p>� To wa�pan, widz�, nie jego partyzant?</p><p>Kmicic spostrzeg�, �e nieznajomy, wci�� niby dobrodusznie wypytuj�c, bada go.</p><p>� Co mnie tam! � odrzek� � niech o tym inni my�l�... Mnie strach, by mi Szwedzi koni w rekwizycj� nie zabrali.</p><p>� To trzeba je by�o na miejscu zby�. Ot, i na Podlasiu stoj� podobno te chor�gwie, kt�re si� przeciw hetmanowi zbuntowa�y, a kt�re pewnie nie maj� koni do zbytku?</p><p>� Tego ja nie wiem, bom mi�dzy nimi nie bywa�, chocia� jaki� przejezdny pan da� mi list do jednego z ich pu�kownik�w, abym go przy okazji odda�.</p><p>� Jak�e to �w przejezdny pan m�g� da� wa�panu list, skoro na Podlasie nie jedziesz?</p><p>� Bo w Szczuczynie stoi jedna konfederacka chor�giew, wi�c �w jegomo�� rzek� mi tak: albo sam oddasz, albo okazj� znajdziesz, wedle Szczuczyna przeje�d�aj�c.</p><p>� A to si� dobrze sk�ada, bo ja do Szczuczyna jad�.</p><p>� Wasza mo�� tak�e przed Szwedami ucieka?</p><p>Nieznajomy zamiast odpowiedzie� popatrzy� na Kmicica i spyta� flegmatycznie:</p><p>� Czemu to wa�pan m�wisz: <emphasis>tak�e</emphasis>, skoro sam nie tylko nie uciekasz, ale mi�dzy nich jedziesz i konie im b�dziesz sprzedawa�, je�li ci ich si�� nie zabior�?</p><p>Na to Kmicic ruszy� ramionami.</p><p>� M�wi�em: <emphasis>tak�e</emphasis>, bom w ��gu widzia� wiele szlachty, kt�rzy si� przed nimi chronili, a co do mnie, niechby im si� wszyscy przys�ugiwali, ile ja mam ch�ci im s�u�y�, to tak my�l�, �eby tu d�ugo miejsca nie zagrzali...</p><p>� I nie boisz si� tego m�wi�? � pyta� nieznajomy.</p><p>� Nie boj� si�, bom te� niep�ochliwy, a po drugie, jegomo�� do Szczuczyna jedziesz, a w tamtej stronie wszyscy g�o�no m�wi�, co my�l�, daj za� Bo�e, by jak najpr�dzej od gadania do roboty przysz�o.</p><p>� Widz�, �e bystry z waszeci cz�owiek nad kondycj�! � powt�rzy� nieznajomy. � Ale kiedy tak Szwed�w nie kochasz, czemu od onych chor�gwi, kt�re si� przeciw hetmanowi zbuntowa�y, odchodzisz? Zali to one zbuntowa�y si� dla zatrzymanego �o�du albo dla swywoli? Nie! jeno �e hetmanowi i Szwedom nie chcia�y s�u�y�. Lepiej by by�o tym �o�nierzom, niebo��tom, pod hetmanem zosta�, a przecie woleli narazi� si� na miano buntownik�w, na g��d, niewywczasy i przeliczne zgubne terminy ni� przeciw kr�lowi czyni�. �e tam przyjdzie mi�dzy nimi i Szwedami do wojny, to pewno, a mo�e by ju� i przysz�o, gdyby nie to, �e Szwedzi jeszcze do tego k�ta nie zale�li... Poczekaj, zalez�, trafi� tu, a w�wczas zobaczysz wasze�!</p><p>� Tak i ja my�l�, �e tu si� najpr�dzej wojna rozpocznie! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ba, je�eli tak my�lisz, a masz szczery ku Szwedom dyzgust (co ci i z oczu patrzy, �e prawd� m�wisz, bo ja si� na tym znam), to czemu tedy do tych zacnych �o�nierz�w nie przystaniesz? Albo� to nie pora, albo� im nie potrzeba r�k i szabel? Niema�o to tam zacnych s�u�y, kt�rzy woleli swojego pana nad cudzego, i coraz ich wi�cej b�dzie. Jedziesz wasze� z tych stron, w kt�rych Szwed�w jeszcze wcale nie zaznali, ale ci, co ich zaznali, rzewnymi �zami p�acz�. W Wielkopolsce, cho� si� im dobrowolnie podda�a, ju� palce szlachcie w kurki od muszkiet�w wkr�caj� a rabuj�, a rekwizycje czyni�, co mog�, zabieraj�... W tutejszym wojew�dztwie nie lepszy ich proceder. Jenera� Szteinbok wyda� manifest, by ka�dy spokojnie w domu siedzia�, to go uszanuj� i jego dobro. Ale gdzie tam! Jenera� swoje, a komendanci pomniejsi swoje, tak �e nikt jutra niepewien ani tego, co od fortuny ma. Ka�dy chce si� cieszy� z tego, co posiada�, aby za� w spokoju u�ywa� i aby mu dobrze by�o. A tu przyjedzie pierwszy lepszy przyb��da i �daj!�. Nie dasz, to ci win� znajd�, aby z maj�tno�ci ci� wyzu�, albo winy nie szukaj�c, szyj� utn�. Niejeden si� ju� �zami rzewnymi zalewa, dawnego pana wspomniawszy, a wszyscy w opresji ci�gle ku onym konfederatom spogl�daj�, czy od nich jakowy ratunek dla ojczyzny i obywatel�w nie przyjdzie...</p><p>� Wasza mo�� � rzek� Kmicic � widz�, nie lepiej Szwedom ode mnie �yczy?</p><p>Nieznajomy pan obejrza� si� jakby z pewnym strachem woko�o, ale wpr�dce uspokoi� si� i tak dalej m�wi�:</p><p>� �ycz� im, �eby ich m�r wyt�uk�, i tego przed waszeci� nie ukrywam, gdy� widzi mi si�, �e� poczciwy, a cho�by� i nie by� poczciwy, to mnie nie zwi��esz i Szwedom nie odwieziesz, bo si� nie dam, maj�c zbrojn� czelad� i szabl� przy boku.</p><p>� Mo�esz wasza mo�� by� pewien, �e tego nie uczyni�; owszem: po sercu mi wa�cina fantazja. Ju� i to mi si� podoba, �e� waszmo�� nie waha� si� substancji zostawi�, na kt�rej nieprzyjaciel m�ci� si� nie omieszka. Bardzo si� chwali taka �yczliwo�� ku ojczy�nie.</p><p>Kmicic mimo woli pocz�� m�wi� tonem protekcjonalnym, jak zwierzchnik do podw�adnego, nie zastanowiwszy si�, �e takie s�owa mog�y si� dziwnie wydawa� w ustach szlachetki-koniuchy, ale widocznie i m�ody pan nie zwr�ci� na to uwagi, bo pocz�� tylko chytrze mruga� oczyma i odrzek�:</p><p>� Albo ja g�upi? U mnie pierwsza regu�a, �eby moje nie przepad�o, bo co Pan B�g da�, to trzeba szanowa�. Siedzia�em cicho do sprz�t�w i om�ot�w. Dopiero�, jakem ca�� krescencj� do Prus sprzeda� i inwentarze, i wszelki statek, tak pomy�la�em sobie: czas w drog�! Niech�e si� teraz na mnie mszcz�, niech mi zabieraj�, co im do smaku przypadnie.</p><p>� Zawsze zostawi�e� wasza mo�� ziemi� i budynki.</p><p>� Ba, kiedy ja starostwo w�sockie dzier�aw� trzymam od wojewody mazowieckiego, a w�a�nie mi si� kontrakt sko�czy�. Jeszczem ostatniej raty nie zap�aci� i nie zap�ac�, bo jako s�ysz�, i pan wojewoda mazowiecki ze Szwedem trzyma. Niech�e mu za to rata przepadnie, a mnie si� gotowy grosz przyda.</p><p>Kmicic pocz�� si� �mia�.</p><p>� Bodaj�e waszmo�ci! Widz�, �e� nie tylko m�ny kawaler, ale i roztropny!</p><p>� Jak�e? � odrzek� nieznajomy. � Roztropno�� to grunt! Ale nie o roztropno�ci z wa�panem m�wi�em... Czemu to, czuj�c krzywdy ojczyzny i pana mi�o�ciwego, nie p�jdziesz do onych zacnych �o�nierz�w na Podlasie i pod znak si� nie zaci�gniesz? I Bogu si� przys�u�ysz, i samemu mo�e si� poszcz�ci�, bo to ju� niejednemu si� przytrafi�o, �e z chudopacho�ka na pana z wojny wyszed�. Wida� po wa�ci, �e� cz�ek �mia�y i rezolutny, a gdy ci urodzenie nie staje na przeszkodzie, mo�esz wpr�dce do jakiej takiej fortuny doj��, je�li B�g �upu przysporzy. Byle nie trwoni� tego, co tu i owdzie w r�ce wpadnie, to i mieszek nap�cznieje. Nie wiem, czyli masz jakow� zagrod�, czyli nie masz, ale m�g�by� mie�: z mieszkiem o dzier�aw� nietrudno, a z dzier�awy, przy pomocy boskiej, i do dziedzictwa niedaleko. A tak, zacz�wszy od pacho�ka, mo�esz towarzyszem umrze� albo na jakim urz�dzie ziemskim, by�e� si� pracy nie leni�, bo kto rano wstaje, temu Pan B�g daje.</p><p>Kmicic w�sy gryz�, bo go pusty �miech bra�; wi�c twarz mu drga�a, a zarazem i krzywi� si�, bo od czasu do czasu od przyschni�tej rany bole�ci go bra�y.</p><p>Nieznajomy m�wi� dalej:</p><p>� Przyj�� ci� tam przyjm�, bo ludzi potrzebuj�, a zreszt� uda�e� mi si� wa�pan i bior� ci� pod opiek�, przy kt�rej i promocji mo�esz by� pewien.</p><p>Tu m�odzie�czyk podni�s� z dum� puco�owat� twarz i pocz�� r�k� po w�sikach si� g�adzi�; wreszcie rzek�:</p><p>� Chceszli by� moim r�kodajnym? Szabl� b�dziesz za mn� nosi� i nad czeladzi� mia� doz�r.</p><p>Kmicic nie wytrzyma� i parskn�� szczerym, weso�ym �miechem, a� mu wszystkie z�by zab�ys�y.</p><p>� Czego si� wasze �miejesz? � pyta� nieznajomy, marszcz�c brwi.</p><p>� To z ochoty do tej s�u�by.</p><p>Lecz m�ody personat obrazi� si� na dobre i rzek�:</p><p>� G�upi, kto wa�pana tych manier nauczy�, i bacz, z kim m�wisz, aby� w konfidencji miary nie przebra�.</p><p>� Wasza mo�� wybaczy � rzek� weso�o Kmicic � bo w�a�nie nie wiem, przed kim stoj�.</p><p>M�ody pan wzi�� si� w boki:</p><p>� Jestem pan Rz�dzian z W�soszy � rzek� z dum�.</p><p>Kmicic otwiera� ju� usta, a�eby powiedzie� swoje przybrane nazwisko, gdy wtem Bi�ous wszed� spiesznie do izby.</p><p>� Panie komen...</p><p>Tu urwa� �o�nierz, powstrzymany gro�nym wzrokiem Kmicica, zmiesza� si�, zaci�� i wreszcie wykrztusi� z wysileniem:</p><p>� Prosz� waszmo�ci, ludzie jacy� jad�.</p><p>� Sk�d?</p><p>� Od Szczuczyna.</p><p>Teraz pan Kmicic stropi� si� nieco, ale pokrywaj�c pr�dko pomieszanie, odpar�:</p><p>� A mie� si� na baczno�ci. Du�a kupa idzie?</p><p>� B�dzie z dziesi�� koni.</p><p>� Bandoleciki mie� gotowe. Ruszaj!</p><p>Po czym, gdy �o�nierz wyszed�, zwr�ci� si� do pana Rz�dziana z W�soszy i rzek�:</p><p>� Czy aby nie Szwedzi?</p><p>� Przecie ku nim wa�pan idziesz � odpar� pan Rz�dzian, kt�ry od niejakiego czasu pogl�da� ze zdziwieniem na m�odego szlachcica � wi�c pr�dzej, p�niej musisz ich spotka�.</p><p>� Wola�bym te� Szwed�w ani�eli jakowych hultaj�w, kt�rych wsz�dy pe�no... Kto jedzie z ko�mi, musi zbrojno jecha� i mie� si� na baczeniu, bo okrutnie to �asa rzecz.</p><p>� Je�eli prawda, �e w Szczuczynie stoi pan Wo�odyjowski � odpar� Rz�dzian � to pewnie jego podjazd. Nim si� zakwateruj�, chc� si� przekona�, czyli kraj bezpieczny, bo ze Szwedami o miedz� trudno by spokojnie usiedzie�.</p><p>Us�yszawszy to, pan Andrzej zakr�ci� si� po izbie i usiad� w najciemniejszym jej k�cie, gdzie okap komina rzuca� gruby cie� na r�g sto�u, a tymczasem sprzed sieni doszed� t�tent i parskanie koni i po chwili kilku ludzi wesz�o do izby.</p><p>Id�cy na czele, ch�op olbrzymi, stuka� drewnian� nog� w lu�ne deski, kt�rymi izba by�a wy�o�ona. Kmicic spojrza� na� i serce zabi�o mu w piersiach.</p><p>By� to J�zwa Butrym, zwany Beznogim.</p><p>� A gdzie gospodarz? � spyta�, stan�wszy na �rodku izby.</p><p>� Jestem! � odrzek� karczmarz � do us�ug waszmo�ci.</p><p>� Dla koni obrok!</p><p>� Nie ma u mnie obrok�w, chyba ci panowie u�ycz�.</p><p>To rzek�szy, karczmarz wskaza� na Rz�dziana i koniuch�w.</p><p>� Czyi to ludzie? � spyta� Rz�dzian.</p><p>� A kto� wa�pan sam?</p><p>� Starosta z W�soszy.</p><p>Rz�dziana, jako dzier�awc� starostwa, zwali zwykle w�a�ni jego ludzie starost� i on si� sam tak nazywa� w wa�niejszych okazjach.</p><p>Ale J�zwa Butrym zmiesza� si� widz�c, z jak wysok� osob� ma do czynienia, wi�c zdj�� czapk� i rzek� �agodnym tonem:</p><p>� Czo�em, wielmo�ny panie... Po ciemku nie mo�na godno�ci rozezna�.</p><p>� Czyi ludzie? � powt�rzy� Rz�dzian, bior�c si� w boki.</p><p>� Lauda�scy, z chor�gwi dawniej billewiczowskiej, a dzi� pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Dla Boga! to pan Wo�odyjowski jest w Szczuczynie?</p><p>� Osob� swoj� i z innymi pu�kownikami, kt�rzy ze �mudzi przyszli.</p><p>� Bogu chwa�a, Bogu chwa�a! � powt�rzy� uradowany pan starosta. � A jacy� to pu�kownicy s� z panem Wo�odyjowskim?</p><p>� By� pan Mirski � m�wi� Butrym � ale go szlag po drodze trafi�, a jest pan Oskierko, pan Kowalski, dw�ch pan�w Skrzetuskich...</p><p>� Jakich Skrzetuskich? � zakrzykn�� Rz�dzian. � Zali jeden z nich nie pan Skrzetuski z Burca?</p><p>� Tego nie wiem sk�d � odpar� Butrym � jeno wiem, �e to jest pan Skrzetuski zbara�czyk.</p><p>� Rety! to m�j pan!</p><p>Tu spostrzeg� Rz�dzian, jak dziwnie brzmi taki okrzyk w ustach pana starosty, i doda�:</p><p>� M�j pan kum, chcia�em rzec.</p><p>Tak m�wi�c, nie zmy�la� pan starosta, bo istotnie pierwszego syna Skrzetuskiego, Jaremk�, do chrztu trzyma� w drug� par�.</p><p>Tymczasem Kmicicowi, siedz�cemu w ciemnym k�cie izby, my�li jedna za drug� pocz�y si� cisn�� do g�owy. Naprz�d zburzy�a si� w nim dusza na widok gro�nego szaraka i r�ka mimo woli chwyci�a za szabl�. Wiedzia� bowiem Kmicic, �e to g��wnie J�zwa przyczyni� si� do rozsiekania kompanion�w i jego samego najzaci�tszym by� wrogiem. Dawny pan Kmicic kaza�by go w tej chwili porwa� i ko�mi w��czy�, lecz dzisiejszy pan Babinicz przem�g� si�. Owszem, niepok�j go ogarn�� na my�l, �e je�eli szlachta go pozna, mog� st�d wypa�� rozmaite dla dalszej podr�y i ca�ego przedsi�wzi�cia niebezpiecze�stwa... Postanowi� wi�c nie da� si� pozna� i coraz g��biej zasuwa� si� w cie�; wreszcie opar� si� �okciami o st� i wzi�wszy g�ow� w d�onie, pocz�� udawa�, �e drzemie.</p><p>Lecz jednocze�nie szepn�� do siedz�cego obok Soroki:</p><p>� Ruszaj do stajni, niech konie b�d� w pogotowiu. Jedziemy na noc!</p><p>Soroka wsta� i wyszed�.</p><p>Kmicic udawa� dalej, �e drzemie. Rozmaite wspomnienia pocz�y mu cisn�� si� do g�owy. Ludzie ci przypomnieli mu Laud�, Wodokty i t� przesz�o�� kr�tk�, kt�ra jak sen min�a. Gdy przed chwil� J�zwa rzek�, i� nale�� do chor�gwi dawniej billewiczowskiej, to panu Andrzejowi a� serce zatrz�s�o si� w piersi na samo miano. I przysz�o mu na my�l, �e taki by� w�a�nie wiecz�r, tak samo na kominie pali� si� ogie�, gdy on jakoby ze �niegiem spad� niespodzianie do Wodokt�w i po raz pierwszy ujrza� w czeladnej Ole�k� mi�dzy prz�dkami.</p><p>Widzia� teraz przez zamkni�te powieki, tak jakby na jawie, t� pann� jasn�, spokojn� � wspomina� wszystko, co zasz�o, jako ona chcia�a mu by� anio�em str�em, w dobrem go umocni�, od z�ego zas�oni�, prost�, zacn� drog� pokaza�. Gdyby jej by� s�ucha�, gdyby jej by� s�ucha�!... To� ona wiedzia�a, co czyni�, po jakiej stronie stan��; wiedzia�a, gdzie cnota, uczciwo��, obowi�zek � i po prostu wzi�aby go za r�k� i poprowadzi�a, gdyby by� chcia� jej s�ucha�.</p><p>Tu mi�o�� podniecona rozpami�tywaniem tak wezbra�a w sercu pana Andrzeja, �e got�w by�by wszystk� krew wytoczy�, byle do n�g tej pannie pa��, a w tej chwili got�w by�by porwa� w ramiona nawet tego nied�wiedzia lauda�skiego, kt�ry mu kompanion�w wygubi�, dlatego tylko �e by� z tamtych stron, �e Billewicz�w wspomina�, �e Ole�k� widywa�.</p><p>Z zadumy zbudzi�o go dopiero jego w�asne nazwisko powt�rzone kilkakrotnie przez J�zw� Butryma. Dzier�awca z W�soszy wypytywa� o znajomych, a J�zwa opowiada� mu, co zasz�o w Kiejdanach od czasu pami�tnej ugody hetmana ze Szwedami � m�wi� wi�c o opozycji wojska, o uwi�zieniu pu�kownik�w, o zes�aniu ich do Bir� i szcz�liwym ocaleniu. Nazwisko Kmicica powtarza�o si� oczywi�cie w tych opowiadaniach, pokryte ca�� zgroz� zdrady i okrucie�stwa. O tym, �e pan Wo�odyjowski, Skrzetuscy i Zag�oba winni byli �ycie Kmicicowi, nie wiedzia� J�zwa, natomiast tak opowiada� to, co zasz�o w Billewiczach:</p><p>� Schwyci� nasz pu�kownik tego zdrajc� w Billewiczach jak lisa w jamie, i zaraz go kazali na �mier� prowadzi�; prowadzi�em go sam z wielk� uciech�, �e go r�ka boska dosi�g�a, i coraz tom mu latark� w oczy za�wieci�, �eby obaczy�, czy te� skruchy nie oka�e. Ale nie! Szed� �miele, nie bacz�c, �e przed s�dem bo�ym stanie. Taka ju� natura zatwardzia�a. A gdym mu doradzi�, �eby si� cho� prze�egna�, to mi odrzek�: �Stul g�b�, pacho�ku, nie twoja sprawa!� Postawili�my go tedy za wsi�, pod grusz�, i ju� pocz��em komend�, kiedy pan Zag�oba, kt�ry szed� z nami, kaza� go obszuka�, czyli jakich papier�w przy nim nie ma. Jako� znalaz� si� list. Powiada pan Zag�oba: �Po�wie�!� � i zaraz do czytania. Ledwie zacz�� czyta�, kiedy to si� nie porwie za g�ow�: �Jezus Maria! dawaj go na powr�t do dwora!� Sam skoczy� na konia i pojecha�, a my go odprowadzili w tej my�li, �e go ka�� jeszcze przypiec przed �mierci�, �eby j�zyka od niego zasi�gn��. Ale gdzie tam! Pu�cili zdrajc� wolno. Nie moja g�owa wchodzi� w to, co tam wyczytali, ale ja bym go nie by� pu�ci�.</p><p>� C� w tych listach by�o? � pyta� dzier�awca z W�soszy.</p><p>� Nie wiem, co by�o; miarkuj� tylko, �e musieli by� jeszcze r�ni oficyjerowie w r�kach ksi�cia wojewody, kt�rych zaraz by kaza� rozstrzela�, gdyby mu Kmicica rozstrzelali. A przy tym, mo�e si� nasz pu�kownik i �ez panny Billewicz�wny ulitowa�, bo podobno przez r�ce lecia�a, �e ledwie mogli jej docuci�... A wszelako... nie �miem ja m�wi�, ale �le si� sta�o, bo co ten cz�owiek z�ego naczyni�, tego by si� sam Lucyper nie powstydzi�. Ca�a Litwa na niego p�acze, a co wd�w, co sier�t, co ub�stwa na niego narzeka, Bogu tylko wiadomo! Kto jego zg�adzi, b�dzie mia� zas�ug� w niebiesiech i przed lud�mi, jakoby psa w�ciek�ego zabi�!</p><p>Tu rozmowa przesz�a znowu na pana Wo�odyjowskiego, na pan�w Skrzetuskich, na chor�gwie stoj�ce na Podlasiu.</p><p>� O wiwend� ci�ko � m�wi� Butrym � bo dobra ksi�cia hetmana do szcz�tu ju� wyp�ukane, ani cz�eku, ani koniowi na z�b w nich nie znale��, a co jest szlachty, to uboga, po za�ciankach, jako u nas na �mudzi, siedz�ca. Postanowili tedy pu�kownicy, �eby si� po sto koni rozdzieli�, i co mil� albo co dwie od siebie sta�. Ale jak przyjdzie zima, nie wiem, co b�dzie.</p><p>Kmicic, kt�ry s�ucha� dot�d cierpliwie, p�ki o nim by�a mowa � poruszy� si� teraz i ju� usta otworzy�, by ze swego ciemnego k�ta powiedzie�:</p><p>� To was hetman tak podzielonych pojedynczo r�k� wybierze jako raki z saka.</p><p>Lecz w tej chwili drzwi si� otworzy�y i stan�� w nich Soroka, kt�rego Kmicic pos�a� by�, by konie do drogi gotowano. �wiat�o z komina pada�o wprost na srog� twarz wachmistrza; J�zwa Butrym spojrza� na niego, popatrzy� d�ug� chwil�, po czym zwr�ci� si� do Rz�dziana i rzek�:</p><p>� Czy to waszej wielmo�no�ci cz�owiek?... Ja jego sk�d�ci znam!</p><p>� Nie � odpar� Rz�dzian � to szlachta, kt�ra z ko�mi na jarmarki jedzie.</p><p>� A dok�d jedziecie? � pyta� J�zwa.</p><p>� Do Soboty � odpar� stary Kiemlicz.</p><p>� Gdzie to jest?</p><p>� Niedaleko Pi�tku.</p><p>J�zwa r�wnie�, jak poprzednio Kmicic, poczyta� za �art niewczesny t� odpowied� i rzek�, namarszczywszy brwi:</p><p>� Odpowiadaj, kiedy pytaj�!</p><p>� Jakim prawem pytasz?</p><p>� Mog� ci si� i z tego wywie��: bo mnie na podjazd wys�ali, bym obaczy�, czy podejrzanych ludzi w okolicy nie masz. Jako� widzi mi si�, �e s�, kt�rzy nie chc� powiedzie�, dok�d jad�!</p><p>Kmicic obawiaj�c si�, �eby jaka zwada z tej rozmowy nie wynik�a, rzek�, nie ruszaj�c si� z ciemnego k�ta:</p><p>� Nie sierd� si�, mo�ci �o�nierzu, bo Pi�tek i Sobota s� takie miasta, jako i inne, w kt�rych si� jarmarki jesienne na konie odbywaj�. Nie wierzysz, to si� pana starosty spytaj, kt�ry musi o nich wiedzie�.</p><p>� Jak�e! � rzek� Rz�dzian.</p><p>Na to Butrym:</p><p>� Kiedy tak, to co innego. Ale po co wam do onych miast jecha�? Mo�ecie i w Szczuczynie koni zby�, bo nam si�a nie staje, a te, co�my w Pilwiszkach zagarn�li, na nic, bo wszystko odsednione.</p><p>� Ka�dy tam jedzie, gdzie mu lepiej, a my swoj� drog� znamy � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Nie wiem, gdzie wa�ci lepiej, ale nam nie lepiej, by� Szwedom koni doprowadza� i z j�zykiem do nich je�dzi�.</p><p>� Dziwne mi to � rzek� dzier�awca z W�soszy. � Ci ludzie na Szwed�w wymy�laj�, a jako� im pilno ku nim si� przebra�?</p><p>Tu zwr�ci� si� ku Kmicicowi:</p><p>� A wa�pan te� mi nie bardzo do koniuchy podobny, bo i pier�cie� zacny na r�ku widzia�em, kt�rego by si� niejeden pan nie powstydzi�...</p><p>� Je�li si� waszmo�ci tak uda�, to go ode mnie kup, bo ja dwie orty za niego w ��gu zap�aci� � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Dwie orty?... To chyba nie szczery, ale przednio udany... Poka� wa��!</p><p>� We�, wasza mo��!</p><p>� A sam to si� nie mo�esz ruszy�?... Ja mam chodzi�?</p><p>� Bom si� okrutnie strudzi�.</p><p>� Ej, bratku! rzek�by kto, �e oblicze chcesz ukry�!</p><p>S�ysz�c to, J�zwa nie rzek� ani s�owa, jeno zbli�y� si� do komina, wyci�gn�� pal�c� si� g�owni� i trzymaj�c j� wysoko nad g�ow�, poszed� wprost do Kmicica i za�wieci� mu w oczy.</p><p>Kmicic podni�s� si� w jednej chwili na ca�� wysoko�� i przez jedno mgnienie powieki patrzyli sobie oko w oko � nagle g�ownia wypad�a z r�k J�zwy, rozsypuj�c tysi�ce skier po drodze.</p><p>� Jezus Maria!! � zakrzykn�� Butrym � to Kmicic!...</p><p>� Jam jest! � odrzek� pan Andrzej, widz�c, �e nie ma d�u�ej sposobu ukry� si�.</p><p>Lecz J�zwa zacz�� krzycze� na �o�nierzy, kt�rzy zostali przed sieni�:</p><p>� Bywaj! bywaj! trzymaj!</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pana Andrzeja:</p><p>� Ty�e� to, piekielniku, zdrajco?! Ty�e� to, diable wcielony?! Raz si� wymkn��e� z moich r�k, a teraz do Szwed�w w przebraniu d��ysz? Ty�e� to, Judaszu, kacie m�a i niewiasty? Mam ci�!</p><p>To rzek�szy, chwyci� za kark pana Andrzeja, a pan Andrzej chwyci� jego; lecz poprzednio ju� dwaj m�odzi Kiemlicze, Kosma i Damian, podnie�li si� z �awy, si�gaj�c rozczochranymi g�owami a� do pu�apu, i Kosma spyta�:</p><p>� Ociec, pra�?</p><p>� Pra�! � odrzek� stary Kiemlicz, dobywaj�c szabl�.</p><p>Wtem drzwi p�k�y i �o�nierze J�zwy zwalili si� do izby; ale tu� za nimi, prawie na ich karkach, wjecha�a czelad� Kiemlicz�w.</p><p>J�zwa chwyci� za kark lew� r�k� pana Andrzeja, a w prawej trzyma� ju� go�y rapier, czyni�c nim woko�o siebie wicher i b�yskawice. Lecz pan Andrzej, cho� tak olbrzymiej si�y nie posiada�, chwyci� go tak�e jakby kleszczami za gardziel. J�zwie oczy wylaz�y na wierzch, r�koje�ci� swego rapiera chcia� strzaska� Kmicicow� r�k� i nie zd��y�, bo go wpierw Kmicic g�owni� swej szabli w czupryn� gruchn��. Palce J�zwy, trzymaj�ce kark przeciwnika, otworzy�y si� od razu, a sam zachwia� si� i w ty� przewa�y� pod ciosem. Kmicic popchn�� go jeszcze, by mie� do ci�cia pole, i ca�ym rozmachem przez pysk szabl� go chlastn��. J�zwa pad� na wznak, jak d�b, czaszk� uderzywszy o pod�og�.</p><p>� Bij! � krzykn�� Kmicic, w kt�rym od razu rozbudzi� si� dawny zabijaka.</p><p>Lecz nie potrzebowa� zach�ca�, bo w izbie gotowa�o si� jak w garnku. Dwaj m�odzi Kiemlicze siekli szablami, a czasem bodli �bami jak dwa byki, k�ad�c za ka�dym uderzeniem cz�eka na ziemi�; tu� za nimi nast�powa� stary, przykucaj�c co chwila a� do ziemi, przymru�aj�c oczy i przesuwaj�c co chwila sztych szabli pod ramionami syn�w.</p><p>Lecz Soroka, przywyk�y do bitew po karczmach i w ciasnocie, szerzy� najwi�cej zniszczenia. Przypiera� on tak z bliska przeciwnik�w, �e ostrzem nie mogli go dosi�gn��, i wystrzeliwszy uprzednio w t�um pistolety, t�uk� teraz po g�owach ich r�koje�ciami, mia�d��c nosy, wybijaj�c z�by i oczy. Czelad� Kiemlicz�w i dwaj Kmicicowi �o�nierze szli w pomoc panom.</p><p>Zawierucha przewali�a si� od sto�u w drugi koniec izby. Lauda�scy bronili si� z w�ciek�o�ci�, lecz od chwili, w kt�rej Kmicic, obaliwszy J�zw�, skoczy� w ukrop i zaraz rozci�gn�� drugiego Butryma, zwyci�stwo pocz�o si� przechyla� na jego stron�.</p><p>Rz�dzianowa czelad� wpad�a r�wnie� do izby z szablami i szturmakami, ale cho� Rz�dzian krzycza�: �Bij!� � nie wiedzia�a, co czyni�, nie mog�c przeciwnik�w rozezna�, bo lauda�scy nie nosili �adnych mundur�w. Tote� w zamieszaniu obrywa�o si� staro�ci�skim parobkom od jednych i od drugich.</p><p>Rz�dzian trzyma� si� ostro�nie poza walk�, pragn�c rozezna� Kmicica i wskaza� go do strza�u, ale przy s�abym �wietle �uczywa Kmicic ustawicznie gin�� mu z oczu; to zjawia� si� zn�w jak diabe� czerwony, to zn�w gin�� w pomroce.</p><p>Op�r ze strony lauda�skiej s�ab� z ka�d� chwil�, bo odj�� im serce upadek J�zwy i straszliwe imi� Kmicica. Lecz walczyli z zaciek�o�ci�. Tymczasem karczmarz przesun�� si� cicho wedle walcz�cych z wiadrem wody w r�ku i chlustn�� na ogie�. W izbie nasta�a ciemno�� zupe�na; walcz�cy zbili si� w kup� tak ciasn�, �e jeno pi�ciami mogli si� grzmoci�; przez chwil� krzyki usta�y, s�ycha� by�o tylko zdyszane oddechy i bez�adny tupot but�w. Wtem przez drzwi wywalone uskoczyli naprz�d Rz�dzianowi, za nimi lauda�scy, za nimi Kmicicowi.</p><p>Rozpocz�� si� po�cig w sieni, w pokrzywach przed sieni� i w szopie. Rozleg�o si� kilka strza��w, nast�pnie wrzaski i kwik koni. Zawrza�a bitwa przy Rz�dzianowych wozach, pod kt�re jego czelad� si� schroni�a, lauda�scy szukali r�wnie� pod nimi ucieczki, i w�wczas to w�a�nie parobcy, bior�c ich za napastnik�w, dali kilkakro� do nich ognia.</p><p>� Poddajcie si�! � krzycza� stary Kiemlicz, zapuszczaj�c ostrze swej szabli mi�dzy szprychy woza i bod�c na o�lep ukrytych pod nim ludzi.</p><p>� St�j! poddajem si�! � odpowiedzia�o kilka g�os�w.</p><p>I wnet czelad� z W�soszy pocz�a wyrzuca� spod wozu szable i szturmaki, nast�pnie samych wyci�gali za �eb m�odzi Kiemlicze, a� stary zakrzykn��:</p><p>� Do woz�w! Bra�, co w r�ce wpadnie! �ywo! �ywo! do woz�w!</p><p>M�odzi nie dali sobie trzeci raz rozkazu powt�rzy� i rzucili si� do odpinania opony, spod kt�rej �uby Rz�dzianowe ukazywa�y wypuk�e boki. Ju� pocz�li i �uby wyrzuca�, gdy nagle zabrzmia� g�os Kmicica:</p><p>� St�j!</p><p>I Kmicic, popieraj�c r�k� rozkaz, pocz�� ich p�azowa� krwaw� szabl�.</p><p>Kosma i Damian uskoczyli po�piesznie na bok.</p><p>� Wasza mi�o��!... nie mo�na? � pyta� pokornie stary.</p><p>� Wara! � krzykn�� Kmicic. � Szukaj mi starosty!</p><p>Kopn�li si� tedy w mig Kosma i Damian, a za nimi ojciec, i po kwadransie ukazali si� znowu, prowadz�c Rz�dziana, kt�ry ujrzawszy Kmicica, sk�oni� si� nisko i rzek�:</p><p>� Z przeproszeniem waszej mi�o�ci, krzywda mi si� tu dzieje, bo ja z nikim wojny nie szuka�, a �e znajomych jad� odwiedzi�, to wolno ka�demu...</p><p>Kmicic, wsparty na szabli, oddycha� ci�ko i milcza�, wi�c Rz�dzian m�wi� dalej:</p><p>� Ja tam ni Szwedom, ni ksi�ciu hetmanowi �adnej krzywdy nie uczyni�, jenom do pana Wo�odyjowskiego jecha�, bo stary m�j znajomy i na Rusi my razem wojowali... A po co mnie guza szuka�?! Nie by�em w Kiejdanach i nic mi do tego, co tam by�o... Ja patrz�, bym sk�r� ca�� wywi�z� i �eby to, co mi B�g da�, nie przepad�o... Bom tego te� nie ukrad�, ale w pocie czo�a zarobi�... Nic mnie do ca�ej tej sprawy! Niech mnie wasza wielmo�no�� pozwoli wolno jecha�...</p><p>Kmicic oddycha� ci�ko, patrz�c wci�� jakby z. roztargnieniem na Rz�dziana.</p><p>� Prosz� pokornie waszej wielmo�no�ci! � zacz�� zn�w starosta. � Wasza wielmo�no�� widzia�a, �e ja tych ludzi nie zna� i przyjacielem im nie by�em. Napadli na wasz� mi�o��, to maj� za swoje, ale za co ja mam cierpie�, za co moje ma przepada�? Com ja zawini�? Je�eli nie mo�e inaczej by�, to ja �o�nierzom waszej wielmo�no�ci wykupi� si�, cho� mnie, ubogiego cz�eka, na wiele nie sta�... Po talarze im dam, �eby im fatyga na darmo nie wysz�a... Dam i po dwa... a wasza wielmo�no�� przyjmie te� ode mnie...</p><p>� Zakry� te wozy! � krzykn�� nagle Kmicic � a wasze� bierz rannych i jed� do diab�a!</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci � rzek� pan dzier�awca z W�soszy.</p><p>Wtem zbli�y� si� stary Kiemlicz, wysuwaj�c naprz�d doln� warg� z resztkami z�b�w i j�cz�c:</p><p>� Wasza mi�o��... to nasze... Zwierciad�o sprawiedliwo�ci... to nasze...</p><p>Lecz Kmicic spojrza� na niego tak, �e stary skurczy� si� a� do ziemi i nie �mia� wym�wi� ni s�owa.</p><p>Czelad� Rz�dzianowa rzuci�a si� konie co duchu do woz�w zak�ada�, Kmicic za� zwr�ci� si� zn�w do pana starosty:</p><p>� Bierz tych wszystkich rannych i zabitych, kt�rzy si� znajd�, odwie� ich panu Wo�odyjowskiemu i powiedz mu ode mnie, �em mu nie wr�g, a mo�e i lepszy przyjaciel, ni� my�li... Alem go chcia� min��, bo nie teraz jeszcze pora, aby�my si� spotkali. Mo�e p�niej przyjdzie ten czas, ale dzi� ani on by nie uwierzy�, ani ja nie mia�bym go czym przekona�... Mo�e p�niej... Uwa�aj wa�pan! Powiedz mu, �e ci ludzie mnie napadli i �e musia�em si� broni�.</p><p>� Po sprawiedliwo�ci tak i by�o � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Czekaj... Powiedz jeszcze panu Wo�odyjowskiemu, �eby si� kupy trzymali, �e Radziwi��, niech jeno si� jazdy od Pontusa doczeka, to wnet ruszy na nich. Mo�e ju� jest w drodze. Obaj z ksi�ciem koniuszym i elektorem praktykuj�, i blisko granicy niebezpiecznie sta�. A przede wszystkim niech si� kupy trzymaj�, bo pogin� marnie. Wojewoda witebski chce si� na Podlasie przedrze�... Niech mu id� naprzeciw, aby w razie przeszkody da� pomoc.</p><p>� Wszystko powiem, jakoby mi za to p�acono.</p><p>� Cho� to Kmicic m�wi, cho� Kmicic ostrzega, niech�e mu wierz�, niech si� poradz� z innymi pu�kownikami i zastanowi�, �e w kupie b�d� mocniejsi. Powtarzam, �e hetman ju� w drodze, a ja panu Wo�odyjowskiemu nie wr�g.</p><p>� �eby ja to mia� jaki znak od waszej mi�o�ci, to by lepiej jeszcze by�o � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Po co ci znaku?</p><p>� Bo i pan Wo�odyjowski zaraz by lepiej w szczero�� afektu waszej mi�o�ci uwierzy� i tak by pomy�la�, �e musi by� co� w tym, je�li znak przysy�a.</p><p>� To masz ten sygnet � rzek� Kmicic � chocia� znak�w po mnie nie brak na �bach u tych ludzi, kt�rych panu Wo�odyjowskiemu odwieziesz.</p><p>To rzek�szy, zdj�� pier�cie� z palca. Rz�dzian za� przyj�� go skwapliwie i rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci.</p><p>W godzin� p�niej Rz�dzian wraz ze swymi wozami, z czeladzi�, troch� jeno poturbowan�, jecha� spokojnie ku Szczuczynowi, odwo��c trzech zabitych i reszt� rannych, mi�dzy kt�rymi J�zw� Butryma z przeci�t� twarz� i rozbit� g�ow�. Jad�c, spogl�da� na pier�cie�, kt�rego kamie� cudnie b�yszcza� przy ksi�ycu, i rozmy�la� o tym dziwnym i strasznym cz�owieku, kt�ry tyle z�ego sprawiwszy konfederatom, a tyle dobrego Szwedom i Radziwi��owi, chcia� jednak widocznie ratowa� konfederat�w od ostatniej zguby.</p><p>�Bo to, co radzi�, to szczerze � m�wi� do siebie Rz�dzian. � Kupy zawsze si� lepiej trzyma�. Ale czemu ostrzega? Chyba z afektu dla pana Wo�odyjowskiego, �e go to zdrowiem w Billewiczach udarowa�. Chyba z afektu! Ba, ale� ksi�ciu hetmanowi na z�e mo�e wyj�� ten afekt. Dziwny to cz�ek. Radziwi��owi s�u�y, a naszym ludziom �yczy... I do Szwed�w jedzie... Tego ja nie rozumiem...�</p><p>Po chwili za� doda�:</p><p>�Hojny pan... Jeno �le mu w drog� w�azi�.�</p><p>R�wnie ci�ko i r�wnie bezskutecznie jak Rz�dzian �ama� sobie g�ow� stary Kiemlicz, pragn�c znale�� odpowied� na pytanie: komu pan Kmicic s�u�y?</p><p>�Do kr�la jedzie, a konfederat�w bije, kt�rzy w�a�nie przy kr�lu stoj�. Co to jest? I Szwedom nie ufa, bo si� kryje... Co z nami b�dzie?�</p><p>Tu, nie mog�c doj�� do �adnej konkluzji, zwr�ci� si� ze z�o�ci ku synom:</p><p>� Szelmy! Bez b�ogos�awie�stwa pozdychacie! A nie mogli�cie cho� tamtych pobitych obmaca�?</p><p>� Balim si�! � odpowiedzieli Kosma i Damian.</p><p>Jeden Soroka by� zadowolony i c�apa� weso�o tu� za swym pu�kownikiem.</p><p>�Ju� nas z�y urok min�� � my�la� � skoro�my tamtych pobili. Ciekaw jestem, kogo teraz b�dziemy bili?�</p><p>I by�o mu to wszystko jedno, r�wnie� jak i to, gdzie jecha�.</p><p>Do Kmicica nikt nie �mia� przyst�pi� ani pyta� go o cokolwiek, bo m�ody pu�kownik jecha� chmurny jak noc. I gryz� si� strasznie, �e tych ludzi musia� pobi�, obok kt�rych rad by w szeregu jak najpr�dzej sta�. Lecz gdyby nawet podda� si� i pozwoli� odprowadzi� do pana Wo�odyjowskiego, co by pomy�la� pan Wo�odyjowski, gdyby si� dowiedzia�, �e schwytano go przebieraj�cego si� pod zmienion� postaci� ku Szwedom i z glejtami do szwedzkich komendant�w.</p><p>�Stare grzechy mnie �cigaj� i prze�laduj�... � m�wi� sobie Kmicic. � Uciekn� jak najdalej, a Ty, Bo�e, mnie prowad�...�</p><p>I pocz�� si� modli� �arliwie i op�dza� sumieniu, kt�re powtarza�o mu:</p><p>�Zn�w trupy za tob�, i nie szwedzkie...�</p><p>�Bo�e, b�d� mi�o�ciw!... � odpowiada� Kmicic � jad� do pana mego, tam mi si� s�u�ba rozpocznie...�</p></section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Rz�dzian nie mia� zamiaru zostawa� na noc w �Pokrzyku�, bo z W�soszy do Szczuczyna by�o niedaleko � pragn�� wi�c tylko da� wytchnienie koniom, zw�aszcza tym, kt�re wozy �adowne ci�gn�y. Gdy wi�c Kmicic pozwoli� mu jecha� dalej, nie traci� Rz�dzian czasu i w godzin� p�niej wje�d�a� ju� do Szczuczyna p�n� noc� i opowiedziawszy si� stra�om, roztasowa� si� w rynku, bo domy by�y przez �o�nierzy pozajmowane, kt�rzy i tak nie wszyscy mogli si� pomie�ci�. �w Szczuczyn uchodzi� za miasto, ale nim nie by� rzeczywi�cie, nie mia� albowiem jeszcze ani wa��w, ani ratusza, ani s�d�w, ani kolegium pijarskiego, kt�re dopiero za czas�w kr�la Jana III powsta�o, a dom�w szczup�o i wi�cej cha�up ni� dom�w, kt�re dlatego tylko miastem si� zwa�y, �e w kwadrat by�y pobudowane, tworz�c rynek, niewiele zreszt� mniej b�otnisty od stawu, nad kt�rym mie�cina le�a�a.</p><p>Przespawszy si� pod ciep�� wilczur�, doczeka� Rz�dzian ranka i zaraz uda� si� do pana Wo�odyjowskiego, kt�ry, nie widziawszy go od wiek�w, przyj�� rado�nie i zaraz poprowadzi� do kwatery pan�w Skrzetuskich i pana Zag�oby. Rozp�aka� si� a� Rz�dzian na widok dawnego pana, kt�remu tyle lat s�u��c wiernie, tyle przyg�d razem z nim przeby� i fortuny si� w ko�cu dorobi�. Nie wstydz�c si� wi�c dawnej s�u�by, pocz�� po r�kach pana Jana ca�owa� i powtarza� z rozrzewnieniem:</p><p>� M�j jegomo��... m�j jegomo��... W jakich to czasach my si� zn�w spotykamy!...</p><p>J�li tedy razem wszyscy na czasy narzeka� � wreszcie pan Zag�oba rzek�:</p><p>� Ale ty, Rz�dzian, zawsze u fortuny za pazuch� siedzisz i jako widz�, na pana wyszed�e�. Pami�tasz, azalim ci nie prorokowa�, �e je�eli ci� nie powiesz�, to b�dzie z ciebie pociecha!... C� si� teraz z tob� dzieje?</p><p>� M�j jegomo��, za co mnie mieli wiesza�, kiedy ja ani przeciw Bogu, ani przeciw prawu nic nie uczyni�. S�u�y�em wiernie, a je�elim kogo zdradzi�, to chyba nieprzyjaci�, co sobie jeszcze za zas�ug� poczytuj�. A �em tu i owdzie jakiego hultaja fortelem star�, jako to z rebelizant�w albo on� czarownic� � pami�ta jegomo��? � to te� nie grzech, a cho�by by� grzech, to jegomo�cin, nie m�j, bom ja si� w�a�nie od jegomo�ci fortel�w wyuczy�.</p><p>� O, nie mo�e by�!... Patrzajcie go! � rzek� pan Zag�oba. � Je�eli chcesz, bym ja za twoje grzechy po �mierci wy�, to mi za �ycia fructa ich oddaj. Sam�e u�ywasz onych wszystkich bogactw, kt�re� mi�dzy Kozakami zebra�, i samego� za to w piekle na skwarki przetopi�!</p><p>� B�g �askaw, m�j jegomo��, chocia� to jest nieprawda, �ebym sam u�ywa�, bo ja naprz�d z�ych s�siad�w ze szcz�tem sprocesowa�em i rodzicieli opatrzy�em, kt�rzy teraz spokojnie w Rz�dzianach siedz�, �adnej dyferencji ju� nie maj�c, bo Jaworscy z torbami poszli, a ja si� opodal dorabiam, jak mog�.</p><p>� To nie mieszkasz ju� w Rz�dzianach? � pyta� pan Jan Skrzetuski.</p><p>� W Rz�dzianach rodziciele po dawnemu �ywi�, a ja mieszkam w W�soszy i nie mog� si� skar�y�, bo B�g mi b�ogos�awi�. Ale jakem us�ysza�, �e waszmo�ciowie w Szczuczynie jeste�cie, ju�em nie m�g� dosiedzie�, bom sobie pomy�la�: wida� czas si� znowu ruszy�! Ma by� wojna, to niech b�dzie!</p><p>� Przyznaj�e si� � rzek� Zag�oba � �e ci� Szwedzi z W�soszy wystraszyli...</p><p>� Szwed�w jeszcze w ziemi widzkiej nie masz, chyba podjazdki ma�e zachodz�, i to ostro�nie, bo ch�opstwo na nich okrutnie zawzi�te.</p><p>� To mi dobr� nowin� przynosisz � rzek� Wo�odyjowski � gdy� ja wczoraj umy�lnie podjazd wys�a�em, aby j�zyka o Szwedach zasi�gn��, bom nie wiedzia�, czy mo�na bezpiecznie w Szczuczynie popasa�. Pewnie ci� ten podjazd tu przyprowadzi�?</p><p>� Ten podjazd? Mnie? To ja jego przyprowadzi�, a raczej przywi�z�, bo tam i jednego cz�owieka mi�dzy tymi lud�mi nie masz, kt�ry by o w�asnej mocy na koniu m�g� usiedzie�!</p><p>� Jak�e to?... Co za� prawisz?... C� si� sta�o? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Bo ich okrutnie pobito � obja�ni� Rz�dzian.</p><p>� Kto ich pobi�?</p><p>� Pan Kmicic.</p><p>Panowie Skrzetuscy i Zag�oba a� porwali si� z �aw, pytaj�c jeden przez drugiego:</p><p>� Pan Kmicic? A co by on tu robi�?... Czyliby sam ksi��� hetman ju� tu przyci�gn��? Nu�e! Powiadaj wraz, co si� sta�o?</p><p>Lecz pan Wo�odyjowski wypad� tymczasem z izby, chc�c wida� naocznie sprawdzi� rozmiary kl�ski i ludzi obejrze�; wi�c Rz�dzian rzek�:</p><p>� A po co mam opowiada�, lepiej poczeka�, a� pan Wo�odyjowski wr�ci, bo to najwi�cej jego sprawa, a szkoda g�by dwa razy jedno powtarza�.</p><p>� Widzia��e� Kmicica na w�asne oczy? � pyta� pan Zag�oba.</p><p>� Jako jegomo�ci widz�.</p><p>� I gada�e� z nim?</p><p>� Jak�em nie mia� gada�, kiedy my si� w �Pokrzyku�, niedaleko st�d, zjechali, ja koniom wypoczywa�em, a on na nocleg sta�. Ma�o godzin� gadali�my, bo nie by�o co innego robi�. Ja narzeka�em na Szwed�w, a on te� narzeka�...</p><p>� Na Szwed�w? On tak�e narzeka�? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Jak na diab��w, cho� mi�dzy nich jecha�.</p><p>� Si�a by�o wojska z nim?</p><p>� �adnego z nim wojska nie by�o, ino czeladzi kilku, prawda, �e zbrojnych i z takimi mordami, �e ju� chyba i ci, kt�rzy �wi�tych m�odziank�w za Herodowym ordynansem wycinali, sro�szych i szpetniejszych nie mieli. Powiada� mi si� chodaczkowym szlachcicem i m�wi�, �e z ko�mi na jarmarki jedzie. Ale cho� koni mieli kilkana�cie w tabunku, przecie mi si� to nie wyda�o, bo to i osoba inna, i fantazja nie taka jak u koniuch�w, i pier�cie� zacny na r�ku widzia�em... Ten w�a�nie.</p><p>Tu b�ysn�� Rz�dzian przed oczy s�uchaczom kosztownym kamieniem, a pan Zag�oba uderzy� si� po pole i zakrzykn��:</p><p>� Ju� go od niego wycygani�! Po tym jednym pozna�bym ci�, Rz�dzian, na ko�cu �wiata!</p><p>� Z przeproszeniem jegomo�ci, nie cygani�em, bom te� szlachcic do r�wno�ci si� z ka�dym poczuwaj�cy, nie Cygan, chocia� dzier�awami chodz�, p�ki B�g nie da osi��� na swoim. A ten pier�cie� da� mi pan Kmicic na znak, �e to, co m�wi�, to prawda, a ja zaraz waszmo�ciom s�owa jego wiernie powt�rz�, bo widzi mi si�, �e tu o sk�ry nasze chodzi.</p><p>� Jak to? � pyta� Zag�oba.</p><p>Wtem wszed� pan Wo�odyjowski, ca�y wzburzony i od gniewu blady, czapk� o st� rzuci� i zawo�a�:</p><p>� To przechodzi imaginacj�! Trzech ludzi zabitych, J�zwa Butrym usieczony, ledwie tchnie!</p><p>� J�zwa Butrym?... To� to cz�owiek nied�wiedziej si�y! � rzek� zdumiony Zag�oba.</p><p>� Jego w moich oczach sam pan Kmicic rozci�gn�� � wtr�ci� Rz�dzian.</p><p>� A do�� mi tego pana Kmicica! � m�wi� w uniesieniu Wo�odyjowski � gdzie si� tylko ten cz�owiek poka�e, trupy za sob� jak m�r zostawuje. Do�� tego! Kwit za kwit, gard�o za gard�o... Ale teraz nowy rachunek... Ludzi mi napsu�, dobrych pacho�k�w napad�... To mu si� do pierwszego widzenia zakarbuje...</p><p>� Ju�ci, co prawda to nie on ich napad�, tylko oni jego, bo on w najciemniejszy k�t si� zaszy�, aby go nie poznali � rzek� Rz�dzian.</p><p>� A ty, zamiast co� mia� moim pomaga�, to jeszcze za nim �wiadczysz! � rzek� z gniewem pan Wo�odyjowski.</p><p>� Ja po sprawiedliwo�ci... A co do pomocy, chcieli moi pomaga�, jeno niezr�cznie im by�o, bo w tumulcie nie wiedzieli, kogo bi�, kogo oszcz�dzi�, i samym si� przez to dosta�o. �em z dusz� i �ubami uszed�, to jeno przez pana Kmicica wyrozumia�o��, bo pos�uchajcie, waszmo�ciowie, jak co si� przytrafi�o.</p><p>Tu Rz�dzian pocz�� opisywa� szczeg�owo bitk� w �Pokrzyku�, niczego nie opu�ci�, a gdy wreszcie powiedzia� i to, co mu Kmicic powiedzie� rozkaza�, zdumieli si� okrutnie towarzysze.</p><p>� On�e sam to m�wi�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Sam � odrzek� Rz�dzian. � �Ja (powiada) panu Wo�odyjowskiemu ani konfederatom nie wr�g, cho� inaczej my�l�. P�niej to si� poka�e, a tymczasem niech si� kupy, na mi�y B�g, trzymaj�, bo ich wojewoda wile�ski jako raki ze saka wybierze.�</p><p>� I powiedzia�, �e wojewoda ju� w pochodzie? � pyta� Jan Skrzetuski.</p><p>� M�wi� jeno, �e tylko na posi�ki szwedzkie czeka i �e zaraz na Podlasie ruszy.</p><p>� Co wa�panowie o tym wszystkim my�licie? � pyta� Wo�odyjowski, spogl�daj�c na towarzysz�w.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz! � odpowiedzia� Zag�oba. � Albo ten cz�owiek Radziwi��a zdradza, albo nam jak�� zasadzk� gotuje. Ale jak�? Radzi si� kupy trzyma�, co mo�e za szkoda st�d dla nas wynikn��?</p><p>� �e g�odem zniszczejem � odrzek� Wo�odyjowski. � W�a�nie mam wiadomo��, �e i �eromski, i Kotowski, i Lipnicki maj� rozdzieli� chor�gwie po kilkadziesi�t koni i po ca�ym wojew�dztwie roz�o�y�, bo w kupie nie mog� si� wy�ywi�.</p><p>� A je�li Radziwi�� istotnie nadejdzie? � pyta� Stanis�aw Skrzetuski � to kto mu si� w�wczas oprze?</p><p>Nikt nie umia� odpowiedzie� na to pytanie, bo rzeczywi�cie by�o jasnym jak s�o�ce, �e gdyby hetman wielki litewski nadci�gn�� i zasta� si�y konfederackie rozproszone, tedyby poznosi� je z najwi�ksz� �atwo�ci�.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz! � powt�rzy� Zag�oba.</p><p>I po chwili milczenia m�wi� dalej:</p><p>� Wszelako Kmicic okaza� ju�, �e nam szczerze �yczliwy. Pomy�la�bym, �e mo�e Radziwi��a porzuci�... Ale w takim razie nie przemyka�by si� w przebraniu, i to dok�d? � do Szwed�w?</p><p>Tu zwr�ci� si� do Rz�dziana:</p><p>� Wszak�e ci m�wi�, �e na Warszaw� jedzie?</p><p>� Tak jest! � rzek� Rz�dzian.</p><p>� No, to tam ju� moc szwedzka.</p><p>� Ba! Ju� o tej godzinie musia� Szwed�w napotka�, je�eli ca�� noc jecha� � odpowiedzia� Rz�dzian.</p><p>� Widzieli�cie kiedy takiego cz�owieka? � pyta� Zag�oba, pogl�daj�c na towarzysz�w.</p><p>� �e w nim jest z�o z dobrym pomi�szane jak plewy z ziarnem, to pewna � rzek� Jan Skrzetuski � ale �eby w tej radzie, jak� nam teraz daje, by�a jakowa zdrada, temu wprost neguj�. Nie wiem, dok�d jedzie, dlaczego si� w przebraniu przemyka, i pr�no bym g�ow� nad tym �ama�, bo to jakowa� tajemnica... Ale radzi dobrze, ostrzega szczerze, na to przysi�gn�, jak r�wnie� i na to, �e jedyny to dla nas ratunek tej rady us�ucha�. Kto wie, czy mu zn�w zdrowia i �ycia nie zawdzi�czamy.</p><p>� Dla Boga! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski � jak�e Radziwi�� ma tu przyj��, kiedy mu na drodze stoj� Zo�tare�kowi i piechota Chowa�skiego. Co innego my! Jedna chor�giew si� prze�li�nie, a i to w Pilwiszkach musieli�my sobie szablami drog� otwiera�. Co innego Kmicic, kt�ry w kilku ludzi si� przemyka�, ale ksi��� hetman jak przejdzie z ca�ym wojskiem? Chyba tamtych wprz�d zniesie...</p><p>Jeszcze nie sko�czy� m�wi� pan Wo�odyjowski, gdy drzwi si� otworzy�y i wszed� pacho�ek s�u�bowy.</p><p>� Pos�aniec z listem do pana pu�kownika � rzek�.</p><p>� Dawaj go sam! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Pacho�ek wyszed� i po chwili wr�ci� z listem. Pan Micha� pr�dko z�ama� piecz�� i pocz�� czyta�:</p><p>�Czegom wczoraj nie dopowiedzia� dzier�awcy z W�soszy, to dzi� dopisuj�. Hetman i sam wojska ma na was dosy�, ale umy�lnie na posi�ki szwedzkie czeka, aby pod powag� kr�la szwedzkiego na was i��. Bo gdyby go Septentrionowie w�wczas zaczepili, tedyby musieli i na Szwed�w uderzy�, a to by znaczy�o wojn� z kr�lem szwedzkim. Czego oni nie b�d� �mieli uczyni�, nie maj�c rozkaz�w, bo si� Szweda boj� i odpowiedzialno�ci za rozpocz�cie wojny na si� nie wezm�. Poznali si� ju� na tym, �e Radziwi�� wsz�dy umy�lnie Szwed�w im chce nadstawia�; niechby cho� jednego ustrzelili albo usiekli, zaraz by wojna by�a. Sami teraz Septentrionowie nie wiedz�, co czyni�, gdy Litwa Szwedom poddana; stoj� wi�c w miejscu, czekaj�c jeno, co b�dzie, i dalej nie wojuj�c. Dla tych przyczyn i Radziwi��a nie powstrzymaj� ani mu wstr�tu nie uczyni�, kt�ry prosto na was p�jdzie i b�dzie po kolei znosi�, je�eli si� w kup� nie zbierzecie. Na Boga! uczy�cie to i pilno wojewod� witebskiego do si� zapraszajcie, bo i jemu teraz do was przez Septentrion�w �atwiej, dop�ki jako og�upieli stoj�. Chcia�em was przestrzec pod innym nazwiskiem, by�cie �atwiej uwierzyli, ale �e si� ju� wyda�o, od kogo wiadomo��, tedy swoje podpisuj�. Zguba, je�li nie uwierzycie, bo i ja ju� nie ten, co by�em, a da B�g ca�kiem inaczej jeszcze o mnie us�yszycie. � Kmicic.�</p><p>� Chcia�e� wiedzie�, jak Radziwi�� przyjdzie do nas, ot, masz odpowied�! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Prawda jest... Dobre racje daje! � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Co to, dobre? �wi�te racje! � zawo�a� Zag�oba. � Tu nie mo�e by� w�tpliwo�ci. Jam si� pierwszy na tym cz�owieku pozna� i cho� nie ma przekle�stwa, kt�rego by nad jego g�ow� nie miotano, ja wam powiadam, �e jeszcze go b�dziem b�ogos�awi�. U mnie do�� na cz�eka spojrze�, �eby wiedzie�, co wart. A pami�tacie, jako mi do serca przypad� w Kiejdanach? Sam on te� nas kocha, jako ludzi rycerskich, a gdy moje nazwisko pierwszy raz us�ysza�, to mnie ma�o nie udusi� z admiracji i przeze mnie wszystkich was ocali�.</p><p>� Jegomo�� to si� nic nie zmieni� � zauwa�y� Rz�dzian � czeg� by to pan Kmicic mia� wi�cej jegomo�ci od mego pana albo od pana Wo�odyjowskiego admirowa�?</p><p>� G�upi�! � odpowiedzia� Zag�oba. � Na tobie od razu si� pozna�, i je�eli ci� zowie dzier�awc�, nie kpem z W�soszy, to jeno przez polityk�!</p><p>� To mo�e i jegomo�ci przez polityk� admirowa�? � odpar� Rz�dzian.</p><p>� Obacz, jak chleb bodzie; o�e� si�, panie dzier�awco, a b�dziesz jeszcze lepiej b�d�.... Ja w tym!</p><p>� Wszystko to dobre � rzek� Wo�odyjowski � ale je�li on tak szczerze nam �yczy, to czemu sam do nas nie przyjecha�, zamiast si� jako wilk ko�o nas przemyka� i ludzi nam k�sa�?</p><p>� Nie twoja g�owa, panie Michale � odpowiedzia� Zag�oba.� Co my uradzimy, to ty r�b, a �le na tym nie wyjdziesz. �eby tw�j dowcip wart by� twojej szabli, to by� ju� hetmanem wielkim na miejscu pana Rewery Potockiego by�. A po co Kmicic mia� tu przyje�d�a�?... Czy nie po to, �eby� mu tak samo nie wierzy�, jak pismu jego nie wierzysz, z czego by zaraz i do wielkiej k��tni doj�� mog�o, bo to zadzier�ysty kawaler? A dajmy, �eby� ty uwierzy�, to co by rzekli inni pu�kownicy, jako Kotowski, �eromski albo Lipnicki?... Co by rzekli twoi ludzie lauda�scy? Czyby go nie usiekli, gdyby� tylko g�ow� odwr�ci�?</p><p>� Ojciec ma racj� � rzek� Jan Skrzetuski � on tu nie m�g� przyjecha�.</p><p>� To czego do Szwed�w jedzie? � powt�rzy� uparty pan Micha�.</p><p>� Diabe� go wie, czy do Szwed�w, diabe� wie, co w t� szalon� pa�k� mog�o strzeli�! Nic nam do tego, my oto z ostrze�enia korzystajmy, je�eli g�owy chcemy unie��.</p><p>� Tu nie ma si� co i namy�la� � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Trzeba co pr�dzej zawiadomi� Kotowskiego, �eromskiego, Lipnickiego i tego drugiego Kmicica � m�wi� Jan Skrzetuski. � Wy�lij do nich, Michale, co pr�dzej wie�ci, ale nie pisz im, kto ostrzega, bo z pewno�ci� by nie uwierzyli.</p><p>� My jedni b�dziemy wiedzieli, czyja zas�uga, i w swoim czasie nie omieszkamy jej promulgowa�! � zakrzykn�� Zag�oba. � Dalej, �ywo, Michale!</p><p>� A sami pod Bia�ystok ruszymy, wszystkim tam zb�r naznaczywszy. Da�by B�g wojewod� witebskiego jak najpr�dzej! � rzek� Jan.</p><p>� Z Bia�egostoku trzeba b�dzie do niego deputat�w od wojska wys�a�. Da B�g, staniemy do oczu panu hetmanowi litewskiemu � m�wi� Zag�oba � w r�wnej albo i lepszej sile. Nam si� na niego nie porywa�, ale pan wojewoda witebski to co innego. A zacny� to pan! a cnotliwy! Nie masz takiego drugiego w Rzeczypospolitej!</p><p>� Jegomo�� znasz pana Sapieh�? � pyta� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Czy znam? Zna�em go pacho�kiem, nie wi�kszym od mojej szabli. Ale ju� by� jako anio�.</p><p>� To� on teraz nie tylko maj�tno�ci, nie tylko srebra i klejnoty, ale pono� i skuwki na rz�dzikach na pieni�dze przetopi�, byle jak najwi�cej wojska przeciw nieprzyjacio�om ojczyzny zaci�gn�� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Dzi�ki Bogu, �e cho� taki jeden jest � odrzek� Stanis�aw � bo pami�tacie, jake�my to i Radziwi��owi ufali?</p><p>� Blu�nisz wa��! � krzykn�� Zag�oba. � Wojewoda witebski! ba! ba! Niech �yje wojewoda witebski!... A ty, Michale, do ekspedycji! �ywo do ekspedycji! Niech�e tu piskorze w tym b�ocie szczuczy�skim zostaj�, a my p�jdziemy do Bia�egostoku, gdzie mo�e i innych ryb dostaniem... Cha�y te� tam bardzo przednie �ydzi na szabas wypiekaj�. No! przynajmniej wojna si� rozpocznie. Bo mi ju� t�skno... A kiedy Radziwi��em przetr�cim, to si� i do Szwed�w we�miem. Pokazali�my im ju�, co umiemy!... Do ekspedycji, Michale, bo <emphasis>periculum in mora</emphasis>.</p><p>� A ja p�jd� podnie�� na nogi chor�giew! � rzek� pan Jan.</p><p>I w godzin� p�niej kilkunastu pos�a�c�w wylatywa�o, co ko� wyskoczy, ku Podlasiowi, a za nimi wkr�tce ruszy�a ca�a chor�giew lauda�ska. Starszyzna jecha�a na przedzie, naradzaj�c si� i dyskutuj�c, a �o�nierzy prowadzi� pan Roch Kowalski, namiestnik. Szli na Osowiec i Goni�dz, prostuj�c sobie drog� ku Bia�emustokowi, gdzie si� innych konfederackich chor�gwi spodziewali.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Listy pana Wo�odyjowskiego donosz�ce o pochodzie Radziwi��a znalaz�y pos�uch u wszystkich pu�kownik�w rozproszonych po ca�ym wojew�dztwie podlaskim. Niekt�rzy ju� byli porozdzielali chor�gwie na mniejsze oddzia�y, aby tym �atwiej przezimowa�, inni pozwolili rozjecha� si� towarzystwu po domach prywatnych, tak �e pod znakami zaledwie po kilkunastu towarzysz�w i po kilkudziesi�ciu pocztowych zosta�o. Pu�kownicy pozwolili na to po cz�ci z obawy przed g�odem, a po cz�ci dla trudno�ci utrzymania w nale�ytej dyscyplinie chor�gwi, kt�re raz wypowiedziawszy w�a�ciwej w�adzy pos�usze�stwo, sk�onne teraz by�y do opozycji i wzgl�dem swych przyw�dc�w z lada powodu. Gdyby by� znalaz� si� dow�dca nale�ytej powagi i od razu poprowadzi� je do boju przeciw kt�remukolwiek z dw�ch nieprzyjaci� albo nawet przeciw Radziwi��owi, karno�� pozosta�aby zapewne niewzruszon�; ale zepsu�a si� w pr�nowaniu na Podlasiu, gdzie czas schodzi� na ostrzeliwaniu jeno radziwi��owskich zameczk�w, na rabunku d�br ksi�cia wojewody i na paktowaniu z ksi�ciem Bogus�awem. W tych warunkach �o�nierz przyucza� si� tylko do swawoli i uciskania spokojnych mieszka�c�w wojew�dztwa. Niekt�rzy �o�nierze, zw�aszcza pocztowi i czelad�, zbieg�szy spod chor�gwi, potworzyli kupy swawolne i trudnili si� rozbojem na go�ci�cach. I tak owe wojsko, kt�re nie po��czywszy si� z �adnym nieprzyjacielem, by�o jedyn� nadziej� kr�la i patriot�w, marnia�o z dniem ka�dym. Podzia� chor�gwi na drobne oddzia�y dope�ni� rozprz�enia. Prawda, �e w kupie trudno by�o si� wy�ywi�, ale jednak mo�e i umy�lnie przesadzano obawy g�odu, bo przecie by�a to jesie�, a zbiory uda�y si� szcz�liwie � zw�aszcza �e �aden nieprzyjaciel nie zniszczy� poprzednio ogniem i mieczem wojew�dztwa. Zniszczy�y je poniek�d w�a�nie rabunki konfederackich �o�nierzy, tak jak samych �o�nierzy zniszczy�a bezczynno��.</p><p>Albowiem rzeczy tak si� z�o�y�y dziwnie, i� nieprzyjaciel zostawi� w spokoju te chor�gwie. Szwedzi, zalewaj�c kraj od zachodu i ci�gn�c na po�udnie, nie doszli jeszcze do tego k�ta, jaki mi�dzy wojew�dztwem mazowieckim a Litw� tworzy�o Podlasie � z drugiej za� strony zast�py Chowa�skiego, Trubeckiego i Srebrnego sta�y w pozajmowanych przez si� okolicach bezczynnie, wahaj�c si�, a raczej same nie wiedz�c, co pocz��. Na Rusi Buturlin z Chmielnickim rozpuszczali po dawnemu zagony i w�a�nie w tych czasach porazili pod Gr�dkiem gar�� wojska, kt�rej przywodzi� hetman wielki koronny, pan Potocki. Ale Litwa by�a pod protektoratem szwedzkim. Pustoszy� i zajmowa� j� dalej znaczy�o to samo, jak s�usznie zauwa�y� w li�cie swym Kmicic, co wypowiada� wojn� straszliwym i wzbudzaj�cym powszechn� w �wiecie trwog� Szwedom. �By�a tedy chwila folgi od Septentrion�w� � i niekt�rzy do�wiadczeni ludzie przepowiadali nawet, �e wkr�tce zwr�c� si� oni, jako sprzymierze�cy Jana Kazimierza i Rzeczypospolitej, przeciw kr�lowi szwedzkiemu, kt�rego pot�ga, gdyby panem ca�ej Rzeczypospolitej zosta�, nie mia�aby r�wnej w Europie.</p><p>Nie zaczepia� tedy Chowa�ski ni Podlasia, ni skonfederowanych chor�gwi; a one wzajem, pozbawione wodza, rozproszone, nie zaczepia�y i nie by�y w sile zaczepi� kogokolwiek lub przedsi�wzi�� co� wa�niejszego nad rabunek d�br radziwi��owskich. Natomiast marnia�y. Jednak�e listy pana Wo�odyjowskiego o gro��cym pochodzie Radziwi��a rozbudzi�y pu�kownik�w z u�pienia i bezczynno�ci. Pocz�to ogarnia� chor�gwie, rozpisywa� awizy wzywaj�ce rozproszonych �o�nierzy pod znaki i gro��ce karami tym, kt�rzy by si� nie stawili. Pierwszy �eromski, najpowa�niejszy mi�dzy pu�kownikami i kt�rego chor�giew w najlepszym by�a stanie, ruszy� nie omieszkuj�c pod Bia�ystok; za nim przyby� w tygodniu Jakub Kmicic, prawda, �e tylko w sto dwadzie�cia ludzi � po czym zacz�li si� �ci�ga� �o�nierze Kotowskiego i Lipnickiego, to pojedynczo, to gromadkami; sz�a tak�e na ochotnika i drobna szlachta z okolicznych za�ciank�w, jako Zi�cinkowie, �widerscy, Jaworscy, Rz�dzianowie, Mazowieccy; przybywali wolentariusze nawet z wojew�dztwa lubelskiego, jako Karwowscy i Turowie, od czasu do czasu przybywa� i zamo�niejszy szlachcic z jakim takim pocztem s�ug dobrze zbrojnych. Wys�ano deputat�w od chor�gwi do egzakcyj, kt�rzy pieni�dze i �ywno�� za kwitami mieli wybiera� � s�owem, ruch zapanowa� wsz�dy, zawrza�y przygotowania wojenne i gdy pan Wo�odyjowski ze sw� lauda�sk� chor�gwi� nadci�gn��, sta�o ju� kilka tysi�cy ludzi pod broni�, kt�rym tylko przyw�dcy brakowa�o.</p><p>Wszystko to by�o i do�� bez�adne, i do�� niesforne, ale ani tak bez�adne, ani tak niesforne, jak owa szlachta wielkopolska, kt�ra przed kilku miesi�cami mia�a pod Uj�ciem Szwedom przeprawy broni�; albowiem owi Podlasianie, Lublinianie i Litwa byli to ludzie z wojn� obyci, i nie by�o nawet mi�dzy tymi ochotnikami ani jednego, pr�cz wyrostk�w, kt�ry by prochu nie w�cha� i z �tabakiery Gradywa nie za�ywa��. Ka�dy w swoim �yciu czyni� to przeciw Kozakom, to przeciw Turkom, to przeciw Tatarom; byli tacy, kt�rzy jeszcze szwedzkie wojny pami�tali. Nad wszystkimi za� g�rowa� do�wiadczeniem wojennym i wymow� pan Zag�oba i rad si� znalaz� w tym zbiegowisku �o�nierskim, w kt�rym o suchym gardle nie radzono.</p><p>Gasi� wi�c powag� najpowa�niejszych pu�kownik�w. Lauda�scy ludzie opowiadali, �e gdyby nie on, tedyby Wo�odyjowski, Skrzetuscy, Mirski i Oskierko zgin�li z r�k radziwi��owskich, bo ju� ich na stracenie do Bir� wieziono. On sam zas�ug swych nie ukrywa� i sprawiedliwo�� sobie zupe�n� oddawa�, aby wszyscy wiedzieli, kogo maj� przed sob�.</p><p>� Nie lubi� si� chwali� � m�wi� � ani gada� o tym, czego nie by�o, bo u mnie prawda grunt, co mo�e i m�j siostrzan po�wiadczy�.</p><p>Tu zwraca� si� do pana Rocha Kowalskiego, kt�ry wyst�powa� w�wczas zza plec�w pana Zag�oby i m�wi� dobitnym, stentorowym g�osem:</p><p>� Wuj... nie... ��e!...</p><p>I sapi�c, toczy� oczyma po obecnych, jakby szukaj�c zuchwalca, kt�ry by mu �mia� zaprzeczy�.</p><p>Ale nikt nigdy nie przeczy�, wi�c pan Zag�oba poczyna� opowiada� o swych dawnych przewagach: jako jeszcze za �ycia pana Koniecpolskiego przyczyni� si� dwukrotnie do zwyci�stwa nad Gustawem Adolfem, jak potem Chmielnickiego splantowa�, co pod Zbara�em dokazywa�, jako ksi��� Jeremi na jego radach we wszystkim polega� i jako mu prowadzenie wycieczek powierza�...</p><p>� A po ka�dej wycieczce � m�wi� � gdy�my na pi�� albo na dziesi�� tysi�cy hultajstwa napsuli, to Chmielnicki a� �bem z desperacji w �cian� tryka� i powtarza�: �Nikt inny tego nie uczyni�, tylko ten diabe� Zag�oba!�, a kiedy ju� do pakt�w zborowskich przysz�o, to chan sam jako dziwo mnie ogl�da� i o konterfekt uprasza�, bo chcia� go su�tanowi w prezencie pos�a�.</p><p>� Takich nam dzi� trzeba wi�cej ni� kiedy! � powtarzali s�uchacze.</p><p>A gdy wielu i bez tego o nadzwyczajnych czynach pana Zag�oby s�ysza�o, o kt�rych wie�ci po ca�ej Rzeczypospolitej chodzi�y, gdy i �wie�e wypadki w Kiejdanach, jako to: uwolnienie pu�kownik�w i bitwa klewa�ska ze Szwedami, potwierdza�y dawn� opini� m�a, s�awa jego ros�a coraz bardziej, i chodzi� w niej pan Zag�oba jak w s�o�cu, wszystkim na oczach, nad innych promienisty i jasny.</p><p>� Gdyby takich tysi�c by�o w Rzeczypospolitej, nie przysz�oby do tego, co si� zdarzy�o! � powtarzano w obozie.</p><p>� Dzi�kujmy Bogu, �e cho� jednego mamy mi�dzy sob�!</p><p>� On�e pierwszy Radziwi��a zdrajc� zakrzykn��.</p><p>� I zacnych ludzi z jego r�k wyrwa�, i po drodze Szwed�w pod Klewanami tak porazi�, �e i �wiadek kl�ski nie uszed�.</p><p>� Pierwsze zwyci�stwo on odni�s�!</p><p>� Da B�g i nieostatnie!</p><p>Pu�kownicy, jako �eromski, Kotowski, Jakub Kmicic i Lipnicki, patrzyli tak�e na Zag�ob� z wielkim szacunkiem. Wydzierano go sobie z r�k do r�k i zasi�gano jego rady we wszystkim, podziwiaj�c roztropno��, prawie m�stwu wyr�wnywaj�c�.</p><p>A w�a�nie radzono teraz nad wa�n� spraw�. Wys�ano wprawdzie deputat�w do wojewody witebskiego, by przyje�d�a� obj�� dow�dztwo, ale poniewa� nikt dobrze nie wiedzia�, gdzie w tej chwili pan wojewoda si� znajduje, deputaci wi�c pojechali i jakby w wod� wpadli. By�y wie�ci, �e ich Zo�tare�kowe podjazdy ogarn�y, kt�re zapuszcza�y si� pod Wo�kowysk, rabuj�c na w�asn� r�k�.</p><p>Postanowili tedy pu�kownicy pod Bia�ymstokiem obra� tymczasowo regimentarza, kt�ry by a� do przyjazdu pana Sapiehy rz�d nad wszystkimi sprawowa�. Nie potrzeba m�wi�, �e z wyj�tkiem pana Wo�odyjowskiego, ka�dy pu�kownik o sobie my�la�.</p><p>Rozpocz�y si� zabiegi i kaptowania. Wojsko o�wiadczy�o, �e chce mie� udzia� w wyborach, i to nie przez deputat�w, ale w kole generalnym, kt�re wnet w tym celu z�o�ono.</p><p>Wo�odyjowski, po naradzie ze swymi towarzyszami, poleca� mocno pana �eromskiego, kt�ry by� cz�owiek cnotliwy, powa�ny, a przy tym imponowa� wojsku sam� urod� i senatorsk� brod� w pas. �o�nierz przy tym by� bieg�y i do�wiadczony. Sam przez wdzi�czno�� poleca� pana Wo�odyjowskiego, ale Kotowski, Lipnicki i Jakub Kmicic opierali si� temu, twierdz�c, �e nie mo�na najm�odszego wiekiem wybiera�, bo regimentarz musi i przed obywatelstwem najwi�ksz� reprezentowa� powag�.</p><p>� A kt� tu najstarszy? � zapyta�y liczne g�osy.</p><p>� Wuj najstarszy! � zakrzykn�� nagle pan Roch Kowalski tak gromkim g�osem, �e a� wszyscy zwr�cili g�owy w jego stron�.</p><p>� Szkoda tylko, �e chor�gwi nie ma � rzek� Jachowicz, namiestnik �eromskiego.</p><p>Lecz inni pocz�li wo�a�:</p><p>� To i co z tego?! Czy to nam niewola pu�kownika koniecznie obiera�?... Zali to nie w mocy naszej? Zali nie <emphasis>in liberis sufragiis</emphasis>? To� kr�lem wolno ka�dego szlachcica obra�, nie dopiero regimentarzem...</p><p>Wtem pan Lipnicki, jako niech�tny by� dla �eromskiego i nie chcia�, wszelkimi sposobami, jego wyboru dopu�ci�, zabra� g�os:</p><p>� Jako �ywo! wolno waszmo�ciom g�osowa�, jak si� podoba! A nie obierzecie pu�kownika, to si� i lepiej stanie, bo nie b�dzie nikomu krzywdy ani inwidii.</p><p>Wtedy powsta� ha�as straszliwy. Liczne g�osy wo�a�y: �Do wot�w! do wot�w!� � inni za�: �Kto tu od pana Zag�oby s�awniejszy? Kto wi�kszy rycerz? Kto �o�nierz do�wiadcze�szy? Pana Zag�ob� prosimy... Niech �yje pan Zag�oba! Niech �yje regimentarz!�</p><p>� Niech �yje! niech �yje! � wrzeszcza�o coraz wi�cej gardzieli.</p><p>� Na szable opornych!... � krzyczeli znowu burzliwsi.</p><p>� Nie ma opornych! <emphasis>unanimitate!</emphasis> � odpowiada�y t�umy.</p><p>� Niech �yje! On Gustawa Adolfa porazi�! On Chmielnickiemu sad�a za sk�r� nala�!</p><p>� I pu�kownik�w samych ratowa�!</p><p>� I Szwed�w pod Klewanami porazi�!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> ! <emphasis>vivat</emphasis>! Zag�oba <emphasis>dux</emphasis>! <emphasis>Vivat! vivat!</emphasis></p><p>I t�umy pocz�y podrzuca� czapki, biega� po obozie i szuka� pana Zag�oby.</p><p>On za� zdumia� si� i zmiesza� w pierwszej chwili, bo o godno�� nie zabiega�, chcia� jej dla Skrzetuskiego i takiego obrotu rzeczy si� nie spodziewa�.</p><p>Tote� gdy kilkutysi�czny t�um pocz�� wykrzykiwa� jego nazwisko, tchu mu zabrak�o i zaczerwieni� si� jak burak.</p><p>Wtem opadli go towarzysze; ale w uniesieniu wszystko t�umaczyli sobie na dobre, bo widz�c jego zmieszanie, pocz�li wo�a�:</p><p>� Patrzcie! jako panna si� zap�oni�! Modestia m�stwu w nim r�wna! Niech �yje i niech nas do wiktorii prowadzi!</p><p>Tymczasem nadeszli i pu�kownicy, radzi nieradzi, winszuj�c godno�ci, a niekt�rzy mo�e i radzi byli, �e wsp�zawodnik�w min�a. Pan Wo�odyjowski tylko w�sikami co� rusza�, nie mniej od pana Zag�oby zdumiony, a Rz�dzian, otworzywszy oczy i usta, patrzy� z niedowierzaniem, ale ju� i z szacunkiem na pana Zag�ob�, kt�ry z wolna do siebie przychodzi�, a po chwili wzi�� si� w boki i g�ow� do g�ry zadar�, przyjmuj�c z odpowiedni� godno�ci powag� �yczenia.</p><p>Winszowa� pierwszy �eromski od pu�kownik�w, a potem od wojska przem�wi� bardzo wymownie towarzysz z chor�gwi Kotowskiego, pan �ymirski, cytuj�c maksymy r�nych m�drc�w.</p><p>Zag�oba s�ucha�, g�ow� kiwa�; wreszcie, gdy m�wca sko�czy�, pan regimentarz przem�wi� w nast�puj�ce s�owa:</p><p>� Mo�ci panowie! Cho�by kto w niezbrodzonym chcia� prawdziw� utopi� zas�ug� oceanie albo niebotycznymi przysypa� j� Karpatami, przecie ona, jakoby oleju przyrodzenie maj�c, na wierzch wyp�ynie, spod ziemi si� wydob�dzie, a�eby do oczu ludzkich powiedzie�: �Jam jest, kt�ra si� �wiat�a nie wzdragam, s�du nie l�kam, nagrody czekam.� Ale �e jako drogi kamie� w z�oto, tak cnota w modesti� powinna by� oprawiona, przeto pytam was, mo�ci panowie, stoj�c tu przed wami: Zalim si� ze swymi zas�ugami nie kry�? Zalim si� przed wami chwali�? Zalim o t� godno��, kt�r��cie mnie ozdobili, tentowa�? Wy�cie to sami zas�ug mych dopatrzyli, bom ja i teraz jeszcze je negowa� got�w i powiedzie� wam: s� tu lepsi ode mnie, jako pan �eromski, pan Kotowski, pan Lipnicki, pan Kmicic, pan Oskierko, pan Skrzetuski, pan Wo�odyjowski, tak wielcy kawalerowie, jakimi sama staro�ytno�� chlubi� by si� mog�a... Przecz mnie, a nie kt�rego z nich, obrali�cie wodzem? Jeszcze czas... Zdejmcie mi t� godno�� z bark�w, a zacniejszego w ten p�aszcz przyozd�bcie!</p><p>� Nie mo�e by�! nie mo�e by�! � zarycza�y setne i tysi�czne g�osy.</p><p>� Nie mo�e by�! � powt�rzyli pu�kownicy, uradowani z publicznej pochwa�y, a chc�cy zarazem przed wojskiem swoj� skromno�� okaza�.</p><p>� Widz� i ja, �e nie mo�e by� inaczej! � odrzek� Zag�oba � niech si� tedy wola waszmo�ci�w spe�ni. Dzi�kuj� z serca, panowie bracia, i tak tusz�, �e da B�g, nie zawiedziecie si� w tej ufno�ci, kt�r��cie we mnie po�o�yli. Jako wy przy mnie, tak i ja do gard�a sta� przy was przyrzekam, a czyli wiktori�, czyli zgub� <emphasis>fata</emphasis> nam niezbadane przynios�, sama �mier� nas nie roz��czy, bo i po �mierci s�aw� si� dzieli� b�dziem!</p><p>Okrutne uniesienie zapanowa�o w zebraniu. Jedni do szabel si� imali, drudzy �zy pocz�li roni�; panu Zag�obie pot kroplami osiad� na �ysinie, ale zapa� w nim wzrasta�.</p><p>� Przy kr�lu naszym prawowitym, przy naszym elekcie i przy mi�ej ojczy�nie sta� b�dziem! � zakrzykn�� � dla nich �y�! dla nich umiera�! Mo�ci panowie! jako ta ojczyzna ojczyzn�, nigdy takowe kl�ski na ni� nie spad�y. Zdrajcy otworzyli wrota i nie masz ju� pi�dzi ziemi, kromie tego wojew�dztwa, w kt�rej by nie grasowa� nieprzyjaciel. W was ojczyzny nadzieja, a we mnie wasza, na was i na mnie ca�a Rzeczpospolita ma oczy obr�cone! Uka�my� jej, �e niepr�no r�ce wyci�ga. Jak wy ode mnie m�stwa i wiary, tak ja od was karno�ci ��dam i pos�usze�stwa, a gdy b�dziemy zgodni, gdy przyk�adem naszym otworzymy oczy tym, kt�rych nieprzyjaciel uwi�d� � tedy p� Rzeczypospolitej do nas si� zleci! Kto ma Boga i wiar� w sercu, ten przy nas stanie, moce niebieskie nas wespr�, i kt� nam w�wczas sprosta?!</p><p>� Tak b�dzie! Dla Boga, tak b�dzie! Salomon m�wi!... Bi�! bi�! � wo�a�y grzmi�ce g�osy.</p><p>A pan Zag�oba r�ce ku p�nocy wyci�gn�� i pocz�� krzycze�:</p><p>� Przychod� teraz, Radziwille! przychod�, panie hetmanie! panie heretyku! lucyperowy wojewodo! Czekamy ci� nie w rozproszeniu, ale w kupie, nie w dyskordii, ale w zgodzie, nie z papierami, paktami, ale z mieczami w r�ku! Czeka ci� tu wojsko cnotliwe i ja, regimentarz. Dalej! wychod�! dawaj Zag�obie pole! Wezwij czart�w na pomoc i pr�bujmy si�!... Wychod�!</p><p>Tu zwr�ci� si� zn�w do wojska i krzycza� dalej, a� si� w ca�ym obozie rozlega�o:</p><p>� Dla Boga, mo�ci panowie! Proroctwa mnie wspieraj�! Zgody jeno, a pobijemy tych szelm�w, pludr�w, po�czosznik�w, rybojad�w i innych wszarzy, brodafian�w, ko�usznik�w, co w lato saniami je�d��!... Damy im pieprzu, a� pi�ty pogubi�, umykaj�c. Bij�e tych psubrat�w, kto �yw! Bij, kto w Boga wierzy, komu cnota i ojczyzna mi�a!</p><p>Kilka tysi�cy szabel zab�ys�o naraz. T�umy otoczy�y pana Zag�ob�, cisn�c si�, depc�c, popychaj�c i wrzeszcz�c:</p><p>� Prowad�! prowad�!</p><p>� Jutro poprowadz�! Gotowa� si�! � krzykn�� w zapale Zag�oba.</p><p>Wyb�r �w odby� si� rano, a po po�udniu odbywa� si� przegl�d wojska. Sta�y wi�c chor�gwie na choroszcza�skich b�oniach, jedna przy drugiej w wielkim porz�dku, z pu�kownikami i chor��ymi na czele, a przed pu�kami je�dzi� regimentarz, pod bu�czukiem, z poz�ocist� bu�aw� w r�ku i czaplim pi�rem przy czapce. Rzek�by�: hetman urodzony! I tak przegl�da� kolejno chor�gwie, jak pasterz przegl�da trzod�, a �o�nierzom a� serca przybywa�o na widok tej wspania�ej postaci. Ka�dy pu�kownik wyje�d�a� kolejno ku niemu, a on z ka�dym pogada�, co� pochwali�, co� zgani�, i nawet ci z przyw�dc�w, kt�rzy z pocz�tku nieradzi byli z wyboru, musieli przyzna� w duchu, �e z nowego regimentarza �o�nierz bardzo materii wojskowych �wiadom, dla kt�rego przyw�dztwo nie nowina.</p><p>Jeden tylko pan Wo�odyjowski dziwnie jako� w�sikami rusza�, gdy nowy regimentarz poklepa� go na przegl�dzie wobec innych pu�kownik�w po ramieniu i rzek�:</p><p>� Panie Michale, kontent jestem z ciebie, bo chor�giew tak porz�dna, jako �adna nie jest. Wytrwaj jeno tak dalej, a mo�esz by� pewien, �e ci� nie zapomn�!</p><p>� Dalib�g � szepn�� pan Wo�odyjowski Skrzetuskiemu, wracaj�c z przegl�du � co by mi m�g� innego prawdziwy hetman powiedzie�?</p><p>Tego� samego dnia rozes�a� pan Zag�oba podjazdy w te strony, w kt�re by�o trzeba, i w te, w kt�re nie by�o potrzeby. Gdy wr�ci�y nazajutrz rano, wys�ucha� pilnie wszystkich doniesie�, po czym uda� si� do kwatery pana Wo�odyjowskiego, kt�ry mieszka� razem ze Skrzetuskimi.</p><p>� Przy wojsku musz� powag� zachowywa� � rzek� �askawie � ale gdy�my sami, mo�emy w dawnej konfidencji zostawa�... Tum przyjaciel, nie zwierzchnik! Wasz� rad� te� nie pogardz�, cho� w�asny rozum mam, gdy� wiem, �e�cie ludzie do�wiadczeni jak ma�o �o�nierzy w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Przywitali go wi�c po dawnemu i wpr�dce �konfidencja� zapanowa�a zupe�na, jeden tylko Rz�dzian nie �mia� by� z nim jak dawniej i na samym brze�ku �awy siedzia�.</p><p>� Co ojciec my�lisz robi�? � zapyta� Jan Skrzetuski.</p><p>� Przede wszystkim porz�dek i dyscyplin� utrzyma� i �o�nierzy zaj��, �eby pr�nowaniem nie sparcieli. Widzia�em ja to dobrze, panie Michale, �e� jako sysun mamrota�, gdym te podjazdy na cztery strony �wiata wysy�a�, ale ja musia�em to uczyni�, by ludzi do s�u�by wdro�y�, bo znacznie pole zalegli. To raz, a po wt�re: czego nam brak? Nie ludzi, bo nalaz�o i nalezie ich dosy�. Ta szlachta, kt�ra do Prus uciek�a przed Szwedami z wojew�dztwa mazowieckiego, tak�e tu przyjdzie. Ludu i szabel nie zbraknie, jeno wiwendy nie do��, a bez zapas�w �adne wojsko w �wiecie w polu nie wytrzyma. Ow� mam tak� my�l, �eby podjazdom nakaza� sprowadza� wszystko, co jeno im w r�ce popadnie: byd�o, owce, �winie, zbo�e, siano, i z tego wojew�dztwa, i z ziemi widzkiej na Mazowszu, kt�ra tak�e nie widzia�a dot�d nieprzyjaciela i wszystkiego ma obfito��.</p><p>� Ale to szlachta b�dzie wniebog�osy krzycze� � zauwa�y� Skrzetuski � je�eli si� im plon i dobytek zabierze.</p><p>� Wi�cej mi znaczy wojsko ni� szlachta. Niech krzycz�! Zreszt�, darmo si� nie b�dzie bra�, bo ka�� kwity wydawa�, kt�rych tyle ju� nagotowa�em przez dzisiejsz� noc, �e p� Rzeczypospolitej wzi�� by mo�na za nie w rekwizycj�. Pieni�dzy nie mam, ale po wojnie i po wyp�dzeniu Szwed�w Rzeczpospolita to zap�aci. Co mi tam gadacie! Szlachcie gorzej, gdy wojsko zg�odnia�e zaje�d�a i rabuje. Mam te� my�l lasy spl�drowa�, bo s�ysz�, �e tam si�a ch�opstwa z dobytkiem poucieka�o. Niech�e to wojsko Duchowi �wi�temu dzi�kuje, �e je natchn�� do obrania mnie regimentarzem, bo nikt by tu inny sobie tak nie poradzi�.</p><p>� U waszej wielmo�no�ci senatorska g�owa, to pewno! � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Co? h�? � rzek� Zag�oba, uradowany pochlebstwem � i ciebie, szelmo, w ciemi� nie bito. Rych�o patrze�, jak namiestnikiem ci� uczyni�, niech si� jeno <emphasis>vacans</emphasis> otworzy.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie waszej wielmo�no�ci... � odpowiedzia� Rz�dzian.</p><p>� Ot, moja my�l! � m�wi� dalej Zag�oba. � Naprz�d wiwendy tyle zgromadzi�, jakoby�my mieli obl�enie wytrzyma�, potem ob�z warowny za�o�ymy, a w�wczas niech przychodzi Radziwi�� ze Szwedami czy z diab�ami. Szelm� jestem, je�eli tu drugiego Zbara�a nie uczyni�!</p><p>� Jak mi B�g mi�y, tak to grzeczna my�l � zawo�a� Wo�odyjowski � jeno sk�d dzia� we�miemy?</p><p>� Pan Kotowski ma dwie haubice, u Kmicica jedna wiwat�wka, w Bia�ymstoku s� cztery oktawy, kt�re do zamku tykoci�skiego mia�y by� wyprawione; bo wa�panowie nie wiecie, �e Bia�ystok na utrzymanie zamku tykoci�skiego przez pana Wiesio�owskiego jest zapisany, i te armaty jeszcze zesz�ego roku z czynsz�w zakupiono, o czym mi pan St�palski, gubernator tutejszy, powiedzia�. M�wi te�, �e i proch�w jest na sto strza��w do ka�dej. Damy sobie rad�, mo�ci panowie, jeno popierajcie mnie z duszy, a i o ciele nie zapominajcie, kt�re by rade napi� si� czego, bo i pora ju� po temu.</p><p>Wo�odyjowski kaza� przynie�� pi� i dalej gaw�dzili przy kielichach.</p><p>� My�leli�cie, �e b�dziecie mie� malowanego regimentarza � m�wi� Zag�oba, siorbaj�c z lekka mi�d wysta�y. � <emphasis>Nunquam!</emphasis> Nie prosi�em ja o ten fawor, ale kiedy�cie mnie nim przyozdobili, to i pos�uch, i porz�dek musi by�. Wiem ja, co ka�da godno�� znaczy, i obaczycie, czy ka�dej nie dorosn�. Drugi Zbara� tu urz�dz�, nic, jeno drugi Zbara�! Zad�awi si� dobrze Radziwi��, zad�awi� si� i Szwedzi, nim mnie prze�kn�. Albo te� chcia�bym, by Chowa�ski si� o nas pokusi�, pochowa� ja bym go tak, �eby go i na s�d ostateczny nie znale�li. Niedaleko stoj�, niech przyjd�! niech popr�buj�! Miodu, panie Michale!</p><p>Wo�odyjowski nala�, pan Zag�oba duszkiem wypi�, zmarszczy� brwi i jakby sobie co� przypominaj�c, rzek�:</p><p>� O czym to ja m�wi�em? Czego to ja chcia�em?... Aha! miodu, panie Michale!</p><p>Wo�odyjowski nala� znowu.</p><p>� Powiadaj� � m�wi� Zag�oba � �e i pan Sapieha lubi w dobrej kompanii poci�gn��. Nie dziw! ka�dy zacny cz�owiek to lubi. Zdrajcy tylko, kt�rzy nieszczere my�li dla ojczyzny �ywi�, boj� si� wina, �eby si� z praktyk nie wygada�. Radziwi�� brzezinowy sok pija, a po �mierci b�dzie smo�� pija�. Tak mi Pan B�g dopom�! Zgaduj� to snadnie, �e si� z panem Sapieh� pokochamy, bo�my do siebie podobni, jako jedno ucho ko�skie do drugiego albo jak para but�w. I przy tym on jeden regimentarz, ja drugi, ale ju� tak tu wszystkie sprawy urz�dz�, �eby jak on przyjedzie, wszystko by�o gotowe. Si�a rzeczy na mojej g�owie, ale c� robi�! Nie ma kto w ojczy�nie my�le�, to ty my�l, stary Zag�obo, p�ki ci pary w nozdrzach. Najgorsza sprawa, �e kancelarii nie mam.</p><p>� A po co ojcu kancelaria? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� A po co kr�l ma swego kanclerza? A po co przy wojsku musi by� pisarz wojskowy? Trzeba b�dzie i tak pos�a� do jakiego miasta, �eby mi piecz�� zrobili.</p><p>� Piecz��?... � powt�rzy� z zachwytem Rz�dzian, spogl�daj�c z coraz wi�kszym uszanowaniem na pana Zag�ob�.</p><p>� A co wa�pan b�dziesz piecz�towa�? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� W tak poufa�ej kompanii mo�esz mi, panie Michale, m�wi� po dawnemu: �wa�pan�... Nie ja b�d� piecz�towa�, ale m�j kanclerz... To sobie naprz�d zakonotujcie!</p><p>Tu Zag�oba spojrza� z dum� i powag� po obecnych, a� Rz�dzian zerwa� si� z �awy, a pan Stanis�aw Skrzetuski mrukn��:</p><p>� <emphasis>Honores mutant mores!</emphasis></p><p>� Po co mnie kancelaria? Pos�uchajcie jeno � m�wi� Zag�oba. � Naprz�d wiedzcie o tym, �e te kl�ski, kt�re na ojczyzn� nasz� spad�y, wed�ug mojego mniemania nie z innej przyczyny przysz�y, jak z rozpusty, jak ze swawoli i zbytk�w (miodu, panie Michale!), jak ze zbytk�w, m�wi�, kt�re na kszta�t zarazy nas tocz�. Ale w pierwszym rz�dzie z przyczyny heretyk�w, coraz �mielej prawdziwej wierze blu�ni�cych z ujm� dla Przenaj�wi�tszej Patronki naszej, kt�ra o te bezece�stwa w s�uszn� choler� wpa�� mog�a...</p><p>� To s�usznie m�wi! � ozwali si� ch�rem rycerze � dysydenci pierwsi przystali do nieprzyjaci�, a kto wie, czy nie sami ich sprowadzili?!</p><p>� <emphasis>Exemplum</emphasis> hetman wielki litewski!</p><p>� Lecz �e i w tym wojew�dztwie, gdzie ja jestem regimentarzem, tak�e heretyk�w nie brak, jako w Tykocinie i w innych miejscach, przeto dla zyskania na pocz�tek b�ogos�awie�stwa bo�ego dla naszej imprezy wyda si� uniwersa�, aby kto w b��dach �yje, we trzech dniach z nich si� nawr�ci�, a tym, kt�rzy tego nie uczyni�, maj�tno�ci maj� by� na wojsko skonfiskowane.</p><p>Rycerze spogl�dali na siebie ze zdumieniem. Wiedzieli, �e nie zbywa panu Zag�obie na obrotnym rozumie i fortelach, ale nie przypuszczali, aby pan Zag�oba by� takim statyst� i tak doskonale umia� sprawy publiczne s�dzi�.</p><p>� I wy si� pytacie � rzek� z tryumfem Zag�oba � sk�d wezm� pieni�dzy na wojsko?... A konfiskaty? a wszystkie dobra radziwi��owskie, kt�re tym samym przejd� na w�asno�� wojska?</p><p>� Czy aby b�dzie prawo po naszej stronie? � wtr�ci� Wo�odyjowski.</p><p>� Dzi� takie czasy, �e kto ma szabl�, ten ma prawo! A jakie prawo maj� Szwedzi i ci wszyscy nieprzyjaciele, kt�rzy w granicach Rzeczypospolitej grasuj�?</p><p>� Prawda jest! � odpowiedzia� z przekonaniem pan Micha�.</p><p>� Nie do�� na tym! � zawo�a�, zapalaj�c si�, pan Zag�oba. � Drugi uniwersa� wyda si� do szlachty wojew�dztwa podlaskiego i do tych ziem w wojew�dztwach s�siednich, kt�re jeszcze nie s� w nieprzyjacielskim r�ku, aby jako na pospolite ruszenie stawa�y. Szlachta ma czelad� uzbroi�, aby nam piechoty nie brak�o. Wiem to, �e niejeden by rad i��, jeno si� za jakim pismem i za jakim� rz�dem ogl�da. B�d� tedy mieli i rz�d, i uniwersa�y...</p><p>� Wa�pan naprawd� tyle masz rozumu, ile kanclerz wielki koronny! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Miodu, panie Michale!... Trzecie pismo wy�le si� do Chowa�skiego, by sobie szed� do paralusa, a nie, to go ze wszystkich miast i zamk�w wykurzymy. Stoj�� oni teraz wprawdzie na Litwie spokojnie i zamk�w nie dobywaj�, ale Kozacy Zo�tare�kowi rabuj�, kupami po tysi�cu i dwa je�d��c. Niech�e ich powstrzyma, bo inaczej b�dziem ich znosi�.</p><p>� Pewnie, �e mogliby�my to robi� � rzek� Jan Skrzetuski � wojsko nie zale�a�oby pola.</p><p>� My�l� ja nad tym i w�a�nie ku Wo�kowyskowi dzi� nowe podjazdy wysy�am, ale <emphasis>et haec facienda, et haec non omittenda</emphasis>... Czwarte pismo chc� pos�a� do naszego elekta, pana dobrego, aby go w smutku pocieszy�, �e przecie jeszcze s� tacy, kt�rzy go nie opu�cili, �e s� serca i szable na jego skinienie gotowe. Niech�e na obczy�nie ma cho� t� pociech� nasz ojciec, nasz pan kochany, nasza krew jagiello�ska, kt�ra tu�a� si� musi... oto... oto...</p><p>Tu pan Zag�oba zakrztusi� si�, bo ju� mia� mocno w g�owie, i wreszcie rykn�� z �a�o�ci nad losem kr�lewskim, a pan Micha� zaraz mu zawt�rowa� troch� cieniej, Rz�dzian chlipa� tak�e albo udawa�, �e chlipie. Skrzetuscy wsparli g�owy na r�kach i siedzieli w milczeniu.</p><p>Przez chwil� cisza trwa�a, nagle pan Zag�oba wpad� w z�o��.</p><p>� Co mi tam elektor! � krzykn��. � Kiedy zawar� pakt z miastami pruskimi, niech�e wyst�puje w pole przeciw Szwedom, niech nie praktykuje na obie strony, niech uczyni to, co wierny lennik czyni� powinien, i w obronie pana swego i dobrodzieja stawa.</p><p>� Kto tam zgadnie, czy on si� jeszcze za Szwedami nie opowie? � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Za Szwedami si� opowie? To ja mu si� opowiem! Pruska granica niedaleko, a u mnie kilka tysi�cy szabel na zawo�anie; Zag�oby w pole nie wywiedzie! Jako mnie tu widzicie, jakom regimentarz nad tym zacnym wojskiem, tak go ogniem i mieczem nawiedz�. Nie ma wiwendy, dobrze! znajdziemy jej do�� w pruskich gumnach!</p><p>� Matko Boska! � zakrzykn�� w uniesieniu Rz�dzian. � Wasza wielmo�no�� ju� i koronowanym g�owom zdzier�y.</p><p>� Zaraz do niego napisz�: �Mo�ci elektorze! Do�� kota ogonem odwraca�! Do�� wykr�t�w i mitr�gi! Wychod� przeciw Szwedom, a nie, to ja w odwiedziny do Prus przyjad�. Nie mo�e inaczej by�...� Inkaustu, pi�r, papieru! Rz�dzian, pojedziesz z pismem!</p><p>� Pojad�! � rzek� dzier�awca z W�soszy, uradowany now� godno�ci�.</p><p>Lecz nim przygotowano panu Zag�obie inkaust, pi�ra i papier, krzyki wszcz�y si� przed domem i t�umy �o�nierzy zaczernia�y przed oknami. Jedni krzyczeli: �<emphasis>vivat!</emphasis>� � drudzy ha��akowali po tatarsku. Zag�oba z towarzyszami wyszed� zobaczy�, co si� dzieje.</p><p>Pokaza�o si�, �e prowadz� owe oktawy, o kt�rych pan Zag�oba wspomina�, a kt�rych widok rozradowa� teraz serca �o�nierskie.</p><p>Pan St�palski, gubernator bia�ostocki, przyst�pi� do pana Zag�oby i przem�wi�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny regimentarzu! Od czasu jak nie�miertelnej pami�ci pan marsza�ek Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego zapisa� dobra bia�ostockie na utrzymanie zamku tykoci�skiego, ja, b�d�c tych�e d�br gubernatorem, wiernie i poczciwie wszelkie czynsze na po�ytek tego� zamku obraca�em, czego i rejestrami mog� przed ca�� Rzeczpospolit� dowie��. Tak przesz�o dwadzie�cia lat pracuj�c, opatrywa�em on zamek w prochy, dzia�a i spy��, maj�c to sobie za �wi�ty obowi�zek, aby ka�dy grosz tam szed�, dok�d ja�nie wielmo�ny marsza�ek Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego i�� mu nakaza�. Ale gdy w zmiennej los�w kolei zamek tykoci�ski zosta� nieprzyjaci� ojczyzny najwi�ksz� w tym wojew�dztwie podpor�, pyta�em si� Boga i w�asnego sumienia, zali mam mu i nadal si�y przysparza�, zali nie powinienem tych dostatk�w i wojennych porz�dk�w, z tegorocznego czynszu nagromadzonych, do waszej wielmo�no�ci r�k odda�...</p><p>� Powiniene�... � przerwa� z powag� pan Zag�oba.</p><p>� O jedno te� jeno prosz�, aby wasza wielmo�no�� raczy�a wobec ca�ego wojska za�wiadczy� i na pi�mie mnie pokwitowa�, jako nic z onych d�br na w�asny po�ytek nie obr�ci�em i wszystko w r�ce Rzeczypospolitej, godnie tu przez w�adz� ja�nie wielmo�nego regimentarza reprezentowanej, zda�em.</p><p>Zag�oba kiwn�� g�ow� na znak przyzwolenia i zaraz zacz�� przegl�da� rejestr.</p><p>Pokaza�o si�, �e pr�cz oktaw, na strychach spichrz�w ukrytych, jest i trzysta muszkiet�w niemieckich bardzo porz�dnych, dwie�cie berdysz�w moskiewskich dla piechoty, do obrony mur�w i wa��w, i sze�� tysi�cy z�otych gotowizny.</p><p>� Pieni�dze mi�dzy wojsko si� rozdzieli � rzek� Zag�oba � a co do muszkiet�w i berdysz�w...</p><p>Tu obejrza� si� naoko�o.</p><p>� Panie Oskierko � rzek� � we�miesz je wa�� i piesz� chor�giew uformujesz... Jest tu troch� piechoty z radziwi��owskich zbieg�w, a ilu braknie, tylu z m�ynarzy dobierzesz.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do wszystkich obecnych:</p><p>� Mo�ci panowie! S� pieni�dze, s� dzia�a, b�dzie piechota i wiwenda... Takie moje rz�dy na pocz�tek!</p><p>� <emphasis>Vivat!</emphasis> � krzykn�o wojsko.</p><p>� A teraz, mo�ci panowie, wszyscy pacho�cy w skok po wsiach po rydle, �opaty i motyki. Ob�z warowny za�o�ym, Zbara� drugi! Jeno, towarzysz czy nie towarzysz, niech si� nie wstydzi �opaty i do roboty!</p><p>To rzek�szy, pan regimentarz uda� si� do swojej kwatery, przeprowadzony okrzykami wojska.</p><p>� Dalib�g, �e ten cz�owiek ma jednak g�ow� na karku � m�wi� do Jana Skrzetuskiego Wo�odyjowski � i rzeczy zaczynaj� i�� lepszym porz�dkiem.</p><p>� Byle tylko Radziwi�� zaraz nie nadszed� � wtr�ci� Stanis�aw Skrzetuski � bo to w�dz, jak drugiego nie masz w Rzeczypospolitej, a nasz pan Zag�oba dobry do prowiantowania obozu, ale nie jemu mierzy� si� z takim wojennikiem.</p><p>� Prawda jest! � odpowiedzia� Jan � jak przyjdzie co do czego, to go b�dziem rad� wspomagali, bo si� na wojnie mniej rozumie. Zreszt�, sko�czy si� jego panowanie, niech tylko pan Sapieha nadci�gnie.</p><p>� Ale przez ten czas si�a dobrego mo�e zrobi� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>Jako� istotnie wojska owe potrzebowa�y jakiegokolwiek naczelnika, cho�by nawet pana Zag�oby, bo od dnia jego wyboru lepszy �ad zapanowa� w obozie. Nazajutrz dzie� pocz�to sypa� wa�y nad bia�ostockimi stawami. Pan Oskierko, kt�ry w cudzoziemskich wojskach s�ugiwa� i zna� si� na sztuce sypania obronnych miejsc, kierowa� ca�� robot�. Powsta� wi�c w trzech dniach nader silny okop, naprawd� podobien nieco do zbaraskiego, bo bok�w i ty�u broni�y mu b�otniste stawy. Widok jego podni�s� serca �o�nierzy; ca�e wojsko poczu�o, �e ma jakowy� grunt pod nogami. Lecz jeszcze bardziej pocz�� si� duch krzepi� na widok zapas�w �ywno�ci sprowadzanych przez silne podjazdy. Codziennie wp�dzano do okopu wo�y, owce, �winie, co dzie� sz�y fury wioz�ce wszelakie ziarno i siano. Niekt�re przychodzi�y a� z ziemi �ukowskiej, inne a� z widzkiej. Nap�ywa�a tak�e coraz liczniej szlachta drobna i wi�ksza, albowiem gdy wie�� si� rozesz�a, �e jest ju� rz�d, wojsko i regimentarz, wi�cej te� znalaz�o si� w ludziach ufno�ci. Mieszka�com ci�ko by�o �ywi� �ca�� dywizj�, ale po pierwsze, pan Zag�oba o to nie pyta�, po wt�re, lepiej by�o odda� na wojsko po�ow�, a reszty w spokoju za�ywa�, ni� by� nara�onym co chwila na strat� wszystkiego od kup swawolnych, kt�re rozmno�y�y si� by�y znacznie i grasowa�y na kszta�t Tatar�w, a kt�re pan Zag�oba nakaza� podjazdom �ciga� i znosi�.</p><p>� Je�eli takim oka�e si� hetmanem, jakim jest gospodarzem � m�wiono o nowym regimentarzu w obozie � tedy Rzeczpospolita nie wie jeszcze, jak wielkiego ma m�a.</p><p>Sam pan Zag�oba my�la� z pewnym niepokojem o przyj�ciu Janusza Radziwi��a. Przypomina� sobie wszystkie zwyci�stwa Radziwi��a, a w�wczas posta� hetma�ska przybiera�a potworne kszta�ty w wyobra�ni nowego regimentarza i w duszy sobie m�wi�:</p><p>�Oj, kto si� tam temu smokowi oprze!... M�wi�em, �e si� mn� zad�awi, ale on mnie, jako sum kaczk�, po�knie.�</p><p>I obiecywa� sobie pod przysi�g� nie wydawa� generalnej bitwy Radziwi��owi.</p><p>�B�dzie obl�enie � my�la� � a to zawsze d�ugo trwa. Mo�na te� b�dzie i traktat�w tentowa�, a przez ten czas pan Sapieha nadejdzie.�</p><p>Na wypadek, gdyby nie nadszed�, postanowi� sobie pan Zag�oba s�ucha� we wszystkim Jana Skrzetuskiego, gdy� pami�ta�, jak ksi��� Jeremi ceni� wysoko tego oficera i jego zdolno�ci wojskowe.</p><p>� Ty, panie Michale � m�wi� pan Zag�oba do pana Wo�odyjowskiego � jeno� do ataku stworzony albo i z podjazdem, chocia�by znacznym, mo�na ci� wys�a�, bo umiesz si� sprawi� i jako wilk na owce, na nieprzyjaciela wpadniesz; ale gdyby ci ca�ym wojskiem hetmani� kazano, pasz! pasz! sklepu z rozumem nie za�o�ysz, bo go na sprzedanie nie posiadasz, a Jan to regimentarska g�owa i gdyby mnie nie sta�o, on jeden m�g�by mnie zast�pi�.</p><p>Tymczasem przychodzi�y wie�ci odmienne; raz donoszono, �e Radziwi�� ju� idzie przez Prusy elektorskie, drugi raz, �e pobiwszy wojska Chowa�skiego, zaj�� Grodno i stamt�d ci�gnie z wielk� pot�g�; ale byli i tacy, kt�rzy twierdzili, �e to nie Radziwi��, jeno Sapieha porazi� Chowa�skiego przy pomocy ksi�cia Micha�a Radziwi��a. Podjazdy jednak nie przywozi�y �adnych pewnych wie�ci, pr�cz tych, �e pod Wo�kowyskiem stan�a kupa Zo�tare�kowych ludzi, wynosz�ca oko�o dw�ch tysi�cy wojownik�w, i miastu zagra�a. Okolica ca�a p�on�a ju� ogniem.</p><p>W dzie� po podjazdach zacz�li nap�ywa� i zbiegowie, kt�rzy potwierdzili wiadomo��, donosz�c przy tym, �e mieszczanie wyprawili pos��w do Chowa�skiego i Zo�tare�ki z pro�b� o mi�osierdzie nad miastem, na co uzyskali od Chowa�skiego odpowied�, �e to jest lu�na wataha nie maj�ca z jego wojskiem nic wsp�lnego. Co do Zo�tare�ki, ten da� mieszczanom rad�, by si� wykupili, lecz oni, jako ubodzy ludzie, po niedawnym po�arze i kilkunastu rabunkach, nie mieli czym.</p><p>B�agali wi�c o mi�osierdzie pana regimentarza, aby im na ratunek pospieszy�, p�ki uk�ady o wykup si� prowadz�, bo p�niej nie b�dzie ju� czasu. Pan Zag�oba wybra� p�tora tysi�ca ludzi dobrych, mi�dzy kt�rymi chor�giew lauda�sk�, i przywo�awszy Wo�odyjowskiego, rzek� mu:</p><p>� No, panie Michale, czas pokaza�, co umiesz! P�jdziesz pod Wo�kowysk i zetrzesz mi tam tych hultaj�w, kt�rzy miastu nieobronnemu gro��. Nie pierwszyzna ci taka wyprawa i my�l�, �e za fawor sobie poczytasz, �e tobie t� funkcj� powierzam.</p><p>Tu zwr�ci� si� do innych pu�kownik�w:</p><p>� Sam musz� w obozie zosta�, bo ca�a odpowiedzialno�� na mnie, to raz! A po wt�re, nie przystoi mojej godno�ci na hultaj�w wyprawy czyni�. Niech jeno Radziwi�� nadci�gnie, tedy si� w wielkiej wojnie poka�e, kto lepszy, czy pan hetman, czy pan regimentarz.</p><p>Wo�odyjowski ruszy� ch�tnie, bo si� nudzi� w obozie i t�skni� za krwi rozlewem. Komenderowane chor�gwie wychodzi�y te� ochoczo ze �piewaniem, a regimentarz sta� konno na wale i b�ogos�awi� odchodz�cych, �egnaj�c ich krzy�em na drog�. Byli nawet tacy, kt�rzy dziwili si�, �e pan Zag�oba tak uroczy�cie �w podjazd wyprawia, ale on pami�ta�, �e i ��kiewski, i inni hetmani mieli zwyczaj �egna� id�ce do boju chor�gwie � zreszt�, lubi� wszystko czyni� uroczy�cie, bo to powag� jego w oczach �o�nierzy podnosi�o.</p><p>Zaledwie jednak chor�gwie znik�y we mgle oddalenia, gdy ju� zacz�� si� o nie niepokoi�.</p><p>� Janie! � rzek� � a mo�e by podes�a� jeszcze Wo�odyjowskiemu z gar�� ludzi?</p><p>� Daj ojciec pok�j � odpowiedzia� Skrzetuski. � Wo�odyjowskiemu na tak� wypraw� i��, to to samo, co zje�� misk� jajecznicy. Bo�e mi�y, to� on ca�e �ycie nic innego nie robi�.</p><p>� Ba! a je�li go za wielka si�a opadnie?... <emphasis>Nec Hercules contra plures.</emphasis></p><p>� Co tu o takim �o�nierzu gada�. Spenetruje on wszystko dobrze, zanim uderzy, a je�li tam si�a za wielka, to urwie, co b�dzie m�g�, i wr�ci albo sam przy�le o posi�ki. Mo�esz ojciec spa� spokojnie.</p><p>� Aha! wiedzia�em te�, kogo wysy�am, ale to ci m�wi�, �e musia� mi ten pan Micha� czego� zada�, tak� mam do niego s�abo��. Pr�cz nieboszczyka pana Podbipi�ty i ciebie nikogom tak nie mi�owa�... Nie mo�e by� inaczej, tylko mi �w ch�ystek czego� zada�.</p><p>Up�yn�o trzy dni.</p><p>Do obozu zwo�ono ci�gle prowianty, ochotnicy tak�e nadci�gali, ale o panu Michale nie by�o s�ychu. Niepok�j Zag�oby wzrasta� i mimo przedstawie� Skrzetuskiego, �e �adn� miar� nie m�g� jeszcze Wo�odyjowski spod Wo�kowyska wr�ci�, wyprawi� pa� Zag�oba sto koni petyhorskich Kmicica po wiadomo�ci.</p><p>Ale podjazd wyszed� i znowu up�yn�o dwa dni bez wie�ci.</p><p>A� si�dmego dnia dopiero o szarym, mglistym zmierzchu pacho�cy, wyprawieni po potrawy do Bobrownik, przyjechali bardzo spiesznie na powr�t do obozu z doniesieniem, �e widzieli jakie� wojsko wychodz�ce z las�w za Bobrownikami.</p><p>� Pan Micha�! � zakrzykn�� rado�nie Zag�oba. Lecz pacho�cy przeczyli. Nie pojechali na spotkanie w�a�nie dlatego, �e widzieli jakie� znaki obce, kt�rych w wojsku pana Wo�odyjowskiego nie by�o. A przy tym si�a sz�a wi�ksza. Pacho�cy jak to pacho�cy, nie umieli jej dok�adnie oznaczy�; jedni m�wili, �e ze trzy tysi�ce, drudzy, �e pi�� albo i wi�cej.</p><p>� Wezm� dwadzie�cia koni i pojad� na spotkanie � rzek� pan rotmistrz Lipnicki.</p><p>Pojecha�.</p><p>Up�yn�a godzina i druga, a� wreszcie dano zna�, �e zbli�a si� nie podjazd, ale ca�e wielkie wojsko.</p><p>I nie wiadomo dlaczego, gruchn�o nagle po obozie:</p><p>� Radziwi�� idzie!</p><p>Wie�� ta jakby iskra elektryczna poruszy�a i wstrz�sn�a ca�y ob�z; �o�nierze wypadli na wa�y, na niekt�rych twarzach zna� by�o przestrach; nie stawano w nale�ytym porz�dku; jedna tylko piechota Oskierki zaj�a wskazane miejsca. Natomiast mi�dzy wolentarzami wszcz�� si� w pierwszej chwili pop�och. Z ust do ust przelatywa�y najrozmaitsze wie�ci: �Radziwi�� zni�s� ze szcz�tem Wo�odyjowskiego i ten drugi, Kmicicowy, podjazd� � powtarzali jedni. � �Ani �wiadek kl�ski nie uszed�� � m�wili drudzy. ��A ot teraz pan Lipnicki jakoby pod ziemi� si� zapad�.� � �Gdzie regimentarz? gdzie regimentarz?�</p><p>Wtem przypadli pu�kownicy �ad czyni�, a �e pr�cz niewielu wolentarzy zreszt� sam stary �o�nierz by� w obozie, wnet stan�li w sprawie, czekaj�c, co si� oka�e.</p><p>Pan Zag�oba, gdy go doszed� okrzyk: �Radziwi�� idzie!� � zmiesza� si� bardzo, ale w pierwszej chwili wierzy� nie chcia�. C� by si� sta�o z Wo�odyjowskim? Czyliby si� pozwoli� tak ogarn��, �eby ani jeden cz�owiek nie przybieg� z ostrze�eniem? A �w drugi podjazd? A pan Lipnicki?</p><p>�Nie mo�e by�! � powtarza� sobie pan Zag�oba, obcieraj�c czo�o, kt�re poci�o mu si� obficie. � Ten smok, ten m�ob�jca, ten lucyper mia�by ju� z Kiejdan zd��y�? Zali to ostatnia godzina si� zbli�a?!�</p><p>Tymczasem ze wszystkich stron coraz liczniejsze g�osy wo�a�y: �Radziwi��! Radziwi��!� Pan Zag�oba przesta� w�tpi�. Zerwa� si� i wpad� do kwatery Skrzetuskiego.</p><p>� Janie, ratuj! teraz pora!</p><p>� Co si� sta�o? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Radziwi�� idzie! Na twoj� g�ow� wszystko zdaj�, bo o tobie ksi��� Jeremi m�wi�, �e� w�dz urodzony. Ja sam b�d� dogl�da�, ale ty rad� i prowad�!</p><p>� To nie mo�e by� Radziwi�� � rzek� Skrzetuski. � Sk�d�e wojsko nadci�ga?</p><p>� Od Wo�kowyska. M�wi�, �e ogarn�li Wo�odyjowskiego i tamten drugi podjazd, kt�ry niedawno pos�a�em.</p><p>� Wo�odyjowski da�by si� ogarn��? To ojciec jego nie znasz. On to sam wraca, nikt inny.</p><p>� Kiedy m�wi�, �e pot�ga okrutna.</p><p>� Chwa�a Bogu! to, wida�, pan Sapieha nadci�gn��.</p><p>� Na Boga! co m�wisz? przecieby dali zna�. Lipnicki pojecha� naprzeciw...</p><p>� W�a�nie to dow�d, �e nie Radziwi�� idzie. Poznali kto, przy��czyli si� i razem wracaj�. Chod�my! chod�my!</p><p>� Zaraz to m�wi�em! � zakrzykn�� Zag�oba. � Wszyscy si� stropili, a ja pomy�la�em: nie mo�e by�! Zaraz to pomy�la�em! Chod�my! �ywo, Janie! �ywo! A tamci si� skonfundowali... ha!</p><p>Obaj wyszli spiesznie i wst�piwszy na wa�y, na kt�rych ju� wojska tkwi�y, pocz�li i�� w pod�u�; ale twarz Zag�oby by�a promienna, przystawa� co chwila i wo�a�, a�eby go wszyscy s�yszeli:</p><p>� Mo�ci panowie! go�ci mamy! serca mi nie traci�! Je�li to Radziwi��, to ja mu drog� na powr�t do Kiejdan poka��!</p><p>� Poka�emy mu! � krzycza�o wojsko.</p><p>� Stosy na wa�ach rozpali�! Nie b�dziem si� chowali, niech nas widz�, gotowi�my! Stosy rozpali�!</p><p>Wnet naniesiono drew i w kwadrans p�niej zap�on�� ca�y ob�z, a� niebo zaczerwieni�o si� jakoby od zorzy. �o�nierze, odwracaj�c si� od �wiat�a, patrzyli w ciemno��, w stron� Bobrownik. Niekt�rzy wo�ali, �e s�ysz� ju� chrz�st i t�tent.</p><p>Wtem w ciemno�ciach rozleg�y si� z daleka strza�y muszkiet�w. Pan Zag�oba porwa� za po�� pana Skrzetuskiego.</p><p>� Ogie� rozpoczynaj�! � rzek� niespokojnie.</p><p>� Na wiwaty � odpar� Skrzetuski.</p><p>Po strza�ach rozleg�y si� okrzyki radosne. Nie by�o co d�u�ej w�tpi�; w minut� p�niej nadbieg�o na spienionych koniach kilkunastu je�d�c�w wo�aj�c:</p><p>� Pan Sapieha! pan wojewoda witebski!</p><p>Zaledwie to us�yszeli �o�nierze, gdy jak wezbrana rzeka p�yn�li z wa��w i biegli naprzeciw, wrzeszcz�c tak, �e kto�, co by s�ysza� z dala te g�osy, m�g�by mniema�, �e to wycinanego w pie� miasta wrzaski.</p><p>Zag�oba, siad�szy na ko�, wyjecha� tak�e na czele pu�kownik�w przed wa�y, przybrany we wszystkie oznaki swej godno�ci: pod bu�czukiem, z bu�aw� i czaplim pi�rem przy czapce.</p><p>Po chwili pan wojewoda witebski wjecha� w kr�g �wiat�a na czele swych oficer�w, maj�c i pana Wo�odyjowskiego przy boku. By� to cz�owiek ju� w wieku powa�nym, �redniej tuszy, o twarzy niepi�knej, ale rozumnej i dobrotliwej. W�sy mia� ju� siwe, r�wno nad g�rn� warg� przystrzy�one, i tak�� niewielk� br�dk�, co czyni�o go podobnym do cudzoziemca, cho� si� po polsku ubiera�. Jakkolwiek wielu dzie�ami wojennymi ws�awiony, wygl�da� wi�cej na statyst� ni� na wojownika; ci, kt�rzy go bli�ej znali, m�wili te�, �e w obliczu pana wojewody Minerwa nad Marsem przemaga. Ale obok Minerwy i Marsa by�a w tej twarzy rzadsza w owych czasach ozdoba, to jest uczciwo��, kt�ra z duszy p�yn�c, odbija�a si� w oczach jak �wiat�o s�o�ca w wodzie. Na pierwszy rzut oka poznali, �e by� to m�� zacny i sprawiedliwy.</p><p>� My tak czekali jak za ojcem! � wo�ali �o�nierze.</p><p>� A tak i przyszed� nasz w�dz! � powtarzali z rozczuleniem inni.</p><p>� <emphasis>Vivat! vivat!</emphasis></p><p>Pan Zag�oba skoczy� ku niemu na czele pu�kownik�w, a on konia wstrzyma� i pocz�� si� k�ania� rysim ko�paczkiem.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � rozpocz�� przemow� Zag�oba. � Cho�bym staro�ytnych Rzymian, ba! i samego Cycerona albo, si�gaj�c dawniejszych czas�w, s�ynnego owego Ate�czyka Demostenesa posiada� wymow�, jeszcze bym nie umia� tej rado�ci wypowiedzie�, jak� wezbra�y serca nasze na widok dostojnej ja�nie wielmo�nego pana osoby. Cieszy si� w sercach naszych ca�a Rzeczpospolita, najm�drszego witaj�c senatora i najlepszego syna, tym wi�ksz�, bo niespodzian� rado�ci�. Oto stali�my na tych okopach pod broni� nie wita�, ale walczy� gotowi... Nie radosnych s�ucha� okrzyk�w, ale spi�owych grom�w... Nie �zy wylewa�, ale krew nasz�!... Gdy zatem stuj�zyczna fama roznios�a, �e obro�ca to ojczyzny, nie zdrajca, nadchodzi, �e wojewoda witebski, nie hetman wielki litewski, �e Sapieha, nie Radziwi��...</p><p>Lecz panu Sapie�e pilno wida� by�o wjecha�, bo nagle kiwn�� r�k� z dobroduszn�, cho� wielkopa�sk� niedba�o�ci� i rzek�:</p><p>� Idzie i Radziwi��. We dw�ch dniach ju� tu b�dzie!</p><p>Pan Zag�oba zmiesza� si�, bo raz, �e mu si� w�tek mowy przerwa�, a po wt�re, i� wie�� o Radziwille wielkie na nim uczyni�a wra�enie. Sta� wi�c przez chwil� przed panem Sapieh�, nie wiedz�c, co dalej m�wi�; lecz pr�dko oprzytomnia� i wyci�gn�wszy spiesznie bu�aw� zza pasa, rzek� uroczy�cie, przypominaj�c sobie, co by�o pod Zbara�em.</p><p>� Mnie wojsko wodzem swym uczyni�o, lecz ja w godniejsze r�ce �w znak oddaj�, aby m�odszym da� przyk�ad, jak <emphasis>pro publico bono</emphasis> najwi�kszych zaszczyt�w zrzec si� nale�y.</p><p>�o�nierze zacz�li pokrzykiwa�, lecz pan Sapieha u�miechn�� si� tylko i rzek�:</p><p>� Panie bracie! aby was tylko Radziwi�� nie pos�dzi�, �e ze strachu przed nim bu�aw� oddajecie... By�by rad!</p><p>� Ju� on mnie zna � odpar� Zag�oba � i o boja�� nie pos�dzi, bom go pierwszy w Kiejdanach splantowa� i innych przyk�adem poci�gn��em.</p><p>� Kiedy tak, to prowad�cie do obozu � rzek� Sapieha. � Powiada� mi przez drog� Wo�odyjowski, �e�cie przedni gospodarz i �e jest u was si� czym po�ywi�, a my�my strudzeni i g�odni.</p><p>To rzek�szy, ruszy� koniem, a za nim ruszyli inni i wjechali wszyscy do obozu w�r�d niezmiernej rado�ci. Pan Zag�oba przypomnia� sobie, co o panu Sapie�e m�wi�, �e si� w ucztach i kielichach kocha, wi�c postanowi� godnie uczci� dzie� jego przybycia. Jako� wyst�pi� z uczt� tak wspania��, jakiej dot�d w obozie nie by�o. Jedli wszyscy i pili. Przy kielichach opowiada� pan Wo�odyjowski, co pod Wo�kowyskiem zasz�o, jak nagle otoczy�y go znacznie wi�ksze si�y, kt�re zdrajca Zo�tare�ko na pomoc wys�a�, jak ju� ci�ko by�o, gdy nagle przyj�cie pana Sapiehy zmieni�o rozpaczliw� obron� w naj�wietniejsze zwyci�stwo.</p><p>� Dali�my im takie <emphasis>pro memoria</emphasis> � m�wi� � �e odt�d ucha z obozu nie wytkn�.</p><p>Po czym rozmowa zesz�a na Radziwi��a. Pan wojewoda witebski mia� bardzo �wie�e wiadomo�ci i wiedzia� przez zaufanych ludzi o wszystkim, co si� w Kiejdanach sta�o. Opowiada� wi�c, �e wys�a� hetman litewski niejakiego Kmicica z listem do kr�la szwedzkiego i z pro�b�, aby z dw�ch stron razem uderzy� na Podlasie.</p><p>� Dziw mi to nad dziwy! � zawo�a� pan Zag�oba � bo gdyby nie ten Kmicic, to do tej pory nie zebraliby�my si� w kup� i m�g� nas zje�� Radziwi��, gdyby by� nadszed�, jednego po drugim jako siedleckie obwarzanki.</p><p>� Powiada� mi to wszystko pan Wo�odyjowski � odrzek� Sapieha � z czego wnosz�, �e ma on chyba do was osobisty afekt. Szkoda, �e dla ojczyzny go nie ma. Ale tacy ludzie, kt�rzy nic nad siebie nie widz�, nikomu dobrze nie s�u�� i ka�dego tak zdradzi� gotowi, jako w tym przypadku Kmicic Radziwi��a.</p><p>� Jeno mi�dzy nami nie masz zdrajc�w i wszyscy�my do gard�a przy ja�nie wielmo�nym wojewodzie sta� gotowi! � rzek� �eromski.</p><p>� Wierz�, �e tu sami zacni �o�nierze � odpar� wojewoda � i anim si� spodziewa�, bym tu taki �ad i dostatek zasta�, za co jegomo�ci panu Zag�obie musz� by� wdzi�czny.</p><p>Pan Zag�oba a� pokra�nia� z zadowolenia, bo jako� mu si� dot�d wydawa�o, �e jakkolwiek wojewoda witebski traktuje go �askawie, przecie nie z takim uznaniem i powag�, jakiej by sobie pan eksregimentarz �yczy�. Pocz�� wi�c opowiada�, jak rz�dzi�, co uczyni�, jakie zapasy zebra�, jak dzia�a sprowadzi� i piechot� uformowa�, wreszcie jak obszern� musia� prowadzi� korespondencj�.</p><p>I nie bez che�pliwo�ci wspomnia� o listach wys�anych do kr�la wygnanego, do Chowa�skiego i do elektora.</p><p>� Po moim li�cie musi si� jegomo�� elektor jasno opowiedzie� za nami albo przeciw nam � rzek� z dum�.</p><p>Ale wojewoda witebski by� cz�ek weso�y, mo�e te� i podochoci� troch�, wi�c pog�adzi� w�sa, u�miechn�� si� z�o�liwie i rzek�:</p><p>� Panie bracie, a do cesarza niemieckiego nie pisali�cie?</p><p>� Nie! � rzek� zdziwiony Zag�oba.</p><p>� A to szkoda! � odrzek� wojewoda � rozmawia�by r�wny z r�wnym.</p><p>Pu�kownicy wybuchn�li gromkim �miechem, lecz pan Zag�oba zaraz okaza�, i� je�li pan wojewoda chcia� by� kos�, to w nim trafi� na kamie�.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie! � rzek� � do elektora mog� pisa�, bom i sam, jako szlachcic, elektor i nie tak to dawno jeszcze, jakom dawa� g�os za Janem Kazimierzem.</p><p>� To� wa�pan dobrze wywi�d�! � odpowiedzia� wojewoda witebski.</p><p>� Ale z takim potentatem jak cesarz nie koresponduj� � m�wi� dalej pan Zag�oba � �eby o mnie nie powiedzia� pewnego przys�owia, kt�rem na Litwie s�ysza�...</p><p>� C� to za przys�owie?</p><p>� �Jaka� g�owa kiepska � musi by� z Witebska!� � odpar� niezmieszany Zag�oba.</p><p>S�ysz�c to, pu�kownicy a� zl�kli si�, ale wojewoda witebski przechyli� si� w ty� i wzi�� si� w boki ze �miechu.</p><p>� A to mnie splantowa�!... Niech�e wa�ci u�ciskam!... Jak b�d� chcia� brod� goli�, to j�zyka od wa�ci po�ycz�!</p><p>Uczta przeci�gn�a si� do p�na w noc; przerwa�o j� dopiero przybycie kilku szlachty spod Tykocina, kt�rzy przywie�li wie��, �e podjazdy Radziwi��a si�gaj� ju� tego miasta.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Radziwi�� dawno by by� uderzy� na Podlasie, gdyby nie to, �e rozmaite powody zatrzymywa�y go w Kiejdanach. Naprz�d czeka� na posi�ki szwedzkie, z kt�rych przys�aniem Pontus de la Gardie umy�lnie zw��czy�. Jakkolwiek jenera�a szwedzkiego ��czy�y w�z�y pokrewie�stwa z samym kr�lem, przecie ani �wietno�ci� rodu, ani znaczeniem, ani obszernymi zwi�zkami krwi nie m�g� sprosta� temu magnatowi litewskiemu, a co do fortuny, to jakkolwiek w tej chwili w skarbcu radziwi��owskim nie by�o gotowizny, jednakowo� po�ow� d�br ksi���cych mogliby si� obdzieli� wszyscy jenera�owie szwedzcy i jeszcze uwa�a� si� za bogatych. Ow�, gdy z kolei los�w tak wypad�o, �e Radziwi�� znalaz� si� zale�nym od Pontusa, nie umia� sobie jenera� odm�wi� tej satysfakcji, aby owemu panu nie da� uczu� tej zale�no�ci i w�asnej przewagi.</p><p>Radziwi�� za� nie potrzebowa� posi�k�w do pobicia konfederat�w, bo na to mia� i w�asnych si� dosy�, ale byli mu Szwedzi potrzebni z tych powod�w, o kt�rych wspomina� Kmicic w li�cie do pana Wo�odyjowskiego. Od Podlasia przegradza�y Radziwi��a zast�py Chowa�skiego, kt�re mog�y mu broni� drogi; gdyby za� Radziwi�� szed� z wojskami szwedzkimi i pod egid� kr�la szwedzkiego, w�wczas wszelki krok nieprzyjacielski ze strony Chowa�skiego musia�by by� uwa�any jako wyzwanie Karola Gustawa. Radziwi�� w duszy chcia� tego, dlatego niecierpliwie oczekiwa� przybycia cho�by jednej chor�gwi szwedzkiej i z�ymaj�c si� na Pontusa, mawia� nieraz do swych dworzan:</p><p>� Par� lat temu za fawor by sobie poczytywa�, gdyby pismo ode mnie otrzyma�, i potomkom by je w testamencie przekaza�, a dzi� zwierzchnika maniery przybiera!</p><p>Na co pewien szlachcic, g�bacz i weredyk znany na ca�� okolic�, tak raz sobie pozwoli� odpowiedzie�:</p><p>� Wedle przys�owia, mo�ci ksi���, jak kto sobie po�ciele, tak si� wy�pi.</p><p>Radziwi�� wybuchn�� gniewem i do wie�y go wtr�ci� rozkaza�, ale na drugi dzie� wypu�ci� i guzem z�ocistym obdarzy�, bo o szlachcicu m�wiono, �e ma gotowizn�, a ksi��� pieni�dzy od niego chcia� na skrypt po�yczy�. Szlachcic guz przyj��, ale pieni�dzy nie da�.</p><p>Posi�ki szwedzkie nadesz�y wreszcie w liczbie o�miuset koni, ci�kich rajtar�w; trzysta piechoty i sto l�ejszej jazdy wyekspediowa� Pontus wprost do tykoci�skiego zamku, chc�c na wszelki przypadek mie� w nim w�asn� za�og�.</p><p>Wojska Chowa�skiego rozst�pi�y si� przed owymi lud�mi, nie czyni�c im �adnego wstr�tu, kt�rzy te� dostali si� szcz�liwie do Tykocina, bo to dzia�o si� w�wczas, gdy jeszcze konfederackie chor�gwie sta�y rozproszone po ca�ym Podlasiu i zajmowa�y si� tylko rabunkiem d�br radziwi��owskich.</p><p>Spodziewano si�, �e ksi���, doczekawszy si� po��danych posi�k�w, ruszy zaraz, ale on jeszcze zw��czy�. Powodem tego by�y wie�ci z Podlasia o nie�adzie panuj�cym w tym wojew�dztwie, o braku jedno�ci mi�dzy konfederatami i nieporozumieniach, jakie wynik�y mi�dzy Kotowskim, Lipnickim i Jakubem Kmicicem.</p><p>� Trzeba im da� czas � m�wi� ksi��� � by si� za �by wzi�li. Wygryz� si� oni sami i ta si�a scze�nie bez wojny, a my tymczasem na Chowa�skiego uderzymy.</p><p>Lecz nagle zacz�y przychodzi� przeciwne wiadomo�ci; pu�kownicy nie tylko si� nie pobili ze sob�, ale zebrali si� w jedn� kup� pod Bia�ymstokiem. Ksi��� w g�ow� zachodzi�, co mog�o by� powodem takiej odmiany. Nareszcie nazwisko Zag�oby jako regimentarza dosz�o do uszu ksi���cych. Dano te� zna� o za�o�eniu warownego obozu, o prowiantowaniu wojska, o dzia�ach wygrzebanych w Bia�ymstoku przez Zag�ob�, o wzrastaniu pot�gi konfederackiej i o ochotnikach nap�ywaj�cych z zewn�trz. Ksi��� Janusz wpad� w taki gniew, �e Ganchof, nieustraszony �o�nierz, nie �mia� przez dob� zbli�y� si� do niego.</p><p>Na koniec wyszed� rozkaz do chor�gwi, by si� gotowa�y do drogi. W jeden dzie� ca�a dywizja stan�a gotowa; jeden regiment piechoty niemieckiej, dwa szkockiej, jeden litewskiej; pan Korf prowadzi� artyleri�; Ganchof obj�� dow�dztwo jazdy. Pr�cz dragonii Char�ampowej i rajtar�w szwedzkich by� lekki znak Niewiarowskiego i powa�na chor�giew w�asna ksi���ca, w kt�rej namiestnikiem by� �lizie�. By�a to si�a znaczna i z�o�ona z samych weteran�w. Z nie wi�ksz� pot�g� ksi��� za czas�w pierwszych wojen z Chmielnickim odni�s� owe zwyci�stwa, kt�re imi� jego nie�mierteln� przyozdobi�y s�aw�; z nie wi�ksz� si�� zbi� P�ksi�yca, Nebab�; rozgromi� na g�ow� pod �ojowem kilkudziesi�ciotysi�czn� watah� przes�awnego Krzeczowskiego, wyci�� Mozyrz, Tur�w, wzi�� szturmem Kij�w i tak przycisn�� w stepach Chmielnickiego, �e ten w uk�adach musia� szuka� ratunku.</p><p>Lecz gwiazda tego pot�nego wojownika zachodzi�a widocznie, i sam nie mia� dobrych przeczu�. Zapuszcza� oczy w przysz�o�� i nie widzia� nic jasno. P�jdzie na Podlasie, rozniesie na ko�skich kopytach buntownik�w, ka�e obedrze� ze sk�ry nienawistnego Zag�ob� � i c� z tego? Co dalej? Jaka nadejdzie los�w odmiana? Czy w�wczas uderzy na Chowa�skiego, pom�ci cybichowsk� kl�sk� i nowym wawrzynem g�ow� przyozdobi? Ksi��� m�wi� tak, ale w�tpi�, bo w�a�nie zacz�y ju� chodzi� szeroko s�uchy o tym, �e p�nocne zast�py, boj�c si� wzrostu szwedzkiej pot�gi, przestan� wojowa�, a mo�e nawet wejd� w przymierze z Janem Kazimierzem. Sapieha urywa� je jeszcze i gromi�, gdzie m�g�, ale jednocze�nie ju� uk�ada� si� z nimi. Mia� te� same plany i pan Gosiewski.</p><p>Ow� w razie ust�pienia Chowa�skiego zamkn�oby si� i to pole dzia�ania, znik�aby dla Radziwi��a ostatnia sposobno�� okazania swej si�y; gdyby za� Jan Kazimierz zdo�a� zawrze� przymierze i popchn�� na Szwed�w dotychczasowych wrog�w, pod�wczas szcz�cie mog�oby si� przechyli� na jego stron� przeciw Szwedom, a tym samym przeciw Radziwi��owi.</p><p>Z Korony dochodzi�y wprawdzie ksi�cia najpomy�lniejsze wie�ci. Powodzenie Szwed�w przechodzi�o wszelkie nadzieje. Wojew�dztwa poddawa�y si� jedne za drugimi; w Wielkopolsce panowali jak w Szwecji, w Warszawie rz�dzi� Radziejowski; Ma�opolska nie stawia�a oporu; Krak�w upa�� mia� lada chwila; kr�l, opuszczony od wojska i szlachty, ze z�aman� w sercu ufno�ci� do swego narodu, uszed� na �l�sk, i sam Karol Gustaw dziwi� si� �atwo�ci, z jak� skruszy� ow� pot�g�, zawsze dot�d w walce ze Szwedami zwyci�sk�.</p><p>Ale w�a�nie w tej �atwo�ci widzia� Radziwi�� niebezpiecze�stwo dla siebie, bo przeczuwa�, �e za�lepieni powodzeniem Szwedzi nie b�d� si� z nim liczyli, nie b�d� uwa�ali na niego, zw�aszcza �e nie okaza� si� tak pot�nym i tak w�adnym na Litwie, jak wszyscy, nie wyjmuj�c i jego samego, my�leli.</p><p>Czy tedy kr�l szwedzki odda mu Litw� albo chocia� Bia�� Ru�?! Zali nie b�dzie wola� jakim wschodnim okrawkiem Rzeczypospolitej zaspokoi� raczej wiecznie g�odnego s�siada, aby mie� r�ce rozwi�zane w reszcie Polski?</p><p>To by�y pytania, kt�re ustawicznie dr�czy�y dusz� ksi�cia Janusza. Dnie i noce trawi� w niepokoju. Pomy�la�, �e i Pontus de la Gardie nie �mia�by go traktowa� tak dumnie, prawie lekcewa��co, gdyby si� nie spodziewa�, �e kr�l potwierdzi takie post�powanie, albo co gorzej, gdyby nie mia� gotowych ju� instrukcyj.</p><p>�P�ki stoj� na czele kilku tysi�cy ludzi � my�la� Radziwi�� � p�ty jeszcze b�d� si� na mnie ogl�dali, ale gdy zbraknie mi pieni�dzy i gdy najemne pu�ki rozbiegn� si� � co b�dzie?�</p><p>A w�a�nie intrata z olbrzymich d�br nie nadesz�a; cz�� ich niezmierna, rozproszona po ca�ej Litwie i hen, a� do Polesia kijowskiego, le�a�a w ruinie; podlaskie za� wyp�ukali do cna konfederaci.</p><p>Chwilami zdawa�o si� ksi�ciu, �e upada w przepa��. Ze wszystkich jego rob�t i knowa� mog�o mu tylko pozosta� miano zdrajcy � nic wi�cej.</p><p>Straszy�a go te� i inna mara � mara �mierci. Co noc prawie ukazywa�a si� ona przed firankami jego �o�a i kiwa�a na� r�k�, jakby chcia�a rzec: P�jd� w ciemno��, na drug� stron� nieznanej rzeki...</p><p>Gdyby by� sta� na szczycie s�awy, gdyby ow� po��dan� tak nami�tnie koron� m�g� cho� na dzie� jeden, cho� na godzin� w�o�y� na skronie, by�by przyj�� to straszne, milcz�ce widmo nieul�klym okiem. Ale umrze� i zostawi� po sobie nies�aw� i pogard� ludzk� wydawa�o si� dla tego pana, jak sam szatan pysznego, piek�em za �ycia.</p><p>Nieraz te�, gdy by� samotny albo tylko ze swym astrologiem, w kt�rym ufno�� najwi�ksz� pok�ada�, chwyta� si� za skronie i powtarza� przyduszonym g�osem:</p><p>� Gorzej�! gorzej�! gorzej�!</p><p>W tych warunkach zbiera� si� do pochodu na Podlasie, gdy mu na dzie� przed wymarszem dano zna�, �e ksi��� Bogus�aw zjecha� z Taurog�w.</p><p>Na sam� wie�� o tym ksi��� Janusz, jeszcze nim brata ujrza�, jakoby od�y�, bo �w Bogus�aw przywozi� z sob� m�odo��, �lep� wiar� w przysz�o��. W nim mia�a odrodzi� si� linia bir�a�ska, dla niego ju� tylko ksi��� Janusz pracowa�.</p><p>Dowiedziawszy si�, �e nadci�ga, chcia� koniecznie jecha� naprzeciw, lecz �e etykieta nie pozwala�a przeciw m�odszemu wyje�d�a�, pos�a� wi�c po niego z�ocon� kolas� i ca�� chor�giew Niewiarowskiego dla asysty, a z sza�czyk�w sypanych przez Kmicica i z samego zamku kaza� wali� z mo�dzierzy, zupe�nie tak, jakby na przyjazd kr�la.</p><p>Gdy bracia po ceremonialnym powitaniu zostali wreszcie sam na sam, Janusz chwyci� Bogus�awa w obj�cia i pocz�� powtarza� wzruszonym g�osem:</p><p>� Zaraz mi m�odo�� wr�ci�a! Zaraz i zdrowie wr�ci�o!</p><p>Lecz ksi��� Bogus�aw popatrzy� na niego pilnie i rzek�:</p><p>� Co waszej ksi���cej mo�ci jest?</p><p>� Nie mo��my si� mo�ciami, skoro nas nikt nie s�yszy... Co mi jest? Choroba mnie dr��y, a� zwal� si� jak spr�chnia�e drzewo... Ale mniejsza z tym! Jak si� �ona moja ma i Mary�ka?</p><p>� Wyjecha�y z Taurog�w do Tyl�y. Zdrowe obie, a <emphasis>Marie</emphasis> jako p�czek r�any; cudna� to b�dzie r�a, gdy rozkwitnie... <emphasis>Ma foi!</emphasis> Pi�kniejszej nogi w �wiecie nikt nie ma, a kosy do samej ziemi jej sp�ywaj�...</p><p>� Taka� ci si� wyda�a urodziwa? To i dobrze, B�g ci� natchn��, �e� tu wpad�. Lepiej mi na duszy, gdy ci� widz�!... Ale co mi <emphasis>de publicis</emphasis> przywozisz?... C� elektor?</p><p>� To wiesz, �e zawar� przymierze z miastami pruskimi?</p><p>� Wiem.</p><p>� Jeno �e mu nie bardzo ufaj�. Gda�sk nie chcia� przyj�� jego za�ogi... Maj� Niemcy nos dobry.</p><p>� I to wiem. A nie pisa�e� do niego? Co o nas my�li?</p><p>� O nas?... � powt�rzy� z roztargnieniem ksi��� Bogus�aw.</p><p>I j�� rzuca� oczyma po komnacie, po czym wsta�; ksi��� Janusz my�la�, �e czego� szuka, ale on pobieg� do zwierciad�a stoj�cego w k�cie i odchyliwszy je odpowiednio, pocz�� maca� palcem prawej r�ki po ca�ej twarzy, wreszcie rzek�:</p><p>� Sk�ra mi troch� przez drog� opierzch�a, ale do jutra to przejdzie... Co elektor o nas my�li? Nic... Pisa� mi, �e o nas nie zapomni.</p><p>� Jak to, nie zapomni?</p><p>� Mam list ze sob�, to ci go poka��... Pisze, �e co b�d� si� stanie, on o nas nie zapomni. A ja mu wierz�, bo jego korzy�� tak mu nakazuje. Elektor tyle o Rzeczpospolit� dba, ile ja o star� peruk�, i ch�tnie by j� Szwedom odda�, byle m�g� Prusy zacapi�; ale szwedzka pot�ga zaczyna go niepokoi�, wi�c rad by na przysz�o�� mie� gotowego sprzymierze�ca, a b�dzie go mia�, je�li ty zasi�dziesz na tronie litewskim.</p><p>� Oby tak si� sta�o!... Nie dla siebie ja tego tronu chc�!</p><p>� Ca�ej Litwy nie uda si� mo�e na pocz�tek wytargowa�, ale chocia� dobry kawa� z Bia�orusi� i �mudzi�.</p><p>� A Szwedzi?</p><p>� Szwedzi b�d� si� te� radzi nami od wschodu przegrodzi�.</p><p>� Balsam mi wlewasz...</p><p>� Balsam! Aha!... Jaki� czarnoksi�nik w Taurogach chcia� mi sprzeda� balsam, o kt�rym powiada�, �e kto si� nim wysmaruje, ma by� od szabli, szpady i w��czni bezpieczen. Kaza�em go zaraz wysmarowa� i trabantowi pchn�� dzid�, wyimainuj sobie... na wylot przesz�a!...</p><p>Tu ksi��� Bogus�aw pocz�� si� �mia�, ukazuj�c przy tym bia�e jak ko�� s�oniowa z�by. Ale Januszowi nie w smak by�a ta rozmowa, wi�c znowu zacz�� <emphasis>de publicis</emphasis>.</p><p>� Wys�a�em listy do kr�la szwedzkiego i do wielu innych naszych dygnitarzy � rzek�. � Musia�e� i ty odebra� pismo przez Kmicica.</p><p>� A czekaj�e! To� ja poniek�d w tej sprawie przyjecha�em. Co ty o Kmicicu my�lisz?</p><p>� To gor�czka, szalona g�owa, cz�owiek niebezpieczny i w�dzid�a znie�� nie umiej�cy, ale to jeden z tych rzadkich ludzi, kt�rzy z dobr� wiar� nam s�u��.</p><p>� Pewno � odrzek� Bogus�aw � mnie si� nawet o ma�o do kr�lestwa niebieskiego nie przys�u�y�.</p><p>� Jak to? � pyta� z niepokojem Janusz.</p><p>� M�wi�, panie bracie, �e byle w tobie ��� poruszy�, zaraz ci� dusi� poczyna. Przyrzecz�e mi, �e b�dziesz s�ucha� cierpliwie i spokojnie, a ja ci opowiem co� o twoim Kmicicu, z czego poznasz go lepiej, ni� dot�d pozna�e�.</p><p>� Dobrze! b�d� cierpliwy, jeno przyst�p do rzeczy.</p><p>� Cud boski mnie z r�k tego wcielonego diab�a wydosta� � odrzek� ksi��� Bogus�aw.</p><p>I rozpocz�� opowiada� o wszystkim, co si� w Pilwiszkach zdarzy�o.</p><p>Nie mniejszy to by� cud, �e ksi��� Janusz ataku astmy nie dosta�, ale natomiast mo�na by�o s�dzi�, �e go apopleksja zabije. Trz�s� si� ca�y, z�bami zgrzyta�, palcami oczy zatyka�, na koniec pocz�� wo�a� zachryp�ym g�osem:</p><p>� Tak?!... dobrze!... Zapomnia� jeno, �e jego koczotka jest w moich r�kach...</p><p>� Pohamuj si�, na mi�y B�g, i s�uchaj dalej � odrzek� Bogus�aw. � Spisa�em si� wi�c z nim do�� po kawalersku i je�li tej przygody w diariuszu nie zapisz� ani ni� si� chwali� nie b�d�, to tylko dlatego, �e mi wstyd, i�em si� temu gburowi da� tak podej�� jak dziecko, ja, o kt�rym Mazarin m�wi�, �e w intrydze i przebieg�o�ci nie mam r�wnego na ca�ym dworze francuskim. Ale mniejsza z tym... S�dzi�em ow� z pocz�tku, �em tego twego Kmicica zabi�, tymczasem mam teraz dow�d w r�ku, �e si� wyliza�.</p><p>� Nic to! znajdziemy go! wykopiemy! dostaniem cho�by spod ziemi!... A tymczasem ja mu tu bole�niejszy cios zadam, ni� gdybym go ze sk�ry kaza� �ywcem obedrze�.</p><p>� �adnego ciosu mu nie zadasz, jeno zdrowiu w�asnemu zaszkodzisz. S�uchaj! Jad�c tutaj, zauwa�y�em jakiego� prostaka na srokatym koniu, kt�ry ci�gle trzyma� si� nie opodal od mojej kolasy. Zauwa�y�em w�a�nie dlatego, �e ko� by� srokaty, i kaza�em go wreszcie wo�a�. � Gdzie jedziesz? � Do Kiejdan. � Co wieziesz? � List do ksi�cia wojewody. � Kaza�em sobie ten list odda�, a �e arkan�w pomi�dzy nami nie ma, wi�c przeczyta�em... Masz!</p><p>To rzek�szy, poda� ksi�ciu Januszowi list Kmicica, pisany z lasu w chwili, gdy z Kiemliczami w drog� rusza�.</p><p>Ksi��� przebieg� go oczyma, mn�c z w�ciek�o�ci�, wreszcie pocz�� wo�a�:</p><p>� Prawda! na Boga, prawda! On ma moje listy, a tam s� rzeczy, o kt�re i kr�l szwedzki nie tylko podejrzenie, ale i �mierteln� uraz� powzi�� mo�e...</p><p>Tu chwyci�a go czkawka i atak spodziewany nadszed�. Usta otwar�y mu si� szeroko i chwyta�y szybko powietrze, r�ce rwa�y szaty pod gard�em; ksi��� Bogus�aw, widz�c to, zaklaska� w r�ce, a gdy s�u�ba nadbieg�a, rzek�:</p><p>� Ratujcie ksi�cia pana, a jak dech odzyska, pro�cie go, by przyszed� do mojej komnaty, ja tymczasem spoczn� nieco.</p><p>I wyszed�.</p><p>W dwie godziny p�niej Janusz, z oczyma nabieg�ymi krwi�, z obwis�ymi powiekami i sin� twarz�, zapuka� do komnaty Bogus�awowej. Bogus�aw przyj�� go, le��c w �o�u z twarz� wysmarowan� migda�owym mlekiem, kt�re mia�o nadawa� sk�rze mi�kko�� i po�ysk. Bez peruki na g�owie, bez barwiczki na twarzy i z odczernionymi brwiami wygl�da� wiele starzej ni� w ca�kowitym stroju, ale ksi��� Janusz nie zwr�ci� na to uwagi.</p><p>� Zastanowi�em si� jednak � rzek� � �e Kmicic nie mo�e tych list�w opublikowa�, bo gdyby to uczyni�, tym samym by wyrok �mierci na t� dziewk� napisa�. Zrozumia� on to dobrze, �e tylko tym sposobem ma mnie w r�ku, ale te� i ja nie mog� zemsty wywrze�, i to mnie gryzie, jakobym roz�artego psa w piersi nosi�.</p><p>� Te listy trzeba b�dzie jednak koniecznie odzyska�! � rzek� Bogus�aw.</p><p>� Ale <emphasis>quo modo</emphasis>?</p><p>� Musisz nas�a� na niego jakiego zr�cznego cz�eka; niech jedzie, niech z nim w przyja�� wejdzie i przy zdarzonej sposobno�ci listy zachwyci, a samego no�em pchnie. Trzeba nagrod� wielk� obieca�...</p><p>� Kto si� tu tego podejmie?</p><p>� �eby to tak w Pary�u albo cho�by i w Niemczech, w jeden dzie� znalaz�bym ci stu ochotnik�w, ale w tym kraju nawet i tego towaru nie dostanie.</p><p>� A trzeba swojego cz�owieka, bo cudzoziemca b�dzie si� strzeg�.</p><p>� To zdaj to na mnie, ja mo�e kogo w Prusach wynajd�.</p><p>� Ej, �eby to go �ywcem schwyta� mo�na, a mnie do r�k dostawi�! Zap�aci�bym mu za wszystko od razu. Powiadam ci, �e zuchwalstwa tego cz�owieka przechodzi�y wszelk� miar�. Dlategom go wyprawi�, bo mn� samym potrz�sa�, bo mi do oczu o byle co jak kot skaka�, bo swoj� wol� mi tu we wszystkim narzuca�... Ma�o nie sto razy ju�, ju� mia�em w g�bie rozkaz, by go rozstrzela�... Ale nie mog�em, nie mog�em....</p><p>� Powiedz mi, czy naprawd� on nam krewny?...</p><p>� Kiszk�w naprawd� krewny, a przez Kiszk�w i nasz.</p><p>� Swoj� drog� to diabe� jest... i niebezpieczny ca�� g�b� przeciwnik!</p><p>� On? Mog�e� mu kaza� do Carogrodu jecha� i su�tana z tronu �ci�gn�� albo kr�lowi szwedzkiemu brod� oberwa� i do Kiejdan j� przywie��! Co on tu w czasie wojny wyrabia�!</p><p>� Tak i patrzy. A przyrzek� nam zemst� do ostatniego oddechu. Szcz�ciem, dosta� ode mnie nauk�, �e z nami nie�atwo. Przyznaj, �em si� po radziwi��owsku z nim obszed�, i gdyby jaki francuski kawaler m�g� si� podobnym uczynkiem pochwali�, to by o nim �ga� po ca�ych dniach, z wyj�tkiem godzin snu, obiadu i ca�owania; bo oni, jak si� zejd�, to ��� jeden przez drugiego tak, �e a� s�o�cu wstyd �wieci�...</p><p>� Prawda, �e� go przycisn��, wola�bym jednak, �eby si� to nie przygodzi�o.</p><p>� A ja bym wola�, �eby� sobie lepszych zausznik�w wybiera�, maj�cych wi�cej respektu dla radziwi��owskich ko�ci.</p><p>� Te listy! te listy!...</p><p>Bracia umilkli na chwil�, po czym Bogus�aw pierwszy ozwa� si�:</p><p>� Co to za dziewka?</p><p>� Billewicz�wna.</p><p>� Billewicz�wna czy Mieleszk�wna, jedna drugiej r�wna. Uwa�asz, �e mnie rym znale�� tak �atwo, jak drugiemu splun��. Ale ja nie o jej nazwisko pytam, jeno czy urodziwa?</p><p>� Ja tam na takie rzeczy nie patrz�, ale to pewna, �e i kr�lowa polska mog�aby si� nie powstydzi� takiej urody.</p><p>� Kr�lowa polska? Maria Ludwika? Za czas�w Cinq-Marsa mo�e i by�a g�adka, a teraz psi na widok baby wyj�. Je�eli twoja Billewicz�wna taka, to j� sobie zachowaj... Ale je�eli naprawd� cudna, to mi j� do Taurog�w oddaj, a ju� tam zemst� na wsp�k� z ni� nad Kmicicem obmy�l�.</p><p>Janusz zamy�li� si� na chwil�.</p><p>� Nie dam ci jej � rzek� wreszcie � bo ty j� si�� zniewolisz, a w�wczas Kmicic listy opublikuje.</p><p>� Ja mia�bym si�y u�ywa� przeciw jednej waszej dzierlatce?... Nie chwal�c si�, nie z takimi mia�em do czynienia, a nie niewoli�em �adnej... Raz tylko, ale to by�o we Flandrii... G�upia by�a... C�rka z�otnika... Nadci�gn�li potem piechurowie hiszpa�scy i na ich karb to posz�o.</p><p>� Ty tej dziewki nie znasz... Z zacnego domu, cnota chodz�ca, rzek�by�: mniszka.</p><p>� Znamy si� i z mniszkami...</p><p>� A przy tym nienawidzi nas ona, bo to <emphasis>hic mulier</emphasis>, patriotka... Ona to Kmicica spraktykowa�a... Nie masz takich wiele mi�dzy naszymi niewiastami... Rozum zgo�a m�ski... i Jana Kazimierza naj�arliwsza partyzantka.</p><p>� To mu obro�c�w przysporzymy...</p><p>� Nie mo�e by�, bo Kmicic listy opublikuje... Musz� jej strzec jak oka w g�owie... do czasu. Potem oddam ci j� albo twoim dragonom, wszystko mi jedno!</p><p>� Daj� ci wi�c parol kawalerski, �e jej nie b�d� si�� niewoli�, a s�owa, kt�re prywatnie daj�, zawsze dotrzymuj�. W polityce co innego... Wstyd by�oby mi nawet, gdybym sam przez si� nie umia� nic wsk�ra�.</p><p>� Nie wsk�rasz.</p><p>� To w najgorszym razie wezm� w pysk, a od niewiasty to nie dyshonor... Ty idziesz na Podlasie, co tedy b�dziesz z ni� robi�? Ze sob� jej nie we�miesz, tu nie zostawisz, bo tu przyjd� Szwedzi, a trzeba, �eby <emphasis>comme otage</emphasis> dziewka zosta�a zawsze w naszym r�ku... Czy nie lepiej, �e j� do Taurog�w wezm�... a do Kmicica po�l� nie zb�ja, ale pos�a�ca z pismem, w kt�rym napisz�: oddaj listy, oddam ci dziewk�.</p><p>� Prawda jest! � rzek� ksi��� Janusz � to dobry spos�b.</p><p>� Je�li za� � m�wi� dalej Bogus�aw � oddam mu j� niezupe�nie tak�, jak� wzi��em, to b�dzie i zemsty pocz�tek.</p><p>� Ale� da� s�owo, �e gwa�tu nie u�yjesz?</p><p>� Da�em i powtarzam jeszcze, �e wstyd by mi by�o...</p><p>� To musisz wzi�� i jej stryja, miecznika rosie�skiego, kt�ry tu z ni� bawi.</p><p>� Nie chc�. Szlachcic pewnie waszym obyczajem wiechcie w butach nosi, a ja tego znie�� nie mog�.</p><p>� Ona sama nie zechce jecha�.</p><p>� To jeszcze zobaczymy. Zapro� ich dzi� na wieczerz�, bym j� obejrza� i uzna�, czy warto na z�b bra�, a ja tymczasem sposoby na ni� obmy�l�. Na Boga jeno, nie m�w jej tylko o Kmicicowym uczynku, bo to by go w jej oczach podnios�o i w wierno�ci dla niego utwierdzi�o. A przy wieczerzy nie kontruj mnie w niczym, co b�d� bym m�wi�. Obaczysz moje sposoby i w�asne m�ode lata ci si� przypomn�.</p><p>Ksi��� Janusz machn�� r�k� i wyszed�, a ksi��� Bogus�aw za�o�y� obie r�ce pod g�ow� i pocz�� nad sposobami rozmy�la�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Na wieczerz�, opr�cz miecznika rosie�skiego z Ole�k�, zaproszono tak�e znaczniejszych oficer�w kiejda�skich i kilku dworzan ksi�cia Bogus�awa. On sam nadszed� tak strojny i wspania�y, �e oczy rwa�. Peruka jego pozakr�cana by�a w misterne i faliste pukle; twarz delikatno�ci� barwy przypomina�a mleko i r�e; w�sik zdawa� si� by� pel� jedwabn�, a oczy gwiazdami. Ubrany by� czarno, w kaftan zszywany z pas�w materialnych i aksamitnych, u kt�rego r�kawy rozci�te spinane by�y wzd�u� r�ki. Naoko�o szyi mia� wy�o�ony szeroki ko�nierz z najcudniejszych koronek brabanckich warto�ci nieoszacowanej i takie� mankiety wedle d�oni. Z�oty �a�cuch spada� mu na piersi, a przez prawe rami�, wzd�u� ca�ego kaftana, szed� a� do lewego biodra pendent od szpady z holenderskiej sk�ry, ale tak nasiany diamentami, �e wygl�da� jak smuga mieni�cego si� �wiat�a. Zar�wno b�yszcza�a od diament�w i r�koje�� szpady, a w kokardach jego trzewik�w �wieci�y dwa najwi�ksze, tak wielkie jak laskowe orzechy. Ca�a posta� wydawa�a si� wynios��, a r�wnie szlachetn� jak pi�kn�.</p><p>W jednej r�ce trzyma� koronkow� chusteczk�, drug� d�oni� podtrzymywa� zwieszony �wczesn� mod� na r�koje�ci kapelusz zdobny we fryzowane czarne pi�ra strusie, niezmiernie d�ugie.</p><p>Wszyscy, nie wy��czaj�c ksi�cia Janusza, patrzyli na� z podziwem i uwielbieniem. Ksi�ciu wojewodzie przychodzi�y na pami�� m�ode lata, gdy tak samo gasi� wszystkich na dworze francuskim urod� i bogactwem. Lata te by�y ju� daleko, ale teraz zdawa�o si� hetmanowi, �e od�y� w tym �wietnym kawalerze, kt�ry to� samo nosi� nazwisko.</p><p>Rozochoci� si� tedy ksi��� Janusz i przechodz�c mimo, dotkn�� wskazuj�cym palcem piersi brata.</p><p>� �una od ciebie bije jakby od miesi�ca � rzek�. � Czy� nie dla Billewicz�wny si� tak wystroi�?</p><p>� Miesi�cowi wsz�dy �atwo si� wcisn�� � odpar� che�pliwie Bogus�aw.</p><p>I dalej pocz�� rozmawia� z Ganchofem, przy kt�rym mo�e i umy�lnie stan��, a�eby si� lepiej wydawa�, bo Ganchof by� to m�� dziwnie szpetny: twarz mia� ciemn� i osp� podzioban�, nos krogulczy i zadarte do g�ry w�sy; wygl�da� jak duch ciemno�ci, a Bogus�aw przy nim jak duch �wiat�a.</p><p>Wtem wesz�y damy: pani Korfowa i Ole�ka. Bogus�aw rzuci� na ni� bystrym wzrokiem i sk�oniwszy si� napr�dce pani Korfowej, ju�, ju� przy�o�y� palce do ust, aby Billewicz�wnie przes�a�, wedle kawalerskiej mody, od ust ca�usa, gdy spostrzeg�szy jej urod� wykwintn� a dumn� i powa�n�, w jednej chwili zmieni� taktyk�. W praw� r�k� chwyci� kapelusz i podsun�wszy si� ku pannie, sk�oni� si� tak nisko, �e prawie zgi�� si� we dwoje, pukle peruki spad�y mu po obu stronach ramion, szpada przybra�a poziome po�o�enie, a on sta� tak, poruszaj�c umy�lnie kapeluszem i zamiataj�c pi�rami na znak czci posadzk� przed Ole�k�. Bardziej dworskiego uk�onu nie m�g� odda� kr�lowej francuskiej. Billewicz�wna, kt�ra wiedzia�a o jego przyje�dzie, domy�li�a si� natychmiast, kto przed ni� stoi, wi�c chwyciwszy ko�cami palc�w za sukni�, odda�a mu r�wnie� dyg g��boki.</p><p>Wszyscy podziwiali obojga urod� i uk�adno�� manier, widn� z samego powitania, a niezbyt znan� w Kiejdanach, bo ksi�na Januszowa wi�cej kocha�a si�, jako Wo�oszka, we wschodnim przepychu ni� w dworno�ci, za� ksi�niczka by�a jeszcze ma�� dziewczyn�.</p><p>Wtem Bogus�aw podni�s� g�ow�, strz�sn�� pukle peruki na plecy i szurgaj�c mocno nogami, podsun�� si� �ywo do Ole�ki; jednocze�nie rzuci� paziowi kapelusz, a jej poda� r�k�.</p><p>� Oczom nie wierz�... i chyba we �nie widz� to, co widz� � m�wi�, prowadz�c j� do sto�u � ale powiedz mi, pi�kna bogini, jakim cudem zesz�a� z Olimpu do Kiejdan?</p><p>� Cho� prost� jestem szlachciank�, nie bogini� � odpar�a Ole�ka � nie taka zn�w prostaczka ze mnie, bym za co innego jak za dworno�� s�owa waszej ksi���cej mo�ci bra� mia�a.</p><p>� Cho�bym te� chcia� by� najdworniejszym, zwierciad�o twoje powie ci wi�cej ode mnie.</p><p>� Powie nie wi�cej, ale szczerzej � odrzek�a, �ci�gaj�c wedle �wczesnej mody usta.</p><p>� Gdyby w tej komnacie by�o chocia� jedno, wraz bym ci� do niego zaprowadzi�... Tymczasem przejrzyj si� w oczach moich, a poznasz, czyli ich podziw nieszczery!</p><p>Tu Bogus�aw przechyli� g�ow� i przed Ole�k� zab�ys�y oczy jego, wielkie i czarne jak aksamit, a s�odkie, przenikliwe i jednocze�nie pal�ce. Pod wp�ywem ich �aru twarz dziewczyny powlok�a si� purpurowym rumie�cem, spu�ci�a powieki i odsun�a si� nieco, bo uczu�a, �e Bogus�aw ramieniem przycisn�� z lekka do swego boku jej r�k�.</p><p>Tak przyszli do sto�u. On zasiad� przy niej i zna� by�o, �e naprawd� jej uroda nadzwyczajne na nim uczyni�a wra�enie. Spodziewa� si� zapewne znale�� szlachciank� ho�� jak �ania, �miej�c� si� i wrzaskliw� jak sojka, i czerwon� jak kwiat maku, tymczasem znalaz� dumn� pann�, w kt�rej czarnych brwiach wida� by�o nieugi�t� wol�, w oczach rozum i powag�, w ca�ej twarzy jasny spok�j dziecinny, a tak przy tym szlachetn� w postawie, tak wdzi�czn� i cudn�, �e na ka�dym dworze kr�lewskim mog�aby si� sta� celem ho�d�w i zabieg�w najpierwszych w kraju kawaler�w.</p><p>Pi�kno�� jej niewys�owiona budzi�a podziw i ��dze, ale by� w niej zarazem jaki� majestat, kt�ry nak�ada� im w�dzid�o, tak �e mimo woli pomy�la� Bogus�aw: �Za wcze�niem przycisn�� jej r�k�... z tak� trzeba polityk�, nie obcesem!�</p><p>Ale tym niemniej postanowi� sobie posi��� jej serce i doznawa� dzikiej rado�ci na my�l, �e przyjdzie chwila, w kt�rej �w majestat dziewiczy i owa pi�kno�� przeczysta zda si� na jego �ask� i nie�ask�. Gro�na twarz Kmicica stawa�a w poprzek tym marzeniom, ale dla zuchwa�ego m�odziana by�a to tylko jedna wi�cej podnieta. Pod wp�ywem tych uczu� rozpromieni� si� ca�y, krew pocz�a w nim gra� jak we wschodnim rumaku, wszystkie jego w�adze o�ywi�y si� niezwykle i �wiat�o tak bi�o od ca�ej jego postaci jak od jego diament�w.</p><p>Rozmowa przy stole sta�a si� og�ln�, a raczej zmieni�a si� w og�lny ch�r pochwa� i pochlebstw dla Bogus�awa, kt�rych �wietny kawaler s�ucha� z u�miechem, ale bez zbytniego zadowolenia, jako rzeczy zwyk�ej i codziennej. M�wiono naprz�d o jego czynach wojennych i pojedynkach. Nazwiska pokonanych ksi���t, margrabi�w, baron�w sypa�y si� jak z r�kawa. On sam jeszcze od czasu do czasu dorzuca� niedbale jedno wi�cej. S�uchacze zdumiewali si�, ksi��� Janusz g�adzi� swe d�ugie w�sy z zadowoleniem, a na koniec Ganchof rzek�:</p><p>� Cho�by fortuna i urodzenie nie stawa�y na przeszkodzie, nie chcia�bym ja waszej ksi���cej mo�ci w drog� wej�� i to mi tylko dziwno, �e si� jeszcze �mia�kowie tacy znajduj�.</p><p>� Co chcesz, panie Ganchof! � rzek� ksi���. � S� ludzie z �elazn� twarz� i �biczym wzrokiem, kt�rych sam widok przestrasza, ale mnie B�g tego odm�wi�... Mego oblicza nie ul�knie si� nawet panna.</p><p>� Jako �ma nie boi si� pochodni � odrzek�a, wdzi�cz�c si� i kryguj�c, pani Korfowa � p�ki w niej nie zgorzeje...</p><p>Bogus�aw roz�mia� si�, a pani Korfowa m�wi�a dalej, nie ustaj�c si� krygowa�:</p><p>� Pan�w �o�nierzy wi�cej pojedynki obchodz�, a my, niewiasty, rade by�my te� co� o amorach waszej ksi���cej mo�ci us�ysze�, o kt�rych wie�ci a� tu nas dochodzi�y.</p><p>� Nieprawdziwe, pani dobrodziejko, nieprawdziwe... Wszystko jeno przez drog� uros�o... Swatano mnie, to prawda... Jejmo�� kr�lowa francuska by�a tak �askawa...</p><p>� Z ksi�niczk� de Rohan � dorzuci� Janusz.</p><p>� Z drug�, de la Forse � doda� Bogus�aw � ale �e w�a�nie sercu ani nawet sam kr�l nie mo�e kochania nakaza�, a dostatk�w, chwa�a Bogu, nie potrzebujemy we Francji szuka�, przeto nie mog�o by� chleba z tej m�ki... Grzeczne to by�y panny, co prawda, nad imaginacj� urodziwe, ale przecie s� u nas jeszcze urodziwsze... i nie potrzebowa�bym z tej komnaty wychodzi�, by takie znale��...</p><p>Tu rzuci� d�ugie spojrzenie na Ole�k�, kt�ra udaj�c, �e nie s�yszy, pocz�a co� m�wi� do pana miecznika rosie�skiego, a pani Korfowa zn�w g�os zabra�a:</p><p>� Nie brak i tu g�adkich, nie masz jeno takich, kt�re by waszej ksi���cej mo�ci fortun� i urodzeniem wyr�wna� mog�y.</p><p>� Pozwolisz, jejmo�� dobrodziejka, �e zaneguj� � odpar� �ywo Bogus�aw � bo, naprz�d, nie my�l� ja tego, aby szlachcianka polska czym� podlejszym od Rohan�wien i od Fors�w by� mia�a, po drugie, nie pierwszyzna to Radziwi��om ze szlachciankami si� �eni�, jako i dzieje liczne podaj� tego przyk�ady. Upewniam te� jejmo�� dobrodziejk�, �e ta szlachcianka, kt�ra Radziwi��ow� zostanie, nawet na dworze francuskim przed tamtejszymi ksi�niczkami krok i prym we�mie.</p><p>� Ludzki pan!... � szepn�� Ole�ce miecznik rosie�ski.</p><p>� Tak ja to zawsze rozumia�em � m�wi� dalej Bogus�aw � cho� nieraz wstyd mi za szlacht� polsk�, gdy j� z zagraniczn� por�wnam, bo nigdy by si� tam nie zdarzy�o to, co si� tu zdarzy�o, �e wszyscy pana swego opu�cili, ba, �e dyba� na jego zdrowie gotowi. Szlachcic francuski najgorszego uczynku si� dopu�ci, ale pana swego nie zdradzi...</p><p>Obecni pocz�li spogl�da� na siebie i na ksi�cia z zadziwieniem. Ksi��� Janusz zmarszczy� si� i nasro�y�, a Ole�ka utkwi�a swe niebieskie oczy z wyrazem podziwu i wdzi�czno�ci w twarzy Bogus�awowej.</p><p>� Wybacz wasza ksi���ca mo�� � rzek� Bogus�aw, zwracaj�c si� do Janusza, kt�ry jeszcze och�on�� nie zdo�a� � wiem, �e nie mog�e� inaczej post�pi�, �e ca�a Litwa by zgin�a, gdyby� by� za moj� rad� poszed�; ale przecie, czcz�c ci� jako starszego i kochaj�c jak brata, nie przestan� z tob� o Jana Kazimierza si� spiera�. Jeste�my mi�dzy sob�, wi�c m�wi�, co my�l�: nieop�akany pan, dobry, �askawy, pobo�ny, a mnie podw�jnie drogi! To� ja go pierwszy z Polak�w odprowadza�em, gdy go z francuskiego wi�zienia wypuszczono. Dzieckiem jeszcze prawie by�em pod�wczas, ale tym bardziej nigdy tego nie zapomn� i ch�tnie bym krew moj� odda�, by go przynajmniej od tych zas�oni�, kt�rzy praktyki przeciw �wi�tej jego osobie poczynaj�.</p><p>Januszowi, jakkolwiek zrozumia� ju� gr� Bogus�awow�, wyda�a si� ona jednak zbyt �mia�� i zbyt hazardown� dla tak b�ahego celu, wi�c nie ukrywaj�c niezadowolenia, m�wi�:</p><p>� Na Boga! o jakich�e zamys�ach przeciw zdrowiu naszego eks-kr�la wasza ksi���ca mo�� m�wisz? Kto je czyni? Gdzie si� takowe <emphasis>monstrum</emphasis> w polskim narodzie znale�� mog�o?... To si�, jako �ywo, od pocz�tku �wiata w Rzeczypospolitej nie przygodzi�o!</p><p>Bogus�aw zwiesi� g�ow�.</p><p>� Nie dawniej jak miesi�c temu � rzek� ze smutkiem w g�osie � gdym z Podlasia do Prus elektorskich, do Taurog�w jecha�, przyby� do mnie jeden szlachcic... z zacnego domu... Szlachcic �w, nie znaj�c wida� moich prawdziwych dla pana naszego mi�o�ciwego afekt�w, my�la�, �em mu wrogiem jako inni. Ow� za znaczn� nagrod� obiecywa� mi pojecha� na �l�sk, porwa� Jana Kazimierza i �ywego lub umar�ego Szwedom wyda�...</p><p>Wszyscy oniemieli ze zgrozy.</p><p>� A gdym z gniewem i abominacj� takow� propozycj� odrzuci� � ko�czy� Bogus�aw � �w cz�ek z miedzianym czo�em rzek� mi: �Pojad� do Radziejowskiego, ten kupi i od funta z�otem mi zap�aci...�</p><p>� Nie jestem eks-kr�lowi przyjacielem � rzek� Janusz � ale gdyby mnie kto podobn� propozycj� uczyni�, kaza�bym go bez s�du pod murem postawi�, a sze�ciu muszkieter�w naprzeciw.</p><p>� W pierwszej chwili i ja chcia�em tak post�pi� � odpar� Bogus�aw � ale rozmowa by�a na cztery oczy i dopiero� by krzyczano na tyra�stwo a na samowol� Radziwi���w! Nastraszy�em go jeno, �e i Radziejowski, i kr�l szwedzki, ba, sam Chmielnicki nawet, pewnie by go za to gard�em skara�; s�owem, doprowadzi�em owego zbrodniarza do tego, �e si� zamys�u wyrzek�.</p><p>� Nic to, nie trzeba go by�o �ywym puszcza�, bo najmniej pala by� wart! � zawo�a� Korf.</p><p>Bogus�aw zwr�ci� si� nagle do Janusza.</p><p>� Mam te� nadziej�, �e go kara nie minie, i pierwszy wnosz�, by zwyk�� �mierci� nie zgin��, a wasza ksi���ca mo�� sam jeden mo�esz go ukara�, bo to tw�j dworzanin i tw�j pu�kownik...</p><p>� Na Boga! m�j dworzanin?... M�j pu�kownik? Co za jeden?!... Kto?... M�w wasza ksi���ca mo��!</p><p>� Zwie si� Kmicic! � rzek� Bogus�aw.</p><p>� Kmicic?!... � powt�rzyli wszyscy w przera�eniu.</p><p>� To nieprawda! � krzykn�a nagle Billewicz�wna, wstaj�c z krzes�a z iskrz�cymi oczyma i faluj�c� piersi�.</p><p>Nasta�o g�uche milczenie. Jedni nie och�on�li jeszcze po strasznej Bogus�awowej nowinie, drudzy zdumieli si� nad zuchwalstwem tej panny, kt�ra �mia�a m�odemu ksi�ciu fa�sz w oczy zada�; miecznik rosie�ski pocz�� be�kota�: �Ole�ka! Ole�ka!� � a Bogus�aw przyoblek� twarz w smutek i rzek� bez gniewu:</p><p>� Je�li to krewny lub narzeczony wa�panny, to bolej�, �em t� nowin� powiedzia�, ale wyrzu� go z serca, bo niewart on ciebie, panienko...</p><p>Ona sta�a chwil� jeszcze w b�lu, w p�omieniach i przera�eniu; lecz z wolna oblicze jej styg�o, a� sta�o si� zimne i blade; opu�ci�a si� na powr�t na krzes�o i rzek�a:</p><p>� Przebacz wasza ksi���ca mo��... Nies�uszniem przeczy�a... Do tego cz�owieka wszystko podobne...</p><p>� Niech�e mnie B�g ukarze, je�eli co innego czuj� pr�cz lito�ci � odpowiedzia� �agodnie ksi��� Bogus�aw.</p><p>� To by� narzeczony tej panny � rzek� ksi��� Janusz � i sam ich swata�em. Cz�ek by� m�ody, gor�czka, nabroi� si�a... Ratowa�em go przed prawem, bo �o�nierz dobry. Wiedzia�em, �e warcho� to by� i b�dzie... Ale �eby szlachcic do podobnego bezece�stwa by� zdolen, tegom si� nawet po nim nie spodziewa�.</p><p>� To z�y by� cz�owiek, dawno to wiedzia�em! � rzek� Ganchof.</p><p>� I nie ostrzeg�e� mnie? Czemu to? � spyta� tonem wym�wki Janusz.</p><p>� Bom si� ba�, �e wasza ksi���ca mo�� o inwidi� mnie pos�dzi, gdy� on wsz�dy mia� pierwszy krok przede mn�.</p><p>� <emphasis>Horribile dictu et auditu</emphasis> � rzek� Korf.</p><p>� Mo�ci panowie � zawo�a� Bogus�aw � dajmy temu pok�j! Je�li wam ci�ko tego s�ucha�, c� dopiero pannie Billewicz�wnie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� raczy nie zwa�a� na mnie � rzek�a Ole�ka � mog� wszystkiego ju� wys�ucha�.</p><p>Ale ju� i wieczerza mia�a si� ku ko�cowi; podano wod� do umycia r�k, po czym ksi��� Janusz wsta� pierwszy i poda� r�k� pani Korfowej, a ksi��� Bogus�aw Ole�ce.</p><p>� Zdrajc� ju� B�g pokara� � rzek� do niej � bo kto ciebie straci�, niebo straci�... Nie masz dw�ch godzin, jakem ci� pozna�, wdzi�czna panienko, a rad bym ci� widzie� wiecznie nie w bole�ci i we �zach, ale w rozkoszy i szcz�ciu...</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci � odrzek�a Ole�ka.</p><p>Po rozej�ciu si� dam m�czy�ni wr�cili jeszcze do sto�u szuka� uciechy w kielichach, kt�re kr��y�y g�sto. Ksi��� Bogus�aw pi� na um�r, bo by� kontent z siebie. Ksi��� Janusz rozmawia� z panem miecznikiem rosie�skim.</p><p>� Ja jutro wyje�d�am z wojskiem na Podlasie � rzek� mu. Do Kiejdan przyjdzie szwedzka za�oga. B�g wie, kiedy wr�c�... Waszmo�� nie mo�esz tu z dziewczyn� zostawa�, bo i dla niej mi�dzy �o�nierstwem nieprzystojnie. Pojedziecie oboje z ksi�ciem Bogus�awem do Taurog�w, gdzie dziewka przy �onie mojej mo�e we fraucymerze znale�� pomieszczenie..</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � odpar� miecznik rosie�ski � B�g nam da� w�asne k�ty, po co nam do obcych kraj�w je�dzi�. Wielka to �aska waszej ksi���cej mo�ci, �e o nas pami�ta... Ale nie chc�c faworu nadu�ywa�, woleliby�my pod w�asn� strzech� powr�ci�.</p><p>Ksi��� nie m�g� wyja�ni� panu miecznikowi wszystkich powod�w, dla kt�rych za �adn� cen� nie chcia� wypuszcza� z r�k Ole�ki, ale cz�� ich powiedzia� z ca�� szorstk� otwarto�ci� magnata.</p><p>� Je�li chcesz to wa�pan przyj�� za fawor, to i lepiej... Ale ja wa�panu powiem, �e to i ostro�no��. Wa�pan tam b�dziesz zak�adnikiem; wa�pan mi tam za wszystkich Billewicz�w odpowiesz, kt�rzy, wiem to dobrze, nie licz� si� do moich przyjaci� i gotowi podnie�� �mud�, gdy odejd�... Daj�e im wa�pan rad�, by tu siedzieli spokojnie i przeciw Szwedom nic nie poczynali, bo g�owa twoja i twej synowicy za to odpowie.</p><p>Na to miecznikowi widocznie zabrak�o cierpliwo�ci, bo odrzek� �ywo:</p><p>� Pr�no bym si� na moje prawa szlacheckie powo�ywa�. Si�a przy waszej ksi���cej mo�ci, a mnie wszystko jedno, gdzie mam w wi�zieniu siedzie�; wol� nawet tam ni� tu!</p><p>� Do�� tego! � rzek� gro�nie ksi���.</p><p>� Co do��, to do��! � odrzek� miecznik. � B�g te� da, �e gwa�ty si� sko�cz� a prawo zn�w zapanuje. Kr�tko m�wi�c, wasza ksi���ca mo�� mi nie gro�, bo si� nie boj�.</p><p>Bogus�aw dojrza� widocznie b�yskawice gniewu migoc�ce na twarzy Janusza, zbli�y� si� wi�c szybko.</p><p>� O co idzie? � rzek�, stawaj�c mi�dzy rozmawiaj�cymi.</p><p>� Powiedzia�em panu hetmanowi � odpar� z rozdra�nieniem miecznik � �e wol� wi�zienie w Taurogach ni� w Kiejdanach.</p><p>� W Taurogach nie masz wi�zienia, jest jeno dom m�j, w kt�rym waszmo�� b�dziesz jako u siebie. Wiem, �e hetman chce widzie� w waszmo�ci zak�adnika, ja widz� tylko mi�ego go�cia.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci � odpowiedzia� miecznik.</p><p>� To ja dzi�kuj� waszmo�ci. Tr��my si� i wypijmy razem, bo m�wi�, �e przyja�� trzeba zaraz podla�, aby nie zwi�d�a w zarodku.</p><p>To rzek�szy, zawi�d� Bogus�aw pana miecznika do sto�u i pocz�li si� tr�ca� a przypija� do siebie cz�sto g�sto.</p><p>W godzin� p�niej miecznik wraca� nieco chwiejnym krokiem do swej izby, powtarzaj�c p�g�osem:</p><p>� Ludzki pan! Zacny pan! Uczciwszego z latarni� nie znale��... Z�oto! z�oto szczere... Ch�tnie krwi bym dla niego utoczy�.</p><p>Tymczasem bracia zostali sam na sam. Mieli ze sob� jeszcze do pogadania, a przy tym i listy przysz�y jakie�, po kt�re wys�ali pazia, aby je od Ganchofa przyni�s�.</p><p>� Oczywi�cie � rzek� Janusz � nie masz w tym i s�owa prawdy, co� o Kmicicu m�wi�?</p><p>� Oczywi�cie... Sam wiesz nalepiej. Ale co? Przyznaj! Nie mia� Mazarin s�uszno�ci? Za jednym zachodem zem�ci� si� okrutnie nad wrogiem i uczyni� wy�om w tej �licznej fortecy... Co? Kto to potrafi?... To si� nazywa intryga godna pierwszego w �wiecie dworu! A per�a� to ta Billewicz�wna, a wdzi�czne to, a wspania�e, a pani�tko, jakoby z krwi ksi���cej! My�la�em, �e ze sk�ry wyskocz�!</p><p>� Pami�taj, �e� da� s�owo... Pami�taj, �e zgubisz nas, je�li tamten listy opublikuje.</p><p>� Co to za brwi! Co za wejrzenie kr�lewskie, a� respekt bierze... Sk�d w takiej dziewce taki nieledwie kr�lewski majestat?... Widzia�em raz w Antwerpii Dian�, na gobelinie misternie wyszyst�, psami ciekawego Akteona szczuj�c�... Kubek w kubek ona!</p><p>� Bacz, by Kmicic list�w nie opublikowa�, bo nas by wtedy psi na �mier� zagry�li.</p><p>� Nieprawda! Ja to Kmicica w Akteona zmieni� i na �mier� zaszczuj�. Na dw�ch polach ju�em go zbi� na g�ow�, a przyjdzie mi�dzy nami jeszcze do sprawy!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie pazia z listem.</p><p>Wojewoda wile�ski wzi�� pismo do r�ki i prze�egna�. Zawsze tak czyni�, by od z�ych nowin si� zabezpieczy�; nast�pnie, zamiast otworzy�, pocz�� je ogl�da� starannie.</p><p>Nagle zmieni� si� na twarzy.</p><p>� Sapieh�w klejnot na piecz�ci! � zakrzykn�� � to od wojewody witebskiego.</p><p>� Otw�rz pr�dzej! � rzek� Bogus�aw.</p><p>Hetman otworzy� i pocz�� czyta�, przerywaj�c od czasu do czasu wykrzykami:</p><p>� Idzie na Podlasie!... Pyta, czy nie mam polece� do Tykocina!... Ur�ga mi!... Gorzej jeszcze, bo s�uchaj, co dalej pisze:</p><p>�Chcesz Wasza Ks. Mo�� wojny domowej, chcesz jeden wi�cej miecz w �ono matki pogr��y�? To przybywaj na Podlasie, czekam ci� i ufam w Bogu, �e pych� tw� moimi r�koma ukarze... Ale je�li masz mi�osierdzie nad ojczyzn�, je�li sumienie ci� ruszy�o, je�li Wasza Ks. Mo�� �a�ujesz dawnych uczynk�w i popraw� chcesz okaza�, tedy pole przed tob�. Miasto wojn� domow� zaczyna�, zwo�aj pospolite ruszenie, podnie� ch�opstwo i uderz na Szwed�w, p�ki ubezpieczony Pontus niczego si� nie spodziewa i �adnej baczno�ci nie okazuje. Od Chowa�skiego przeszkody w tym mie� Wasza Ks. Mo�� nie b�dziesz, bo mnie s�uchy z Moskwy dochodz�, �e oni tam sami o wyprawie do Inflant my�l�, chocia� trzymaj� to w tajemnicy. Wreszcie, je�liby Chowa�ski chcia� co przedsi�wzi��, to ja utrzymam go na wodzy, i bylem szczerze m�g� zaufa�, pewnie ze wszystkich si� w ratowaniu ojczyzny Waszej Ks. Mo�ci pomaga� b�d�. Wszystko od Waszej Ks. Mo�ci zale�y, bo jeszcze czas nawr�ci� z drogi i winy zmaza�. Wtedy oka�e si� jawnie, �e� Wasza Ks. Mo�� nie w widokach osobistych, ale dla odwr�cenia ostatniej kl�ski od Litwy przyj�� szwedzk� protekcj�. Niech�e Wasz� Ksi���c� Mo�� B�g tak natchnie, o co codziennie Go prosz�, cho� mnie Wasza Ksi���ca Mo�� o inwidi� pomawia� raczysz.</p><p>P. S. S�ysza�em, �e obl�enie z Nie�wie�a zdj�te i �e ksi��� Micha� z nami si� chce po��czy�, jak tylko szkody naprawi. Patrz�e Wasza Ks. Mo��, jak zacni z twojej familii czyni�, i na ich przyk�ad si� zapatruj, a w ka�dym terminie pomy�l, �e masz teraz w�z i przew�z.�</p><p>� S�ysza�e�? � rzek�, sko�czywszy czyta�, ksi��� Janusz.</p><p>� S�ysza�em... i co? � odpowiedzia� Bogus�aw, patrz�c bystro na brata.</p><p>� Trzeba by si� wszystkiego wyrzec, wszystkiego zaniecha�, w�asn� robot� w�asnymi poszarpa� r�koma...</p><p>� I z pot�nym Karolem Gustawem zadrzy�, a wygnanego Kazimierza za nogi ima�, by raczy� przebaczy� i do s�u�by na powr�t przyj��... a i pana Sapieh� o instancj� prosi�...</p><p>Twarz Janusza nabrzmia�a krwi�.</p><p>� Uwa�asz, jak to on do mnie pisze: �Popraw si�, a przebacz� ci� � jakby zwierzchnik do podw�adnego!</p><p>� Inaczej by pisa�, gdyby mu sze�� tysi�cy szabel nad karkiem zawis�o.</p><p>� Wszelako... � tu zamy�li� si� pos�pnie ksi��� Janusz.</p><p>� Wszelako co?</p><p>� Dla ojczyzny by�by mo�e ratunek tak uczyni�, jak Sapieha radzi?</p><p>� A dla ciebie? Dla mnie? Dla Radziwi���w?...</p><p>Janusz nic nie odpowiedzia�, opar� g�ow� na z�o�onych pi�ciach i my�la�.</p><p>� Niech�e tak b�dzie! � rzek� wreszcie. � Niech si� spe�ni...</p><p>� Co� postanowi�?</p><p>� Jutro ruszam na Podlasie, a za tydzie� uderz� na Sapieh�.</p><p>� To� Radziwi��! � rzek� Bogus�aw.</p><p>I podali sobie r�ce.</p><p>Po chwili Bogus�aw uda� si� na spoczynek. Janusz pozosta� sam. Raz i drugi przeszed� ci�kim krokiem przez komnat�, na koniec zaklaska� w r�ce.</p><p>Pa� pokojowiec wszed� do izby.</p><p>� Niech astrolog za godzin� przyjdzie do mnie z gotow� figur� � rzek�.</p><p>Pa� wyszed�, a ksi��� zn�w pocz�� chodzi� i odmawia� swe kalwi�skie pacierze. Po czym zacz�� �piewa� p�g�osem psalm, przerywaj�c cz�sto, bo mu oddechu brak�o, i spogl�daj�c od czasu do czasu przez okno na gwiazdy migoc�ce na firmamencie.</p><p>Powoli �wiat�a gas�y w zamku, ale pr�cz astrologa i ksi�cia jedna jeszcze istota czuwa�a w swej komnacie, a mianowicie Ole�ka Billewicz�wna.</p><p>Kl�cz�c przed swym ��kiem, splot�a obie r�ce na g�owie i szepta�a z zamkni�tymi oczyma:</p><p>� Zmi�uj si� nad nami... Zmi�uj si� nad nami!</p><p>Pierwszy raz od czasu wyjazdu Kmicica nie chcia�a, nie mog�a modli� si� za niego.</p></section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Pan Kmicic posiada� wprawdzie glejty radziwi��owskie do wszystkich kapitan�w, komendant�w i gubernator�w szwedzkich, aby mu wsz�dy wolny przejazd dano i wstr�tu nie czyniono, lecz nie �mia� z tych glejt�w korzysta�. Spodziewa� si� bowiem, �e ksi��� Bogus�aw zaraz z Pilwiszek pchn�� na wszystkie strony pos�a�c�w z ostrze�eniem do Szwed�w o tym, co si� sta�o, i rozkazem chwytania Kmicica. Dlatego to pan Andrzej i obce nazwisko przyj��, i nawet stan odmieni�. Omijaj�c wi�c �om�� i Ostro��k�, do kt�rych pierwej ostrze�enia doj�� mog�y, p�dzi� swe konie wraz z kompani� ku Przasnyszowi, sk�d na Pu�tusk pragn�� si� przebra� do Warszawy.</p><p>Nim jednak do Przasnysza doszed�, czyni� kr�g nad granic� prusk� na W�sosz, Kolno i Myszyniec, dlatego �e Kiemlicze, znaj�c dobrze tamtejsze puszcze, byli �wiadomi przej�� le�nych, a pr�cz tego mieli swe �komitywy� mi�dzy Kurpiami, od kt�rych w nag�ym razie mogli si� pomocy spodziewa�.</p><p>Kraj nad granic� by� ju� po wi�kszej cz�ci zaj�ty przez Szwed�w, kt�rzy jednak, ograniczaj�c si� na zajmowaniu miast znaczniejszych, niezbyt �miele zapuszczali si� w drzemi�ce i niezg��bione lasy, zamieszka�e przez ludno�� zbrojn�, my�liw�, nigdy z las�w si� nie wychylaj�c� i tak jeszcze dzik�, �e w�a�nie rok temu kr�lowa Maria Ludwika kaza�a wznie�� kaplic� w Myszy�cu i osadzi�a w niej jezuit�w, kt�rzy mieli uczy� wiary i �agodzi� obyczaje puszcza�skiego ludu.</p><p>� Im d�u�ej nie napotkamy Szwed�w � m�wi� stary Kiemlicz � tym dla nas lepiej.</p><p>� Musimy ich w ko�cu napotka� � odpowiada� pan Andrzej.</p><p>� Kto ich napotka przy wi�kszym mie�cie, temu cz�sto boj� si� krzywdy uczyni�, bo jako w mie�cie jest zawsze jakowy� rz�d i jakowy� starszy komendant, do kt�rego mo�na skar�y�. Ju� ja si� o to ludzi rozpytywa� i wiem, �e s� rozkazy od kr�la szwedzkiego, zabraniaj�ce swawoli i zdzierstwa. Ale mniejsze podjazdy, daleko od oczu komendant�w wysy�ane, nic na rozkazy nie zwa�aj� i spokojnych ludzi �upi�.</p><p>P�yn�li wi�c lasami, nigdzie Szwed�w nie spotykaj�c, nocuj�c po smolarniach i osadach le�nych. Mi�dzy Kurpiami, chocia� prawie nikt z nich nie widzia� dot�d Szwed�w, chodzi�y najrozmaitsze wie�ci o naj�ciu kraju. M�wiono, �e przyby� lud zza morza, mowy ludzkiej nie rozumiej�cy, nie wierz�cy w Chrystusa Pana, Naj�wi�tsz� Pann� ani we wszystkich �wi�tych i dziwnie drapie�ny. Inni prawili o nadzwyczajnym �akomstwie tych nieprzyjaci� na byd�o, sk�ry, orzechy, mi�d i grzyby suszone, kt�rych je�li im odmawiano, w�wczas podpalali puszcz�. Niekt�rzy twierdzili przeciwnie, �e to jest nar�d wilko�ak�w, ch�tnie ludzkim mi�sem, a mianowicie mi�sem dziewczyn si� karmi�cy.</p><p>Pod wp�ywem tych gro�nych wie�ci, kt�re w najwi�ksze g��bie puszcza�skie zalecia�y, j�li si� Kurpikowie �poczuwa� i zhukiwa� po lasach. Ci, kt�rzy wyrabiali pota� i smo��, i ci, kt�rzy zbieraniem chmielu si� trudnili, i drwale, i rybitwowie, kt�rzy zastawiali wi�cierze po zaros�ych wybrze�ach Rosogi, i wnicznicy, i my�liwi, i pszczo�owody, i bobrownicy zbierali si� teraz po znaczniejszych osadach, s�uchaj�c opowiada�, udzielaj�c sobie nowin i radz�c, jakby nieprzyjaciela, je�liby si� w puszczy pokaza�, wy�en��.</p><p>Kmicic, jad�c ze swym orszakiem, nieraz spotyka� wi�ksze i mniejsze kupy tego ludu przybranego w konopne koszule i sk�ry wilcze, lisie lub nied�wiedzie. Nieraz te� zast�powano mu na przesmykach i pasach pytaj�c:</p><p>� Kto ty? Czy nie Szwed?</p><p>� Nie! � odpowiada� pan Andrzej,</p><p>� Niech ciebzie B�g broni!</p><p>Pan Andrzej przypatrywa� si� z ciekawo�ci� tym ludziom �yj�cym ustawicznie w mrokach le�nych, kt�rych twarzy nie opala�o nigdy odkryte s�o�ce; podziwia� ich wzrost, �mia�o�� wejrzenia, szczero�� mowy i wcale niech�opsk� fantazj�.</p><p>Kiemlicze, kt�rzy ich znali, zapewniali pana Andrzeja, �e nie masz nad nich strzelc�w w ca�ej Rzeczypospolitej. Jako� zauwa�y�, �e wszyscy mieli dobre niemieckie rusznice, kt�re z Prus za sk�ry wymieniali. Kaza� im te� sw� sprawno�� w strzelaniu okazywa� i zdumiewa� si� jej widokiem, a w duszy my�la�:</p><p>�Gdyby mi przysz�o parti� zbiera�, tu bym przyszed�.�</p><p>W Myszy�cu samym znalaz� wielkie zgromadzenie. Przesz�o stu strzelc�w trzyma�o ustawicznie stra� przy misji, bo obawiano si�, �e Szwedzi tu najpierwej si� poka��, zw�aszcza �e starosta ostro��cki kaza� wyci�� drog� w lasach, aby ksi�a, w misji osiedli, mogli mie� �do �wiata przyst�p�.</p><p>Chmielarze, kt�rzy sw�j towar dostawiali a� do Przasnysza tamtejszym s�awnym piwowarom i z tego powodu uchodzili za ludzi bywa�ych, opowiadali, �e w �om�y, w Ostro��ce i Przasnyszu roi si� od Szwed�w, kt�rzy tak ju� tam gospodaruj� jak w domu i podatki wybieraj�.</p><p>Kmicic j�� namawia� Kurpi�w, by nie czekaj�c Szwed�w w puszczy, uderzyli na Ostro��k� i wojn� rozpocz�li, a sam ofiarowa� si� ich poprowadzi�. Wielk� te� mi�dzy nimi znalaz� ochot�, ale dwaj ksi�a odwiedli ich od tego szalonego czynu, przedstawiaj�c, aby czekali, a� ca�y kraj si� ruszy, i przedwczesnym wyst�pieniem nie �ci�gali na si� okrutnej zemsty nieprzyjaciela.</p><p>Pan Andrzej odjecha�, ale �a�owa� straconej sposobno�ci.</p><p>Ta mu tylko pociecha zosta�a, i� przekona� si�, �e byle gdziekolwiek prochy wybuch�y, to ani Rzeczypospolitej, ani kr�lowi nie zbraknie w tych stronach na obro�cach.</p><p>�Je�li tak jest i gdzie indziej, tedyby mo�na poczyna� � my�la�.</p><p>I gor�ca jego natura rwa�a si� ku pr�dkiemu poczynaniu, ale rozs�dek m�wi�: �Kurpie sami Szwed�w nie zwojuj�... Przejedziesz kawa� kraju, obaczysz, przyjrzysz si�, a potem pos�uchasz kr�lewskiego rozkazu.�</p><p>Jecha� wi�c dalej. Wyjechawszy z puszcz g��bokich na rubie�e le�ne, w okolic� g�ciej osiad��, ujrza� po wszystkich wioskach ruch nadzwyczajny. Po drogach pe�no by�o szlachty, jad�cej w brykach, ka�amaszkach, kolasach lub konno. Wszystko to zd��a�o do najbli�szych miast i miasteczek, by na r�ce komendant�w szwedzkich sk�ada� przysi�g� na wierno�� nowemu panu. Wydawano im na to �wiadectwa, kt�re mia�y osoby i maj�tno�ci ochrania�. W stolicach ziem i powiat�w og�aszano �kapitulacje�, waruj�ce wolno�� wyznania i przywileje stanowi szlacheckiemu przys�uguj�ce.</p><p>Szlachta d��y�a z powinn� przysi�g� nie tyle ochotnie, ile skwapliwie, bo opornym rozmaite grozi�y kary, a zw�aszcza konfiskaty i rabunki. M�wiono, �e tu i owdzie pocz�li ju� Szwedzi, tak jak w Wielkopolsce, wkr�ca� podejrzanym palce w kurki od muszkiet�w. Powtarzano te� z trwog�, �e na bogatszych umy�lnie rzucano podejrzenia, aby ich z�upi�.</p><p>Wobec tego wszystkiego niebezpiecznie by�o zostawa� na wsi; zamo�niejsi wi�c d��yli do miast, aby siedz�c pod bezpo�rednim dozorem komendant�w szwedzkich, unikn�� pos�dzenia o praktyki przeciw kr�lowi szwedzkiemu.</p><p>Pan Andrzej pilnie nadstawia� ucha na to, co m�wi�a szlachta, a chocia� nie bardzo chciano z nim rozmawia�, jako z chudopacho�kiem, tyle jednak wyrozumia�, �e nawet najbli�si s�siedzi, znajomi, ba! i przyjaciele nie m�wi� mi�dzy sob� o Szwedach i o nowym panowaniu szczerze. Narzekano wprawdzie g�o�no na �rekwizycje� i rzeczywi�cie by�o o co, do ka�dej bowiem wsi, do ka�dego miasteczka przychodzi�y listy komendant�w z rozkazem dostawienia wielkich ilo�ci zbo�a, chleba, soli, byd�a, pieni�dzy, i cz�sto owe rozkazy przechodzi�y mo�no��, zw�aszcza �e gdy wyczerpano jedne zapasy, ��dano drugich; kto za� nie p�aci�, temu przysy�ano egzekucj�, kt�ra w tr�jnas�b tyle bra�a.</p><p>Ale min�y dawne czasy! Ka�dy wyci�ga� si� jak m�g�, sobie od ust odejmowa� i dawa�, i p�aci�, narzekaj�c i j�cz�c, a w duszy my�l�c, �e dawniej bywa�o inaczej. Do czasu pocieszano si� wszak�e, i� gdy czasy wojenne przemin�, sko�cz� si� owe rekwizycje. Obiecywali to i sami Szwedzi m�wi�c, �e niech jeno kr�l ca�y kraj opanuje, zaraz po ojcowsku rz�dzi� zacznie.</p><p>Szlachcie, kt�ra odst�pi�a w�asnego monarchy i ojczyzny, kt�ra przedtem, niedawno jeszcze, nazywa�a tyranem dobrego Jana Kazimierza, pos�dzaj�c go, �e do <emphasis>absolutum dominium</emphasis> d��y, kt�ra sprzeciwia�a mu si� we wszystkim, protestuj�c na sejmikach i sejmach, a w �aknieniu nowo�ci i przemiany dosz�a do tego, �e niemal bez oporu uzna�a panem naje�d�c�, byle mie� jakow�� odmian� � wstyd by�o teraz nawet i narzeka�. Wszak Karol Gustaw uwolni� ich od tyrana, wszak dobrowolnie opu�cili prawego monarch�, wszak mieli ow� odmian�, kt�rej po��dano tak silnie.</p><p>Dlatego to nawet najpoufalsi nie m�wili szczerze pomi�dzy sob�, co o owej odmianie my�l�, ch�tnie nak�aniaj�c ucha tym, kt�rzy twierdzili, �e i zajazdy, i rekwizycje, i rabunki, i konfiskaty tylko czasowe a konieczne <emphasis>onera</emphasis>, kt�re wnet przemin�, jak si� Carolus Gustavus na polskim tronie upewni.</p><p>� Ci�ko, panie bracie, ci�ko � m�wi� czasem szlachcic do szlachcica � ale tak i powinni�my by� radzi z nowego pana. Potentat to i wojownik wielki; ukr�ci on Kozak�w, Turczyna pohamuje i Septentrion�w od granic od�enie, a my ze Szwecj� we wsp�ce zakwitniem.</p><p>� Cho�by�my te� i nieradzi byli � odpowiada� drugi � co robi� przeciw takiej pot�dze? Z motyk� si� na s�o�ce nie porwiemy...</p><p>Czasem te� powo�ywano si� na �wie�� przysi�g�. Kmicic burzy� si�, s�uchaj�c podobnych g�os�w i rozumowa�, a raz, gdy pewien szlachcic m�wi� przy nim w zaje�dzie, �e musi by� wierny temu, komu poprzysi�g�, pan Andrzej wykrzykn�� i rzek� mu:</p><p>� Musisz mie� wa�pan dwie g�by, jedn� od prawdziwych, drug� od fa�szywych przysi�g, bo� i Janowi Kazimierzowi przysi�ga�!</p><p>By�o przy tym wiele i innej szlachty, bo si� to zdarzy�o ju� niedaleko od Przasnysza. Us�yszawszy wi�c s�owa Kmicica, poruszyli si� wszyscy; na jednych twarzach zna� by�o podziw dla �mia�o�ci pana Andrzeja, inni zap�onili si�, wreszcie najpowa�niejszy rzek�:</p><p>� Nikt tu przysi�gi dawnemu kr�lowi nie �ama�. Sam on nas uwolni� od niej, gdy z kraju zbieg�, do obrony jego si� nie poczuwaj�c.</p><p>� Bodaj was zabito! � zakrzykn�� Kmicic. � A kr�l �okietek ile to razy musia� z kraju uchodzi�, a przecie wr�ci�, bo go nar�d nie odst�pi�, gdy� boja�� bo�a jeszcze w sercach by�a! Nie Jan Kazimierz zbieg�, jeno przedawczykowie od niego odbiegli i teraz go k�saj�, by w�asne winy przed Bogiem i lud�mi koloryzowa�!</p><p>� Za �miele m�wisz, m�odziku. Sk�d�e� jest, kt�ry nas, tutejszych ludzi, chcesz boja�ni bo�ej uczy�? Patrz, aby ci� Szwedzi nie us�yszeli!</p><p>� Kiedy�cie ciekawi, to wam powiem, �em jest z Prus Ksi���cych i do elektora nale��... Ale z sarmackiej krwi pochodz�c, do �yczliwo�ci si� ku ojczy�nie poczuwam i wstyd mi za zatwardzia�o�� tego narodu.</p><p>Tutaj szlachta, zapomniawszy gniewu, otoczy�a go ko�em i pocz�a wypytywa� ciekawie i skwapliwie:</p><p>� To� wa�pan z Prus Ksi���cych?... A nu�e, powiadaj, co wiesz! Co�e tam elektor? Nie my�li nas ratowa� z opresji?</p><p>� Z jakiej opresji?... Radzi�cie z nowego pana, to nie gadajcie o opresji. Jake�cie sobie pos�ali, tak �pijcie.</p><p>� Radzi�my, bo nie mo�emy inaczej. Z mieczami nam nad karkiem stoj�. Ale ty powiadaj tak, jakby�my byli nieradzi.</p><p>� Dajcie mu si� czego napi�, niech�e mu si� j�zyk rozwi��e. M�w �miele, nie masz tu zdrajc�w mi�dzy nami.</p><p>� Wszyscy�cie zdrajcy! � hukn�� pan Andrzej � i nie chc� z wami pi�! parobcy szwedzcy!</p><p>To rzek�szy, wyszed� z izby, drzwiami trzasn�wszy, a oni pozostali we wstydzie i w zdumieniu; �aden nie chwyci� za szabl�, �aden nie ruszy� za Kmicicem, aby si� pom�ci� za obelg�.</p><p>On za� ruszy� wprost do Przasnysza. Na kilkana�cie staja� przed miastem ogarn�� go patrol szwedzki i wi�d� do komendy. Rajtar�w by�o w owym patrolu tylko sze�ciu i podoficer si�dmy, wi�c Soroka i trzej Kiemlicze pocz�li pogl�da� na nich �akomie jak wilcy na owce, a potem pytali oczyma Kmicica, czy si� nie ka�e ko�o nich zawin��.</p><p>Pan Andrzej niema�ej tak�e doznawa� pokusy, zw�aszcza �e blisko p�yn�a W�gierka z brzegami obros�ymi sitowiem; ale si� pohamowa� i pozwoli� spokojnie prowadzi� do komendy.</p><p>Tam opowiedzia� si� komendantowi, kto jest, �e z kraju elektorskiego pochodzi i corocznie do Soboty z ko�mi je�dzi. Kiemlicze mieli te� �wiadectwa, w kt�re si� w ��gu, jako w dobrze sobie znajomym mie�cie, zaopatrzyli; wi�c komendant, kt�ry sam by� pruski Niemiec, nie czyni� im trudno�ci, wypytywa� tylko troskliwie, jakie konie prowadz�, i ��da� je widzie�.</p><p>A gdy je czelad� Kmicicowa zgodnie z jego ��daniem przyp�dzi�a, obejrza� je starannie i rzek�:</p><p>� To ja kupi�. Innemu zabra�bym i tak, ale �e� z Prus, to ci� i nie pokrzywdz�.</p><p>Kmicic stropi� si� nieco; gdyby przysz�o do sprzeda�y, tym samym upad�by poz�r jechania dalej i wypada�oby mu zawr�ci� do Prus. Poda� wi�c cen� tak wysok�, �e niemal dwa razy wi�ksz� od rzeczywistej warto�ci koni. Nadspodziewanie, oficer ani si� oburzy�, ani targowa�.</p><p>� Dobrze � rzek�. � Wegna� konie do szopy, a wam zap�at� wraz wynios�.</p><p>Kiemlicze uradowali si� w sercach, lecz pan Andrzej wpad� w gniew i pocz�� kl��. Nie by�o jednak innej rady, jak zagna� konie. Inaczej pad�oby zaraz podejrzenie na sprzedaj�cych, �e pozornie tylko handluj�.</p><p>Tymczasem oficer wyszed� na powr�t i poda� Kmicicowi kawa�ek zapisanego papieru.</p><p>� Co to? � rzek� pan Andrzej.</p><p>� Pieni�dze albo to samo co pieni�dze, bo kwit.</p><p>� A gdzie mnie zap�ac�?</p><p>� W g��wnej kwaterze.</p><p>� A gdzie g��wna kwatera?</p><p>� W Warszawie � odrzek� oficer, u�miechaj�c si� z�o�liwie.</p><p>� My za got�wk� tylko handlujemy... Jak�e to? co to?... � pocz�� j�cze� stary Kiemlicz. � Furto niebieska!</p><p>Lecz Kmicic zwr�ci� si� ku niemu i patrz�c na� gro�nie, rzek�:</p><p>� U mnie s�owo pana komendanta tyle co gotowizna, a do Warszawy ch�tnie pojedziem, bo tam u Ormian towar�w zacnych dosta� mo�na, za kt�re w Prusach dobrze zap�ac�.</p><p>Nast�pnie, gdy oficer odszed�, rzek� pan Andrzej na pociech� Kiemliczowi:</p><p>� Cicho, szelmo. Te kwity to najlepsze glejty, bo cho�by i do Krakowa zajedziem z nimi, skar��c si�, �e nam p�aci� nie chc�. �atwiej z kamienia ser wycisn�� ni� pieni�dze ze Szwed�w... Ale to mi w�a�nie na r�k�. Pludrak my�li, �e nas wywi�d� w pole, tymczasem nie wie, jakow� przys�ug� nam odda�... Tobie za� ja z w�asnej szkatu�y za konie zap�ac�, a�eby� uszczerbku nie poni�s�.</p><p>Stary odetchn�� i ju� tylko ze zwyczaju nie przestawa� narzeka� przez czas jaki�:</p><p>� Obdarli, zniszczyli, do n�dzy przywiedli!</p><p>Ale pan Andrzej rad by�, widz�c drog� przed sob� otwart�, bo to z g�ry przewidywa�, �e i w Warszawie mu nie zap�ac�, a prawdopodobnie i nigdzie � b�dzie wi�c m�g� jecha� coraz dalej, niby swojej poszukuj�c krzywdy, chocia�by do kr�la szwedzkiego, kt�ry pod Krakowem si� znajdowa�, zaj�ty obl�eniem dawnej stolicy.</p><p>Tymczasem postanowi� pan Andrzej zosta� na noc w Przasnyszu, koniom wypocz�� i nie odmieniaj�c swego przybranego nazwiska, porzuci� jednak sk�r� chudopacholsk�. Zauwa�y� bowiem, �e ubogiego koniuch� lekcewa�� wszyscy i pr�dzej ka�dy napadnie, mniej si� odpowiedzialno�ci za pokrzywdzenie char�aka obawiaj�c. Trudniej mu te� by�o w tej sk�rze i do zamo�niejszej szlachty mie� przyst�p, a st�d trudniej wyrozumie�, co kto my�la�.</p><p>Przybra� wi�c szaty stanowi swemu i urodzeniu odpowiednie i poszed� pod wiechy, aby si� z braci� szlacht� nagada�. Lecz nie uradowa�o go to, co s�ysza�. Po zajazdach i szynkach szlachta pi�a zdrowie kr�la szwedzkiego i na szcz�cie protektora tr�ca�a si� kielichami ze starszyzn� szwedzk�, �mia�a si� z drwin, jakich oficerowie pozwalali sobie z kr�la Jana Kazimierza i Czarnieckiego.</p><p>Tak strach o w�asn� sk�r� i mienie upodli� ludzi, �e wdzi�czyli si� do naje�d�c�w, skwapliwie podtrzymuj�c ich dobry humor. Jednak�e i owo upodlenie mia�o swoj� granic�. Szlachta pozwala�a drwi� z siebie, z kr�la, z hetman�w, z pana Czarnieckiego, byle nie z religii, i gdy pewien kapitan szwedzki o�wiadczy�, �e taka dobra wiara luterska jak i katolicka, siedz�cy obok m�ody pan Grabkowski, nie mog�c znie�� blu�nierstwa, uderzy� go w skro� obuszkiem, sam za�, korzystaj�c z tumultu, wymkn�� si� z szynkowni i zgin�� w t�umie.</p><p>Zacz�to go �ciga�, lecz przysz�y wie�ci, kt�re zwr�ci�y uwag� w inn� stron�. Oto kurierowie nadbiegli z doniesieniami, �e Krak�w si� podda�, �e pan Czarniecki w niewoli i ostatnia zapora szwedzkiego panowania zniesiona.</p><p>Szlachta oniemia�a w pierwszej chwili, lecz Szwedzi pocz�li weseli� si� i wiwatowa�. W ko�ciele �wi�tego Ducha, w ko�ciele Bernardyn�w i w niedawno wzniesionym przez pani� Mostowsk� klasztorze bernardynek kazano bi� w dzwony. Piechota i rajtaria wyst�pi�y na rynek z browar�w i postrzygalni w bojowym porz�dku i nu� dawa� ognia z dzia� i muszkiet�w. Nast�pnie wytoczono beczki z gorza�k�, miodem i piwem dla wojska i mieszczan, porozpalano beczki ze smo�� i ucztowano do p�nej nocy. Szwedzi powyci�gali mieszczanki z domostw, by ta�czy� z nimi, weseli� si� i swawoli�. A w�r�d t�um�w rozhukanego �o�nierstwa w��czy�y si� gromady szlachty, kt�ra pi�a wraz z rajtarami i musia�a udawa� rado�� z upadku Krakowa i kl�ski pana Czarnieckiego.</p><p>Kmicica obrzydzenie porwa�o i wcze�nie schroni� si� do swej kwatery na przedmie�ciu, ale spa� nie m�g�. Trawi�a go gor�czka i w�tpliwo�ci obsiad�y mu dusz�, czy nie za p�no nawr�ci� z drogi, gdy ju� ca�y kraj by� w r�ku szwedzkim. Przychodzi�o mu do g�owy, �e ju� wszystko stracone i Rzeczpospolita nigdy nie wyd�wignie si� z upadku.</p><p>�To ju� nie wojna nieszcz�liwa � my�la� sobie � kt�ra si� utrat� prowincji jakowej sko�czy� mo�e, to zguba zupe�na, to ca�a Rzeczpospolita prowincj� szwedzk� si� staje... Sami�my si� do tego przyczynili, a ja lepiej ni� kto inny!�</p><p>Ta my�l pali�a go, a sumienie gryz�o. Sen od niego ucieka�... Sam nie wiedzia�, co ma czyni�: jecha� dalej, zosta� w miejscu czy wraca�?... Cho�by te� kup� zebra� i Szwed�w pocz�� podchodzi�, b�d� go �ciga� jak rozb�jnika, nie jak �o�nierza. Zreszt� jest ju� w obcej okolicy, w kt�rej go nikt nie zna. Kto do niego przystanie? Zlatywali si� do niego nieustraszeni ludzie na Litwie, gdy jako przes�awny ich zwo�ywa�, ale tu, cho�by kto s�ysza� o Kmicicu, to go mia� za zdrajc� i szwedzkiego przyjaciela, z pewno�ci� za� nikt nie s�ysza� o Babiniczu.</p><p>Na nic to, na nic i do kr�la jecha�, bo za p�no... Na nic i na Podlasie jecha�, bo go konfederaci za zdrajc� maj�, na nic si� na Litw� wraca�, bo tam Radziwi�� w�ada, na nic zostawa�, bo tu roboty nie ma �adnej. Najlepiej by ducha wyzion��, by na ten �wiat nie patrze� i przed zgryzotami uciec!</p><p>Lecz na tamtym �wiecie zali b�dzie lepiej tym, kt�rzy nagrzeszywszy, niczym win swych nie zg�adzili i z ca�ym ich ci�arem przed s�dem stan�? Kmicic rzuca� si� na swym �o�u, jak gdyby na �o�u tortur le�a�. Podobnie niezno�nych m�k nie przechodzi� nawet w chacie le�nej Kiemlicz�w.</p><p>Czu� si� silnym, zdrowym, przedsi�biorczym, dusza rwa�a si� w nim do tego, by co� poczyna�, by dzia�a�, a tu wszystkie drogi by�y zamkni�te, cho� t�uc g�ow� o �cian�, nie masz wyj�cia, nie masz ratunku i nie masz nadziei!</p><p>Przem�czywszy si� przez noc na �o�u, zerwa� si� do dnia, zbudzi� ludzi i ruszy� z nimi przed siebie. Jecha� ku Warszawie, ale sam nie wiedzia�, po co i dlaczego? By�by na Sicz uciek� z desperacji, gdyby nie to, �e czasy si� zmieni�y i �e Chmielnicki razem z Buturlinem przycisn�li w�a�nie hetmana wielkiego koronnego pod Gr�dkiem, roznosz�c przy tym ogie� i miecz na po�udniowo-wschodnich krainach Rzeczypospolitej i zapuszczaj�c a� pod Lublin drapie�ne swe zagony.</p><p>Po drodze do Pu�tuska spotyka� wsz�dy pan Andrzej oddzia�y szwedzkie eskortuj�ce wozy z �ywno�ci�, zbo�em, chlebami, piwem, i stada wszelkiego rodzaju byd�a. Przy stadach i wozach sz�y gromady ch�op�w albo drobnej szlachty, p�acz�c i j�cz�c, bo ich z podwodami po kilkana�cie mil ci�gano. Szcz�liwy, komu z wozem do domu wr�ci� pozwolono, co nie zawsze si� zdarza�o, albowiem po dostawieniu spy�y p�dzili ch�opstwo i bra� zagonow� do rob�t, do poprawiania zamk�w, budowania szop, magazyn�w.</p><p>Widzia� te� pan Kmicic, �e w pobli�u Pu�tuska sro�ej obchodzili si� Szwedzi z lud�mi ni� w Przasnyszu, i nie mog�c powod�w zrozumie�, wypytywa� o nie napotykan� po drodze szlacht�.</p><p>� Im dalej ku Warszawie wa�� pojedziesz � odpowiedzia� jeden z jad�cych � tym ich sro�szymi obaczysz ciemi�ycielami. Gdzie �wie�o przyjd� i jeszcze si� nie ubezpiecz�, tam s� �askawsi, rozkazy kr�lewskie przeciw ciemi�ycielom sami promulguj� i kapitulacj� og�aszaj�; ale gdzie si� ju� czuj� pewni i gdzie w pobli�u zamki jakowe obsadzili, tam wnet wszystkie przyrzeczenia �ami�, wzgl�d�w �adnych nie zachowuj�, krzywdz�, obdzieraj�, rabuj�, na ko�cio�y, duchownych i na �wi�te panienki nawet r�ce podnosz�. Nic to tu jeszcze, ale co si� w szczerej Wielkopolsce dzieje, na to s��w w ludzkiej g�bie brakuje...</p><p>Tu pocz�� opowiada� szlachcic, co dzia�o si� w Wielkopolsce, jakich zdzierstw, gwa�t�w i zab�jstw dopuszcza� si� srogi nieprzyjaciel, jak palce do kurk�w wkr�cano, m�kami morzono, a�eby si� o pieni�dzach wywiedzie�, jak ksi�dza prowincja�a Braneckiego w samym Poznaniu zabito, a nad ludem prostym zn�cano si� tak okropnie, �e w�osy w czuprynie d�bem na sam� my�l stawa�y.</p><p>� Przyjdzie do tego wsz�dzie � m�wi� szlachcic. � Kara boska... S�d ostateczny bliski... Coraz gorzej i gorzej, a znik�d poratowania!...</p><p>� Dziwne mi to � rzek� Kmicic � bo ja nietutejszy i humor�w ludzkich w tych stronach nie znam, �e tak waszmo�ciowie znosicie cierpliwie owe uciski, szlacht� i lud�mi rycerskimi b�d�c?</p><p>� Z czym�e si� porwiemy? � odpowiedzia� szlachcic � z czym?... W ich r�ku zamki, fortece, armaty, prochy, muszkiety, a nam ptaszniczki nawet poodejmowano. By�a jeszcze nadzieja w panu Czarnieckim, ale gdy on w wi�zach, a kr�l jegomo�� na �l�sku, kto o oporze pomy�li?... R�ce s�, jeno nie ma nic w r�kach i g�owy nie ma...</p><p>� I nadziei nie ma! � rzek� g�ucho Kmicic.</p><p>Tu przerwali rozmow�, bo nadjechali na oddzia� szwedzki wiod�cy wozy, drobn� szlacht� i �rekwizycje�. Dziwny to by� widok. W�saci i brodaci rajtarowie siedzieli na spas�ych jak byki koniach; ka�den wsparty w bok praw� r�k�, z kapeluszem na bakier, z dziesi�tkami g�si i kur natroczonych przy kulbace, jecha� w�r�d tumanu pierza. Patrz�c na ich wojownicze i dumne twarze, �atwo by�o pozna�, jak im by�o pa�sko, weso�o i bezpiecznie. A bracia drobna sz�a piechot� przy wozach, niejeden boso, z g�owami pospuszczanymi na piersi, zhukana, trwo�liwa, cz�stokro� biczami do po�piechu naglona.</p><p>Kmicicowi, gdy to ujrza�, wargi pocz�y si� trz��� jak w febrze i j�� powtarza� do owego szlachcica, z kt�rym jecha�:</p><p>� Oj! r�ce sw�dz�, r�ce sw�dz�, r�ce sw�dz�!</p><p>� Cicho wa��, na mi�osierdzie bo�e! � odrzek� szlachcic � zgubisz siebie, mnie i dziatki moje!</p><p>Nieraz jednak mia� pan Andrzej przed sob� jeszcze dziwniejsze widoki. Oto czasem mi�dzy oddzia�ami rajtarskimi spostrzega� id�ce z nimi mniejsze lub wi�ksze gromadki szlachty polskiej, ze zbrojn� czeladzi�, weso�e, �piewaj�ce, pijane, a ze Szwedami i z Niemcami za pan brat.</p><p>� Jak�e to? � pyta� Kmicic � jedn� szlacht� prze�laduj� i gn�bi�, z drug� w komityw� wchodz�? Musz� to by� chyba zagorzali sprzedawczykowie owi obywatele, kt�rych mi�dzy �o�nierstwem widz�?</p><p>� Nie tylko to sprzedawczykowie zagorzali, ale gorzej, bo heretycy � odpowiedzia� szlachcic. � Ci�si oni od Szwed�w nam katolikom; oni to najwi�cej rabuj�, dwory pal�, panny porywaj�, prywatnych uraz dochodz�. Ca�y kraj od nich w trwodze, bo ca�kiem bezkarnie im wszystko uchodzi, i �atwiej u komendant�w szwedzkich na Szweda znajdziesz sprawiedliwo�� ni� na swojego heretyka. Ka�dy komendant, byle� s�owo pisn��, zaraz ci odpowie: �Nie mam ja go prawa �ciga�, bo nie m�j cz�owiek � id�cie do waszych trybuna��w.� A jakie tam teraz trybuna�y, jaka egzekucja, gdy wszystko w szwedzkim r�ku? Gdzie Szwed nie trafi, tam heretycy go doprowadz�, a na ko�cio�y i duchownych g��wnie oni ich <emphasis>excitant</emphasis>. Tak si� mszcz� na ojczy�nie matce za to, i� gdy w innych chrze�cija�skich krajach s�usznie za swoje praktyki i bezece�stwa byli prze�ladowani, ona im przytu�ek zapewni�a i wolno�� ich blu�nierczej wiary...</p><p>Tu szlachcic urwa� i spojrza� niespokojnie na pana Kmicica.</p><p>� Ale waszmo�� powiadasz si� by� z Prus Ksi���cych, to� sam mo�e luter?</p><p>� Niech mnie B�g od tego uchroni � odrzek� pan Andrzej. � Z Prus jestem, ale z rodu od wiek�w katolickiego, bo my do Prus z Litwy przyszli.</p><p>� To chwa�a Najwy�szemu, bom si� zl�k�. M�j mospanie, <emphasis>quod attinet</emphasis> Litwy, i tam dysydent�w nie brak, i naczelnika swego pot�nego w Radziwille maj�, kt�ry tak wielkim zdrajc� si� okaza�, �e chyba z jednym Radziejowskim w paragon wej�� mo�e.</p><p>� Bogdaj mu diabli dusz� z gard�a wyci�gn�li, nim Nowy Rok nadejdzie! � krzykn�� z zawzi�to�ci� Kmicic.</p><p>� Amen! � odrzek� szlachcic � jeszcze i jego s�ugom, jego pomocnikom, jego katom, o kt�rych a� tu do nas wie�ci zabieg�y, a bez kt�rych nie by�by on si� wa�y� na zgub� tej ojczyzny.</p><p>Kmicic poblad� i nie odrzek� ani s�owa. Nie wypytywa� te�, nie �mia� pyta�, o jakich to pomocnikach, s�ugach i katach �w szlachcic prawi.</p><p>Jad�c wolno, dojechali p�nym wieczorem do Pu�tuska; tam wezwano Kmicica do biskupiego pa�acu, <emphasis>alias</emphasis> zamku, �eby si� komendantowi opowiedzia�.</p><p>� Dostawiam konie wojskom jego szwedzkiej mi�o�ci � rzek� pan Andrzej � i mam kwity, z kt�rymi do Warszawy po pieni�dze jad�.</p><p>Pu�kownik Izrael (tak nazywa� si� �w komendant) u�miechn�� si� pod w�sami i rzek�:</p><p>� O, spiesz si� wa��, spiesz si�, a we� z powrotem w�z, aby� mia� na czym owe pieni�dze odwozi�.</p><p>� Dzi�kuj� za rad� � odrzek� pan Andrzej � i tak rozumiem, �e wasza mi�o�� drwi sobie ze mnie... Ale ja po swoje pojad�, cho�by mi do samego kr�la jegomo�ci jecha� przysz�o!</p><p>� Jed�, swego nie daruj! � rzek� Szwed. � Wcale grzeczna kwota ci si� nale�y.</p><p>� Przyjdzie taki czas, �e mi zap�acicie! � odrzek�, wychodz�c, Kmicic.</p><p>W samym mie�cie trafi� zn�w na uroczysto�ci, bo uciecha z powodu wzi�cia Krakowa trzy dni trwa� mia�a. Dowiedzia� si� jednak, �e w Przasnyszu przesadzono mo�e umy�lnie tryumf szwedzki; pan kasztelan kijowski nie dosta� si� wcale do niewoli, ale uzyska� prawo wyj�cia z wojskiem, broni� i zapalonymi lontami przy dzia�ach z miasta. M�wiono, �e mia� si� uda� na �l�sk. Niewielka to by�a pociecha, ale zawsze pociecha.</p><p>W Pu�tusku sta�y znaczne si�y, kt�re stamt�d pod wodz� Izraela mia�y si� uda� nad granic� prusk�, aby nastraszy� elektora, wi�c ani miasto, ani zamek, lubo bardzo obszerny, ani przedmie�cia, nie mog�y pomie�ci� �o�nierzy Tu po raz pierwszy ujrza� te� Kmicic wojsko w ko�ciele stoj�ce. We wspania�ej gotyckiej kolegiacie, fundowanej przesz�o dwie�cie lat temu przez biskupa Gi�yckiego, sta�a najemna niemiecka piechota. Wn�trze �wi�tyni p�on�o �wiat�em jak w czasie rezurekcji, bo na kamiennej posadzce p�on�y porozpalane ognie. Kot�y dymi�y w ogniskach. Oko�o beczek z piwem kupi�o si� obce �o�nierstwo, z�o�one ze starych rabusi�w, kt�rzy ca�e Niemcy katolickie spl�drowali i kt�rym zapewne nie pierwszy raz przysz�o nocowa� w ko�ciele. Wi�c wewn�trz rozlega� si� gwar i okrzyki. Zachryp�e g�osy �piewa�y obozowe pie�ni; s�ycha� by�o wrzaski uciechy niewiast, kt�re w owych czasach w��czy�y si� zwykle za wojskiem.</p><p>Kmicic stan�� w otwartych drzwiach; przez dymy w�r�d czerwonych p�omieni ujrza� czerwone, porozpalane trunkiem, w�sate twarze �o�dak�w siedz�cych na beczkach i pij�cych piwo; innych rzucaj�cych ko�ci lub graj�cych w karty; innych sprzedaj�cych ornaty; innych obejmuj�cych ladacznice poprzybierane w jaskrawe suknie. Wrzaski, �miechy, brz�k kufli i szcz�k muszkiet�w, echa grzmi�ce w sklepieniach g�uszy�y go. G�owa mu si� zakr�ci�a, oczy nie chcia�y wierzy� temu, na co patrzy�y, dech zamar� mu w piersi; piek�o nie mniej by go przerazi�o.</p><p>Wreszcie porwa� si� za w�osy i wybieg�, powtarzaj�c jak w ob��kaniu:</p><p>� Bo�e, ujmij si�! Bo�e, skarz! Bo�e, ratuj!</p></section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>W Warszawie od dawna gospodarowali ju� Szwedzi. Poniewa� Wittenberg, w�a�ciwy rz�dca miasta i przyw�dca za�ogi, znajdowa� si� w tej chwili w Krakowie, wi�c rz�dy w jego zast�pstwie sprawia� Radziejowski. Nie mniej nad dwa tysi�ce �o�nierza sta�o we w�a�ciwym mie�cie, obj�tym wa�ami, i po jurydykach do wa��w przylegaj�cych zabudowanych wspania�ymi gmachami ko�cielnymi i �wieckimi. Zamek i miasto nie by�y zniszczone, bo pan Wessel, starosta makowski, odda� je bez boju, sam za� wraz z za�og� umkn�� pospiesznie, obawiaj�c si� zemsty osobistego swego nieprzyjaciela Radziejowskiego.</p><p>Lecz gdy pan Kmicic zacz�� si� rozgl�da� bli�ej i dok�adniej, ujrza� na wielu domach �lady drapie�nych r�k. By�y to domy tych mieszka�c�w, kt�rzy pouciekali z miasta, nie chc�c znosi� obcego panowania, lub kt�rzy stawili op�r w chwili, gdy Szwedzi wdzierali si� na wa�y.</p><p>Z pa�ac�w pa�skich, po jurydykach si� wznosz�cych, te tylko zachowa�y dawn� �wietno��, kt�rych w�a�ciciele dusz� i cia�em stali przy Szwedach. Sta� wi�c w ca�ej �wietno�ci pa�ac Kazanowskich, bo Radziejowski go chroni�, i jego w�asny, i pana chor��ego Koniecpolskiego, i �w, kt�ry W�adys�aw IV wystawi�, a kt�ry potem Kazimirowskim zwano, lecz ksi�e gmachy zrujnowano znacznie; Denhofowy by� na wp� zburzony, kanclerski albo tak zwany Ossoli�skich przy Reformackiej ulicy zrabowany do szcz�tu. Przez okna wygl�dali najemnicy niemieccy, a owe kosztowne meble, kt�re nieboszczyk kanclerz takim nak�adem z W�och sprowadza�, owe sk�ry florenckie, gobeliny holenderskie, misterne biurka, per�ow� macic� wyk�adane, obrazy, statuy br�zowe i marmurowe, zegary weneckie i gda�skie, szk�a przednie � albo le�a�y jeszcze w bez�adnych stosach na podw�rcu, albo ju� spakowane czeka�y, by je, gdy si� pora zdarzy, wys�ano Wis�� ku Szwecji. Pilnowa�y tych kosztowno�ci stra�e, ale tymczasem niszcza�y na powietrzu i deszczu.</p><p>W wielu innych miejscach mog�e� to� samo ujrze�, a cho� stolica podda�a si� bez boju, przecie sta�o ju� trzydzie�ci olbrzymich szkut na Wi�le, gotowych do wywiezienia �upu.</p><p>Miasto wygl�da�o jakby cudzoziemskie. Na ulicach s�ycha� by�o wi�cej obcych m�w ni� polskiej; wsz�dy spotyka�e� �o�nierzy szwedzkich, niemieckich, najemnik�w francuskich, angielskich i szkockich, w najrozmaitszych strojach, w kapeluszach, w cz�nowych grzebieniastych he�mach, w kaftanach, pancerzach, p�pancerzach, w po�czochach lub szwedzkich butach z cholewami jak konwie. Wsz�dy obca pstrocizna, obce stroje, obce twarze, obce pie�ni. Nawet konie mia�y inne kszta�ty od tych, do kt�rych oko przywyk�o.</p><p>Nazlatywa�o si� te� mn�stwo Ormian o ciemnych twarzach i czarnych w�osach, przykrytych kolorowymi jarmu�kami; ci �up skupywa� przybyli.</p><p>Ale najbardziej dziwi�a niezmierna ilo�� Cygan�w, kt�rzy, nie wiadomo dlaczego, przyci�gn�li ze wszystkich stron kraju za Szwedami do stolicy. Szatry ich sta�y wedle pa�acu Ujazdowskiego i po ca�ej jurydyce kapitulnej, tworz�c jakoby osobne p��cienne miasto w murowanym.</p><p>W�r�d tych t�um�w r�noj�zycznych miejscowi mieszka�cy nikli prawie; dla w�asnego te� bezpiecze�stwa radzi siedzieli zamkni�ci w domostwach, ma�o si� pokazuj�c i spiesznie chodz�c po ulicach. Czasem tylko jaka kareta pa�ska, spiesz�ca po Krakowskim Przedmie�ciu ku zamkowi, otoczona hajdukami, pajukami lub wojskiem w strojach polskich, przypomina�a, �e to jest polskie miasto.</p><p>Tylko w niedziele i �wi�ta, gdy dzwony oznajmia�y nabo�e�stwo, t�umy wychodzi�y z dom�w i stolica dawny przybiera�a poz�r, chocia� i w�wczas przed ko�cio�ami stawa�y p�otem szeregi obcych �o�dak�w, aby przypatrywa� si� niewiastom, poci�ga� je za suknie, gdy przechodzi�y ze spuszczonymi oczyma, �mia� si�, czasem �piewa� pie�ni bezecne przed ko�cio�ami, w�a�nie w�wczas gdy w ko�cio�ach msze �piewano.</p><p>Wszystko to przemkn�o jak majak przed zdziwionymi oczyma pana Andrzeja, ale d�ugo w Warszawie miejsca nie zagrza�, bo nie znaj�c nikogo, nie mia� przed kim duszy otworzy�. Nawet z ow� szlacht� polsk�, kt�ra bawi�a w mie�cie i zajmowa�a publiczne gospody, pobudowane od czasu kr�la Zygmunta III na ulicy D�ugiej, nie wszed� pan Kmicic w bli�sz� komityw�. Zaczepia� wprawdzie tego i owego, by si� nowin wywiedzie�, ale byli to zagorzali stronnicy szwedzcy, kt�rzy w oczekiwaniu na powr�t Karola Gustawa wieszali si� przy Radziejowskim i przy szwedzkich oficerach, w nadziei uzyskania starostw, skonfiskowanych maj�tno�ci prywatnych i ko�cielnych, i rozmaitych wyderkaf�w. Wart by� ka�dy z nich, by mu w oczy plun��, od czego Kmicic zreszt� nie bardzo si� wstrzymywa�.</p><p>O mieszczanach tylko s�ysza� Kmicic, i� dawnych czas�w, pogr��onej ojczyzny i dobrego kr�la �a�uj�. Szwedzi prze�ladowali ich srodze, zabierali domy, wyciskali kontrybucje, wi�zili.</p><p>M�wiono te�, �e cechy mia�y bro� ukryt�, zw�aszcza p�atnerze, rze�nicy, ku�nierze i pot�ny cech szewiecki, �e wygl�daj� ci�gle powrotu Jana Kazimierza, nadziei nie trac� i przy lada pomocy z zewn�trz, gotowi by byli na Szwed�w uderzy�.</p><p>Kmicic s�ysz�c to, uszom nie wierzy� i w g�owie nie chcia�o mu si� mie�ci�, �eby ludzie nikczemnego stanu i nikczemnej kondycji wi�cej mieli okazywa� mi�o�ci dla ojczyzny i wiary dla prawego pana ni� szlachta, kt�ra wraz z urodzeniem powinna te sentymenta na �wiat przynosi�.</p><p>Ale w�a�nie szlachta i magnaci stawali przy Szwedach, a lud prosty najwi�cej mia� ch�ci do oporu, i nieraz bywa�y zdarzenia, �e gdy Szwedzi zap�dzali w celu wzmocnienia Warszawy prostactwo do rob�t, prostacy woleli znosi� ch�ost� i wi�zienie, �mier� nawet sam�, ani�eli si� do utwierdzenia szwedzkiej pot�gi przyczynia�.</p><p>Za Warszaw� wrza�o w kraju jak w ulu. Wszystkie drogi, miasta i miasteczka zaj�te by�y przez �o�nierstwo, poczty pa�skie i szlacheckie, pan�w i szlacht� Szwedom s�u��c�. Wszystko by�o zabrane, ogarni�te, podbite, wszystko by�o tak szwedzkie, jakby ten kraj zawsze by� w ich r�ku.</p><p>Pan Andrzej nie spotyka� innych ludzi, tylko albo Szwed�w, albo stronnik�w szwedzkich, albo ludzi zdesperowanych, oboj�tnych, kt�rzy do g��bi duszy byli przekonani, �e ju� wszystko przepad�o. Nikt o oporze nie my�la�, spe�niano cicho i z po�piechem takie rozkazy, o kt�rych po�ow� albo i dziesi�t� cz�� pe�no by w dawniejszych czasach by�o opozycyj i protestacyj. Postrach doszed� do tego stopnia, �e ci nawet, kt�rych krzywdzono, wys�awiali g�o�no �askawego protektora Rzeczypospolitej.</p><p>Dawniej nieraz bywa�o, �e swoich w�asnych, cywilnych i wojskowych, deputat�w do egzakcji przyjmowa� szlachcic z rusznic� i na czele zbrojnej czeladzi � dzi� rozpisywano podatki, jakie si� Szwedom rozpisa� podoba�o, a szlachta oddawa�a je tak pokornie, jak owce oddaj� we�n� postrzygaczom. Zdarza�o si� nieraz, �e jeden i ten sam podatek wybierano dwa razy. Pr�no by�o zas�ania� si� kwitami � dobrze jeszcze, je�eli egzekwuj�cy oficer nie umoczy� w winie dawnego kwitu i nie kaza� go zje�� okazicielowi. Nic i to! <emphasis>�Vivat protector!�</emphasis> � wykrzykiwa� szlachcic, a gdy oficer odjecha�, kaza� co pr�dzej parobkowi le�� na dach patrzy�, czy drugi nie nadje�d�a. I gdyby� tylko ko�czy�o si� wszystko na kontrybucjach szwedzkich, ale gorsi od nieprzyjaciela byli, tak tu jak i wsz�dzie, przedawczykowie. Dochodzono dawnych prywat, dawnych uraz, przesypywano kopce, zajmowano ��ki i lasy, a przyjacielowi szwedzkiemu wszystko uchodzi�o p�azem. Najgorsi za� byli dysydenci. Ma�o tego. Z ludzi nieszcz�liwych, desperat�w, swawolnik�w i koster�w potworzy�y si� kupy zbrojne. Te napada�y ch�op�w i szlacht�. Pomagali im maruderowie szwedzcy, niemieccy i wszelakiego rodzaju hultajstwo. Kraj zap�on�� po�arami; nad miastami ci��y�a zbrojna pi�� �o�nierska, w lasach zb�j napada�. O poprawie Rzeczypospolitej, o ratunku, o zrzuceniu jarzma nikt nie my�la�... Nadziei nikt nie mia�...</p><p>Zdarzy�o si�, �e pod Sochaczewem hultajstwo szwedzkie i niemieckie obieg�o pana �uszczewskiego, starost� sochaczewskiego, zaskoczywszy go w prywatnej jego maj�tno�ci, w Strugach. �w, wojennego humoru b�d�c, cho� stary, broni� si� mocno. Nadjecha� w�a�nie na to pan Kmicic, a �e mu ju� cierpliwo�� jako wrz�d nabra�a, gotowy p�kn�� z lada powodu, wi�c p�k�a w�a�nie pod Strugami. Pozwoli� tedy �pra� Kiemliczom i sam uderzy� na szturmuj�cych tak pot�nie, �e rozbi� ich, wysiek�, nikogo nie �ywi�, je�c�w nawet potopi� kaza�. Pan starosta, kt�remu pomoc jako z nieba spad�a, przyj�� wybawiciela dzi�kczynnie i zaraz cz�stowa�, a pan Andrzej, widz�c przed sob� personata i statyst�, a przy tym cz�owieka starej daty, wyzna� mu sw� nienawi�� do Szwed�w i j�� wypytywa�, co te� o przysz�ych losach Rzeczypospolitej my�li, w tej nadziei, �e mu pan starosta wleje jakowy� balsam do duszy.</p><p>Lecz pan starosta ca�kiem odmienne mia� na to, co si� sta�o, zapatrywanie i rzek�:</p><p>� M�j mo�ci panie! Nie wiem, co bym by� wa�panu powiedzia�, gdyby� mnie by� spyta� w�wczas, kiedy mia�em jeszcze rude w�sy i umys� cielesnymi humorami za�miony, ale dzi� mam w�sy siwe i eksperiencj� siedmdziesi�ciu lat na karku, widz� rzeczy przysz�e, bom grobu bliski, przeto ci powiem, �e pot�gi szwedzkiej nie tylko my, cho�by�my si� poprawili z b��d�w naszych, ale ca�a Europa nie z�amie...</p><p>� Jak�e to by� mo�e? Sk�d�e si� to wzi�o?! � zakrzykn�� Kmicic. � Kiedy� to Szwecja tak� pot�g� by�a? Zali polskiego narodu nie wi�cej na �wiecie, zali nie mo�em mie� wojska wi�cej? Zali to wojsko w m�stwie Szwedom kiedykolwiek ust�powa�o?</p><p>� Naszego narodu jest dziesi�� razy tyle; dostatk�w B�g nam tak przymno�y�, �e w moim starostwie sochaczewskim wi�cej si� pszenicy rodzi ni� w ca�ej Szwecji, a co do m�stwa, to ja by�em pod Kircholmem, gdzie�my w trzy tysi�ce husarii o�mna�cie tysi�cy najlepszego szwedzkiego wojska w proch roznie�li.</p><p>� Ba, je�li tak � rzek� Kmicic, kt�remu a� oczy za�wieci�y na kircholmskie wspomnienie � jakie� s� tedy ziemskie przyczyny, dla kt�rych by�my ich i teraz nie mogli pokona�?</p><p>� Najpierw to � m�wi� starzec powolnym g�osem � �e�my zmaleli, a oni uro�li, �e nas przez nas samych w�asnymi r�koma naszymi zwojowali, jako poprzednio zwojowali Niemc�w przez Niemc�w. Taka wola bo�a i nie masz pot�gi, powtarzam, kt�ra by si� im dzi� oprze� mog�a!</p><p>� A je�li szlachta do upami�tania przyjdzie i wedle pana swego si� skupi, je�eli wszyscy za bro� schwyc�, co wasza mo�� radzisz wtedy uczyni� i co sam uczynisz?</p><p>� Tedy p�jd� z innymi, polegn� i ka�demu radz� polec, bo potem przyjd� takie czasy, na kt�re lepiej nie patrze�...</p><p>� Nie mog� przyj�� gorsze! Jako �ywo, nie mog�!... To niepodobie�stwo!...� zawo�a� Kmicic.</p><p>� Widzisz waszmo�� � rzek� pan starosta � przed ko�cem �wiata i przed s�dem ostatecznym przyjdzie antychryst, i powiedziano jest, �e �li wezm� wtedy g�r� nad sprawiedliwymi, szatani b�d� po �wiecie chodzi�, wiar� przeciwn� prawdziwej opowiada� i do niej ludzi nawraca�. Z dopuszczenia bo�ego z�o wsz�dzie zwyci�y, a� do onego momentu, w kt�rym tr�bacze anielscy otr�bi� koniec �wiata...</p><p>Tu pan starosta przechyli� si� na ty� fotelu, na kt�rym siedzia�, przymkn�� oczy i m�wi� dalej cichym, tajemniczym g�osem:</p><p>� Powiedziano jest, �e znaki b�d�... Znaki na s�o�cu w postaci r�ki i miecza by�y... Bo�e, b�d� mi�o�ciw nam grzesznym!... �li bior� g�r� nad sprawiedliwymi, bo Szwed i jego stronnicy zwyci�aj�... Wiara prawdziwa upada, bo oto luteranie si� podnosz�... Ludzie! zali nie widzicie, �e <emphasis>dies irae, dies illa</emphasis> si� zbli�a... Ja mam lat siedmdziesi�t, nad brzegiem Styksu stoj�, przewo�nika i �odzi wygl�dam... Ja widz�!...</p><p>Tu umilk� pan starosta, a Kmicic pocz�� patrze� na niego �e strachem, bo racje wyda�y mu si� s�uszne, wywody trafne, wi�c zl�k� si� s�du i zastanowi� si� mocno.</p><p>Lecz pan starosta na niego nie patrzy�, jeno przed siebie, i w ko�cu rzek�:</p><p>� I jak�e tu Szwed�w zwyci�y�, kiedy to dopuszczenie bo�e, wola wyra�na, w proroctwach odgadni�ta i przepowiedziana... Oj, do Cz�stochowy ludziom, do Cz�stochowy!...</p><p>I znowu pan starosta umilk�.</p><p>S�o�ce zachodzi�o w�a�nie, i ju� tylko bokiem zagl�daj�c do komnaty, �ama�o si� w t�cz� na gom�kach szklanych w o��w oprawnych, i czyni�o smugi siedmiobarwne na pod�odze. Reszta komnaty by�a w mroku. Kmicicowi coraz bardziej stawa�o si� straszno i chwilami zdawa�o mu si�, �e niech tylko �wiat�o ono zginie, a wraz tr�bacze anielscy ozw� si� na s�d.</p><p>� O jakich proroctwach wasza mo�� m�wisz? � spyta� wreszcie starost�, bo milczenie jeszcze wyda�o mu si� straszniejsze.</p><p>Starosta, zamiast odpowiedzie�, zwr�ci� si� ku drzwiom przyleg�ej komnaty i zawo�a�:</p><p>� Ole�ka! Ole�ka!</p><p>� Na Boga! � krzykn�� pan Kmicic � kogo wa�� wo�asz?...</p><p>W tej chwili wierzy� we wszystko, wierzy�, �e jego Ole�ka, cudem z Kiejdan przeniesiona, uka�e si� jego oczom.</p><p>I zapomnia� o wszystkim, wzrok utkwi� we drzwiach i czeka� bez tchu w piersi.</p><p>� Ole�ka! Ole�ka! � powt�rzy� starosta.</p><p>Drzwi si� otworzy�y: wesz�a nie Billewicz�wna, ale panna pi�kna, szczup�a, wysoka, troch� do Ole�ki podobna z powagi w twarzy i spokoju rozlanego w obliczu. By�a blada, mo�e chora, a mo�e niedawnym napadem przera�ona, i sz�a z oczyma spuszczonymi, tak jako� lekko i cicho, jak gdyby j� jaki powiew posuwa�.</p><p>� To c�rka moja � rzek� starosta. � Syn�w w domu nie masz. S� przy panu krakowskim, a z nim razem przy naszym elekcie nieszcz�snym.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do c�rki:</p><p>� Wa�panna podzi�kuj naprz�d temu m�nemu kawalerowi za ratunek, a po wt�re przeczytaj nam proroctwo �wi�tej Brygidy.</p><p>Dziewczyna sk�oni�a si� przed panem Andrzejem i wysz�a, a po chwili wr�ci�a z drukowanymi �wistkami w r�ku i stan�wszy w owym �wietle t�czowym, pocz�a czyta� d�wi�cznym i s�odkim g�osem:</p><p>� Proroctwo �wi�tej Brygidy: �Poka�� ci wprz�d pi�ciu kr�l�w i pa�stwa ich: Gustaw, syn Eryka, osie� leniwy, poniewa� zaniedbawszy prawe nabo�e�stwo, przeszed� na fa�szywe. Porzuciwszy apostolsk� wiar�, wprowadzi� do kr�lestwa augsburskie wyznanie, k�ad�c skaz� za s�aw� sobie. Patrz Eklezjast�, gdzie o Salomonie powiada, �e skazi� s�aw� swoj� przez ba�wochwalstwo...�</p><p>� S�yszysz wa��? � spyta� starosta, pokazuj�c Kmicicowi wielki palec lewej r�ki, inne za� trzymaj�c gotowe do porachunku.</p><p>� S�ysz�.</p><p>�Eryk, syn Gustawa, wilk, dla nienasyconej chciwo�ci � czyta�a panna � czym wszystkich ludzi i bratersk� Janow� �ci�gn�� na si� nienawi��. Naprz�d Jana (podejrzywaj�c go o praktyki z Du�czykiem i Polsk�) wojn� utrapi�, a uj�wszy go wraz z �on�, przez cztery lata w podziemiu trzyma�. Jan wreszcie z wi�zienia wydobyty i przez odmienno�� fortuny wspomo�on, zwojowawszy Eryka, wyzu� go z korony i do wiekuistej str�ci� ciemnicy. Ot� nieprzewidziany wypadek!�</p><p>� Uwa�aj � rzek� starosta. � To ju� drugi!</p><p>Panna czyta�a dalej:</p><p>�Jan, brat Eryka, orze� wynios�y, trzykrotny zwyci�zca nad Erykiem, Du�czykiem i Septentrionem. Syn jego Zygmunt na tron polski obrany, w kt�rego krwi zacno�� mieszka. Chwa�a latoro�lom jego!�</p><p>� Pojmujesz? � pyta� starosta.</p><p>� Niech B�g przysporzy lat Janowi Kazimierzowi! � odrzek� Kmicic.</p><p>�Karol, ksi��� Sudermanii: baran, gdy� jako barany prowadz� trzod�, tak on Szwed�w przywi�d� ku nieprawo�ci. Ten�e miota� si� przeciw sprawiedliwo�ci.�</p><p>� To ju� czwarty! � przerwa� starosta.</p><p>�Pi�ty Gustaw Adolf � czyta�a panna � baranek zabity, lecz nie bez skazy, kt�rego krew by�a przyczyn� utrapienia i niezgody.�</p><p>� Tak! to Gustaw Adolf � rzek� starosta. � O Krystynie nie masz wzmianki, bo tylko sami m�owie s� wyliczeni. Czytaj teraz wa�panna zako�czenie, kt�re do dzisiejszych czas�w akurat si� odnosi.</p><p>Panna czyta�a, co nast�puje:</p><p>�Sz�stego ci poka��, kt�ren l�d i morze zak��ci i prostych zasmuci... kt�ry czas kary mojej w r�ku swoim po�o�y. Je�eli chy�o swego nie do�cignie, zbli�y si� na� s�d m�j i pozostawi pa�stwo w utrapieniu, i stanie si�, jako napisano: rokosz siej�, a utrapienie i bole�� odmierz�. Nie tylko nawiedz� to kr�lestwo, ale miasta bogate i mo�ne, albowiem przywo�ano g�odnego, kt�ry dostatki ich po�re. Nie zabraknie z�a wewn�trznego i obfitowa� b�d� niezgody. Panowa� b�d� g�upi, a m�drcy i starce nie podejm� g�owy. Cze�� i prawda upadn�, a� przyjdzie, kt�ry gniew m�j przeb�aga i kt�ry duszy swej nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy.�</p><p>� Masz wa��! � rzek� starosta.</p><p>� Wszystko si� tak sprawdza, �e �lepy chybaby w�tpi�! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Przeto i Szwedzi nie mog� by� zwyci�eni � odrzek� starosta.</p><p>� A� przyjdzie ten, kt�ry duszy nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy! � zakrzykn�� Kmicic. � Nadziej� proroctwo zostawuje! Wi�c nie s�d, jeno zbawienie nas czeka!</p><p>� Sodoma mia�a by� oszcz�dzona, gdyby w niej dziesi�ciu sprawiedliwych si� znalaz�o � odrzek� starosta � ale si� ich i tylu nie znalaz�o. Tak samo nie znajdzie si� �w, kt�ry duszy nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy, i godzina s�du wybije.</p><p>� Panie starosto, panie starosto, nie mo�e by�! � odrzek� Kmicic.</p><p>Nim pan starosta odpowiedzia�, drzwi si� otwar�y i do izby wszed� niem�ody ju� cz�owiek, w pancerzu i z muszkietem w r�ku.</p><p>� Pan Szczebrzycki? � pyta� starosta.</p><p>� Tak jest � odpowiedzia� nowo przyby�y � s�ysza�em, i� hultajstwo ja�nie wielmo�nego pana obieg�o, i na ratunek z czeladzi� pospieszam.</p><p>� Bez woli bo�ej w�os cz�owiekowi z g�owy nie spadnie � odrzek� starzec. � Ju� mnie ten kawaler z opresji uwolni�... A wa�� sk�d jedziesz?</p><p>� Z Sochaczewa.</p><p>� S�ysza�e� co nowego?</p><p>� Co nowina, to gorsza, ja�nie wielmo�ny starosto. Nowe nieszcz�cie...</p><p>� Co si� sta�o?</p><p>� Wojew�dztwa: krakowskie, sandomierskie, ruskie, lubelskie, be�skie, wo�y�skie i kijowskie podda�y si� Karolowi Gustawowi. Akt ju� podpisany i przez pos��w, i przez Karola.</p><p>Starosta pocz�� kiwa� g�ow�, wreszcie zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� Patrz! � rzek� � i ty jeszcze my�lisz, �e znajdzie si� �w, kt�ry duszy swej nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy?</p><p>Kmicic szarpa� pocz�� w�osy w czuprynie.</p><p>� Desperacja! desperacja! � powtarza� w uniesieniu.</p><p>A pan Szczebrzycki m�wi� dalej:</p><p>� Prawi� te�, �e te resztki wojska, kt�re przy panu hetmanie Potockim si� znajduj�, ju� wypowiadaj� pos�usze�stwo i do Szweda chc� i��. Hetman podobno zdrowia i �ycia mi�dzy nimi niepewien, musi uczyni�, co zechc�.</p><p>� Rokosz siej�, a utrapienie i bole�� odmierz� � rzek� starosta. � Kto chce pokutowa� za grzechy, temu czas!</p><p>Lecz Kmicic nie m�g� ju� s�ucha� d�u�ej ani proroctw, ani nowin; chcia� jak najpr�dzej si��� na ko� i na wietrze g�ow� och�odzi�. Zerwa� si� wi�c i pocz�� �egna� starost�.</p><p>� A dok�d to tak spieszno? � zapyta� go starzec.</p><p>� Do Cz�stochowy, bom te� grzesznik!</p><p>� Tedy nie zatrzymuj�, chocia� rad bym ugo�ci�, ale to sprawa pilniejsza, bo dzie� s�du niedaleko.</p><p>Kmicic wyszed�, a za nim wysz�a panna, chc�c w zast�pstwie ojca honory odje�d�aj�cemu uczyni�, bo starosta na nogi ju� szwankowa�.</p><p>� Ostawaj w dobrym zdrowiu, panienko � rzek� Kmicic � nie wiesz, jakom ci �yczliwy!</p><p>� Je�li� mi wa�pan �yczliwy � odrzek�a na to panna � to uczy�e mi jedn� przys�ug�. Wa�pan jedziesz do Cz�stochowy... oto czerwony z�oty... we� go, prosz�, i oddaj na msz� w kaplicy.</p><p>� Na czyj� intencj�? � spyta� Kmicic.</p><p>Prorokini spu�ci�a oczy, smutek obla� jej twarz, a jednocze�nie s�abe rumie�ce wybi�y na policzki i odrzek�a cichym, do szmeru li�ci podobnym g�osem:</p><p>� Na intencj� Andrzeja, aby go B�g z grzesznej drogi nawr�ci�...</p><p>Kmicic cofn�� si� dwa kroki, oczy wytrzeszczy� i ze zdumienia przez chwil� nic przem�wi� nie m�g�.</p><p>� Na rany Chrystusa! � rzek� wreszcie � co to za dom? Gdzie ja jestem?... Same proroctwa, wr�by i wskaz�wki... Wa�panna zwiesz si� Ole�ka i na intencj� grzesznego Andrzeja na msz� dajesz?... To nie mo�e by� prosty trafunek, to palec bo�y... to... to... ja� oszalej�!... Na Boga, oszalej�!...</p><p>� Co wa�panu jest?</p><p>Lecz on chwyci� j� gwa�townie za r�ce i pocz�� nimi potrz�sa�.</p><p>� Prorokuj �e mi dalej, m�w do ko�ca!... Je�eli �w Andrzej si� nawr�ci i winy zma�e, zali Ole�ka jemu wiary dochowa?... M�w, odpowiadaj, bo nie odjad� bez tego!...</p><p>� Co wa�panu jest?</p><p>� Zali Ole�ka mu wiary dochowa? � powtarza� Kmicic.</p><p>Pannie nagle �zy pu�ci�y si� z oczu.</p><p>� Do ostatniego tchnienia, do godziny �mierci! � odrzek�a ze �kaniem.</p><p>Jeszcze nie dopowiedzia�a, a ju� Kmicic grzmotn�� si� jak d�ugi jej do n�g. Chcia�a ucieka�, nie pu�ci� i ca�uj�c jej stopy, powtarza�:</p><p>� Jam tak�e grzeszny Andrzej, kt�ry nawr�ci� si� pragnie!... Ja mam tak�e swoj� Ole�k� umi�owan�. Niech�e tw�j si� nawr�ci, a moja mi wiary dochowa... Niech s�owa twoje proroctwem b�d�... Balsam i nadziej� wla�a� mi do duszy strapionej... B�g ci zap�a�, B�g zap�a�!</p><p>Po czym zerwa� si�, siad� na ko� i odjecha�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>S�owa panny staro�cianki sochaczewskiej wielk� nape�ni�y pana Kmicica otuch� i przez trzy dni nie wychodzi�y mu z g�owy. W dzie� na koniu, w nocy na �o�u rozmy�la� o tym, co si� przytrafi�o, i zawsze dochodzi� do wniosku, �e nie m�g� to by� prosty przypadek, ale pr�dzej wskaz�wka bo�a i przepowiednia, �e je�li wytrwa, je�li z dobrej drogi nie zejdzie, z tej w�a�nie, kt�r� mu Ole�ka ukaza�a, to dziewczyna mu wiary dochowa i dawnym afektem obdarzy.</p><p>�Bo je�li staro�cianka � rozmy�la� pan Kmicic � dochowuje obserwancji swojemu Andrzejowi, kt�ry dot�d poprawy nie zacz��, to i dla mnie, maj�cego szczer� intencj� s�u�enia ojczy�nie, cnocie i kr�lowi, nie zagas�a jeszcze nadzieja!�</p><p>Lecz z drugiej strony nie brak�o panu Andrzejowi i umartwie�. Intencj� szczer� mia�, ale czy nie za p�no si� z ni� wybra�? Czy jeszcze by�a jakakolwiek droga, jakakolwiek sposobno��? Rzeczpospolita z ka�dym dniem zdawa�a si� by� wi�cej pogr��on� i trudno by�o zamyka� oczu na straszliw� prawd�, �e nie masz dla niej ratunku. Niczego sobie wi�cej nie �yczy� Kmicic, jak poczyna� jakow�� robot�, lecz ludzi ch�tnych nie widzia�. Coraz nowe postacie, coraz nowe twarze przewija�y si� przed nim w czasie podr�y, ale ich widok, s�uchanie ich rozm�w i dyskusyj odbiera�o tylko reszt� nadziei.</p><p>Jedni dusz� i cia�em przeszli do szwedzkiego obozu, szukaj�c w nim w�asnej prywaty; ci pili, hulali i weselili si� jak na stypie, topi�c w kielichach i rozpu�cie wstyd i szlachecki honor.</p><p>Drudzy rozprawiali w niepoj�tym za�lepieniu o pot�dze, jak� utworzy Rzeczpospolita w po��czeniu ze Szwecj�, pod ber�em pierwszego w �wiecie wojownika, i tacy byli najniebezpieczniejsi, bo przekonani szczerze, �e <emphasis>orbis terrarum</emphasis> musi przed takim aliansem uchyli� g�owy.</p><p>Trzeci, jak pan starosta sochaczewski, ludzie zacni i ojczy�nie �yczliwi, badali znaki na ziemi i niebie, powtarzali proroctwa i dopatruj�c woli bo�ej we wszystkim, co si� dzia�o, i nieugi�tego przeznaczenia, dochodzili do wniosku, �e nie masz nadziei, �e nie masz ratunku, �e koniec �wiata si� zbli�a � wi�c by�oby szale�stwem o ziemskim wybawieniu, nie o niebieskim zbawieniu my�le�.</p><p>Inni na koniec kryli si� po lasach lub z �yciem uchodzili za granic�.</p><p>Tak wi�c spotyka� pan Kmicic jeno wyuzdanych, zepsutych, szalonych albo trwo�liwych, albo zdesperowanych; nie spotyka� ufaj�cych.</p><p>A tymczasem fortuna szwedzka ros�a. Wie��, �e resztki wojska buntuj� si�, zmawiaj�, gro�� hetmanom i chc� przej�� do Szwed�w, nabiera�a z ka�dym dniem pewno�ci. Pog�oska, �e pan chor��y Koniecpolski ze swoj� dywizj� podda� si� Karolowi Gustawowi, jak grom rozgrzmia�a po wszystkich kra�cach Rzeczypospolitej i wyp�dzi�a reszt� wiary z serc, bo przecie pan Koniecpolski by� to zbaraski rycerz. Za nim poszli pan starosta jaworowski i ksi��� Dymitr Wi�niowiecki, kt�rego nie powstrzyma�o nie�mierteln� s�aw� okryte nazwisko.</p><p>Pocz�to ju� w�tpi� i o panu marsza�ku Lubomirskim. Ci, kt�rzy go dobrze znali, twierdzili, �e ambicja rozum w nim i mi�o�� do ojczyzny przewy�sza, �e dot�d sta� przy kr�lu, bo mu pochlebia�o, �e oczy wszystkich by�y zwr�cone, i� go jedni i drudzy ci�gn�li, zapraszali, i� mu wmawiano, �e losy ojczyzny trzyma w r�ku. Lecz wobec szcz�cia szwedzkiego pocz�� si� waha�, oci�ga� i coraz wyra�niej dawa�, gwoli w�asnej dumie, uczu� nieszcz�snemu Janowi Kazimierzowi, i� mo�e go zbawi� albo ostatecznie pogr��y�.</p><p>Kr�l tu�acz siedzia� w G�ogowej i z gar�ci wiernych, kt�rzy los jego dzielili, coraz kto� go opuszcza� i do Szwed�w przechodzi�. Tak s�abi �ami� si� w dniach niedoli, nawet tacy, kt�rym pierwszy poryw serca uczciw� i ciernist� drog� i�� ka�e. Karol Gustaw przyjmowa� ich z otwartymi r�koma, nagradza�, obietnicami obsypywa�, reszt� wiernych kusi� i przeci�ga�, coraz szerzej panowanie roztacza�; sama fortuna usuwa�a mu sprzed n�g wszelkie przeszkody, polskimi si�ami Polsk� podbija�, bez boju zwyci�a�.</p><p>Szeregi wojewod�w, kasztelan�w, urz�dnik�w koronnych i litewskich, ca�e t�umy zbrojnej szlachty, ca�e chor�gwie niezr�wnanej jazdy polskiej sta�y w jego obozie, patrz�c w oczy nowego pana, gotowe na jego skinienie.</p><p>Resztki wojsk koronnych coraz natarczywiej wo�a�y na swego hetmana: �Id�, sk�o� siw� g�ow� przed majestatem Karola... Id�, bo chcemy do Szwed�w nale�e�!�</p><p>� Do Szwed�w! do Szwed�w!</p><p>I na poparcie s��w b�yska�o tysi�ce szabel.</p><p>Jednocze�nie za� wojna pali�a si� ci�gle na wschodzie. Straszliwy Chmielnicki Lw�w znowu obleg�, a zast�py jego sprzymierze�c�w, przep�ywaj�c wedle niezdobytych mur�w Zamo�cia, rozlewa�y si� po ca�ym wojew�dztwie lubelskim, samego Lublina si�gaj�c.</p><p>Litwa by�a w r�kach szwedzkich i Chowa�skiego. Radziwi�� rozpocz�� wojn� na Podlasiu; elektor zw��czy� i lada chwila m�g� ostatni cios konaj�cej Rzeczypospolitej zada�, tymczasem w Prusach Kr�lewskich si� umacnia�.</p><p>Poselstwa ze wszech stron d��y�y do kr�la szwedzkiego, winszuj�c mu szcz�liwego podboju.</p><p>Zbli�a�a si� zima, li�cie spada�y z drzew, stada kruk�w, wron i kawek, opu�ciwszy lasy, unosi�y si� nad wsiami i miastami Rzeczypospolitej.</p><p>Za Piotrkowem wjecha� zn�w Kmicic w oddzia�y szwedzkie, kt�re zajmowa�y wszystkie trakty i go�ci�ce. Niekt�re, po zdobyciu Krakowa, maszerowa�y ku Warszawie, m�wiono bowiem, �e Karol Gustaw, odebrawszy ho�d od po�udniowych i wschodnich wojew�dztw i podpisawszy �kapitulacj�, czeka tylko jeszcze na poddanie si� owych resztek wojska stoj�cych pod panem Potockim i Lanckoro�skim, po czym zaraz do Prus ruszy i dlatego wojska naprz�d wysy�a. Panu Andrzejowi nie tamowano nigdzie drogi, bo w og�le szlachta nie wzbudza�a podejrze� i mn�stwo zbrojnych poczt�w ci�gn�o razem ze Szwedami; inni jechali do Krakowa to pok�oni� si� nowemu panu, to uzyska� od niego cokolwiek, nikogo wi�c nie pytano ani o glejty, ani o paszporty, tym bardziej �e w pobli�u Karola, udaj�cego �askawo��, nie �miano nikogo turbowa�.</p><p>Ostatni nocleg przed przybyciem do Cz�stochowy wypad� panu Andrzejowi w Kruszynie, ale zaledwie si� roztasowa�, przybyli tam go�cie. Naprz�d nadci�gn�� oddzia� szwedzki, oko�o stu koni wynosz�cy, pod dow�dztwem kilku oficer�w i powa�nego jakiego� kapitana. By� to m�� w �rednim wieku, postawy do�� wspania�ej, ros�y, silny, pleczysty, z bystrymi oczyma, a jakkolwiek i str�j nosi� obcy, i zgo�a na cudzoziemca wygl�da�, jednak�e wszed�szy do karczmy, przem�wi� do pana Andrzeja najczystsz� polszczyzn�, wypytuj�c si� go, kto jest i dok�d jedzie?</p><p>Pan Andrzej powiedzia� tym razem, i� jest szlachcicem z Sochaczewskiego, albowiem dziwnym mog�oby si� to wydawa� oficerowi, gdyby poddany elektorski zapu�ci� si� a� w tak odleg�e strony. Natomiast dowiedziawszy si�, i� pan Andrzej jedzie do kr�la szwedzkiego ze skarg�, i� mu nale�nej sumy nie chc� wyp�aci�, oficer �w rzek�:</p><p>� Przy wielkim o�tarzu najlepiej si� modli�, i s�usznie wa�pan czynisz, �e do samego kr�la jedziesz, bo cho� u niego tysi�ce spraw na g�owie, przecie nikomu ucha nie odmawia, a ju� na was, szlacht�, tak �askaw, �e a� Szwedzi wam zazdroszcz�.</p><p>� Aby tylko pieni�dze by�y w skarbie...</p><p>� Karol Gustaw to nie wasz dawny Jan Kazimierz, kt�ry nawet u �yd�w zapo�ycza� si� musia�, bo co mia�, to zaraz pierwszemu prosz�cemu odda�. Zreszt�, byle si� pewna impreza uda�a, to pieni�dzy w skarbcu nie zabraknie.</p><p>� O jakiej imprezie wasza mo�� m�wisz?</p><p>� Za ma�o si� znamy, panie kawalerze, abym ci si� mia� spu�ci� z sekretu. Wiedz jeno to, �e za tydzie� albo za dwa skarbiec kr�la szwedzkiego tak b�dzie ci�ki jako su�ta�ski.</p><p>� To chyba jaki alchemik pieni�dzy mu narobi, bo ich w tym kraju sk�din�d nie dosta�.</p><p>� W tym kraju? Do�� r�k� �miele wyci�gn��. A na �mia�o�ci nam nie braknie. Dow�d w tym, �e tu panujem.</p><p>� Prawda! prawda! � rzek� Kmicic � bardzo�my z tego panowania radzi, zw�aszcza je�li nas nauczycie, jakim sposobem pieni�dze jak wi�ry zbiera�...</p><p>� Te sposoby by�y w waszej mocy, ale wy by�cie woleli z g�odu pogin�� ni� jeden grosz stamt�d wzi��.</p><p>Kmicic spojrza� bystro na oficera.</p><p>� Bo s� takie miejsca, na kt�re strach nawet i Tatarom r�k� podnie��! � rzek�.</p><p>� Zanadto� domy�lny, panie kawalerze � odpowiedzia� oficer � i to pami�taj, �e nie do Tatar�w, jeno do Szwed�w po pieni�dze jedziesz.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o przybycie nowego pocztu. Oficer widocznie go oczekiwa�, bo wypad� pospiesznie z karczmy. Kmicic za� wyszed� za nim i stan�� we drzwiach sieni, aby si� przyjrze�, kto przyje�d�a.</p><p>Naprz�d zajecha�a zamkni�ta kolaska zaprz�ona w cztery konie, a otoczona oddzia�em szwedzkich rajtar�w, i zatrzyma�a si� przed karczm�. �w oficer, kt�ry z Kmicicem rozmawia�, posun�� si� ku niej �ywo i otworzywszy drzwiczki, z�o�y� g��boki uk�on siedz�cej wewn�trz osobie.</p><p>�Musi by� kto� znaczny...� � pomy�la� Kmicic.</p><p>Tymczasem z karczmy wyniesiono p�on�ce pochodnie. Z karety wysiad� powa�ny personat, czarno z cudzoziemska ubrany w p�aszcz d�ugi do kolan, podbity to�ubem lisim, i w kapeluszu z pi�rami.</p><p>Oficer chwyci� pochodni� z r�k rajtara i sk�oniwszy si� raz jeszcze, rzek�:</p><p>� T�dy, ekscelencjo!</p><p>Kmicic cofn�� si� co pr�dzej do zajazdu, a oni weszli zaraz za nim. W izbie oficer sk�oni� si� po raz trzeci i rzek�:</p><p>� Ekscelencjo! Jestem Weyhard Wrzeszczowicz, <emphasis>ordinarius prowiantmagister</emphasis> jego kr�lewskiej mo�ci Karola Gustawa, wys�any z eskort� na spotkanie waszej ekscelencji.</p><p>� Mi�o mi pozna� tak zacnego kawalera � rzek� czarno ubrany personat, oddaj�c uk�on za uk�on.</p><p>� Czy ekscelencja chce zatrzyma� si� d�u�ej, czy dalej zaraz jecha�?... Jego kr�lewska mo�� pilno �yczy sobie widzie� wasz� ekscelencj�.</p><p>� Mia�em zamiar zatrzyma� si� w Cz�stochowie dla nabo�e�stwa � odrzek� nowo przyby�y � ale w Wieluniu odebra�em wiadomo��, �e jego kr�lewska mo�� rozkazuje mi �pieszy�, wi�c troch� wypocz�wszy, ruszymy dalej, a tymczasem odpraw wasza mo�� dawn� eskort� i podzi�kuj kapitanowi, kt�ry j� prowadzi�.</p><p>Oficer poszed� wyda� odpowiednie rozkazy. Pan Andrzej zatrzyma� go po drodze.</p><p>� Kto to jest? � spyta�.</p><p>� Baron Lisola, wys�annik cesarski, kt�ry z brandenburskiego dworu udaje si� do naszego pana � odpowiedzia� oficer.</p><p>To rzek�szy, wyszed�, a po chwili wr�ci�.</p><p>� Rozkazy waszej ekscelencji spe�nione � rzek� do barona.</p><p>� Dzi�kuj� � odpowiedzia� Lisola.</p><p>I z wielk�, chocia� bardzo pa�sk� uprzejmo�ci� wskaza� Wrzeszczowiczowi miejsce naprzeciw siebie.</p><p>� Wicher co� poczyna na dworcu �wista� � rzek� � i deszcz zacina. Mo�e wypadnie d�u�ej popa��. Tymczasem pogaw�dzimy przed wieczerz�. Co tu s�ycha�? S�ysza�em, �e ma�opolskie wojew�dztwa podda�y si� jego szwedzkiej mi�o�ci.</p><p>� Tak jest, ekscelencjo. Jego kr�lewska mo�� czeka tylko jeszcze na poddanie si� reszty wojsk, po czym zaraz do Warszawy i do Prus wyruszy.</p><p>� Zali to pewna, �e oni si� poddadz�?</p><p>� Deputaci wojskowi ju� s� w Krakowie. Zreszt�, nie mog� inaczej uczyni�, bo nie maj� wyboru. Je�li do nas nie przejd�, Chmielnicki ich do nogi wyt�pi.</p><p>Lisola pochyli� sw� rozumn� g�ow� na piersi.</p><p>� Straszne, nies�ychane rzeczy! � rzek�.</p><p>Rozmowa by�a prowadzona w niemieckim j�zyku. Kmicic nie traci� z niej ani jednego s�owa.</p><p>� Ekscelencjo � odpowiedzia� Wrzeszczowicz � co si� sta�o, to si� sta� musia�o.</p><p>� Mo�e by�; trudno jednak nie mie� kompasji dla tej pot�gi, kt�ra w oczach naszych upad�a, i kto nie jest Szwedem, bole� nad tym musi.</p><p>� Ja nie jestem Szwedem, ale gdy sami Polacy nie bolej�, nie poczuwam si� i ja do tego � odpar� Wrzeszczowicz.</p><p>Lisola spojrza� na niego uwa�nie.</p><p>� Prawda, �e nazwisko waszmo�ci nieszwedzkie. Z jakiego narodu, prosz�?</p><p>� Jestem Czech.</p><p>� Prosz�! Zatem cesarza niemieckiego poddany?... Wi�c spod jednego pana jeste�my.</p><p>� Jestem w s�u�bie najja�niejszego kr�la szwedzkiego � odrzek� z uk�onem Wrzeszczowicz.</p><p>� Nie chc� ja bynajmniej tej s�u�bie ubli�y� � odpar� Lisola � ale takie s�u�by bywaj� przemijaj�ce, b�d�c za� poddanym naszego mi�o�ciwego pana, gdziekolwiek waszmo�� by� by�, komukolwiek by� s�u�y�, nie mo�esz kogo innego za przyrodzonego zwierzchnika uwa�a�.</p><p>� Tego nie neguj�.</p><p>� Wi�c te� powiem szczerze waszmo�ci, �e pan nasz boleje nad t� prze�wietn� Rzeczpospolit�, nad losem wspania�ego jej monarchy i nie mo�e �askawym ani ch�tnym okiem spogl�da� na tych swoich poddanych, kt�rzy si� do ostatecznej ruiny przyjaznego pa�stwa przyk�adaj�. Co waszmo�ci uczynili Polacy, �e im tak� nie�yczliwo�� okazujesz?...</p><p>� Ekscelencjo! si�a m�g�bym na to odpowiedzie�, ale obawiam si� nadu�y� cierpliwo�ci waszej ekscelencji.</p><p>� Waszmo�� wydajesz mi si� by� nie tylko znamienitym oficerem, ale i rozumnym cz�owiekiem, a mnie m�j urz�d nakazuje patrze�, s�ucha�, o racje wypytywa�; m�w wi�c waszmo�� cho�by najobszerniej i nie obawiaj si� znu�y� mej cierpliwo�ci. Owszem, je�li zg�osisz si� kiedy do s�u�by cesarskiej, czego ci najmocniej �ycz�, znajdziesz wasza mo�� we mnie przyjaciela, kt�ry ci� wyt�omaczy i racje twoje powt�rzy, je�liby ci za z�e twoj� dzisiejsz� s�u�b� poczyta� chciano.</p><p>� Tedy wypowiem wszystko, co mam na my�li. Jako wielu szlachty, m�odszych syn�w, tak i ja musia�em fortuny poza granicami kraju szuka�, przyby�em wi�c tutaj, gdzie i nar�d jest mojemu pokrewny, i cudzoziemc�w ch�tnie do s�u�by za�ywaj�.</p><p>� �le wasz� mo�� przyj�to?</p><p>� Dano mi �upy solne w zawiadywanie. Znalaz�em przyst�p do chleba, do ludzi i do samego kr�la. Obecnie s�u�� Szwedom, a jednak, gdyby mnie kto za niewdzi�cznika chcia� poczyta�, wr�cz bym mu musia� zanegowa�.</p><p>� A to z jakich racyj?</p><p>� A� jakich racyj mo�na wi�cej ode mnie wymaga� ni� od Polak�w samych? Gdzie s� dzi� Polacy? Gdzie senatorowie tego kr�lestwa, ksi���ta, magnaci, szlachta, rycerstwo, je�li nie w obozie szwedzkim? A przecie to oni pierwsi powinni wiedzie�, co im czyni� nale�y, gdzie zbawienie, a gdzie zguba dla ich ojczyzny. Ja id� za nimi, wi�c kt�ry� z nich ma mnie prawo nazwa� niewdzi�cznikiem? Czemu to ja, cudzoziemiec, mam by� wierniejszym kr�lowi polskiemu i Rzeczypospolitej ni� oni sami? Czemu mia�bym pogardza� t� s�u�b�, o kt�r� oni sami si� prosz�?</p><p>Lisola nie odrzek� nic. Wspar� g�ow� na r�ku i zamy�li� si�. Zdawa�oby si�, �e s�ucha po�wistu wiatru i szumu jesiennego d�d�u, kt�ry pocz�� zacina� w okna karczmy.</p><p>� M�w waszmo�� dalej � rzek� wreszcie � zaprawd� szczeg�lne rzeczy mi m�wisz.</p><p>� Ja szukam fortuny tam, gdzie j� znale�� mog� � rzek� Wrzeszczowicz � a �e ten nar�d ginie, nie potrzebuj� si� o to wi�cej troszczy� od niego samego. Zreszt� cho�bym si� troszczy�, nic by to nie pomog�o, bo oni zgin�� musz�!</p><p>� A to dlaczego?</p><p>� Naprz�d dlatego, �e sami tego chc�; po wt�re, �e na to zas�uguj�. Ekscelencjo! jestli na �wiecie drugi kraj, gdzie by tyle nie�adu i swawoli dopatrzy� mo�na?... Co tu za rz�d? � Kr�l nie rz�dzi, bo mu nie daj�... Sejmy nie rz�dz�, bo je rw�... Nie masz wojska, bo podatk�w p�aci� nie chc�; nie masz pos�uchu, bo pos�uch wolno�ci si� przeciwi; nie masz sprawiedliwo�ci, bo wyrok�w nie ma komu egzekwowa� i ka�dy mo�niejszy je depce; nie masz w tym narodzie wierno�ci, bo oto wszyscy pana swego opu�cili; nie masz mi�o�ci do ojczyzny, bo j� Szwedowi oddali za obietnic�, �e im po staremu w dawnej swawoli �y� nie przeszkodzi... Gdzie by indziej mog�o si� co� podobnego przytrafi�? Kt�ry by w �wiecie nar�d nieprzyjacielowi do zawojowania w�asnej ziemi pom�g�? Kt�ry by tak kr�la opu�ci�, nie za tyra�stwo, nie za z�e uczynki, ale dlatego, �e przyszed� drugi, mocniejszy? Gdzie jest taki, co by prywat� wi�cej ukocha�, a spraw� publiczn� wi�cej podepta�? Co oni maj�, ekscelencjo?... Niech�e mi kto cho� jedne cnot� wymieni: czy stateczno��, czy rozum, czy przebieg�o��, czy wytrwa�o��, czy wstrzemi�liwo��? Co oni maj�? Jazd� dobr�? tak! i nic wi�cej... To i Numidowie ze swej jazdy s�yn�li, i Galowie, jak to w rzymskich historykach czyta� mo�na, s�awnego mieli komunika, a gdzie� s�? Zgin�li, jak i ci zgin�� musz�. Kto ich chce ratowa�, ten jeno czas pr�no traci, bo oni sami nie chc� si� ratowa�!... Jeno szaleni, swawolni, �li i przedajni t� ziemi� zamieszkuj�!</p><p>Wrzeszczowicz ostatnie s�owa wym�wi� z prawdziwym wybuchem nienawi�ci, dziwnej w cudzoziemcu, kt�ry chleb znalaz� w�r�d tego narodu; ale Lisola nie dziwi� si�. Wytrawny dyplomata zna� �wiat i ludzi, wiedzia�, �e kto nie umie p�aci� sercem swemu dobroczy�cy, ten gorliwie szuka w nim win, by nimi w�asn� niewdzi�czno�� os�oni�. Zreszt� mo�e i przyznawa� on s�uszno�� Wrzeszczowiczowi, wi�c nie protestowa�; natomiast spyta� nagle:</p><p>� Panie Weyhard, czy wa�pan jeste� katolikiem?</p><p>Wrzeszczowicz zmiesza� si�.</p><p>� Tak jest, ekscelencjo! � odpowiedzia�.</p><p>� S�ysza�em w Wieluniu, �e s� tacy, kt�rzy namawiaj� jego kr�lewsk� mo�� Karola Gustawa, a�eby klasztor jasnog�rski zaj��... Czy to prawda?</p><p>� Ekscelencjo! klasztor le�y blisko �l�skiej granicy, i Jan Kazimierz snadnie od niego zasi�ki mie� mo�e. Musimy go zaj��, aby temu przeszkodzi�... Jam pierwszy zwr�ci� na to uwag� i dlatego jego kr�lewska mo�� mnie t� funkcj� powierzy�.</p><p>Tu Wrzeszczowicz urwa� nagle, przypomnia� sobie Kmicica siedz�cego w drugim ko�cu izby i podszed�szy ku niemu, spyta�:</p><p>� Panie kawalerze, rozumiesz po niemiecku?</p><p>� Ani s�owa, cho�by mi kto z�by rwa�! � odpowiedzia� pan Andrzej.</p><p>� A to szkoda, bo chcieli�my do rozmowy zaprosi�.</p><p>To rzek�szy, zwr�ci� si� do Lisoli:</p><p>� Jest tu obcy szlachcic, ale po niemiecku nie rozumie, mo�emy m�wi� swobodnie.</p><p>� Nie mam nic tajnego do powiedzenia � odrzek� Lisola � ale poniewa� jestem tak�e katolik, nie chcia�bym, aby �wi�temu miejscu sta�a si� jaka krzywda... �e za� jestem pewien, i� i najja�niejszy cesarz ten sam ma sentyment, tedy b�d� prosi� jego kr�lewskiej mo�ci, aby mnich�w oszcz�dzi�. A wa�pan nie spiesz si� z zajmowaniem, a� do nowej rezolucji.</p><p>� Mam wyra�ne, chocia� tajemne instrukcje; waszej ekscelencji tylko ich nie zatajam, bo cesarzowi, panu memu, zawsze chc� wiernie s�u�y�. Mog� jednak wasz� ekscelencj� w tym uspokoi�, �e �wi�temu miejscu �adna profanacja si� nie stanie. Jam katolik...</p><p>Lisola u�miechn�� si� i chc�c prawd� z mniej do�wiadczonego cz�owieka wydoby�, spyta� �artobliwie:</p><p>� Ale skarbca mnichom przetrz��ni�cie? Nie b�dzie bez tego? Co?</p><p>� To si� mo�e zdarzy� � odrzek� Wrzeszczowicz. � Naj�wi�tsza Panna talar�w w przeorskiej skrzyni nie potrzebuje. Skoro wszyscy p�ac�, niech�e i mnichy p�ac�.</p><p>� A je�li si� b�d� bronili?</p><p>Wrzeszczowicz roz�mia� si�.</p><p>� W tym kraju nikt si� nie b�dzie broni�, a dzisiaj ju� i nie mo�e si� nikt broni�. Mieli po temu czas!... teraz za p�no!</p><p>� Za p�no � powt�rzy� Lisola.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa. Po wieczerzy odjechali. Kmicic pozosta� sam. By�a to dla niego najgorsza noc ze wszystkich, jakie sp�dzi� od czasu wyjazdu z Kiejdan.</p><p>S�uchaj�c s��w Weyharda Wrzeszczowicza, musia� si� wszelkimi si�ami powstrzymywa�, aby nie krzykn�� mu: ���esz, psie!� � i z szabl� na niego nie wpa��. I je�li tego nie uczyni�, to dlatego, �e niestety czu� i uznawa� prawd� w s�owach cudzoziemca, straszn�, pal�c� jak ogie�, ale rzeteln�.</p><p>�Co bym mu m�g� rzec? � m�wi� sobie � czym, pr�cz pi�ci, zanegowa�? jakie dowody przytoczy�?... Prawd� szczeka�... Bodaj go zabito!... A i �w cesarski statysta przyzna� mu, �e ju� po wszystkim i na wszelk� obron� za p�no.�</p><p>Kmicic w znacznej cz�ci mo�e dlatego tak cierpia�, �e owo �za p�no� by�o wyrokiem nie tylko dla ojczyzny, ale i dla jego prywatnego szcz�cia. A przecie ju� tej m�ki mia� dosy�; ju� mu i si� nie stawa�o, bo przez ca�e tygodnie nic innego nie s�ysza�, tylko: �e wszystko przepad�o, �e nie czas ju�, �e za p�no. �aden promyk nadziei nie pad� mu nigdzie w dusz�.</p><p>Jad�c coraz dalej, dlatego si� tak �pieszy�, dlatego dniami i nocami jecha�, �eby uciec przed tymi wr�bami, �eby wreszcie znale�� jak� okolic�, jakiego cz�owieka, kt�ry by mu wla� chocia� kropl� pociechy. Tymczasem znajdowa� coraz wi�kszy upadek, coraz wi�ksz� desperacj�. Wreszcie s�owa Wrzeszczowicza przepe�ni�y ten kielich goryczy i ��ci; wykaza�y mu jasno to, co by�o dot�d niewyra�nym poczuciem, �e nie tyle Szwedzi, Septentrionowie i Kozacy zabili ojczyzn�, ile ca�y nar�d.</p><p>�Szaleni, swawolni, �li i przedajni t� ziemi� zamieszkuj� � powtarza� za Wrzeszczowiczem pan Kmicic � i nie masz innych!... Kr�la nie s�uchaj�, sejmy rw�, podatk�w nie p�ac�, nieprzyjacielowi sami do zawojowania tej ziemi pomagaj�. Musz� zgin��!</p><p>Dla Boga! �eby cho� jedno �garstwo mu zada�! Zali pr�cz jazdy, nie masz w nas nic dobrego, �adnej cnoty, jeno z�o samo?�</p><p>Pan Kmicic szuka� w duszy odpowiedzi. Tak ju� by� zm�czony i drog�, i zmartwieniami, i wszystkim, co przeszed�, �e mu si� zacz�o w g�owie m�ci�. Poczu�, �e jest chory, i ow�adn�o go �miertelne znu�enie. W m�zgu czyni� mu si� coraz wi�kszy chaos. Przesuwa�y si� twarze znajome i nieznajome, te, kt�re zna� dawniej, i te, kt�re w czasie drogi napotka�.</p><p>Owe figury rozprawia�y jakby na sejmie, przytacza�y sentencje, proroctwa, a wszystkim chodzi�o o Ole�k�. Ona czeka�a ratunku od pana Kmicica, ale Wrzeszczowicz powstrzymywa� go za ramiona i patrz�c mu w oczy, powtarza�: �Za p�no! co szwedzkie, to szwedzkie!� � a Bogus�aw Radziwi�� �mia� si� i wt�rowa� Wrzeszczowiczowi. Po czym wszyscy pocz�li krzycze�: �Za p�no! za p�no! za p�no!� � i chwyciwszy Ole�k�, znikli z ni� gdzie� w ciemno�ciach.</p><p>Panu Kmicicowi wyda�o si�, �e Ole�ka i ojczyzna to to samo i �e obie zgubi� i dobrowolnie Szwedom wyda�.</p><p>W�wczas chwyta� go �al tak niezmierny, �e si� budzi� i spogl�da� zdumionymi oczyma woko�o siebie albo te� nas�uchiwa� wiatru, kt�ry w kominie, w �cianach, w dachu �wista� r�nymi g�osami i wygrywa� przez wszystkie szpary jak na organach.</p><p>Lecz widzenia wraca�y. Ole�ka i ojczyzna zn�w zlewa�y si� w jego umy�le w jedn� istot�, kt�r� Wrzeszczowicz uprowadza�, m�wi�c: �Za p�no! za p�no!�</p><p>Tak przegor�czkowa� pan Andrzej ca�� noc. W chwilach przytomno�ci my�la�, �e przyjdzie mu zachorowa� ob�o�nie, i ju� chcia� wo�a� Sorok�, by mu krew puszcza�. Lecz tymczasem pocz�o �wita�; Kmicic zerwa� si� i wyszed� przed zajazd.</p><p>Zaledwie pierwszy brzask rozprasza� ciemno�ci; dzie� zapowiada� si� pogodnie; chmury pozbija�y si� w d�ugie ta�my i pasma na zachodzie, ale wsch�d by� czysty; na bledn�cym z wolna niebie migota�y nie poprzes�aniane oparami gwiazdy. Kmicic zbudzi� ludzi, sam przybra� si� w �wi�teczne suknie, bo nadchodzi�a w�a�nie niedziela, i ruszyli w drog�.</p><p>Po z�ej, bezsennej nocy by� Kmicic znu�ony na ciele i duszy.</p><p>Ani �w ranek jesienny, blady, ale rze�wy, szronisty i pogodny, nie m�g� rozproszy� smutku gniot�cego serce rycerza. Nadzieja wypali�a si� w nim do ostatniego �d�b�a i zgas�a jak lampa, w kt�rej oliwy zabrak�o. Co mu przyniesie ten dzie�? Nic! Te same smutki, to samo utrapienie, pr�dzej przyrzuci ci�aru na dusz�, z pewno�ci� nie ujmie.</p><p>Jecha� wi�c w milczeniu, utkwiwszy oczy w jaki� punkt bardzo b�yszcz�cy na widnokr�gu. Konie parska�y na pogod�; ludzie pocz�li �piewa� sennymi g�osami jutrzni�.</p><p>Tymczasem rozwidnia�o si� coraz bardziej, niebo z bladego stawa�o si� zielone i z�ote, a �w punkt na widnokr�gu pocz�� tak b�yszcze�, �e oczy mru�y�y si� od tego blasku.</p><p>Ludzie przestali �piewa� i wszyscy patrzyli w tamt� stron�, wreszcie Soroka rzek�:</p><p>� Dziwo czy co?... To� tam zach�d, a jakby s�o�ce wschodzi�o?</p><p>Istotnie, owo �wiat�o ros�o w oczach, z punktu uczyni�o si� ko�em, z ko�a koliskiem � z dala rzek�by�, �e kto� zawiesi� nad ziemi� olbrzymi� gwiazd� siej�c� blaski niezmierne.</p><p>Kmicic i jego ludzie patrzyli ze zdumieniem na owo zjawisko �wietliste, drgaj�ce, promienne, nie wiedz�c, co maj� przed oczyma.</p><p>Wtem od Kruszyny ch�op nadjecha� w drabinkach. Kmicic, zwr�ciwszy si� ku niemu, ujrza�, i� ch�op czapk� trzyma� w r�ku i patrz�c w owo �wiat�o, modli� si�.</p><p>� Ch�opie? � spyta� pan Andrzej � a co si� to tak �wieci?</p><p>� Ko�ci� jasnog�rski! � odrzek� kmie�.</p><p>� Chwa�a Naj�wi�tszej Pannie! � zakrzykn�� Kmicic i czapk� zdj�� z g�owy, za nim uczynili to� samo jego ludzie.</p><p>Po tylu dniach zmartwie�, zw�tpienia i zawod�w uczu� nagle pan Andrzej, �e staje si� z nim co� dziwnego. Ledwie s�owa: �Ko�ci� jasnog�rski!�, przebrzmia�y mu w uszach, gdy smutek opad� z niego, jakoby kto r�k� odj��.</p><p>Ogarn�a rycerza jaka� niewypowiedziana boja��, pe�na czci, ale zarazem nieznana rado��, wielka, b�oga. Od tego ko�cio�a, jarz�cego si� na wysoko�ci w pierwszych promieniach s�o�ca, bi�a nadzieja, kt�rej pan Kmicic dawno nie zazna�, otucha, kt�rej na pr�no szuka�, si�a niepokonana, na kt�rej chcia� si� oprze�. Wst�pi�o we� jakoby nowe �ycie i pocz�o kr��y� po �y�ach wraz ze krwi�. Odetchn�� tak g��boko, jak chory budz�cy si� z gor�czki, z nieprzytomno�ci.</p><p>A ko�ci� l�ni� si� coraz bardziej, jakby wszystko �wiat�o s�oneczne w siebie zabra�. Ca�a kraina le�a�a u jego st�p, a on patrzy� na ni� z wysoko�ci, rzek�by�: str� jej i opiekun.</p><p>Kmicic d�ugo oczu nie m�g� oderwa� od tego �wiat�a i nasyca�, i koi� si� jego widokiem. Ludzie jego mieli twarze powa�ne i przej�te obaw�.</p><p>Wtem odg�os dzwonu rozleg� si� w cichym rannym powietrzu.</p><p>� Z koni! � zawo�a� pan Andrzej.</p><p>Zeskoczyli wszyscy z kulbak i kl�kn�wszy na drodze, rozpocz�li litani�. Kmicic j� odmawia�, a �o�nierze odpowiadali ch�rem. Nadjecha�y przez ten czas nowe wozy; ch�opi, widz�c modl�cych si� na drodze ludzi, przy��czyli si� do nich i coraz wi�ksza czyni�a si� gromada.</p><p>Gdy wreszcie sko�czono modlitwy, powsta� pan Andrzej, a za nim i jego ludzie, lecz szli ju� dalej piechot�, prowadz�c konie za uzdy i �piewaj�c: �Witajcie, jasne podwoje...�</p><p>Pan Andrzej szed� tak rze�wy, jakby skrzyd�a mia� u ramion. W skr�tach drogi ko�ci� to nikn��, to ukazywa� si� na przemian. Gdy przes�oni�y go wynios�o�ci lub parowy, zdawa�o si� Kmicicowi, �e ciemno�� �wiat ogarnia, lecz gdy znowu rozb�yska�, w�wczas rozpromienia�y si� i wszystkie twarze.</p><p>Tak szli d�ugo. Ko�ci�, klasztor i otaczaj�ce go mury widnia�y coraz wyra�niej, stawa�y si� coraz wspanialsze, ogromniejsze. Dojrzeli wreszcie i miasto w dali, a pod g�r� ca�e szeregi dom�w i chat, kt�re przy ogromie ko�cielnym wydawa�y si� tak ma�e jako gniazda ptasie.</p><p>By�a to niedziela, wi�c gdy s�o�ce wybi�o si� ju� dobrze w g�r�, droga zaroi�a si� wozami i pieszym ludem ci�gn�cym na nabo�e�stwo. Z wysokich wie� pocz�y hucze� dzwony wi�ksze i mniejsze, nape�niaj�c powietrze wspania�ym d�wi�kiem. By�a w tym widoku i w tych g�osach spi�owych jaka� pot�ga, jaki� niezmierny majestat, a zarazem i spok�j. Ten szmat ziemi u st�p Jasnej G�ry wcale by� niepodobny do reszty kraju.</p><p>T�umy ludu czernia�y naok� mur�w ko�cielnych. Pod g�r� sta�y setki woz�w, bryczek, kolasek, bid; gwar ludzki miesza� si� ze r�eniem koni poprzywi�zywanych do palik�w. Dalej na prawo, wedle g��wnej drogi prowadz�cej na g�r�, wida� by�o ca�e szeregi stragan�w, w kt�rych sprzedawano wota metalowe i woskowe, �wiece, obrazy, szkaplerze. Fala ludzka p�yn�a wsz�dy swobodnie.</p><p>Bramy by�y szeroko otwarte, kto chcia�, wchodzi�, kto chcia�, wychodzi�; na murach, przy dzia�ach, zgo�a nie by�o �o�nierzy. Strzeg�a widocznie ko�cio�a i klasztoru sama �wi�to�� miejsca � a mo�e ufano listom Karola Gustawa, kt�rymi bezpiecze�stwo zar�czy�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Od bramy fortecznej ch�opi i szlachta, mieszczanie z r�nych okolic, ludzie wszelkiego wieku, obojej p�ci i wszystkich stan�w, czo�gali si� ku ko�cio�owi na kolanach, �piewaj�c pie�ni pobo�ne. P�yn�a ta rzeka bardzo wolno i bieg jej zatrzymywa� si� co chwila, gdy cia�a zbi�y si� zbyt ciasno. Chor�gwie wia�y nad ni� na kszta�t t�czy. Chwilami pie�ni milk�y i t�umy poczyna�y odmawia� litani�, a w�wczas grzmot s��w rozlega� si� z jednego ko�ca w drugi. Mi�dzy pie�ni� a pie�ni�, mi�dzy litani� a litani� t�umy milk�y i bi�y czo�em w ziemi� lub rzuca�y si� krzy�em; s�ycha� by�o tylko g�osy b�agalne i przera�liwe �ebrak�w, kt�rzy siedz�c po dw�ch brzegach rzeki ludzkiej, ods�aniali na widok publiczny swe skalecza�e cz�onki. Wycie ich miesza�o si� z brz�kiem grosiwa wrzucanego do blaszanych i drewnianych mis. I znowu rzeka g��w toczy�a si� dalej, i znowu brzmia�y pie�ni.</p><p>W miar� jak fala zbli�a�a si� do drzwi ko�cio�a, zapa� wzrasta� i zmienia� si� w uniesienie. Widzia�e� r�ce wyci�gni�te ku niebu, oczy wzniesione, twarze blade ze wzruszenia lub rozpalone modlitw�.</p><p>R�nice stanu znik�y: ch�opskie sukmany zmiesza�y si� z kontuszami, �o�nierskie kolety z ��tymi kapotami mieszczan.</p><p>We drzwiach ko�cio�a �cisk powi�kszy� si� jeszcze. Cia�a ludzkie utworzy�y ju� nie rzek�, ale most tak zbity, i� mo�na by by�o przej�� po g�owach, ramionach, nie dotkn�wszy stop� ziemi. Piersiom brak�o oddechu, cia�om przestrzeni, lecz duch, kt�ry je o�ywia�, dawa� im �elazn� odporno��. Ka�dy si� modli�, nikt nie my�la� o niczym innym; ka�dy d�wiga� na sobie t�ok i ci�ar ca�ej tej masy, lecz nikt nie upada� i popychany przez tysi�ce, czu� w sobie si�� za tysi�ce, i z t� si�� par� naprz�d, pogr��on w modlitwie, w upojeniu, w egzaltacji.</p><p>Kmicic, czo�gaj�cy si� ze swymi lud�mi w pierwszych szeregach, dosta� si� wraz z pierwszymi do ko�cio�a, potem pr�d wni�s� go do cudownej kaplicy, gdzie t�umy rzuci�y si� na twarz, p�acz�c, obejmuj�c r�koma posadzk� i ca�uj�c j� z uniesieniem. Tak czyni� i pan Andrzej, a gdy wreszcie o�mieli� si� podnie�� g�ow�, uczucie rozkoszy, szcz�cia i zarazem �miertelnej obawy odj�o mu prawie przytomno��.</p><p>W kaplicy panowa� mrok czerwony, kt�rego nie rozprasza�y zupe�nie p�omyki �wiec jarz�cych si� przed o�tarzem. Barwne �wiat�a wpada�y tak�e przez szyby, i wszystkie one blaski czerwone, fioletowe, z�ote, ogniste drga�y na �cianach, �lizga�y si� po rze�bach, za�amaniach, przedziera�y si� w zaciemnione g��bie, wydobywaj�c na jaw jakie� niewyra�ne przedmioty pogr��one jakoby we �nie. Tajemnicze po�yski rozbiega�y si� i skupia�y z mrokiem tak nieznacznie, �e nik�a wszelka r�nica mi�dzy �wiat�em a cieniem. �wiece na o�tarzu mia�y glorie z�ote. Dymy z kadzielnic tworzy�y mg�� purpurow�; bia�y ornat zakonnika, odprawiaj�cego ofiar�, gra� przy�mionymi kolorami t�czy. Wszystko tu by�o p�widne, p�przes�oni�te, nieziemskie: blaski nieziemskie, mroki nieziemskie � tajemnicze, uroczyste, b�ogos�awione, przepe�nione modlitw�, adoracj�, �wi�to�ci�...</p><p>Z g��wnej nawy ko�cio�a dochodzi� szum zmieszany g�os�w ludzkich, jak ogromny szum morza, a tu panowa�a cisza g��boka, przerywana tylko g�osem zakonnika �piewaj�cego wotyw�.</p><p>Obraz jeszcze by� przys�oni�ty, wi�c oczekiwanie t�umi�o dech w piersiach. Wida� tylko by�o oczy wpatrzone w jedn� stron�, nieruchome twarze, jakoby ju� z ziemskim �yciem rozbratane, r�ce z�o�one przed ustami, jak u anio��w na obrazach. �piewowi zakonnika wt�rowa�y organy, wydaj�c tony �agodne a s�odkie, p�yn�ce jakoby z fletni zaziemskich. Chwilami zdawa�y si� one s�czy� jak woda w �r�dle, to zn�w pada�y ciche a g�ste, jak rz�sisty deszcz majowy.</p><p>Wtem hukn�� grzmot tr�b i kot��w � dreszcz przebieg� serca.</p><p>Zas�ona obrazu rozsun�a si� w dwie strony i potok brylantowego �wiat�a lun�� z g�ry na pobo�nych.</p><p>J�ki, p�acz i krzyki rozleg�y si� w kaplicy.</p><p>� <emphasis>Salve Regina!</emphasis> � zawrzas�a szlachta � <emphasis>monstra Te esse matrem!</emphasis> � a ch�opi wo�ali: � Panienko Naj�wi�tsza! Panno Z�ota! Kr�lowo Anielska! ratuj, wspom�, pociesz, zmi�uj si� nad nami!</p><p>I d�ugo brzmia�y te okrzyki wraz ze szlochaniem niewiast, ze skargami nieszcz�liwych, z pro�bami o cud chorych lub kalek.</p><p>Z Kmicica dusza nieomal wysz�a; czu� tylko, �e ma przed sob� niezmierno��, kt�rej nie pojmie i nie ogarnie, a wobec kt�rej wszystko niknie. Czym�e by�y zw�tpienia wobec tej ufno�ci, kt�rej ca�a istno�� nie mog�a pomie�ci�; czym niedola wobec tej pociechy; czym pot�ga szwedzka wobec takiej obrony; czym ludzka z�o�� wobec takiego patronatu?...</p><p>Tu my�li w nim usta�y i zmieni�y si� w czucia same; zapomnia� si�, zapami�ta�, przesta� rozeznawa�, kim jest, gdzie jest... Zdawa�o mu si�, �e umar�, �e dusza jego leci z g�osami organ�w, miesza si� z dymami kadzielnic; r�ce, przywyk�e do miecza i rozlewu krwi, wyci�gn�� do g�ry i kl�cza� w upojeniu, w zachwycie.</p><p>Tymczasem ofiara ko�czy�a si�. Pan Andrzej sam nie wiedzia�, jakim sposobem znalaz� si� wreszcie znowu w g��wnej nawie ko�cielnej. Ksi�dz prawi� nauk� z kazalnicy, ale Kmicic d�ugo jeszcze nic nie s�ysza�, nic nie rozumia�, jak cz�owiek zbudzony ze snu nie od razu miarkuje, gdzie ko�czy si� sen, a rozpoczyna jawa.</p><p>Pierwsze s�owa, jakie us�ysza�, by�y: �Tu si� odmieni� serca i dusze naprawi�, ani bowiem Szwed mocy tej nie zmo�e, ani w ciemno�ciach brodz�cy prawdziwego �wiat�a nie zwyci꿹!�</p><p>�Amen!� � rzek� w duchu Kmicic i pocz�� si� bi� w piersi, bo mu si� teraz zdawa�o, �e grzeszy� ci�ko, s�dz�c, �e ju� wszystko przepad�o i �e znik�d nie masz nadziei.</p><p>Po uko�czonym nabo�e�stwie zatrzyma� pierwszego napotkanego zakonnika i oznajmi� mu, �e w sprawie ko�cio�a i klasztoru chce si� widzie� z przeorem.</p><p>Przeor da� mu natychmiast pos�uchanie. By� to cz�owiek w dojrza�ym wieku, kt�ry ju� ku wieczorowi si� zbli�a�. Twarz mia� niezmiernie pogodn�. Czarna g�sta broda okala�a mu oblicze, a oczy mia� niebieskie, spokojne i patrz�ce przenikliwie. W swoim bia�ym habicie wygl�da� po prostu jak �wi�ty. Kmicic uca�owa� go w r�kaw szaty, a on �cisn�� go za g�ow� i spyta�, kto jest i sk�d przybywa?</p><p>� Przybywam ze �mudzi � odrzek� pan Andrzej � aby Naj�wi�tszej Pannie, utrapionej ojczy�nie i opuszczonemu panu s�u�y�, przeciw kt�rym dot�d grzeszy�em, co wszystko na spowiedzi �wi�tej wyznam obszernie, i o to prosz�, abym dzi� jeszcze lub jutro do dnia m�g� by� wyspowiadany, gdy� �al za winy do tego mnie sk�ania. Nazwisko swoje prawdziwe te� powiem ci, ojcze wielebny, pod tajemnic� spowiedzi, nie inaczej, bo �le do mnie ludzi uprzedza i do poprawy przeszkadza� mi mo�e. Przed lud�mi chc� si� zwa� Babiniczem, od jednej mojej maj�tno�ci przez nieprzyjaciela ogarni�tej. Tymczasem wa�n� przywo�� wiadomo��, kt�rej wys�uchaj, ojcze, cierpliwie, gdy� o ten przybytek �wi�ty i o klasztor chodzi!</p><p>� Chwal� intencje waszmo�ci i poprawy �ycia przedsi�wzi�cie � odrzek� ksi�dz przeor Kordecki. � Co do spowiedzi, nieleniwie ch�ci twojej dogodz�, a teraz s�ucham.</p><p>� D�ugom jecha� � rzek� na to Kmicic � si�a widzia�em i namartwi�em si� niema�o... Wsz�dy umocni� si� nieprzyjaciel, wsz�dy heretykowie g�ow� podnosz�, ba, sami nawet katolicy do obozu nieprzyjaciela przechodz�, kt�ry tym, jako i zdobyciem dw�ch stolic uzuchwalony, na Jasn� G�r� teraz �wi�tokradzk� r�k� podnie�� zamierza.</p><p>� Od kogo masz waszmo�� t� wiadomo��? � spyta� ksi�dz Kordecki.</p><p>� Nocowa�em ostatniej nocy w Kruszynie. Przyjechali tam Weyhard Wrzeszczowicz i cesarski pose� Lisola, kt�ry z dworu brandenburskiego wraca�, a do kr�la szwedzkiego zd��a�.</p><p>� Kr�la szwedzkiego nie ma ju� w Krakowie � odrzek� na to ksi�dz, patrz�c przenikliwie w oczy pana Kmicica.</p><p>Lecz pan Andrzej powiek nie spu�ci� i tak m�wi� dalej:</p><p>� Nie wiem ja, czy on jest, czy go nie ma... Wiem, �e Lisola do niego jecha�, a Wrzeszczowicza przys�ano, aby eskort� zluzowa� i dalej go prowadzi�. Obaj rozmawiali przy mnie po niemiecku, nic si� mojej obecno�ci nie strzeg�c, gdy� nie my�leli, abym m�g� ich mow� wyrozumie�, kt�r� ja z dzieci�stwa znaj�c tak dobrze jak i polsk�, to wymiarkowa�em, �e Weyhard instygowa�, aby klasztor zaj�� i do skarbca si� dosta�, na co od kr�la otrzyma� pozwolenie.</p><p>� I waszmo�� to na w�asne uszy s�ysza�e�?</p><p>� Tak, jako tu stoj�.</p><p>� Stanie si� wola boska! � rzek� spokojnie ksi�dz.</p><p>Kmicic zl�k� si�. S�dzi�, �e ksi�dz nazywa wol� bosk� rozkaz kr�la szwedzkiego i o oporze nie zamy�la, wi�c rzek� zmieszany:</p><p>� W Pu�tusku widzia�em ko�ci� w szwedzkich r�kach, �o�nierzy w karty w przybytku bo�ym graj�cych, beczki piwa na o�tarzach i niewiasty bezwstydne z �o�nierzami.</p><p>Ksi�dz wci�� patrzy� prosto w oczy rycerza.</p><p>� Dziwna rzecz � rzek� � szczero�� i prawda patrz� ci z oczu...</p><p>Kmicic sp�on��.</p><p>� Niech tu trupem padn�, je�li to nieprawda, co m�wi�!</p><p>� W ka�dym razie wa�ne to wie�ci, nad kt�rymi naradzi� si� wypadnie. Waszmo�� pozwolisz, �e poprosz� tu starszych ojc�w i kilku zacnej szlachty tu u nas teraz mieszkaj�cych, kt�rzy nas rad� w tych okrutnych czasach wspieraj�. Waszmo�� pozwolisz...</p><p>� Ch�tnie przed nimi to powt�rz�.</p><p>Ksi�dz Kordecki wyszed� i po kwadransie wr�ci� z czterema starszymi ojcami.</p><p>Wkr�tce potem wszed� pan R�yc-Zamoyski, miecznik sieradzki, cz�owiek powa�ny; pan Okielnicki, chor��y wielu�ski; pan Piotr Czarniecki, m�ody kawaler o gro�nej, marsowej twarzy, podobien do d�bu ze wzrostu i si�y, i kilku innej szlachty r�nego wieku. Ksi�dz Kordecki prezentowa� im pana Babinicza ze �mudzi, po czym powt�rzy� wszem wobec Kmicicowe nowiny. Oni za� dziwili si� okrutnie i pocz�li mierzy� oczyma pana Andrzeja badawczo i z niedowierzaniem, a gdy nikt pierwszy g�osu nie zabiera�, w�wczas ksi�dz Kordecki ozwa� si�:</p><p>� Niech�e mnie B�g broni, abym tego kawalera mia� o z�� intencj� lub o k�amstwo pos�dza�, ale te nowiny, kt�re przyni�s�, tak mi si� wydaj� nieprawdopodobne, i� za s�uszn� rzecz uzna�em, aby�my je razem zbadali. W najszczerszej ch�ci m�g� si� �w kawaler omyli� albo �le s�ysze�, albo �le wyrozumie�, albo umy�lnie w b��d przez jakowych heretyk�w by� wprowadzonym. Przestrachem serca nasze nape�ni�, pop�och w �wi�tym miejscu wywo�a�, nabo�e�stwu przeszkodzi� to dla nich rado�� niezmierna, kt�rej by pewnie �aden sobie w z�o�liwo�ci swej odm�wi� nie chcia�.</p><p>� Widzi mi si� to bardzo do wiary podobnym � odrzek� ojciec Nieszkowski, najstarszy w zgromadzeniu.</p><p>� Trzeba by naprz�d wiedzie�, czy �w kawaler sam nie jest heretykiem? � rzek� Piotr Czarniecki.</p><p>� Katolik jestem, jak i wa�pan! � odpar� Kmicic.</p><p>� Zwa�y� nam pierwej koniunktury wypada � wtr�ci� pan Zamoyski.</p><p>� Ow� koniunktury s� takie � odrzek� ksi�dz Kordecki � �e chybaby B�g i Naj�wi�tsza Jego Rodzicielka umy�lnie na tego nieprzyjaciela zes�ali za�lepienie, aby miar� w swych nieprawo�ciach przebra�. Inaczej nigdy by on na ten �wi�ty przybytek nie odwa�y� si� wznie�� miecza. Nie w�asn� si�� on t� Rzeczpospolit� podbi�, sami jej synowie do tego mu dopomogli; ale jakkolwiek nar�d nasz nisko upad�, jakkolwiek w grzechu brodzi, to przecie i w grzechu samym jest pewna granica, kt�rej nie �mia�by przest�pi�. Pana swego opu�ci�, Rzeczypospolitej odst�pi�, ale matki swej, Patronki i Kr�lowej, czci� nie zaniecha�. Szydzi z nas i pogardza nami nieprzyjaciel pytaj�c, co nam z dawnych cn�t pozosta�o. A ja odpowiem: wszystkie zgin�y, jednak co� jeszcze pozosta�o, bo pozosta�a wiara i cze�� dla Naj�wi�tszej Panny, na kt�rym to fundamencie reszta odbudowan� by� mo�e. I widz� to jasno, �e niechby jedna kula szwedzka wyszczerbi�a te �wi�te mury, tedyby si� najzatwardzialsi odwr�cili od Szwed�w, z przyjaci� staliby si� wrogami, przeciw nim miecze by podnie�li. Ale i Szwedzi maj� na w�asn� zgub� oczy otwarte i rozumiej� to dobrze... Przeto, je�li B�g, jak wspomnia�em, �lepoty umy�lnej na nich nie zes�a�, nigdy oni si� na Jasn� G�r� nie o�miel� uderzy�, bo ten dzie� by�by dniem przemiany ich fortuny a upami�tania naszego.</p><p>Kmicic s�ucha� ze zdumieniem s��w ksi�dza Kordeckiego, kt�re by�y zarazem odpowiedzi� na to, co z ust Wrzeszczowicza przeciw narodowi polskiemu wysz�o. Lecz och�on�wszy ze zdziwienia, w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Czemu� to, ojcze wielebny, nie mamy wierzy�, �e w�a�nie B�g za�lepieniem nieprzyjaci� nawiedzi�? Zwa�my ich pych�, ich chciwo�� na ziemskie dobra, zwa�my na niezno�ny ucisk i podatki, jakie nawet na duchownych nak�adaj�, a snadnie przyjdzie zrozumie�, �e przed �adnym �wi�tokradztwem si� nie cofn�.</p><p>Ksi�dz Kordecki nie odpowiedzia� wprost Kmicicowi, lecz zwr�ciwszy si� do ca�ego zgromadzenia, tak dalej m�wi�:</p><p>� Powiada �w kawaler, �e widzia� pos�a Lisol� do kr�la szwedzkiego jad�cego; jak�e to by� mo�e, skoro ja mam od krakowskich paulin�w niemyln� wiadomo��, �e kr�la nie masz ju� w Krakowie ani w ca�ej Ma�opolsce, gdy� zaraz po poddaniu sie Krakowa do Warszawy wyjecha�...</p><p>� Nie mo�e to by� � odrzek� Kmicic � a najlepszy dow�d, �e na poddanie si� i na ho�d kwarcianych czeka, kt�rzy pod panem Potockim zostaj�.</p><p>� Ho�d ma przyjmowa� w imieniu kr�lewskim jenera� Duglas � odrzek� ksi�dz � tak mi z Krakowa pisz�.</p><p>Kmicic umilk�; nie wiedzia�, co odpowiedzie�.</p><p>� Ale przypuszcz� � m�wi� dalej ksi�dz � �e kr�l szwedzki nie chcia� widzie� cesarskiego pos�a i umy�lnie wola� si� z nim rozmin��. Lubi tak czyni� Carolus: nagle przyje�d�a�, nagle odje�d�a�; gniewa go przy tym cesarska mediacja, ch�tnie wi�c wierz�, �e pojecha�, udaj�c, i� o przybyciu pos�a nie wie. Mniej mnie i to dziwi, �e hrabiego Wrzeszczowicza, tak znamienit� osob�, przeciw pos�owi z eskort� wys�ano, bo mo�e chciano polityk� nadrobi� i zaw�d pos�owi ucukrowa�, ale jak uwierzy�, aby hrabia Wrzeszczowicz zaraz si� zwierza� z zamiarami baronowi Lisoli, kt�ry jest katolik, nam i ca�ej Rzeczypospolitej, i naszemu, wygnanemu kr�lowi przychylny?</p><p>� Niepodobie�stwo! � rzek� ojciec Nieszkowski.</p><p>� I mnie to w g�owie si� nie mie�ci � dorzuci� pan miecznik sieradzki.</p><p>� Wrzeszczowicz sam katolik i nasz dobrodziej � rzek� inny pater.</p><p>� I ten kawaler powiada, �e s�ysza� to na w�asne uszy? � spyta� szorstko pan Piotr Czarniecki.</p><p>� Pomy�lcie waszmo�ciowie i nad tym � doda� ksi�dz przeor � �e ja mam salw�-gwardi� od Carolusa Gustawa, jako klasztor i ko�ci� maj� by� na zawsze od zaj�cia i postoju wolne.</p><p>� Przyzna� trzeba � rzek� z powag� pan Zamoyski � �e w tych wiadomo�ciach nic si� jedno drugiego nie trzyma: Szwedom by�aby strata, nie korzy��, na Cz�stochow� uderza�, kr�la nie ma, wi�c Lisola nie m�g� do niego jecha�, Wrzeszczowicz nie m�g� mu si� zwierza�, dalej: nie heretyk to, ale katolik, nie wr�g klasztoru, ale jego dobroczy�ca, na koniec, cho�by go i szatan do napadu kusi�, nie �mia�by napada� przeciw rozkazowi i salwie-gwardii kr�lewskiej.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� C� tedy opowiadasz, kawalerze, i dlaczego, w jakim zamiarze, chcesz wielebnych ojc�w i nas tu obecnych przestraszy�?</p><p>Kmicic sta� jak oskar�ony przed s�dem. Z jednej strony, bra�a go rozpacz, i� je�li mu nie uwierz�, klasztor stanie si� �upem nieprzyjaciela, z drugiej wstyd go pali�, bo sam widzia�, �e wszystkie pozory przemawiaj� przeciw jego wiadomo�ciom i �e �atwo za k�amc� poczytany by� mo�e. Na my�l o tym gniew szarpa� go, rozbudza�a si� w nim przyrodzona pop�dliwo��, gra�a obra�ona ambicja, budzi� si� dawny, p�dziki Kmicic. Ale �ama� si� p�ty sam z sob�, a� si� z�ama�, przywo�a� wszystk� cierpliwo�� i powtarzaj�c sobie w duszy: �Za grzechy moje! za grzechy moje...� � odrzek� z mieni�c� si� twarz�:</p><p>� Com s�ysza�, powtarzam jeszcze raz: Weyhard Wrzeszczowicz ma napa�� na klasztor. Terminu nie wiem, ale my�l�, �e pr�dko si� to stanie... Ja ostrzegam, a na waszmo�ci�w spadnie odpowiedzialno��, je�li nie us�uchacie!...</p><p>Na to pan Piotr Czarniecki odrzek� z przyciskiem:</p><p>� Powoli, kawalerze, powoli. G�osu nie podno�!</p><p>Po czym pan Piotr Czarniecki przem�wi� do zgromadzonych.</p><p>� Pozw�lcie mnie, zacni ojcowie, zada� kilka pyta� temu przybyszowi...</p><p>� Wa�pan nie masz prawa mi ubli�a�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Nie mam i ch�ci � odrzek� zimno pan Piotr. � Ale tu o klasztor i o Naj�wi�tsz� Pann� chodzi, o Jej stolic�. Dlatego to wa�pan musisz na bok od�o�y� uraz� albo je�eli nie na bok, to na czas, bo b�d� pewien, �e ci si� wsz�dzie sprawi�. Wa�pan wie�ci przynosisz, my je chcemy sprawdzi�, to s�uszna i dziwi� ci� nie powinno, a je�li nie zechcesz odpowiada�, pomy�limy, �e si� boisz zapl�ta�.</p><p>� Dobrze! pytaj wa��! � rzek� Babinicz przez zaci�ni�te z�by.</p><p>� Ot� to. Wa�pan powiadasz, �e jeste� ze �mudzi?</p><p>� Tak jest.</p><p>� I przybywasz tu, aby Szwedom i Radziwi��owi zdrajcy nie s�u�y�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A przecie tam s� tacy, kt�rzy mu nie s�u�� i przy ojczy�nie si� oponuj�, s� chor�gwie, kt�re pos�usze�stwo wypowiedzia�y, jest pan Sapieha, czemu� to do nich nie przysta�?...</p><p>� To moja sprawa!</p><p>� Aha! wa�ci sprawa! � rzek� Czarniecki. � To mo�e mi na inne pytania odpowiesz?</p><p>R�ce pana Andrzeja dr�a�y, oczy wpi�y si� w ci�ki miedziany dzwonek stoj�cy przed nim na stole i z tego dzwonka przenosi�y si� na g�ow� pytaj�cego. Bra�a go szalona, nieprzezwyci�ona ch�� porwa� �w dzwon i pu�ci� go na czaszk� pana Czarnieckiego. Dawny Kmicic coraz wi�cej bra� g�r� nad pobo�nym i skruszonym Babiniczem. Lecz si� prze�ama� raz jeszcze i rzek�:</p><p>� Pytaj!</p><p>� Je�li� ze �mudzi, to musisz wiedzie�, co si� na dworze zdrajcy dzieje. Wymie� mi tych, kt�rzy mu do zguby ojczyzny dopomogli, wymie� tych pu�kownik�w, kt�rzy przy nim stoj�.</p><p>Kmicic poblad� jak chusta, jednak wymieni� kilka nazwisk.</p><p>Pan Czarniecki wys�ucha� i rzek�:</p><p>� Mam ja przyjaciela, dworzanina kr�lewskiego, pana Tyzenhauza, kt�ry mi jeszcze o jednym najznamienitszym powiada�. Nie wiesz nic o tym arcy�otrze?...</p><p>� Nie wiem...</p><p>� Jak�e to? Nie s�ysza�e� o tym, kt�ry bratersk� krew jak Kain rozlewa�?... Nie s�ysza�e�, b�d�c ze �mudzi, o Kmicicu?</p><p>� Ojcowie wielebni! � zakrzykn�� nagle pan Andrzej, trz�s�c si� jak w febrze. � Niech�e mnie duchowna osoba pyta, to wszystko znios�... Ale, na Boga �ywego, nie pozw�lcie temu szlachetce dr�czy� mnie d�u�ej!...</p><p>� Daj wa�� spok�j! � rzek� ksi�dz Kordecki, zwracaj�c si� do pana Piotra. � Nie o tego kawalera tu chodzi.</p><p>� Jedno tylko jeszcze pytanie � rzek� pan miecznik sieradzki.</p><p>I zwr�ciwszy si� do Kmicica, spyta�:</p><p>� Wa�pan nie spodziewa�e� si�, aby�my nie uwierzyli jego wie�ciom?</p><p>� Jak B�g na niebie! � odpar� pan Andrzej.</p><p>� Jakiej�e� nagrody za nie wygl�da�?</p><p>Pan Andrzej, zamiast odpowiedzie�, zanurzy� gor�czkowo obie r�ce w ma�y sak sk�rzany, kt�ry zwieszony mia� na brzuchu przy pasie, i wydobywszy je, sypn�� na st� dwie gar�cie pere�, szmaragd�w, turkus�w i innych drogich kamieni.</p><p>� Ot co!... � rzek� przerywanym g�osem. � Nie po pieni�dze ja tu przyszed�!... Nie po wasze nagrody!... To per�y i inne kamuszki... Wszystko zdobyczne... z bojarskich ko�pak�w zerwane!... Macie mnie!... Zali nagrody potrzebuj�?... Chcia�em to Naj�wi�tszej Pannie ofiarowa�... ale dopiero po spowiedzi... z czystym sercem!... Oto s�... Tak nagrody potrzebuj�... Mam i wi�cej... Bodaj was!...</p><p>Umilkli wszyscy, zdziwieni, i widok klejnot�w, tak �atwo jak kasza z worka wysypywanych, niema�e uczyni� wra�enie; ka�dy bowiem mimo woli pyta� si� siebie: co by za przyczyn� m�g� mie� ten cz�owiek zmy�la�, je�li nie o nagrod� mu chodzi�o?</p><p>Pan Piotr Czarniecki stropi� si�, bo taka jest natura ludzka, �e j� widok cudzej pot�gi i bogactw ol�niewa. Wreszcie i podejrzenia jego upad�y, bo jak�e przypu�ci�, �eby �w wielki pan, klejnotami sypi�cy, dla zysku chcia� mnich�w straszy�?</p><p>Spogl�dali tedy po sobie obecni, a on sta� nad klejnotami z podniesion� g�ow�, podobn� do g�owy rozdra�nionego orlika, z ogniem w �renicach i rumie�cem na twarzy. �wie�a rana, id�ca przez skro� i policzek, zsinia�a, i straszny by� pan Babinicz, gro��c drapie�nym wzrokiem Czarnieckiemu, ku kt�remu szczeg�lnie zwr�ci� si� gniew jego.</p><p>� Przez sam gniew waszmo�ci prawda przebija � rzek� ksi�dz Kordecki � ale te klejnoty schowaj, bo nie mo�e Naj�wi�tsza Panna przyj�� tego, co w gniewie, cho�by i s�usznym, ofiarowane. Zreszt�, jakom rzek�, nie o ciebie tu chodzi, ale o wiadomo�ci, kt�re strachem i zgroz� nas przej�y. B�g raczy wiedzie�, czy nie masz w tym jakowego� nieporozumienia albo pomy�ki, bo jake� sam waszmo�� widzia�, nie sk�ada si� to z prawd�, co m�wisz. Jak�e to nam wi�c pobo�nych wyp�dza�, czci Naj�wi�tszej Pannie ujmowa� i bramy dzie� i noc trzyma� zamkni�te?</p><p>� Bramy trzymajcie zamkni�te! przez mi�osierdzie bo�e! bramy trzymajcie zamkni�te!... � krzykn�� pan Kmicic, �ami�c r�ce, a� palce zatrzeszcza�y mu w stawach.</p><p>W g�osie jego tyle by�o prawdy i nieudanej rozpaczy, �e obecni mimo woli zadr�eli, jakoby niebezpiecze�stwo by�o ju� bliskie, a pan Zamoyski rzek�:</p><p>� Przecie i tak piln� uwag� mamy na okolic� i reparacje w murach si� prowadz�. W dzie� mo�emy puszcza� ludzi na nabo�e�stwo, ale ostro�no�� godzi si� zachowa� cho�by w�a�nie dlatego, �e kr�l Carolus odjecha�, a Wittenberg �elazn� podobno r�k� rz�dzi w Krakowie i duchownych nie mniej od �wieckich uciska.</p><p>� Cho� w napad nie wierz�, ale przeciw ostro�no�ci nic nie mam! � odpowiedzia� pan Piotr Czarniecki.</p><p>� A ja zakonnik�w do Wrzeszczowicza wy�l� � rzek� ksi�dz Kordecki � z zapytaniem: czyli to salwa-gwardia kr�lewska nic ju� nie znaczy?</p><p>Kmicic odetchn��.</p><p>� Chwa�a Bogu! chwa�a Bogu! � zawo�a�.</p><p>� Panie kawalerze! � rzek� do niego ksi�dz Kordecki � B�g ci zap�a� za dobr� intencj�... Je�li� nas s�usznie ostrzeg�, wiekopomn� b�dziesz mia� zas�ug� wzgl�dem Naj�wi�tszej Panny i ojczyzny; ale si� nie dziwuj, �e�my twoj� ch�� z niedowierzaniem przyj�li. Nieraz nas ju� tutaj straszono: jedni czynili to z zawzi�to�ci przeciw wierze, by czci Naj�wi�tszej Pannie uszczkn��; drudzy z chciwo�ci, aby co� uzyska�; trzeci dlatego tylko, aby nowin� przynie�� i powagi w oczach ludzkich nabra�, a mo�e byli i tacy, kt�rych z�udzono � jako przypuszczamy, �e i ciebie z�udzono. Dziwnie szatan jest na to miejsce zawzi�ty i dok�ada wszelkich stara�, aby nabo�e�stwu tu przeszkodzi� i wiernych jak najmniej do udzia�u w nim dopu�ci�, bo nic do takiej desperacji piekielnego dworu nie przywodzi, jak widok czci dla Tej, kt�ra g�ow� w�a star�a... A teraz czas na nieszp�r. Wyb�agajmy Jej �ask�, pole�my si� Jej opiece i niech ka�dy p�jdzie spa� spokojnie, bo gdzie� ma by� spok�j i bezpiecze�stwo, je�li nie pod Jej skrzyd�ami?</p><p>I rozeszli si� wszyscy.</p><p>Gdy nieszp�r si� sko�czy�, sam ksi�dz Kordecki wzi�� do spowiedzi pana Andrzeja i spowiada� go d�ugo w pustym ju� ko�ciele; po czym le�a� pan Andrzej krzy�em przed zamkni�tymi drzwiami kaplicy a� do p�nocy.</p><p>O p�nocy wr�ci� do celi, rozbudzi� Sorok� i kaza� si� przed spoczynkiem �wiczy�, a� mu barki i plecy krwi� sp�yn�y.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Nazajutrz z rana dziwny i niezwyk�y ruch panowa� w klasztorze. Bramy by�y wprawdzie otwarte i nie tamowano przyst�pu pobo�nym, nabo�e�stwo odbywa�o si� zwyk�ym trybem, ale po nabo�e�stwie nakazano wszystkim obcym opu�ci� obr�b klasztoru. Sam ksi�dz Kordecki, w towarzystwie pana miecznika sieradzkiego i pana Piotra Czarnieckiego, ogl�da� szczeg�owie blanki i skarpy podtrzymuj�ce mury z wewn�trz i z zewn�trz. Nakazano te� tu i owdzie poprawki; kowale w mie�cie dostali rozkaz przygotowania os�k�w, dzid, poosadzanych na d�ugich dr�gach, ko�, sztorcem na drzewca zatkni�tych, maczug i k��d ci�kich, nabijanych hufnalami. A poniewa� wiedziano, �e i tak w klasztorze by� znaczny zapas podobnych narz�dzi, wnet te� pocz�to gada� po ca�ym mie�cie, �e klasztor rych�ego oczekuje napadu. Coraz nowe rozporz�dzenia zdawa�y si� potwierdza� t� pog�osk�.</p><p>Pod noc dwustu ju� ludzi pracowa�o wedle mur�w. Ci�kie dzia�a przys�ane jeszcze przed obl�eniem Krakowa przez pana Warszyckiego, kasztelana krakowskiego, w liczbie dwunastu, osadzono na nowych lawetach i rychtowano odpowiednio.</p><p>Z lamus�w klasztornych zakonnicy i pacho�kowie wynosili kule, kt�re uk�adano w stosy przy armatach; wytaczano jaszcze z prochem, rozwi�zywano snopy muszkiet�w i rozdawano je mi�dzy za�og�. Na wie�ach i naro�nikach stan�y stra�e, maj�ce dawa� dniem i noc� pilne baczenie na okolic�; opr�cz tego ludzie wys�ani na zwiady rozes�ali si� po okolicy do Przystajni, K�obucka, Krzepic, Kruszyny i Mstowa.</p><p>Do obficie i tak zaopatrzonych spi�arni klasztornych sz�y zapasy z miasta, z Cz�stoch�wki i innych wsi do klasztoru nale��cych.</p><p>Pog�oska gruchn�a jak grom po ca�ej okolicy. Mieszczanie i ch�opi pocz�li si� zbiera� a radzi�. Wielu nie chcia�o wierzy�, aby jakikolwiek nieprzyjaciel �mia� targn�� si� na Jasn� G�r�.</p><p>Twierdzono, �e sama tylko Cz�stochowa ma by� zaj�t�; lecz i to ju� wzburzy�o umys�y, zw�aszcza gdy inni przypominali, �e przecie Szwedzi s� heretykami, kt�rych nic nie wstrzyma i kt�rzy umy�lnie afront Naj�wi�tszej Pannie uczyni� gotowi.</p><p>Wi�c te� wahano si�, w�tpiono i wierzono na przemian. Jedni �amali r�ce, oczekuj�c straszliwych zjawisk na ziemi i niebie, widomych znak�w gniewu bo�ego; drudzy pogr��ali si� w bezradnej i niemej rozpaczy; trzecich gniew chwyta� nadludzki, jakoby g�owy ich zajmowa�y si� p�omieniem. A gdy raz fantazja ludzka rozwin�a skrzyd�a do lotu, zaraz pocz�y kr��y� wie�ci coraz inne, coraz bardziej gor�czkowe, coraz potworniejsze.</p><p>I jak gdy kto w mrowisko kij zanurzy lub �aru narzuci, natychmiast wysypuj� si� niespokojne roje, k��bi� si�, rozbiegaj� i zbiegaj�, tak zawrza�o miasto i wsie okoliczne.</p><p>Po po�udniu gromady mieszczan i ch�opstwa, wraz z niewiastami i dzie�mi, opasa�y mury klasztorne i trzyma�y je jakby w obl�eniu, p�acz�c i j�cz�c. O samym zachodzie s�o�ca wyszed� ku nim ksi�dz Kordecki i pogr��ywszy si� w ci�b�, pyta�:</p><p>� Ludzie, czego tu chcecie!</p><p>� Chcemy na za�og� i�� do klasztoru, Bogarodzicielki broni�! � wo�ali m�czy�ni, potrz�saj�c cepami, wid�ami i inn� broni� wie�niacz�.</p><p>� Chcemy na Naj�wi�tsz� Pann� ostatni raz popatrzy�! � j�cza�y niewiasty.</p><p>Ksi�dz Kordecki stan�� na wzniesionym za�omie ska�y i rzek�:</p><p>� Bramy piekielne nie przemog� mocy niebieskich. Uspok�jcie si� i otuchy w serca nabierzcie. Nie wst�pi noga heretyka w te �wi�te mury, nie b�dzie luterski ani kalwi�ski zabobon guse� swych odprawowa� w tym przybytku czci i wiary. Nie wiem zaiste, azali przyjdzie tu zuchwa�y nieprzyjaciel, ale to wiem, i� gdyby przyszed�, ze wstydem i ha�b� odst�pi� musi, bo moc jego wi�ksza moc pokruszy, z�o�� jego z�amie si�, pot�ga start� b�dzie i odmieni si� szcz�cie jego. Otuchy w serca nabierzcie! Nie ostatni raz wy t� Patronk� nasz� widzicie, w wi�kszej owszem chwale ogl�da� J� b�dziecie i nowe cuda ujrzycie. Nabierzcie otuchy, otrzyjcie �zy i wzmocnijcie si� w wierze, gdy� powiadam wam � a nie ja to m�wi�, jeno duch bo�y m�wi przeze mnie � �e nie wejdzie Szwed do tych mur�w � �aska st�d sp�ynie i ciemno�ci tak nie zagasz� �wiat�a jako ta noc, kt�ra si� dzi� zbli�a, bo�emu s�o�cu jutro wsta� nie przeszkodzi!</p><p>A w�a�nie zach�d by�. Ciemno�� powlek�a ju� okolic�, jeno ko�ci� gorza� czerwono w ostatnich promieniach s�o�ca. Widz�c to, ludzie pokl�kali wko�o mur�w i otucha zaraz sp�yn�a w ich serca. Tymczasem na wie�ach pocz�to sygnowa� na <emphasis>Angelus</emphasis>. Ksi�dz Kordecki rozpocz�� �piewa�: <emphasis>Anio� Pa�ski</emphasis>, a za nim t�umy ca�e. Stoj�ca na murach szlachta i �o�nierze po��czyli z nimi swe g�osy, dzwony wi�ksze i mniejsze dzwoni�y do wt�ru, i zda�o si�, �e ca�a g�ra �piewa i brzmi jak olbrzymie, organy, na cztery strony �wiata g�o�ne.</p><p>�piewano do p�na; odchodz�cych b�ogos�awi� na drog� ksi�dz Kordecki, wreszcie rzek�:</p><p>� Kt�ry z m��w w wojnie s�ugiwa�, z broni� umie si� obchodzi� i serce czuje m�ne, niech jutrzejszego rana przyjdzie do klasztoru.</p><p>� Jam s�u�y�!... ja w piechocie by�em!... ja przyjd�! � wo�a�y liczne g�osy.</p><p>I t�umy rozp�yn�y si� z wolna. Noc zesz�a spokojnie. Wszyscy zbudzili si� z radosnym okrzykiem: �Nie ma Szweda!� Jednak�e rzemie�lnicy zwozili ca�y dzie� zam�wione roboty.</p><p>Wyszed� te� rozkaz do kramnik�w, kt�rzy zw�aszcza przy wschodnim murze maj� swe kramy, aby towar do klasztoru znie�li, a w samym klasztorze nie zaprzestano pracy przy murach. Ubezpieczano zw�aszcza tak zwane �przechody�, to jest szczup�e otwory w murach, kt�re nie by�y bramami, a kt�re mog�y s�u�y� do czynienia wycieczek. Pan R�yc-Zamoyski kaza� je zak�ada� belkami, ceg�ami, nawozem, tak aby w danym razie �atwo od wewn�trz mog�y by� rozgrodzone.</p><p>Ca�y dzie� te� ci�gn�y jeszcze wozy z zapasami i �ywno�ci�, zjecha�o tak�e kilka rodzin szlacheckich, kt�re potrwo�y�a by�a wie�� o bliskim nadci�gni�ciu nieprzyjaciela.</p><p>Ko�o po�udnia wr�cili ludzie wys�ani zesz�ego dnia na zwiady, ale �aden nie widzia� Szwed�w ani nawet nie s�ysza� o nich, pr�cz o tych, kt�rzy najbli�ej, w Krzepicach, stali.</p><p>Nie zaniechano jednak w klasztorze przygotowa�. Wedle rozkazu ksi�dza Kordeckiego nadci�gn�li ci z mieszczan i ch�op�w, kt�rzy poprzednio w piechocie s�ugiwali i ze s�u�b� byli obznajomieni. Oddano ich w komend� panu Zygmuntowi Mosi�skiemu pilnuj�cemu p�nocno-wschodniej baszty. Pan Zamoyski za� ca�y dzie� rozstawia� ludzi, przyucza�, co kto ma czyni�, lub naradza� si� w refektarzu z ojcami.</p><p>Kmicic z rado�ci� w sercu patrzy� na przygotowania wojenne, na musztruj�cych si� �o�nierzy, na dzia�a, stosy muszkiet�w, dzid i os�k�w. To by� jego �ywio� w�a�ciwy. W�r�d tych gro�nych machin, w�r�d krz�taniny, przygotowa� i gor�czki wojennej by�o mu dobrze, lekko i weso�o. By�o tym l�ej i weselej, �e generaln� spowied� z ca�ego �ycia odby�, jak czyni� konaj�cy, i nad spodziewanie w�asne rozgrzeszenie otrzyma�, bo kap�an zwa�y� jego intencj�, szczer� ch�� poprawy i to, �e ju� na t� drog� wst�pi�.</p><p>Tak wi�c zby� si� pan Andrzej brzemienia, pod kt�rym ju� prawie upada�. Pokuty zadano mu ci�kie, i co dzie� grzbiet jego krwawi� si� pod ka�czugiem Soroki; kazano mu praktykowa� pokor� i to by�o jeszcze ci�sze, bo jej w sercu nie mia�, przeciwnie, pych� mia� i che�pliwo��; kazano mu wreszcie uczynkami cnotliwymi popraw� stwierdzi�, ale to zn�w by�o najl�ejsze. Sam niczego wi�cej nie pragn��, nie po��da�. Ca�a dusza m�oda rwa�a si� w nim ku uczynkom, bo oczywi�cie pod uczynkami rozumia� wojn� i bicie Szwed�w od rana do wieczora, bez spoczynku i mi�osierdzia. A w�a�nie jak�e pi�kna, jak wspania�a otwiera�a si� do tego droga! Bi� Szwed�w nie tylko w obronie ojczyzny, nie tylko w obronie pana, kt�remu wierno�� poprzysi�g�, ale jeszcze w obronie Kr�lowej Anielskiej, by�o to szcz�cie nad jego zas�ug�.</p><p>Gdzie� si� podzia�y te czasy, gdy sta� jakoby na rozdro�u, pytaj�c si� siebie, kt�r�dy i��; gdzie� te czasy, w kt�rych nie wiedzia�, co pocz��, w kt�rych wsz�dy spotyka� si� ze zw�tpieniem i sam pocz�� traci� nadziej�?</p><p>A przecie tu ludzie, te bia�e mnichy i ta gar�� ch�op�w i szlachty, gotowali si� po prostu do obrony, do walki na �mier� i �ycie. Jedyny to by� k�t taki w Rzeczypospolitej i w�a�nie pan Andrzej do niego zajecha�, jakoby go jaka szcz�liwa gwiazda prowadzi�a.</p><p>Bo przy tym wierzy� �wi�cie w zwyci�stwo, cho�by ca�a pot�ga szwedzka mia�a otoczy� te mury. W sercu mia� tedy modlitw�, rado�� i wdzi�czno��.</p><p>W tym usposobieniu chodzi� po murach z jasn� twarz�, rozpatrywa� si�, przygl�da� i widzia�, �e dobrze si� dzieje. Okiem znawcy wnet pozna� z samych przygotowa�, �e czyni� je ludzie do�wiadczeni, kt�rzy potrafi� pokaza� si� i w�wczas, gdy przyjdzie do sprawy. Podziwia� spok�j ksi�dza Kordeckiego, dla kt�rego g��bokie powzi�� uwielbienie; podziwia� stateczno�� pana miecznika sieradzkiego, a nawet panu Czarnieckiemu, cho� mu mruczno na niego by�o, nie pokazywa� krzywego oblicza.</p><p>Lecz �w rycerz spogl�da� na niego surowie i spotkawszy go u muru, na drugi dzie� po powrocie wys�a�c�w klasztornych, rzek�:</p><p>� Jako� Szwed�w nie wida�, panie kawalerze, a jak nie nadejd�, to reputacj� wa�panow� psi zjedz�.</p><p>� Je�liby z ich przybycia mia�a jaka szkoda dla �wi�tego miejsca wynikn��, to niech moj� reputacj� lepiej psi zjedz�! � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Wola�by� ich prochu nie w�cha�. Znamy si� na takich rycerzach, co buty maj� zaj�cz� sk�rk� podszyte!</p><p>Kmicic spu�ci� oczy jak panna.</p><p>� Wola�by� k��tni poniecha� � rzek� � com ci winien? Zapomnia�em ja swojej urazy, zapomnij i ty swojej.</p><p>� A nazwa�e� mnie szlachetk� � rzek� ostro pan Piotr. � Prosz�! c�e� sam za jeden? W czym to Babinicze od Czarnieckich lepsi?... Taki� to senatorski r�d?</p><p>� M�j mospanie � odrzek� weso�o Kmicic � �eby nie pokora, kt�r� mam na spowiedzi nakazan�, �eby nie one bato�ki, kt�re mi co dzie� za dawne burdy grzbiet por�, wnet ja bym tu inaczej jeszcze wa�pana nazwa�, jeno mi strach, �eby w dawne grzechy nie popa��. A co do tego, czy Babinicze, czy Czarnieccy lepsi, to si� poka�e, jak Szwedzi nadejd�.</p><p>� A jak�� to szar�� my�lisz otrzyma�?... Zali mniemasz, �e ci� jednym z komendant�w uczyni�?</p><p>Kmicic spowa�nia�.</p><p>� Pos�dzili�cie mnie, �e mi o zysk chodzi, teraz wa�pan o szar�y gadasz. Wiedz�e, i� nie po zaszczyty tu przyjecha�em, bo mog�em gdzie indziej do wy�szych doj��. Prostym �o�nierzem zostan�, cho�by pod twoj� komend�.</p><p>� Czemu �cho�by�?</p><p>� Bo� mi krzyw i got�w by� mi dopieka�.</p><p>� Hm! Nie ma co! Pi�knie to z wa�ci strony, �e chcesz cho�by prostym �o�nierzem zosta�, gdy� wida�, �e fantazja u ciebie okrutna i pokora nie�atwo ci przychodzi. Rad by� si� bi�?</p><p>� Poka�e si� to ze Szwedami, jakom ju� rzek�.</p><p>� Ba, a je�li Szwedzi nie przyjd�?</p><p>� Tedy wiesz co, wa�pan? P�jdziemy ich szuka�! � rzek� Kmicic.</p><p>� A to mi si� podobasz! � zakrzykn�� pan Piotr Czarniecki. � Mo�na by grzeczn� parti� zebra�... Tu �l�sk niedaleko i zaraz by si� �o�nierz�w nazbiera�o. Starszyzna, jako i stryj m�j, s�owo dali, ale prostych nawet o nie nie pytano. Si�a by ich mo�na mie� na pierwsze zawo�anie!</p><p>� I dobry przyk�ad innym by si� da�o! � rzek� z zapa�em Kmicic. � Ja mam te� gar�� ludzi... Obaczy�by� ich wa�pan przy robocie!</p><p>� Bo... bo... � rzek� pan Piotr � jak mi B�g mi�y!... Daj�e pyska!</p><p>� A daj i ty! � rzek� Kmicic.</p><p>I niewiele my�l�c, rzucili si� sobie w obj�cia.</p><p>Przechodzi� w�a�nie ksi�dz Kordecki i widz�c, co si� sta�o, pocz�� ich b�ogos�awi�, oni za� wyznali mu zaraz, o co si� um�wili. Ksi�dz jeno u�miechn�� si� spokojnie i poszed� dalej, rzek�szy do samego siebie:</p><p>� Choremu zdrowie poczyna wraca�.</p><p>Do wieczora uko�czono przygotowania i twierdza by�a zupe�nie do obrony gotowa. Niczego jej nie brak�o: ni zapas�w, ni proch�w, ni dzia�, jeno mur�w dostatecznie silnych i licznej za�ogi.</p><p>Cz�stochowa, a raczej Jasna G�ra, jakkolwiek z natury i sztuk� wzmocniona, liczy�a si� do pomniejszych i s�abszych fortec Rzeczypospolitej. A co do za�ogi, mo�na by�o mie� na zawo�anie tylu ludzi, ilu by kto chcia�, ale ksi�a umy�lnie nie przeci��ali mur�w za�og�, by zapas�w na d�u�ej starczy�o.</p><p>Przeto byli i tacy, zw�aszcza mi�dzy puszkarzami Niemcami, kt�rzy byli przekonani, �e Cz�stochowa si� nie obroni.</p><p>G�upi! Mniemali, �e jej nic wi�cej pr�cz mur�w nie broni, i nie wiedzieli, co to s� serca wiar� natchni�te. Ksi�dz Kordecki obawiaj�c si�, by nie szerzyli mi�dzy lud�mi zw�tpienia, wydali� ich, pr�cz jednego, kt�ry za mistrza w swej sztuce uchodzi�.</p><p>Tego samego dnia przyszed� do Kmicica stary Kiemlicz wraz z synami, z pro�b�, �eby ich ze s�u�by uwolni�.</p><p>Pana Andrzeja z�o�� porwa�a.</p><p>� Psy! � rzek� � dobrowolnie si� takiego szcz�cia wyrzekacie i Naj�wi�tszej Panny nie chcecie broni�!... Dobrze, niech�e tak b�dzie! Zap�at� za owe konie otrzymali�cie, reszt� zas�ug wnet odbierzecie!</p><p>Tu wydoby� kiesk� z sepetu i rzuci� im j� na ziemi�.</p><p>� Ot, wasza lafa! Wolicie z tamtej strony mur�w �upu szuka�? Wolicie by� zb�jcami ni� obro�cami Marii?!... Precz z moich oczu! Niegodni�cie tu si� znajdowa�, niegodni�cie chrze�cija�skiej spo�eczno�ci, niegodni�cie tak� �mierci�, jaka nas tu czeka, polec!... Precz! precz!</p><p>� Niegodni�my � odrzek� stary, rozk�adaj�c r�ce i schylaj�c g�ow� � niegodni�my, by nasze �lepie spogl�da�y na splendory jasnog�rskie. Furto niebieska! Gwiazdo zaranna! Ucieczko grzesznych! Niegodni�my, niegodni!</p><p>Tu schyli� si� nisko, tak nisko, �e a� zgi�� si� we dwoje, a zarazem wychud��, drapie�n� r�k� chwyci� kiesk� le��c� na pod�odze.</p><p>� Ale i za murami � rzek� � nie przestaniemy s�u�y�... Wasza mi�o��... W nag�ym razie damy zna� o wszystkim... P�jdziemy, gdzie trzeba... Uczynimy, co trzeba... Wasza mi�o�� b�dzie mia�a za murami s�ugi gotowe...</p><p>� Precz! � powt�rzy� pan Andrzej.</p><p>Oni za� wyszli, bij�c pok�ony, bo ich strach d�awi� i szcz�liwi byli, �e si� tak wszystko sko�czy�o. Pod wiecz�r nie by�o ich ju� w fortecy.</p><p>Noc nasta�a ciemna i d�d�ysta. By� to �smy listopada. Nadchodzi�a wczesna zima i wraz z falami deszczu lecia�y na ziemi� pierwsze p�atki rozmok�ego �niegu. Cisz� przerywa�y tylko przeci�g�e g�osy stra�y, wo�aj�ce od baszty do baszty: �Czuwaaaj!� � w ciemno�ciach przemyka� si� tu i owdzie bia�y habit ksi�dza Kordeckiego. Kmicic nie spa�; by� na murach przy panu Czarnieckim, z kt�rym gwarzyli o przebytych wojnach. Kmicic opowiada� przebieg wojny z Chowa�skim, nic oczywi�cie nie m�wi�c o tym, jaki sam bra� w niej udzia�; a pan Piotr prawi� o potyczkach ze Szwedami pod Przedborzem, �arnowcami i w okolicach Krakowa, przy czym che�pi� si� on nieco i tak m�wi�:</p><p>� Robi�o si�, co mog�o. Ka�dego, widzisz, Szweda, kt�rego uda�o mi si� rozci�gn��, znaczy�em sobie w�ze�kiem na rapciach. Mam ju� sze�� w�ze�k�w, a B�g da, b�dzie wi�cej! Dlatego szabl� coraz wy�ej pod pach� nosz�... Nied�ugo rapcie b�d� na nic, ale ich nie porozwi�zuj�, jeno w ka�dy w�ze� ka�� turkus wprawi� i po wojnie jako wotum zawiesz�. A wa�pan masz�e ju� z jednego Szweda na sumieniu?</p><p>� Nie! � odpar� ze wstydem Kmicic. � Nie opodal Sochaczewa rozbi�em kup�, ale to by�o hultajstwo...</p><p>� Za to hiperbore�w huk pewnie m�g�by� zakarbowa�?</p><p>� A tych to by si� znalaz�o.</p><p>� Ze Szwedami trudniej, bo rzadko kt�ry nie charakternik... Od Fin�w si� sztuki za�ywania czarnych nauczyli i ka�dy ma dw�ch albo trzech diab��w do pos�ugi, a s� i tacy, kt�rzy maj� po siedmiu. Ci ich w czasie potyczki okrutnie strzeg�... Ale je�li tu przyjd�, to diabli nic nie wsk�raj�, bo tu, w takim okr�gu, z jakowego wie�e wida�, moc diabelska nie mo�e nic sprawi�. Waszmo�� s�ysza�e� o tym?</p><p>Kmicic nie odpowiedzia�, pokr�ci� g�ow� i pocz�� nas�uchiwa� pilnie.</p><p>� Id�! � rzek� nagle.</p><p>� Co? Na Boga! Co wa�pan m�wisz?</p><p>� Jazd� s�ysz�.</p><p>� To jeno wiatr z deszczem t�tni.</p><p>� Na rany Chrystusa! to nie wiatr, to konie! Ucho mam wprawne okrutnie. Idzie moc jazdy... i blisko ju� s�, jeno wiatr w�a�nie g�uszy�. Rata, rata!!!</p><p>G�os Kmicica zbudzi� drzemi�ce w pobli�u i skostnia�e stra�e, lecz jeszcze nie przebrzmia�, gdy w dole, w ciemno�ci ozwa�y si� przera�liwe d�wi�ki tr�b i pocz�y gra� d�ugo, �a�o�nie, strasznie. Zerwali si� wszyscy ze snu w os�upieniu, w przera�eniu i pytali si� siebie wzajem:</p><p>� Zali to nie tr�by na s�d graj� w tej g�uchej nocy?...</p><p>Po czym zakonnicy, �o�nierze, szlachta pocz�li wysypywa� si� na majdan. Dzwonnicy pobiegli do dzwon�w i wkr�tce ozwa�y si� wszystkie: wielkie, mniejsze i ma�e, jakby na po�ar, mieszaj�c swe j�ki z odg�osem tr�b, kt�re gra� nie ustawa�y.</p><p>Rzucono zapalone lonty do beczek ze smo��, umy�lnie przygotowanych i przywi�zanych na �a�cuchach, nast�pnie poci�gni�to je korbami w g�r�. Czerwone �wiat�o obla�o podn�e ska�y i w�wczas to jasnog�rcy ujrzeli naprz�d oddzia� konnych tr�baczy, najbli�ej stoj�cych, z tr�bami przy ustach, za nim d�ugie i g��bokie szeregi rajtarii z rozwianymi banderiami.</p><p>Tr�bacze grali jeszcze czas jaki�, jakby chcieli tymi mosi�nymi d�wi�kami wypowiedzie� ca�� pot�g� szwedzk� i do reszty przerazi� zakonnik�w; na koniec umilkli; jeden z nich oderwa� si� od szeregu i powiewaj�c bia�� chust�, zbli�y� si� do bramy.</p><p>� W imieniu jego kr�lewskiej mo�ci � zawo�a� tr�bacz � najja�niejszego kr�la Szwed�w, Got�w i Wandal�w, wielkiego ksi�cia Finlandii, Estonii, Karelii, Bremy, Werdy, Szczecina, Pomeranii, Kaszub�w i Wandalii, ksi�cia Rugii, pana Ingrii, Wismarku i Bawarii, hrabiego Paladynu Re�skiego, Juliahu, Kliwii, Bergu... otw�rzcie!</p><p>� Pu�ci�! � ozwa� si� g�os ksi�dza Kordeckiego.</p><p>Otworzono, ale tylko furtk� w bramie. Je�dziec zawaha� si� przez chwil�, wreszcie zlaz� z konia, wszed� w obr�b mur�w i spostrzeg�szy gromadk� bia�ych habit�w, spyta�:</p><p>� Kt�ry pomi�dzy wami jest prze�o�onym zakonu?</p><p>� Jam jest! � rzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>Je�dziec poda� mu pismo z piecz�ciami, sam za� rzek�:</p><p>� Pan hrabia b�dzie u �wi�tej Barbary oczekiwa� na odpowied�.</p><p>Ksi�dz Kordecki wezwa� natychmiast na narad� do definitorium zakonnik�w i szlacht�.</p><p>W drodze rzek� pan Czarniecki do Kmicica:</p><p>� P�jd� i ty!</p><p>� P�jd� jeno przez ciekawo�� � rzek� pan Andrzej � bo zreszt� nic tam po mnie! Nie g�b� ja chc� odt�d Naj�wi�tszej Pannie s�u�y�!</p><p>Gdy zasiedli wszyscy w definitorium, ksi�dz Kordecki oderwa� piecz�cie i czyta�, co nast�puje:</p><p>�Nietajno wam, zacni Ojcowie, z jakim umys�em przychylnym i z jakim sercem by�em zawsze dla tego �wi�tego miejsca i dla waszego Zgromadzenia, r�wnie� z jak� sta�o�ci� otacza�em was sw� opiek� i obsypywa�em dobrodziejstwy. Dlatego pragn��bym, �eby�cie byli tego przekonania, �e przychylno�� ani �yczliwo�� moja dla was nie usta�y w dzisiejszych czasach. Nie jako wr�g, ale jako przyjaciel dzi� przybywam, bez obawy zdajcie pod moj� opiek� wasz klasztor, jak tego wymagaj� czas i dzisiejsze okoliczno�ci. Tym sposobem zyskacie spokojno��, kt�rej pragniecie, i bezpiecze�stwo. Przyrzekam wam uroczy�cie, �e �wi�to�ci nietkni�te pozostan�, dobra wasze nie b�d� zniszczone, sam koszta wszelkie ponios�, a nawet wam �rodk�w przysporz�. Rozwa�cie zatem pilnie: ile skorzystacie, je�li kontentuj�c mnie, klasztor mi wasz powierzycie. Pami�tajcie i o tym, a�eby wi�ksze was nieszcz�cie nie po�cig�o od gro�nego jenera�a Millera, kt�rego rozkazy tym ci�sze b�d�, i� jest heretykiem i wiary prawdziwej nieprzyjacielem. W�wczas, gdy on nadejdzie, musicie ulec konieczno�ci i spe�ni� jego wol�; i pr�no �a�owa� b�dziecie z b�lem w duszach i cia�ach, �e�cie s�odk� moj� rad� wzgardzili.�</p><p>Pami�� niedawnych dobrodziejstw Wrzeszczowicza wzruszy�a silnie zakonnik�w. Byli tacy, kt�rzy ufali jego przychylno�ci i w jego radzie odwr�cenie przysz�ych kl�sk i nieszcz�� widzie� chcieli.</p><p>Lecz nikt nie zabiera� g�osu czekaj�c, co powie ksi�dz Kordecki; on za� milcza� przez chwil�, tylko wargi jego porusza�y si� cich� modlitw�, po czym rzek�:</p><p>� Zaliby prawdziwy przyjaciel podchodzi� por� nocn� i tak okropnym g�osem surm�w i tr�b przera�a� �pi�ce s�ugi bo�e? Zaliby przybywa� na czele tych tysi�cy zbrojnych, kt�re teraz pod murami stoj�? Przecz nie przyjecha� samopi�t, samodziesi��, gdy jako dobroczy�ca radosnego jeno m�g� si� spodziewa� przyj�cia? Co znacz� owe srogie zast�py, je�eli nie gro�b�, w razie gdyby�my klasztoru odda� nie chcieli?... Bracia najmilsi, wspomnijcie i na to, �e nigdzie �w nieprzyjaciel nie dotrzyma� s�owa ni przysi�g, ni salwy-gwardii. To� i my mamy kr�lewsk�, kt�r� nam dobrowolnie nades�ano, a w kt�rej wyra�na jest obietnica, �e klasztor od zaj�cia wolnym ma pozosta�, a przecie stoj� ju� pod jego murami, k�amstwo w�asne okropnym mosi�nym d�wi�kiem otr�buj�c. Bracia najmilsi! Niech ka�dy ku niebu serce podniesie, aby go Duch �wi�ty o�wieci� raczy�, i rad�cie potem, m�wcie, co kt�remu sumienie i wzgl�d na dobro �wi�tego przybytku dyktuje.</p><p>Nasta�a cisza.</p><p>Wtem ozwa� si� g�os Kmicica;</p><p>� S�ysza�em w Kruszynie � rzek� � jako Lisola pyta�: �A czy skarbca mnichom przetrz��ni�cie?� � na co Wrzeszczowicz, on, kt�ry stoi pod murami, odpowiedzia�: �Matka Boska talar�w w przeorskiej skrzyni nie potrzebuje.� Dzi� ten�e sam Wrzeszczowicz pisze wam, ojcowie wielebni, �e sam koszta b�dzie ponosi� i jeszcze wam maj�tno�ci przysporzy. Zwa�cie szczero�� jego!</p><p>Na to odrzek� ksi�dz Mielecki, jeden ze starszych w zgromadzeniu, a przy tym dawny �o�nierz:</p><p>� My �yjem w ub�stwie, a to grosiwo na chwa�� Naj�wi�tszej Panny przed o�tarzami Jej p�onie. Lecz cho�by�my je z o�tarz�w zdj�li, aby bezpiecze�stwo �wi�temu miejscu kupi�, kt� nam zar�czy, �e go dotrzymaj�, �e �wi�tokradzkimi r�koma nie zedr� wot�w, szat �wi�tych, nie pozabieraj� sprz�t�w ko�cielnych? Zali k�amcom ufa� mo�na?</p><p>� Bez prowincja�a, kt�remu�my pos�usze�stwo winni, nic stanowi� nie mo�emy! � rzek� ojciec Dobrosz.</p><p>A ksi�dz Tomicki doda�:</p><p>� Wojna nie nasza rzecz, pos�uchajmy wi�c, co powie owo rycerstwo, kt�re si� pod skrzyd�a Bogarodzicielki do tego klasztoru schroni�o.</p><p>Tu oczy wszystkich zwr�ci�y si� na pana Zamoyskiego, najstarszego wiekiem, powag� i urz�dem, on za� powsta� i w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� O wasze to losy idzie, czcigodni ojcowie. Por�wnajcie zatem pot�g� nieprzyjaciela z tym oporem, jaki mu stawi� mo�ecie wedle si� i �rodk�w waszych, i id�cie za w�asn� wol�. Jakiej�e rady my, go�cie, udzieli� wam mo�emy? Jednak�e, poniewa� pytacie nas, wielebni ojcowie, co czyni�, wi�c odpowiadam: p�ki konieczno�� nas nie zmusi, niech�e dalek� od nas b�dzie my�l poddania. Haniebna albowiem i niegodziwa rzecz jest sromotn� uleg�o�ci� niepewny pok�j u wiaro�omnego nieprzyjaciela okupowa�. Schronili�my si� tu z w�asnej woli z �onami i dzie�mi, oddaj�c si� w opiek� Naj�wi�tszej Pannie, z niezachwian� zatem wiar� postanowili�my �y� z wami, a je�li tak B�g zechce, to i umiera� razem. Zaiste, lepiej nam tak ni� przyj�� haniebn� niewol� lub patrze� na zniewag� �wi�to�ci... O! zapewne ta Matka Najwy�szego Boga, kt�ra natchn�a piersi nasze ��dz� bronienia Jej przeciw bezbo�nym i blu�nierczym heretykom, przyb�dzie w pomoc pobo�nym usi�owaniom s�ug swoich i spraw� s�usznej obrony wesprze!...</p><p>Tu umilk� pan miecznik sieradzki; wszyscy rozwa�ali s�owa jego, krzepi�c si� ich tre�ci�, a Kmicic, jak to wprz�d zawsze czyni�, ni� pomy�la�, skoczy� i do ust r�k� starszego m�a przycisn��.</p><p>Zbudowali si� tym widokiem obecni i ka�dy dobrej wr�by w tym m�odzie�czym zapale dopatrzy�, a ch�� bronienia klasztoru wzros�a i ogarn�a serca.</p><p>Wtem zdarzy�a si� i nowa wr�ba; za oknem refektarza rozleg� si� niespodzianie dr��cy i stary g�os �ebraczki ko�cielnej Konstancji �piewaj�cej pie�� pobo�n�:</p><p><emphasis>Pr�no przegra�asz mi, husycie srogi,</emphasis></p><p><emphasis>Pr�no diabelskie wzywasz w pomoc rogi,</emphasis></p><p><emphasis>Na pr�no palisz i krwie nie �a�ujesz,</emphasis></p><p><emphasis>Mnie nie zwojujesz!</emphasis></p><p><emphasis>Cho�by tu przysz�y pogan�w tysi�ce,</emphasis></p><p><emphasis>Cho�by na smokach wojska lataj�ce,</emphasis></p><p><emphasis>Nic nie wsk�raj� miecz, ogie� ni m�e</emphasis></p><p><emphasis>Bo ja zwyci��!</emphasis></p><p>� Oto dla nas przestroga � rzek� ksi�dz Kordecki � kt�r� nam B�g przez usta starej �ebraczki zsy�a. Bro�my si�, bracia, bo zaprawd� takich auxili�w nigdy jeszcze obl�eni nie mieli, jakie my mie� b�dziemy!</p><p>� Z rado�ci� gard�a damy! � zawo�a� pan Piotr Czarniecki.</p><p>� Nie ufajmy wiaro�omnym! Nie ufajmy heretykom ani tym z katolik�w, kt�rzy u z�ego ducha s�u�b� przyj�li! � wo�a�y inne g�osy, nie dopuszczaj�c do s�owa tych, kt�rzy oponowa� chcieli.</p><p>Postanowiono jeszcze wys�a� dw�ch ksi�y do Wrzeszczowicza z o�wiadczeniem, �e bramy zostan� zamkni�te i �e obl�eni broni� si� b�d�, do czego im salwa-gwardia kr�lewska daje prawo.</p><p>Ale swoj� drog� mieli pos�owie prosi� pokornie Wrzeszczowicza, aby zamiaru zaniecha� albo przynajmniej od�o�y� go na czas, dop�ki by zakonnicy ojca Teofila Broniewskiego, prowincja�a zakonu, kt�ry na�wczas znajdowa� si� na �l�sku, o pozwolenie nie spytali.</p><p>Pos�owie, ojciec Benedykt Jaraczewski i Marceli Tomicki, wyszli za bramy, reszta oczekiwa�a ich z biciem serca w refektarzu, bo jednak tych mnich�w, nieprzywyk�ych do wojny, strach bra� na my�l, �e godzina wybi�a i ta chwila nadesz�a, w kt�rej wybra� im trzeba pomi�dzy obowi�zkiem a gniewem i pomst� nieprzyjaciela.</p><p>Lecz ledwie up�yn�o p� godziny, dwaj ojcowie ukazali si� zn�w przed rad�. G�owy ich by�y zwieszone na piersi, w twarzach mieli smutek i blado��. Milcz�c, podali ksi�dzu Kordeckiemu nowe pismo Wrzeszczowicza, a ten wzi�� je z ich r�k i odczyta� g�o�no. By�o to o�m punkt�w kapitulacji, pod kt�rymi Wrzeszczowicz wzywa� zakonnik�w do poddania klasztoru.</p><p>Sko�czywszy czyta�, przeor popatrzy� d�ugo w twarze zgromadzonych, na koniec rzek� uroczystym g�osem:</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! W imi� Najczystszej i Naj�wi�tszej Bogarodzicielki! Na mury, bracia ukochani!</p><p>� Na mury! na mury! � rozleg� si� jeden okrzyk w refektarzu.</p><p>W chwil� potem jasny p�omie� o�wieci� podn�e klasztoru. Wrzeszczowicz kaza� zapali� zabudowania przy ko�ciele �wi�tej Barbary. Po�ar, ogarn�wszy stare domostwa, wzmaga� si� z ka�d� chwil�. Wkr�tce s�upy czerwonego dymu wzbi�y si� ku niebu, w�r�d kt�rych �wieci�y jaskrawe j�zyki ognia. Na koniec jedna �una rozla�a si� na chmurach.</p><p>Przy blasku ognia wida� by�o oddzia�y konnych �o�nierzy przenosz�cych si� szybko z miejsca na miejsce. Rozpocz�y si� zwyk�e swawole �o�nierskie. Rajtarowie wyganiali z ob�r byd�o, kt�re biegaj�c w przera�eniu, nape�nia�o �a�osnym rykiem powietrze; owce, zbite w gromady, cisn�y si� na o�lep do ognia. Wo� spalenizny rozesz�a si� na wszystkie strony i dosi�g�a wynios�o�ci mur�w klasztornych. Wielu z obro�c�w po raz pierwszy widzia�o krwawe oblicze wojny i tych serca zdr�twia�y z przera�enia na widok ludzi gnanych przez �o�nierzy i sieczonych mieczami, na widok niewiast ci�ganych po majdanie za w�osy. A przy krwawych blaskach po�aru wida� by�o wszystko jak na d�oni. Krzyki, a nawet s�owa dochodzi�y doskonale do uszu obl�onych.</p><p>Poniewa� armaty klasztorne nie odezwa�y si� dotychczas, wi�c rajtarowie zeskakiwali z koni i zbli�ali si� do samego podn�a g�ry, potrz�saj�c mieczami i muszkietami.</p><p>Co chwila podpad� jaki t�gi ch�op przybrany w ��ty kolet rajtarski i z�o�ywszy r�ce ko�o ust, l�y� i grozi� obl�onym, kt�rzy s�uchali tego cierpliwie, stoj�c przy dzia�ach i przy zapalonych lontach.</p><p>Pan Kmicic sta� obok pana Czarnieckiego w�a�nie wprost ko�ci�ka i widzia� wszystko doskonale. Na jagody wyst�pi�y mu silne rumie�ce, oczy sta�y si� do dw�ch �wiec podobne, a w r�ku dzier�y� �uk wyborny, kt�ry w spadku po ojcu dosta�, a ten go pod Chocimiem na jednym s�awnym adze zdoby�. S�ucha� tedy pogr�ek i wymys��w, a wreszcie, gdy olbrzymi rajtar przypad� pod ska�� i pocz�� wrzeszcze�, zwr�ci� si� pan Andrzej do Czarnieckiego:</p><p>� Na Boga! przeciw Naj�wi�tszej Pannie blu�ni... Ja niemieck� mow� rozumiem... blu�ni strasznie!... Nie wytrzymam!</p><p>I zni�y� �uk, lecz pan Czarniecki uderzy� po nim r�k�.</p><p>� B�g go za blu�nierstwa skarze � rzek� � a ksi�dz Kordecki nie pozwoli� pierwszym nam strzela�, chybaby oni zacz�li.</p><p>Ledwie dom�wi�, gdy rajtar podni�s� kolb� muszkietu do twarzy, strza� hukn��, a kula nie dobieg�szy mur�w, przepad�a gdzie� mi�dzy szczelinami ska�y.</p><p>� Teraz wolno? � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Wolno! � odpowiedzia� Czarniecki.</p><p>Kmicic, jako prawdziwy cz�ek wojny, uspokoi� si� w jednej chwili. Rajtar, os�oniwszy d�oni� oczy, patrzy� za �ladem swej kuli, a on naci�gn�� �uk, przesun�� palcem po ci�ciwie, a� za�wiegota�a jak jask�ka, a nast�pnie wychyli� si� dobrze i zawo�a�:</p><p>� Trup! trup!</p><p>Jednocze�nie rozleg� si� �a�osny �wist okrutnej strza�y; rajtar upu�ci� muszkiet, podni�s� obie r�ce do g�ry, zadar� g�ow� i zwali� si� na wznak. Przez chwil� rzuca� si� jak ryba wyj�ta z wody i kopa� ziemi� nogami, lecz wnet wyci�gn�� si� i pozosta� bez ruchu.</p><p>� To jeden! � rzek� Kmicic.</p><p>� Zawi�� na rapciach! � rzeki pan Piotr.</p><p>� Sznura z dzwonnicy nie wystarczy, je�eli B�g pozwoli � krzykn�� pan Andrzej.</p><p>Wtem przypad� do trupa drugi rajtar, pragn�c zobaczy�, co mu jest, lub mo�e kies� zabra�, lecz strza�a �wisn�a znowu i drugi pad� na piersi pierwszego.</p><p>W tym�e czasie ozwa�y si� polowe armatki, kt�re Wrzeszczowicz ze sob� przyprowadzi�. Nie m�g� on z nich burzy� fortecy, jak r�wnie� nie m�g� my�le� o zdobyciu jej, maj�c ze sob� tylko jazd�; ale na postrach ksi�om wali� kaza�. Jednak�e pocz�tek by� dany.</p><p>Ksi�dz Kordecki pojawi� si� przy panu Czarnieckim, a z nim szed� ksi�dz Dobrosz, kt�ry artyleri� klasztorn� w czasie pokoju zawiadywa� i w �wi�ta na wiwaty ognia dawa�, dlatego za przedniego puszkarza mi�dzy zakonnikami uchodzi�.</p><p>Przeor prze�egna� dzia�o i wskaza� je ksi�dzu Dobroszowi, a �w r�kawy zakasa� i pocz�� je rychtowa� w luk� pomi�dzy dwoma budynkami, w kt�rej wichrzy�o si� kilkunastu je�d�c�w, a pomi�dzy nimi oficer z rapierem w r�ku. D�ugo celowa� ksi�dz Dobrosz, bo chodzi�o o jego reputacj�. Wreszcie wzi�� lont i przytkn�� do zapa�u.</p><p>Huk wstrz�sn�� powietrzem i dym widok zas�oni�. Po chwili jednak wiatr go rozni�s�. W luce mi�dzy budynkami nie by�o ju� ani jednego je�d�ca. Kilku wraz z ko�mi le�a�o na ziemi, inni pierzchli.</p><p>Zakonnicy zacz�li �piewa� na murach. Trzask zapadaj�cych si� budynk�w przy �wi�tej Barbarze wt�rowa� pie�ni. Uczyni�o si� ciemniej, jeno nieprzejrzane roje iskier, wypchni�tych w g�r� upadkiem belek, wzbi�y si� w powietrze.</p><p>Tr�by zn�w zagra�y w szeregach Wrzeszczowicza, lecz odg�os ich pocz�� si� oddala�. Po�ar dogasa�. Ciemno�� ogarnia�a podn�e Jasnej G�ry. Tu i owdzie ozwa�o si� r�enie koni, ale coraz dalsze, s�absze. Wrzeszczowicz cofa� si� ku Krzepicom.</p><p>Ksi�dz Kordecki ukl�k� na murze.</p><p>� Mario! Matko Boga Jedynego! � rzek� silnym g�osem � spraw, aby ten, kt�ry po nim nadejdzie, oddali� si� r�wnie� ze wstydem i pr�nym gniewem w duszy.</p><p>Gdy tak si� modli�, chmury nagle przerwa�y si� nad jego g�ow� i jasny blask miesi�ca pobieli� wie�e, mury, kl�cz�cego przeora i zgliszcza spalonych przy �wi�tej Barbarze budowli.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Nast�pnego dnia spok�j zapanowa� pod stopami Jasnej G�ry, z czego korzystaj�c, zakonnicy tym gorliwiej zaj�li si� przygotowaniem do obrony. Czyniono ostatnie poprawki w murach i kortynach, przygotowywano jeszcze wi�cej narz�dzi, s�u��cych do odparcia szturm�w.</p><p>Ze Zdebowa, Krowodrzy, Lgoty i Grab�wki zg�osi�o si� zn�w kilkunastu ch�op�w, kt�rzy dawniej w �anowych piechotach s�ugiwali. Tych przyj�to i mi�dzy obro�c�w wmieszano. Ksi�dz Kordecki dwoi� si� i troi�. Odprawia� nabo�e�stwo, zasiada� na radach, nie opuszcza� ch�r�w dziennych i nocnych, a w przerwach obchodzi� mury, rozmawia� ze szlacht� i wie�niakami. A przy tym w twarzy i ca�ej postawie mia� taki jaki� spok�j, jaki prawie tylko kamienne pos�gi mie� mog�. Patrz�c na jego oblicze, poblad�e od niewywczas�w, mo�na by�o s�dzi�, �e ten cz�owiek �pi snem s�odkim i lekkim; lecz cicha rezygnacja i niemal weso�o�� pal�ca si� w oczach, usta poruszaj�ce si� modlitw� zwiastowa�y, �e czuwa i my�li, i modli si�, i ofiaruje za wszystkich. Z tej duszy, nat�onej ze wszystkich sil ku Bogu, wiara p�yn�a spokojnym i g��bokim strumieniem; wszyscy j� pili pe�nymi usty i kto mia� dusz� chor�, ten zdrowia�. Gdzie zabiela� jego habit, tam pogoda czyni�a si� na twarzach ludzkich, oczy si� �mia�y, a usta powtarza�y: �Ojciec nasz dobry, pocieszyciel, obro�ca, nadzieja nasza.� Ca�owano jego r�ce i habit, on za� u�miecha� si� jak zorza i szed� dalej, a ko�o niego, nad nim i przed nim sz�a ufno�� i pogoda.</p><p>Jednak i ziemskich �rodk�w ratunku nie zaniedbywa�; ojcowie wchodz�cy do jego celi zastawali go, je�li nie na kl�czkach, to nad listami, kt�re na wszystkie strony rozsy�a�. Pisa� do Wittenberga, g��wnego komendanta w Krakowie, prosz�c o mi�osierdzie nad �wi�tym miejscem; i do Jana Kazimierza, kt�ry w Opolu ostatnie czyni� wysilenia, by niewdzi�czny nar�d ratowa�; i do pana kasztelana kijowskiego, trzymanego przez w�asne s�owo jakby na �a�cuchu w Siewierzu; i do Wrzeszczowicza, i do pu�kownika Sadowskiego, Czecha i lutra, kt�ry pod Millerem s�u�y�, a kt�ry dusz� maj�c szlachetn�, stara� si� odwie�� gro�nego genera�a od napadu na klasztor.</p><p>Dwie rady �ciera�y si� z sob� przy Millerze. Wrzeszczowicz rozdra�niony oporem, jakiego dozna� �smego listopada, dok�ada� wszelkich usi�owa�, aby genera�a sk�oni� do pochodu; obiecywa� w zysku skarby niezmierne, twierdzi�, �e w ca�ym �wiecie zaledwie jest kilka ko�cio��w, kt�re by cz�stochowskiemu <emphasis>vel</emphasis> jasnog�rskiemu w bogactwach sprosta� mog�y, Sadowski za� w nast�puj�cy spos�b oponowa�:</p><p>� Jenerale! � m�wi� do Millera � waszej mi�o�ci, kt�ry� tyle znamienitych fortec zaj��, �e s�usznie niemieckie miasta Poliocertesem ci� nazwa�y, wiadomo jest, ile krwi i czasu kosztowa� mo�e cho�by najs�absza twierdza, je�li obl�eni do ostatka, na �mier� i �ycie chc� si� opiera�.</p><p>� Ale mnichy nie b�d� si� opierali? � pyta� Miller.</p><p>� W�a�nie s�dz�, �e przeciwnie. Im s� bogatsi, tym zacieklej broni� si� b�d�, ufni nie tylko w moc or�a, ale w �wi�to�� miejsca, kt�re zabobon katolicki ca�ego tego kraju jako <emphasis>inviolatum</emphasis> uwa�a. Do�� wspomnie� na wojn� niemieck�; jak�e cz�sto zakonnicy dawali przyk�ad odwagi i zawzi�to�ci tam nawet, gdzie sami �o�nierze o obronie zw�tpili! Stanie si� tak i teraz, tym bardziej �e twierdza nie jest tak niepoczesna, za jak� hrabia Weyhard chce j� uwa�a�. Le�y na g�rze skalistej, w kt�rej trudno czyni� podkopy; mury, je�li nie by�y nawet w dobrym stanie, to je ju� pewno do tej pory poprawiono, a co do zapas�w broni, proch�w i �ywno�ci, te tak bogaty klasztor ma niewyczerpane. Fanatyzm o�ywi serca i...</p><p>� I my�lisz, mo�ci pu�kowniku, �e zmusz� mnie do odst�pienia?</p><p>� Tego nie my�l�, mniemam jednak, �e przyjdzie nam sta� pod murami bardzo d�ugo, przyjdzie posy�a� po dzia�a wi�ksze ni� te, kt�re posiadamy, a wasza mi�o�� masz do Prus ci�gn��. Trzeba obliczy�, ile czasu mo�emy po�wi�ci� na Cz�stochow�, bo gdyby nas kr�l jegomo�� dla pilniejszych spraw pruskich od obl�enia odwo�a�, mnisi niezawodnie by rozg�osili, �e� wasza mi�o�� przez nich zmuszony by� do odst�pienia. A w�wczas, pomy�l, wasza mi�o��, jaki uszczerbek ponios�aby twa s�awa Poliocertesa � nie m�wi�c ju� o tym, �e w ca�ym kraju oporni znale�liby zach�t�! I tak... (tu zni�y� g�os Sadowski) sam tylko zamiar uderzenia na �w klasztor niech si� jeno rozg�osi � najgorsze uczyni wra�enie: Wasza mi�o�� nie wiesz, bo tego �aden cudzoziemiec i niepapista wiedzie� nie mo�e, czym jest Cz�stochowa dla tego narodu. Si�a nam zale�y na owej szlachcie, kt�ra si� tak �atwo podda�a, na owych panach, na wojskach kwarcianych, kt�re wraz z hetmanami na nasz� stron� przesz�y. Bez nich nie dokazaliby�my tego, co�my dokazali. Ich to w po�owie, ba, w wi�kszej cz�ci, r�koma obj�li�my t� ziemi�, a niech jeden strza� pod Cz�stochow� padnie... kto wie... mo�e ani jeden Polak przy nas nie zostanie... Tak wielka jest si�a zabobonu!... Mo�e nowa straszna wojna rozgorze�!</p><p>Miller przyznawa� w duszy s�uszno�� rozumowaniom Sadowskiego, co wi�cej jeszcze: zakonnik�w w og�le, a cz�stochowskich szczeg�lniej mia� za czarownik�w � czar�w za� ba� si� �w szwedzki jenera� wi�cej ni� dzia� � jednak�e chc�c si� podroczy�, a mo�e dysput� przeci�gn��, rzek�:</p><p>� Waszmo�� tak m�wisz, jakby� by� przeorem cz�stochowskim albo... jakby od waszmo�ci wyp�at� okupu rozpocz�li...</p><p>Sadowski by� �o�nierz �mia�y i pop�dliwy, a �e zna� swoj� warto��, wi�c obra�a� si� �atwo:</p><p>� Ani s�owa nie powiem wi�cej! � rzek� wynio�le.</p><p>Millera z kolei obruszy� ton, jakim powy�sze s�owa by�y powiedziane:</p><p>� Ja te� waszmo�ci o wi�cej nie prosz�! � odpowiedzia� � a do narady wystarczy mi hrabia Weyhard, kt�ry ten kraj zna lepiej.</p><p>� Zobaczymy! � rzek� Sadowski i wyszed� z izby.</p><p>Weyhard rzeczywi�cie zast�pi� jego miejsce. Przyni�s� on list, kt�ry tymczasem odebra� od pana krakowskiego Warszyckiego, z pro�b�, aby klasztor zostawiono w spokoju; lecz z listu tego nieu�yty cz�ek wydoby� wprost przeciwn� rad�.</p><p>� Prosz� si� � rzek� Millerowi � zatem wiedz�, i� si� nie obroni�!</p><p>W dzie� p�niej poch�d na Cz�stochow� by� w Wieluniu postanowiony.</p><p>Nie trzymano go nawet w tajemnicy, skutkiem czego z wielu�skiego konwentu o. Jacek Rudnicki, profos, m�g� wyruszy� na czas do Cz�stochowy z wiadomo�ci�. Biedny zakonnik nie przypuszcza� tak�e ani przez chwil�, aby jasnog�rcy mieli si� broni�. Pragn�� ich tylko uprzedzi�, by wiedzieli, czego si� trzyma�, i uzyskali dobre warunki. Jako� wie�� przygn�bi�a umys�y braci zakonnej. W niekt�rych dusze zw�tla�y od razu. Lecz ksi�dz Kordecki pokrzepi� ich, zdr�twia�ych rozgrza� �arem w�asnego serca, dnie cud�w obieca�, sam nawet widok �mierci mi�ym uczyni� i tak zmieni� ich tchnieniem ducha w�asnego, �e mimowiednie pocz�li si� gotowa� na napad, jak zwykli byli gotowa� si� na wielkie uroczysto�ci ko�cielne, zatem z rado�ci� i solennie.</p><p>Jednocze�nie �wieccy naczelnicy za�ogi, pan miecznik sieradzki i pan Piotr Czarniecki, czynili tak�e ostatnie przygotowania. Spalono mianowicie wszystkie kramy, kt�re tuli�y si� naok� mur�w fortecznych, a kt�re mog�y szturmy nieprzyjacio�om u�atwia�; nie oszcz�dzono nawet i budowli bli�szych g�ry, tak �e przez ca�y dzie� pier�cie� p�omieni otacza� twierdz�; lecz gdy z kram�w, belek i tarcic zosta�y tylko popio�y, dzia�a klasztorne mia�y przed sob� puste przestrzenie, nie naje�one �adnymi przeszkodami. Czarne ich paszcze pogl�da�y swobodnie w dal, jakby wygl�daj�c nieprzyjaciela niecierpliwie i pragn�c go jak najpr�dzej swym z�owrogim grzmotem powita�.</p><p>Tymczasem zimna zbli�a�y si� szybkim krokiem. D�� ostry p�nocny wiatr, b�oto zmienia�o si� w grud�, a rankami wody co p�ytsze �cina�y si� w nik�e lodowe skorupki; ksi�dz Kordecki, obchodz�c mury, zaciera� swe zsinia�e r�ce i m�wi�:</p><p>� B�g mrozy w pomoc nam ze�le! Ci�ko b�dzie baterie sypa�, podkopy czyni� i przy tym wy b�dziecie si� do ciep�ych izb luzowa�, a im akwilony zbrzydz� pr�dko obl�enie.</p><p>Lecz w�a�nie dla tego samego powodu Burchard Miller pragn�� sko�czy� pr�dko. Wi�d� on ze sob� dziewi�� tysi�cy wojska, przewa�nie piechoty, i dziewi�tna�cie dzia�. Mia� tak�e dwie chor�gwie jazdy polskiej, ale na ni� rachowa� nie m�g�, raz dlatego, �e jazdy do brania wzg�rzystej twierdzy u�y� nie m�g�, a po wt�re, �e ludzie szli niech�tnie i z g�ry o�wiadczyli, �e �adnego udzia�u w walkach nie wezm�. Szli raczej dlatego, aby w razie zdobycia twierdzy ochroni� j� przed drapie�no�ci� zwyci�zc�w. Tak przynajmniej �o�nierzom m�wili pu�kownicy; szli wreszcie, bo Szwed rozkazywa�, bo wszystkie wojska krajowe w jego by�y obozie i komendy musia�y s�ucha�.</p><p>Z Wielunia do Cz�stochowy droga kr�tka. W dniu 18 listopada mia�o si� rozpocz�� obl�enie. Lecz jenera� szwedzki liczy�, �e nie potrwa nad par� dni i �e drog� uk�ad�w twierdz� zajmie.</p><p>Tymczasem ksi�dz Kordecki przygotowywa� dusze ludzkie. Przyst�powano do nabo�e�stwa, jakby w wielkie i radosne �wi�to, i gdyby nie niepok�j i blado�� niekt�rych twarzy, mo�na by by�o przypuszcza�, �e to weso�e a solenne <emphasis>Alleluja!</emphasis> si� zbli�a. Sam przeor msz� celebrowa�, ozwa�y si� wszystkie dzwony. Po mszy nabo�e�stwo nie ustawa�o jeszcze: wysz�a bowiem wspania�a procesja na mury.</p><p>Ksi�dza Kordeckiego, nios�cego Przenaj�wi�tszy Sakrament, prowadzi� pod r�ce miecznik sieradzki i pan Piotr Czarniecki. Przodem sz�y pachol�ta w kom�ach, nios�ce trybularze na �a�cuszkach, bursztyn i mirr�. Przed i za baldachimem post�powa�y szeregi bia�ej braci zakonnej ze wzniesionymi ku niebu g�owami i oczyma, ludzie r�nych wiek�w, pocz�wszy od starc�w zgrzybia�ych, sko�czywszy na m�odzieniaszkach, kt�rzy zaledwie do nowicjatu weszli. ��te p�omyki �wiec chwia�y si� na wietrze, a oni szli i �piewali zatopieni ca�kiem w Bogu, jakoby niczego wi�cej na tym �wiecie niepami�tni. Za nimi widzia�e� podgolone g�owy szlacheckie, zap�akane oblicza niewiast, ale spokojne pod �zami, wiar� i ufno�ci� natchni�te. Szli i ch�opi w sukmanach, d�ugow�osi, do pierwszych chrze�cijan podobni; ma�e dzieci, dziewcz�ta i ch�opcy, zmieszani w t�umie ��czyli swe anielskie cienkie g�osiki z og�lnym chora�em. I B�g s�ucha� tej pie�ni, tego wylania serc, tego uciekania si� spod ucisk�w ziemskich pod jedyn� ochron� skrzyde� bo�ych. Wiatr ucich�, uspokoi�o si� powietrze, niebo wyb��kitnia�o, a s�o�ce, jesienne rozla�o �agodne, bladoz�ote, lecz ciep�e jeszcze �wiat�o na ziemi�.</p><p>Orszak obszed� raz mury, lecz nie wraca�, nie rozprasza� si� � szed� dalej. Blaski od monstrancji pada�y na twarz przeora, i ta twarz wydawa�a si� od nich jakoby z�ota tak�e i promienista. Ksi�dz Kordecki oczy trzyma� przymkni�te, a na ustach mia� nieziemski prawie u�miech szcz�cia, s�odyczy, upojenia; dusz� by� w niebie, w jasno�ciach, w odwiecznym weselu, w niezm�conym spokoju. Lecz jak gdyby stamt�d odbiera� rozkazy, aby nie zapomnia� o tym ziemskim ko�ciele, o ludziach i o twierdzy, i o tej godzinie, kt�ra mia�a nadej��, chwilami zatrzymywa� si�, otwiera� oczy, wznosi� monstrancj� i b�ogos�awi�.</p><p>Wi�c b�ogos�awi� lud, wojsko, chor�gwie kwitn�ce jak kwiaty, a migotliwe jak t�cza; potem b�ogos�awi� mury i wzg�rze na okolice patrz�ce, potem b�ogos�awi� dzia�a mniejsze i wi�ksze, kule o�owiane, �elazne, naczynia z prochem, dylowania przy armatach, stosy srogich narz�dzi do odparcia szturmu s�u��cych; potem b�ogos�awi� wioskom na daleko�ciach le��cym i b�ogos�awi� p�nocy, po�udniu, wschodowi i zachodowi, jak gdyby chcia� na ca�� okolic�, na ca�� t� ziemi� moc bo�� rozci�gn��.</p><p>Bi�a godzina druga z po�udnia; procesja by�a jeszcze na murach. A wtem na kra�cach, gdzie niebo zdawa�o si� styka� z ziemi� i rozci�ga�y si� mg�y sinawe, w tych mg�ach w�a�nie zamajacza�o co� i pocz�o si� porusza�, wype�za�y jakie� kszta�ty, z pocz�tku m�tne, kt�re zwieraj�c si� stopniowo, stawa�y si� coraz wyra�niejsze. Okrzyk nagle uczyni� si� na ko�cu procesji:</p><p>� Szwedzi! Szwedzi id�!</p><p>Potem zapad�a cisza, jakoby serca i j�zyki zdr�twia�y; dzwony tylko bi�y dalej. Lecz w ciszy zabrzmia� g�os ksi�dza Kordeckiego, dono�ny, cho� spokojny:</p><p>� Bracia, radujmy si�! Godzina zwyci�stw i cud�w si� zbli�a!</p><p>A w chwil� p�niej:</p><p>� Pod Twoj� obron� uciekamy si�, Matko, Pani, Kr�lowo nasza!</p><p>Tymczasem chmura szwedzka zmieni�a si� w niezmiernego w�a, kt�ry przype�za� jeszcze bli�ej. Wida� ju� by�o jego straszliwe dzwona. Skr�ca� si�, rozkr�ca�, czasem zamigota� pod �wiat�o po�yskliw� stalow� �usk�, czasem �ciemnia� i pe�z�, pe�z�, wychyla� si� z oddalenia...</p><p>Wkr�tce oczy patrz�ce z mur�w mog�y ju� szczeg�owie wszystko rozpozna�. Naprz�d sz�a jazda, za ni� czworoboki piechoty; ka�dy pu�k tworzy� d�ugi prostok�t, nad kt�rym wznosi� si� w g�rze mniejszy, utworzony przez dzidy stercz�ce; dalej, hen, za piechot�, wlok�y si� armaty z paszczami odwr�conymi w ty� i schylonymi ku ziemi.</p><p>Leniwe ich cielska, czarne lub ��tawe, po�yskiwa�y z�owrogo w s�o�cu; jeszcze za nimi trz�s�y si� po nier�wnej drodze jaszcze z prochem i niesko�czony szereg woz�w z namiotami i wszelkiego rodzaju wojennym sprz�tem...</p><p>Gro�ny, ale pi�kny to by� widok tego pochodu regularnego wojska, kt�re jakby dla postrachu przedefilowa�o przed oczyma jasnog�rc�w. Nast�pnie od ca�o�ci oderwa�a si� jazda i sz�a k�usem, kolebaj�c si� jak poruszana wiatrem fala. Wnet rozpad�a si� na kilkana�cie wi�kszych i mniejszych cz�ci. Niekt�re oddzia�y przysuwa�y si� ku fortecy; inne w mgnieniu oka rozla�y si� po okolicznych wioskach w po�cigu za �upem; inne na koniec pocz�y obje�d�a� twierdz�, opatrywa� mury, bada� miejscowo��, zajmowa� pobli�sze budowle. Pojedynczy je�d�cy przelatywali ci�gle co ko� wyskoczy od wi�kszych kup ku g��bokim oddzia�om piechoty, daj�c zna� oficerom, gdzie mo�na si� umie�ci�.</p><p>T�tent i r�enie koni, krzyki, nawo�ywania, szmer kilku tysi�cy g�os�w i g�uchy hurkot armat dolatywa�y doskonale do uszu obl�onych, kt�rzy dotychczas stali spokojnie na murach, jakby na widowisku, spogl�daj�c zdziwionymi oczyma na �w wielki ruch i kr�tanin� wojsk nieprzyjacielskich.</p><p>Dosz�y wreszcie pu�ki piechotne i pocz�y b��ka� si� naoko�o twierdzy, szukaj�c miejsc najodpowiedniejszych do umocnienia si� w pozycjach. Tymczasem uderzono na Cz�stoch�wk�, folwark przyleg�y klasztorowi, w kt�rym nie by�o �adnego wojska, jedno ch�opi pozamykani w cha�upach.</p><p>Pu�k Fin�w, kt�ry doszed� by� tam pierwszy, uderzy� z w�ciek�o�ci� na bezbronne ch�opstwo. Wyci�gano ich za w�osy z cha�up i po prostu zarzynano opornych; reszt� ludno�ci wyp�dzono z folwarku; jazda uderzy�a na ni� i rozegna�a j� na cztery wiatry.</p><p>Parlamentarz z wezwaniem Millera do poddania zatr�bi� jeszcze przedtem do wr�t ko�cielnych, ale obro�cy, na widok rzezi i srogo�ci �o�nierskiej w Cz�stoch�wce, odpowiedzieli ogniem dzia�owym.</p><p>Teraz bowiem, gdy ludno�� miejscowa zosta�a wyp�dzona ze wszystkich pobli�szych budowli, a roztasowywali si� w nich Szwedzi, nale�a�o je zniszczy� co pr�dzej, by spoza ich zas�ony nieprzyjaciel nie m�g� szkodzi� klasztorowi. Zadymi�y wi�c mury klasztorne naok�, jak boki okr�tu otoczonego burz� i rozb�jnikami. Ryk dzia� wstrz�sn�� powietrzem, a� mury klasztorne zadr�a�y, a szyby w ko�ciele i zabudowaniach pocz�y d�wi�cze�. Kule ogniste w postaci bia�awych chmurek, opisuj�c z�owrogie �uki, pada�y na schroniska szwedzkie, �ama�y krokwie, dachy, �ciany � i wnet s�upy dymu podnios�y si� z miejsc, w kt�re kule pada�y.</p><p>Po�ar ogarnia� budynki.</p><p>Zaledwie roztasowane, pu�ki szwedzkie umyka�y co duchu z zabudowa�, a niepewne nowych stanowisk, przewala�y si� w r�ne strony. Bez�ad pocz�� si� w nie wkrada�. Usuwano nie ustawione jeszcze dzia�a, by uchroni� je przed pociskami. Miller zdumia�; nie spodziewa� si� takiego przyj�cia ani takich puszkarzy na Jasnej G�rze.</p><p>Tymczasem nadchodzi�a noc, a �e potrzebowa� wprowadzi� �ad w wojska, wi�c wys�a� tr�bacza z pro�b� o zawieszenie broni.</p><p>Ojcowie zgodzili si� �atwo.</p><p>W nocy jednak spalono jeszcze ogromny spichrz z wielkimi zapasami �ywno�ci, w kt�rym sta� pu�k westlandzki.</p><p>Po�ar ogarn�� budynek tak szybko, pociski za� pada�y jeden za drugim tak celnie, �e Westlandczycy nie zdo�ali unie�� muszkiet�w ani naboj�w, kt�re te� wybuch�y w ogniu, roznosz�c daleko naok� p�on�ce g�ownie.</p><p>Szwedzi nie spali w nocy; czynili przygotowania, sypali baterie pod armaty, nape�niali kosze ziemi�, urz�dzali ob�z. �o�nierz, lubo przez tyle lat wojny i w tylu bitwach zaprawiony, a z natury dzielny i wytrwa�y, nie czeka� rado�nie dnia nast�pnego. Pierwszy dzie� przyni�s� kl�sk�.</p><p>Armaty klasztorne wyrz�dzi�y tak znaczne szkody w ludziach, �e najstarsi wojownicy w g�ow� zachodzili, przypisuj�c je nieostro�nemu obej�ciu fortecy i zbytniemu zbli�eniu si� do mur�w.</p><p>Lecz owo jutro, cho�by przynios�o zwyci�stwo, nie obiecywa�o s�awy, bo czym�e by�o wzi�cie nieznacznej twierdzy i klasztoru dla zdobywc�w tylu miast znamienitych i stokro� lepiej warownych? Tylko ��dza bogatego �upu podtrzymywa�a ochot�, ale natomiast owa trwoga duszna, z kt�r� polskie sprzymierzone chor�gwie podst�powa�y pod przes�awn� Jasn� G�r�, udzieli�a si� jako� i Szwedom. Tylko �e jedni dr�eli przed my�l� �wi�tokradztwa, drudzy za� obawiali si� czego� nieokre�lonego, z czego sami nie zdawali sobie sprawy, a co nazywali og�lnym mianem czar�w. Wierzy� w nie sam Burchard Miller, jak�e� nie mieli wierzy� �o�dacy?</p><p>Zauwa�ono zaraz, �e gdy Miller zbli�a� si� do ko�cio�a �wi�tej Barbary, ko� pod nim stan�� nagle, poda� si� w ty�, rozwar� chrapy, stuli� uszy i parskaj�c trwo�nie, nie chcia� naprz�d post�pi�. Stary jenera� nie pokaza� po sobie trwogi, jednak nast�pnego dnia wyznaczy� to stanowisko ksi�ciu Heskiemu, sam za� odci�gn�� z wi�kszymi dzia�ami w stron� p�nocn� klasztoru, ku wsi Cz�stochowie. Tam przez noc sypa� sza�ce, by z nich nazajutrz uderzy�.</p><p>Ledwie tedy rozb�ys�o na niebie, rozpocz�a si� walka artylerii; lecz tym razem pierwsze zagra�y dzia�a szwedzkie. Nieprzyjaciel nie my�la� zrazu uczyni� w murach wy�omu, by przeze� do szturmu si� rzuci�; chcia� tylko przerazi�, zasypa� kulami ko�ci� i klasztor, wznieci� po�ary, podruzgota� dzia�a, pobi� ludzi, rozszerzy� trwog�.</p><p>Na mury klasztorne wysz�a zn�w procesja, bo nic tak nie ukrzepia�o walcz�cych, jak widok Przenaj�wi�tszego Sakramentu i spokojnie z nim id�cych zakonnik�w. Dzia�a klasztorne odpowiada�y grzmotem na grzmot, b�yskawic� na b�yskawic�, ile mog�y, ile ludziom si� i tchu w piersi starczy�o. Ziemia te� zdawa�a si� trz��� w posadach. Morze dymu rozci�gn�o si� nad klasztorem i ko�cio�em.</p><p>Co za chwile, co za widoki dla ludzi (a wielu takich by�o w twierdzy), kt�rzy nigdy w �yciu nie patrzyli w krwawe oblicze wojny!</p><p>�w huk nieustaj�cy, b�yskawice, dymy, wycia kul rozdzieraj�cych powietrze, straszliwy chychot granat�w, szcz�kanie pocisk�w o bruki, g�uche uderzenia o �ciany, d�wi�k rozbijanych szyb, wybuchy p�kaj�cych kul ognistych, �wist ich skorup, chrobot i trzaskanie dylowa�, chaos, zniszczenie, piek�o!...</p><p>W czasie tego ani chwili spoczynku, ani oddechu dla wp� zduszonych dymem piersi, coraz nowe stada kul, a w�r�d zamieszania g�osy przera�aj�ce w r�nych stronach twierdzy, ko�cio�a i klasztoru:</p><p>� Pali si�! Wody! Wody!</p><p>� Na dachy z bosakami!... P�acht wi�cej!</p><p>Na murach za� okrzyki rozgrzanych walk� �o�nierzy:</p><p>� Wy�ej dzia�o!... wy�ej!... pomi�dzy budynki... Ognia!...</p><p>Oko�o po�udnia dzie�o �mierci wzmog�o si� jeszcze. Zdawa� si� mog�o, �e gdy dymy opadn�, oczy szwedzkie ujrz� tylko stos kul i granat�w na miejscu klasztoru. Kurzawa wapienna ze �cian obitych kulami wzbija�a si� i mieszaj�c si� z dymami, przes�ania�a �wiat. Wyszli ksi�a z relikwiami egzorcyzmowa� owe tumany, aby nie przeszkadza�y obronie.</p><p>Huk dzia� sta� si� przerywany, ale tak g�sty jak oddech zdyszanego smoka.</p><p>Nagle na wie�y, �wie�o odbudowanej po zesz�orocznym po�arze, ozwa�y si� tr�by wspania�� harmoni� pobo�nej pie�ni. P�yn�a z g�ry ta pie�� i s�ycha� j� by�o naok�, s�ycha� wsz�dy, a� na bateriach szwedzkich. Do d�wi�ku tr�b do��czy�y si� wkr�tce g�osy ludzkie i w�r�d ryku, �wistu, okrzyk�w, �oskotu, grzechotania muszkiet�w rozlega�y si� s�owa:</p><p><emphasis>Bogarodzica, Dziewica,</emphasis></p><p><emphasis>Bogiem s�awiona Maryja!..</emphasis></p><p>Tu wybuch�o kilkana�cie granat�w; trzask dach�wek i krokwi, a potem krzyk: �Wody!�, targn�� s�uchem i... zn�w pie�� p�yn�a dalej spokojnie:</p><p><emphasis>U Twego Syna, hospodyna,</emphasis></p><p><emphasis>Spu�ci nam, zi�ci nam</emphasis></p><p><emphasis>Chlebny czas, zbo�ny czas.</emphasis></p><p>Kmicic, stoj�c na murach przy dziale naprzeciw wsi Cz�stochowy, w kt�rej by�y stanowiska Millera i sk�d najwi�kszy szed� ogie�, odtr�ci� mniej wprawnego puszkarza i sam pracowa� zacz��. A pracowa� tak dobrze, �e wkr�tce, chocia� to by� listopad i dzie� ch�odny, zrzuci� to�ub lisi, zrzuci� �upan i w samych tylko szarawarach i koszuli pozosta�.</p><p>Ludziom nie obeznanym z wojn� ros�o serce na widok tego �o�nierza z krwi i ko�ci, dla kt�rego to wszystko, co si� dzia�o, �w ryk armat, stada kul, zniszczenie, �mier� � zdawa�y si� by� tak zwyczajnym �ywio�em jak ogie� dla salamandry.</p><p>Brew mia� namarszczon�, ogie� w oczach, rumie�ce na policzkach i jak�� dzik� rado�� w twarzy. Co chwila pochyla� si� na dzia�o, ca�y zaj�ty mierzeniem, ca�y oddany walce, na nic niepami�tny; celowa�, zni�a�, podnosi�, wreszcie krzycza�: �Ognia!� � a gdy Soroka przyk�ada� lont, on bieg� na zr�b, patrzy� i od czasu do czasu wykrzykiwa�:</p><p>� Pokotem! pokotem!</p><p>Orle jego oczy przenika�y przez dymy, kurzaw�; skoro mi�dzy budynkami ujrza� gdzie zbit� mas� kapeluszy lub he�m�w, wnet druzgota� je i rozprasza� celnym pociskiem jakby piorunem.</p><p>Chwilami wybucha� �miechem, gdy wi�ksze ni� zwykle sprawi� zniszczenie. Kule przelatywa�y nad nim i obok � on nie spojrza� na �adn�; nagle, po strzale, poskoczy� na zr�b, wpi� oczy w dal i zakrzykn��:</p><p>� Dzia�o rozbite!... Tam teraz jeno trzy sztuki graj�!...</p><p>Do po�udnia ani odetchn��. Pot zlewa� mu czo�o, koszula dymi�a; twarz mia� uczernion� sadz�, a oczy �wiec�ce.</p><p>Sam pan Piotr Czarniecki podziwia� celno�� jego strza��w i kilkakrotnie w przerwach rzek� mu:</p><p>� Wa�ci wojna nie nowina! To i wida� zaraz! Gdzie� si� tak wyuczy�?</p><p>O godzinie trzeciej na baterii szwedzkiej zamilk�o drugie dzia�o, rozbite celnym Kmicicowym strza�em. Reszt� pozosta�ych �ci�gni�to w jaki� czas p�niej z sza�c�w. Widocznie Szwedzi uznali t� pozycj� za niemo�liw� do utrzymania.</p><p>Kmicic odetchn�� g��boko.</p><p>� Spocznij! � rzek� mu Czarniecki.</p><p>� Dobrze! je�� mi si� chce � odpowiedzia� rycerz. � Soroka! daj, co masz pod r�k�!</p><p>Stary wachmistrz uwin�� si� wpr�dce. Przyni�s� gorza�ki w blaszance i ryby w�dzonej. Pan Kmicic je�� pocz�� chciwie, podnosz�c od czasu do czasu oczy i patrz�c na przelatuj�ce nie opodal granaty tak, jakby patrzy� na wrony.</p><p>A jednak lecia�o ich dosy�, nie od Cz�stochowy, ale w�a�nie z przeciwnej strony; mianowicie te wszystkie, kt�re przenosi�y klasztor i ko�ci�.</p><p>� Lichych maj� puszkarz�w, za wysoko podnosz� dzia�a � rzek� pan Andrzej, nie ustaj�c je�� � patrzcie, wszystko przenosi i idzie na nas!</p><p>S�ucha� tych s��w m�ody mniszeczek, siedmnastoletnie pachol�, kt�re ledwie do nowicjatu wst�pi�o. Podawa� on ci�gle poprzednio kule do nabijania i nie ust�powa�, chocia� ka�da �y�ka trz�s�a si� w nim ze strachu, bo pierwszy raz wojn� ogl�da�. Kmicic imponowa� mu w niewypowiedziany spos�b swym spokojem; i teraz us�yszawszy jego s�owa, przygarn�� si� mimowolnym ruchem ku niemu, jakby chc�c szuka� opieki i schronienia pod skrzyd�ami tej pot�gi.</p><p>� Zali mog� nas dosi�gn�� z tamtej strony? � zapyta�.</p><p>� Czemu nie? � odpowiedzia� pan Andrzej. � A co, mi�y braciszku, tak�e si� to boisz?</p><p>� Panie! � odpowiedzia�o dr��ce pachol� � wyobra�a�em sobie wojn� straszn�, alem nie my�la�, �eby by�a tak straszna!</p><p>� Nie ka�da kula zabija, inaczej by ju� ludzi nie by�o na �wiecie, bo matki by nie nastarczy�y rodzi�.</p><p>� Najwi�cej, panie, strach mi owych kul ognistych, owych granat�w. Czemu to one rozp�kaj� si� z takim hukiem?... Matko Bo�a, ratuj!... i tak okrutnie ludzi rani�?...</p><p>� Jak ci wyt�umacz�, zyskasz na eksperiencji, ojczyku. Ow� kula to jest �elazna, a wewn�trz dr��ona, prochami na�adowana. W jednym miejscu ma za� dziur� do�� ma��, w kt�rej tuleja z papieru albo czasem z drewna siedzi.</p><p>� Jezu Nazare�ski! tuleja siedzi?</p><p>� Tak jest! Za� w tulei k�ak wysiarkowany, kt�ry si� przy wystrzale zapala. Ow� kula powinna upa�� tulej� na ziemi�, by j� sobie wbi� do �rodka, wonczas ogie� dochodzi do proch�w i kul� rozrywa. Wiele wszelako kul pada nie na tulej�, ale i to nic nie szkodzi, bo przecie jak ogie� dojdzie, to wybuch nast�pi...</p><p>Nagle Kmicic wyci�gn�� r�k� i pocz�� m�wi� szybko:</p><p>� Patrz! patrz! oto! ot masz eksperyment!</p><p>� Jezus! Maria! J�zef! � krzykn�� braciszek na widok nadlatuj�cego granatu.</p><p>Granat tymczasem spad� na majdan i warcz�c, wichrz�c, zacz�� podskakiwa� po bruku, wlok�c za sob� dymek b��kitny, przewr�ci� si� raz i drugi, przytoczy� a� pod mur, na kt�rym siedzieli, wpad� w kup� mokrego piasku usypan� wysoko a� do blank�w i trac�c zupe�nie si��, pozosta� bez ruchu.</p><p>Pad� na szcz�cie tulej� do g�ry, lecz k�ak nie zgas�, bo dym podni�s� si� natychmiast.</p><p>� Na ziemi�!... na twarze!... � pocz�y wrzeszcze� przera�one g�osy. � Na ziemi�! na ziemi�!</p><p>Lecz Kmicic w tej samej chwili zsun�� si� po kupie piasku, b�yskawicznym ruchem d�oni chwyci� za tulej�, szarpn��, wyrwa� i wznosz�c r�k� z pal�cym si� k�akiem, pocz�� wo�a�:</p><p>� Wstawajcie! Jakoby kto psu z�by wybra�! Ju� on teraz i muchy nie zabije!</p><p>To rzek�szy, kopn�� le��cy czerep. Obecni zdr�twieli, widz�c ten nadludzkiej odwagi uczynek, i przez czas jaki� nikt s�owa nie �mia� przem�wi�; na koniec Czarniecki zakrzykn��:</p><p>� Szalony cz�ecze! To� gdyby p�k�o, na proch by ci� zmieni�o!</p><p>A pan Andrzej roz�mia� si� tak szczerze, �e a� b�ysn�� z�bami jak wilk:</p><p>� Albo to nam proch�w nie trzeba? Nabiliby�cie mn� armat� i jeszcze bym po �mierci napsu� Szwed�w!</p><p>� Niech�e ci� kul� bij�! Gdzie u ciebie boja�� mieszka?</p><p>M�ody mniszek z�o�y� r�ce i pogl�da� z niemym uwielbieniem na Kmicica. Lecz widzia� jego czyn i ksi�dz Kordecki, kt�ry w�a�nie zbli�a� si� w t� stron�. Ten nadszed�, wzi�� pana Andrzeja obu r�koma za g�ow�, nast�pnie po�o�y� na niej znak krzy�a.</p><p>� Tacy jak ty nie poddadz� Jasnej G�ry! � rzek� � ale� zakazuj� �ywot potrzebny nara�a�. Ju� strza�y cichn� i nieprzyjaciel schodzi z pola; we��e t� kul�, wysyp z niej proch i ponie� j� Naj�wi�tszej Pannie do kaplicy. Milszy jej b�dzie ten podarek ni�li te per�y i jasne kamuszki, kt�re� jej podarowa�!</p><p>� Ojcze! � odrzek� rozrzewniony Kmicic � Co tam wielkiego!... Ja bym dla Naj�wi�tszej Panny... Ot! s��w w g�bie nie staje!... Ja bym na m�ki, na �mier�. Ja bym nie wiem co by� got�w uczyni�, byle jej s�u�y�...</p><p>I �zy b�ys�y w oczach pana Andrzeja, a ksi�dz Kordecki rzek�:</p><p>� Chod��e do niej i z tymi �zami, p�ki nie obeschn�. �aska jej sp�ynie na ciebie, uspokoi ci�, pocieszy, s�aw� i czci� przyozdobi!</p><p>To rzek�szy, wzi�� go pod rami� i poprowadzi� do ko�cio�a, pan Czarniecki za� spogl�da� za nimi czas jaki�, wreszcie rzek�:</p><p>� Si�a widzia�em w �yciu odwa�nych kawaler�w, kt�rzy za nic sobie <emphasis>pericula</emphasis> wa�yli, ale ten Litwin to chyba d...</p><p>Tu uderzy� si� w g�b� d�oni� pan Piotr, aby spro�nego imienia w �wi�tym miejscu nie wym�wi�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Walka na armaty nie przeszkadza�a wcale uk�adom. Postanowili korzysta� z nich ojcowie za ka�dym razem, chc�c �udzi� nieprzyjaciela i zw��czy�, aby przez ten czas doczeka� si� jakiejkolwiek pomocy albo przynajmniej zimy surowej; Miller za� nie przestawa� wierzy�, �e zakonnicy pragn� tylko najlepsze warunki wytargowa�.</p><p>Wieczorem wi�c, po owej strzelaninie, wys�a� zn�w pu�kownika Kuklinowskiego z wezwaniem do poddania si�. Temu Kuklinowskiemu pokaza� przeor salw�-gwardi� kr�lewsk�, kt�r� od razu zamkn�� mu usta. Lecz Miller mia� p�niejszy rozkaz kr�lewski zaj�cia Boles�awia, Wielunia, Krzepic i Cz�stochowy.</p><p>� Zanie� im waszmo�� ten rozkaz � rzek� do Kuklinowskiego � bo tak my�l�, �e po okazaniu go zbraknie im materii do wykr�t�w.</p><p>Lecz si� myli�.</p><p>Ksi�dz Kordecki o�wiadczy�, i� je�li rozkaz obejmuje Cz�stochow�, niech�e j� sobie jenera� szcz�liwie zajmuje, przy czym mo�e by� pewny, �e ze strony klasztoru nie dozna �adnej przeszkody, ale Cz�stochowa nie jest Jasn� G�r�, ta za� ostatnia nie jest w rozkazie wymieniona.</p><p>Us�yszawszy t� odpowied�, Miller pozna�, �e z bieglejszymi od siebie dyplomatami ma do czynienia; jemu to w�a�nie zabrak�o racji � pozostawa�y tylko armaty.</p><p>Jednak�e przez noc trwa�o zawieszenie broni. Szwedzi pracowali usilnie nad wzniesieniem pot�niejszych sza�c�w, jasnog�rcy opatrywali szkody wczorajsze i ze zdumieniem przekonali si�, �e ich nie by�o. Gdzieniegdzie po�amane dachy i krokwie, gdzieniegdzie p�aty tynku opad�ego z mur�w � oto wszystko. Z ludzi nikt nie poleg�, nikt nie zosta� nawet skaleczony. Ksi�dz Kordecki, obchodz�c mury, m�wi� z u�miechem do �o�nierzy:</p><p>� Patrzcie jeno, nie tak straszny �w nieprzyjaciel i jego bombardy, jak m�wiono. Po odpu�cie nieraz wi�ksze szkody si� trafiaj�. Opieka boska nas strze�e, r�ka bo�a nas piastuje, ale wytrwajmy tylko, to jeszcze wi�ksze cuda zobaczymy!</p><p>Nadesz�a niedziela, �wi�to Ofiarowania Naj�wi�tszej Panny. W nabo�e�stwie nie by�o przeszkody, bo Miller oczekiwa� na ostateczn� odpowied�, kt�r� zakonnicy obiecali przes�a� po po�udniu.</p><p>Tymczasem, pomni na s�owa Pisma: jako dla przestraszenia Filistyn�w Izrael obnosi� ark� bo�� ko�o obozu, chodzili zn�w procesjonalnie z monstrancj�.</p><p>List wys�ano o godzinie drugiej, ale nie z poddaniem si�, tylko z powt�rzeniem odpowiedzi danej Kuklinowskiemu, i� ko�ci� i klasztor zowi� si� Jasn� G�r�, miasto za� Cz�stochowa wcale do klasztoru nie nale�y.</p><p>�Dlatego to b�agamy usilnie Jego Dostojno�� � pisa� ksi�dz Kordecki � aby� zechcia� zostawi� w pokoju Zgromadzenie nasze i ko�ci� Bogu i Naj�wi�tszej Bogarodzicy po�wi�cony, i�by w nim cze�� Boga na przysz�o�� pozosta�a, gdzie by zarazem Majestat Boski b�agano o zdrowie i powodzenie Najja�niejszego Kr�la. Tymczasem my, niegodni, zanosz�c nasze pro�by, polecamy si� najusilniej �askawym wzgl�dom Waszej Dostojno�ci, pok�adaj�c ufno�� w jego dobroci, po kt�rej i na przysz�o�� wiele sobie obiecujemy...�</p><p>Byli przy czytaniu tego listu obecni: Wrzeszczowicz, Sadowski, Horn, gubernator krzepicki, de Fossis, znakomity in�ynier, na koniec ksi��� Heski, cz�owiek m�ody, wynios�y bardzo, kt�ry, lubo podkomendny Millera, ch�tnie mu sw� wy�szo�� okazywa�. Ten wi�c u�miechn�� si� z�o�liwie i powt�rzy� z przyciskiem zako�czenie listu:</p><p>� Po dobroci waszej wiele sobie obiecuj�; to przym�wka o kwest�, panie jenerale. Zadam wam jedno pytanie, mo�ci panowie: czy mnichy lepiej si� prosz�, czy lepiej strzelaj�?</p><p>� Prawda! � rzek� Horn. � Przez te pierwsze dni stracili�my tylu ludzi, �e i dobra bitwa wi�cej nie we�mie!</p><p>� Co do mnie � m�wi� dalej ksi��� Heski � pieni�dzy nie potrzebuj�, s�awy nie zyskam, a nogi w tych cha�upach odmro��. Co za szkoda, �e�my do Prus nie poszli; kraj bogaty, weso�y, jedno miasto lepsze od drugiego.</p><p>Miller, kt�ry czyni� pr�dko, ale my�la� powoli, dopiero w tej chwili wyrozumia� sens listu, poczerwienia� wi�c i rzek�:</p><p>� Mnisi drwi� z nas, mo�ci panowie!</p><p>� Intencji nie by�o, ale na jedno to wychodzi! � odrzek� Horn.</p><p>� Wi�c do sza�c�w! Ma�o by�o wczoraj ognia i kul!</p><p>Rozkazy dane przelecia�y szybko z jednego ko�ca linii szwedzkich w drugi. Sza�ce pokry�y si� sinawymi chmurami, klasztor odpowiedzia� wnet z ca�� energi�. Tym razem jednak dzia�a szwedzkie, lepiej ustawione, wi�ksz� pocz�y czyni� szkod�. Sypa�y si� bomby �adowne prochem, ci�gn�ce za sob� warkocz p�omienia. Rzucano tak�e rozpalone pochodnie i k��by konopi przesi�kni�tych �ywic�.</p><p>Jak czasem stada w�drownych �urawi, znu�one d�ugim lotem, obsiadaj� wzg�rza wynios�e, tak roje tych ognistych pos�annik�w pada�y na szczyty ko�cio�a i na drewniane dachy zabudowa�. Kto nie bra� udzia�u w walce, kto nie by� przy armatach, ten siedzia� na dachach. Jedni czerpali wod� w studniach, drudzy ci�gn�li sznurami wiadra, trzeci t�umili po�ar mokrymi p�achtami. Niekt�re kule, �upi�c belki i krokwie, wpada�y na strychy, i wnet dym a wo� spalenizny nape�nia�a wn�trze budynk�w. Lecz i na strychach czyhali obro�cy z beczkami wody. Najci�sze bomby przebija�y nawet i pu�apy. Mimo nadludzkich wysile�, mimo czujno�ci zdawa�o si�, �e po�oga pr�dzej czy p�niej musi ogarn�� klasztor. Pochodnie i k��by konopne, spychane dr�gami z dach�w, utworzy�y pod �cianami stosy gorej�ce. Okna p�ka�y od �aru, a niewiasty i dzieci zamkni�te w izbach dusi�y si� dymem i gor�cem.</p><p>Ledwie pogaszono jedne pociski, ledwie wody sp�yn�y po zr�bach, lecia�y nowe stada rozpalonych kul, p�on�cych szmat, skier, �ywego ognia. Ca�y klasztor by� nim obj�ty, rzek�by�: niebo otworzy�o si� nad nim i ulewa piorun�w na� spada; jednak gorza�, a nie pali� si�, p�on�� i nie zapada� w rumowisko; co wi�cej, w�r�d tego morza p�omieni �piewa� pocz�� jak ongi m�odzie�cy w piecu ognistym.</p><p>Albowiem tak samo jak dnia wczorajszego ozwa�a si� pie�� z wie�y z towarzyszeniem tr�b. Ludziom stoj�cym na murach i pracuj�cym przy dzia�ach, kt�rzy w ka�dej chwili mogli s�dzi�, �e tam ju� wszystko p�onie i w gruzy si� wali za ich plecami, pie�� ta by�a jakby balsam koj�cy, zwiastowa�a im bowiem ci�gle i ustawicznie, �e stoi klasztor, stoi ko�ci�, �e p�omie� dot�d nie zwyci�y� wysile� ludzkich. Odt�d te� wesz�o w zwyczaj podobn� harmoni� os�adza� sobie niedol� obl�enia i straszliwy krzyk sro��cego si� �o�nierstwa oddala� od uszu niewie�cich.</p><p>Lecz i w obozie szwedzkim czyni�a owa pie�� i kapela niema�e wra�enie. �o�nierze na sza�cach s�uchali jej naprz�d z podziwem, potem z zabobonnym strachem.</p><p>� Jak to? � m�wili mi�dzy sob� � rzucili�my na �w kurnik tyle �elaza i ognia, �e niejedna pot�na twierdza z popio�em i dymem ju� by ulecia�a, a oni sobie wygrywaj� rado�nie... Co to jest?...</p><p>� Czary! � odpowiadali inni.</p><p>� Kule si� tamtych �cian nie imaj�. Z dach�w granaty staczaj� si�, jakoby� bochenkami rzuca�. Czary! czary! � powtarzali. � Nic nas tu dobrego nie spotka!</p><p>Starszyzna nawet gotowa by�a przypisa� tym d�wi�kom tajemnicze jakie� znaczenie. Lecz niekt�rzy t�umaczyli to inaczej, i Sadowski rzek� g�o�no umy�lnie, aby go Miller m�g� s�ysze�:</p><p>� Musi si� im dobrze dzia�, skoro si� wesel�, czyli �e dot�d na pr�no tylko napsuli�my tyle proch�w.</p><p>� Kt�rych nie mamy wiele � rzek� ksi��� Heski.</p><p>� Ale za to mamy wodza Poliocertesa � odrzek� Sadowski takim tonem, �e nie mo�na by�o wyrozumie�, czy drwi, czy chce Millerowi pochlebi�.</p><p>Lecz ten wzi�� to widocznie przeciw sobie, bo w�sa przygryz�.</p><p>� Zobaczymy, czy za godzin� b�d� jeszcze grali! � rzek�, zwracaj�c si� do swego sztabu.</p><p>I rozkaza� podwoi� ogie�.</p><p>Lecz rozkazy jego spe�niono zbyt gorliwie. W po�piechu za wysoko podnoszono dzia�a, skutkiem czego kule pocz�y przenosi�. Niekt�re dolatywa�y, szybuj�c nad ko�cio�em i klasztorem, a� do przeciwleg�ych sza�c�w szwedzkich; tam druzgota�y dylowania, rozrzuca�y kosze, zabija�y ludzi.</p><p>Godzina jedna up�yn�a, potem druga. Z wie�y ko�cielnej rozlega�a si� ci�gle uroczysta muzyka.</p><p>Miller sta� z perspektyw� w Cz�stochowie. Patrzy� d�ugo.</p><p>Obecni zauwa�yli, �e r�ka, kt�r� trzyma� perspektyw� przy oczach, dr�a�a mu coraz silniej; na koniec zwr�ci� si� do obecnych i zakrzykn��:</p><p>� Strza�y nie szkodz� wcale ko�cio�owi!</p><p>Tu gniew niepohamowany, szalony ogarn�� starego wojownika. Cisn�� lunet� o ziemi�, a� rozbryz�a si� w sztuki.</p><p>� W�ciekn� si� od tej muzyki! � wrzasn��.</p><p>W tej chwili in�ynier de Fossis przygalopowa� do niego.</p><p>� Panie jenerale � rzek� � podkopu nie mo�na robi�. Pod warstw� ziemi ska�a le�y. Tutaj trzeba by g�rnik�w.</p><p>Miller zakl��; lecz jeszcze nie doko�czy� przekle�stwa, gdy znowu oficer z cz�stochowskiego sza�ca przybieg� p�dem i salutuj�c po �o�niersku, ozwa� si�:</p><p>� Najwi�ksze dzia�o nam rozbito! Czy zaci�gn�� drugie ze Lgoty?</p><p>Ogie� istotnie os�ab� nieco � muzyka rozlega�a si� coraz uroczy�ciej.</p><p>Miller odjecha� do swojej kwatery, nie rzek�szy ani s�owa. Lecz nie wyda� rozkaz�w wstrzymuj�cych walk�. Postanowi� zm�czy� obl�onych. Wszak tam w twierdzy zaledwie dwustu ludzi by�o za�ogi, on za� mia� ci�gle �wie�ych �o�nierzy do zmiany.</p><p>Nadesz�a noc, dzia�a grzmia�y bez ustanku! Lecz klasztorne odpowiada�y �ywo, �ywiej nawet ni� w dzie�, bo ognie szwedzkie wskazywa�y im cel gotowy. Nieraz bywa�o, �e ledwie �o�nierze obsiedli ognisko i wisz�cy w nim kocie�, gdy naraz nadlatywa�a z ciemno�ci faskula klasztorna jakby duch �mierci. Ognisko rozbryzgiwa�o si� w drzazgi i skry, �o�nierze rozbiegali si� z wrzaskiem nieludzkim i albo szukali przy innych towarzyszach schronienia, albo b��kali si� w�r�d nocy, zzi�bli, g�odni, przera�eni.</p><p>Ko�o p�nocy ogie� klasztorny wzmocni� si� tak dalece, �e w promieniu strza�u ani podobna by�o rozpali� drewek. Zdawa�o si�, �e obl�nicy m�wi� mow� dzia� nast�pne s�owa: �Chcecie nas zm�czy�... pr�bujcie, sami wyzywamy!�</p><p>Wybi�a godzina pierwsza i druga. Pocz�� m�y� drobny deszcz w postaci mg�y zimnej a przenikliwej, kt�ra zbija�a si� miejscami jakoby w s�upy, kolumny a mosty, czerwieni�ce si� od ognia.</p><p>Przez owe fantastyczne s�upy i arkady wida� by�o chwilami gro�ne zarysy klasztoru, kt�ry si� zmienia� w oczach; raz zdawa� si� wy�szym ni� zwykle, to zn�w jakoby zapada� w otch�a�. Od sza�c�w a� do jego mur�w wyci�ga�y si� jakie� z�owrogie sklepienia i korytarze utworzone z mg�y i ciemno�ci, a tymi korytarzami nadlatywa�y kule �mier� nios�ce. Chwilami ca�e powietrze nad klasztorem stawa�o si� jasne, jakby je o�wieci�a b�yskawica. W�wczas mury, wynios�e �ciany i wie�e zarysowywa�y si� jaskrawo, potem zn�w gas�y.</p><p>�o�nierze pocz�li patrze� przed siebie z trwog� ponur� i zabobonn�. Raz wraz te� tr�ca� jeden drugiego i szepta�:</p><p>� Widzia�e�? Ten klasztor zjawia si� i znika na przemian... To nieludzka moc!</p><p>� Widzia�em lepiej � m�wi� drugi. � Celowali�my tym w�a�nie dzia�em, co p�k�o, gdy nagle ca�a forteca pocz�a skaka� i dryga�, jakoby j� kto na linie do g�ry podnosi� i zni�a�. Celuj tu do takiej fortecy, trafiaj!</p><p>To rzek�szy, �o�nierz rzuci� szczotk� dzia�ow� i po chwili doda�:</p><p>� Nic tu nie wystoimy!... Nie pow�chamy ich pieni�dzy... Brr! zimno! Macie tam ma�nic� ze smo��, zapalcie, cho� r�ce ogrzejem!</p><p>Jeden z �o�nierzy pocz�� rozpala� smo�� z pomoc� siarkowanych nici. Rozpali� naprz�d kwacz, potem zacz�� go z wolna zanurza�.</p><p>� Zga�cie �wiat�o! � zabrzmia� g�os oficera.</p><p>Lecz niemal jednocze�nie rozleg� si� szum faskuli, potem krzyk kr�tki, urywany i �wiat�o zgas�o.</p><p>Noc ci�kie przynios�a straty Szwedom. Nagin�o mn�stwo ludzi przy ogniach; w niekt�rych miejscach rozegnano ich tak, �e niekt�re pu�ki, raz wpad�szy w zamieszanie, nie mog�y do samego rana przyj�� do sprawy. Obl�eni, jakby chc�c okaza�, �e snu nie potrzebuj�, strzelali coraz g�ciej.</p><p>Brzask o�wieci� na murach twarze zm�czone, blade, bezsenne, ale o�ywione gor�czk�. Ksi�dz Kordecki w nocy le�a� krzy�em w ko�ciele; skoro �wit, pojawi� si� na murach i b�ogi g�os jego rozlega� si� przy dzia�ach, na kortynach, ko�o bram:</p><p>� B�g dzie� czyni, dzieci... Niech b�dzie �wiat�o jego b�ogos�awione! Nie ma szk�d ni w ko�ciele, ni w zabudowaniach... Ogie� ugaszony, �ycia nikt nie straci�. Panie Mosi�ski! kula ognista wpad�a pod kolebk� waszmo�cinego dzieci�tka i zgas�a, szkody mu nijakiej nie uczyniwszy. Podzi�kuj Naj�wi�tszej Pannie i ods�u� jej!</p><p>� Niech b�dzie Jej imi� wys�awione! � odrzek� Mosi�ski � S�u��, jak mog�!</p><p>Przeor poszed� dalej.</p><p>�wita�o ju� zupe�nie, gdy stan�� przy Czarnieckim i Kmicicu. Kmicica nie spostrzeg�, bo przelaz� na drug� stron� obejrze� dylowania, kt�re kula szwedzka nieco uszkodzi�a. Ksi�dz zaraz spyta�:</p><p>� A gdzie to Babinicz? Zali nie �pi?</p><p>� Ja za� mia�bym spa� w tak� noc! � odpowiedzia� pan Andrzej, gramol�c si� na mur. � To� bym sumienia nie mia�! Lepiej czuwa� na ordynansie Naj�wi�tszej Panny.</p><p>� Lepiej, lepiej, s�u�ko wierny! � odrzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>Lecz pan Andrzej zobaczy� w tej chwili po�yskuj�ce z dala md�e �wiate�ko szwedzkie i zaraz zakrzykn��:</p><p>� Ogie� tam, ogie�! Rychtuj! wy�ej! w nich, psubrat�w!</p><p>U�miechn�� si� ksi�dz Kordecki jak archanio�, widz�c tak� gorliwo��, i wr�ci� do klasztoru, by spracowanym polewki piwnej, smakowicie kostkami sera kraszonej, podes�a�.</p><p>Jako� w p� godziny potem pojawi�y si� niewiasty, ksi�a i dziadkowie ko�cielni, nios�c dymi�ce garnki i dzbany.</p><p>Chwycili je skwapliwie �o�nierze i wkr�tce wzd�u� ca�ych mur�w rozleg�o si� �akome siorbanie. Chwalili te� sobie �w napitek m�wi�c:</p><p>� Nie dzieje si� nam krzywda w s�u�bie u Naj�wi�tszej Panny! Wikt zacny!</p><p>� Gorzej Szwedom! � m�wili inni � �le im by�o warzy� straw� tej nocy, gorzej b�dzie przysz�ej.</p><p>� Maj� dosy�, psiawiary! Pewnie we dnie dadz� sobie i nam odpocznienie. Ju� im teraz i armaci�ta musia�y od ci�g�ego kichania pochrypn��.</p><p>Lecz �o�nierze mylili si�, bo dzie� nie mia� przynie�� spoczynku.</p><p>Gdy rankiem oficerowie, przychodz�cy z raportami, donie�li Millerowi, �e skutek nocnej strzelaniny jest �aden, �e owszem, im samym przyni�s� znaczne szkody w ludziach, jenera� zaci�� si� i kaza� dalej ogie� prowadzi�.</p><p>� Przecie si� wreszcie znu��! � rzek� do ksi�cia Heskiego.</p><p>� W prochach ekspens niezmierny � odrzek� �w oficer.</p><p>� Przecie i oni ekspensuj�?</p><p>� Oni musz� mie� nieprzebrane zapasy saletry i siarki, a w�gla sami im dostarczymy, je�li uda nam si� cho� jedn� bud� zapali�. W nocy podje�d�a�em pod mury i mimo huku s�ysza�em wyra�nie m�yn, nie mo�e to by� inny m�yn jak prochowy.</p><p>� Ka�� do zachodu s�o�ca strzela� tak mocno jak wczoraj. Na noc odpoczniem. Zobaczym, czyli poselstwa nie wy�l�.</p><p>� Wasza dostojno�� wiesz, �e wys�ali do Wittenberga?</p><p>� Wiem, wy�l� i ja po najwi�ksze kolubryny. Je�li ich nie mo�na b�dzie nastraszy� albo po�aru wznieci� od �rodka, trzeba b�dzie wy�om uczyni�.</p><p>� Spodziewasz si� wi�c wasza dostojno��, �e feldmarsza�ek pochwali obl�enie?</p><p>� Feldmarsza�ek wiedzia� o moim zamiarze i nie m�wi� nic � odrzek� szorstko Miller. � Je�li mnie tu niepowodzenie �ciga� dalej b�dzie, to pan feldmarsza�ek zgani, nie pochwali, i na mnie ca�ej winy z�o�y� nie omieszka. Kr�l jegomo�� jemu odda s�uszno��, to wiem. Niema�om ju� ucierpia� od zgry�liwego humoru pana feldmarsza�ka, jakby to moja win� by�a, �e go, jako W�osi m�wi�, <emphasis>mal francese</emphasis> trawi.</p><p>� O tym, �e na wasz� dostojno�� zwali win�, nie w�tpi�, zw�aszcza gdy si� poka�e, �e Sadowski ma s�uszno��.</p><p>� Co za s�uszno��? Sadowski za tymi mnichami przemawia, jak gdyby by� u nich na �o�dzie! Co on powiada?</p><p>� Powiada, �e te wystrza�y � rozlegn� si� w ca�ym kraju, od Ba�tyku a� po Karpaty.</p><p>� Niech�e kr�l jegomo�� ka�e w takim razie sk�r� z Wrzeszczowicza �ci�gn�� i jako wotum do tego klasztoru j� po�le, bo to on instygowa� owo obl�enie.</p><p>Tu Miller porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Ale trzeba ko�czy� na gwa�t! Tak mi si� zdaje, tak mi co� m�wi, �e w nocy oni wy�l� kogo� dla uk�ad�w. Tymczasem ognia i ognia!</p><p>Przeszed� wi�c dzie� do wczorajszego podobny, pe�en grzmot�w, dymu i p�omienia. Wiele jeszcze takich mia�o przej�� ponad Jasn� G�r�. Lecz oni gasili po�ary i strzelali z nie mniejszym m�stwem. Po�owa �o�nierzy sz�a na spoczynek, druga po�owa by�a na murach przy dzia�ach.</p><p>Ludzie pocz�li oswaja� si� z ustawicznym hukiem, uw�aszcza gdy przekonali si�, �e szk�d wielkich nie ma. Mniej do�wiadczonych krzepi�a wiara, ale byli pomi�dzy nimi i starzy �o�nierze, obeznani z wojn�, kt�rzy s�u�b� pe�nili jak rzemios�o. Ci dodawali otuchy wie�niakom.</p><p>Soroka wielk� uzyska� w�r�d nich powag�, bo wiele �ycia strawiwszy na wojnie, tak by� oboj�tny na jej ha�asy, jak stary szynkarz na krzyki pij�cych. Wieczorem, gdy strza�y ucich�y, opowiada� towarzyszom o obl�eniu Zbara�a. Sam w nim nie by�, ale wiedzia� o nim dok�adnie od �o�nierzy, kt�rzy je przetrwali, i tak m�wi�:</p><p>� Tam zwali�o si� kozactwa, tatarstwa i Turk�w tyle, �e samych kucht�w wi�cej by�o ni�li tu wszystkich Szwed�w. A dlatego im si� nasi nie dali. Pr�cz tego, tu z�e duchy nie maj� mocy nijakiej, a tam jeno przez pi�tek, sobot� i niedziel� diabli nie wspomagali hultajstwa, a przez reszt� dni po ca�ych nocach straszyli. Posy�ali �mier� na okop, �eby si� pokazywa�a �o�nierzom i serce im do bitwy odejmowa�a. Wiem od takiego, kt�ry j� sam widzia�.</p><p>� Widzia��e j�? � pytali ciekawie ch�opi, kupi�c si� ko�o wachmistrza.</p><p>� Na w�asne oczy! Szed� od kopania studni, bo im tam wody brak�o, a co by�a w stawach, to �mierdzia�a. Idzie, idzie, a� patrzy, naprzeciw niego podchodzi jaka� figura w czarnej p�achcie.</p><p>� W czarnej, nie w bia�ej?</p><p>� W czarnej; na wojn� w czarn� si� ona ubiera. Mroczy�o si�. Przybli�a si� �o�nierz: �Werdo?� � pyta � ona nic. Dopiero poci�gn�� za p�acht� � patrzy: ko�ciotrup. �A ty tu czego?� � �Ja � powiada � jestem �mier� i przyjd� po ciebie za tydzie�.� � �o�nierz pomiarkowa�, �e �le. �Czemu to � pyta � dopiero za tydzie�? To ci pr�dzej nie wolno?� � A ona na to: �Przed tygodniem nic ci uczyni� nie mog�, bo taki rozkaz.� � �o�nierz my�li sobie: �Trudno! ale kiedy ona mi teraz nic zrobi� nie mo�e, to niech�e jej cho� za swoje odp�ac�.� Kiedy nie owinie j� w p�acht�, kiedy nie zacznie o kamienie gnatami wali�! Ona w krzyk i nu� si� prosi�: �Przyjd� za dwa tygodnie.� � �Nie mo�e by�!� � �Przyjd� za trzy, za cztery, za dziesi�� po obl�eniu, za rok, za dwa, za pi�tna�cie!� � �Nie mo�e by�!� � �Przyjd� za pi��dziesi�t lat!� � Pomiarkowa� si� �o�nierz, bo ju� mia� pi��dziesi�t, my�li sobie: �Sto � do��!� Pu�ci� j�. A sam zdrowy i �yw do tej pory; do bitwy chodzi jak w taniec, bo co mu tam!</p><p>� A �eby si� zal�k�, to by ju� by�o po nim?</p><p>� Najgorzej si� �mierci ba�! � odrzek� powa�nie Soroka. � On �o�nierz i innym dobra przysporzy�, bo jak ci j� zbi�, jak ci j� utrudzi�, tak j� na trzy dni zemdli�o i przez ten czas nikt w obozie nie poleg�, chocia� wycieczk� czynili.</p><p>� A my to nie wyjdziemy kiedy noc� na Szwed�w?</p><p>� Nie nasza g�owa � odpar� Soroka.</p><p>Us�ysza� ostatnie pytanie i ostatni� odpowied� Kmicic, kt�ry sta� nie opodal, i w g�ow� si� uderzy�. Potem popatrzy� na sza�ce szwedzkie. Noc ju� by�a. Na sza�cach od godziny panowa�a cisza zupe�na. Strudzony �o�nierz spa� widocznie przy dzia�ach.</p><p>Daleko, na dwa strzelenia armat, po�yskiwa�o kilkana�cie ogni, ale przy samych sza�cach grube panowa�y ciemno�ci.</p><p>� Ani im to w g�owie, ani podejrzewaj�, ani mog� przypu�ci�! � szepn�� do siebie Kmicic.</p><p>I uda� si� wprost do pana Czarnieckiego, kt�ry siedz�c przy lawecie, liczy� paciorki r�a�ca i stuka� jedn� nog� o drug�, bo mu zmarz�y.</p><p>� Ch�odno � rzek�, ujrzawszy Kmicica � i g�owa ci�y od tego huku przez dwa dni i jedn� noc. W uszach mi ci�gle dzwoni.</p><p>� Komu by od takich ha�as�w nie dzwoni�o. Ale dzi� b�dziem mieli spoczynek. Pospali si� tam na dobre. Mo�na by ich zej�� jak nied�wiedzia w bar�ogu; nie wiem, czyby ich nawet rusznice przebudzi�y.</p><p>� O! � rzek� Czarniecki, podnosz�c g�ow� � o czym my�lisz?</p><p>� My�l� o Zbara�u, �e tam obl�eni przez wycieczki niejedn� srog� kl�sk� hultajstwu zadali.</p><p>� A tobie, jak wilkowi po nocy, krew na my�li?</p><p>� Na Boga �ywego i jego rany, uczy�my wycieczk�! Ludzi nar�niemy, dzia�a pozagwa�d�amy. Oni si� tam niczego nie spodziewaj�.</p><p>Pan Czarniecki zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� I jutro chyba poszalej�! My�l� mo�e, �e nas do�� nastraszyli i �e o poddaniu my�limy, b�d� mieli odpowied�. Jak Boga kocham, to jest przednia my�l, to prawdziwie rycerska impreza! �e te� to mnie do g�owy nie przysz�o. Trzeba tylko ksi�dza Kordeckiego zawiadomi�. On tu rz�dzi!</p><p>Poszli.</p><p>Ksi�dz Kordecki naradza� si� w definitorium z panem miecznikiem sieradzkim. Pos�yszawszy kroki, podni�s� g�ow� i odsuwaj�c na bok �wiec�, spyta�:</p><p>� A kto tam? Jest co nowego?</p><p>� To ja, Czarniecki � rzek� pan Piotr � ze mn� za� jest Babinicz. Oba spa� nie mo�emy, bo strasznie nam Szwedzi pachn�. Ten Babinicz, ojcze, to niespokojna g�owa, i nie mo�e na miejscu usiedzie�. Wierci mi si�, wierci, bo mu si� okrutnie chce do Szwed�w za wa�y p�j��, zapyta� si� ich, czyli jutro tak�e b�d� strzela� albo czy te� fryszt nam i sobie jeszcze dadz�?</p><p>� Jak to? � spyta�, nie ukrywaj�c zdziwienia, ksi�dz Kordecki. � Babinicz chce wyj�� z fortecy?...</p><p>� W kompanii, w kompanii! � odrzek� spiesznie pan Piotr � ze mn� i z kilkudziesi�ciu lud�mi. Oni tam, zdaje si�, �pi� na sza�cu jak zabici; ogni nie wida�, stra�y nie wida�. Zbyt w nasz� s�abo�� dufaj�.</p><p>� Dzia�a zagwo�dzim! � doda� gor�co Kmicic.</p><p>� A dawajcie mi tu tego Babinicza! � zakrzykn�� pan miecznik � niech go u�ciskam! Sw�dzi ci� ��d�o, szerszeniu, rad by� i po nocy k�u�. Wielkie to jest przedsi�wzi�cie, kt�re najlepszy skutek mie� mo�e. Jednego nam Pan B�g da� Litwina, ale w�ciek�� besti� i z�bat�. Ja zamiar pochwalam; nikt go tu nie zgani, i sam gotowym i��!</p><p>Ksi�dz Kordecki, kt�ry zrazu a� przerazi� si�, bo l�ka� si� krwi rozlewu, zw�aszcza gdy w�asnego �ycia nie wystawia�, przyjrzawszy si� bli�ej owej my�li, uzna� j� za godn� obro�c�w Marii.</p><p>� Dajcie mi si� pomodli�! � rzek�.</p><p>I kl�kn�wszy przed wizerunkiem Matki Boskiej, chwil� modli� si� z roz�o�onymi r�koma, wreszcie wsta� wypogodzony.</p><p>� Pom�dlcie si� teraz wy � rzek� � a potem id�cie!</p><p>W kwadrans p�niej wyszli we czterech i udali si� na mury. Sza�ce w daleko�ci spa�y. Noc by�a bardzo ciemna.</p><p>� Ilu ludzi chcesz wzi��? � spyta� ksi�dz Kordecki Kmicica.</p><p>� Ja?... � odrzek� ze zdziwieniem pan Andrzej. � Ja tu nie w�dz i miejscowo�ci nie znam tak dobrze jak pan Czarniecki. P�jd� z szabl�, ale ludzi niech pan Czarniecki prowadzi i mnie z innymi. Chcia�bym jeno, by m�j Soroka poszed�, bo to rze�nik okrutny.</p><p>Podoba�a si� ta odpowied� i panu Czarnieckiemu, i ksi�dzu przeorowi, kt�ry w niej jawny dow�d pokory widzia�. Lecz zabrali si� zaraz ra�no do dzie�a. Wybrano ludzi, nakazano cisz� najwi�ksz� i pocz�to wysuwa� belki a kamienie, a ceg�y z przechodu.</p><p>Praca zabra�a z godzin� czasu. Wreszcie otw�r w murze by� gotowy i ludzie pocz�li si� zanurza� w w�sk� czelu��. Mieli szable, pistolety, niekt�rzy rusznice, a niekt�rzy, zw�aszcza ch�opi, kosy osadzone sztorcem, bro�, do kt�rej najwi�cej nawykli.</p><p>Znalaz�szy si� na drugiej stronie muru, policzyli si�: pan Czarniecki stan�� na przedzie oddzia�u, Kmicic na samym ko�cu i ruszyli wzd�u� okopu, cicho, dech tamuj�c w piersiach, jak wilcy podkradaj�cy si� do owczarni.</p><p>Jednak�e czasem kosa o kos� zabrz�k�a, czasem kamie� pod stop� zazgrzyta�, i po tych odg�osach mo�na by�o pozna�, �e wci�� posuwaj� si� dalej. Zeszed�szy w nizin�, pan Czarniecki zatrzyma� si�. Tu zostawi� cz�� ludzi, nie opodal ju� od sza�c�w, pod wodz� Janicza, W�grzyna, starego i wytrawnego �o�nierza, kt�rym na ziemi� rzuci� si� kaza�, sam za� wzi�� si� nieco w prawo i maj�c pod stopami mi�kk� ju� ziemi�, na kt�rej kroki nie wydawa�y echa, pocz�� szybciej prowadzi� sw�j oddzia�.</p><p>Mia� on bowiem zamiar obej�� szaniec, uderzy� na u�pionych z ty�u i p�dzi� ich ku klasztorowi na ludzi Janicza. T� my�l podda� mu Kmicic, kt�ry id�c teraz ko�o niego z szabl� w r�ku, szepta�:</p><p>� Szaniec pewnie jest tak wysuni�ty, �e mi�dzy nim a g��wnym obozem jest pusta przestrze�. Stra�e, je�li jakie s�, to przed sza�cem, a nie z tamtej strony... Tak wi�c obejdziemy ich swobodnie i wpadniemy na nich od tamtej strony, od kt�rej najmniej spodziewaj� si� napadu.</p><p>� Dobrze � odpowiedzia� pan Piotr � noga nie powinna uj�� z tych ludzi.</p><p>� Je�liby si� kto odezwa�, jak b�dziem ju� wchodzili � m�wi� dalej pan Andrzej � pozw�l waszmo��, �e ja odpowiem... Po niemiecku umiem szwargota� jak po polsku, wi�c pomy�l�, �e to kto od jenera�a z obozu przychodzi.</p><p>� Byle stra�y nie by�o za sza�cem.</p><p>� Cho�by i by�y, to hukniem i skoczym od razu. Nim si� po�api� kto i co, si�dziemy im na karki.</p><p>� Czas skr�ca�, ju� koniec okopu wida� � rzek� pan Czarniecki.</p><p>Tu zwr�ci� si� i zawo�a� z cicha:</p><p>� W prawo, w prawo!</p><p>Milcz�cy szereg pocz�� zawraca�. Wtem ksi�yc o�wieci� nieco brzeg chmury i uczyni�o si� ja�niej. Id�cy ujrzeli pust� przestrze� z ty�u sza�ca.</p><p>Stra�y, jak przewidywa� Kmicic, nie by�o na tej przestrzeni wcale, po c� by bowiem Szwedzi mieli stawia� plac�wki mi�dzy w�asnymi sza�cami a g��wn� armi�, kt�ra sta�a dalej. Najprzenikliwszy w�dz nie m�g� przypu�ci�, by z tej strony mog�o nadej�� jakie niebezpiecze�stwo.</p><p>� Teraz jak najciszej! � rzek� pan Czarniecki. � Wida� ju� namioty.</p><p>� I w dw�ch jest �wiate�ko... Ludzie tam jeszcze czuwaj�... Pewnie starszyzna.</p><p>� Wej�cie od ty�u musi by� wygodne.</p><p>� Oczywi�cie � odrzek� Kmicic. � T�dy armaty wtaczaj� i wojska wchodz�... Ot, ju� nasyp si� poczyna. Pilnuj teraz, by bro� nie zabrz�k�a...</p><p>Doszli ju� do wzniesienia usypanego starannie z ty�u sza�c�w. Sta� tam ca�y szereg woz�w, na kt�rych podwo�ono prochy i kule.</p><p>Ale przy wozach nie by�o nikogo, wi�c min�wszy je, pocz�li wspina� si� na szaniec bez trudu, jak s�usznie przewidywano, bo wzniesienie by�o �agodne i dobrze urz�dzone.</p><p>Tak doszli do samych namiot�w i z gotow� broni� zatrzymali si� tu�, tu�. W dw�ch rzeczywi�cie b�yszcza�y �wiate�ka; wi�c pan Kmicic, zamieniwszy par� s��w z Czarnieckim, rzek�:</p><p>� P�jd� ja naprz�d do tych, kt�rzy nie �pi�... Czeka� teraz mego wystrza�u, a potem w nich!</p><p>To rzek�szy, ruszy�.</p><p>Powodzenie wycieczki by�o ju� zapewnione, wi�c si� nawet nie stara� i�� zbyt cicho. Min�� kilka namiot�w pogr��onych w ciemno�ci; nikt si� nie zbudzi�, nikt nie spyta�: �werda?�</p><p>�o�nierze jasnog�rscy s�yszeli skrzyp jego �mia�ych krok�w i bicie w�asnych serc. On za� dotar� do o�wietlonego namiotu, podni�s� skrzyd�o i wszed�szy, zatrzyma� si� u wej�cia z pistoletem w d�oni i z szabl� spuszczon� na �a�cuszku.</p><p>Zatrzyma� si� dlatego, �e �wiat�o cokolwiek go ol�ni�o, na polowym bowiem stole sta� �wiecznik sze�cioramienny, w kt�rym p�on�y jarz�ce �wiece.</p><p>Za sto�em siedzia�o trzech oficer�w schylonych nad planami. Jeden z nich, siedz�cy w po�rodku, �l�cza� nad nimi tak pilnie, �e a� d�ugie jego w�osy le�a�y na bia�ych kartach. Ujrzawszy kogo� wchodz�cego, podni�s� g�ow� i spyta� spokojnym g�osem:</p><p>� A kto tam?</p><p>� �o�nierz � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>W�wczas i dwaj inni oficerowie zwr�cili oczy ku wyj�ciu.</p><p>� Jaki �o�nierz? Sk�d? � spyta� pierwszy. (By� to in�ynier de Fossis, kt�ry g��wnie prac� obl�nicz� kierowa�.)</p><p>� Z klasztoru � odrzek� Kmicic.</p><p>Ale by�o w jego g�osie co� strasznego.</p><p>De Fossis podni�s� si� nagle i przys�oni� oczy r�k�. Kmicic sta� wyprostowany i nieruchomy jak widmo, tylko gro�na jego twarz, podobna do g�owy drapie�nego ptaka, zwiastowa�a nag�e niebezpiecze�stwo.</p><p>Jednak�e my�l szybka jak b�yskawica przemkn�a przez g�ow� de Fossisa, �e to mo�e by� zbieg z klasztoru, wi�c spyta� jeszcze, ale ju� gor�czkowo:</p><p>� Czego tu chcesz?</p><p>� Ot, czego chc�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I wypali� mu w same piersi z pistoletu.</p><p>Wtem krzyk straszny i wraz z nim salwa wystrza��w rozleg�a si� na sza�cu. De Fossis run��, jak pada sosna zgruchotana piorunem, drugi oficer wpad� ze szpad� na Kmicica, ale on ci�� go szabl� mi�dzy oczy, a� stal zgrzytn�a o ko�ci; trzeci oficer rzuci� si� na ziemi�, pragn�c prze�lizn�� si� pod �cian� namiotu, ale Kmicic skoczy� ku niemu, nadepta� nog� na plecy i przygwo�dzi� sztychem do ziemi.</p><p>Tymczasem noc cicha zmieni�a si� w s�dny dzie�. Dzikie wrzaski: �Bij! morduj!�, zmiesza�y si� z wyciem i przera�liwymi wo�aniami o ratunek szwedzkich �o�nierzy. Ludzie ob��kani z przestrachu wypadali z namiot�w, nie wiedz�c, gdzie si� obr�ci�, w kt�r� stron� ucieka�. Niekt�rzy, nie pomiarkowawszy zrazu, sk�d napad przychodzi, biegli wprost na jasnogorc�w i gin�li od szabel, kos i siekier, nim zdo�ali �pardon!� zakrzykn��. Niekt�rzy bodli w ciemno�ciach szpadami w�asnych towarzyszy; inni, bezbronni, wp�odziani, bez kapeluszy, z r�koma podniesionymi w g�r�, stawali nieruchomie w miejscu; niekt�rzy wreszcie padali na ziemi�, w�r�d poprzewracanych namiot�w. Ma�a gar�� pragn�a si� broni�, lecz o�lep�y t�um porywa� ich, przewraca�, depta�. J�ki konaj�cych, rozdzieraj�ce pro�by o lito�� wzmaga�y zamieszanie.</p><p>Gdy wreszcie z krzyk�w sta�o si� jawnym, �e napad przyszed� nie od strony klasztoru, ale z ty�u, w�a�nie od strony wojsk szwedzkich, w�wczas prawdziwe szale�stwo ogarn�o napadni�tych. S�dzili widocznie, �e to sprzymierzone polskie chor�gwie uderzy�y na nich znienacka.</p><p>T�umy piechur�w pocz�y zeskakiwa� z sza�ca i biec ku klasztorowi, jakby w jego murach pragn�li znale�� schronienie. Ale wnet nowe okrzyki wskaza�y, �e wpadli na oddzia� W�grzyna Janicza, kt�ry docina� ich pod sam� fortec�.</p><p>Tymczasem jasnog�rcy, siek�c, bod�c, depcz�c, doszli do armat. Ludzie z przygotowanymi gwo�dziami rzucili si� na nie natychmiast, inni za� prowadzili dalej dzie�o �mierci. Ch�opi, kt�rzy nie byliby dostali wy�wiczonym �o�dakom w otwartym polu, rzucali si� teraz w kilku na ca�e gromady.</p><p>Dzielny pu�kownik Horn, gubernator krzepicki, stara� si� zebra� ko�o siebie rozpierzch�ych knecht�w, skoczywszy wi�c za w�gie� sza�ca, pocz�� wo�a� w ciemno�ci i wymachiwa� szpad�. Poznali go Szwedzi i wnet pocz�li si� kupi�, lecz na ich karkach i razem z nimi nadlatywali napastnicy, kt�rych w pomroce trudno by�o odr�ni�.</p><p>Nagle rozleg� si� straszliwy �wist kosy i g�os Horna ucich� nagle. Kupa �o�nierzy rozbieg�a si�, jakby granatem rozegnana. Kmicic i pan Czarniecki z oddzia�em kilkunastu ludzi rzucili si� na nich i wyci�li do szcz�tu.</p><p>Szaniec by� zdobyty.</p><p>W g��wnym obozie szwedzkim ju� tr�by pocz�y gra� <emphasis>larum</emphasis>. Nagle ozwa�y si� dzia�a jasnog�rskie i kule ogniste pocz�y lecie� z klasztoru, by wracaj�cym drog� o�wieci�. Oni wracali zdyszani, umazani krwi� jak wilcy, kt�rzy uczyniwszy rze� w owczarni, uchodz� przed zbli�aj�cymi si� odg�osami strzelc�w. Pan Czarniecki prowadzi� czo�o. Kmicic poch�d zamyka�.</p><p>W p� godziny natkn�li si� na oddzia� Janicza, lecz on nie odpowiada� na wo�anie; sam jeden �yciem przyp�aci� wycieczk�, bo gdy zap�dzi� si� za jakim� oficerem, w�a�ni jego �o�nierze zastrzelili go z rusznicy.</p><p>Wycieczka wesz�a do klasztoru w�r�d huku dzia� i po�ysku p�omieni. U przechodu czeka� na nich ju� ksi�dz Kordecki i liczy� ich, w miar� jak g�owy przesuwa�y si� do wn�trza przez otw�r. Nie brak�o nikogo pr�cz Janicza.</p><p>Wnet dw�ch ludzi wysz�o po niego i w p� godziny p�niej przynie�li jego cia�o, chcia� bowiem ksi�dz Kordecki przystojnym uczci� go pogrzebem.</p><p>Lecz cisza nocna, raz przerwana, nie powr�ci�a ju� a� do bia�ego dnia. Z mur�w gra�y dzia�a, w stanowiskach za� szwedzkich trwa�o najwi�ksze zamieszanie. Nieprzyjaciel, nie znaj�c dobrze swej kl�ski, nie wiedz�c, sk�d nieprzyjaciel nadej�� mo�e, uciek� z najbli�szych klasztoru sza�c�w. Ca�e pu�ki b��ka�y si� w rozpaczliwym nie�adzie do rana, bior�c cz�sto swoich za nieprzyjaci� i daj�c do siebie ognia. W g��wnym nawet obozie �o�nierze i oficerowie opu�cili namioty i stali pod go�ym niebem, czekaj�c, a� ta noc okropna si� sko�czy. Trwo�liwe wie�ci przelatywa�y z ust do ust. M�wiono, �e odsiecz nadesz�a, inni twierdzili, �e wszystkie pobliskie sza�ce zdobyte.</p><p>Miller, Sadowski, ksi��� Heski, Wrzeszczowicz i wszyscy wy�si oficerowie czynili nadludzkie usi�owania, by doprowadzi� do �adu przera�one pu�ki. Jednocze�nie na strza�y klasztorne odpowiedziano ognistymi kulami, aby rozproszy� ciemno�ci i pozwoli� och�on�� rozpierzch�ym.</p><p>Jedna z kul utkwi�a w dachu kaplicy, lecz tr�ciwszy tylko o za�amanie dachu, wr�ci�a si� z szumem i �oskotem ku obozowi, rozrzucaj�c po powietrzu potok p�omieni.</p><p>Nareszcie sko�czy�a si� zgie�kliwa noc. Klasztor i ob�z szwedzki ucich�y. Ranek pocz�� bieli� szczyty ko�cielne, dach�wki przybiera�y z wolna czerwon� barw� � i rozednia�o.</p><p>W�wczas Miller na czele sztabu podjecha� do zdobytego sza�ca. Mogli wprawdzie z klasztoru dojrze� go i da� ognia, lecz stary jenera� nie zwa�a� na to. Chcia� w�asnymi oczyma obejrze� wszystkie szkody, policzy� poleg�ych. Sztab jecha� za nim: wszyscy stropieni, ze smutkiem i powag� w twarzach. Dojechawszy do sza�ca, zsiedli z koni i pocz�li wst�powa� na g�r�. �lady walki widnia�y wsz�dzie: ni�ej, pod dzia�ami, wala�y si� poprzewracane namioty; niekt�re sta�y jeszcze otwarte, puste, ciche.</p><p>Stosy cia� le�a�y szczeg�lniej pomi�dzy namiotami; trupy p�nagie, obdarte, z wytrzeszczonymi oczyma, z przera�eniem zakrzep�ym w martwych �renicach, okropny przedstawia�y widok. Widocznie wszyscy ci ludzie zostali pochwyceni w g��bokim �nie; niekt�rzy nie byli obuci, ma�o kt�ry zaciska� rapier w martwej d�oni, �aden prawie nie mia� ni he�mu, ni kapelusza. Jedni le�eli w namiotach, zw�aszcza od strony wej�cia, ci widocznie zaledwie zdo�ali si� przebudzi�; drudzy przy samych skrzyd�ach namiot�w, chwyceni przez �mier�, w chwili gdy chcieli si� ratowa� ucieczk�. Wsz�dy tyle cia�, a w niekt�rych miejscach takie stosy, i� mo�na by s�dzi�, �e to jaki kataklizm natury pobi� owych �o�nierzy, lecz rany g��bokie w twarzach i piersiach, niekt�re oblicza zaczernione od wystrza��w tak bliskich, �e wszystek proch nie zdo�a� zgorze�, �wiadczy�y a� nadto jawnie, �e to r�ka ludzka dokona�a zniszczenia.</p><p>Miller wst�pi� wy�ej, ku dzia�om; sta�y g�uche, zagwo�d�one, nie gro�niejsze ju� od pni drzewa; na jednym z nich le�a�o przewieszone cia�o kanoniera, prawie na wp� przeci�te strasznym zamachem kosy. Krew obla�a lawet� i utworzy�a pod ni� obszern� ka�u��. Miller obejrza� wszystko dok�adnie, w milczeniu i ze zmarszczon� brwi�. Nikt z oficer�w nie �mia� tego milczenia przerwa�.</p><p>Jak�e tu bowiem nie�� pociech� staremu jenera�owi, kt�ry wskutek nieostro�no�ci w�asnej zosta� pobity jak nowicjusz? By�a to nie tylko kl�ska, by�a i ha�ba, bo przecie sam jenera� twierdz� ow� kurnikiem nazywa� i obiecywa� j� mi�dzy palcami rozkruszy�, bo przecie mia� dziewi�� tysi�cy wojska, a tam sta�o dwie�cie za�ogi, bo na koniec, jenera� �w by� �o�nierzem z krwi i ko�ci, a mia� przeciw sobie mnich�w.</p><p>Ci�ko zacz�� si� dla Millera �w dzie�.</p><p>Tymczasem nadeszli piechurowie i pocz�li cia�a wynosi�. Czterech z nich, nios�c na p�achcie trupa, zatrzyma�o si� przed jenera�em bez rozkazu.</p><p>Miller spojrza� w p�acht� i oczy zakry�.</p><p>� De Fossis... � rzek� g�ucho.</p><p>Ledwie co odeszli, nadci�gn�li drudzy; tym razem Sadowski poruszy� si� ku nim i zawo�a� z daleka, zwracaj�c si� do sztabu:</p><p>� Horna nios�!</p><p>Lecz Horn �y� jeszcze i d�ugie mia� przed sob� dni m�k okropnych. Ch�op, kt�ry go ci��, dosi�gn�� go samym ko�cem kosy, ale uderzenie by�o tak straszne, �e otwar�o ca�� klatk� piersiow�. Jednak�e ranny zachowa� nawet przytomno��. Spostrzeg�szy Millera i sztab, u�miechn�� si�, chcia� co� m�wi�, lecz zamiast g�osu wydoby� tylko na usta pian� r�ow�, po czym j�� mruga� silnie oczyma i zemdla�.</p><p>� Zanie�� go do mego namiotu! � rzek� Miller � i niech m�j medyk opatrzy go natychmiast!</p><p>Nast�pnie oficerowie us�yszeli, jak m�wi� sam do siebie.</p><p>� Horn. Horn... We �nie go dzi� widzia�em... zaraz z wieczora... Straszna, niepoj�ta rzecz...</p><p>I utkwiwszy oczy w ziemi�, zamy�li� si� g��boko; nagle z zadumy zbudzi� go przera�ony g�os Sadowskiego:</p><p>� Jenerale! jenerale! Patrz wasza dostojno��! Tam, tam... klasztor...</p><p>Miller spojrza� i zdumia�.</p><p>Dzie� ju� by� zupe�ny i pogodny, jeno mg�y wisia�y nad ziemi�, ale niebo by�o czyste i rumiane od porannej zorzy. Bia�y tuman przes�ania� sam szczyt Jasnej G�ry i wedle zwyk�ego rzeczy porz�dku powinien by� zakrywa� ko�ci�; tymczasem szczeg�lniejszym zjawiskiem przyrody ko�ci� wraz z wie�� unosi� si� nie tylko nad ska��, ale i nad mg��, wysoko, wysoko, zupe�nie jakby oderwa� si� od swej podstawy i zawis� w b��kitach pod niebem.</p><p>Krzyki �o�nierzy zwiastowa�y, �e spostrzegli tak�e zjawisko.</p><p>� To mg�a oczy �udzi! � zakrzykn�� Miller.</p><p>� Mg�a le�y pod ko�cio�em! � odpowiedzia� Sadowski.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz, ale ten ko�ci� jest dziesi�� razy wy�ej, ni� by� wczoraj, i wisi w powietrzu � rzek� ksi��� Heski.</p><p>� W g�r� jeszcze idzie! w g�r�, W g�r�! � krzyczeli �o�nierze. � Z oczu niknie!...</p><p>I istotnie, tuman wisz�cy na skale pocz�� si� podnosi� na kszta�t niezmiernego s�upa dymu ku niebu, ko�ci� za�, osadzony jakby na szczycie owego s�upa, zdawa� si� wzbija� coraz wy�ej, jednocze�nie za� hen ju� pod samymi ob�okami przes�ania� si� coraz wi�cej bia�ym oparem, rzek�by�: roztapia� si�, rozp�ywa�, m�ci�, na koniec znikn�� zupe�nie z oczu.</p><p>Miller zwr�ci� si� ku oficerom, a w oczach jego malowa�o si� zdziwienie wraz z zabobonnym przestrachem.</p><p>� Wyznaj� waszmo�ciom � rzek� � �em podobnego fenomenu w �yciu nie widzia�. Ca�kiem to jest przeciwne naturze, i chyba to czary papist�w...</p><p>� S�ysza�em � rzek� Sadowski � wykrzykuj�cych �o�nierzy: �Jak tu strzela� do takiej twierdzy?� Zaiste, nie wiem jak!</p><p>� Ale co teraz b�dzie, mo�ci panowie! � zawo�a� ksi��� Heski. � Jestli ten ko�ci� tam we mgle, czy go ju� nie ma?</p><p>I stali jeszcze d�ugo, zdumieni, milcz�cy, na koniec ksi��� Heski rzek�:</p><p>� Chocia�by to by�o naturalne zjawisko przyrody, w ka�dym razie nic nie wr�y ono nam dobrego. Patrzcie, waszmo�ciowie, od czasu jake�my tu przybyli, nie post�pili�my ani kroku naprz�d!</p><p>� Ba! � odpowiedzia� Sadowski � gdyby�my to tylko nie post�pili! Ale, prawd� rzek�szy, ponosili�my kl�sk� za kl�sk�... a dzisiejsza noc najgorsza. �o�nierz zniech�cony traci odwag� i opieszale zaczyna dzia�a�. Nie macie, waszmo�ciowie, poj�cia, co sobie opowiadaj� po pu�kach. Dziej� si� przy tym i inne rzeczy dziwne: oto od pewnego czasu nikt pojedynczo ani nawet samowt�r nie mo�e wychyli� si� z obozu, a kto si� na to o�mieli, ten jakoby w ziemi� wpad�. Rzek�by�: wilki kr��� ko�o Cz�stochowy. Sam niedawno pos�a�em chor��ego z trzema lud�mi do Wielunia po odzie� ciep�� i odt�d ani s�ychu o nich!...</p><p>� Gorzej b�dzie, gdy zima nadejdzie; ju� i teraz noce bywaj� niezno�ne � doda� ksi��� Heski.</p><p>� Mg�a rzednie! � rzek� nagle Miller.</p><p>Rzeczywi�cie, powsta� wiatr i pocz�� odwiewa� opary. W k��bach tumanu pocz�o co� majaczy�, na koniec s�o�ce zesz�o i powietrze sta�o si� przezroczyste.</p><p>Mury klasztorne zarysowa�y si� z lekka, potem wychyli� si� ko�ci�, klasztor. Wszystko sta�o na dawnym miejscu. Twierdza by�a spokojna i cicha, jakby w niej ludzie nie mieszkali.</p><p>� Jenerale � rzek� z energi� ksi��� Heski � pr�buj wasza dostojno�� jeszcze uk�ad�w. Trzeba raz sko�czy�!</p><p>� A je�li uk�ady nie doprowadz� do niczego, to waszmo�ciowie radzicie obl�enia poniecha�? � pyta� ponuro Miller.</p><p>Oficerowie umilkli. Po chwili dopiero Sadowski zabra� g�os:</p><p>� Wasza dostojno�� wiesz najlepiej, co jej wypada czyni�.</p><p>� Wiem � odpar� dumnie Miller � i to wam jeno powiem: � przeklinam dzie� i godzin�, w kt�rej tu przyby�em, jak r�wnie� doradc�w (tu przeszy� wzrokiem Wrzeszczowicza), kt�rzy mi to obl�enie instygowali; wiedzcie jednak, �e po tym, co zasz�o, nie ust�pi�, p�ki tej przekl�tej twierdzy w kup� gruz�w nie zmieni� albo sam nie polegn�!</p><p>Niech�� odbi�a si� na twarzy ksi�cia Heskiego. Nigdy on nie powa�a� zbyt Millera, powy�sze za� jego s�owa poczyta� za pr�n� che�pliwo�� �o�niersk�, nie na czasie wobec tego zburzonego sza�ca, trup�w i zagwo�d�onych dzia�; zwr�ci� si� wi�c ku niemu i odpowiedzia� z widocznym przek�sem:</p><p>� Jenerale, wasza dostojno�� nie mo�esz tego przyrzeka�, bo ust�pisz wobec pierwszego rozkazu kr�la jegomo�ci albo pana marsza�ka Wittenberga. Czasem te� i okoliczno�ci umiej� rozkazywa� nie gorzej kr�l�w i marsza�k�w.</p><p>Miller zmarszczy� swe g�ste brwi, co widz�c, Wrzeszczowicz rzek� pospiesznie:</p><p>� Tymczasem pr�bujmy uk�ad�w. Oni si� poddadz�. Nie mo�e inaczej by�!</p><p>Dalsze jego s�owa zg�uszy� weso�y g�os dzwonu, wzywaj�cy na msz� porann� w ko�ciele jasnog�rskim. Jenera� wraz ze sztabem odjechali z wolna ku Cz�stochowie, lecz nie dojechali jeszcze do g��wnej kwatery, gdy przypad� oficer na spienionym koniu.</p><p>� To od marsza�ka Wittenberga! � rzek� Miller.</p><p>Tymczasem oficer odda� mu list. Jenera� rozerwa� szybko piecz�cie i przebieg�szy pismo oczyma, rzek� ze zmieszaniem w twarzy:</p><p>� Nie! To z Poznania... z�e wie�ci. W Wielkopolsce szlachta si� podnosi, lud ��czy si� z ni�... Na czele ruchu stoi Krzysztof �egocki, kt�ry chce i�� na pomoc Cz�stochowie.</p><p>� Przepowiedzia�em, �e te strza�y rozlegn� si� od Karpat do Ba�tyku � mrukn�� Sadowski. � U tego narodu pr�dka odmiana. Jeszcze wy nie znacie Polak�w, poznacie ich p�niej.</p><p>� Dobrze! poznamy ich! � odpar� Miller. � Wol� otwartego nieprzyjaciela ni� fa�szywego sprzymierze�ca... Sami si� poddali, a teraz bro� podnosz�... Dobrze! doznaj� naszej broni!</p><p>� A my ich � odburkn�� Sadowski. � Panie jenerale, ko�czmy uk�adami z Cz�stochow�; przysta�my na wszelkie warunki... Nie o twierdz� chodzi, ale o panowanie jego kr�lewskiej mo�ci w tym kraju.</p><p>� Mnisi si� poddadz� � rzek� Wrzeszczowicz. � Dzi�, jutro, poddadz� si�!</p><p>Tak oni ze sob� rozmawiali, a w klasztorze po rannej mszy panowa�a rado�� niezmierna. Ci, kt�rzy na wycieczk� nie chodzili, wypytywali jej uczestnik�w: jak si� wszystko odby�o? Uczestnicy za� che�pili si� strasznie, wys�awiaj�c swoje m�stwo i kl�sk�, kt�r� nieprzyjacielowi zadali.</p><p>Mi�dzy ksi�mi i niewiastami nawet ciekawo�� przemog�a. Bia�e habity i niewie�cie szaty zaleg�y mury. Pi�kny i radosny by� to dzie�. Niewiasty skupi�y si� ko�o pana Czarnieckiego, wo�aj�c: �Zbawca nasz! opiekun!� On za� broni� si�, zw�aszcza gdy w r�ce chcia�y go ca�owa�, i ukazuj�c na Kmicica, m�wi�:</p><p>� Temu tak�e dzi�kujcie! Babinicz on jest, ale nie baba! W r�ce on si� ca�owa� nie da, bo mu si� jeszcze od krwi lepi�; ale je�li kt�ra z m�odszych w g�b� zechce, to tak my�l�, �e si� nie b�dzie wzdraga�!</p><p>M�odsze rzuca�y istotnie wstydliwe i wabne zarazem spojrzenia na pana Andrzeja, podziwiaj�c wspania�� jego urod�; lecz on nie odpowiada� oczyma na owe nieme pytania, bo mu widok tych dziewcz�t przypomnia� Ole�k�.</p><p>�Ej, ty moja niebogo! � pomy�la� � �eby� cho� wiedzia�a, �e ja ju� u Naj�wi�tszej Panny na ordynansie, w jej obronie si� tym nieprzyjacio�om oponuj�, kt�rym ku swojemu umartwieniu s�u�y�em dawniej...�</p><p>I obieca� sobie, �e zaraz po obl�eniu do niej do Kiejdan napisze i Sorok� z listem popchnie. �Przecie nie go�e s�owa i obietnice jej po�l�, bo ju� i uczynki s� za mn�, kt�re bez chwalby pr�nej, ale akuratnie w li�cie wypisz�. Niech wie, �e to ona sprawi�a, niech si� ucieszy!�</p><p>I ucieszy� si� sam t� my�l� tak dalece, �e ani zauwa�y�, jako dziewcz�ta m�wi�y do siebie, odchodz�c:</p><p>� Grzeczny kawaler, ale wida� za wojn� jeno patrzy i mruk nieu�yty...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Zgodnie z �yczeniami swych oficer�w Miller znowu rozpocz�� uk�ady. Przyby� do klasztoru z nieprzyjacielskiego obozu znamienity szlachcic polski, powa�ny wiekiem i wymow�. Jasnog�rcy przyj�li go go�cinnie, s�dzili bowiem, �e wrzekomo i z musu tylko b�dzie przemawia� za poddaniem klasztoru, a naprawd� doda im zach�ty i potwierdzi nowiny, kt�re ju� i przez mury obl�one si� przedar�y, o powstaniu w Wielkopolsce, o zniech�ceniu wojsk kwarcianych dla Szweda, o uk�adach Jana Kazimierza z Kozakami, kt�rzy jakoby okazywali ch�� powrotu do pos�usze�stwa, wreszcie o gro�nej zapowiedzi chana tatarskiego, �e idzie w pomoc wygnanemu kr�lowi i wszystkich jego nieprzyjaci� ogniem i mieczem �ciga� b�dzie.</p><p>Lecz jak�e si� zawiedli zakonnicy! Personat przyni�s� bowiem wprawdzie spor� wi�zk� nowin, ale przera�aj�cych, zdolnych najwi�kszy zapa� ostudzi�, najniez�omniejsze postanowienie z�ama�, najgor�tsz� wiar� zachwia�.</p><p>Otoczyli go ksi�a i szlachta w definitorium, w�r�d ciszy i uwagi; z jego ust za� zdawa�a si� p�yn�� sama szczero�� i bole�� nad losami ojczyzny. R�k� cz�sto k�ad� na bia�ej g�owie, jak gdyby chc�c wybuch desperacji powstrzyma�, patrzy� na krucyfiks, �zy mia� w oczach i g�osem powolnym, przerywanym nast�puj�ce m�wi� s�owa:</p><p>� Ach! jakich to czas�w doczeka�a si� strapiona ojczyzna! Nie ma ju� rady! trzeba ulec kr�lowi szwedzkiemu... Zaprawd�, dla kog� wy tu, ojcowie czcigodni, i wy, panowie bracia szlachta, chwycili�cie za miecze? Dla kog� nie �a�ujecie niewywczas�w, trudu, um�czenia, krwi? Dla kog� przez op�r � niestety pr�ny! � nara�acie siebie i �wi�te miejsce na straszliw� zemst� niezwyci�onych szwedzkich zast�p�w?... Dla Jana Kazimierza? Lecz on sam wzgardzi� ju� naszym kr�lestwem. Zali to nie wiecie nowiny, �e wyb�r ju� uczyni� i przek�adaj�c dostatki, weso�e uczty i spokojne uciechy nad k�opotliw� koron�, abdykowa� na rzecz Karola Gustawa? Wy jego nie chcecie opu�ci�, a on sam was opu�ci�; wy nie chcieli�cie �ama� przysi�gi, a on sam j� z�ama�; wy gotowi�cie umrze� dla niego, on za� o was i nas wszystkich nie dba... Prawym kr�lem naszym jest teraz Karol Gustaw! Patrzcie wi�c, by�cie nie �ci�gn�li na g�owy wasze nie tylko gniewu, zemsty, ruiny, ale i grzechu wobec nieba, wobec krzy�a i tej Naj�wi�tszej Panny, bo nie przeciw naje�d�cy, ale przeciw w�asnemu panu r�ce zuchwale podnosicie...</p><p>Cisza przyj�a te s�owa, jakoby �mier� przelecia�a przez sal�.</p><p>Co mog�o by� bowiem straszniejszego od nowiny o abdykacji Jana Kazimierza? By�a to wprawdzie wie�� potwornie nieprawdopodobna, lecz ow� ten stary szlachcic m�wi� j� wobec krzy�a, wobec obrazu Marii i ze �zami w oczach.</p><p>Ale je�li by�a prawdziw�, to dalszy op�r by� istotnie szale�stwem. Szlachta pozakrywa�a oczy r�koma, mnisi nasun�li na g�owy kaptury i cisza grobowa trwa�a ci�gle; tylko ksi�dz Kordecki j�� szepta� gorliwie modlitw� zblad�ymi wargami, a oczy jego, spokojne, g��bokie, �wietliste i przenikliwe, utkwione by�y nieruchomie w owego szlachcica.</p><p>Ten czu� na sobie badawczy �w wzrok i �le mu by�o pod nim, i ci�ko, chcia� zachowa� miark� powagi, dobrotliwo�ci, zbola�ej cnoty, �yczliwo�ci i nie m�g�; j�� wi�c rzuca� niespokojne spojrzenia na innych ojc�w, a po chwili tak dalej m�wi�:</p><p>� Najgorsz� jest rzecz� zapala� zawzi�to�� przez d�ugie nadu�ywanie cierpliwo�ci. Skutkiem waszego oporu b�dzie zniszczenie tego �wi�tego ko�cio�a i na�o�enie wam (Bo�e, odwr��) okropnej i srogiej woli, kt�rej s�ucha� b�dziecie musieli. Wstr�t i unikanie spraw �wiatowych jest broni� zakonnik�w. Co macie do czynienia z wrzaw� wojenn�, wy, kt�rych przepisy zakonne do samotno�ci i milczenia powo�uj�? Bracia moi, ojcowie czcigodni i najmilsi! Nie bierzcie na serca, nie bierzcie na sumienia wasze tak strasznej odpowiedzialno�ci!... Nie wy budowali�cie ten �wi�ty przybytek, nie dla was jednych ma on s�u�y�! Pozw�lcie, aby kwitn�� i b�ogos�awi� tej ziemi po d�ugie wieki, by synowie i wnuki nasze jeszcze cieszy� si� nim mog�y!</p><p>Tu zdrajca r�ce roz�o�y� i za�zawi� si� zupe�nie; szlachta milcza�a, ojcowie milczeli; zw�tpienie ogarn�o wszystkich, serca by�y zm�czone i rozpaczy bliskie, pami�� zmarnowanych i pr�nych usi�owa� o�owiem zaci�y�a umys�om.</p><p>� Czekam waszej odpowiedzi, ojcowie! � rzek� szanowny zdrajca, spuszczaj�c g�ow� na piersi.</p><p>Wtem ksi�dz Kordecki powsta� i g�osem, w kt�rym nie by�o najmniejszego wahania, �adnego zw�tpienia, rzek�, jakby w proroczym widzeniu:</p><p>� To, co waszmo�� m�wisz, �e Jan Kazimierz nas opu�ci�, �e ju� abdykowa� i prawa swe Karolowi przekaza� � to k�amstwo! W serce wygnanego naszego pana wst�pi�a nadzieja i nigdy gorliwiej, jak w tej chwili, nie pracowa�, by ojczy�nie ratunek zapewni�, tron odzyska� i nam pomoc w ucisku przynie��!</p><p>Maska spad�a od razu z twarzy zdrajcy; z�o�� i zaw�d odbi�y si� w niej wyra�nie, jakoby smoki naraz wype�z�y z jaski� jego duszy, w kt�rych kry�y si� dot�d.</p><p>� Sk�d ta wiadomo��? Sk�d ta pewno��? � zapyta�.</p><p>� St�d! � odrzek� ksi�dz Kordecki, ukazuj�c wielki krucyfiks zawieszony na �cianie. � Id�! po�� palce na przebitych nogach Chrystusowych i powt�rz raz jeszcze, co� powiedzia�!</p><p>Zdrajca gi�� si� pocz��, jakby pod naciskiem �elaznej r�ki; z jaski� jego duszy nowy smok, przestrach, wype�zn�� na oblicze.</p><p>A ksi�dz Kordecki sta� ci�gle wspania�y, gro�ny jak Moj�esz; promienie zdawa�y mu si� strzela� ze skroni.</p><p>� Id�, powt�rz! � rzek�, nie zni�aj�c r�ki, g�osem tak pot�nym, �e a� wstrz��ni�te sklepienia definitorium zadr�a�y i powt�rzy�y jakby w przera�eniu:</p><p>� Id�, powt�rz...</p><p>Nasta�a chwila g�uchego milczenia, wreszcie rozleg� si� przyt�umiony g�os przybysza:</p><p>� Umywam r�ce...</p><p>� Jak Pi�at! � doko�czy� ksi�dz Kordecki.</p><p>Zdrajca wsta� i wyszed� z definitorium. Przesun�� si� szybko przez podw�rce klasztorne, a gdy si� znalaz� za bram�, pocz�� biec prawie, jakby go co� gna�o od klasztoru do Szwed�w.</p><p>Tymczasem pan Zamoyski zbli�y� si� do Czarnieckiego i Kmicica, kt�rzy w definitorium nie byli, aby im powiedzie�, co zasz�o.</p><p>� Zali przyni�s� co dobrego ten pose�? � spyta� pan Piotr � uczciw� mia� twarz...</p><p>� Bo�e nas chowaj od takich uczciwych! � odpowiedzia� pan miecznik sieradzki � przyni�s� zw�tpienie i pokus�.</p><p>� C� m�wi�? � rzek� Kmicic, podnosz�c nieco ku g�rze zapalony lont, kt�ry w�a�nie trzyma� w r�ku.</p><p>� M�wi� jak p�atny zdrajca.</p><p>� Tote� dlatego mo�e tak umyka teraz! � rzek� pan Piotr Czarniecki. � Patrzcie, waszmo�ciowie, ledwie nie p�dem ku Szwedom bie�y. Ej! pos�a�bym za nim kul�...</p><p>� A dobrze! � rzek� nagle Kmicic,</p><p>I przy�o�y� lont do zapa�u.</p><p>Rozleg� si� huk dzia�a, pr�dzej nim Zamoyski i Czarniecki mogli Si� pomiarkowa�, co si� sta�o. Zamoyski za g�ow� si� porwa�.</p><p>� Na Boga! � krzykn�� � co� uczyni�!... to� to pose�!</p><p>� �lem uczyni� � odrzek�, patrz�c w dal, Kmicic � bom chybi�! Ju� si� podni�s� i zmyka dalej. Ej! �e te� go przenios�o!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Zamoyskiego:</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju, cho�bym go te� by� i w krzy�e dosi�gn��, nie dowiedliby nam, �e�my umy�lnie do niego strzelili, a dalib�g, nie mog�em lontu w r�ku utrzyma�. Sam mi opad�. Nigdy bym za pos�em Szwedem nie strzeli�, ale na widok Polak�w zdrajc�w wn�trzno�ci si� we mnie przewracaj�!</p><p>� Ej! miarkuj�e si�, by�aby bieda i gotowi by tam naszym pos�om krzywdy czyni�.</p><p>Lecz pan Czarniecki kontent by� w duszy, bo Kmicic dos�ysza� go, jak mrucza� pod nosem:</p><p>� Przynajmniej ten zdrajca drugi raz pewnie nie podejmie si� poselstwa.</p><p>Nie usz�o to i ucha Zamoyskiego, bo odrzek�:</p><p>� Nie ten, to znajd� si� drudzy, a waszmo�ciowie uk�adom wstr�tu nie czy�cie i samowolnie ich nie przerywajcie, gdy� im d�u�ej si� wlok�, tym bardziej na nasz� korzy�� wychodz�. Odsiecz, je�li nam B�g jakow� ze�le, b�dzie mia�a czas si� zebra�, a i zima idzie sroga, czyni�c coraz trudniejsze obl�enie. Czas dla nich strat�, dla nas korzy�� przynosi.</p><p>To rzek�szy, odszed� do definitorium, gdzie po odej�ciu pos�a trwa�a jeszcze narada. S�owa zdrajcy przerazi�y jednak umys�y, i dusze by�y zwarzone. Nie uwierzono wprawdzie w abdykacj� Jana Kazimierza, ale pose� przywi�d� przed oczy pot�g� szwedzk�, o kt�rej szcz�liwe dni poprzednie pozwoli�y prawie zapomnie�. Teraz na nowo przedstawi�a si� ona umys�om w ca�ej swej grozie, kt�rej ul�k�y si� przecie� nie takie twierdze, nie takie miasta. Pozna�, Warszawa, Krak�w, nie licz�c mn�stwa zamk�w, otworzy�y swe bramy przed zwyci�zc�; jak�e mog�a si� obroni� w�r�d powszechnego potopu kl�sk Jasna G�ra?</p><p>�B�dziem si� broni� jeszcze tydzie�, dwa, trzy � my�leli sobie niekt�rzy ze szlachty i zakonnik�w � ale co dalej, jaki koniec tych usi�owa�?�</p><p>Kraj ca�y by� jako okr�t pogr��ony ju� w otch�ani, a jeno �w klasztor stercza� jeszcze jak koniec masztu nad falami. Czyli wi�c mogli rozbitkowie, do tego masztu uczepieni, my�le� jeszcze nie tylko o w�asnym ocaleniu, ale o wydobyciu ca�ego okr�tu spod toni?</p><p>Wedle ludzkich obrachowa� nie mogli.</p><p>A jednak, w�a�nie w chwili gdy pan Zamoyski wchodzi� z powrotem do definitorium, ksi�dz Kordecki m�wi�:</p><p>� Bracia moi! Nie �pi� i ja, gdy wy nie �picie, modl� si�, gdy wy Patronki naszej o ratunek b�agacie. Znu�enie, trud, s�abo�� czepiaj� si� tak samo ko�ci moich jak waszych; odpowiedzialno�� tak samo, ba, wi�cej mo�e na mnie ni� na was ci��y � dlaczeg� ja wierz�, a wy ju� zdajecie si� w�tpi�?... Wejd�cie w siebie, czyli za�lepione ziemsk� pot�g� oczy wasze nie widz� ju� wi�kszej si�y od szwedzkiej? Czyli nie mniemacie, �e �adna obrona ju� nie wystarczy, �adna r�ka tamtej przemocy nie zmo�e? Je�eli tak jest, bracia moi, to grzeszne wasze my�li i blu�nicie przeciw mi�osierdziu bo�emu, przeciw wszechmocy Pana naszego, przeciw pot�dze tej Patronki, kt�rej s�ugami si� mianujecie. Kto z was b�dzie �mia� rzec, �e ta Naj�wi�tsza Kr�lowa nie potrafi nas zas�oni� i zwyci�stwa nam zes�a�? Wi�c pro�my jej, b�agajmy dniem i noc�, p�ki naszym wytrwaniem, nasz� pokor�, naszymi �zami, ofiarowaniem cia� i zdrowia naszego nie zmi�kczymy jej serca, nie przeb�agamy za dawne grzechy nasze!</p><p>� Ojcze! � odrzek� jeden ze szlachty � nie o w�asne gard�a nam chodzi, nie o �ony nasze i dzieci, ale dr�ymy na my�l o tych despektach, kt�rych obraz mo�e dozna�, je�eli nieprzyjaciel twierdz� szturmem zdob�dzie.</p><p>� I nie chcemy bra� na siebie odpowiedzialno�ci! � doda� drugi.</p><p>� Bo nikt nie ma prawa jej bra�, nawet ksi�dz przeor! � dorzuci� trzeci.</p><p>I opozycja ros�a, zyskiwa�a na odwadze, tym bardziej �e wielu zakonnik�w milcza�o.</p><p>Przeor, zamiast odpowiedzie� wprost, modli� si� zn�w pocz��:</p><p>� Matko Syna Jedynego! � rzek�, podni�s�szy oczy i r�ce ku g�rze � je�li� nas nawiedzi�a dlatego, aby�my w Twojej stolicy przyk�ad wytrwania, m�stwa, wierno�ci Tobie, ojczy�nie i kr�lowi innym dali... je�li� wybra�a to miejsce, by przez nie rozbudzi� sumienia ludzkie i ca�y kraj ocali� � zmi�uj�e si� nad tymi, kt�rzy zdr�j �aski Twej chc� zahamowa�, Twym cudom przeszkodzi� woli Twej �wi�tej si� sprzeciwi�...</p><p>Tu chwil� pozosta� w uniesieniu, nast�pnie zwr�ci� si� ku zakonnikom i szlachcie:</p><p>� Kto tak� odpowiedzialno�� we�mie na w�asne ramiona? Kto cudom Marii, �asce Jej, ratunkowi tego kr�lestwa i wiary katolickiej zechce przeszkodzi�!</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! � ozwa�o si� kilka g�os�w � uchowaj nas B�g!</p><p>� Nie znajdzie si� taki! � zawo�a� pan Zamoyski.</p><p>A ci z zakonnik�w, kt�rym poprzednio nurtowa�o w sercach zw�tpienie, pocz�li si� bi� w piersi, bo strach ich ogarn�� niema�y. I nikt z rajc�w nie my�la� ju� tego wieczora o poddaniu.</p><p>Lecz chocia� serca starszych zosta�y wzmocnione, jednak�e zgubny posiew owego sprzedawczyka wyda� zatrute owoce.</p><p>Wiadomo�� o abdykacji Jana Kazimierza i o niepodobie�stwie odsieczy dosz�a przez szlacht� do niewiast, od niewiast do s�u�by, czelad� rozszerzy�a j� w wojsku, na kt�rym jak najgorsze wywar�a wra�enie. Mniej jej si� przerazili wie�niacy, lecz w�a�nie do�wiadczeni �o�nierze z rzemios�a, przywykli koleje wojny wedle �o�nierskiej tylko mod�y oblicza�, pocz�li schodzi� si� ze sob�, wystawia� sobie wzajem niepodobie�stwo dalszej obrony, narzeka� na up�r nie znaj�cych rzeczy mnich�w, wreszcie zmawia� si� i szepta�.</p><p>Pewien puszkarz, Niemiec, podejrzanej wiary, poradzi�, by �o�nierze sami wzi�li spraw� w r�k� i porozumieli si� ze Szwedami o wydanie twierdzy. Inni pochwycili t� my�l, lecz znale�li si� i tacy, kt�rzy nie tylko oparli si� stanowczo zdradzie, ale dali zaraz zna� o niej Kordeckiemu.</p><p>Ksi�dz Kordecki, kt�ry z najwi�ksz� ufno�ci� w si�y niebieskie umia� najwi�ksz� ziemsk� zapobiegliwo�� i ostro�no�� po��czy�, zniszczy� w zarodzie bunt tajemnie si� szerz�cy.</p><p>Naprz�d wi�c przyw�dc�w buntu, a na ich czele owego puszkarza, wygna� z twierdzy, nie obawiaj�c si� wcale tego, co Szwedom o stanie fortecy i jej s�abych stronach mogli donie��; nast�pnie, podwoiwszy miesi�czn� laf� za�odze, odebra� od niej przysi�g�, �e do ostatniej kropli krwi b�dzie klasztoru broni�a.</p><p>Lecz podwoi� tak�e i czujno��, postanowiwszy jeszcze pilniej dogl�da� tak p�atnego �o�nierza, jak szlacht�, a nawet swoich zakonnik�w. Starsi ojcowie przeznaczeni zostali do ch�r�w nocnych; m�odzi, pr�cz s�u�by bo�ej, i s�u�b� na murach zostali obowi�zani odprawia�. Nast�pnego dnia odby� si� przegl�d piechoty; przeznaczono do ka�dej baszty jednego szlachcica z jego czeladzi�, zakonnik�w za� dziesi�ciu i dw�ch puszkarzy pewnych. Wszyscy ci dzie� i noc obowi�zani byli powierzonych im stanowisk pilnowa�.</p><p>Stan�� wi�c przy wschodnio-p�nocnej baszcie pan Zygmunt Mosi�ski, �o�nierz dobry, ten w�a�nie, kt�rego dziecko cudownym sposobem ocala�o, chocia� kula ognista pad�a obok jego kolebki. Z nim razem stra� trzyma� ojciec Hilary S�awoszewski. Przy zachodniej stan�� ojciec Mielecki, ze szlachty za� pan Miko�aj Krzysztoporski, cz�owiek pos�pny i ma�om�wny, ale odwagi nieustraszonej. Wschodnio-po�udniow� baszt� zaj�li pan Piotr Czarniecki z Kmicicem, a z nimi ojciec Adamus Stypulski, kt�ry dawniej w elearskiej chor�gwi s�u�y�. Ten w razie potrzeby zakasywa� ch�tnie habitu i dzia�o rychtowa�, a z kul przelatuj�cych nie wi�cej sobie robi� od starego wachmistrza Soroki. Na koniec na zachodnio-po�udniow� baszt� wyznaczono pana Sk�rzewskiego i ojca Daniela Rychtalskiego, kt�ry tym si� odznacza�, �e przez dwie i trzy noce z rz�du m�g� nie spa�, bez szkody dla si� i zdrowia.</p><p>Nad stra�ami postanowiono Dobrosza i ojca Zachariasza Ma�achowskiego. Niezdolnych do boju przeznaczono na dachy, a zbrojownie i wszelkie przyrz�dy wojenne obj�� w nadz�r ojciec Lassota. Po ksi�dzu Dobroszu obj�� on tak�e urz�d mistrza ogniowego.</p><p>W nocy musia� o�wietla� mury, aby piechota nieprzyjacielska nie mog�a si� pod nie zbli�a�. Pourz�dza� tak�e koszyki i kuny �elazne na wie�y, w kt�rych noc� p�on�o �uczywo i pochodnie.</p><p>Jako� co noc ca�a wie�a wygl�da�a jak jedna olbrzymia pochodnia. Wprawdzie u�atwia�o to Szwedom strzelanie do niej, ale mog�o pos�u�y� za znak, �e twierdza broni si� jeszcze, gdyby wypadkiem jakie wojsko obl�onym na pomoc przyci�ga�o.</p><p>Tak wi�c nie tylko zamiary poddania spe�z�y na niczym, ale zabrano si� jeszcze gorliwiej do obrony. Chodzi� nazajutrz ksi�dz Kordecki naok� po murach jak pasterz po owczarni, widzia�, �e wszystko jest dobrze, i u�miecha� si� b�ogo, chwali� naczelnik�w i �o�nierzy, a przyszed�szy do pana Czarnieckiego, rzek� rozpromieniony:</p><p>� I pan miecznik sieradzki, nasz kochany w�dz, raduje si� w sercu na r�wni ze mn�, bo powiada, �e�my teraz dwakro� mocniejsi ni� na pocz�tku. Nowy duch wst�pi� w serca, reszty �aska Naj�wi�tszej Panny dokona, a ja tymczasem do uk�ad�w si� na nowo wezm�. B�dziemy zw��czy� i marudzi�, bo przez to si� krew ludzka oszcz�dza.</p><p>Kmicic za� na to:</p><p>� Ej, ojcze wielebny, co tam po uk�adach! Czasu szkoda! Lepiej oto znowu tej nocy wycieczk� uczyni� i tych psiajuch�w naci��.</p><p>A ksi�dz Kordecki, �e to by� w dobrym humorze, u�miechn�� si�, jak u�miecha si� matka do naprzykrzonego dziecka, nast�pnie podni�s� powr�s�o le��ce przy armacie i pocz�� udawa�, �e bije nim Kmicica po plecach.</p><p>� A b�dziesz mi si� tu wtr�ca�, utrapiony Litwinie � m�wi� � a b�dziesz mi tu krwi jako wilk �akn��, a b�dziesz mi tu przyk�ad niepos�usze�stwa dawa�, a masz! a masz!</p><p>Kmicic za�, rozweselony jak �ak szkolny, uchyla� si� to w prawo, to w lewo i umy�lnie niby si� dra�ni�c, powtarza�:</p><p>� Bi� Szwed�w! bi�! bi�! bi�!</p><p>Takie to oni sobie wyprawiali uciechy, maj�c dusze gor�ce i dla ojczyzny po�wi�cone. Lecz uk�ad�w ksi�dz Kordecki nie zaniecha� widz�c, �e Miller gor�co ich pragnie i za wszelki poz�r chwyta. Cieszy�a ta ochota ksi�dza Kordeckiego, odgadywa� bowiem �acno, �e nie musi si� nieprzyjacielowi dzia� dobrze, skoro tak chciwie pragnie ko�czy�.</p><p>Pocz�y wi�c p�yn�� dnie jeden za drugim, w kt�rych nie milcza�y wprawdzie dzia�a i rusznice, lecz g��wnie dzia�a�y pi�ra. W ten spos�b obl�enie przew��czy�o si�, a zima nadchodzi�a coraz sro�sza. Na szczytach Tatr�w chmury wysiadywa�y w przepa�cistych gniazdach zawieruch�, mr�z, �niegi i wytacza�y si� na kraj, wiod�c za sob� swe lodowate potomstwo. Nocami Szwedzi tulili si� do swych ognisk, wol�c gin�� od kul klasztornych ni� marzn��.</p><p>Twarda ziemia utrudnia�a sypanie sza�c�w i czynienie podkop�w. Obl�enie nie post�powa�o. Nie tylko oficerowie, ale ca�e wojsko mia�o na ustach jedno tylko s�owo: �uk�ady�.</p><p>Udawali wi�c ksi�a naprz�d, �e si� chc� podda�. Przyszli do Millera w poselstwie ojciec Marceli Dobrosz i uczony ksi�dz Sebastian Stawicki. Ci uczynili Millerowi niejak� nadziej� zgody. Ledwie to us�ysza�, a� r�ce otworzy� i got�w by� porwa� ich z rado�ci w obj�cia. Ju� bowiem nie o Cz�stochow�, ju� o ca�y kraj chodzi�o. Poddanie si� Jasnej G�ry by�oby odebra�o resztk� nadziei patriotom i ostatecznie popchn�o Rzeczpospolit� w obj�cia kr�la szwedzkiego, gdy przeciwnie op�r, i to op�r zwyci�ski, m�g� zmieni� serca, umys�y i wywo�a� straszliw� now� wojn�. Oznak naok� nie brak�o. Miller wiedzia� o tym i czu�, w co si� wda�, jak straszna zaci�y�a nad nim odpowiedzialno��; wiedzia�, �e albo czeka go �aska kr�lewska, marsza�kowska bu�awa, zaszczyty, tytu�y, albo ostateczny upadek. �e za� i sam ju� zacz�� przekonywa� si�, �e tego �orzecha� nie zgryzie, przyj�� wi�c ksi�y z nies�ychan� uprzejmo�ci�, jakby cesarskich albo su�ta�skich ambasador�w. Zaprosiwszy ich na uczt�, sam pi� za ich zdrowie, a r�wnie� za zdrowie przeora i pana miecznika sieradzkiego, obdarzy� ich rybami dla klasztoru, na koniec poda� warunki poddania si� tak �askawe, i� ani na chwil� nie w�tpi�, �e ze skwapliwo�ci� zostan� przyj�te.</p><p>Ojcowie podzi�kowali pokornie, jak na zakonnik�w przysta�o; wzi�li papier i odeszli. Na �sm� rano zapowiedzia� Miller otwarcie bram. Rado�� w obozie szwedzkim zapanowa�a nieopisana. �o�nierze porzucili sza�ce i okopy, podchodzili pod mury i poczynali rozmowy z obl�onymi.</p><p>Lecz z klasztoru dano zna�, �e w sprawie tak wielkiej wagi musi przeor odwo�a� si� do ca�ego zgromadzenia, prosz� wi�c zakonnicy jeszcze o jeden dzie� zw�oki. Miller zgodzi� si� bez wahania. Tymczasem w definitorium obradowano istotnie do p�na w nocy.</p><p>Jakkolwiek Miller starym by� i wytrawnym wojownikiem, jakkolwiek nie by�o mo�e w ca�ej armii szwedzkiej jenera�a, kt�ry by wi�cej uk�ad�w od tego Poliocertesa z rozmaitymi miastami prowadzi�, jednak�e bi�o mu serce niespokojnie, gdy nast�pnego ranka ujrza� dwa bia�e habity zbli�aj�ce si� do kwatery, kt�r� zajmowa�.</p><p>Byli to nie ci sami ojcowie; przodem szed� ksi�dz Maciej B�eszy�ski, lektor filozofii, nios�c pismo z piecz�ci�; za nim post�powa� ojciec Zachariasz Ma�achowski, z r�kami skrzy�owanymi na piersiach, ze spuszczon� g�ow� i z twarz� lekko poblad��.</p><p>Jenera� przyj�� ich w otoczeniu sztabu i wszystkich znamienitych pu�kownik�w, i odpowiedziawszy uprzejmie na pokorny uk�on ojca B�eszy�skiego, wyj�� mu szybko list z r�ki, rozerwa� piecz�cie i pocz�� czyta�.</p><p>Lecz wnet strasznie zmieni�a si� twarz jego: fala krwi uderzy�a mu do g�owy, oczy wysz�y na wierzch, kark nap�cznia�, i straszliwy gniew zje�y� mu w�osy pod peruk�. Przez chwil� mow� nawet mu odj�o, r�k� tylko wskaza� na list ksi�ciu Heskiemu, kt�ry przebieg� go oczyma i zwr�ciwszy si� do pu�kownik�w, rzek� spokojnie:</p><p>� O�wiadczaj� mnisi tylko tyle, �e dop�ty nie mog� si� wyrzec Jana Kazimierza, dop�ki prymas nowego kr�la nie og�osi, czyli, inaczej m�wi�c, nie chc� uzna� Karola Gustawa.</p><p>Tu roz�mia� si� ksi��� Heski, Sadowski utkwi� szyderczy wzrok w Millerze, a Wrzeszczowicz pocz�� brod� szarpa� z w�ciek�o�ci�. Gro�ny szmer oburzenia powsta� w�r�d reszty obecnych.</p><p>Wtem Miller pocz�� uderza� d�oni� po kolanie i krzycze�:</p><p>� Rata! rata!</p><p>W�sate twarze czterech muszkieter�w ukaza�y si� wnet we drzwiach.</p><p>� Wzi�� mi te golone pa�ki i zamkn��! � krzykn�� jenera�. � Wa��, panie Sadowski, otr�bisz mi pod klasztorem, �e niech aby z jednego dzia�a dadz� z mur�w ognia, obudw�ch mnich�w ka�� natychmiast powiesi�!</p><p>Prowadzono tedy obu ksi�y: ojca B�eszy�skiego i ojca Ma�achowskiego, w�r�d szyderstw i naigrawa� si� �o�nierzy. Muszkietnicy zawdziewali im swe kapelusze na g�owy, a raczej na twarze, tak aby oczy by�y zas�oni�te, i umy�lnie naprowadzali ich na rozmaite przeszkody, a gdy kt�ry z ksi�y potkn�� si� lub upad�, w�wczas rozlega� si� wybuch �miechu w�r�d gromad �o�nierstwa, upad�ego za� podnoszono kolbami i niby podpieraj�c go, t�uczono po krzy�u i ramionach. Inni rzucali na nich nawozem ko�skim, inni chwytali w d�onie �nieg i rozcierali go na tonsurach lub wpuszczali ksi�om za habity. Odczepiono sznurki od tr�bek i przywi�zano ojcom do szyi, po czym �o�dacy chwycili za drugi koniec i udaj�c, �e prowadz� byd�o na jarmark, wykrzykiwali w g�os ceny.</p><p>Oni obaj szli cicho, z r�kami z�o�onymi na piersiach, z modlitw� na ustach. Zamkni�to ich wreszcie w stodole, dr��cych od zimna, sponiewieranych; naoko�o za� stan�y stra�e z muszkietami.</p><p>Pod klasztorem otr�biono ju� rozkaz, a raczej gro�b� Millera.</p><p>Zl�kli si� ojcowie, zdr�twia�o ze zgrozy wojsko ca�e. Dzia�a umilk�y; rada zebrana nie wiedzia�a, co pocz��. Zostawi� ojc�w w barbarzy�skim r�ku niepodobna; pos�a� drugich, to ich Miller znowu zatrzyma. Wszelako w kilka godzin p�niej sam on przys�a� pos�a�ca z zapytaniem, co mnisi my�l� uczyni�.</p><p>Odpowiedziano mu, �e p�ki ojc�w nie uwolni, �adne uk�ady nie mog� mie� miejsca, bo jak�e zakonnicy mog� wierzy�, �e jenera� dotrzyma im warunk�w, je�eli wbrew kardynalnemu prawu narod�w wi�zi pos��w, kt�rych nietykalno�� barbarzy�skie nawet ludy szanuj�.</p><p>Na to o�wiadczenie nie by�o pr�dkiej odpowiedzi, straszna niepewno�� zaci�y�a wi�c nad klasztorem i zmrozi�a zapa� w obro�cach.</p><p>Wojska za� szwedzkie, ubezpieczone przez zatrzymanie je�c�w, pracowa�y gor�czkowo nad zbli�eniem si� do niedost�pnej dot�d twierdzy. Sypano na gwa�t nowe sza�ce, stawiano kosze z ziemi�, ustawiano armaty. Zuchwa�e �o�nierstwo podsuwa�o si� pod mury na p� strza�u z rusznicy. Wygra�ali ko�cio�owi, obro�com. Wp�pijani �o�dacy krzyczeli, wznosz�c r�ce ku murom:</p><p>� Poddajcie klasztor albo wiedzcie, �e wasze mnichy wisie� b�d�!</p><p>Inni blu�nili strasznie przeciwko Bogarodzicy i wierze katolickiej. Obl�eni, ze wzgl�du na �ycie ojc�w, s�ucha� musieli cierpliwie. Kmicicowi w�ciek�o�� zapiera�a oddech w piersi. Dar� w�osy w czuprynie, szaty na sobie i �ami�c r�ce, powtarza� do pana Piotra Czarnieckiego:</p><p>� Ot, m�wi�em, m�wi�em, na co uk�ady ze z�odziejami! Teraz st�j, cierp! A oni lez� w oczy a blu�ni�!... Matko Bo�a! zmi�uj si� nade mn�, daj mi wytrwanie!... Na Boga �ywego! nied�ugo na mury zaczn� le��!... Trzymajcie�e mnie, okujcie mnie jak zb�ja, bo nie wytrzymam!</p><p>Tamci za� zbli�ali si� coraz bardziej i blu�nili coraz �mielej.</p><p>Tymczasem zaszed� nowy wypadek, kt�ry do rozpaczy przywi�d� obl�onych. Pan kasztelan kijowski, poddaj�c Krak�w, wym�wi� sobie, �e wyjdzie z ca�ym wojskiem i pozostanie wraz z nim na �l�sku a� do ko�ca wojny. Siedmset piechoty z tych wojsk, gwardii kr�lewskiej pod wodz� pu�kownika Wolfa, sta�o tu� w pobli�u, nad granic� i ufaj�c traktatom, nie mia�o si� na baczno�ci.</p><p>Ow� Wrzeszczowicz nam�wi� Millera, a�eby tych ludzi zagarn��. Ten wys�a� samego Wrzeszczowicza z dwoma tysi�cami rajtarii, kt�rzy noc� przeszed�szy granic�, napadli na u�pionych i zabrali ich co do jednego. Sprowadzonych do obozu szwedzkiego kaza� Miller umy�lnie obwodzi� naoko�o muru, aby okaza� ksi�om, �e to wojsko, od kt�rego spodziewali si� odsieczy, pos�u�y w�a�nie do zdobywania Cz�stochowy.</p><p>Widok te� to by� przera�aj�cy dla obl�onych tej �wietnej gwardii kr�lewskiej, wleczonej wedle mur�w; nikt bowiem nie w�tpi�, �e ich pierwszych zmusi Miller do szturmu.</p><p>Pop�och ukaza� si� zn�w w wojsku; niekt�rzy �o�nierze pocz�li bro� �ama� i wo�a�, �e nie ma ju� rady, jeno trzeba si� poddawa� jak najpr�dzej. Serca upad�y i w szlachcie.</p><p>Niekt�rzy z nich zn�w wyst�pili do Kordeckiego z pro�bami, aby mia� lito�� nad ich dzie�mi, nad �wi�tym miejscem, nad obrazem i nad zgromadzeniem zakonnym. Zaledwie powaga przeora i pana Zamoyskiego starczy�y do uciszenia tego rozruchu.</p><p>A ksi�dz Kordecki mia� przede wszystkim na my�li uwolnienie uwi�zionych ojc�w i chwyci� si� najlepszego sposobu, napisa� bowiem list do Millera, �e ch�tnie dla dobra Ko�cio�a owych braci po�wi�ci. Niech wi�c jenera� skazuje ich na �mier�; b�d� potem wszyscy inni wiedzie�, czego si� po nim mog� spodziewa� i jak� wiar� do jego przyrzecze� przywi�zywa�.</p><p>Miller radosny by�, bo s�dzi�, �e dop�ywa do ko�ca. Nie od razu jednak uwierzy� s�owom Kordeckiego i jego gotowo�ci po�wi�cenia zakonnik�w. Wi�c jednego z nich, ksi�dza B�eszy�skiego, wys�a� do klasztoru, zobowi�zawszy go naprz�d przysi�g�, �e wr�ci sam dobrowolnie, bez wzgl�du na to, jak� odpowied� przyniesie. Zobowi�za� go r�wnie� przysi�g�, �e wystawi pot�g� szwedzk� i niepodobie�stwo oporu. Zakonnik powt�rzy� wszystko wiernie, lecz oczy jego m�wi�y co innego, a w ko�cu rzek�:</p><p>� Lecz �ycie ni�ej ceni�c ani�eli dobro Zgromadzenia, czekam na postanowienie rady, a co wy uchwalicie, najwierniej nieprzyjacielowi z powrotem oznajmi�.</p><p>Kazano mu odpowiedzie�, �e zakon pragnie uk�ad�w, ale nie mo�e wierzy� jenera�owi, kt�ry pos��w wi�zi. Na drugi dzie� przyszed� do klasztoru drugi z wys�anych ojc�w, Ma�achowski, i z podobn� odszed� odpowiedzi�.</p><p>W�wczas obaj us�yszeli wyrok �mierci.</p><p>By�o to w kwaterze Millera w obecno�ci sztabu i znamienitych oficer�w. Wszyscy oni patrzyli pilnie w twarze zakonnik�w, ciekawi, jakie te� wyrok wywrze na nich wra�enie, i z najwi�kszym zdumieniem ujrzeli na obydw�ch rado�� tak wielk�, tak nieziemsk�, jakby najwy�sze zwiastowano im szcz�cie. Wyblad�e policzki zakonnik�w zarumieni�y si� nagle, oczy nape�ni�y si� �wiat�em i ojciec Ma�achowski rzek� dr��cym ze wzruszenia g�osem:</p><p>� Ach! czemu� dzisiaj nie umieramy, skoro ofiar� za Boga i kr�la pa�� nam przeznaczono!...</p><p>Miller kaza� ich natychmiast wyprowadzi�. Pozostali oficerowie spogl�dali jedni na drugich, na koniec kt�ry� ozwa� si�:</p><p>� Z podobnym fanatyzmem trudna walka.</p><p>A ksi��� Heski na to:</p><p>� Podobn� wiar� mieli tylko pierwsi chrze�cijanie... To� wa�pan chcia� rzec?</p><p>Nast�pnie zwr�ci� si� do Wrzeszczowicza.</p><p>� Panie Weyhard � rzek� � rad bym wiedzie�, co pan my�lisz o tych mnichach?</p><p>� Nie potrzebuj� sobie nimi g�owy zaprz�ta� � odpar� zuchwale Wrzeszczowicz � pan jenera� ju� o nich pomy�la�!</p><p>Wtem Sadowski wyst�pi� na �rodek izby i stan�� przed Millerem.</p><p>� Wasza dostojno�� nie ka�esz tych mnich�w straci�! � rzek� stanowczo.</p><p>� A to czemu?</p><p>� Dlatego �e w�wczas o jakichkolwiek uk�adach mowy ju� nie b�dzie, �e za�oga twierdzy zap�onie zemst�, �e ci ludzie pr�dzej jeden na drugim w takim razie padn�, ni� si� poddadz�...</p><p>� Wittenberg przysy�a mi ci�kie dzia�a.</p><p>� Wasza dostojno�� nie uczynisz tego � m�wi� z moc� Sadowski � gdy� to s� pos�owie, kt�rzy w zaufaniu tu przybyli!</p><p>� Ja te� ich nie na zaufaniu ka�� powiesi�, tylko na szubienicy.</p><p>� Echo tego czynu rozlegnie si� w ca�ym kraju, wzburzy wszystkie serca i odwr�ci je od nas.</p><p>� Daj mi wa�pan pok�j ze swymi echami!... S�ysza�em ju� o nich sto razy.</p><p>� Wasza dostojno�� nie uczynisz tego bez wiedzy jego kr�lewskiej mo�ci!</p><p>� Wa�pan nie masz prawa przypomina� mi moich obowi�zk�w wzgl�dem kr�la!</p><p>� Ale mam prawa prosi� o uwolnienie ze s�u�by, a powody jego kr�lewskiej mo�ci przedstawi�. Chc� by� �o�nierzem, nie katem!...</p><p>Ksi��� Heski wyst�pi� z kolei na �rodek izby i rzek� ostentacyjnie:</p><p>� Panie Sadowski, daj mi tw� r�k�. Pan jeste� szlachcic i uczciwy cz�owiek!</p><p>� Co to jest? Co to znaczy? � rykn�� Miller, zrywaj�c si� z siedzenia.</p><p>� Jenerale � rzek� zimno ksi��� Heski � pozwalam sobie mniema�, �e pan Sadowski jest uczciwym cz�owiekiem, i s�dz�, �e nie masz w tym nic przeciwnego dyscyplinie?</p><p>Miller nie lubi� ksi�cia Heskiego, ale jak wielu ludziom ni�szego pochodzenia, tak i jemu imponowa� w najwy�szy spos�b �w ch�odny, grzeczny, a zarazem pogardliwy spos�b m�wienia, w�a�ciwy ludziom wysokiej godno�ci. Miller stara� si� mocno przyswoi� sobie ow� manier�, co mu si� zreszt� nie udawa�o. Pohamowa� jednak wybuch i rzek� spokojniej:</p><p>� Mnichy b�d� jutro wisie�.</p><p>� To nie moja rzecz � odrzek� ksi��� Heski � ale w takim razie ka� wasza dostojno�� dzi� jeszcze uderzy� na te dwa tysi�ce Polak�w, kt�rzy s� w naszym obozie, bo jak tego nie uczynisz, to oni jutro uderz� na nas... Ju� i tak bezpieczniej szwedzkiemu �o�nierzowi i�� mi�dzy stado wilk�w jak mi�dzy ich namioty. Oto wszystko, co chcia�em powiedzie�, a teraz pozwalam sobie �yczy� waszej dostojno�ci powodzenia.</p><p>To rzek�szy, wyszed� z kwatery.</p><p>Miller pomiarkowa�, i� zap�dzi� si� zbyt daleko. Lecz rozkaz�w nie cofn�� i tego samego dnia jeszcze zacz�to wznosi� szubienic� na oczach ca�ego klasztoru. Jednocze�nie �o�dacy, korzystaj�c z zawartego zawieszenia broni, cisn�li si� jeszcze bli�ej mur�w, nie przestaj�c szydzi�, ur�ga�, blu�ni�, wyzywa�. Ca�e t�umy ich wdziera�y si� na g�r�; stali tak g�sto, jakoby zamierzali i�� do szturmu.</p><p>Wtem pan Kmicic, kt�rego nie okuli, jak o to prosi�, nie wytrzyma� istotnie i gruchn�� z dzia�a w najwi�ksz� kup� tak skutecznie, �e pokotem po�o�y� tych wszystkich �o�nierzy, kt�rzy si� naprzeciw wylotu znajdowali. By�o to jakby has�o, bo naraz, bez rozkaz�w, a nawet wbrew im, zagra�y wszystkie dzia�a, hukn�y rusznice i gar�acze.</p><p>Szwedzi za�, wystawieni ze wszech stron na ogie�, z wyciem i rykiem ucieka� pocz�li od twierdzy, g�sto po drodze trupem padaj�c.</p><p>Czarniecki przyskoczy� do Kmicica.</p><p>� A wiesz, �e za to kula w �eb?</p><p>� Wiem, wszystko mi jedno! Niech mnie!...</p><p>� To w takim razie mierz dobrze!</p><p>Kmicic mierzy� dobrze.</p><p>Wkr�tce jednak zabrak�o mu celu. Wielkie poruszenie sta�o si� tymczasem w obozie szwedzkim, lecz by�o tak jasnym, �e pierwsi Szwedzi zgwa�cili zawieszenie broni, i� Miller sam w duchu przyznawa� s�uszno�� jasnog�rcom.</p><p>Co wi�cej! Kmicic ani si� spodziewa�, �e swymi strza�ami uratowa� prawdopodobnie �ycie ojcom, bo wskutek nich Miller stanowczo przekona� si�, �e zakonnicy w ostatnim razie istotnie gotowi s� dla dobra Ko�cio�a i klasztoru po�wi�ci� dw�ch wsp�braci. Strza�y wbi�y mu przy tym do g�owy i t� my�l, �e je�li w�os spadnie z g�owy pos��w, tedy ju� nic innego, pr�cz podobnych grzmot�w, nie us�yszy ze strony klasztoru.</p><p>I nazajutrz zaprosi� obydw�ch uwi�zionych zakonnik�w na obiad, nast�pnego za� dnia odes�a� ich do klasztoru.</p><p>P�aka� ksi�dz Kordecki na ich widok, wszyscy brali ich w ramiona i zdumiewali si�, s�ysz�c z ich ust, �e w�a�nie owym wystrza�om winni s� ocalenie. Przeor, kt�ry poprzednio gniewa� si� na Kmicica, przywo�a� go zaraz i rzek�:</p><p>� Gniewa�em si�, bo my�la�em, �e� ich zgubi�, ale ciebie widocznie Naj�wi�tsza Panna natchn�a. Znak to �aski, raduj si�!...</p><p>� Ojcze najdro�szy, kochany, nie b�dzie ju� uk�ad�w? � pyta� Kmicic, ca�uj�c go po r�kach.</p><p>Ale ledwie to wym�wi�, ledwie sko�czy�, gdy tr�bka ozwa�a si� przy bramie i nowy pose� od Millera wszed� do klasztoru.</p><p>By� to pan Kuklinowski, pu�kownik chor�gwi wolentarskiej, w��cz�cej si� ze Szwedami.</p><p>Najwi�ksi warcho�owie, bez czci i wiary, s�u�yli w tej chor�gwi, a po cz�ci dysydenci, jako lutrowie, arianie, kalwini. Tym si� t�umaczy�a ich przyja�� dla Szwed�w, lecz g��wnie zagna�a ich do millerowskiego obozu ch�� grabie�y i �up�w. Szajka ta, z�o�ona ze szlachty banit�w, ludzi zbieg�ych z wie� i r�k mistrza, a z czeladzi wisielc�w, urwanych od powroza, podobna by�a nieco do dawnej Kmicicowej partii, tylko tamci si� bili jak lwy, ci woleli rabowa�, krzywdzi� szlachcianki po dworach, rozbija� stajnie i skrzynie. Kuklinowski sam mniej by� za to podobny do Kmicica. Wiek przypr�szy� siwizn� jego w�osy, twarz mia� zwi�d��, zuchwa�� i bezczeln�. Oczy, nadzwyczaj wypuk�e i drapie�ne, zwiastowa�y gwa�towno�� charakteru. By� to jeden z tych �o�nierzy, w kt�rych wskutek hulaszczego �ycia, ci�g�ych wojen sumienie wypali�o si� do dna. Mn�stwo podobnych kr�ci�o si� w�wczas po wojnie trzydziestoletniej w ca�ych Niemczech i Polsce. Gotowi oni byli s�u�y� ka�demu, i nieraz prosty wypadek rozstrzyga�, po kt�rej stawali stronie.</p><p>Ojczyzna, wiara, s�owem, wszystkie �wi�to�ci, by�y im zupe�nie oboj�tne. Wyznawali jedn� tylko �o�nierk�, szukali w niej uciech, rozpusty, korzy�ci i zapomnienia �ycia. Wszelako obrawszy jaki� ob�z s�u�yli mu do�� wiernie, a to przez pewien honor �o�niersko-rozb�jniczy i dlatego, aby nie psu� sobie i innym wzi�to�ci. Takim by� i Kuklinowski. Sroga odwaga i niezmierna zawzi�to�� wyrobi�y mu mir mi�dzy warcho�ami. �atwo mu przychodzi�o werbowa� ludzi. Wiek �ycia przes�u�y� w r�nych broniach i obozach. By� na Siczy atamanem; wodzi� pu�ki na Wo�oszczyzn�; w Niemczech werbowa� ochotnik�w w czasie trzydziestoletniej wojny i zyska� pewn� s�aw� jako dow�dca jazdy. Krzywe jego nogi, wygi�te na kszta�t pa��k�w, znamionowa�y, �e wi�ksz� cz�� �ycia sp�dzi� na koniu. Chudy by� przy tym jak trzaska i nieco pochylony z rozpusty. Si�a krwi, nie tylko w wojnach przelanej, ci�y�o na nim. A jednak nie by� to cz�owiek z natury zupe�nie z�y, miewa� czasem szlachetniejsze pop�dy, by� tylko do szpiku ko�ci zepsuty i rozzuchwalony. Sam bowiem nieraz mawia� w zaufanej kompanii po pijanemu: �Spe�ni�o si� niejeden uczynek, za kt�ry powinien by� piorun trzasn��, a nie trzasn��.�</p><p>Ta bezkarno�� sprawi�a, �e nie wierzy� w sprawiedliwo�� bo�� i kar� nie tylko za �ycia, ale i po �mierci, inaczej m�wi�c: nie wierzy� w Boga, wierzy� jednak w diab�a, w czarownice, w astrolog�w i w alchemi�.</p><p>Nosi� si� po polsku, gdy� uwa�a� ten str�j za najodpowiedniejszy dla kawalerzysty; jeno w�s, jeszcze czarny, podstrzyga� po szwedzku i rozczapierza� w zadartych do g�ry ko�cach. M�wi�c, zdrobnia� wszystkie wyrazy jak dziecko, co dziwne czyni�o wra�enie w ustach takiego wcielonego diab�a i okrutnika ��opi�cego krew ludzk�. M�wi� du�o i che�pliwie, oczywi�cie mia� si� za znamienit� osob� i jednego z pierwszych w �wiecie pu�kownik�w jazdy.</p><p>Miller, kt�ry, lubo w szerszym zakroju, sam do podobnego gatunku ludzi nale�a�, ceni� go wielce, a zw�aszcza lubi� go sadza� u swego sto�u. Obecnie Kuklinowski sam narzuci� mu si� na pomocnika, zar�czaj�c, �e wymow� sw� wnet ksi�y do opami�tania przywiedzie.</p><p>Poprzednio jeszcze, gdy po aresztowaniu ksi�y pan Zamoyski, miecznik sieradzki, wybiera� si� sam w�asn� osob� do obozu Millera i ��da� zak�adnika, Miller pos�a� Kuklinowskiego; pan Zamoyski i ksi�dz Kordecki nie przyj�li go jednak, jako cz�eka nieodpowiedniej godno�ci.</p><p>Od tej pory, dotkni�ty w mi�o�ci w�asnej, Kuklinowski powzi�� �mierteln� uraz� do obro�c�w Jasnej G�ry i postanowi� wszelkimi si�ami im szkodzi�.</p><p>Wybra� si� wi�c w poselstwie, raz dla samego poselstwa, a po wt�re, �eby wszystko obejrze� i tu i owdzie z�e ziarno rzuci�. Poniewa� z dawna znajomy by� panu Czarnieckiemu, zbli�y� si� zatem do bramy przez niego strze�onej; lecz pan Czarniecki spa� w�a�nie, Kmicic go zast�powa�; on te� wprowadzi� go�cia i zawi�d� go do definitorium.</p><p>Kuklinowski rzuci� okiem znawcy na pana Andrzeja i wnet wpad�a mu bardzo w oko nie tylko postawa, ale i wzorowy �o�nierski moderunek m�odego junaka.</p><p>� �o�nierzyk zaraz prawdziwego �o�nierzyka odgadnie � rzek�, podnosz�c r�k� do ko�paka. � Nie spodziewa�em si�, �eby ksi�ulkowie mieli tak grzecznych oficer�w na kondycyjce. Jak�e godno��, prosz�?...</p><p>W Kmicicu, kt�ry mia� gorliwo�� ka�dego nowo nawr�conego, a� dusza si� wzdryga�a, szczeg�lnie na Polak�w Szwedom s�u��cych; jednak�e wspomnia� na niedawne gniewy ksi�dza Kordeckiego, na wag�, kt�r� ten�e do uk�ad�w przywi�zywa�, wi�c odrzek� ch�odno, ale spokojnie:</p><p>� Jestem Babinicz, dawny pu�kownik wojsk litewskich, a teraz wolentariusz w s�u�bie Naj�wi�tszej Panny.</p><p>� A ja Kuklinowski, tak�e pu�kownik, o kt�rym musia�e� wa�� s�ysze�, bo czasu niejednej wojenki o tym nazwisku i o tej szabelce (tu uderzy� si� po boku) wspominano nie tylko tu w Rzeczypospolitce, ale i za granic�.</p><p>� Czo�em! � rzek� Kmicic � s�ysza�em.</p><p>� No, prosz�... to� wa�� z Litwy?... I tam bywaj� s�awni �o�nierze... My to wiemy o sobie, bo te� tr�b� s�awy s�ycha� z jednego ko�ca �wiata w drugi... Zna��e� tam waszmo�� niejakiego Kmicica?</p><p>Pytanie pad�o tak nagle, �e pan Andrzej stan�� jak wryty.</p><p>� A waszmo�� czemu si� o niego pytasz?</p><p>� Bo go mi�uj�, cho� go nie znam; bo�my do siebie podobni jak para but�w... i to zawsze powtarzam: dw�ch jest (z przeproszeniem waszmo�ci) prawdziwych �o�nierzy w tej Rzeczypospolitej: ja w Koronie, a Kmicic na Litwie... Para go��bk�w, co?! Zna��e� go wa�� osobi�cie?</p><p>�Bodaj ci� zabito!� � pomy�la� Kmicic.</p><p>Lecz wspomniawszy na poselski charakter Kuklinowskiego, odrzek� g�o�no:</p><p>� Osobi�cie go nie zna�em... Ale owo� wejd� pan, bo tam ju� rada oczekuje.</p><p>To rzek�szy, wskaza� mu drzwi, z kt�rych na przyj�cie go�cia wyszed� jeden z ksi�y. Kuklinowski uda� si� z nim razem do definitorium, lecz przedtem jeszcze odwr�ci� si� do Kmicica.</p><p>� Mi�o mi b�dzie, panie kawalerze � odrzek� � je�li i z powrotem ty mnie odprowadzisz, nie kto inny.</p><p>� Zaczekam tu na waszmo�ci � odpowiedzia� pan Kmicic.</p><p>I pozosta� sam. Po chwili pocz�� chodzi� tam i na powr�t pr�dkimi krokami. Wzburzy�a si� w nim ca�a dusza, a serce zalewa�o mu si� krwi� czarn� ze z�o�ci.</p><p>� Smo�a tak nie przylega do szaty jak nies�awa do imienia! � mrucza�. � Ten �otr, ten wyga, ten sprzedawczyk �miele si� bratem moim mianuje i za kompaniona mnie ma. Ot, czegom si� doczeka�! Wszyscy wisielcy si� do mnie przyznaj�, a nikt zacny bez abominacji nie wspomni. Ma�om jeszcze uczyni�, ma�o!... �ebym przynajmniej m�g� t� szelm� nauczy�... Nie mo�e by� inaczej, tylko go sobie zakarbuj�...</p><p>Narada w definitorium trwa�a d�ugo. Uczyni�o si� ciemno.</p><p>Kmicic czeka� jeszcze.</p><p>Na koniec ukaza� si� pan Kuklinowski. Twarzy jego nie m�g� dojrze� pan Andrzej, ale z szybkiego sapania wnosi�, �e misja zgo�a mu si� nie uda�a i zarazem nie przypad�a do smaku, bo nawet do gaw�dy straci� ochot�. Szli wi�c czas jaki� w milczeniu; tymczasem postanowi� Kmicic dowiedzie� si� prawdy, rzek� tedy udaj�c umy�lnie wsp�czucie:</p><p>� Pewnie z niczym waszmo�� wracasz... Nasi ksi�a uparci, a m�wi�c mi�dzy nami (tu zni�y� g�os), �le czyni�, bo przecie wieki broni� si� nie mo�em.</p><p>Pan Kuklinowski stan�� i poci�gn�� go za r�kaw.</p><p>� A, s�dzisz wa��, s�dzisz, �e �le robi�? Masz rozumek, masz! Ksi�ulkowie p�jd� na otr�by � ja w tym! Kuklinowskiego nie chc� s�ucha�, pos�uchaj� jego miecza.</p><p>� Widzi wa��, mnie te� o nich nie chodzi � odrzek� Kmicic � ale o miejsce, kt�re jest �wi�te, nie ma co m�wi�!... a kt�re im p�niej si� podda, tym kondycje sro�sze by� musz�... Chyba �e to prawda, co m�wi�, i� w kraju powstaj� ha�asy, �e tu i owdzie poczynaj� Szwed�w siec i �e chan w pomoc ci�gnie. Je�li tak, to Miller musi odst�pi�.</p><p>� Wa�panu w zaufaniu powiem: ochotka na szwedzk� juszk� budzi si� w kraju, a podobno i w wojsku, prawda!... O chanie tak�e gadaj�! Ale Miller nie odst�pi. Za par� dni dzia�a ci�kie nam przyjd�... Wykopiemy tych lis�w z jamy, a p�niej co b�dzie, to b�dzie!... Ale wa�pan rozumek masz!</p><p>� Ot, i brama! � rzek� Kmicic � tu musz� wa�ci po�egna�... Chyba �e chcesz, bym ci� po pochy�o�ci sprowadzi�?</p><p>� Sprowad�, sprowad�! Par� dni temu strzelili�cie za pos�em!...</p><p>� At! co wa�� m�wisz?!</p><p>� Mo�e niechc�cy... Ale lepiej sprowad� wa�pan... Mam ci te� kilka s��w rzec.</p><p>� I ja wa�panu.</p><p>� To i dobrze.</p><p>Wyszli za bram� i pogr��yli si� w ciemno�ci. Tu Kuklinowski stan�� i chwyciwszy zn�w Kmicica za r�kaw, m�wi� pocz��:</p><p>� Wa�pan, panie kawalerze, wydajesz mi si� roztropny i przemy�lny, a przy tym czuj� w tobie �o�nierzyka z krwi i z ko�ci... Po co ci, u licha, z ksi�mi, nie z wojskowymi trzyma�, po co ksi�ym parobkiem by�?... Lepsza u nas i weselsza kompania przy kielichach, ko�ciach, z dziewcz�tami... Rozumiesz? Co?</p><p>Tu �cisn�� mu rami� palcami.</p><p>� Ten dom � m�wi� dalej, ukazuj�c palcem na twierdz� � pali si�... a g�upi, kto z pal�cego si� domu nie ucieka. Wa�pan mo�e imienia zdrajcy si� boisz?... Plu� na tych, co ci� tak nazw�! Chod� do naszej kompanii... Ja, Kuklinowski, to wa�ci proponuj�. Chcesz, s�uchaj... nie chcesz, nie s�uchaj... gniewu nie b�dzie. Jenera� przyjmie ci� dobrze, ja w tym, a mnie do serca przypad�e� i z �yczliwo�ci to ci m�wi�. Weso�a kompanijka, weso�a! �o�nierska wolno�� w tym, by s�u�y�, komu si� chce. Nic ci po mnichach! Je�eli� cnotka przeszkadza, to j� wycharchnij! Pami�taj te� i na to, �e i uczciwi u nas s�u��. Tylu szlachty, tylu pan�w, hetmani... Co masz by� lepszy? Kto tam si� naszego Kazimierka trzyma? � nikt! Jeden Sapieha Radziwi��a gn�bi.</p><p>Kmicic zaciekawi� si�.</p><p>� Sapieha, m�wisz wa�pan, Radziwi��a gn�bi?</p><p>� Tak jest. Srodze go tam na Podlasiu poturbowa�, a teraz w Tykocinie oblega. A my nie przeszkadzamy!</p><p>� Jak to?</p><p>� Bo kr�l szwedzki woli, �eby si� zjedli. Radziwi�� nigdy nie by� pewny, o sobie jeno my�la�... Przy tym ledwie podobno ju� dyszy. Kto dopu�ci, �eby go oblegano, to ju� �le z nim... ju� zgin��.</p><p>� I Szwedzi nie id� mu na ratunek?</p><p>� Kto ma i��? Sam kr�l w Prusach, bo tam sprawa najwa�niejsza... Elektoreczek dot�d si� wykr�ca�, teraz si� nie wykr�ci. W Wielkopolsce wojenka. Wittenberg potrzebny w Krakowie, Duglas z g�ralami ma robot�, wi�c i zostawili Radziwi��a samemu sobie. Niech go tam Sapieha zje. Ur�s� Sapie�ka, to prawda... Ale przyjdzie i na niego kolej. Nasz Karolek, byle si� z Prusami u�atwi�, przytrze potem rog�w Sapie�e. Teraz nie ma na niego rady, bo ca�a Litwa przy nim stoi.</p><p>� A �mud�?</p><p>� �mud� Pontusik de la Gardie trzyma w �apach, a ci�kie to �apy, znam go!</p><p>� Tak�e to Radziwi�� upad�, on, kt�ry pot�g� kr�lom dor�wnywa�?</p><p>� Ga�nie ju�, ga�nie...</p><p>� Dziwne zrz�dzenie bo�e!</p><p>� Odmienna wojny kolejka. Ale mniejsza z tym! No, co tam? Nie namy�lisz�e si� wedle tej propozycji, kt�r� ci uczyni�em? Nie b�dziesz �a�owa�! Chod� do nas. Je�li ci dzi� za pr�dko, to si� namy�l do jutra, do pojutrza, do przyj�cia wielkich dzia�. Oni ci wida� ufaj�, skoro mo�esz za bram� wychodzi�, jak ot, teraz... Albo z listami przyjd� i wi�cej nie wracaj...</p><p>� Wa�pan ci�gniesz na stron� szwedzk�, bo� szwedzki pose� � rzek� nagle Kmicic � nie wypada ci inaczej, chocia� w duszy, kto wie, co tam my�lisz. S� tacy, kt�rzy Szwedom s�u��, a w sercu �le im �ycz�.</p><p>� Parol kawalerski! � odrzek� Kuklinowski � �e m�wi� szczerze, i nie dlatego, �e funkcj� poselsk� spe�niam. Za bram� ju� ja nie pose�, i kiedy tak chcesz, to sk�adam dobrowolnie swoj� poselsk� szar�� i m�wi� ci jak prywatny: ki� do licha, t� paskudn� twierdz�!</p><p>� To wa�� m�wisz jako prywatny?</p><p>� Tak jest.</p><p>� I mog� ci jako prywatnemu odpowiedzie�?</p><p>� Jako �ywo! sam proponuj�.</p><p>� Tedy s�uchaj�e mnie, panie Kuklinowski (tu Kmicic nachyli� si� i spojrza� w same oczy zabijaki), jeste� szelma, zdrajca, �otr, rakarz i arcypies! Masz dosy�, czyli mam ci jeszcze w oczy plun��?</p><p>Kuklinowski zdumia� si� do tego stopnia, �e przez chwil� trwa�o milczenie.</p><p>� Co to?... Jak to?... S�ysz� ja dobrze?</p><p>� Masz, psie, dosy�, czyli chcesz, bym ci w oczy plun��?</p><p>Kuklinowski b�ysn�� szabl�, lecz Kmicic schwyci� go sw� �elazn� r�k� za gar��, wykr�ci� rami�, wyrwa� szabl�, nast�pnie trzasn�� w policzek, a� si� rozleg�o w ciemno�ci, poprawi� z drugiej strony, obr�ci� w r�ku jak fryg� i kopn�wszy z ca�ej si�y, wykrzykn��:</p><p>� Prywatnemu, nie pos�owi!...</p><p>Kuklinowski potoczy� si� na d�, jak kamie� wyrzucony z balisty, pan Andrzej za� spokojnie poszed� ku bramie.</p><p>Dzia�o si� to w za�amaniu g�ry, tak i� z mur�w trudno ich by�o dojrze�. Jednak�e przy bramie spotka� Kmicic czekaj�cego ju� ksi�dza Kordeckiego, kt�ry zaraz odprowadzi� go na bok i pyta�:</p><p>� A co� tak d�ugo robi� z Kuklinowskim?</p><p>� Wchodzi�em z nim w konfidencj� � odpar� pan Andrzej.</p><p>� C� ci m�wi�?</p><p>� M�wi� mi, �e o chanie prawda.</p><p>� Chwa�a Bogu, kt�ry serca pogan zmieni� umie i z wrog�w uczyni� przyjaci�.</p><p>� M�wi� mi tak�e, i� Wielkopolska si� ruszy�a...</p><p>� Chwa�a Bogu!</p><p>� �e kwarciani coraz niech�tniej przy Szwedzie stoj�, �e na Podlasiu wojewoda witebski Sapieha zbi� zdrajc� Radziwi��a, maj�c wszystkich zacnych obywatel�w po sobie. Jakoby ca�a Litwa przy nim stoi, z wyj�tkiem �mudzi, kt�r� Pontus ogarn��...</p><p>� Chwa�a Bogu! Nic�e�cie wi�cej ze sob� nie m�wili?</p><p>� Owszem, namawia� mnie potem Kuklinowski, bym do Szwed�w przeszed�.</p><p>� Tego si� spodziewa�em � rzek� ksi�dz Kordecki � z�y to cz�owiek... A ty c�e� mu odrzek�?</p><p>� Bo to, widzicie, ojcze wielebny, powiedzia� mi tak: �K�ad� na bok moj� szar�� poselsk�, kt�ra si� za bram� i bez tego ko�czy, a namawiam ci� jako prywatny cz�owiek.� A jam go jeszcze dla pewno�ci spyta�, czy mog� jako prywatnemu odpowiada�. Powiedzia�: �Dobrze!� � wtedy...</p><p>� Co wtedy?</p><p>� Wtedy da�em mu w pysk, a on si� na d� pokoci�.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!</p><p>� Nie gniewajcie si�, ojcze... Bardzom to politycznie uczyni�, a �e on tam przed nikim s�owa nie pi�nie, to pewno!</p><p>Ksi�dz milcza� przez chwil�.</p><p>� Z poczciwo�ci� to uczyni�, wiem! � odrzek� po chwili. � To mnie jeno martwi, �e� sobie nowego wroga napyta�... To straszny cz�ek!</p><p>� E! jeden wi�cej, jeden mniej!... � rzek� Kmicic.</p><p>Po czym pochyli� si� do ucha ksi�dza.</p><p>� A ksi��� Bogus�aw � rzek� � to mi przynajmniej wr�g. Co mi tam taki Kuklinowski! Ani si� na niego obejrz�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Tymczasem odezwa� si� gro�ny Arfuid Wittenberg. Znamienity oficer przywi�z� jego surowe pismo do klasztoru z rozkazem dla ojc�w poddania twierdzy Millerowi. �W przeciwnym razie � pisa� Wittenberg � je�li nie zaniechacie oporu i nie zechcecie ulega� wspomnionemu panu jenera�owi, b�d�cie przekonani, �e surowa was czeka za to kara, kt�ra innym pos�u�y za przyk�ad. Win� za� tego sobie przypiszecie.�</p><p>Ojcowie, po odebraniu tego listu, postanowili po staremu zwleka�, co dzie� nowe trudno�ci przedstawiaj�c. I zn�w pocz�y p�yn�� dni, podczas kt�rych huk armat przerywa� uk�ady, i odwrotnie.</p><p>Miller o�wiadczy�, �e tylko dla zabezpieczenia klasztoru od kup swawolnych pragnie wprowadzi� do� sw� za�og�.</p><p>Ojcowie odpowiedzieli, �e skoro za�oga ich okaza�a si� dostateczn� do obrony przeciw tak pot�nemu wodzowi jak pan jenera�, tym bardziej wystarczy przeciw kupom swawolnym. B�agali wi�c Millera na wszystko, co �wi�te, na uszanowanie, jakie lud ma dla tego miejsca, na Boga i cze�� Marii, aby sobie poszed� do Wielunia lub gdzie by mu si� podoba�o. Wyczerpa�a si� jednak i cierpliwo�� szwedzka. Ta pokora obl�onych, kt�rzy jednocze�nie prosili o mi�osierdzie i coraz g�ciej z dzia� strzelali, doprowadza�a do rozpaczy wodza i wojska.</p><p>Millerowi w g�owie z pocz�tku nie mog�o si� pomie�ci�, dlaczego, gdy ca�y kraj podda� si�, to jedno miejsce si� broni, co za moc je podtrzymuje, w imi� jakich nadziei ci zakonnicy nie chc� ulegn��, do czego d���, czego si� spodziewaj�?</p><p>Lecz czas p�yn�cy przynosi� coraz ja�niejsze na owe pytania odpowiedzi. Op�r, kt�ry si� tu pocz��, szerzy� si� jak po�ar.</p><p>Mimo do�� t�pej g�owy spostrzeg� jenera� w ko�cu, o co ksi�dzu Kordeckiemu chodzi�o, bo zreszt� wyt�umaczy� to niezbicie Sadowski: �e wi�c nie o owo gniazdo skaliste, nie o Jasn� G�r�, nie o skarby nagromadzone w zakonie, nie o bezpiecze�stwo Zgromadzenia � ale o losy ca�ej Rzeczypospolitej. Spostrzeg� Miller, �e �w ksi�dz cichy wiedzia�, co czyni�, �e mia� �wiadomo�� swojej misji, �e powsta� jako prorok, aby za�wieci� krajowi przyk�adem, by g�osem pot�nym zawo�a� na wsch�d i zach�d, na p�noc i po�udnie: <emphasis>Sursum corda!</emphasis> � by czy to zwyci�stwem swoim, czy �mierci� i ofiar� obudzi� �pi�cych ze snu, obmy� z grzech�w grzesznych, uczyni� �wiat�o w ciemno�ciach.</p><p>Spostrzeg�szy to, �w stary wojownik po prostu zl�k� si� i tego obro�cy, i w�asnego zadania. Nagle �w �kurnik� cz�stochowski wyda� mu si� olbrzymi� g�r� bronion� przez tytana, a sam sobie wyda� si� jenera� ma�ym, a na armi� w�asn� spojrza� po raz pierwszy w �yciu jak na gar�� lichego robactwa. Im�e to podnosi� r�k� na t� jak�� straszn�, tajemnicz� i niebotyczn� pot�g�? Wi�c zl�k� si� Miller i zw�tpienie pocz�o si� wkrada� do jego serca. Wiedz�c, �e na niego win� z�o��, sam pocz�� szuka� winnych, i gniew jego spad� naprz�d na Wrzeszczowicza. Powsta�y w obozie niesnaski i niezgoda j�a j�trzy� przeciw sobie serca; prace obl�nicze musia�y na tym cierpie�.</p><p>Lecz Miller zbyt d�ugo przywyk� w ca�ym �yciu mierzy� ludzi i wypadki pospolit� miar� �o�niersk�, aby chwilami nie mia� pociesza� si� jeszcze my�l�, �e twierdza podda si� w ko�cu. I bior�c rzeczy po ludzku, nie mog�o si� sta� inaczej. Przecie Wittenberg przysy�a� mu sze�� dzia� burz�cych najci�szego kalibru, kt�re ju� pod Krakowem pokaza�y sw� pot�g�.</p><p>�U licha! � my�la� Miller � takie mury nie opr� si� takim kolubrynom, a gdy to gniazdo strach�w, zabobonu, czar�w z dymem si� rozwieje, wnet rzeczy wezm� inny obr�t i ca�y kraj si� uspokoi.�</p><p>W oczekiwaniu wi�c na wi�ksze dzia�a, kaza� strzela� z mniejszych. Dni walki wr�ci�y. Pr�no jednak kule ogniste pada�y na dachy, pr�no najdzielniejsi puszkarze nadludzkie czynili usi�owania. Ilekro� wiatr zwia� morze dym�w, klasztor ukazywa� si� nietkni�ty, wspania�y jak zawsze, wynios�y, z wie�ami bod�cymi spokojnie b��kit. Tymczasem zdarza�y si� wypadki szerz�ce zabobonny przestrach mi�dzy oblegaj�cymi. To kule przelatywa�y ponad ca�� g�r� i razi�y stoj�cych z drugiej strony �o�nierzy; to puszkarz, zaj�ty rychtowaniem dzia�a, pada� nagle; to dymy uk�ada�y si� w straszne i dziwaczne postacie; to prochy w jaszczach zapala�y si� nagle, jakby niewidom� r�k� podpalone.</p><p>Pr�cz tego gin�li ci�gle �o�nierze, kt�rzy pojedynczo, samowt�r albo samotrze� wychylali si� z obozu. Pos�dzenie o to pad�o na polskie posi�kowe chor�gwie, kt�re, pr�cz pu�ku Kuklinowskiego, odmawia�y wr�cz wszelkiego udzia�u w pracach obl�niczych i coraz gro�niejsz� przybiera�y postaw�. Miller zagrozi� pu�kownikowi Zbro�kowi s�dem na jego ludzi, ten za� odpowiedzia� mu w oczy wobec wszystkich oficer�w: �Spr�buj, jenerale!�</p><p>Natomiast towarzysze spod polskich chor�gwi w��czyli si� umy�lnie po szwedzkim obozie, okazuj�c pogard� i lekcewa�enie �o�nierzom, a wszczynaj�c k��tnie z oficerami. Przychodzi�o st�d do pojedynk�w, w kt�rych Szwedzi, jako mniej wprawni w szermierk�, najcz�ciej padali ofiar�. Miller wyda� surowe rozporz�dzenie przeciwko pojedynkom, a w ko�cu zabroni� towarzystwu wst�pu do obozu. Wynik�o z tego, �e w ko�cu oba wojska le�a�y obok siebie jak wrogie i oczekuj�ce tylko sposobno�ci do walki.</p><p>Klasztor za� broni� si� coraz lepiej. Okaza�o si�, �e dzia�a nades�ane przez pana krakowskiego nie ust�puj� w niczym tym, kt�rymi rozporz�dza� Miller, a puszkarze przez sw� ci�g�� praktyk� doszli do takiej wprawy, �e ka�dy ich strza� powala� nieprzyjaci�. Szwedzi sp�dzali to na czary. Puszkarze odpowiadali wprost oficerom, �e z t� si��, kt�ra klasztoru broni, nie ich rzecz walczy�.</p><p>Pewnego rana pop�och wszcz�� si� we wschodnio-po�udniowym przykopie; �o�nierze bowiem ujrzeli wyra�nie niewiast� w b��kitnym p�aszczu, os�aniaj�c� ko�ci� i klasztor. Na ten widok rzucili si� pokotem twarzami na ziemi�. Pr�no nadjecha� sam Miller, pr�no t�umaczy� im, �e to mg�y i dymy u�o�y�y si� w ten spos�b; pr�no wreszcie grozi� s�dem i karami. W pierwszej chwili nikt nie chcia� go s�ucha�; zw�aszcza �e sam jenera� nie umia� ukry� przera�enia.</p><p>Rozszerzy�o si� wnet po tym wypadku w ca�ym wojsku mniemanie, �e nikt z tych, kt�rzy w obl�eniu brali udzia�, swoj� �mierci� nie umrze. Wielu oficer�w podziela�o t� wiar�, a i Miller nie by� wolny od obaw, sprowadzi� bowiem ministr�w luterskich i kaza� im czary odczynia�. Chodzili tedy po obozie, szepcz�c i �piewaj�c psalmy; przestrach jednak tak si� ju� rozszerzy�, �e nieraz przysz�o im us�ysze� z ust �o�nierzy: �Nie wasza moc, nie wasza pot�ga!�</p><p>W�r�d strza��w armatnich nowy pose� millerowski wszed� do klasztoru i stan�� przed obliczem ksi�dza Kordeckiego i rady.</p><p>By� to pan �ladkowski, podstoli rawski, kt�rego podjazdy szwedzkie ogarn�y, gdy z Prus powraca�. Przyj�to go zimno i surowo, cho� twarz mia� poczciw�, a spojrzenie jak niebo pogodne, bo ju� si� byli przyzwyczaili zakonnicy do poczciwych twarzy u zdrajc�w. Ale on si� takim przyj�ciem wcale nie zmiesza� i podczesuj�c ra�no palcami p�owego czuba na g�owie, ozwa� si�:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w! � odezwali si� ch�rem zebrani.</p><p>A ksi�dz Kordecki zaraz doda�:</p><p>� Niech b�d� b�ogos�awieni, kt�rzy Mu s�u��.</p><p>� I ja Mu s�u�� � odrzek� pan podstoli � a �e szczerzej ni� Millerowi, to si� zaraz poka�e... Hm! pozw�lcie, ojcowie czcigodni i kochani, �e odchrz�kn�, bo musz� naprz�d paskudztwo wyplun��... Wi�c tedy Miller... tfu!... przys�a� mnie, m�j dobry panie, do was, �ebym was do poddania si�... tfu!... namawia�. A ja si� podj��em dlatego, �eby wam powiedzie�: bro�cie si�, o poddaniu nie my�lcie, bo Szwedzi ju� cienko prz�d� i licho ich w oczach bierze.</p><p>Zdumieli si� zakonnicy i m�owie �wieccy, widz�c takiego pos�a; naraz pan miecznik sieradzki zakrzykn��:</p><p>� Jak mi B�g mi�y, to jaki� uczciwy cz�owiek!</p><p>I skoczywszy ku niemu, pocz�� mu r�k� potrz�sa�, a pan �ladkowski drug�, woln�, zn�w podgarn�� czuba i m�wi� dalej:</p><p>� �em nie jest szelm�, to si� tak�e zaraz poka�e. Kreowa�em si� Millerowi pos�em jeszcze i dlatego, by wam nowin udzieli�, kt�re s� tak pomy�lne, �e chcia�bym je wszystkie, m�j dobry panie, jednym tchem wypowiedzie�... Dzi�kujcie Bogu i Naj�wi�tszej Jego Rodzicielce, �e was obra�a za narz�dzia do odwr�cenia serc ludzkich! Waszym to przyk�adem, wasz� obron� kraj nauczony poczyna zrzuca� z siebie jarzmo szwedzkie. Co tu gada�! Bij� Szwed�w w Wielkopolsce i na Mazurach, znosz� mniejsze oddzia�y, zalegaj� dragi i pasy. W kilku ju� miejscach srogiego dali im �upnia. Szlachta siada na ko�, ch�opi, m�j dobry panie, w kupy si� zbieraj�, a jak z�api� jakiego Szweda, to pasy z niego dr�. Wi�ry lec�, k�aki lec�! Ot, co jest! Ot, do czego przysz�o! A kto to sprawi�? Wy!</p><p>� Anio� to, anio� powiada! � wo�ali zakonnicy i szlachta, wznosz�c do nieba r�ce.</p><p>� Nie anio�, ale do us�ug, �ladkowski, podstoli rawski... Nic to! S�uchajcie dalej: Chan, pomny na dobrodziejstwa pana naszego, kr�la prawowitego Jana Kazimierza, kt�remu niech B�g da zdrowie i panowanie w najd�u�sze lata, idzie z pomoc� i ju� wszed� w granic� Rzeczypospolitej, Kozak�w, kt�rzy si� oponowali, na sieczk� rozni�s� i wali w sto tysi�cy ordy pod Lw�w, a Chmielnicki, <emphasis>volens nolens</emphasis>, z nim razem.</p><p>� Dla Boga! dla Boga! � powtarza�y r�ne g�osy, jakoby przygn�bione szcz�ciem.</p><p>A pan �ladkowski a� si� zapoci� i machaj�c r�koma coraz �ywiej, krzycza�:</p><p>� Nic to jeszcze!... Pan Czarniecki, kt�remu Szwedzi pierwsi nie dotrzymali punkt�w, bo mu piechot� z Wolfem porwali, czuje si� wolnym od s�owa i na ko� ju� siada. Kr�l Kazimierz wojsko zbiera i lada dzie� do kraju wkroczy, a hetmani, s�uchajcie, ojcowie, hetmani: pan Potocki i pan Lanckoro�ski, z nimi za� ca�e wojsko, czekaj� tylko na wej�cie kr�la, by Szwed�w odst�pi� i przeciw nim szable zwr�ci�. Tymczasem z panem Sapieh� si� porozumiewaj� i z chanem. Szwedzi w strachu, ogie� w ca�ym kraju, wojna w ca�ym kraju... kto �yw, w pole wychodzi!</p><p>Co dzia�o si� w sercach zakonnik�w i szlachty, trudno opisa�, trudno wypowiedzie�. Niekt�rzy p�akali, inni padali na kolana, inni powtarzali: �Nie mo�e by�, nie mo�e by�!� � co us�yszawszy, pan �ladkowski zbli�y� si� do wielkiego krucyfiksu wisz�cego na �cianie i tak m�wi�:</p><p>� K�ad� r�ce na tych nogach Chrystusowych, gwo�dziem przybitych, i przysi�gam, jako szczer� i czyst� prawd� powiadam. Powtarzam wam tylko: bro�cie si�, nie upadajcie, nie ufajcie Szwedom, nie liczcie na to, by�cie pokor� i poddaniem si� mogli jakiekolwiek bezpiecze�stwo sobie zapewni�. �adnych oni nie dotrzymuj� um�w, �adnych uk�ad�w. Wy, tu zamkni�ci, nie wiecie, co si� dzieje w ca�ym kraju, jaki powsta� ucisk, jakie gwa�ty, mordowanie ksi�y, profanowanie �wi�to�ci, wzgardzenie wszelkim prawem. Wszystko wam obiecuj�, niczego nie dotrzymaj�. Ca�e kr�lestwo wydane zosta�o na �up rozpu�cie �o�nierza. Nawet ci, kt�rzy jeszcze ze Szwedem trzymaj�, krzywd unikn�� nie mog�... Oto kara bo�a na zdrajc�w za niedotrzymanie wiary kr�lowi. Zwlekajcie!... Ja, jako mnie tu widzicie, je�li jeno �yw b�d�, je�eli zdo�am si� Millerowi wykr�ci�, zaraz na �l�sk do naszego pana ruszam. Tam mu do n�g padn� i powiem: �Mi�o�ciwy kr�lu! Ratuj Cz�stochow� i najwierniejszych s�ug swoich!� Ale wy si� trzymajcie, ojcowie najmilsi, bo na was zbawienie ca�ej Rzeczypospolitej spoczywa.</p><p>Tu zadr�a� g�os panu �ladkowskiemu i �zy pokaza�y mu si� na rz�sach, po czym tak m�wi� dalej:</p><p>� B�dziecie mieli jeszcze ci�kie chwile: id� dzia�a burz�ce z Krakowa, kt�re dwie�cie piechoty prowadzi... Jedna szczeg�lniej sroga kolubryna... Nast�pi� szturmy okrutne... Ale to b�d� ostatnie wysi�ki... Wytrzymajcie to jeszcze, bo ju� zbawienie idzie ku wam. Na te rany boskie, czerwone, przyjdzie kr�l, hetmani, wojsko, ca�a Rzeczpospolita... na ratunek swojej Patronce... Ot, co wam powiadam... ratunek, zbawienie, s�awa... ju�, ju�... nied�ugo!</p><p>Tu rozp�aka� si� szlachcic poczciwy i sta�o si� powszechne szlochanie.</p><p>Ach! tej znu�onej garstce obro�c�w, tej garstce s�ug wiernych a pokornych nale�a�a si� ju� lepsza wie�� i jakowa� pociecha z kraju!</p><p>Ksi�dz Kordecki powsta� ze swojego miejsca, zbli�y� si� do pana �ladkowskiego i roz�o�y� szeroko ramiona.</p><p>�ladkowski rzuci� si� w nie i d�ugo obejmowali si� wzajem; inni id�c za ich przyk�adem, pocz�li pada� sobie w ramiona a �ciska� si� i ca�owa�, a winszowa� sobie, jakoby Szwed ju� odst�pi�. Na koniec ksi�dz Kordecki rzek�:</p><p>� Do kaplicy, bracia moi, do kaplicy!</p><p>I poszed� pierwszy, a za nim inni. Pozapalano wszystkie �wiece, bo ju� mroczy�o si� na dworze, i rozsuni�to firanki cudownego obrazu, od kt�rego s�odkie a rz�siste blaski rozsypa�y si� zaraz naoko�o. Ksi�dz Kordecki kl�kn�� na stopniach, dalej zakonnicy, szlachta i lud prosty; nadesz�y tak�e niewiasty z dzie�mi. Wyblad�e z um�czenia twarze i zap�akane oczy wznosi�y si� ku obrazowi; ale spoza �ez promieni� si� ju� na wszystkich u�miech szcz�cia. Przez chwil� trwa�o milczenie, na koniec ksi�dz Kordecki zacz��:</p><p>� �Pod Twoj� obron� uciekamy si�, �wi�ta Bo�a Rodzicielko...�</p><p>Dalsze s�owa uwi�z�y mu w ustach; um�czenie, dawne cierpienia, tajone niepokoje wraz z radosn� nadziej� ratunku wezbra�y w nim jak fala ogromna; wi�c �kanie wstrz�sn�o mu piersi i ten m��, kt�ry losy ca�ego kraju d�wiga� na swych ramionach, pochyli� si� jak s�abe dziecko, pad� na twarz i z p�aczem niezmiernym zdo�a� tylko zawo�a�:</p><p>� O Mario! Mario! Mario!</p><p>P�akali z nim razem wszyscy, a obraz z g�ry sia� blaski przejasne.</p><p>P�n� noc� dopiero rozeszli si� zakonnicy i szlachta na mury, ksi�dz Kordecki za� pozosta� ca�� noc le��cy krzy�em w kaplicy. By�y obawy w klasztorze, a�eby znu�enie z n�g go nie zwali�o, lecz on nazajutrz rano pokaza� si� na basztach, chodzi� pomi�dzy �o�nierstwem i za�og� weso�y, wypocz�ty, i tu i owdzie powtarza�:</p><p>� Dzieci! Jeszcze Naj�wi�tsza Panna oka�e, i� od burz�cych kolubryn mocniejsza, a potem b�dzie koniec waszych trosk i um�czenia!</p><p>Tego� ranka Jacek Brzucha�ski, mieszczanin cz�stochowski, przebrawszy si� za Szweda, podszed� pod mury, aby potwierdzi� wie�� o nadci�ganiu wielkich dzia� z Krakowa, lecz zarazem o zbli�aniu si� chana z ord�. Wrzuci� pr�cz tego list z konwentu krakowskiego, od ojca Antoniego Paszkowskiego, w kt�rym ten�e, opisuj�c straszliwe okrucie�stwa i �upie�e Szwed�w, zach�ca� i b�aga� ojc�w jasnog�rskich, aby nie ufali obietnicom nieprzyjaciela i wytrwale bronili �wi�tego miejsca przeciw zuchwalstwu bezbo�nik�w.</p><p>��adnej bowiem nie ma u Szwed�w wiary (pisa� ksi�dz Paszkowski), �adnej religii. Nic boskiego ani ludzkiego nie jest dla nich �wi�tym i nietykalnym; niczego ani przez uk�ady, ani przez publiczne przyrzeczenia zabezpieczonego � dotrzymywa� nie zwykli.�</p><p>By� to w�a�nie dzie� Niepokalanego Pocz�cia. Kilkunastu oficer�w i �o�nierzy z pomocniczych polskich chor�gwi uzyska�o natarczywymi pro�bami od Millera pozwolenie udania si� do twierdzy na nabo�e�stwo. Mo�e liczy� Miller, i� pokumaj� si� z za�og�, i przyni�s�szy wie�� o dzia�ach burz�cych roznios� trwog�, mo�e nie chcia� przez odmow� dorzuca� iskry na �ywio�y palne, kt�re i bez tego czyni�y stosunki mi�dzy Polakami a Szwedami coraz niebezpieczniejszymi � do��, �e pozwoli�.</p><p>Owo� z tymi kwarcianymi przyby� pewien Tatar, z polskich Tatar�w mahometan. Ten w�r�d powszechnego zdumienia zach�ca� zakonnik�w, �eby ludziom plugawym �wi�tego miejsca nie poddawali, utrzymuj�c z pewno�ci�, i� Szwedzi wkr�tce z ha�b� i upokorzeniem ust�pi�. To samo powtarzali kwarciani, potwierdzaj�c we wszystkim doniesienia pana �ladkowskiego. Wszystko to razem wzi�te podnios�o ducha w obl�onych do tego stopnia, �e nic si� nie obawiali owych olbrzymich kolubryn, a nawet �artowano sobie z nich mi�dzy �o�nierstwem.</p><p>Po nabo�e�stwie rozpocz�y si� obustronne strza�y. By� pewien �o�nierz szwedzki, kt�ry cz�stokro� podchodzi� pod mury i tubalnym g�osem blu�ni� przeciw Bogarodzicy. Cz�stokro� te� strzelali do� obl�eni, zawsze bez skutku. Kmicicowi, gdy go raz na cel bra�, p�k�a ci�ciwa, �o�dak za� rozzuchwala� si� coraz wi�cej i innych jeszcze odwag� sw� zach�ca�. M�wiono o nim, �e ma siedmiu szatan�w na us�ugi, kt�rzy go strzeg� i zas�aniaj�.</p><p>W dniu owym zn�w on przyszed� blu�ni�, lecz obl�e�cy dufaj�c, �e jako w dzie� Niepokalanego Pocz�cia czary mniejsz� si�� mie� b�d�, postanowili koniecznie go ukara�. Strzelano do� do�� d�ugo bezskutecznie, na koniec kula armatnia odbita od lodowego wa�u, podskakuj�c po �niegu na kszta�t ptaka, uderzy�a go w same piersi i rozerwa�a na dwoje. Ucieszyli si� tym obro�cy i che�pi�c si�, wo�ali: �Kt�ry jeszcze przeciw Niej blu�ni� b�dzie?� � atoli tamci pierzchli w pop�ochu a� do przykop�w.</p><p>Szwedzi strzelali do mur�w i na dachy. Lecz kule ich nie zdo�a�y przestraszy� obro�c�w.</p><p>Stara �ebraczka Konstancja, mieszkaj�ca w szczelinie ska�y, chodzi�a, jakoby na szyderstwo Szwedom, po ca�ej pochy�o�ci, zbieraj�c w podo�ek pociski i przegra�aj�c od czasu do czasu kosturem �o�nierzom. Ci, maj�c j� za czarownic�, uczuli strach, aby im z�ego nie przyczyni�a, zw�aszcza gdy spostrzegli, �e kule si� jej nie imaj�.</p><p>Dwa ca�e dni zesz�o na pr�nej strzelaninie. Rzucano na dachy sznury okr�towe, nasycone smo��, bardzo g�sto, kt�re lecia�y na kszta�t w��w ognistych. Lecz stra�, urz�dzona wzorowo, zapobiega�a na czas niebezpiecze�stwu. A� przysz�a noc tak ciemna, �e mimo ognisk, beczek ze smo�� i ogniowych dzia� ksi�dza Lassoty, obl�eni nie mogli nic widzie�.</p><p>Tymczasem mi�dzy Szwedami panowa� jaki� ruch niezwyczajny. S�ycha� by�o skrzyp k�, gwar g�os�w ludzkich, czasem r�enie koni i rozmaite inne ha�asy. �o�nierze na murach odgadywali �atwo, co si� dzieje.</p><p>� Dzia�a nadesz�y, nie mo�e inaczej by�! � m�wili jedni.</p><p>� I sza�ce sypi�, a tu �ma taka, �e palc�w u w�asnej r�ki nie dojrzysz.</p><p>Starszyzna obradowa�a nad wycieczk�, kt�r� pan Czarniecki doradza�, lecz miecznik sieradzki oponowa�, twierdz�c s�usznie, �e przy tak wa�nej robocie musia� si� nieprzyjaciel dostatecznie ubezpieczy� i pewnie piechot� trzyma w pogotowiu. Dawano wi�c tylko ognia w stron� p�nocn� i po�udniow�, sk�d najwi�kszy gwar dochodzi�. Skutku w ciemno�ci nie mo�na by�o rozpozna�.</p><p>Na koniec ukaza� si� dzie� i pierwsze jego blaski odkry�y robot� szwedzk�. Z p�nocy i z po�udnia stan�y sza�ce, nad kt�rymi kilka tysi�cy ludzi pracowa�o. Stercza�y one tak wysoko, i� obl�onym zda�o si�, �e szczyty ich le�� na r�wnej linii z murami. Mi�dzy regularnymi wyci�ciami wierzcho�k�w wida� by�o olbrzymie paszcze dzia� i stoj�cych tu� za nimi �o�nierzy, podobnych z dala do roju ��tych �s.</p><p>W ko�ciele nie sko�czy�o si� jeszcze poranne nabo�e�stwo, gdy huk niezwyczajny wstrz�sn�� powietrzem, szyby zadr�a�y, niekt�re od samego wstrz��nienia wypad�y z opraw, rozbijaj�c si� z przera�liwym d�wi�kiem na kamiennej posadzce, a ca�y ko�ci� wype�ni� si� kurzaw� powsta�� z opad�ego tynku.</p><p>Olbrzymie kolubryny przem�wi�y.</p><p>Rozpocz�� si� straszliwy ogie�, jakiego jeszcze nie doznali obl�eni. Po sko�czonym nabo�e�stwie wypadli wszyscy na mury i dachy. Poprzednie szturmy wyda�y si� tylko niewinn� igraszk� przy tym straszliwym rozpasaniu si� ognia i �elaza.</p><p>Mniejsze dzia�a grzmia�y do wt�ru burz�cym. Lecia�y olbrzymie faskule, granaty, p�ki szmat przesyconych smo��, pochodnie, sznury ogniste. Dwudziestosze�ciofuntowe pociski odrywa�y blanki mur�w, uderza�y w �ciany, jedne grz�z�y w nich, drugie wybija�y dziury olbrzymie, odrywaj�c tynk, glinowanie i ceg�y. Mury otaczaj�ce klasztor pocz�y si� tu i owdzie rysowa� i rozszczepia�, a bite ci�gle, bite bez przestanku coraz nowymi pociskami, grozi�y ruin�. Budynki klasztorne zasypywano ogniem.</p><p>Graj�cy na wie�y czuli chwianie si� jej. Ko�ci� dygota� od ustawicznych wstrz��nie�; w niekt�rych o�tarzach �wiece wypad�y z lichtarzy.</p><p>Woda wylewana w niezmiernych ilo�ciach na wszczynaj�ce si� po�ary, na rozp�omienione pochodnie, sznury i kule ogniste utworzy�a w po��czeniu si� z dymem i kurzaw� k��by pary tak g�ste, �e �wiata spoza nich nie by�o wida�. Pocz�y si� szkody w budynkach i na murach. Okrzyk �gore!� rozlega� si� coraz cz�ciej w�r�d huku wystrza��w i �wistu kul. Przy p�nocnej baszcie zgruchotano dwa ko�a u armaty, jedno dzia�o uszkodzone zamilk�o. Jedna kula ognista, wpad�szy do stajen, zabi�a trzy konie i wszcz�a po�ar. Nie tylko kule, ale z�amki granat�w pada�y tak g�sto jak deszcz, na dachy, na baszty i mury.</p><p>Po kr�tkiej chwili ozwa�y si� j�ki rannych. Szczeg�lnym trafem poleg�o trzech m�odzieniaszk�w, Jan�w. Przerazi�o to innych obro�c�w to� samo imi� nosz�cych, lecz w og�le obrona godna by�a szturmu. Wyleg�y na mury nawet niewiasty, dzieci i starcy. �o�nierze stali na murach, z nieustraszonym sercem, w dymie, ogniu, w�r�d ulewy pocisk�w, i odpowiadali z zawzi�to�ci� na ogie� nieprzyjacielski. Jedni imali si� k�, przetaczaj�c dzia�a w miejsca najbardziej zagro�one, drudzy spychali do wy�om�w w murach kamienie, drzewo, belki, naw�z, ziemi�.</p><p>Niewiasty z rozpuszczonymi w�osami, z rozpalon� twarz� dawa�y przyk�ad odwagi i widziano takie, kt�re goni�y z konewkami wody za skacz�cymi jeszcze granatami maj�cymi tu�, tu� wybuchn��. Zapa� r�s� z ka�d� chwil�, jakby ten zapach prochu, dymu, para, huk, fale ognia i �elaza mia�y w�asno�� go podsyca�. Wszyscy dzia�ali bez komendy, bo s�owa gin�y w�r�d okropnego �oskotu. Tylko suplikacje, �piewane w ko�ciele, g�rowa�y nawet nad g�osem armat.</p><p>Oko�o po�udnia ogie� usta�. Wszyscy odetchn�li, lecz wnet przed bram� zawarcza� b�ben i dobosz przys�any przez Millera, zbli�ywszy si� do bramy, pocz�� pyta�, czyli ojcowie maj� dosy� i czy chc� natychmiast si� podda�! Odpowiedzia� sam ksi�dz Kordecki, �e si� do jutra namy�l�. Zaledwie odpowied� dosz�a do Millera, atak rozpocz�� si� na nowo i ogie� zdwoi� si� jeszcze.</p><p>Od czasu do czasu g��bokie szeregi piechoty podsuwa�y si� pod ogniem ku g�rze, jak gdyby mia�y ochot� szturmu pr�bowa�, lecz dziesi�tkowane z dzia� i rusznic, wraca�y za ka�dym razem szybko i w nie�adzie pod w�asne baterie. I jak fala morska zaleje wybrze�e, a cofaj�c si�, zostawia na piasku porosty, ma��e i rozmaite szcz�tki pokruszone w topieli, tak ka�da z tych szwedzkich fal, odp�ywaj�c, zostawia�a po sobie trupy rozrzucone tu i owdzie po pochy�o�ci.</p><p>Miller nie kaza� strzela� do baszt, ale w d�ugo�� mur�w, gdzie op�r bywa najs�abszy. Jako� czyni�y si� gdzieniegdzie znaczne szczerby w murach, nie do�� jednak wielkie, aby piechota rzuci� si� przez nie do wn�trza mog�a.</p><p>Nagle zaszed� wypadek, kt�ry po�o�y� tam� szturmowi.</p><p>By�o to ju� pod wiecz�r; przy jednym z wi�kszych dzia� sta� artylerzysta szwedzki z zapalonym lontem, kt�ry w�a�nie mia� do dzia�a przyk�ada�, gdy kula klasztorna ugodzi�a go w same piersi; lecz poniewa� przysz�a nie pierwszym impetem, ale z potr�jnego odbicia o lody nagromadzone na sza�cu, rzuci�a tylko cz�owieka wraz z lontem o kilkana�cie krok�w. Ten upad� na otwarty jaszcz, w cz�ci jeszcze nape�niony prochem. Wnet huk straszliwy rozszed� si� i masy dymu pokry�y szaniec. Gdy opad�y, okaza�o si�, �e pi�ciu artylerzyst�w straci�o �ycie, ko�a od armaty zosta�y uszkodzone, reszt� za� �o�nierzy strach ogarn��. Na razie trzeba by�o ogie� z tego sza�ca zawiesi�, poniewa� za� g�sta mg�� przesyci�a ciemno�ci, wi�c zawieszono go i na innych.</p><p>Nazajutrz by�a niedziela.</p><p>Ministrowie luterscy odprawiali po okopach swe nabo�e�stwo i dzia�a milcza�y. Miller zn�w pyta� bezskutecznie ojc�w: czyli nie maj� dosy�? Odpowiedziano, �e przenios� i wi�cej.</p><p>Tymczasem ogl�dano szkody w klasztorze. By�y znaczne. Opr�cz ludzi zabitych, spostrze�ono, �e i mur tu i owdzie zosta� nadw�tlony. Najstraszliwsz� okaza�a si� jedna olbrzymia kolubryna, od po�udniowej strony stoj�ca. Zbi�a ona mur do tego stopnia, naodrywa�a tyle kamieni, cegie�, �e �atwo by�o przewidzie�, i� je�li ogie� potrwa jeszcze par� dni, znaczna cz�� muru obsunie si� i runie.</p><p>Wy�omu, jaki by si� w takim razie uczyni�, nie mo�na by ju� za�o�y� ani belkami, ani ziemi�, ani nawozem. Tote� ksi�dz Kordecki spogl�da� okiem pe�nym troski na owe spustoszenia, kt�rym nie by� w stanie zapobiec.</p><p>Tymczasem w poniedzia�ek pocz�to zn�w atak i olbrzymie dzia�o szerzy�o dalej wy�om. Spotyka�y jednak i Szwed�w r�ne kl�ski. O zmierzchu tego dnia szwedzki puszkarz zabi� na miejscu siostrze�ca Millera, kt�rego jenera� kocha� jak w�asnego syna i zamierza� mu wszystko przekaza�, pocz�wszy od nazwiska i s�awy wojennej, sko�czywszy na fortunie. Lecz tym bardziej zapali�o si� serce starego wojownika nienawi�ci�.</p><p>Mur przy po�udniowej baszcie tak ju� by� pop�kany, �e w nocy pocz�to przygotowania do szturmu r�cznego. �eby tym bezpieczniej piechota mog�a zbli�y� si� do twierdzy, kaza� Miller rzuci� w ciemno�ci ca�y szereg ma�ych sza�c�w a� do samej pochy�o�ci. Lecz noc by�a widna, a bia�y blask od �niegu zdradza� ruchy nieprzyjaciela. Dzia�a jasnog�rskie rozprasza�y robotnik�w zaj�tych ustawianiem tych parapet�w, z�o�onych z faszyny, p�ot�w, kosz�w i belek.</p><p>Na �witaniu spostrzeg� pan Czarniecki gotow� maszyn� obl�nicz�, kt�r� ju� przytaczano ku murom. Lecz obl�eni zgruchotali j� dzia�ami bez trudu; nazabijano przy tym tyle ludzi, �e dzie� ten m�g�by zwa� si� dniem zwyci�stwa dla obl�onych, gdyby nie owa kolubryna w�tl�ca ci�gle mur z niepohamowan� si��.</p><p>Nast�pnych dni nasta�a odwil� i mg�y roztoczy�y si� tak g�ste, �e ksi�a przypisali je dzia�aniu z�ych duch�w. Ju� nie mo�na by�o dostrzec ni machin wojennych, ni przystawianych parapet�w, ni prac obl�niczych. Szwedzi zbli�ali si� pod same mury klasztorne. Wieczorem Czarniecki, gdy przeor obchodzi� jak zwykle mury, wzi�� go na bok i rzek� z cicha:</p><p>� �le, ojcze wielebny. Nasz mur d�u�ej ni� dzie� nie wytrzyma.</p><p>� Mo�e te� te same mg�y i im strzela� przeszkodz� � odrzek� ksi�dz Kordecki � a my tymczasem szkody jako� naprawimy.</p><p>� Im mg�y nie przeszkodz�, bo owo dzia�o, raz narychtowane, mo�e prowadzi� i po ciemku dzie�o zniszczenia, a tu gruzy wal� si� i wal�.</p><p>� W Bogu nadzieja i w Naj�wi�tszej Pannie.</p><p>� Tak jest! A �eby tak wycieczk� uczyni�?... Cho�by ludzi natraci�, byle tego smoka piekielnego uda�o si� zagwo�dzi�?</p><p>Wtem zaczernia�a jaka� posta� w tumanie i Babinicz pojawi� si� ko�o rozmawiaj�cych.</p><p>� Patrz�, kto m�wi, bo twarzy nie mo�na o trzy kroki rozpozna� � rzek�. � Dobry wiecz�r, ojcze czcigodny. A o czym mowa?</p><p>� M�wimy o tym dziale. Pan Czarniecki radzi wycieczk�... Te mg�y szatan rozwiesza... ju� nakaza�em egzorcyzmy...</p><p>� Ojcze kochany! � rzek� pan Andrzej. � Od czasu, jak nam trzaska mur ta kolubryna, ci�gle o niej my�l�, i co� mi przychodzi do g�owy... Wycieczka na nic... Ale chod�my gdzie do izby, to wam moje zamys�y wy�uszcz�.</p><p>� Dobrze � odrzek� przeor � chod�cie do mojej celi.</p><p>Wkr�tce potem zasiedli przy sosnowym stole w ubogiej celi przeorskiej. Ksi�dz Kordecki i pan Piotr Czarniecki pilnie patrzyli w m�od� twarz Babinicza; on za� rzek�:</p><p>� Tu wycieczka na nic. Spostrzeg� i odbij�. Tu jeden cz�owiek musi poradzi�!</p><p>� Jak to? � spyta� pan Czarniecki.</p><p>� Musi jeden cz�owiek p�j�� i to dzia�o prochami rozsadzi�. A mo�e to uczyni�, p�ki takie mg�y panuj�. Najlepiej, �eby poszed� w przebraniu. Tu kolety podobne do szwedzkich s�. Jak nie b�dzie mo�na inaczej, to si� pomi�dzy Szwed�w w�li�nie, je�li za� z tej strony sza�ca, z kt�rej pysk owej kolubryny wygl�da, nie ma ludzi, to jeszcze lepiej.</p><p>� Dla Boga! c� ten jeden cz�owiek uczyni?</p><p>� Potrzebuje tylko puszk� z prochem dzia�u w pysk w�o�y�, z nitk� prochow� wisz�c�, i nitk� podpali�. Gdy prochy buchn�, dzia�o kaduk... � chcia�em powiedzie�: p�knie!</p><p>� Ej, ch�opcze! co te� gadasz? Ma�o� to prochu co dzie� w nie tkaj�, a nie p�ka?</p><p>Kmicic roz�mia� si� i poca�owa� ksi�dza w r�kaw habitu.</p><p>� Ojcze kochany, wielkie w was serce, bohaterskie i �wi�te...</p><p>� At, daj pok�j! � przerwa� ksi�dz.</p><p>� I �wi�te � powt�rzy� Kmicic � ale si� na armatach nie znacie. Inna rzecz, gdy prochy buchaj� w tyle armaty, bo wtedy wyrzucaj� kule i impet przodkiem wylatuje; ale gdy kto nimi wylot zatka i zapali, to nie masz takiego dzia�a, kt�re by ten eksperyment wytrzyma� mog�o. Spytajcie si� pana Czarnieckiego. To� gdy w rusznicy �niegiem si� rura zapchnie, ju� j� przy strzale impet rozsadzi. Taka to si�a szelmowska! C� dopiero, gdy ca�a puszka przy wylocie wybuchnie!... Spytajcie pana Czarnieckiego.</p><p>� Tak to jest. Nie s� to �adne dla �o�nierza arkana! � rzek� Czarniecki.</p><p>� Ow�, gdyby t� kolubryn� rozsadzi� � m�wi� dalej Kmicic � wszystkie inne furda!</p><p>� Widzi mi si� to rzecz niepodobna � rzek� na to ksi�dz Kordecki � bo naprz�d, kto to si� podejmie uczyni�?</p><p>� Okrutny jeden ladaco � odrzek� pan Andrzej � ale rezolutny kawaler, zowie si� Babinicz.</p><p>� Ty? � zawo�ali razem ksi�dz i pan Piotr Czarniecki.</p><p>� Ej, ojcze dobrodzieju! To� ja u was u spowiedzi by�em i do wszystkich moich praktyk szczerze si� przyzna�em. By�y mi�dzy nimi nie gorsze od tej, kt�r� zamierzam; jak�e to mo�ecie w�tpi�, czy si� podejm�? Zali mnie nie znacie?</p><p>� To bohater, to rycerz nad rycerze, jak mi B�g mi�y! � zakrzykn�� Czarniecki.</p><p>I chwyciwszy Kmicica za szyj�, m�wi� dalej:</p><p>� Daj�e g�by za sam� ochot�, daj�e g�by!</p><p>� Poka�cie inne <emphasis>remedium</emphasis>, to nie p�jd� � rzek� Kmicic � ale widzi mi si�, �e jako� tam sobie poradz�. I pami�tajcie o tym, �e ja po niemiecku gadam, jakobym klepk� i wa�czosami w Gda�sku handlowa�. To si�a znaczy, bo bylem przebranie mia�, nie�atwo odkryj�, �em nie z ich obozu. Ale tak my�l�, �e tam nikt przed wylotem armaty nie stoi, bo niezdrowo, i �e robot� zrobi�, nim si� obejrz�.</p><p>� Panie Czarniecki, co o tym waszmo�� s�dzisz? � spyta� nagle przeor.</p><p>� Na stu jeden chyba powr�ci z takiej imprezy � odrzek� pan Piotr � ale <emphasis>audaces fortuna juvat!</emphasis></p><p>� Bywa�o si� w gorszych opa�ach � rzek� Kmicic � nic mi nie b�dzie, bo takie moje szcz�cie! Ej, ojcze kochany, i co za r�nica! Dawniej cz�ek dla pokazania si�, dla pr�nej s�awy laz� w hazard, a teraz na cze�� Naj�wi�tszej Panny. Cho�by te� i przysz�o na�o�y� g�ow�, co mi si� nie widzi, powiedzcie sami: mo�nali komu chwalebniejszej �mierci �yczy�, jak owo za tak� spraw�?...</p><p>Ksi�dz d�ugo milcza�, na koniec rzek�:</p><p>� Perswazj�, pro�bami, b�aganiem bym ci� wstrzymywa�, gdyby� sobie jeno do s�awy s�a� drog� pragn��, ale masz s�uszno��, �e tu chodzi o cze�� Naj�wi�tszej Panny, o ten �wi�ty przybytek, o kraj ca�y! A ty, m�j synu, czyli szcz�liwie wr�cisz, czyli palm� osi�gniesz, s�aw�, szcz�cie najwy�sze, zbawienie osi�gniesz. Przeciw sercu powiadam ci wi�c! id�, ja ci� nie wstrzymuj�!... Modlitwy nasze, opieka boska p�jd� z tob�...</p><p>� W takiej kompanii p�jd� �miele i rad zgin�!</p><p>� A wracaj, �o�nierzyku bo�y, a wracaj szcz�liwie, bo�my ci� tu pokochali szczerze. Niech�e ci� Rafa� �wi�ty prowadzi i odprowadzi, moje dziecko, m�j synaczku kochany!...</p><p>� To ja zaraz przygotowania poczyni� � rzek� weso�o pan Andrzej, �ciskaj�c ksi�dza � przebior� si� po szwedzku w kolet i koliste buty, prochy na�aduj�, a wy tymczasem, ojcze, egzorcyzmy jeszcze na t� noc wstrzymajcie, bo mg�a potrzebna Szwedom, ale potrzebna i mnie.</p><p>� A nie chceszli wyspowiada� si� przed drog�?</p><p>� Jak�eby inaczej! Bez tego bym nie poszed�, bo diabe� by mia� przyst�p do mnie.</p><p>� To od tego zacznij.</p><p>Pan Piotr wyszed� z celi, a Kmicic kl�kn�� przy ksi�dzu i oczy�ci� si� z grzech�w. Potem za�, weso�y jak ptak, poszed� czyni� przygotowania.</p><p>W godzin�, dwie p�niej, w�r�d g��bokiej ju� nocy, zapuka� znowu do celi ksi�dza przeora, gdzie pan Czarniecki czeka� tak�e na niego.</p><p>Obaj z ksi�dzem ledwie go poznali, taki z niego by� Szwed wy�mienity. W�sy podkr�ci� pod oczy i rozczapierzy� na ko�cach, na�o�y� kapelusz na bakier i wygl�da� zupe�nie na jakiego� rajtarskiego oficera znakomitego rodu.</p><p>� Dalib�g, a� cz�ek mimo woli za szabl� ima na jego widok! � rzek� pan Piotr.</p><p>� �wiec� z daleka! � zawo�a� Kmicic. � Co� wam poka��!...</p><p>I gdy ksi�dz Kordecki skwapliwie usun�� �wiec�, pan Andrzej po�o�y� na stole kiszk� d�ug� na p�torej stopy, a grub� jak rami� t�giego m�a, uszyt� ze smolistego p��tna i wy�adowan� do twarda prochem. Z jednego jej ko�ca zwiesza� si� d�ugi sznurek ukr�cony z k�ak�w przesyconych siark�.</p><p>� No! � rzek� � jak onej kolubrynie t� dryjakiew w g�b� w�o�� i sznureczek podpal�, to jej si� brzuch rozp�knie!</p><p>� Lucyper by si� rozp�k�! � zakrzykn�� pan Czarniecki.</p><p>Lecz wspomnia�, �e nieczystego imienia lepiej nie wymawia�, i uderzy� si� w g�b�.</p><p>� A czym�e sznureczek zapalisz? � spyta� ksi�dz Kordecki.</p><p>� W tym jest ca�e <emphasis>periculum</emphasis> wyprawy, bo musz� ogie� krzesa�. Mam krzemie� grzeczny, hubk� such� i krzesiwo z przedniej stali, ale ha�as si� uczyni i mog� co� pomiarkowa�. Sznurka, mam nadziej�, �e ju� nie ugasz�, bo b�dzie wisia� armacie u brody i ci�ko go nawet b�dzie dostrzec, zw�aszcza �e si� b�dzie tli� chciwie, ale za mn� mog� si� w pogo� pu�ci�, a ja prosto do klasztoru nie mog� ucieka�.</p><p>� Czemu nie mo�esz? � pyta� ksi�dz.</p><p>� Bo wybuch by mnie zabi�. Jak tylko skr� na sznurku zobacz�, musz� zaraz w bok py�ga�, co si�y w nogach, i ubieg�szy z p� sta krok�w, pod sza�cem na ziemi przypa��. Dopiero po wybuchu b�d� rwa� ku klasztorowi.</p><p>� Bo�e, Bo�e, ile� to niebezpiecze�stw! � rzek� przeor, wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>� Ojcze kochany, tak jestem pewien, �e do was wr�c�, �e si� mnie nawet rzewliwo�� nie ima, kt�ra w podobnej okazji powinna mnie u�api�. Ale nic to! B�d�cie zdrowi i m�dlcie si�, �eby mi Pan B�g pofortuni�. Odprowad�cie mnie jeno do bramy!</p><p>� Jak�e to? Zaraz chcesz i��? � pyta� pan Czarniecki.</p><p>� Mam�e czeka�, a� rozednieje albo a� mg�a opadnie? Czy to mi g�owa niemi�a?</p><p>Lecz nie poszed� tej nocy pan Kmicic, bo w�a�nie kiedy doszli do bramy, jak na z�o�� ciemno�� pocz�a si� rozja�nia�. S�ycha� by�o przy tym jaki� ruch przy olbrzymim dziale.</p><p>Nazajutrz z rana przekonali si� obl�e�cy, �e przetoczono je w inne miejsce.</p><p>Odebrali podobno Szwedzi jakowe� doniesienie o wielkiej s�abo�ci muru nieco opodal, na zawrocie, ko�o po�udniowej baszty, i tam postanowili skierowa� pociski. Mo�e i ksi�dz Kordecki nie by� obcy tej sprawie, gdy� poprzedniego dnia widziano star� Kostuch� wychodz�c� z klasztoru, u�ywano za� jej g��wnie, gdy chodzi�o o rozsiewanie mi�dzy Szwedami fa�szywych doniesie�. B�d� co b�d�, by� to z ich strony b��d, bo obl�e�cy mogli tymczasem naprawi� w dawnym miejscu mur, silnie ju� nadw�tlony, a czynienie nowego wy�omu musia�o zn�w zabra� kilka dni.</p><p>Noce ci�gle by�y jasne, dni zgie�kliwe. Strzelano ze straszliw� usilno�ci�. Duch zw�tpienia zn�w zacz�� przelatywa� nad obl�onymi. Byli tacy mi�dzy szlacht�, kt�rzy po prostu chcieli si� podda�; niekt�rzy zakonnicy stracili tak�e serce. Opozycja nabiera�a si�y i powagi. Ksi�dz Kordecki stawia� jej czo�o z niepohamowan� energi�, ale zdrowie jego pocz�o szwankowa�. Tymczasem Szwedom nadchodzi�y nowe posi�ki i transporta z Krakowa, mianowicie straszliwe palne pociski kszta�tu rur �elaznych nape�nionych prochem i o�owiem. Te wi�cej jeszcze strachu ni� szk�d przyczyni�y obl�onym.</p><p>Kmicic, od czasu jak powzi�� zamiar wysadzenia prochem kolubryny, przykrzy� sobie w fortecy. Co dzie� te� z ut�sknieniem spogl�da� na swoj� kiszk�. Po namy�le uczyni� j� jeszcze wi�ksz�, tak �e mia�a blisko �okie� d�ugo�ci, a gruba by�a jak cholewa.</p><p>Wieczorem z mur�w rzuca� chciwe spojrzenia w stron� dzia�a, potem niebo rozpatrywa� jak astrolog. Ale ksi�yc jasny, roz�wiecaj�cy �nieg, udaremnia� ci�gle jego przedsi�wzi�cie.</p><p>A� nagle przysz�a odwil�, chmury zawali�y widnokr�g i noc uczyni�a si� ciemna, cho� oko wykol. Pan Andrzej wpad� w taki humor, jakby go kto na su�ta�skiego dzianeta wsadzi�, i ledwie p�noc uderzy�a, znalaz� si� przy panu Czarnieckim w swoim rajtarskim stroju i z kiszk� pod pach�.</p><p>� Id�! � rzek�.</p><p>� Czekaj, dam zna� przeorowi.</p><p>� A dobrze. No, panie Pietrze, daj g�by i ruszaj po ksi�dza Kordeckiego.</p><p>Czarniecki poca�owa� go serdecznie i zawr�ci�. Ledwie uszed� ze trzydzie�ci krok�w, zabiela� przed nim ksi�dz Kordecki. Domy�la� on si� sam, �e Kmicic wyruszy, i szed� go po�egna�.</p><p>� Babinicz got�w. Czeka tylko na wasz� wielebno��.</p><p>� Spiesz�, spiesz�! � odpowiedzia� ksi�dz. � Matko Boska, ratuj�e go i wspomagaj!</p><p>Po chwili stan�li obaj przy przechodzie, gdzie pan Czarniecki zostawi� Kmicica, lecz pana Andrzeja nie by�o ju� ani �ladu.</p><p>� Poszed�!... � rzek� ze zdumieniem ksi�dz Kordecki.</p><p>� Poszed�! � odrzek� pan Czarniecki.</p><p>� A zdrajca!... � m�wi� z rozrzewnieniem przeor � chcia�em mu jeszcze ten szkaplerzyk na szyj� w�o�y�...</p><p>Umilkli obaj; milczenie by�o doko�a, bo dla zbyt ciemnej nocy nie strzelano z obu stron. Nagle pan Czarniecki szepn�� �ywo:</p><p>� Jak mi B�g mi�y, tak nawet nie stara si� i�� cicho. S�yszysz wasza wielebno�� kroki? �nieg chrz�ci!</p><p>� Naj�wi�tsza Panno! os�aniaj�e s�ug� swego! � powt�rzy� przeor.</p><p>Czas jaki� s�uchali obaj pilno, dop�ki ra�ne kroki i chrz�st �niegu nie ucich�y.</p><p>� Wie wasza wielebno�� co? � poszepn�� Czarniecki. � Chwilami my�l�, �e mu si� uda, i nic si� o niego nie boj�. To bestia, poszed� tak, jakby szed� pod wiech� gorza�ki si� napi�... Co za fantazja w tym cz�eku! Albo on na�o�y wcze�nie g�ow�, albo hetmanem zostanie. Hm, �ebym go nie zna� s�ug� Marii, my�la�bym, �e ma... Daj�e mu Bo�e szcz�cie, daj mu Bo�e, bo takiego drugiego kawalera nie masz w Rzeczypospolitej...</p><p>� Tak ciemno, tak ciemno! � rzek� ksi�dz Kordecki. � A oni si� od czasu waszej nocnej wycieczki strzeg�. Mo�e na ca�y szereg wpa��, ani si� obejrzy...</p><p>� Tego nie my�l�; piechota stoi, to wiem, i pilnuj� si� bardzo, ale przecie stoj� na sza�cu, nie przed sza�cem, nie przed wylotami w�asnych armat. Je�li krok�w nie us�ysz�, to mo�e si� �acno pod szaniec podsun��, a potem go sama wynios�o�� os�oni... Uf!</p><p>Tu sapn�� i urwa� pan Czarniecki, bo z oczekiwania i trwogi serce pocz�o mu bi� jak m�otem, a w piersiach tchu mu nie sta�o.</p><p>Ksi�dz pocz�� �egna� ciemno�ci.</p><p>Nagle trzecia osoba stan�a przy dw�ch rozmawiaj�cych. By� to pan miecznik sieradzki.</p><p>� A co tam? � spyta�.</p><p>� Babinicz poszed� na ochotnika prochami kolubryn� rozsadza�.</p><p>� Jak to? Co?</p><p>� Wzi�� kiszk� z prochem, sznur, krzesiwo... i poszed�. � Pan Zamoyski �cisn�� sobie g�ow� d�o�mi.</p><p>� Jezus Maria! Jezus Maria! � rzek�. � Sam jeden?</p><p>� Sam jeden.</p><p>� Kto jemu pozwoli�? To� to jest niepodobie�stwo!...</p><p>� Ja! Dla mocy bo�ej wszystko jest podobne, nawet i powr�t jego szcz�liwy! � odpowiedzia� ksi�dz Kordecki.</p><p>Zamoyski umilk�. Czarniecki pocz�� parska� ze wzruszenia.</p><p>� M�dlmy si�! � rzek� ksi�dz.</p><p>Kl�kli we trzech i zacz�li si� modli�. Ale niepok�j podnosi� w�osy na g�owie dwom rycerzom. Up�yn�� kwadrans, potem p� godziny, potem godzina, d�uga jak wieki.</p><p>� Ju� chyba nic nie b�dzie! � rzek� pan Piotr Czarniecki.</p><p>I odetchn�� g��boko.</p><p>Nagle w daleko�ci buchn�� olbrzymi s�up ognia i huk, jakby wszystkie gromy nieba zwali�y si� na ziemi�, wstrz�sn�� murami, ko�cio�em i klasztorem.</p><p>� Wysadzi�! wysadzi�! � pocz�� krzycze� pan Czarniecki.</p><p>Nowe eksplozje przerwa�y mu dalsze s�owa.</p><p>A ksi�dz rzuci� si� na kolana i wzni�s�szy r�ce do g�ry, wo�a� ku niebu:</p><p>� Matko Naj�wi�tsza! Opiekunko, Patronko, wr�� go szcz�liwie!</p><p>Gwar uczyni� si� na murach. Za�oga, nie wiedz�c, co si� sta�o, chwyci�a za bro�. Z cel pocz�li wypada� zakonnicy. Nikt ju� nie spa�. Nawet niewiasty zerwa�y si� ze snu. Pytania i odpowiedzi zacz�y si� krzy�owa� jak b�yskawice.</p><p>� Co si� sta�o?</p><p>� Szturm!</p><p>� Dzia�o szwedzkie p�k�o! � wo�a� jeden z puszkarzy.</p><p>� Cud! Cud!</p><p>� Dzia�o najwi�ksze p�k�o! Ta kolubryna.</p><p>� Gdzie ksi�dz Kordecki?</p><p>� Na murach! Modli si�! On to sprawi�!</p><p>� Babinicz dzia�o wysadzi�! � wo�a� pan Czarniecki.</p><p>� Babinicz! Babinicz! Chwa�a Pannie Naj�wi�tszej! Ju� nam nie b�d� szkodzili!</p><p>Jednocze�nie odg�osy zamieszania pocz�y dolatywa� i ze szwedzkiego obozu. Na wszystkich sza�cach zab�ys�y ognie.</p><p>S�ycha� by�o coraz wi�kszy rejwach. Przy �wietle ognisk widziano masy �o�nierzy poruszaj�cych si� bez�adnie w rozmaite strony, zagra�y tr�bki, b�bny warcza�y ci�gle; do mur�w dolatywa�y krzyki, w kt�rych brzmia�a trwoga i przera�enie.</p><p>Ksi�dz Kordecki kl�cza� ci�gle na murze.</p><p>Na koniec noc pocz�a bledn�c, lecz Babinicz nie wraca� do twierdzy.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Co tedy dzia�o si� z panem Andrzejem i jakim sposobem zdo�a� przywie�� sw�j zamiar do skutku?</p><p>Wyszed�szy z twierdzy, post�powa� czas jaki� krokiem pewnym i ostro�nym. Przy samym ko�cu pochy�o�ci przystan�� i s�ucha�. Cicho by�o naok�, za cicho nawet, tak �e kroki jego chrz�ci�y wyra�nie po �niegu. W miar� te� jak oddala� si� od mur�w, post�powa� coraz przezorniej. I znowu stan��, i znowu s�ucha�. Ba� si� troch� po�lizn�� i upa��, a to aby swej drogocennej kiszki nie zamoczy�, wi�c wydoby� rapier i wspiera� si� na jego ostrzu. Pomog�o to wielce.</p><p>Tak macaj�c przed sob� drog�, po up�ywie p� godziny us�ysza� lekki szmer wprost przed sob�.</p><p>�Ha! czuwaj�... Wycieczka nauczy�a ich ostro�no�ci!� � pomy�la�.</p><p>I szed� dalej bardzo ju� wolno. Cieszy�o go to, �e nie zb��dzi�, bo ciemno�� by�a taka, �e ko�ca rapieru nie m�g� dojrze�.</p><p>� Tamte sza�ce s� znacznie dalej... wi�c id� dobrze! � szepn�� sobie.</p><p>Spodziewa� si� te� nie zasta� przed sza�cem ludzi, bo w�a�ciwie m�wi�c, nie mieli tam nic do roboty, zw�aszcza po nocy. Mog�o tylko by�, �e na jakie� sto lub mniej krok�w sta�y pojedyncze stra�e, ale mia� nadziej� �atwo je przy takiej ciemno�ci wymin��.</p><p>W duszy by�o mu weso�o.</p><p>Kmicic nie tylko by� cz�owiek odwa�ny, lecz i zuchwa�y. My�l rozsadzenia olbrzymiej kolubryny radowa�a do g��bi jego dusz�, nie tylko jako bohaterstwo, nie tylko jako niepo�yta dla obl�onych przys�uga, ale jako okrutna psota wyrz�dzona Szwedom.</p><p>Wyobra�a� sobie: jak si� przera��, jak Miller b�dzie z�bami zgrzyta�, jak b�dzie pogl�da� w niemocy na owe mury, i chwilami �miech pusty go bra�.</p><p>I jak sam poprzednio m�wi�: nie doznawa� �adnej rzewliwo�ci ni strach�w, niepokoj�w, ani mu do g�owy nie przychodzi�o, na jak straszne sam nara�a si� niebezpiecze�stwo. Szed� tak, jak idzie �ak do cudzego ogrodu szkod� w jab�kach czyni�. Przypomnia�y mu si� dawne czasy, kiedy to Chowa�skiego podchodzi� i nocami wkrada� si� do trzydziestotysi�cznego obozu w dwie�cie takich jak sam zabijak�w.</p><p>Kompanionowie stan�li mu na my�li: Kokosi�ski, olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus, c�tkowaty Ranicki z senatorskiego rodu i inni; wi�c westchn�� na chwil� za nimi.</p><p>�Zdaliby si� teraz, szelmy! � pomy�la� � mo�na by jednej nocy ze sze�� armat rozsadzi�.�</p><p>Tu troch� �cisn�o go uczucie samotno�ci, lecz na kr�tko. Wnet pami�� przywiod�a mu przed oczy Ole�k�. Mi�o�� ozwa�a si� w nim z niezmiern� si��... Rozczuli� si�. �eby cho� ta dziewczyna mog�a go widzie�, dopiero by uradowa�o si� w niej serce. My�li ona mo�e jeszcze, �e on Szwedom s�u�y... A pi�knie s�u�y! zaraz im si� przys�u�y! Co to b�dzie, jak ona si� dowie o tych wszystkich jego hazardach?... Co ona sobie pomy�li? Pomy�li pewnie: �Wicher on jest, ale jak przyjdzie do rzeczy, czego inny nie uczyni, to on uczyni; gdzie inny nie p�jdzie, on p�jdzie!... Taki to ten Kmicic.�</p><p>� Jeszcze ja nie tyle doka��! � rzek� sobie pan Andrzej i che�pliwo�� ow�adn�a go zupe�nie.</p><p>Jednak�e mimo tych my�li nie zapomnia�, gdzie jest, dok�d idzie, co zamierza czyni�, i pocz�� i�� jak wilk na nocne pastwisko. Obejrza� si� za siebie raz i drugi. Ni ko�cio�a, ni klasztoru. Wszystko pokry�a gruba, nieprzenikniona pomroka. Miarkowa� jednak po czasie, �e musia� ju� doj�� daleko i �e szaniec mo�e by� tu�, tu�.</p><p>�Ciekawym, czy stra�e s�?� � pomy�la�.</p><p>Lecz nie zdo�a� uj�� jeszcze dw�ch krok�w od chwili, w kt�rej sobie zada� to pytanie, gdy nagle przed nim rozleg� si� tupot miarowych krok�w i kilka naraz g�os�w spyta�o w r�nych odleg�o�ciach:</p><p>� Kto idzie?</p><p>Pan Andrzej stan�� jak wryty. Uczyni�o mu si� nieco ciep�o.</p><p>� Sw�j � odezwa�y si� inne g�osy.</p><p>� Has�o?</p><p>� Upsala!</p><p>� Odzew?</p><p>� Korona!...</p><p>Kmicic zmiarkowa� w tej chwili, �e to stra�e si� zmieniaj�..</p><p>� Dam ja wam Upsal� i koron�! � mrukn��.</p><p>I uradowa� si�. By�a to istotnie dla niego okoliczno�� nader pomy�lna, bo m�g� linie stra�y przej�� w�a�nie w chwili zmiany wart, gdy st�pania �o�nierzy g�uszy�y jego w�asny krok.</p><p>Jako� tak uczyni� bez najmniejszej trudno�ci i szed� za wracaj�cymi �o�nierzami do�� �mia�o, a� do samego sza�ca. Tam oni wykr�cili, by go obej��, on za� posun�� si� szybko ku fosie i ukry� si� w niej.</p><p>Tymczasem rozwidni�o si� cokolwiek. Pan Andrzej i za to podzi�kowa� niebu, inaczej bowiem nie m�g�by po omacku znale�� upragnionej kolubryny. Teraz, zadzieraj�c z rowu g�ow� do g�ry i wyt�aj�c wzrok, ujrza� nad sob� czarn� lini� oznaczaj�c� brzeg sza�ca i r�wnie czarne zarysy kosz�w, mi�dzy kt�rymi sta�y dzia�a.</p><p>M�g� nawet dojrze� ich paszcze wysuni�te nieco nad rowem. Posuwaj�c si� z wolna wzd�u� rowu, odkry� nareszcie swoj� kolubryn�. W�wczas stan�� i pocz�� nas�uchiwa�.</p><p>Z sza�ca dochodzi� szmer. Widocznie piechota sta�a wedle dzia� w gotowo�ci. Ale sama wynios�o�� sza�ca zakrywa�a Kmicica; mogli go us�ysze�, nie mogli zobaczy�. Teraz chodzi�o mu tylko o to, czy z do�u potrafi dosta� si� do otworu armaty, kt�ra wznosi�a si� wysoko nad jego g�ow�.</p><p>Na szcz�cie, boki rowu nie by�y zbyt spadziste, a opr�cz tego nasyp �wie�o uczyniony, lubo polewany wod�, nie zdo�a� zamarzn��, gdy� od niejakiego czasu panowa�a odwil�.</p><p>Wymiarkowawszy to wszystko, Kmicic pocz�� dr��y� cicho dziury w pochy�o�ci sza�ca i pi�� si� z wolna ku armacie.</p><p>Po kwadransie pracy zdo�a� r�k� chwyci� si� za otw�r armaty. Przez chwil� zawisn�� w powietrzu, lecz niepospolita jego si�a pozwoli�a mu utrzyma� si� tak, dop�ki nie zasun�� kiszki w paszcz� armaty.</p><p>� Na�ci, piesku, kie�basy! � mrukn�� � tylko si� ni� nie ud�aw..</p><p>To rzek�szy, spu�ci� si� na d� i pocz�� szuka� sznurka, kt�ry przyczepiony do zewn�trznego ko�ca kiszki, zwiesza� si� w r�w.</p><p>Po chwili zmaca� go r�k�. Lecz teraz przychodzi�a najwi�ksza trudno��, bo nale�a�o skrzesa� ognia i sznurek zapali�.</p><p>Kmicic zatrzyma� si� przez chwil�, czekaj�c, a� szmer nieco wi�kszy uczyni si� mi�dzy �o�nierzami na sza�cu.</p><p>Na koniec pocz�� uderza� z lekka krzesiwkiem w krzemie�.</p><p>Lecz w tej chwili nad g�ow� jego rozleg�o si� w niemieckim j�zyku pytanie:</p><p>� A kto tam w rowie?</p><p>� To ja, Hans! � odrzek� bez wahania Kmicic. � Stempel mi diabli do rowu wzi�li, wi�c krzesz� ogie�, by go znale��.</p><p>� Dobrze, dobrze � odrzek� puszkarz. � Szcz�cie, �e si� nie strzela, bo samo powietrze �eb by ci urwa�o.</p><p>�Aha! � pomy�la� Kmicic � wi�c kolubrynka, pr�cz mego naboju, ma jeszcze sw�j w�asny. Tym lepiej.�</p><p>W tej chwili wysiarkowany sznurek zaj�� si� i delikatne iskierki pocz�y biec ku g�rze po jego suchej powierzchni.</p><p>Czas by� zmyka�. Kmicic wi�c pu�ci� si�, nie trac�c minuty, wzd�u� rowu, co si� w nogach, nie bardzo ju� zwa�aj�c na ha�as, jaki czyni�. Lecz gdy ubieg� jakie� dwadzie�cia krok�w, ciekawo�� przemog�a w nim poczucie straszliwego niebezpiecze�stwa.</p><p>�Nu� sznurek zgas�, wilgo� jest w powietrzu!� � pomy�la�.</p><p>I zatrzyma� si�. Rzuciwszy za siebie spojrzenie, ujrza� jeszcze iskierk�, ale ju� nier�wnie wy�ej, ni� j� zostawi�.</p><p>�Ej, czy ja nie za blisko?� � rzek� sobie i strach go zdj��.</p><p>Pu�ci� si� znowu ca�ym p�dem; nagle trafi� na kamie� � upad�. Wtem huk straszliwy rozdar� powietrze; ziemia zakoleba�a si�, rozrzucone szcz�tki drzewa i �elaza, kamienie, bry�y lodu, ziemi za�wista�y mu ko�o uszu i tu sko�czy�y si� jego wra�enia.</p><p>Potem rozleg�y si� nowe, kolejne wybuchy. To jaszcze z prochem, stoj�ce w pobli�u kolubryny, eksplodowa�y od pierwszego wstrz��nienia.</p><p>Lecz pan Kmicic ju� tego nie s�ysza�, le�a� bowiem jak martwy w rowie.</p><p>Nie s�ysza� r�wnie�, jak po chwili g�uchej ciszy rozleg�y si� j�ki ludzkie, krzyki i wo�ania na pomoc; jak na miejsce wypadku zbieg�a si� blisko po�owa wojsk szwedzkich i sprzymierzonych, jak nast�pnie przyjecha� sam Miller w towarzystwie ca�ego sztabu.</p><p>Harmider i zamieszanie trwa�y d�ugo, zanim z chaosu zezna� wydoby� jenera� szwedzki prawd�, �e kolubryna zosta�a umy�lnie przez kogo� rozsadzona. Nakazano natychmiast poszukiwania. Jako� nad ranem szukaj�cy �o�nierze odkryli le��cego w rowie Kmicica.</p><p>Pokaza�o si�, �e by� tylko og�uszony i od wstrz��nienia straci� pocz�tkowo w�adz� w r�kach i nogach. Ca�y dzie� nast�pny trwa�a ta niemoc. Leczono go najstaranniej. Wieczorem odzyska� prawie zupe�nie si�y.</p><p>Miller kaza� go natychmiast stawi� przed sob�.</p><p>Sam zaj�� miejsce �rodkowe za sto�em w swej kwaterze, obok niego zasiedli ksi��� Heski, Wrzeszczowicz, Sadowski, wszyscy znamienitsi oficerowie szwedzcy, a z polskich Zbro�ek, Kali�ski i Kuklinowski.</p><p>Ten ostatni na widok Kmicica posinia� i oczy za�wieci�y mu si� jak dwa w�gle, a w�sy pocz�y drga�. Wi�c nie czekaj�c na pytania jenera�a, rzek�:</p><p>� Ja tego ptaka znam... To z za�ogi cz�stochowskiej. Zwie si� Babinicz!</p><p>Kmicic milcza�.</p><p>Blado�� i znu�enie widne by�y na jego obliczu, ale wzrok mia� hardy, twarz spokojn�.</p><p>� Ty rozsadzi�e� kolubryn�? � spyta� Miller.</p><p>� Ja! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Jakim sposobem to uczyni�e�?</p><p>Kmicic opowiedzia� pokr�tce, nic nie zatai�. Oficerowie spogl�dali po sobie ze zdumieniem.</p><p>� Bohater!... � szepn�� Sadowskiemu ksi��� Heski.</p><p>A Sadowski pochyli� si� do Wrzeszczowicza:</p><p>� Hrabio Weyhard � spyta� � jak�e? zdob�dziemy t� fortec� przy takich obro�cach?... Co wa�pan my�lisz? poddadz� si�?</p><p>Lecz Kmicic rzek�:</p><p>� Wi�cej jest nas w fortecy do takich uczynk�w gotowych. Nie wiecie dnia i godziny!</p><p>� Mam te� wi�cej ni� jeden stryczek w obozie! � odpar� Miller.</p><p>� To i my wiemy. Ale Jasnej G�ry nie zdob�dziecie, dop�ki tam jeden cz�owiek przy �yciu!</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Nast�pnie Miller indagowa� dalej:</p><p>� Zowiesz si� Babinicz?</p><p>Pan Andrzej pomy�la�, �e po tym, co uczyni�, i wobec bliskiej �mierci, nasta� czas, w kt�rym nie ma potrzeby d�u�ej ukrywa� swego w�a�ciwego nazwiska. Niech�e ludzie zapomn� o winach i wyst�pkach z nim po��czonych, niech opromieni je s�awa i po�wi�cenie.</p><p>� Nie nazywam si� Babinicz � odrzek� z pewn� dum� � nazywam si� Andrzej Kmicic, by�em za� pu�kownikiem swojej w�asnej chor�gwi w litewskim kompucie.</p><p>Ledwie us�ysza� to Kuklinowski, zerwa� si� jak op�tany, oczy wytrzeszczy�, usta otworzy�, r�kami j�� bi� si� po bokach, na koniec zakrzykn��:</p><p>� Jenerale, prosz� na s�owo! Jenerale, prosz� na s�owo! Bez zw�oki, bez zw�oki!</p><p>Szmer si� sta� jednocze�nie mi�dzy polskimi oficerami, kt�rego Szwedzi s�uchali ze zdziwieniem, bo dla nich nic nie m�wi�o nazwisko Kmicica. Lecz zaraz pomiarkowali, �e to nie lada musi by� �o�nierz, gdy Zbro�ek powsta� i zbli�ywszy si� do wi�nia, rzek�:</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! W opresji, w jakiej si� znajdujesz, nic pom�c ci nie mog�, ale prosz�, podaj mi r�k�!...</p><p>Lecz Kmicic podni�s� g�ow� do g�ry i nozdrzami parska� pocz��.</p><p>� Nie podaj� r�ki zdrajcom, kt�rzy przeciw ojczy�nie s�u��! � odrzek�.</p><p>Zbro�ka twarz obla�a si� krwi�.</p><p>Kali�ski, kt�ry sta� tu� za nim, cofn�� si� tak�e; szwedzcy oficerowie otoczyli ich zaraz, wypytuj�c, co by to za jeden by� �w Kmicic, kt�rego nazwisko takie uczyni�o wra�enie.</p><p>Tymczasem w s�siedniej izbie Kuklinowski przypar� Millera do okna i m�wi�:</p><p>� Wasza dostojno��! dla waszej dostojno�ci nic to nazwisko: Kmicic! a to jest pierwszy �o�nierz i pierwszy pu�kownik w ca�ej Rzeczypospolitej. Wszyscy o nim wiedz�, wszyscy to imi� znaj�! Radziwi��owi niegdy� s�u�y� i Szwedom, teraz wida� przeszed� do Jana Kazimierza. Nie masz mu r�wnego mi�dzy �o�nierzami, chyba ja. To� on tylko m�g� to uczyni�, �eby p�j�� samemu i owo dzia�o rozsadzi�. Z tego jednego uczynku mo�na by go pozna�. On to Chowa�skiego podchodzi� tak, �e a� nagrod� na jego g�ow� wyznaczono. On w dwie�cie czy trzysta ludzi ca�� wojn� trzyma� po szk�owskiej kl�sce na sobie, p�ki si� inni nie opatrzyli i �ladem jego nie zacz�li urywa� nieprzyjaci�. To najniebezpieczniejszy cz�owiek w ca�ym kraju.</p><p>� Czego mi wa�� �piewasz jego pochwa�y? � przerwa� Miller. � �e niebezpieczny, przekona�em si� z w�asn� niepowetowan� szkod�.</p><p>� Co wasza dostojno�� zamierzasz z nim uczyni�?</p><p>� Kaza�bym go powiesi�, alem sam �o�nierz i odwag� a fantazj� ceni� umiem... Przy tym to szlachcic wysokiego rodu... Ka�� go rozstrzela� dzi� jeszcze.</p><p>� Wasza dostojno��... Nie mnie uczy� najznamienitszego �o�nierza i statyst� nowych czas�w, ale pozwol� sobie powiedzie�, �e to cz�owiek zbyt s�awny. Je�li wasza dostojno�� to uczynisz, chor�gwie Zbro�ka i Kali�skiego p�jd� sobie, co najmniej, precz tego samego dnia i przejd� do Jana Kazimierza.</p><p>� Je�li tak, to ka�� je w pie� wyci�� przed odej�ciem! � zakrzykn�� Miller.</p><p>� Wasza dostojno��, odpowiedzialno�� okrutna, bo gdy si� to rozg�osi, a wyci�cia dw�ch chor�gwi trudno ukry�, ca�e wojsko polskie odst�pi Karola Gustawa. Waszej dostojno�ci wiadomo, �e oni si� i tak w wierno�ci chwiej�... Hetmani sami niepewni. Pan Koniecpolski z sze�ciu tysi�cami najlepszej jazdy jest przy boku naszego pana... To nie �arty... Bo�e uchowaj, gdyby i ci si� przeciw nam zwr�cili, przeciw osobie jego kr�lewskiej mo�ci!... A opr�cz tego ta twierdza si� broni, pr�cz tego wyci�� chor�gwie Zbro�ka i Kali�skiego nie�atwo, bo jest tu i Wolf z piechot�. Mogliby si� porozumie� z za�og� twierdzy...</p><p>� Do stu rogatych diab��w! � przerwa� Miller � czego ty chcesz, Kuklinowski, czy �ebym temu Kmicicowi �ycie darowa�? To nie mo�e by�!</p><p>� Ja chc� � odrzek� Kuklinowski � �eby� wasza dostojno�� mnie go darowa�.</p><p>� A ty co z nim uczynisz?</p><p>� A ja... go ze sk�rki �ywcem ob�upi�...</p><p>� Nie wiedzia�e� nawet jego w�a�ciwego nazwiska, wi�c go nie zna�e�. Co masz przeciw niemu?</p><p>� Pozna�em go dopiero w Cz�stochowie, gdym powt�rnie od waszej dostojno�ci do mnich�w pos�owa�.</p><p>� Maszli jakie powody do zemsty?</p><p>� Wasza dostojno��! Chcia�em go prywatnie do naszego obozu nam�wi�... On za�, korzystaj�c z tego, �em moje poselstwo od�o�y� na stron�, zniewa�y� mnie, Kuklinowskiego, tak jak nikt w �yciu mnie nie zniewa�y�.</p><p>� Co ci uczyni�?</p><p>Kuklinowski zatrz�s� si� i z�bami zazgrzyta�.</p><p>� Lepiej o tym nie m�wi�... Daj mi go wasza dostojno��... On �mierci przeznaczon i tak, a ja chcia�bym si� przedtem troch� z nim pobawi�... Och! tym bardziej �e to jest Kmicic, kt�regom poprzednio wenerowa�, a kt�ry tak mi si� odp�aci�... Daj mi go wasza dostojno��! B�dzie i dla waszej dostojno�ci lepiej, bo gdy ja go zg�adz�, w�wczas Zbro�ek i Kali�ski, a z nimi wszystko polskie rycerstwo nie obruszy si� na wasz� dostojno��, tylko na mnie, a ja sobie radeczki dam... Nie b�dzie gniew�w, d�s�w, bunt�w... B�dzie moja prywatna spraweczka o Kmicicow� sk�rk�, z kt�rej b�ben ka�� uczyni�...</p><p>Miller zamy�li� si�; nagle podejrzenie b�ys�o mu w twarzy.</p><p>� Kuklinowski! � rzek� � mo�e ty chcesz go ocali�?</p><p>Kuklinowski roz�mia� si� cicho, ale by� to �miech tak straszny i szczery, �e Miller przesta� w�tpi�.</p><p>� Mo�e i s�usznie radzisz! � rzek�.</p><p>� Za wszystkie moje zas�ugi o t� jedn� prosz� nagrod�!</p><p>� Wi�c go bierz!</p><p>Po czym weszli obaj do izby, w kt�rej by�a zgromadzona reszta oficer�w. Miller zwr�ci� si� do nich i rzek�:</p><p>� Za zas�ugi pana Kuklinowskiego oddaj� mu je�ca do dowolnego rozporz�dzenia.</p><p>Nasta�a chwila milczenia; po czym pan Zbro�ek wzi�� si� w boki i spyta� go z pewnym akcentem pogardy:</p><p>� A co pan Kuklinowski zamierza z je�cem uczyni�?</p><p>Kuklinowski, zwykle pochylony, rozprostowa� si� nagle, usta jego rozszerzy�y si� z�owrogim u�miechem, a �renice oczu pocz�y drga�.</p><p>� Komu si� nie podoba to, co z je�cem uczyni� � rzek� � ten wie, gdzie mnie szuka�.</p><p>I trzasn�� z cicha szabl�.</p><p>� Parol, panie Kuklinowski! � rzek� Zbro�ek.</p><p>� Parol, parol!</p><p>To rzek�szy, zbli�y� si� do Kmicica.</p><p>� Chod�, robaczku, ze mn�, chod�, przes�awny �o�nierzyku... S�aby� troch�, potrzeba ci piel�gnacyjki... Ja ci� popiel�gnuj�!</p><p>� Rakarz! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Dobrze, dobrze! harda duszyczko... Tymczasem chod�.</p><p>Oficerowie zostali w izbie, Kuklinowski za� siad� na ko� przed kwater�. Maj�c ze sob� trzech �o�nierzy, kaza� jednemu z nich wzi�� Kmicica na arkan i wszyscy razem udali si� ku Lgocie, gdzie sta� pu�k Kuklinowskiego.</p><p>Kmicic przez drog� modli� si� �arliwie. Widzia�, �e �mier� nadchodzi, i poleca� si� Bogu z ca�ej duszy. Tak za� zatopi� si� w modlitwie i w swym przeznaczeniu, �e nie s�ysza�, co do niego m�wi� Kuklinowski; nie wiedzia� nawet, jak d�ugo droga trwa�a.</p><p>Zatrzymali si� na koniec w pustej, na wp� rozwalonej stod�ce, stoj�cej nieco opodal od kwater pu�ku Kuklinowskiego, w szczerym polu. Pu�kownik kaza� wprowadzi� do niej Kmicica, sam za� zwr�ci� si� do jednego z �o�nierzy.</p><p>� Ruszaj mi do obozu � rzek� � po sznury i p�on�c� ma�nic� ze smo��.</p><p>�o�nierz skoczy� co tchu w koniu i po kwadransie z t� sam� chy�o�ci� powr�ci� nazad z drugim jeszcze towarzyszem. Obaj przywie�li ��dane przedmioty.</p><p>� Rozebra� tego gaszka do naga � rzek� Kuklinowski � zwi�za� mu link� z ty�u r�ce i nogi, a potem podci�gn�� go na belk�!</p><p>� Rakarz! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>� Dobrze, dobrze! pogadamy jeszcze, mamy czas...</p><p>Tymczasem jeden z �o�nierzy wlaz� na belk�, a inni zw��czyli szaty z Kmicica. Gdy to uczyniono, trzej oprawcy po�o�yli go twarz� do ziemi, zwi�zali mu r�ce i nogi d�ug� lin�, nast�pnie, okr�ciwszy go jeszcze ni� w p� cia�a, rzucili drugi jej koniec �o�nierzowi siedz�cemu na belce.</p><p>� Teraz podnie�� go w g�r�, a tamten niech zakr�ci lin� i zawi��e! � rzek� Kuklinowski.</p><p>W minut� rozkaz by� spe�niony.</p><p>� Pu�ci�! � rozleg� si� g�os pu�kownika.</p><p>Lina skrzypn�a, pan Andrzej zawisn�� poziomo kilka �okci nad klepiskiem.</p><p>W�wczas Kuklinowski umoczy� kwacz w p�on�cej ma�nicy, podszed� ku niemu i rzek�:</p><p>� A co, panie Kmicic?... M�wi�em, �e dw�ch jest pu�kownik�w w Rzeczypospolitej, dw�ch tylko: ja i ty! A ty� si� w�a�nie do kompanijki z Kuklinowskim nie chcia� przyzna� i kopn��e� go?... Dobrze, robaczku, mia�e� s�uszno��! Nie dla ciebie kompanijka Kuklinowskiego, bo Kuklinowski lepszy. Ej�e, s�awny pu�kowniczek pan Kmicic, a Kuklinowski ma go w r�ku i Kuklinowski mu boczk�w przypiecze...</p><p>� Rakarz! � powt�rzy� po raz trzeci Kmicic.</p><p>� Ot, tak... boczk�w przypiecze! � doko�czy� Kuklinowski.</p><p>I dotkn�� p�on�cym kwaczem Kmicicowego boku, po czym rzek�:</p><p>� Nie za wiele od razu, z lekka, mamy czas...</p><p>Wtem t�tent kilku koni rozleg� si� przy wierzejach stod�ki.</p><p>� Kogo tam diabli nios�? � spyta� pu�kownik.</p><p>Wierzeje skrzypn�y i wszed� �o�nierz.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku � rzek� � jenera� Miller �yczy sobie natychmiast widzie� wasz� mi�o��!</p><p>� A to ty, stary! � odrzek� Kuklinowski. � Co za sprawa? kiej diabe�?</p><p>� Jenera� prosi, by wasza mi�o�� natychmiast do niego pojecha�.</p><p>� Kto by� od jenera�a?</p><p>� By� szwedzki oficer, ju� odjecha�. Ledwie tchu z konia nie wypar�!</p><p>� Dobrze! � rzek� Kuklinowski.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� By�o ci ciep�o, och�odnij teraz, robaczku, ja wr�c� niebawem, pogaw�dzimy jeszcze!</p><p>� A co z je�cem uczyni�? � zapyta� jeden z �o�nierzy.</p><p>� Zostawi� go tak. Zaraz wracam. Niech jeden jedzie za mn�!</p><p>Pu�kownik wyszed�, a z nim razem �w �o�nierz, kt�ry poprzednio siedzia� na belce. Zosta�o tylko trzech, ale niebawem trzech nowych wesz�o do stodo�y.</p><p>� Mo�ecie i�� spa� � rzek� �w, kt�ry Kuklinowskiemu o rozkazie Millera doni�s� � nam pu�kownik poleci� stra� trzyma�.</p><p>Kmicic drgn�� na d�wi�k tego g�osu. Wyda�o mu si�, �e go zna.</p><p>� Wolimy zosta� � odrzek� jeden z trzech pierwszych �o�nierzy � �eby na dziwo patrzy�, bo takiego....</p><p>Nagle urwa�.</p><p>Jaki� straszny, nieludzki g�os wydoby� mu si� z gardzieli, podobny do piania zarzynanego koguta. R�ce roz�o�y� i pad� jak gromem ra�ony.</p><p>Jednocze�nie krzyk: �Pra�!�, rozleg� si� w stod�ce i dwaj inni nowo przybyli rzucili si� na kszta�t rysi�w na dw�ch dawniejszych. Zawrza�a walka, straszna, kr�tka, o�wiecona blaskami p�on�cej ma�nicy. Po chwili dwa cia�a pad�y w s�om�, przez sekund� jeszcze s�ycha� by�o rz�enie konaj�cych, po czym rozleg� si� �w g�os, kt�ry Kmicicowi poprzednio wyda� si� znanym:</p><p>� Wasza mi�o��, to ja, Kiemlicz, i moi synowie! My od rana ju� czekali na sposobno��. Od rana wypatrujem!</p><p>Tu stary zwr�ci� si� do syn�w:</p><p>� Nu�e, szelmy; odci�� pana pu�kownika, duchem, �ywo!</p><p>I nim Kmicic zdo�a� zrozumie�, co si� dzieje, pojawi�y si� ko�o niego dwie rozczochrane czupryny Kosmy i Damiana, podobne do dw�ch olbrzymich k�dzieli. Wnet wi�zy by�y rozci�te i Kmicic stan�� na nogach. Zachwia� si� z pocz�tku. �ci�gni�te jego wargi zaledwie zdo�a�y wym�wi�:</p><p>� To wy?... Dzi�kuj�...</p><p>� To my! � odrzek� straszny starzec. � Matko Boska! o!... niech si� wasza mi�o�� ubiera. �ywo, szelmy!</p><p>I pocz�� Kmicicowi podawa� ubranie.</p><p>� Konie stoj� za wierzejami � m�wi�. � St�d droga wolna. Stra�e s�; mo�e by nie wpu�ci�y nikogo, ale wypu�ci�, wypuszcz�. Wiemy has�o. Jak si� wasza mi�o�� czuje?</p><p>� Bok mi przypiek�, ale jeno troch�. W nogach mi s�abo...</p><p>� Niech si� wasza mi�o�� gorza�ki napije.</p><p>Kmicic chwyci� chciwie manierk�, kt�r� stary mu poda�, i wychyliwszy j� do po�owy, rzek�:</p><p>� Zzi�b�em. Zaraz mi lepiej.</p><p>� Na kulbace si� wasza mi�o�� rozgrzeje. Konie czekaj�.</p><p>� Zaraz mi lepiej � powt�rzy� Kmicic. � Bok troch� pali... Nic to!... Ca�kiem mi dobrze!</p><p>I siad� na kraw�dzi s�sieka.</p><p>Po chwili rzeczywi�cie odzyska� si�y i spogl�da� z zupe�n� przytomno�ci� na z�owrogie twarze trzech Kiemlicz�w o�wiecone ��tawymi p�omykami pal�cej si� smo�y.</p><p>Stary stan�� przed nim:</p><p>� Wasza mi�o��, pilno! Konie czekaj�!</p><p>Lecz w panu Andrzeju obudzi� si� ju� ca�kiem dawny Kmicic.</p><p>� O! nie mo�e by�! � zakrzykn�� nagle � teraz ja na tego zdrajc� poczekam!</p><p>Kiemlicze spojrzeli na siebie ze zdumieniem, ale �aden nie pisn�� ani s�owa, tak �lepo przywykli z dawnych czas�w s�ucha� tego wodza.</p><p>Jemu za� �y�y wyst�pi�y na czo�o, oczy w ciemno�ci �wieci�y jak dwie gwiazdy, taka tla�a w nich zawzi�to�� i ch�� zemsty. To, co czyni� teraz, by�o szale�stwem, kt�re m�g� �yciem przyp�aci�. Ale w�a�nie �ycie jego sk�ada�o si� z szeregu takich szale�stw. Bok dolega� mu okrutnie, tak �e co chwila mimo woli chwyta� si� za� r�k�, ale my�la� tylko o Kuklinowskim i got�w by� czeka� go cho�by do rana.</p><p>� S�uchajcie! � rzek� � czy jego Miller naprawd� wzywa�?</p><p>� Nie � odrzek� stary. � To ja wymy�li�em, �eby �atwiej z tamtymi si� sprawi�. Z pi�cioma trudno by nam by�o we trzech, bo kt�rykolwiek krzyk by uczyni�.</p><p>� To dobrze. On tu wr�ci sam albo w kompanii. Je�li b�dzie z nim kilku ludzi, tedy zaraz na nich uderzy�... Jego mnie zostawcie. Potem do koni... Ma kt�ry pistolety?</p><p>� Ja mam � odrzek� Kosma.</p><p>� Dawaj! Nabity? Podsypany?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Dobrze. Je�li wr�ci sam, w�wczas natychmiast, jak wejdzie, skoczy� na niego i zatka� mu pysk. Mo�ecie mu w�asn� jego czapk� w pysk wcisn��.</p><p>� Wedle rozkazu! � rzek� stary. � Wasza mi�o�� pozwoli teraz tamtych obszuka�? My chudopacho�ki...</p><p>To rzek�szy, wskaza� na trupy le��ce w s�omie.</p><p>� Nie! Trzyma� si� w gotowo�ci. Co przy Kuklinowskim znajdziecie, to b�dzie wasze!</p><p>� Je�eli on sam wr�ci � rzek� stary � tedy niczego si� nie boj�. Stan� za wierzejami i cho�by kto od kwater nadszed�, powiem, �e pu�kownik nie kaza� puszcza�...</p><p>� Tak b�dzie. Pilnuj!...</p><p>T�tent konia rozleg� si� za stodo��. Kmicic zerwa� si� i stan�� w cieniu przy �cianie. Kosma i Damian zaj�li miejsca tu� przy wej�ciu, jak dwa koty na mysz czyhaj�ce.</p><p>� Sam! � rzek� stary, zacieraj�c r�ce.</p><p>� Sam! � powt�rzyli Kosma i Damian.</p><p>T�tent zbli�y� si� tu� i nagle usta�, natomiast za wierzejami rozleg� si� g�os:</p><p>� Wyjd� tam kt�ry konia potrzyma�!</p><p>Stary skoczy� �ywo.</p><p>Nasta�a chwila ciszy, po czym czyhaj�cych w stodole dosz�a nast�puj�ca rozmowa:</p><p>� To ty, Kiemlicz? Co, u pioruna! czy� si� w�ciek�, czy� zg�upia�?!... Noc! Miller �pi. Stra� nie chce puszcza�, m�wi�, �e �aden oficer nie wyje�d�a�!... Co to jest?</p><p>� Oficer tu czeka w stodole na wasz� mi�o��. Przyjecha� zaraz po odje�dzie waszej mi�o�ci... i powiada, �e si� z wasz� mi�o�ci� zmin��, wi�c czeka.</p><p>� Co to wszystko znaczy?... A jeniec?</p><p>� Wisi.</p><p>Wierzeje skrzypn�y i Kuklinowski wsun�� si� do stodo�y, lecz zanim krok post�pi�, dwie �elazne r�ce porwa�y go za gard�o i zdusi�y krzyk przera�enia. Kosma i Damian z wpraw� prawdziwych zb�jc�w rzucili go na ziemi�, kl�kli mu na piersiach, gniot�c je tak, a� �ebra pocz�y trzeszcze�, i w mgnieniu oka zakneblowali mu usta.</p><p>W�wczas Kmicic wysun�� si� naprz�d i po�wieciwszy mu kwaczem w oczy, rzek�:</p><p>� Ach, to pan Kuklinowski!... Teraz ja mam z wa�ci� do pogadania!</p><p>Twarz Kuklinowskiego by�a sin�, �y�y wyt�one tak, i� zdawa�o si�, �e p�kn� lada chwila, ale w jego wysz�ych na wierzch i nabranych krwi� oczach przynajmniej tyle by�o zdumienia, ile przera�enia.</p><p>� Rozebra� go i na belk�! � zawo�a� Kmicic.</p><p>Kosma i Damian pocz�li go rozbiera� tak gorliwie, jakby i sk�r� razem z szatami chcieli z niego zedrze�.</p><p>Po up�ywie kwadransa Kuklinowski wisia� ju� skr�powany za r�ce i za nogi, na kszta�t p�g�ska, na belce.</p><p>W�wczas Kmicic wzi�� si� w boki i pocz�� si� che�pi� straszliwie.</p><p>� C�, panie Kuklinowski � rzek� � kto lepszy: Kmicic czy Kuklinowski?...</p><p>Wtem porwa� pal�cy si� kwacz i post�pi� krok bli�ej.</p><p>� To� tw�j ob�z o strzelenie z �uku, tw�j tysi�c z�odziej�w na zawo�anie... To� tw�j jenera� szwedzki opodal, a ty na tej samej belce wisisz, na kt�rej mnie my�la�e� przypieka�... Poznaj�e Kmicica! Ty chcia�e� si� z nim r�wna�, do kompanii jego nale�e�, w paragon z nim wchodzi�?... Ty rzezimieszku! ty pod�oto!... ty strachu na stare baby!... ty wyskrobku ludzki!... ty panie Szelmowski z Szelmowa! ty kuterg�bo! ty chamie! ty niewolniku!... M�g�bym ci� kozikiem kaza� zar�n�� jak kap�ona, ale wol� ci� �ywcem przypiec, jak ty mnie chcia�e�...</p><p>To rzek�szy, podni�s� kwacz i przy�o�y� go do boku nieszcz�snego wisielca, lecz trzyma� go d�u�ej, dop�ki sw�d spalonego cia�a nie pocz�� si� rozchodzi� po stodole.</p><p>Kuklinowski skurczy� si�, a� lina pocz�a si� z nim ko�ysa�. Oczy jego, utkwione w Kmicica, wyra�a�y straszny b�l i nieme b�aganie o lito��, z zatkanych ust wydobywa�y si� j�ki �a�osne; lecz wojny zatwardzi�y serce pana Andrzeja i nie by�o w nim lito�ci, zw�aszcza dla zdrajc�w.</p><p>Wi�c odj�wszy wreszcie kwacz od boku Kuklinowskiego, przy�o�y� mu go na chwil� pod nos; osmali� w�sy, rz�sy, i brwi, po czym rzek�:</p><p>� Daruj� ci� zdrowiem, aby� m�g� jeszcze o Kmicicu rozmy�la�. Powisisz tu do rana, a teraz pro� Boga, by ci� ludzie, nim zmarzniesz, znale�li.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Ko�my i Damiana.</p><p>� Na ko�! � krzykn��.</p><p>I wyszed� ze stodo�y.</p><p>W p� godziny p�niej roztoczy�y si� naok� czterech je�d�c�w wzg�rza ciche, milcz�ce i pola puste. �wie�e powietrze, nie przesycone dymem prochowym, wchodzi�o do ich p�uc. Kmicic jecha� na przedzie, Kiemlicze za nim. Oni rozmawiali z cicha, on milcza�, a raczej odmawia� z cicha pacierze poranne, bo ju� do �witu by�o niedaleko.</p><p>Od czasu do czasu sykni�cie albo nawet cichy j�k wyrywa� mu si� z ust, gdy� sparzony bok dolega� mu mocno. Lecz jednocze�nie czu� si� na koniu i wolnym, a my�l, �e rozsadzi� najwi�ksz� kolubryn�, a do tego jeszcze wyrwa� si� z r�k Kuklinowskiego i zemsty nad nim dokona�, nape�nia�a go tak� uciech�, �e niczym by� b�l przy niej.</p><p>Tymczasem cicha rozmowa mi�dzy ojcem i synami zmieni�a si� w g�o�n� rozterk�.</p><p>� To trzos, dobrze! � m�wi� gderliwie stary � a gdzie pier�cienie? Na palcach mia� pier�cienie, w jednym by� kamie� wart ze dwadzie�cia czerwonych.</p><p>� Zapomnielim zdj��! � rzek� Kosma.</p><p>� Bodaj was zabito! Ty, stary, o wszystkim my�l, a te szelmy za szel�g rozumu nie maj�! Zapomnieli�cie, zb�je, o pier�cieniach?... ��ecie jak psy!</p><p>� To si� ociec wr�� i obacz! � mrukn�� Damian.</p><p>� ��ecie, szelmy, klimkiem rzucacie! Starego ojca krzywdzi�? tacy synowie! Bodajem was by� nie sp�odzi�! Bez b�ogos�awie�stwa pomrzecie!...</p><p>Kmicic wstrzyma� nieco konia.</p><p>� A p�jd�cie no tu! � rzek�.</p><p>Swary usta�y. Kiemlicze posun�li si� �ywo i dalej jechali szeregiem we czterech.</p><p>� A wiecie drog� do �l�skiej granicy? � spyta� pan Andrzej.</p><p>� Oj, oj! Matko Boska! wiemy, wiemy! � rzek� stary.</p><p>� Szwedzkich oddzia��w po drodze nie masz?</p><p>� Nie, bo wszyscy pod Cz�stochow� stoj�... Chybaby pojedynczych mo�na napotka�, ale to Bo�e daj!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� To wy�cie u Kuklinowskiego s�u�yli? � spyta� zn�w Kmicic.</p><p>� Tak jest, bo�my my�leli, �e b�d�c w pobli�u, mo�na si� b�dzie �wi�tym zakonnikom i waszej mi�o�ci przys�u�y�. Jako� si� zdarzy�o... My przeciw fortecy nie s�u�yli, niech nas B�g broni! �o�du nie brali, chyba si� co� przy Szwedach znalaz�o.</p><p>� Jak to przy Szwedach?</p><p>� Bo my chcieli cho� i za murami Naj�wi�tszej Pannie s�u�y�... wi�ce�my nocami ko�o obozu je�dzili, albo i we dnie, jak Pan B�g da�, i jak si� kt�ry Szwed pojedynczo popad�, to my go... tego... Ucieczko grzesznych!... my go...</p><p>� Pralim! � doko�czyli Kosma i Damian.</p><p>Kmicic u�miechn�� si�.</p><p>� Dobrych Kuklinowski mia� w was s�ug! � rzek�. � A on�e wiedzia� o tym?</p><p>� By�y komisje, dochodzili... On wiedzia� i � z�odziej! � kaza� nam talara z g�owy p�aci�. Inaczej grozi�, �e wyda... Taki zb�j, ubogich ludzi krzywdzi�!... My te� wiary dochowali waszej mi�o�ci, bo to nie taka s�u�ba... Wasza mi�o�� swoje jeszcze odda, a on po talarze z g�owy, za nasz trud, za nasz� prac�... Bodaj go!...</p><p>� Hojnie was nagrodz� za to, co�cie uczynili! � odrzek� Kmicic.� Nie spodziewa�em si� tego po was...</p><p>Wtem daleki huk dzia� przerwa� mu dalsze s�owa. To Szwedzi rozpocz�li widocznie strzelanin� r�wno z pierwszym brzaskiem. Po chwili huk powi�kszy� si�. Kmicic zatrzyma� konia; zdawa�o mu si�, �e rozr�nia g�osy armat fortecznych od armat szwedzkich, wi�c zacisn�� pi�� i gro��c ni� w stron� nieprzyjacielskiego obozu, rzek�:</p><p>� Strzelajcie, strzelajcie! Gdzie wasza najwi�ksza kolubryna?!...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Rozsadzenie olbrzymiej kolubryny uczyni�o istotnie pogn�biaj�ce na Millerze wra�enie, gdy� jego wszystkie nadzieje wspiera�y si� dot�d na tym dziale. Ju� i piechota by�a do szturmu gotowa, ju� przygotowano drabiny i stosy faszyn, teraz trzeba by�o wszelk� my�l szturmu porzuci�.</p><p>Zamiar wysadzenia klasztoru w powietrze za pomoc� podkop�w spe�zn�� tak�e na niczym. Sprowadzeni poprzednio g�rnicy z Olkusza �upali wprawdzie ska��, zbli�aj�c si� na ukos ku klasztorowi, lecz robota sz�a t�po. Robotnicy mimo wszelkich ostro�no�ci padali g�stym trupem od wystrza��w ko�cielnych, a pracowali niech�tnie. Wielu wola�o gin�� ni� przyczynia� si� do zguby �wi�tego miejsca.</p><p>Miller czu� co dzie� wzrastaj�cy op�r; mrozy odbiera�y reszt� odwagi zniech�conemu wojsku, mi�dzy kt�rym szerzy� si� z dnia na dzie� przestrach i wiara, �e zdobycie tego klasztoru nie le�y w mocy ludzkiej.</p><p>Wreszcie i sam Miller pocz�� traci� nadziej�, a po wysadzeniu kolubryny po prostu zdesperowa�. Ogarn�o go uczucie zupe�nej niemocy i bezw�adno�ci.</p><p>Nazajutrz, skoro dzie�, zwo�a� wi�c rad�, ale pono dlatego tylko, by od oficer�w us�ysze� zach�t� do opuszczenia fortecy.</p><p>Pocz�li si� zbiera�, wszyscy znu�eni i pos�pni. W niczyich oczach nie by�o ju� nadziei ani wojskowej fantazji. Milcz�c, zasiedli ko�o sto�u w ogromnej i zimnej izbie, w kt�rej para oddech�w poprzes�ania�a im twarze, i patrzyli spoza niej jakby spoza chmur. Ka�dy w duszy czu� wyczerpanie i znu�enie, ka�dy m�wi� sobie w duchu, �e nie ma �adnej rady do udzielenia, chyba tak�, z kt�r� lepiej si� pierwszemu nie wyrywa�. Wszyscy czekali na to, co powie Miller; on za� kaza� przede wszystkim przynie�� obficie wina grzanego, dufaj�c, �e pod wp�ywem gor�cego napitku �atwiej wydob�dzie szczer� my�l z tych milcz�cych postaci i zach�t� do odst�pienia od onej fortecy.</p><p>Na koniec, gdy s�dzi�, �e wino skutek sw�j ju� uczyni�o, w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Czy uwa�acie, waszmo�ciowie, �e �aden z pan�w polskich pu�kownik�w nie przyszed� na t� narad�, chocia� pos�a�em wszystkim wezwanie?</p><p>� Waszej dostojno�ci zapewne wiadomo, �e pacho�kowie polskich chor�gwi znale�li przy �owieniu ryb srebro klasztorne i �e pobili si� o nie z naszymi �o�nierzami. Kilkunastu ludzi na �mier� usieczono.</p><p>� Wiem. Cz�� tego srebra zdo�a�em wyrwa� z ich r�k, nawet wi�ksz� cz��. Jest ona teraz tu, i namy�lam si�, co z ni� uczyni�.</p><p>� St�d zapewne gniewy pan�w pu�kownik�w. Powiadaj�, �e skoro Polacy to srebro znale�li, to si� Polakom nale�y.</p><p>� O, to racja! � zawo�a� Wrzeszczowicz.</p><p>� Wed�ug mego zdania, jest pewna racja � odpowiedzia� Sadowski � i tak my�l�, �e gdyby� waszmo��, panie hrabio, je znalaz�, nie uwa�a�by� za potrzebne dzieli� si� nim nie tylko z Polakami, ale nawet i ze mn�, kt�ry jestem Czechem...</p><p>� Przede wszystkim, panie, nie dziel� twojej �yczliwo�ci dla nieprzyjaci� naszego kr�la � odpar� chmurno Wrzeszczowicz.</p><p>� Ale my, panie, dzi�ki tobie musimy podzieli� si� z tob� wstydem i ha�b�, nie mog�c nic wsk�ra� przeciw fortecy, pod kt�r� nas nam�wi�e�.</p><p>� Tak wi�c pan straci�e� ju� wszelk� nadziej�?</p><p>� A pan, czy j� masz jeszcze do podzia�u?</p><p>� Jakby� pan wiedzia�, i s�dz�, �e ci panowie ch�tniej podziel� si� ze mn� moj� nadziej� ni� z panem jego boja�ni�.</p><p>� Czy czynisz mnie tch�rzem, panie Wrzeszczowicz?</p><p>� Nie przypisuj� panu wi�cej odwagi, ni� okazujesz!</p><p>� Ja za� przypisuj� panu mniej!</p><p>� A ja � rzek� Miller, kt�ry od niejakiego czasu niech�tnie spogl�da� na Wrzeszczowicza, jako na instygatora nieszcz�snej wyprawy � postanawiam srebro odes�a� do klasztoru. Mo�e dobro� i �aska wi�cej wsk�ra przeciw tym nieu�ytym mnichom ni� kule i armaty. Niech zrozumiej�, �e chcemy opanowa� fortec�, nie ich skarby.</p><p>Oficerowie ze zdziwieniem spojrzeli na Millera, tak ma�o przywykli do podobnej wspania�omy�lno�ci z jego strony.</p><p>Wreszcie Sadowski rzek�:</p><p>� Nic lepszego nie mo�na uczyni�, bo zarazem zamknie si� g�b� polskim pu�kownikom, kt�rzy do srebra pretensje roszcz�. W twierdzy uczyni to tak�e z pewno�ci� dobre wra�enie.</p><p>� Najlepsze wra�enie uczyni �mier� owego Kmicica � odpar� Wrzeszczowicz. � Spodziewam si�, �e tam Kuklinowski ju� go ze sk�ry ob�upi�.</p><p>� Mniemam i ja, �e ju� nie �yje � odpowiedzia� Miller. � Ale nazwisko owo przypomina mi nasz� strat� niczym nie wynagrodzon�. By�o to najwi�ksze dzia�o w ca�ej artylerii jego kr�lewskiej mo�ci. Nie ukrywam panom, �e wszystkie nadzieje moje na nim polega�y. Wy�om ju� by� uczyniony, strach w twierdzy szerzy� si�. Jeszcze par� dni, a byliby�my ruszyli do szturmu. Teraz za nic ca�a praca, za nic wszystkie wysilenia. Mur jednego dnia naprawi�. A te dzia�a, kt�rymi jeszcze rozporz�dzamy, nie lepsze od fortecznych, i �atwo porozbijane by� mog�. Wi�kszych nie ma sk�d wzi��, bo ich i pan marsza�ek Wittenberg nie posiada. Mo�ci panowie! Im d�u�ej si� nad tym zastanawiam, tym kl�ska wydaje mi si� straszniejsz�!... I pomy�le�, �e jeden cz�owiek j� zada�!... Jeden pies! Jeden szatan!... Oszale� przyjdzie! do wszystkich rogatych diab��w!...</p><p>Tu Miller uderzy� pi�ci� w st�, bo go gniew niepohamowany pochwyci�, tym okrutniejszy, �e bezsilny.</p><p>Po chwili zakrzykn��:</p><p>� A co jego kr�lewska mo�� powie, gdy go wie�� o tej stracie dojdzie?!...</p><p>Po chwili zn�w:</p><p>� A co my poczniem?... Z�bami tej ska�y nie zgryziem! Bogdaj zaraza tych zabi�a, kt�rzy mnie pod t� twierdz� namawiali!...</p><p>To rzek�szy, porwa� puchar kryszta�owy i w uniesieniu grzmotn�� nim o pod�og�, a� kryszta� rozbi� si� na proch.</p><p>Oficerowie milczeli. Nieprzystojne uniesienie jenera�a, w�a�ciwsze ch�opu ni� wojownikowi tak wysok� piastuj�cemu godno��, zrazi�o do� serca i skwasi�o do reszty humory.</p><p>� Rad�cie, panowie! � zakrzykn�� Miller.</p><p>� Radzi� mo�na tylko spokojnie � odpar� ksi��� Heski.</p><p>Miller pocz�� sapa� i wyparskiwa� gniew nozdrzami. Po niejakim czasie uspokoi� si� i wodz�c oczyma po obecnych, jakby zach�caj�c ich wzrokiem, rzek�:</p><p>� Przepraszam waszmo�ci�w, ale gniew m�j nie dziwota. Nie b�d� wspomina� tych miast, kt�rem, obj�wszy komend� po Torstensonie, zdoby�, bo nie chc� wobec tera�niejszej kl�ski dawn� fortun� si� chlubi�. Wszystko to, co si� pod t� twierdz� dzieje, ludzki rozum po prostu przechodzi. Jednak�e radzi� trzeba... Po to wa�pan�w wezwa�em. Obradujcie wi�c... i co wi�kszo�ci� na radzie postanowimy, to spe�ni�.</p><p>� Niech wasza dostojno�� da nam przedmiot do obrady � rzek� ksi��� Heski. � Mamyli obradowa� jedynie nad zdobyciem fortecy czy te� i nad tym, czy nie lepiej ust�pi�?</p><p>Miller nie chcia� stawia� kwestii tak jasno, a przynajmniej nie chcia�, aby owo: albo � albo, wysz�o po raz pierwszy z jego ust, dlatego rzek�:</p><p>� Niech ka�dy z pan�w m�wi szczerze, co my�li. Wszystkim nam o dobro i chwa�� jego kr�lewskiej mo�ci chodzi� powinno.</p><p>Lecz �aden z oficer�w nie chcia� tak�e pierwszy z propozycj� odst�pienia wyst�powa�, wi�c zn�w nasta�o milczenie.</p><p>� Panie Sadowski! � rzek� po chwili Miller g�osem, kt�ry stara� si� uczyni� przyjaznym i �askawym � pan szczerzej m�wisz od innych, co my�lisz, bo reputacja pa�ska zabezpiecza go od wszelkich podejrze�...</p><p>� My�l�, jenerale � odpar� pu�kownik � �e �w Kmicic by� jednym z najwi�kszych tegoczesnych �o�nierzy i �e po�o�enie nasze jest desperackie...</p><p>� Wszak�e pan by�e� za odst�pieniem od twierdzy?...</p><p>� Za pozwoleniem waszej dostojno�ci, by�em tylko za tym, aby nie rozpoczyna� obl�enia... To wcale inna rzecz.</p><p>� Wi�c co pan teraz radzisz?</p><p>� Teraz odst�puj� g�os panu Wrzeszczowiczowi...</p><p>Miller zakl�� jak poganin.</p><p>� Pan Weyhard b�dzie za ca�� t� nieszcz�sn� wypraw� odpowiada�! � rzek�.</p><p>� Nie wszystkie moje rady spe�niono � odpowiedzia� zuchwale Wrzeszczowicz � m�g�bym te� �mia�o zrzuci� z siebie odpowiedzialno��. Byli tacy, kt�rzy je krzy�owali. Byli tacy, kt�rzy dziwn� zaiste i niewyt�umaczon� �ywi�c dla ksi�y �yczliwo��, odmawiali jego dostojno�� od wszelkich surowszych �rodk�w. Radzi�em, �eby owych ksi�y pos�uj�cych powiesi�, i jestem przekonany, �e gdyby to si� sta�o, postrach otworzy�by nam ju� bramy tego kurnika.</p><p>Tu Wrzeszczowicz pocz�� patrze� na Sadowskiego, lecz nim ten zdoby� si� na odpowied�, wmiesza� si� ksi��� Heski.</p><p>� Nie nazywaj, hrabio, tej twierdzy kurnikiem � rzek� � bo im bardziej zmniejszasz jej znaczenie, tym bardziej powi�kszasz nasz� ha�b�.</p><p>� Niemniej radzi�em, by pos��w powiesi�. Postrach i zawsze postrach, oto com od rana do wieczora powtarza�, lecz pan Sadowski pogrozi� dymisj� i ksi�a odeszli bezpiecznie.</p><p>� Id�, panie hrabio, dzisiaj do fortecy � odpowiedzia� Sadowski � wysad� prochami najwi�ksz� ich armat�, jak to uczyni� z nasz� �w Kmicic, a r�cz� ci, �e to wi�kszy rozszerzy postrach ni� zb�jeckie pos��w mordowanie!...</p><p>Wrzeszczowicz zwr�ci� si� wprost do Millera:</p><p>� Wasza dostojno��! S�dz�, �e�my si� tu na narad�, nie na krotofile zebrali!</p><p>� Czy masz waszmo�� co, pr�cz czczych wyrzut�w, do powiedzenia? � spyta� Miller.</p><p>� Mam, pomimo weso�o�ci tych pan�w, kt�rzy mogliby sw�j humor do lepszych czas�w zachowa�.</p><p>� O Laertiadesie, z fortel�w swych znany! � zakrzykn�� ksi��� Heski.</p><p>� Panowie! � odpowiedzia� Wrzeszczowicz � wiadomo powszechnie, �e nie Minerwa jest waszym opieku�czym b�stwem; a poniewa� Mars wam nie dopisa� i zrzekli�cie si� waszych g�os�w, pozw�lcie mnie m�wi�.</p><p>� G�ra st�ka� poczyna, zaraz ujrzymy mysi ogonek! � dorzuci� Sadowski.</p><p>� Prosz� o milczenie! � rzek� surowo Miller.</p><p>� M�w, panie hrabio, pami�taj tylko, �e dot�d rady twoje wyda�y gorzkie owoce.</p><p>� Kt�re mimo zimy spo�ywa� musimy na kszta�t zaple�nia�ych suchar�w! � wtr�ci� ksi��� Heski.</p><p>� Tym si� t�umaczy, dlaczego wasza ksi���ca mo�� pijesz tyle wina � odpar� Wrzeszczowicz � a cho� wino nie zast�pi przyrodzonego dowcipu, pomaga ci za to do weso�ego strawienia nawet ha�by. Lecz mniejsza o to! Wiem dobrze, i� w fortecy jest partia, kt�ra od dawna podda� si� pragnie, i tylko nasza niemoc z jednej, a nadludzki up�r przeora z drugiej strony utrzymuje j� w karbach. Nowy postrach doda jej nowych si�, dlatego nale�y nam okaza�, �e nic sobie nie robimy ze straty dzia�a, i szturmowa� tym usilniej.</p><p>� Czy to ju� wszystko?</p><p>� Cho�by to by�o wszystko, s�dz�, �e podobna rada zgodniejsz� jest z honorem szwedzkich �o�nierzy ni� ja�owe z niej drwiny przy kielichach i ni� wysypianie si� po pijatyce. Ale to nie wszystko. Nale�y rozpu�ci� mi�dzy naszymi �o�nierzami, a zw�aszcza mi�dzy polskimi wie��, �e g�rnicy, kt�rzy teraz nad za�o�eniem miny pracuj�, odkryli stary przech�d podziemny, ci�gn�cy si� pod sam klasztor i ko�ci�...</p><p>� Masz waszmo�� s�uszno��, to dobra rada! � rzek� Miller.</p><p>� Gdy wie�� ta mi�dzy naszymi i polskimi �o�nierzami si� rozszerzy, sami Polacy b�d� namawia� mnich�w do poddania si�, bo i im chodzi, r�wnie jak mnichom, aby to gniazdo zabobon�w ocala�o.</p><p>� Jak na katolika, to nie�le! � mrukn�� Sadowski.</p><p>� Gdyby s�u�y� Turkom, nazywa�by Rzym gniazdem zabobon�w! � odpowiedzia� ksi��� Heski.</p><p>� Wtedy Polacy wy�l� niezawodnie od siebie pos��w do ksi�y � m�wi� dalej Weyhard � owa partia w klasztorze, kt�ra dawno si� chce podda�, pod wp�ywem przera�enia ponowi swe usilno�ci, i kto wie, czy nie zmusz� przeora i opornych do otworzenia bram.</p><p>� �Zginie miasto Priama przez podst�p boskiego Laertydy...� � pocz�� deklamowa� ksi��� Heski.</p><p>� Dalib�g, czysta historia troja�ska, a jemu si� zdaje, �e co� nowego wymy�li�! � odpowiedzia� Sadowski.</p><p>Lecz Millerowi rada podoba�a si�, bo w samej rzeczy nie by�a z��. Partia, o kt�rej Wrzeszczowicz wspomina�, istnia�a w klasztorze. Nawet niekt�rzy ksi�a s�abszego ducha do niej nale�eli. Pr�cz tego przestrach m�g� si� rozszerzy� pomi�dzy za�og�, ogarn�� nawet tych, kt�rzy dot�d chcieli si� broni� do ostatniej kropli krwi.</p><p>� Popr�bujemy, popr�bujemy! � m�wi� Miller, kt�ry jak ton�cy chwyta� si� ka�dej deski i �atwo od rozpaczy przechodzi� do nadziei. � Ale czy Kali�ski albo Zbro�ek zgodz� si� jeszcze pos�owa� do klasztoru, czy uwierz� w �w podkop i czy zechc� ksi�om o nim oznajmi�?</p><p>� W ka�dym razie Kuklinowski zgodzi si� � odrzek� Wrzeszczowicz � ale lepiej b�dzie, �eby i on wierzy� naprawd� w istnienie przechodu.</p><p>Wtem t�tent rozleg� si� przed kwater�.</p><p>� Ow� i pan Zbro�ek przyjecha� � rzek� ksi��� Heski, spogl�daj�c przez okno.</p><p>Po chwili w sieni zabrz�cza�y ostrogi i Zbro�ek wszed�, a raczej wpad� do izby. Twarz jego by�a blada, wzburzona, i zanim oficerowie zd��yli spyta� o powody tego pomieszania, pu�kownik zakrzykn��:</p><p>� Kuklinowski nie �yje!</p><p>� Jak to? Co wa�� m�wisz? Co si� sta�o? � spyta� Miller.</p><p>� Pozw�lcie mi odetchn�� � rzek� Zbro�ek � bo to, com widzia�, imaginacj� przechodzi...</p><p>� M�w pr�dzej! zamordowanoli go? � zawo�ali wszyscy.</p><p>� Kmicic! � odpar� Zbro�ek.</p><p>Oficerowie zerwali si� wszyscy ze swych miejsc i pocz�li patrzy� na Zbro�ka jak na szalonego; on za�, wyrzucaj�c nozdrzami szybkie k��by pary, tak m�wi�:</p><p>� Gdybym nie widzia�, oczom bym nie wierzy�, bo to nieludzka moc. Kuklinowski nie�ywy, trzech �o�nierzy zabitych, a Kmicica ani �ladu. Wiedzia�em, �e to straszny cz�owiek. Reputacja jego w ca�ym kraju znana... �eby jednak, b�d�c je�cem, zwi�zanym, nie tylko si� wyrwa�, ale pobi� �o�nierzy i Kuklinowskiego storturowa�... tego cz�owiek nie m�g� dokona�, to chyba diabe�!</p><p>� Co� podobnego nigdy si� nie przygodzi�o... To niepodobne do wiary! � szepn�� Sadowski.</p><p>� Pokaza� ten Kmicic, co umie! � odrzek� ksi��� Heski. � A nie wierzyli�my wczoraj Polakom, gdy nam m�wili, co to za ptak; my�leli�my, �e koloryzuj�, jak oni zwykle.</p><p>� Oszale�! � krzykn�� Wrzeszczowicz.</p><p>Miller trzyma� si� r�kami za g�ow� i nic nie m�wi�. Gdy wreszcie podni�s� oczy, b�yskawice gniewu krzy�owa�y si� w nich z b�yskawicami podejrze�.</p><p>� Panie Zbro�ek � rzek� � cho�by to by� szatan, nie cz�owiek, bez pomocy, bez jakowej� zdrady nie m�g�by on tego dokona�. Kmicic mia� tu swoich admirator�w, a Kuklinowski swych wrog�w i waszmo�� nale�a�e� do ich liczby!</p><p>Zbro�ek by� to w ca�ym znaczeniu tego s�owa zuchwa�y �o�nierz, dlatego us�yszawszy zarzut do siebie wymierzony, przyblad� jeszcze mocniej, zerwa� si� z miejsca, zbli�y� si� do Millera i zast�piwszy mu drog�, spojrza� wprost w oczy.</p><p>� Czy wasza dostojno�� mnie pos�dzasz?... � zapyta�.</p><p>Nasta�a bardzo ci�ka chwila. Wszyscy obecni nie mieli najmniejszej w�tpliwo�ci, i� je�li Miller da odpowied� twierdz�c�, nast�pi niechybnie co� strasznego i nies�ychanego w dziejach wojskowych. Wszystkie r�ce spocz�y na r�koje�ciach rapier�w. Sadowski obna�y� nawet sw�j zupe�nie.</p><p>Lecz w tej chwili oficerowie ujrzeli przez okna, i� podw�rzec zaroi� si� od polskich je�d�c�w. Prawdopodobnie przybywali oni tak�e z wie�ciami o Kuklinowskim, wszelako w razie zaj�cia stan�liby niechybnie po stronie Zbro�ka. Widzia� ich i Miller, a lubo blado�� w�ciek�o�ci wyst�pi�a mu na twarz, jednak pohamowa� si� i udaj�c, �e nie spostrzega nic wyzywaj�cego w post�powaniu Zbro�ka, odpar� g�osem, kt�ry stara� si� uczyni� naturalnym:</p><p>� Opowiedz nam wasza mo�� szczeg�owo, jak si� to sta�o?</p><p>Zbro�ek sta� jeszcze czas jaki� z rozd�tymi nozdrzami, lecz opami�ta� si� tak�e, a przy tym my�l jego zwr�ci�a si� w inn� stron�, gdy� towarzysze, kt�rzy w�a�nie nadjechali, weszli do izby.</p><p>� Kuklinowski zamordowan! � powtarzali jeden za drugim.</p><p>� Kuklinowski zabit!</p><p>� Oddzia� jego rozprasza si�! �o�nierze jego szalej�!</p><p>� Pozw�lcie, panowie, przyj�� do s�owa panu Zbro�kowi, kt�ry pierwszy przyni�s� nowin�! � zawo�a� Miller.</p><p>Po chwili uciszy�o si� i pan Zbro�ek tak m�wi� pocz��:</p><p>� Wiadomo panom, �em na ostatniej naradzie wyzwa� Kuklinowskiego na kawalerski parol. By�em admiratorem Kmicica, prawda, bo i wy, cho� jego nieprzyjaciele, musicie przyzna�, �e nie lada kto m�g� spe�ni� takie dzie�o, jak owo rozsadzenie tej armaty. Odwag� i w nieprzyjacielu ceni� nale�y, dlatego poda�em mu r�k�, ale on mi swej umkn�� i zdrajc� mnie nazwa�. Wi�c pomy�la�em sobie: niech Kuklinowski czyni z nim, co chce... Chodzi�o mi jeno o to, �eby je�li Kuklinowski post�pi sobie z nim przeciwnie rycerskiemu honorowi, nies�awa tego uczynku na wszystkich Polak�w, a mi�dzy innymi i na mnie, nie spad�a. Dlatego to chcia�em si� koniecznie z Kuklinowskim bi�, i dzi� rano wzi�wszy dw�ch towarzysz�w, pojecha�em do jego obozu. Przyje�d�amy do kwatery... Powiadaj�: �Nie masz go!� Posy�am tu, nie masz go!... W kwaterze m�wi�, �e i na noc wcale nie wraca�, ale nie byli niespokojni, bo my�leli, �e u waszej dostojno�ci zosta�. A� jeden �o�nierz powiada, �e w nocy pojecha� z Kmicicem w pole do stod�ki, w kt�rej mia� go przypieka�. Jad� do stod�ki, wierzeje otwarte. Wchodz�, widz�: wisi nagie cia�o na belce... Pomy�la�em, �e Kmicic, a� gdy oczy do mroku przywyk�y, patrz�, �e trup jaki� chud i ko�cisty, a tamten wygl�da� jak Herkules... Dziwno mi by�o, �eby si� m�g� tak skurczy� przez jedn� noc... Zbli�am si� tu� � Kuklinowski!</p><p>� Na belce? � spyta� Miller.</p><p>� Tak jest! Prze�egna�em si�... My�l�: czary, omam czy co?... Dopiero jakem zobaczy� trupy trzech �o�nierzy, prawda stan�a przede mn� jako �ywa. Ten straszny cz�ek pobi� tamtych, tego powiesi� i przypiek� po katowsku, a sam uszed�!</p><p>� Do �l�skiej granicy niedaleko! � rzek� Sadowski.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Wszelkie podejrzenie co do udzia�u Zbro�ka zgas�o w duszy Millera. Lecz sam wypadek zmiesza� go, przerazi� i nape�ni� jakim� nieokre�lonym niepokojem. Widzia� naoko�o pi�trz�ce si� niebezpiecze�stwa, a raczej gro�ne ich cienie, przeciw kt�rym ani wiedzia�, jak walczy�; czu�, �e otoczy� go jaki� �a�cuch niepomy�lno�ci. Pierwsze ogniwa le�a�y przed jego oczyma, lecz dalsze otacza� jeszcze mrok przysz�o�ci. Opanowa�o go takie uczucie, jakby mieszka� w pop�kanym domu, kt�ry lada chwila m�g� mu si� zwali� na g�ow�. Niepewno�� przygniot�a go niezno�nym ci�arem, i pyta� sam siebie, do czego ma r�k przy�o�y�?</p><p>Wtem Wrzeszczowicz uderzy� si� w czo�o.</p><p>� Na Boga! � rzek�. � Od wczoraj, jakem tego Kmicica ujrza�, wydawa�o mi si�, �e ja go kiedy� zna�em. Teraz zn�w widz� przed sob� t� twarz, przypominam sobie d�wi�k mowy. Musia�em go chyba spotka� na kr�tko i po ciemku, wieczorem, ale mi po g�owie chodzi... chodzi...</p><p>Tu pocz�� trze� r�k� czo�o.</p><p>� Co nam z tego? � rzek� Miller � nie skleisz, panie hrabio, armaty, cho�by� sobie przypomnia�; nie wskrzesisz Kuklinowskiego!</p><p>Tu zwr�ci� si� do oficer�w:</p><p>� Komu wola, panowie, za mn� na miejsce wypadku!</p><p>Wszyscy chcieli jecha�, bo wszystkich podnieca�a ciekawo��.</p><p>Podano wi�c konie i ruszyli rysi�, a jenera� na czele. Zbli�ywszy si� do stod�ki, ujrzeli kilkudziesi�ciu je�d�c�w polskich, rozrzuconych naoko�o owego zabudowania na drodze i po polu.</p><p>� Co to za ludzie? � spyta� Zbro�ka Miller.</p><p>� To musz� by� Kuklinowskiego. M�wi� waszej dostojno�ci, �e ta ho�ota po prostu poszala�a...</p><p>To rzek�szy, Zbro�ek pocz�� kiwa� na jednego z je�d�c�w.</p><p>� Bywaj, bywaj! �ywo!</p><p>�o�nierz podjecha�.</p><p>� Wy spod Kuklinowskiego?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A gdzie reszta pu�ku?</p><p>� Rozbie�eli si�. M�wi�, �e nie chc� d�u�ej s�u�y� przeciw Jasnej G�rze.</p><p>� Co on m�wi�? � spyta� Miller.</p><p>Zbro�ek wyt�umaczy�.</p><p>� Spytaj go wa��, dok�d poszli? � rzek� jenera�.</p><p>Zbro�ek powt�rzy� pytanie.</p><p>� Nie wiadomo � odrzek� �o�nierz. � Niekt�rzy poszli na �l�sk. Inni m�wili, �e samemu Kmicicowi id� s�u�y�, bo takiego drugiego pu�kownika nie masz ani mi�dzy Polaki, ani mi�dzy Szwedami.</p><p>Miller, gdy Zbro�ek zn�w mu wyt�umaczy� s�owa �o�nierza, zamy�li� si�. Rzeczywi�cie, tacy ludzie, jakich mia� Kuklinowski, gotowi byli bez wahania przej�� pod komend� Kmicica. Ale w�wczas mogli si� sta� gro�ni, je�li nie dla armii Millera, to przynajmniej dla jego dowoz�w i komunikacyj.</p><p>Fala niebezpiecze�stw pi�trzy�a si� coraz wy�ej naoko�o zakl�tej fortecy.</p><p>Zbro�kowi to� samo musia�o przyj�� do g�owy, bo jakby odpowiadaj�c na owe my�li Millera, rzek�:</p><p>� To pewna, �e wszystko burzy si� w naszej Rzeczypospolitej. Niech jeno taki Kmicic krzyknie, a setki i tysi�ce go otocz�, zw�aszcza po tym, co uczyni�.</p><p>� I co wsk�ra? � pyta� Miller.</p><p>� Wasza dostojno�� niech zechce pami�ta�, �e ten cz�owiek do desperacji przywi�d� Chowa�skiego, a Chowa�ski mia�, licz�c z Kozakami, sze�� razy tyle ludzi, co my... Ani jeden transport nie przyjdzie nam bez jego pozwolenia, a folwarki poniszczone i zaczyna nam by� g�odno. Pr�cz tego Kmicic mo�e si� po��czy� z �egockim i Kulesz� � w�wczas kilka tysi�cy szabel b�dzie mia� na zawo�anie. To ci�ki cz�owiek i mo�e sta� si� <emphasis>molestissimus</emphasis>.</p><p>� A waszmo�� pewien jeste� swoich �o�nierzy?</p><p>� Wi�cej ni� siebie samego � odpowiedzia� z szorstk� otwarto�ci� Zbro�ek.</p><p>� Jak to wi�cej?</p><p>� Bo, m�wi�c prawd�, do�� mamy wszyscy tego obl�enia!</p><p>� Ufam, �e ono wkr�tce si� sko�czy.</p><p>� Tylko pytanie: jak? Zreszt�, wzi�� t� twierdz� jest teraz tak� sam� kl�sk�, jak od niej odst�pi�.</p><p>Tymczasem dojechali do stod�ki. Miller zsiad� z konia, za nim wszyscy oficerowie, i weszli do wn�trza. Kuklinowskiego zdj�li ju� �o�nierze z belki i okrywszy kilimkiem, po�o�yli na wznak na resztkach s�omy. Trzy cia�a �o�nierskie le�a�y wpodle, u�o�one r�wno obok siebie.</p><p>� Tych pomordowano no�ami � szepn�� Zbro�ek.</p><p>� A Kuklinowski?</p><p>� Na Kuklinowskim ran nie masz, jeno bok ma spieczony i osmalone w�sy. Musia� zmarzn�� albo zatchn�� si�, bo w�asn� czapk� dotychczas w z�bach trzyma.</p><p>� Odkry� go!</p><p>�o�nierz podni�s� r�g kilimka i okaza�a si� twarz straszna, nabrzmia�a, z wytrzeszczonymi oczyma. Na resztkach osmalonych w�s�w sople, powsta�e ze zlodowacia�ego oddechu, pomiesza�y si� z kopciem i utworzy�y jakby k�y stercz�ce z ust. Twarz to by�a tak ohydna, �e Miller, lubo przyzwyczajony do wszelkiego rodzaju okropno�ci, wzdrygn�� si� i rzek�:</p><p>� Zakryj co pr�dzej! Straszne! Straszne!</p><p>Pos�pna cisza zapanowa�a w stod�ce.</p><p>� Po co�my tu przyjechali? � pyta�, spluwaj�c, ksi��� Heski. � Przez ca�y dzie� nie tkn� jedzenia.</p><p>Nagle Millera opanowa�o nadzwyczajne jakie� rozdra�nienie granicz�ce prawie z ob��dem. Twarz mu zsinia�a, �renice rozszerzy�y si�, z�by pocz�y zgrzyta�. Ow�adn�o go dzikie pragnienie krwi, zemsty nad kimkolwiek, wi�c zwr�ciwszy si� do Zbro�ka, zakrzykn��:</p><p>� Gdzie �w �o�nierz, kt�ry widzia�, �e Kuklinowski by� w stod�ce? Dawajcie go! to musi by� wsp�lnik!</p><p>� Nie wiem, czyli ten �o�nierz tu jeszcze jest � odrzek� Zbro�ek. � Wszyscy ludzie Kuklinowskiego rozbiegli si� jak wyjarzmione byki!</p><p>� To go �ap! � zarycza� w furii Miller.</p><p>� To go wasza dostojno�� sam �ap! � krzykn�� z r�wn� furi� Zbro�ek.</p><p>I zn�w straszliwy wybuch zawisn��, jakby na nici paj�czej, nad g�owami Szwed�w i Polak�w. Ci ostatni pocz�li si� cisn�� do Zbro�ka, rusza� gro�nie w�siskami i trzaska� w szable.</p><p>Wtem gwar, echa strza��w i t�tent kilku koni rozleg� si� na zewn�trz i do stod�ki wpad� oficer szwedzkich rajtar�w.</p><p>� Jenerale! � krzykn�� � wycieczka z klasztoru. G�rnicy kopi�cy min� wybici do nogi! Oddzia� piechoty rozproszony.</p><p>� Oszalej�! � wrzasn�� Miller, chwytaj�c si� za w�osy peruki. � Na ko�!</p><p>Po chwili mkn�li wszyscy jak wicher ku klasztorowi, a� grudy �niegu sypa�y si� jak grad spod kopyt koni. Sto jazdy Sadowskiego, pod komend� jego brata, przy��czy�o si� do osoby Millera i bieg�o w pomoc. Po drodze widzieli oddzia�y piechoty, przera�one, uciekaj�ce w nie�adzie i pop�ochu, tak bardzo upad�y ju� serca niezr�wnanych sk�din�d �o�nierzy szwedzkich. Opuszczano nawet sza�ce, kt�rym �adne nie grozi�o niebezpiecze�stwo. Kilkunastu stratowali p�dz�cy oficerowie i rajtarzy. Dopadli wreszcie o staj� od fortecy, lecz po to tylko, by na wzniesieniu, widnym jak na d�oni, ujrze� wracaj�cych szcz�liwie do klasztoru napastnik�w. �piewy, okrzyki radosne i �miechy dochodzi�y od nich do uszu Millera.</p><p>Pojedynczy przystawali nawet i grozili w stron� sztabu krwawymi szablami. Polacy, znajduj�cy si� przy boku szwedzkiego jenera�a, poznali samego Zamoyskiego, kt�ry osobi�cie przywodzi� tej wycieczce, a kt�ry teraz, dojrzawszy sztab, przystan�� i k�ania� mu si� z powag� czapk�. Nie dziwota! Czu� si� ju� bezpieczny pod zas�on� dzia� fortecznych.</p><p>Jako� na wa�ach zadymi�o i �elazne ptastwo kul przelecia�o za straszliwym �wistem mi�dzy oficerami. Kilku rajtar�w zachwia�o si� na kulbakach i j�k odpowiedzia� �wistowi.</p><p>� Pod ogniem jeste�my, cofa� si�! � zakomenderowa� Sadowski.</p><p>Zbro�ek chwyci� za cugle Millerowego konia.</p><p>� Jenerale, cofamy si�! Tu �mier�!</p><p>Miller by� jakby odr�twia�y, nie odrzek� ni s�owa, pozwoli� wywie�� si� z promienia pocisk�w. Wr�ciwszy do swej kwatery, zamkn�� si� w niej i ca�y dzie� nie chcia� nikogo widzie�.</p><p>Rozmy�la� zapewne o swej s�awie Poliocertesa.</p><p>Tymczasem Wrzeszczowicz wzi�� w r�ce ca�� w�adz� i z niezmiern� energi� pocz�� czyni� przygotowania do szturmu. Sypano nowe sza�ce, �o�nierze �amali w dalszym ci�gu po g�rnikach ska�� dla za�o�enia miny. Ruch gor�czkowy trwa� w ca�ym obozie szwedzkim; zdawa�o si�, �e nowy duch wst�pi� w oblegaj�cych lub �e im �wie�e posi�ki przyby�y.</p><p>W kilka dni p�niej wie�� gruchn�a po obozie szwedzkim i sprzymierzonym polskim, �e kopacze znale�li przech�d podziemny, id�cy pod sam ko�ci� i klasztor, i �e tylko od dobrej woli jenera�a zale�y wysadzi� ca�� twierdz� w powietrze.</p><p>Rado�� niezmierna ogarn�a znu�onych mrozami, g�odem i bezowocn� prac� �o�nierzy.</p><p>Okrzyki: �Mamy Cz�stochow�!... Wysadzimy ten kurnik!� � przebiega�y z ust do ust. Rozpocz�y si� uczty i pijatyka.</p><p>Wrzeszczowicz by� wsz�dzie, zach�ca� �o�nierzy, utrzymywa� w wierze, potwierdza� sto razy dziennie wie�� o znalezieniu przechodu, podnieca� uczty i hulanki.</p><p>Echa tej rado�ci dosz�y na koniec i do twierdzy. Wiadomo�� o minach ju� za�o�onych i gotowych do wybuchu rozbieg�a si� z szybko�ci� b�yskawicy z jednego ko�ca wa��w na drugi. Najodwa�niejsi nawet zl�kli si�. Niewiasty z p�aczem pocz�y oblega� mieszkanie przeora, wyci�ga� ku niemu dzieci, gdy ukazywa� si� na chwil�, i wo�a�:</p><p>� Nie gub niewinnych!... Krew ich spadnie na ciebie!...</p><p>Im kto wi�kszym by� tch�rzem, z tym wi�ksz� odwag� naciera� teraz na ksi�dza Kordeckiego, by nie nara�a� na zgub� �wi�tego miejsca, stolicy Naj�wi�tszej Panny.</p><p>Nasta�y tak ci�kie chwile i tak bolesne dla nieugi�tej duszy owego bohatera w habicie, jakich nigdy dot�d nie bywa�o. Szcz�ciem, �e i Szwedzi zaniechali szturm�w, aby tym dowodniej okaza� obl�onym, �e ju� nie potrzebuj� ni kul, ni armat, �e do�� im jedn� nitk� prochow� zapali�. Lecz dla tych samych powod�w przera�enie ros�o w klasztorze. W czasie g�uchych nocy niekt�rym najtch�rzliwszym wydawa�o si�, �e s�ysz� ju� pod ziemi� jakie� szmery, jakie� ruchy, �e Szwedzi s� ju� pod samym klasztorem. Upad�a wreszcie na duchu i znaczna cz�� zakonnik�w. Ci, z ojcem Stradomskim na czele, udali si� do przeora, by niezw�ocznie rokowania o poddanie si� rozpocz��. Z nimi razem posz�a wi�kszo�� �o�nierzy i kilku szlachty.</p><p>W�wczas ksi�dz Kordecki wyszed� na podw�rze, a gdy t�um otoczy� go �ci�ni�tym ko�em, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Zali nie przysi�gli�my sobie, �e do ostatniej kropli krwi broni� �wi�tego przybytku b�dziemy? Zaprawd�, powiadam wam, je�li prochy nas wyrzuc�, to tylko liche cia�a nasze, tylko doczesne zw�oki opadn� z powrotem na ziemi�, a dusze ju� nie wr�c�...</p><p>...Niebo otworzy si� nad nimi i tam wejd� w wesele, w szcz�liwo��, jako morze bez granic. Tam Jezus Chrystus je przyjmie i ta Matka Naj�wi�tsza, i wyjdzie przeciw nich, a one jako pszczo�y z�ote si�d� na Jej p�aszczu i w �wiat�o�ci si� zanurz�, i w oblicze Boga patrze� b�d�...</p><p>Tu blask tej �wiat�o�ci za�wita� na twarzy jego, oczy natchnione wzni�s� w g�r� i m�wi� dalej z powag� i spokojem zaziemskim:</p><p>� Panie, kt�ry �wiatami rz�dzisz, Ty patrzysz w serce moje i wiesz, �e nie k�ami� temu ludowi m�wi�c, i� gdybym w�asnej szcz�liwo�ci tylko pragn��, tedybym r�ce wyci�gn�� ku Tobie i wo�a�bym z g��bi duszy mojej: �Panie! spraw, aby te prochy by�y, aby wybuch�y, bo w takiej �mierci jest odkupienie win i grzech�w, bo jest odpoczynek wieczny, a s�uga Tw�j znu�on i spracowan ju� bardzo...� I kt� by nie chcia� takiej nagrody za �mier� bez m�ki, jako mgnienie oka kr�tk�, jako b�yskawica na niebie przemijaj�c�, po kt�rej wieczno�� niezmienna, szcz�cie nieprzebrane, rado�� bez ko�ca!...</p><p>Lecz Ty mi kaza�e� strzec przybytku Twego, wi�c mi odej�� nie wolno; Ty� mnie na stra�y postawi�, wi�c wla�e� we mnie moc Twoj�, i wiem to, Panie, i widz�, i czuj�, �e cho�by z�o�� nieprzyjacielska a� pod �w ko�ci� dotar�a, cho�by wszystkie prochy i niszcz�ce saletry pod nim z�o�ono, do�� by mi by�o je prze�egna�, a�eby nie wybuch�y...</p><p>Tu zwr�ci� si� do zgromadzonych i tak m�wi� dalej:</p><p>� B�g mi da� t� moc, lecz wy zdejmijcie strach z serc waszych! Duch m�j przenika ziemi� i powiada wam: K�ami� nieprzyjaciele wasi i nie ma prochowych smok�w pod ko�cio�em!... Wy, ludzie trwo�liwych serc, wy, w kt�rych przestrach wiar� pot�umi�, nie zas�u�yli�cie na to, aby dzi� jeszcze wej�� do kr�lestwa �aski i odpocznienia � wi�c nie masz proch�w pod stopami waszymi! B�g chce ocali� ten przybytek, aby jako arka Noego unosi� si� nad potopem kl�sk i niedoli, wi�c w imi� Boga po raz trzeci powiadam wam: nie masz proch�w pod ko�cio�em! A gdy w Jego imieniu m�wi�, kto b�dzie �mia� mi przeczy�, kto w�tpi� si� jeszcze odwa�y?...</p><p>To rzek�szy, umilk� i patrzy� na t�um zakonnik�w, szlachty i �o�nierzy. Lecz taka by�a niezachwiana wiara, pewno�� i si�a w jego g�osie, �e oni milczeli tak�e i nikt nie wyst�pi�. Przeciwnie, otucha pocz�a wst�powa� w serca, a� na koniec jeden z �o�nierzy, ch�op prosty, rzek�:</p><p>� B�d� pochwalone imi� Pa�skie!... Od trzech dni m�wi�, i� mog� fortec� wysadzi�, czemu� nie wysadzaj�?</p><p>� Chwa�a Naj�wi�tszej Pannie! Czemu nie wysadzaj�? � powt�rzy�o kilkana�cie g�os�w.</p><p>Wtem uczyni� si� dziwny znak. Oto nagle naok� rozleg� si� szum skrzyde� i ca�e stada zimowych ptaszyn pojawi�y si� na podw�rzu fortecznym, i coraz nowe nadlatywa�y z okolicznych og�odzonych folwark�w: wi�c szare �mieciuszki, trznadle o z�otej piersi, ubogie wr�ble, zielone sikorki, krasne gile poobsiada�y za�amania dach�w, w�g�y, odrzwia, gzymsy ko�cielne; inne kr�ci�y si� r�nobarwnym wie�cem nad g�ow� ksi�dza, furkaj�c skrzyde�kami, �wiegoc�c �a�o�nie, jakoby o ja�mu�n� prosi�y, i nic nie obawiaj�c si� ludzi. Zdumieli si� na ten widok obecni, a ksi�dz Kordecki modli� si� przez chwil�, wreszcie rzek�:</p><p>� Oto ptaszkowie le�ni pod opiek� Matki Bo�ej si� udaj�, a wy zw�tpili�cie o Jej mocy?</p><p>Otucha i nadzieja wr�ci�y ju� do serc, zakonnicy, bij�c si� w piersi, udali si� do ko�cio�a, a �o�nierze na mury.</p><p>Niewiasty wysz�y sypa� ziarno ptasz�tom, kt�re pocz�y dzioba� je chciwie.</p><p>Wszyscy t�umaczyli pojawienie si� owych drobnych le�nych mieszka�c�w sobie na pomy�lno��, nieprzyjacielowi na szkod�.</p><p>� Srogie �niegi musz� le�e�, gdy owe ptaszyny ju� i na wystrza�y, i na huk armatni nie uwa�aj�, jeno do zabudowa� si� cisn� � m�wili �o�nierze.</p><p>� A czemu to od Szwed�w do nas uciekaj�?</p><p>� Bo i najlichsze stworzenie ma ten dowcip, �e nieprzyjaciela od swojego odr�ni.</p><p>� Nie mo�e to by� � odrzek� inny �o�nierz � przecie i w szwedzkim obozie s� Polacy; ale to znaczy, �e tam ju� g�odno by� musi i obrok�w dla koni wcale brakuje.</p><p>� Znaczy to jeszcze lepiej � m�wi� trzeci � bo pokazuje si�, �e co prawi� o tych prochach, to wierutne �garstwo.</p><p>� Jak�e to? � spytali wszyscy naraz.</p><p>� Starzy ludzie powiadaj� � odrzek� �o�nierz � �e niech jeno jaki dom ma si� zawali�, zaraz jask�ki i wr�blowie, gniazda wiosn� pod dachem maj�cy, wyprowadzaj� si� precz na dwa i trzy dni przedtem; taki ka�da bestia ma rozum, �e naprz�d wie o niebezpiecze�stwie. Ow�, gdyby pod klasztorem by�y prochy, to by te ptaki tu nie przylecia�y.</p><p>� Prawdali to?</p><p>� Jako amen w pacierzu!</p><p>� Chwa�a Naj�wi�tszej Pannie! �le tedy ze Szwedami!</p><p>W tej chwili g�os tr�bki da� si� s�ysze� przy po�udniowo-zachodniej bramie; wszyscy pobiegli patrze�, kto przybywa.</p><p>By� to tr�bacz szwedzki, kt�ry przywi�z� list z obozu.</p><p>Zakonnicy zgromadzili si� zaraz w definitorium. List by� od Wrzeszczowicza i oznajmia�, i� je�li twierdza nie podda si� do jutra, zostanie w powietrze wysadzona.</p><p>Lecz ci nawet, kt�rzy poprzednio upadli pod brzemieniem boja�ni, nie uwierzyli teraz temu wezwaniu.</p><p>� Pr�ne to strachy! � wo�ali razem ksi�a i szlachta.</p><p>� Napiszmy im tedy, �eby nas nie �a�owali. Niech wysadzaj�!</p><p>I istotnie odpisano w ten spos�b.</p><p>Tymczasem �o�nierze, kt�rzy zgromadzili si� przy tr�baczu, odpowiadali r�wnie� �miechem na jego ostrze�enia.</p><p>� Dobrze! � m�wili mu. � Czemu macie nas szcz�dzi�? Pr�dzej p�jdziem do nieba!</p><p>Ten za�, kt�ry wr�cza� pos�a�cowi list z odpowiedzi�, rzek� mu:</p><p>� Nie tra�cie pr�no s��w i czasu!... Samych was n�dza gryzie, a nam, chwa�a Bogu, na niczym nie zbywa. Ptaki nawet od was uciekaj�.</p><p>W ten spos�b spe�z� na niczym ostatni fortel Wrzeszczowicza.</p><p>A gdy up�yn�� jeszcze dzie�, okaza�o si� zupe�nie dowodnie, jak czczymi by�y obawy obl�onych, i spok�j powr�ci� w klasztorze.</p><p>Nazajutrz zacny mieszczanin cz�stochowski, Jacek Brzucha�ski, podrzuci� znowu list ostrzegaj�cy o szturmie, lecz zarazem o wyruszeniu Jana Kazimierza ze �l�ska i o powstaniu ca�ej Rzeczypospolitej przeciw Szwedom. Zreszt� mia� to by�, wed�ug wie�ci kr���cych za murami, szturm ostatni.</p><p>Brzucha�ski podrzuci� list wraz z workiem ryb dla ksi�y na Wili�, a zbli�y� si� do mur�w przebrany za szwedzkiego �o�nierza.</p><p>Na nieszcz�cie, poznano go i schwytano. Miller kaza� go rozci�gn�� na torturach; lecz starzec mia� w czasie m�k widzenia niebieskie i u�miecha� si� s�odko jak dzieci�, a zamiast b�lu malowa�a si� na jego twarzy niewys�owiona rado��. Jenera� sam by� obecny przy katuszy, jednak�e zezna� �adnych z m�czennika nie wydoby�; wydoby� tylko rozpaczliwe przekonanie, �e tych ludzi nic nie zachwieje, nic ich nie z�amie, i zniech�ci� si� do reszty.</p><p>Tymczasem nadesz�a stara �ebraczka Kostucha z listem od ksi�dza Kordeckiego, prosz�cym pokornie, aby zawieszono szturm na czas nabo�e�stwa w dniu Bo�ego Narodzenia. Stra�e i oficerowie przyj�li �ebraczk� ze �miechami i z ur�ganiem z takiego pos�a, lecz ona wr�cz im odrzek�a:</p><p>� Nikt inny nie chcia� p�j��, bo wy pos��w jako zb�je traktujecie, a ja si� za kawa�ek chleba podj�a... Nied�ugo mi ju� na �wiecie, wi�c si� was nie boj�, a je�li nie wierzycie, to macie mnie w r�ku.</p><p>Lecz nie uczyniono jej nic z�ego. Co wi�cej, Miller, pragn�c raz jeszcze drogi zgody pr�bowa�, przysta� na ��danie przeora; przyj�� nawet okup za nie dom�czonego Jacka Brzucha�skiego; odes�a� za jedn� drog� i ow� cz�� srebra znalezionego przez pacho�k�w szwedzkich. To ostatnie uczyni� na z�o�� Wrzeszczowiczowi, kt�ry po chybionym fortelu z minami w now� popad� nie�ask�.</p><p>Przyszed� wreszcie wiecz�r wigilijny. O pierwszej gwie�dzie zamigota�y �wiat�a i �wiate�ka w ca�ej fortecy. Noc by�a spokojna, mro�na, lecz pogodna. Szwedzcy �o�nierze, kostniej�c z zimna na sza�cach, spogl�dali z do�u na czarne mury niedost�pnej fortecy i na my�l przychodzi�y im ciep�e, mchami utkane chaty skandynawskie, �ony, dzieci, choinowe drzewka p�on�ce od �wieczek, i niejedna �elazna pier� wezbra�a westchnieniem, �alem, t�sknot�, rozpacz�. A w twierdzy, przy sto�ach okrytych sianem, obl�eni �amali si� op�atkami. Cicha rado�� p�on�a na wszystkich twarzach, bo ka�dy mia� przeczucie, pewno�� prawie, �e czasy niedoli min� ju� rych�o.</p><p>� Jutro szturm jeszcze, ale to ju� ostatni � powtarzali sobie ksi�a i �o�nierze. � Komu B�g �mier� zapisze, niech dzi�kuje, �e przedtem nabo�e�stwa za�y� mu pozwoli i tym pewniej bramy niebieskie mu otworzy, bo kto w dzie� Bo�ego Narodzenia za wiar� zginie, ten do chwa�y przyj�ty by� musi.</p><p>�yczyli sobie tedy wzajem pomy�lno�ci, d�ugich lat lub niebieskiej korony i taka ulga spad�a na wszystkie serca, jakby ju� bieda min�a.</p><p>A by�o przy przeorze jedno krzes�o pr�ne, przed nim sta� talerz, na kt�rym biela�a paczka op�atk�w, niebiesk� wst��eczk� obwi�zana.</p><p>Gdy wszyscy zasiedli, owego za� miejsca nikt nie zaj��, pan miecznik rzek�:</p><p>� Widz�, ojcze wielebny, �e starym zwyczajem i dla zag�rskich pan�w miejsce gotowe?</p><p>� Nie dla zag�rskich to pan�w � odrzek� ksi�dz Augustyn � ale dla wspomnienia owego m�odzieniaszka, kt�rego�my jak syna wszyscy kochali, a kt�rego dusza patrzy teraz z uciech� na nas, �e�my pami�� wdzi�czn� o nim zachowali.</p><p>� Dla Boga � rzek� miecznik sieradzki � lepiej teraz jemu ni� nam! S�uszn� winni�my mu wdzi�czno��!</p><p>Ksi�dz Kordecki mia� �zy w oczach, a pan Czarniecki ozwa� si�:</p><p>� O mniejszych w kronikach pisz�. Je�li mi B�g �ycia pozwoli, a ktokolwiek spyta mnie p�niej, kt�ry by� mi�dzy wami �o�nierz staro�ytnym bohaterom r�wny, powiem: Babinicz.</p><p>� On si� nie nazywa� Babinicz � odrzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>� Jak to, nie nazywa� si� Babinicz?</p><p>� Od dawna wiedzia�em jego prawdziwe nazwisko, ale pod tajemnic� spowiedzi... I dopiero, wychodz�c przeciw owej kolubrynie, rzek� mi: �Je�li zgin�, niechaj�e wiedz�, ktom jest, a�eby uczciwa s�awa przy moim nazwisku zosta�a i dawne grzechy star�a.� Poszed�, zgin��, wi�c teraz mog� wa�panom powiedzie�: to by� Kmicic!</p><p>� �w litewski przes�awny Kmicic? � zakrzykn��, porwawszy si� za czupryn�, pan Czarniecki.</p><p>� Tak jest! Tak �aska bo�a zmienia serca!</p><p>� Dla Boga! Teraz rozumiem, �e on si� podj�� tej wyprawy! Teraz rozumiem, sk�d si� taka fantazja w nim bra�a, sk�d ta odwaga, kt�r� wszystkich przewy�sza�! Kmicic, Kmicic! �w straszny Kmicic, kt�rego Litwa s�awi!</p><p>� Inaczej go odt�d s�awi� b�dzie nie tylko Litwa, ale ca�a Rzeczpospolita.</p><p>� On to nas pierwszy ostrzeg� przed Wrzeszczowiczem!</p><p>� Z jego to przyczyny bramy�my do�� wcze�nie zamkn�li i przygotowania uczynili!</p><p>� On pierwszego Szweda z �uku ustrzeli�.</p><p>� A ilu ich z armat napsu�! A de Fossisa kto po�o�y�?</p><p>� A owa kolubryna! Je�li nam nie strach jutrzejszego szturmu, kt� to sprawi�?</p><p>� Niech�e ka�dy z czci� wspomina i wys�awia, gdzie mo�e, imi� jego, a�eby sprawiedliwo�� si� sta�a � rzek� ksi�dz Kordecki � a teraz: �Wieczny odpoczynek racz mu da�, Panie!�</p><p>� �A �wiat�o�� wiekuista niechaj mu �wieci!� � odpowiedzia� jeden ch�r g�os�w.</p><p>Lecz pan Czarniecki d�ugo nie m�g� si� uspokoi� i my�l jego ustawicznie zwraca�a si� do Kmicica:</p><p>� To m�wi� waszmo�ciom � rzek� � by�o w nim co� takiego, �e cho� jak prosty �o�nierz s�u�y�, zaraz komenda sama mu do r�k w�azi�a. A� mi dziwno by�o, �e ludzie mimo woli s�uchali takiego m�odzika... W rzeczy, na onej baszcie on komenderowa� i ja sam go s�ucha�em. Gdybym to cho� by� wiedzia�, �e to Kmicic!</p><p>� Wszelako dziwno mi to � rzek� pan miecznik sieradzki � �e Szwedzi nie pochwalili si� jego �mierci�.</p><p>Ksi�dz Kordecki westchn��:</p><p>� Musia�y go prochy na miejscu rozerwa�!</p><p>� Da�bym sobie r�k� uci��, �eby �y�! � krzykn�� pan Czarniecki. � Ale �eby taki Kmicic pozwoli� si� prochom wysadzi�!...</p><p>� Da� swoje �ycie za nasze! � odrzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>� To pewno � odpowiedzia� miecznik � �e gdyby ta kolubryna le�a�a na sza�cu, nie my�la�bym tak weso�o o jutrze.</p><p>� Jutro B�g nam da nowe zwyci�stwo! � rzek� ksi�dz Kordecki � albowiem arka Noego nie mo�e zgin�� w potopie!</p><p>Tak oni ze sob� rozmawiali przy Wilii, a potem porozchodzili si�, zakonnicy do ko�cio�a, �o�nierze na cichy post�j i stra�owanie przy bramach i murach. Lecz wielka czujno�� by�a zbyteczna; i w szwedzkim obozie panowa�a niezam�cona spokojno��. Sami oni oddali si� spoczynkowi i rozmy�laniom, bo i dla nich zbli�a�o si� najuroczystsze ze �wi�t.</p><p>Noc by�a tak�e uroczysta. Roje gwiazd �wieci�y na niebie, mieni�c si� r�owo i b��kitno. Blask ksi�yca barwi� na zielono ca�uny �nie�ne, rozci�gni�te mi�dzy fortec� a nieprzyjacielskim obozem. Wiatr nie wia� i taka by�a cisza, jakiej od pocz�tku obl�enia pod tym klasztorem nie bywa�o.</p><p>O p�nocy �o�nierze szwedzcy us�yszeli p�yn�ce �agodnie z wynios�o�ci tony organ�w, potem g�osy ludzkie do��czy�y si� do nich, potem d�wi�ki dzwon�w i dzwonk�w. Wesele, otucha i wielki spok�j by�y w tych d�wi�kach, i tym wi�ksze zw�tpienie, tym wi�ksze uczucie niemocy �cisn�o serca szwedzkie.</p><p>�o�nierze polscy spod komendy Zbro�ka i Kali�skiego, nie pytaj�c o pozwolenie, podeszli pod same mury. Nie puszczono ich do �rodka, w obawie jakowej zasadzki, kt�r� noc mog�a u�atwi�, lecz pozwolono sta� blisko przy murach. Oni te� zebrali si� ca�� gromad�. Jedni pokl�kali na �niegu, inni kiwali �a�o�nie g�owami, wzdychaj�c nad w�asn� dol�, albo bili si� w piersi, �lubuj�c sobie popraw�, a wszyscy s�uchali z rozkosz� i ze �zami w oczach muzyki i pie�ni, wedle staro�ytnego zwyczaju �piewanych.</p><p>Tymczasem stra�nicy na murach, kt�rzy nie mogli by� w ko�ciele, chc�c sobie ow� strat� wynagrodzi�, pocz�li tak�e �piewa� i wkr�tce rozlega�a si� po ca�ym okr�gu mur�w kol�da:</p><p><emphasis>W ��obie le�y,</emphasis></p><p><emphasis>Kt� pobie�y</emphasis></p><p><emphasis>Kol�dowa� ma�emu...</emphasis></p><p>Nazajutrz po po�udniu huk dzia� zg�uszy� na nowo wszystkie inne odg�osy. Sza�ce, ile ich by�o, zadymi�y naraz, ziemia dr�a�a w posadach; lecia�y po staremu na dach ko�cielny ci�kie faskule i bomby, i granaty, i pochodnie w rury oprawne, lej�ce deszcz roztopionego o�owiu, i pochodnie bez oprawy, i sznury, i szmaty. Nigdy huk nie by� tak nieustaj�cy, nigdy dot�d taka fala ognia i �elaza nie zwali�a si� na klasztor, lecz mi�dzy dzia�ami szwedzkimi nie by�o owej kolubryny, kt�ra sama jedna mog�a pokruszy� mur i wy�omy potrzebne do ataku uczyni�.</p><p>Zreszt� obl�eni tak ju� przywykli do ognia, tak ka�dy wiedzia�, co mu czyni� nale�y, �e bez komendy obrona sz�a zwyk�ym trybem. Na ogie� odpowiadano ogniem, na pocisk pociskiem, jeno wymierzonym trafniej, bo spokojniej.</p><p>Pod wiecz�r wyjecha� Miller, aby przy ostatnich b�yskach zachodz�cego s�o�ca skutki dobrze obejrze�, i wzrok jego pad� na wie�� rysuj�c� si� spokojnie na tle b��kitu.</p><p>� Ten klasztor wieki wiek�w sta� b�dzie! � zakrzykn�� w uniesieniu.</p><p>� Amen! � odpowiedzia� spokojnie Zbro�ek.</p><p>Wieczorem zebra�a si� zn�w w jeneralnej kwaterze narada, jeszcze pos�pniejsza ni� zwykle. Zagai� j� sam Miller.</p><p>� Szturm dzisiejszy � rzek� � �adnych nie przyni�s� rezultat�w. Prochy nasze si� ko�cz�, lud zmarnia� w po�owie, reszta, zniech�cona, kl�ski, nie zwyci�stwa, wygl�da. Zapas�w ju� nie mamy, posi�k�w nie mo�em si� spodziewa�,</p><p>� A klasztor jako pierwszego dnia obl�enia nienaruszony stoi! � doda� Sadowski.</p><p>� Co nam pozostaje?</p><p>� Ha�ba...</p><p>� Odebra�em rozkazy � rzek� jenera� � bym pr�dzej ko�czy� lub odst�pi� i szed� do Prus.</p><p>� Co nam pozostaje?... � powt�rzy� ksi��� Heski.</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Wrzeszczowicza, ten za� rzek�:</p><p>� Ratowa� honor!</p><p>�miech kr�tki, urywany, podobniejszy do zgrzytu z�b�w, wydoby� si� z ust Millera, kt�rego Poliocertesem zwano.</p><p>� Pan Wrzeszczowicz chce nas nauczy�, jak wskrzesza� zmar�ych � rzek�.</p><p>Wrzeszczowicz uda�, �e nie s�yszy.</p><p>� Honor uratowali tylko polegli � rzek� Sadowski.</p><p>Miller pocz�� traci� zimn� krew.</p><p>� I ten klasztor stoi tam jeszcze?... Ta Jasna G�ra, ten kurnik?!... I ja go nie zdoby�em?!... I my odst�pujemy?... Czyli to sen, czy m�wi� na jawie?...</p><p>� Ten klasztor, ta Jasna G�ra stoi tam jeszcze � powt�rzy� s�owo w s�owo ksi��� Heski � i my odst�pujemy... pobici!...</p><p>Nasta�a chwila milczenia; zdawa�o si�, �e w�dz i jego podw�adni znajduj� jak�� dzik� rozkosz w rozpami�tywaniu w�asnego upokorzenia i wstydu.</p><p>Wtem Wrzeszczowicz g�os zabra� i m�wi� z wolna i dobitnie:</p><p>� Nieraz trafia�o si� � rzek� � we wszystkich wojnach, �e obl�ona forteca okupowa�a si� oblegaj�cym, a w�wczas ci odchodzili jak zwyci�zcy, bo kto sk�ada okup, ten tym samym zwyci�onym si� uznaje.</p><p>Oficerowie, kt�rzy z pocz�tku ze wzgard� i lekcewa�eniem s�uchali s��w m�wi�cego, teraz pocz�li s�ucha� uwa�niej.</p><p>� Niech ten klasztor z�o�y nam jakikolwiek okup � m�wi� dalej Wrzeszczowicz � w�wczas nikt nie powie, �e�my go zdoby� nie mogli, jeno �e�my nie chcieli.</p><p>� Ale czy oni si� zgodz�? � spyta� ksi��� Heski.</p><p>� Moj� g�ow� w zak�ad stawi� � odpar� Weyhard � i wi�cej nad to: m�j honor �o�nierski!</p><p>� Mo�e to by�! � rzek� nagle Sadowski. � Mamy do�� tego obl�enia my, ale maj� go do�� i oni. Co wasza dostojno�� o tym my�li?</p><p>Miller zwr�ci� si� do Wrzeszczowicza:</p><p>� Niejedn� ci�k�, ci�sz� ni� kiedykolwiek w �yciu chwil� przeby�em z przyczyny waszych rad, panie hrabio, jednak za t� ostatni� dzi�kuj� i wdzi�czno�� zachowam.</p><p>Wszystkie piersi l�ej odetchn�y. Rzeczywi�cie, nie mog�o ju� chodzi� o nic innego jak o wycofanie si� z honorem.</p><p>Nazajutrz, w dzie� �wi�tego Szczepana, oficerowie zgromadzili si� co do jednego, aby wys�ucha� odpowiedzi ksi�dza Kordeckiego na list Millera, kt�ry obejmowa� propozycj� okupu, a by� wys�any od rana.</p><p>Przysz�o d�ugo czeka�. Miller udawa� weso�o��, ale przymus by� widoczny w jego twarzy. Nikt z oficer�w nie m�g� usiedzie� na miejscu. Wszystkie serca bi�y niespokojnie.</p><p>Ksi��� Heski i Sadowski stali pod oknem, rozmawiaj�c z cicha.</p><p>� Co waszmo�� my�lisz? zgodz� si�? � zapyta� pierwszy.</p><p>� Wszystko za tym m�wi, �e si� zgodz�. Kto by nie chcia� pozby� si� tak straszliwego b�d� co b�d� niebezpiecze�stwa za cen� kilkunastu tysi�cy talar�w, zw�aszcza �e mnisi �wiatowych ambicyj i �o�nierskich honor�w nie maj�, a przynajmniej mie� nie powinni. Boj� si� tylko, czy jenera� za wiele nie za��da�.</p><p>� Ile za��da�?</p><p>� Czterdzie�ci tysi�cy talar�w od mnich�w, a dwadzie�cia od szlachty. No! ale w najgorszym razie b�d� si� chcieli potargowa�.</p><p>� Ust�pujmy, na Boga, ust�pujmy! Gdybym wiedzia�, �e nie maj� pieni�dzy, wola�bym im ze swoich po�yczy�, byle chocia� z pozorem honoru pozwolili nam odej��.</p><p>� A ja powiem waszej ksi���cej mo�ci, �e lubo tym razem uznaj� rad� Wrzeszczowicza za dobr� i wierz� w to, �e si� okupi�, taka mnie gor�czka trawi, �e wola�bym dziesi�� szturm�w ni� to oczekiwanie.</p><p>� Uf! masz waszmo�� s�uszno��. Ale ten Wrzeszczowicz jednak... mo�e zaj�� wysoko...</p><p>� Cho�by na szubienic�.</p><p>Rozmawiaj�cy nie odgadli. Hrabiego Weyharda Wrzeszczowicza czeka� bowiem gorszy los nawet od szubienicy.</p><p>Lecz tymczasem huk wystrza��w przerwa� im dalsz� rozmow�.</p><p>� Co to jest? strza�y z fortecy?! � krzykn�� Miller.</p><p>I zerwawszy si� jak op�tany, wybieg� z izby.</p><p>Wybiegli za nim wszyscy i pocz�li nas�uchiwa�. Odg�os regularnych salw dochodzi� istotnie z fortecy.</p><p>� Dla Boga! jakie to mo�e mie� znaczenie?... Bij� si� w �rodku czy co?! � wo�a� Miller � nie rozumiem!</p><p>� Ja to waszej dostojno�ci wyt�umacz� � rzek� Zbro�ek � dzi� �wi�ty Szczepan, imieniny pan�w Zamoyskich, ojca i syna, na ich to cze�� strzelaj�.</p><p>Wtem i okrzyki wiwatowe dosz�y z fortecy, a za nimi nowe salwy.</p><p>� Do�� maj� proch�w! � rzek� ponuro Miller. � To nowa dla nas wskaz�wka.</p><p>Lecz los nie oszcz�dzi� mu i drugiej, bardziej bolesnej wskaz�wki. Oto �o�nierze szwedzcy tak ju� byli zniech�ceni i na duchu upadli, �e na odg�os strza��w fortecznych oddzia�y pilnuj�ce najbli�szych sza�c�w opu�ci�y je w pop�ochu.</p><p>Miller widzia� ca�y jeden regiment wybornych strzelc�w smalandzkich, kt�ry w zamieszaniu schroni� si� a� pod jego kwater�; s�ysza� tak�e, jak oficerowie powtarzali mi�dzy sob� na ten widok:</p><p>� Czas, czas, czas odst�pi�!</p><p>Lecz powoli uspokoi�o si� wszystko � jedno wra�enie pogn�biaj�ce zosta�o. W�dz, a za nim podkomendni weszli zn�w do izby i czekali, czekali niecierpliwie; nawet nieruchoma a� dot�d twarz Wrzeszczowicza zdradza�a niepok�j.</p><p>Na koniec brz�k ostr�g rozleg� si� w sieni i wszed� tr�bacz, ca�y zarumieniony od mrozu, z w�sami okrytymi szronem oddechu.</p><p>� Odpowied� z klasztoru! � rzek�, oddaj�c spor� paczk�, obwini�t� w chustk� kolorow�, zwi�zan� sznurkiem.</p><p>Millerowi dr�a�y nieco r�ce i wola� przeci�� sznurek pugina�em ni� odwi�zywa� go z wolna. Kilkana�cie par oczu utkwionych by�o nieruchomie w paczk�, oficerowie oddech wstrzymali.</p><p>Jenera� odwin�� jeden sk�ad chusty, drugi, trzeci i odwija� coraz spieszniej, a� wreszcie na st� wypad�a paczka op�atk�w.</p><p>W�wczas poblad� i cho� nikt nie potrzebowa� obja�nienia, co znajdowa�o si� w chustce, rzek�:</p><p>� Op�atki!...</p><p>� Nic wi�cej? � spyta� kto� z t�umu.</p><p>� Nic wi�cej � odpowiedzia� jak echo jenera�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia, przerywana tylko g�o�nymi oddechami, czasem te� rozleg� si� zgrzyt z�b�w, czasem trza�niecie rapierem.</p><p>� Panie Wrzeszczowicz � rzek� wreszcie Miller strasznym i z�owrogim g�osem.</p><p>� Nie ma go ju�! � odpowiedzia� jeden z oficer�w.</p><p>I zn�w nasta�o milczenie.</p><p>Natomiast w nocy zapanowa� ruch w ca�ym obozie. Ledwie �wiat�a dzienne zagas�y, s�ycha� by�o g�osy komendy, przebieganie znacznych oddzia��w jazdy, odg�os regularnych krok�w piechoty, r�enie koni, skrzyp woz�w, g�uchy turkot dzia�, zgrzytanie �elastwa, d�wi�k �a�cuch�w, szum, gwar i wrzenie.</p><p>� Czy nowy szturm na jutro? � m�wili stra�nicy przy bramach.</p><p>Lecz nie mogli nic widzie�, bo z wieczora niebo zawlok�o si� chmurami i pocz�� pada� �nieg obfity.</p><p>G�ste jego p�aty przes�ania�y �wiat. Oko�o pi�tej w nocy wszystkie odg�osy ucich�y, lecz �nieg pada� coraz g�stszy. Na murach i blankach wie� tworzy� nowe mury, nowe blanki. Pokry� ca�y klasztor i ko�ci�, jakby go chcia� ukry� przed wzrokiem najezdnik�w, otuli� i os�oni� przed ognistymi pociskami.</p><p>Na koniec pocz�o szarze� i dzwonek ozwa� si� ju� na jutrzni�, gdy �o�nierze stra�uj�cy przy po�udniowej bramie us�yszeli parskanie konia.</p><p>Przed bram� sta� ch�op, ca�y zasypany �niegiem; za nim wida� by�o na wjazdowej drodze niskie, ma�e sanki drewniane, zaprz�one w chud� i poszerszenia�� szkap�.</p><p>Ch�op pocz�� �zabija� r�ce, przest�powa� z nogi na nog� i wo�a�:</p><p>� Ludzie, a otw�rzcie tam!</p><p>� Kto �ywie? � zapytano z mur�w.</p><p>� Sw�j, ze Dzbowa!... Przywioz�em dobrodziejom zwierzyn�.</p><p>� A jak�e ci� to Szwedy pu�cili?</p><p>� Jakie Szwedy?</p><p>� Kt�rzy ko�ci� oblegaj�.</p><p>� Oho, nie masz ju� nijakich Szwed�w!</p><p>� Wszelki duch Boga chwali! Odeszli?</p><p>� Ju�e za nimi i �lady zasypa�o!</p><p>Wtem gromady �yczk�w i ch�op�w zaczernia�y na drodze: jedni jechali konno, drudzy szli piechot�, by�y i niewiasty, a wszyscy z daleka ju� wo�a� pocz�li:</p><p>� Nie masz Szwed�w! nie masz!</p><p>� Poszli do Wielunia!</p><p>� Otw�rzta tam bramy! Ni cz�eka w obozie!</p><p>� Szwedzi odeszli! Szwedzi odeszli! � pocz�to wo�a� na murach i wie�� piorunem rozbieg�a si� w okr�g.</p><p>�o�nierze dopadli dzwon�w i uderzyli we wszystkie jakby na alarm. Kto �y�, wypada� z cel, mieszka�, z ko�cio�a.</p><p>Wie�� brzmia�a ci�gle. Podw�rzec zaroi� si� zakonnikami, szlacht�, �o�nierstwem, niewiastami i dzie�mi. Radosne okrzyki rozleg�y si� doko�a. Jedni wypadali na mury, aby pusty ob�z obejrzy�; inni wybuchali �miechem lub szlochaniem.</p><p>Niekt�rzy nie chcieli wierzy� jeszcze; lecz nap�ywa�y coraz nowe gromady tak ch�opstwa, jako i mieszcza�stwa.</p><p>Szli tedy z miasta Cz�stochowy i z wiosek okolicznych, i z las�w pobliskich, gwarno, weso�o i ze �piewaniem. Krzy�owa�y si� coraz nowe wie�ci; ka�dy widzia� odchodz�cych Szwed�w i opowiada�, dok�d odchodzili.</p><p>W kilka godzin p�niej pe�no by�o ludzi na pochy�o�ci i na dole pod g�r�. Bramy klasztoru otwar�y si� szeroko, jako zwyczajnie bywa�y przed wojn� otwarte; jeno wszystkie dzwony bi�y, bi�y, bi�y... owe g�osy tryumfu lecia�y w dal i s�ysza�a je ca�a Rzeczpospolita.</p><p>�nieg zasypywa� ci�gle �lady Szwed�w.</p><p>* * *</p><p>O po�udniu dnia tego ko�ci� by� tak nabity, �e jako na brukowanych ulicach miejskich kamie� le�y jeden obok drugiego, tak tam g�owa by�a przy g�owie. Sam ksi�dz Kordecki mia� msz� dzi�kczynn�, a t�umom ludzkim zdawa�o si�, �e to bia�y anio� j� odprawia. I zdawa�o si� tak�e, �e dusz� wy�piewa w tej wotywie lub �e z dymami kadzide� uniesie si� ku g�rze i rozwieje Bogu na chwa��.</p><p>Huk dzia� nie wstrz�sa� ju� mur�w ani szyb w oknach, nie zasypywa� kurzaw� ludu, nie przerywa� modlitw ani tej dzi�kczynnej pie�ni, kt�r� w�r�d uniesienia i p�aczu powszechnego zaintonowa� �wi�ty przeor:</p><p><emphasis>Te Deum laudamus</emphasis>!..</p></section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Kmicica i Kiemlicz�w szparko konie nios�y do granicy �l�skiej. Jechali ostro�nie, by si� z jakim podjazdem szwedzkim nie spotka�, bo jakkolwiek chytrzy Kiemlicze mieli �passy�, wydane przez Kuklinowskiego, a podpisane przez Millera, jednak�e �o�nierzy, nawet zaopatrzonych w podobne dokumenta, poddawano zwykle badaniu, takie badanie za� mog�o �le wypa�� dla pana Andrzeja i jego towarzysz�w. Jechali wi�c pospiesznie, by granic� przej�� jak najpr�dzej i w g��b cesarskiego kraju si� zasun��. Same brzegi graniczne nie by�y tak�e od �grasant�w� szwedzkich bezpieczne, a cz�stokro� i ca�e oddzia�y rajtar�w zapuszcza�y si� na �l�sk, by ima� tych, kt�rzy si� do Jana Kazimierza przebierali. Ale Kiemlicze, przez czas postoju pod Cz�stochow� zatrudnieni ustawicznie �owami na pojedynczych Szwed�w, przeznali ju� na wskro� ca�� okolic�, wszystkie graniczne drogi, �cie�ki i przechody, na kt�rych po��w bywa� najobfitszy, i byli jakby we w�asnym kraju.</p><p>Przez drog� opowiada� stary Kiemlicz panu Andrzejowi, co s�ycha� w Rzeczypospolitej, pan Andrzej za�, zamkni�ty przez tak d�ugi czas w fortecy, s�ucha� tych nowin chciwie i o b�lu w�asnym zapomnia�, gdy� by�y one nader dla Szwed�w niepomy�lne i zwiastowa�y bliski ju� koniec panowania szwedzkiego w Polsce.</p><p>� Wojsko ju� sobie przykrzy szwedzk� fortun� i szwedzk� kompani� � m�wi� stary Kiemlicz � a co dawniej �o�nierze gard�em hetmanom grozili, gdyby si� nie chcieli ze Szwedem po��czy�, tak teraz sami do pana Potockiego instancj� wnosz� i deputacj� wysy�aj�, �eby Rzeczpospolit� z opresji ratowa�, przysi�gaj�c wszyscy do gard�a przy nim sta�. Niekt�rzy te� pu�kownicy na swoj� r�k� pocz�li Szwed�w podje�d�a�.</p><p>� Kt�ren�e pierwszy pocz��?</p><p>� Jest pan �egocki, starosta babimostski, z panem Kulesz�. Ci w Wielkopolsce rozpocz�li i znacznie Szwed�w konfunduj�; si�a mniejszych oddzia��w jest w ca�ym kraju, ale nazwisk przyw�dc�w ci�ko wiedzie�, gdy� oni umy�lnie ich nie powiadaj�, a to dlatego, by swoje rodziny i substancje od pomsty szwedzkiej uchroni�. Z wojska pierwszy si� podni�s� ten pu�k, kt�remu pan Wojni��owicz pu�kownikuje.</p><p>� Gabriel?... To� to m�j krewny, chocia� go nie znam!</p><p>� Szczery to �o�nierz. On to parti� zdrajcy Prackiego star�, kt�ra Szwedom s�u�y�a, i samego rozstrzela�, a teraz ku g�rom srogim poszed�, kt�re za Krakowem le��; tam oddzia� szwedzki zni�s� i g�ral�w ratowa�, w ucisku od Szwed�w b�d�cych...</p><p>� To za� i g�rale Szwed�w ju� bij�?</p><p>� Oni najpierwsi zacz�li; jeno, jako to g�upie ch�opstwo, chcieli zaraz Krak�w siekierkami odbiera�, kt�rych jenera� Duglas rozproszy�, gdy� oni w r�wninach eksperiencji �adnej nie maj�, ale co w g�ry za nimi kilka partii pos�ali, to z tych �aden cz�owiek nie wr�ci�. Teraz pan Wojni��owicz one ch�opstwo wspom�g�, sam za� do pana marsza�ka do Lubowli poszed� i z jego si� wojskami po��czy�.</p><p>� Zali pan marsza�ek Lubomirski przeciw Szwedom stoi?</p><p>� R�nie o nim gadali, �e si� i na t�, i na t� stron� namy�la�, ale jak ju� pocz�to w ca�ym kraju na ko� siada�, tak i on si� na Szwed�w zawzi��. Mo�ny to pan i si�a z�ego mo�e im uczyni�! Sam on jeden m�g�by z kr�lem szwedzkim wojowa�. Powiadaj� te� ludzie, �e do wiosny ani jednego Szweda w Rzeczypospolitej nie b�dzie...</p><p>� Da B�g, �e si� to stanie!</p><p>� Jak�e ma by� inaczej, wasza mi�o��, skoro za obl�enie Cz�stochowy wszyscy si� przeciw nim zawzi�li. Wojsko si� buntuje, szlachta bije ich ju�, gdzie mo�e, ch�opstwo si� w kupy zbiera, a do tego Tatarzy id�, idzie chan w�asn� osob�, kt�ry Chmielnickiego i Kozak�w pobi� i obieca� ich ze szcz�tem zetrze�, chyba �e na Szwed�w rusz�.</p><p>� Ale i Szwedzi maj� jeszcze znacznych stronnik�w mi�dzy panami a szlacht�?</p><p>� Ten si� ich jeno trzyma, kto musi, a i tacy pory tylko wyczekuj�. Jeden ksi��� wojewoda wile�ski szczerze do nich przyst�pi�, tote� na z�e mu to wysz�o.</p><p>Kmicic a� konia wstrzyma� i jednocze�nie za bok si� uchwyci�, bo go b�l srogi przeszy�.</p><p>� Na Boga! � zawo�a�, st�umiwszy j�k � gadaj�e mi, co si� z Radziwi��em dzieje? Zali ci�gle siedzi w Kiejdanach?</p><p>� Bramo z ko�ci s�oniowej! � rzek� stary � tyle ja wiem, co ludzie gadaj�, a B�g wie, czego nie gadaj�. M�wi� jedni, �e ksi��� wojewoda ju� nie �ywie; inni, �e si� jeszcze panu Sapie�e broni, ale ledwie tchnie. Podobno na Podlasiu si� ze sob� mocowali i pan Sapieha zm�g�, bo Szwedzi nie mogli ksi�cia wojewody ratowa�... Teraz prawi�, �e w Tykocinie przez pana Sapieh� obl�on i �e ju� po nim.</p><p>� Chwa�a Bogu! Zacni tryumfuj� nad zdrajcami!... Chwa�a. Bogu! Chwa�a Bogu!</p><p>Kiemlicz popatrzy� spode �ba na Kmicica i sam nie wiedzia�, co ma my�le�. Przecie wiadomo by�o w ca�ej Rzeczypospolitej, �e je�eli Radziwi�� zatriumfowa� z pocz�tku nad swymi w�asnymi wojskami i nad szlacht�, kt�ra szwedzkiego panowania nie chcia�a, to sta�o si� to w znacznej cz�ci dzi�ki Kmicicowi i jego ludziom.</p><p>Lecz z t� my�l� stary nie zdradzi� si� przed swym pu�kownikiem i jechali dalej w milczeniu.</p><p>� A co si� dzieje z ksi�ciem koniuszym? � spyta� wreszcie pan Andrzej.</p><p>� Nie s�ysza�em o nim nic, wasza mi�o�� � odrzek� Kiemlicz. � Mo�e jest w Tykocinie, a mo�e u elektora. Teraz tam wojna i kr�l szwedzki osob� w�asn� do Prus wyruszy�, a my tymczasem naszego pana wygl�damy. Daj go B�g! bo niechby si� tylko pokaza�, wszyscy by co do jednego cz�eka przy nim stan�li i wojsko by zaraz Szwed�w opu�ci�o.</p><p>� Pewnie� tak?</p><p>� Wasza mi�o��! ja wiem tylko to, co ci �o�nierze m�wili, kt�rzy ze Szwedami pod Cz�stochow� sta� musieli. Jest tam grzecznej jazdy na kilka tysi�cy pod panem Zbro�kiem, pod panem Kali�skim i innymi pu�kownikami. �miem powiedzie� waszej milo�ci, �e �aden tam z dobrej woli nie s�u�y, chyba grasanci Kuklinowskiego, bo ci chcieli si� skarbami jasnog�rskimi ob�owi�. Ale co zacni �o�nierze, to tylko lamentowali i jeden przed drugim narzeka�: �Do�� nam tej s�u�by �ydowskiej! Niech jeno pan nasz nog� granic� przest�pi, wraz szable na Szwed�w obr�cimy, ale p�ki go nie ma, jak nam poczyna�? gdzie i��?� Tak oni narzekali, a po innych pu�kach, kt�re s� pod hetmanami, gorzej jeszcze. To wiem pewno, bo przyje�d�ali od nich deputaci do pana Zbro�ka z namowami i tam sekretnie po nocach radzili, o czym Miller nie wiedzia�, chocia� i on czu�, �e �le ko�o niego.</p><p>� A ksi��� wojewoda wile�ski w Tykocinie obl�on? � spyta� pan Andrzej.</p><p>Kiemlicz zn�w spojrza� niespokojnie na Kmicica, bo pomy�la�, �e go chyba gor�czka chwyta, skoro dwa razy ka�e sobie jedn� i t� sam� wiadomo�� powtarza�, o kt�rej dopiero co by�a mowa � jednak�e odpowiedzia�:</p><p>� Obl�on przez pana Sapieh�.</p><p>� Sprawiedliwe s�dy bo�e! � rzek� Kmicic. � On, kt�ry m�g� pot�g� z kr�lami si� r�wna�!... Nikt�e przy nim nie zosta�?</p><p>� W Tykocinie jest za�oga szwedzka. A przy osobie ksi�cia wojewody tylko si� pono troch� dworzan co wierniejszych zosta�o.</p><p>Kmicica pier� nape�ni�a si� rado�ci�. Ba� si� pomsty strasznego magnata nad Ole�k�, a chocia� zdawa�o mu si�, �e tej pom�cie pogr�kami swymi zapobieg�, ci�gle przecie trapi�a go ta my�l, �e lepiej i bezpieczniej by�oby Ole�ce i wszystkim Billewiczom mieszka� w lwiej jamie ni� w Kiejdanach, pod r�k� ksi�cia, kt�ry nigdy nikomu nie przebaczy�. Teraz jednak, gdy on upad�, musieli tym samym przeciwnicy jego tryumfowa�; teraz, gdy go pozbawiono si�, znaczenia, gdy by� panem jednego tylko lichego zameczku, w kt�rym �ycia w�asnego i wolno�ci broni�, nie m�g� przecie my�le� o zem�cie; r�ka jego przesta�a ci�y� nad nieprzyjacio�y.</p><p>� Chwa�a b�d� Bogu! chwa�a b�d� Bogu! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>I tak mia� g�ow� zaprz�tni�t� t� zmian� radziwi��owskich los�w i tym, co si� przez ca�y czas jego pobytu w Cz�stochowie zdarzy�o, i tym, gdzie jest ta, kt�r� pokocha�o jego serce, i tym, co si� z ni� sta�o � �e po raz trzeci spyta� Kiemlicza:</p><p>� M�wisz tedy, �e ksi��� z�aman?</p><p>� Z�aman ze szcz�tem � odpowiedzia� stary. � Czy wasza mi�o�� nie chory?</p><p>� Bok jeno piecze. Nic to! � odrzek� Kmicic.</p><p>I zn�w jechali w milczeniu. Strudzone konie zwalnia�y stopniowo kroku, a� wreszcie pocz�y i�� st�p�. Jednostajny ruch ten u�pi� znu�onego na �mier� pana Andrzeja � i spa� d�ugo, kiwaj�c si� na kulbace. Zbudzi�o go dopiero bia�e �wiat�o dzienne.</p><p>Obejrza� si� ze zdziwieniem doko�a, bo zda�o mu si� w pierwszej chwili, �e wszystko, co tej nocy przeszed�, to by� tylko sen; wreszcie spyta�:</p><p>� To wy, Kiemlicze? My spod Cz�stochowy jedziem?</p><p>� A jak�e, wasza mi�o��!</p><p>� A gdzie jeste�my?</p><p>� Oho! ju� w �l�sku. Ju� nas tu Szwedzi nie dostan�!</p><p>� To dobrze! � rzek� Kmicic, oprzytomniawszy zupe�nie. � A gdzie nasz mi�o�ciwy kr�l rezyduje?</p><p>� W G�ogowej.</p><p>� Tam te� pojedziemy panu do n�g si� pok�oni�, s�u�by ofiarowa�. Ale s�uchaj no, stary!</p><p>� S�ucham, wasza mi�o��!</p><p>Lecz Kmicic zamy�li� si� i nie od razu m�wi� pocz��. Widocznie co� w g�owie uk�ada�, waha� si�, rozwa�a�, na koniec rzek�:</p><p>� Nie mo�e by� inaczej!</p><p>� S�ucham, wasza mi�o��! � powt�rzy� Kiemlicz.</p><p>� Ni kr�lowi, ni nikomu z dworskich nie pisn��, ktom jest!... Zw� si� Babinicz, a jedziem z Cz�stochowy. O kolubrynie i o Kuklinowskim mo�ecie m�wi�... Ale nazwiska mego nie wspomina�, �eby tam moich intencyj na wspak nie wzi�to i za zdrajc� mnie nie poczytano, bom ja w za�lepieniu ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu s�u�y� i jeszcze mu pomaga�, o czym na dworze mogli s�ysze�.</p><p>� Panie pu�kowniku! Po tym, czego wasza mi�o�� pod Cz�stochow� dokona�....</p><p>� A kto da �wiadectwo, �e to prawda, p�ki klasztor obl�ony?</p><p>� Stanie si� wedle rozkazu.</p><p>� Nadbie�y czas, �e prawda na wierzch wyjdzie � rzek� jakby do siebie Kmicic � ale pierwej musi si� pan nasz mi�o�ciwy sam przekona�... On te� da mi p�niej �wiadectwo!</p><p>Na tym urwa�a si� rozmowa. Tymczasem uczyni� si� dzie� zupe�ny. Stary Kiemlicz pocz�� �piewa� godzinki, a Kosma i Damian wt�rowali mu basem. Droga by�a uci��liwa, bo mr�z trzyma� trzaskaj�cy, a przy tym ustawicznie zatrzymywano na drodze jad�cych i wypytywano o nowiny, zw�aszcza za� o to, czy Cz�stochowa broni si� jeszcze. Kmicic odpowiada�, �e si� broni i obroni, lecz pytaniom nie by�o ko�ca. Go�ci�ce roi�y si� od podr�nych, gospody wsz�dzie po drodze pozajmowane. Jedni chronili si� w g��b kraju z pogranicznych ziem Rzeczypospolitej przed uciskiem szwedzkim, drudzy pomykali ku granicom po wie�ci z kraju; raz w raz spotykano szlacht�, kt�ra maj�c do�� Szwed�w, jecha�a, tak jak i Kmicic, s�u�by wygnanemu panu ofiarowa�. Czasem trafia�y si� i poczty pa�skie, czasem wi�ksze lub mniejsze oddzia�y �o�nierzy z tych wojsk, kt�re b�d� to dobrowolnie, b�d� na mocy uk�ad�w ze Szwedami przesz�y granice, jak na przyk�ad wojska pana kasztelana kijowskiego. Wie�ci z kraju ju� by�y o�ywi�y nadzieje tych exul�w i wielu gotowa�o si� do zbrojnego powrotu. W ca�ym �l�sku, a zw�aszcza w ksi�stwach raciborskim i opolskim, gotowa�o si� jak w garnku; pos�a�cy latali z listami do kr�la i od i kr�la do pana kasztelana kijowskiego, do prymasa, do pana kanclerza Koryci�skiego, do pana Warszyckiego, kasztelana krakowskiego, pierwszego senatora Rzeczypospolitej, kt�ry ani na chwil� nie opu�ci� sprawy Jana Kazimierza.</p><p>Panowie ci, w porozumieniu z wielk� kr�low�, niezachwian� w nieszcz�ciu, porozumiewali si� i ze sob�, i z krajem, i z przedniejszymi w nim lud�mi, o kt�rych wiedziano, �e radzi by do wierno�ci prawemu panu powr�ci�. Swoj� drog� s�a� go�c�w i pan marsza�ek koronny, i hetmani, i wojsko, i szlachta gotuj�ca si� do chwycenia za bro�.</p><p>By�a to wilia do powszechnej wojny, kt�ra w niekt�rych miejscach ju� wybuch�a. Szwedzi t�umili te miejscowe porywy b�d� or�em, b�d� siekier� kata, lecz ogie�, zgaszony w jednym miejscu, natychmiast zapala� si� w drugim. Burza straszliwa zawis�a nad g�owami skandynawskich najezdnik�w; ziemia sama, lubo pokryta �niegami, pocz�a parzy� ich stopy; gro�ba i pomsta otacza�y ich ze wszystkich stron, straszy�y ich cienie w�asne.</p><p>Wi�c chodzili jak b��dni. Niedawne pie�ni tryumfu zamar�y im na ustach, i sami pytali siebie z najwi�kszym zdumieniem: �Jestli to ten sam nar�d, kt�ry wczoraj jeszcze opu�ci� w�asnego pana, podda� si� bez boju?� � Jak�e! panowie, szlachta, wojsko niebywa�ym w dziejach przyk�adem przesz�o do zwyci�zcy; miasta i zamki otwiera�y bramy; kraj by� zaj�ty. Nigdy podb�j nie kosztowa� mniej si� i krwi. Sami Szwedzi, dziwi�c si� tej �atwo�ci, z jak� zaj�li pot�n� Rzeczpospolit�, nie mogli ukry� pogardy dla zwyci�onych, kt�rzy za pierwszym po�yskiem szwedzkiego miecza wyparli si� kr�la, ojczyzny, byle �ycia i dostatk�w w spokoju za�ywa� albo nowych w zamieszaniu naby�. To, co w swoim czasie m�wi� cesarskiemu pos�owi Lisoli Wrzeszczowicz, powtarza� sam kr�l i wszyscy jenera�owie szwedzcy: �Nie ma w tym narodzie m�stwa, nie ma sta�o�ci, nie ma �adu, nie ma wiary ani patriotyzmu! � musz� zgin��!�</p><p>Zapomnieli, �e ten nar�d ma jeszcze jedno uczucie, to w�a�nie, kt�rego ziemskim wyrazem by�a Jasna G�ra.</p><p>I w tym uczuciu by�o jego odrodzenie.</p><p>Wi�c huk dzia�, kt�ry odezwa� si� pod �wi�tym przybytkiem, odezwa� si� zarazem we wszystkich sercach magnackich, szlacheckich, mieszcza�skich i ch�opskich. Okrzyk zgrozy rozleg� si� od Karpat do Ba�tyku i olbrzym rozbudzi� si� z odr�twienia.</p><p>� To inny nar�d! � m�wili ze zdumieniem jenera�owie szwedzcy.</p><p>I pocz�wszy od Arfuida Wittenberga, a sko�czywszy na komendantach pojedynczych zamk�w, wszyscy s�ali do bawi�cego w Prusach Karola Gustawa wie�ci pe�ne przera�enia.</p><p>Ziemia usuwa�a im si� spod n�g; zamiast dawnych przyjaci�, spotykali wsz�dy wrog�w; zamiast poddania si�, op�r; zamiast obawy, dzik� i gotow� na wszystko odwag�; zamiast mi�kko�ci, okrucie�stwo; zamiast cierpliwo�ci, zemst�.</p><p>A tymczasem z r�k do r�k przelatywa� tysi�cami w ca�ej Rzeczypospolitej manifest Jana Kazimierza, kt�ry poprzednio, ju� ze �l�ska wydany, zrazu nie budzi� echa. Teraz przeciwnie, widywano go po zamkach jeszcze nie zaj�tych. Gdzie tylko nie ci�y�a szwedzka r�ka, tam szlachta zbiera�a si� w kupy i kupki i bi�a si� w piersi, s�uchaj�c wznios�ych s��w wygnanego kr�la, kt�ry wytykaj�c b��dy i grzechy, rozkazywa� nie traci� nadziei i do ratunku upad�ej Rzeczypospolitej si� zrywa�.</p><p>�Nie min�� jednak czas (pisa� Jan Kazimierz), chocia� tak ju� daleko post�pi� nieprzyjaciel, aby�my utraconych prowincyj i miast odzyska� nie mogli, i Bogu powinnej chwa�y powr�ci�, sprofanowane ko�cio�y krwi� nieprzyjacielsk� nasyci�, a wolno�ci i prawa dawne w klub� zwyczajn� i staropolskie postanowienie wprowadzi� nie mogli; byle si� tylko ta staropolska cnota i ona staro�ytnych przodk�w Uprzejmo�ci i Wierno�ci waszych ku Panu <emphasis>observantia</emphasis> i mi�o��, z jakowej si� przed r�nymi narodami nasz dziad Zygmunt Pierwszy szczyci�, powr�ci�a. Przyst�pi�a ju� tedy pierwszych wyst�pk�w odmiana ku cnocie. Komu B�g i wiara Jego �wi�ta pierwsza nad wszystko dobro, przeciwko temu szwedzkiemu nieprzyjacielowi Uprzejmo�ci i Wierno�ci wasze powsta�cie. Nie czekajcie wodz�w i wojew�d albo takiego porz�dku, jaki w pospolitym prawie opisany. Ju� teraz mi�dzy Uprzejmo�ciami i Wierno�ciami waszymi nieprzyjaciel wszystkie te rzeczy pomiesza�; ale jeden do drugiego, trzeci do dwu, czwarty do trzech, pi�ty do czterech i tak <emphasis>per consequens</emphasis>, by te� ka�dy i z w�asnymi poddanymi zgromad�cie si�, a gdzie s�uszna, na jaki op�r zwied�cie si�. Tam sobie wodza obierzecie dopiero. Jedna do drugiej kupy wi��cie si� i s�uszne ju� z siebie wojsko uczyniwszy, wodza nad nim wiadomego obrawszy, osoby naszej poczekajcie, nie opuszczaj�c okazji, gdyby si� trafi�a, do pora�enia nieprzyjaciela. My, byleby�my o okazji i gotowo�ci, i sk�onno�ci ku nam Uprzejmo�ci i Wierno�ci waszych us�yszeli, zaraz natychmiast przyb�dziemy i zdrowie nasze tam po�o�ymy, gdzie zaszczycenie ca�o�ci ojczyzny potrzebowa� b�dzie.�</p><p>Uniwersa� ten odczytywano nawet w obozie Karola Gustawa, nawet po zamkach szwedzkie za�ogi maj�cych, i wsz�dzie gdzie si� tylko polskie chor�gwie znajdowa�y. Szlachta �zami oblewa�a ka�de s�owo kr�lewskie, dobrego pana �a�uj�c, i zaprzysi�ga�a sobie na krzy�ach, na wizerunkach Naj�wi�tszej Panny i szkaplerzach woli jego uczyni� zado��. �eby za� gotowo�ci swej z�o�y� dow�d, p�ki zapa� tla� w sercach a �zy nie obesch�y, siadano, nie czekaj�c d�ugo, tu i owdzie na ko� i rzucano si� jeszcze �za ciep�a� na Szwed�w.</p><p>W ten spos�b mniejsze oddzia�y szwedzkie topnie� i gin�� pocz�y. Dzia�o si� to na Litwie, �mudzi, Mazowszu, Wielko� i Ma�opolsce. Nieraz szlachta, zebrawszy si� u s�siada na chrzciny, imieniny, na wesele lub kulig, bez �adnych wojowniczych zamiar�w, ko�czy�a na tym zabaw�, �e podpiwszy, uderza�a jak grom i wycina�a w pie� poblisk� szwedzk� komend�. Po czym kulig w�r�d pie�ni i okrzyk�w, przybieraj�c po drodze tych, kt�rzy si� �ochoci� chcieli, jecha� dalej, zmienia� si� w t�um chciwy krwi, z t�umu w �parti�, kt�ra ju� sta�� rozpoczyna�a wojn�. Poddani ch�opi i czelad� ca�ymi t�umami garn�li si� do zabawy; inni donosili o pojedynczych Szwedach lub pomniejszych oddzia�ach, po wsiach nieostro�nie roztasowanych. I liczba �kulig�w� i �maszkar� zwi�ksza�a si� z dniem ka�dym. Weso�o�� i fantazja, w�a�ciwa narodowi, miesza�a si� do tych krwawych zabaw.</p><p>Ch�tnie przebierano si� za Tatar�w, kt�rych samo imi� nape�nia�o trwog� Szwed�w, dziwne bowiem kr��y�y mi�dzy nimi wie�ci i bajki o dziko�ci i straszliwym a okrutnym m�stwie tych syn�w krymskich step�w, z kt�rymi Skandynawowie nie spotkali si� dot�d nigdy. �e za� wiedziano powszechnie, i� chan w sto tysi�cy, okr�g�o, ordy idzie w pomoc Janowi Kazimierzowi, a szlachta ha�asowa�a, napadaj�c na komendy, powsta�o st�d dziwne zamieszanie.</p><p>Pu�kownicy i komendanci szwedzcy w wielu miejscach byli istotnie przekonani, �e Tatarzy ju� nadeszli, i cofali si� na gwa�t do wi�kszych fortec lub oboz�w, roznosz�c wsz�dzie wie�� fa�szyw� i trwog�. Tymczasem okolice, kt�re pozby�y si� w ten spos�b nieprzyjaciela, mog�y si� zbroi� i niesforne t�uszcze w rz�dniejsze wojsko zamienia�.</p><p>Lecz gro�niejsze jeszcze dla Szwed�w od kulig�w szlacheckich i od samych Tatar�w by�y ruchy ch�opskie. Od dawna, od pierwszego dnia obl�enia Cz�stochowy, pocz�o wrze� pomi�dzy ludem i spokojni a cierpliwi dot�d oracze j�li tu i owdzie stawia� op�r i tu i owdzie chwyta� za kosy i cepy, a szlachcie pomaga�. Bystrzejsi jenera�owie szwedzcy z najwi�ksz� obaw� patrzyli na te chmury, kt�re lada chwila mog�y si� zmieni� w potop prawdziwy i poch�on�� bez ratunku naje�d�c�w.</p><p>Postrach wydawa� im si� najw�a�ciwszym �rodkiem, by zgnie�� w zarodzie straszne niebezpiecze�stwo. Karol Gustaw g�aska� jeszcze i pochlebnymi s�owy utrzymywa� te chor�gwie polskie, kt�re za nim do Prus posz�y. Nie szcz�dzi� te� pochlebstw panu chor��emu Koniecpolskiemu, s�ynnemu regimentarzowi spod Zbara�a. Ten sta� przy jego boku z sze�ciu tysi�cami niezr�wnanej jazdy, kt�ra przy pierwszym nieprzyjacielskim starciu z elektorem taki postrach i zniszczenie roznios�a mi�dzy Prusakami, �e elektor, zaniechawszy boju, co pr�dzej na uk�ady si� zgodzi�.</p><p>S�a� kr�l szwedzki tak�e listy do hetman�w, do magnat�w i szlachty, pe�ne �aski, obietnic i zach�ca�, by mu wierno�ci dochowali. Lecz jednocze�nie wyda� rozkazy swym jenera�om i komendantom niszczenia ogniem i mieczem wszelkiego oporu wewn�trz kraju, a zw�aszcza wycinania w pie� kup ch�opskich. Rozpocz�� si� tedy okres �elaznych rz�d�w �o�nierskich. Szwedzi porzucili pozory przyja�ni. Miecz, ogie�, rabunek, ucisk zast�pi�y dawn� udawan� �yczliwo��. Z zamk�w komenderowano pot�ne oddzia�y jazdy i piechoty w po�cigu za kuligami. R�wnano z ziemi� ca�e wsie, palono dwory, ko�cio�y i plebanie. Je�c�w szlacht� oddawano w r�ce katom; ch�opom wzi�tym w niewol� obcinano prawe r�ce i puszczano do dom�w.</p><p>Szczeg�lnie sro�y�y si� owe oddzia�y w Wielkopolsce, kt�ra jak najpierwsza si� podda�a, tak te� najpierwsza podnios�a si� przeciw obcemu panowaniu. Komendant Stein rozkaza� tam pewnego razu poucina� r�ce przesz�o trzystu ch�opom pochwyconym z broni� w r�ku. Po miasteczkach pobudowano sta�e szubienice i co dzie� ubierano je nowymi ofiarami. To� samo czyni� Magnus de la Gardie na Litwie i �mudzi, gdzie naprz�d za�cianki, a za nimi i ch�opstwo bro� chwyci�o. �e za� w og�le w zamieszaniu trudno by�o Szwedom odr�ni� w�asnych obro�c�w od nieprzyjaci�, przeto nie szcz�dzono nikogo.</p><p>Lecz ogie� podsycany krwi�, zamiast gasn��, wzmaga� si� coraz wi�cej i rozpocz�a si� wojna, w kt�rej obu stronom nie chodzi�o ju� o same zwyci�stwa, o zamki i miasta lub prowincje, ale o �mier� i �ycie. Okrucie�stwo wzmaga�o nienawi��, i pocz�to nie walczy�, lecz t�pi� si� wzajemnie bez mi�osierdzia.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>Ta wojna wyt�pienia by�a dopiero w pocz�tku, gdy pan Kmicic wraz z trzema Kiemliczami dotar� po trudnej, ze wzgl�du na jego nadwer�one zdrowie, podr�y do G�ogowej. Przyjechali noc�. Miasto by�o przepe�nione od wojska, pan�w, szlachty, s�ug kr�lewskich i magnackich, a gospody tak pozajmowane, �e stary Kiemlicz z najwi�kszym trudem wystara� si� o kwater� dla pana Andrzeja u powro�nika mieszkaj�cego ju� za miastem.</p><p>Dzie� ten przele�a� pan Andrzej w b�lu i w gor�czce od oparzenia. Chwilami my�la�, �e przyjdzie mu ci�ko, ob�o�nie zachorowa�. Ale �elazna natura przemog�a. Nast�pnej nocy uczyni�o mu si� l�ej, a �witaniem ubra� si� ju� i poszed� do farnego ko�cio�a Bogu za cudowne swe ocalenie podzi�kowa�.</p><p>Szary i �nie�ny zimowy ranek zaledwie rozproszy� ciemno�ci. Miasto jeszcze spa�o, ale przez drzwi ko�cio�a wida� ju� by�o �wiat�o w o�tarzu i dochodzi�y go g�osy organ�w.</p><p>Kmicic wszed� do �rodka. Ksi�dz przed o�tarzem odprawia� wotyw�, w ko�ciele ma�o jeszcze by�o modl�cych si�. W �awkach kl�cza�o kilkana�cie postaci z twarzami ukrytymi w d�oniach, a opr�cz nich ujrza� pan Andrzej, gdy oczy jego oswoi�y si� z ciemno�ci�, jak�� posta� le��c� krzy�em przed samymi stallami, na rozci�gni�tym na ziemi kobierczyku. Za nim kl�cza�o dw�ch wyrostk�w o rumianych i prawie anielskich dziecinnych twarzach. Cz�owiek ten le�a� bez ruchu i tylko z piersi, poruszanych ustawicznie ci�kimi westchnieniami, mo�na by�o pozna�, �e nie �pi, �e modli si� gorliwie i ca�� dusz�. Kmicic r�wnie� pogr��y� si� w modlitwie dzi�kczynnej; lecz po uko�czonych pacierzach oczy jego mimo woli zwr�ci�y si� na le��cego krzy�em m�a i nie mog�y si� ju� od niego oderwa�, tak je co� przykuwa�o do niego. Westchnienia podobne do j�k�w, g�o�ne w ciszy ko�cielnej, wstrz�sa�y ci�gle t� posta�. ��te blaski �wiec zapalonych przed o�tarzem, wraz ze �wiat�em dziennym, bielej�cym w szybach, wydobywa�y j� z mroku i czyni�y coraz widniejsz�.</p><p>Pan Andrzej zaraz domy�li� si� z ubioru, �e to musi by� kto� znaczny, gdy� i wszyscy obecni, nie wy��czaj�c ksi�dza odprawiaj�cego wotyw�, spogl�dali na� ze czci� i uszanowaniem. Nieznajomy przybrany by� ca�y w czarny aksamit podbity sobolami, tylko na ramionach mia� odwini�ty bia�y koronkowy ko�nierz, spod kt�rego przegl�da�y z�ote ogniwa �a�cucha; czarny z takimi� pi�rami kapelusz le�a� obok, jeden za� z pazi�w, kl�cz�cych za kobierczykiem, trzyma� r�kawice i szmelcowan� na b��kitno szpad�. Twarzy nieznajomego nie m�g� pan Kmicic widzie�, gdy� by�a ukryta w fa�dach kobierczyka, a przy tym zas�ania�y j� zupe�nie rozproszone naoko�o g�owy loki nadzwyczaj obfitej peruki.</p><p>Pan Andrzej przysun�� si� do samej stalli tak, aby gdy nieznajomy si� podniesie, m�g� dojrze� jego twarz. Tymczasem wotywa mia�a si� ku ko�cowi. Ksi�dz �piewa� ju� <emphasis>Pater noster</emphasis>. Ludzie, kt�rzy chcieli by� na nast�pnej mszy, nap�ywali przez g��wne drzwi wchodowe. Ko�ci� zape�ni� si� z wolna postaciami o podgolonych g�owach, przybranymi w delie, w �o�nierskie burki, w szuby i altembasowe kapoty. Uczyni�o si� do�� ciasno. W�wczas Kmicic tr�ci� w �okie� stoj�cego obok szlachcica i szepn��:</p><p>� Przebacz wasza mo��, �e go w nabo�e�stwie inkomoduj�, ale ciekawo�� mocniejsza. Kto te� to jest?</p><p>Tu wskaza� oczyma na le��cego krzy�em pana.</p><p>� Chyba� wa�� z daleka przyjecha�, �e nie wiesz, kto to jest? � odpar� szlachcic.</p><p>� Pewnie, �em z daleka przyjecha�, i dlatego pytam, w nadziei, �e gdy na kogo politycznego trafi�, to mi nie posk�pi odpowiedzi.</p><p>� To jest kr�l.</p><p>� Na Boga �ywego! � zawo�a� Kmicic.</p><p>Lecz w tej chwili kr�l si� podni�s�, bo ksi�dz zaczyna� w�a�nie czyta� ewangeli�.</p><p>Pan Andrzej ujrza� twarz wymizerowan�, ��t� i przezroczyst� jak wosk ko�cielny. Oczy kr�lewskie by�y wilgotne, a powieki zaczerwienione. Rzek�by�, ca�e losy kraju odbi�y si� na tej szlachetnej twarzy, tyle w niej by�o b�lu, cierpienia, troski. Noce bezsenne, rozdzielane mi�dzy modlitw� a zmartwienie, zawody okrutne, tu�actwo, opuszczenie, upokorzony majestat tego syna, wnuka i prawnuka pot�nych kr�l�w, gorycz, kt�r� tak obficie napawali go w�a�ni poddani, niewdzi�czno�� kraju, dla kt�rego got�w by� krew i �ycie po�wi�ci�, wszystko to mo�na by�o jak w ksi�dze w tym obliczu wyczyta�. A jednak bi�a z niego nie tylko rezygnacja zdobyta przez wiar� i modlitw�, nie tylko majestat kr�la i bo�ego pomaza�ca, ale taka dobro� wielka, niewyczerpana, i� wida� by�o, �e do�� b�dzie najwi�kszym odst�pcom, najbardziej winnym wyci�gn�� tylko r�ce do tego ojca, a ten ojciec przyjmie, przebaczy i krzywd w�asnych zapomni.</p><p>Kmicicowi na jego widok zdawa�o si�, �e kto� mu �elazn� d�oni� �cisn�� serce. �al zawrza� w gor�cej duszy junaka. Skrucha, lito�� i cze�� oddech zapar�y mu w gardle, poczucie winy niezmiernej podci�o mu kolana, a� dr�e� pocz�� na ca�ym ciele, i nagle nowe, nieznane uczucie powsta�o mu w piersi. Oto w jednej chwili pokocha� tak ten bolesny majestat, �e uczu�, i� nie ma nic dro�szego na ziemi ca�ej od tego ojca i pana, �e got�w za niego po�wi�ci� krew, �ycie, znie�� tortur� i wszystko w �wiecie. Chcia�by si� do tych n�g rzuci�, kolana obj�� i prosi� o odpuszczenie win. Szlachcic, zuchwa�y warcho�, zmar� w nim w jednej chwili, a urodzi� si� regalista oddany dusz� ca�� swemu kr�lowi.</p><p>� To nasz pan! nasz pan nieszcz�sny! � powtarza� sobie, jakby ustami chcia� da� �wiadectwo temu, co widzia�y jego oczy, a czu�o serce.</p><p>Tymczasem Jan Kazimierz po ewangelii kl�kn�� znowu, r�ce roz�o�y�, oczy wzni�s� ku g�rze i pogr��y� si� w modlitwie. Ksi�dz wreszcie odszed�, pocz�� si� ruch w ko�ciele, kr�l kl�cza� ci�gle.</p><p>A� �w szlachcic, kt�rego Kmicic zaczepi�, tr�ci� teraz w bok pana Andrzeja.</p><p>� A co� wa�pan za jeden? � spyta�.</p><p>Kmicic nie od razu zrozumia� pytanie i nie zaraz odpowiedzia�, tak dalece serce jego i umys� by�y osob� kr�lewsk� zaj�te.</p><p>� A co� wa�pan za jeden? � powt�rzy� �w personat.</p><p>� Szlachcic jako i waszmo��! � odrzek� pan Andrzej, zbudziwszy si� jakby ze snu.</p><p>� Jak�e ci� zowi�?</p><p>� Jak mnie zowi�? Zw� si� Babinicz, a jestem z Litwy, spod Witebska.</p><p>� A jam jest �ugowski, dworski kr�lewski!... Prosz�, to wa�pan a� z Litwy, spod Witebska jedziesz?</p><p>� Nie... Jad� z Cz�stochowy.</p><p>Pan �ugowski a� zaniem�wi� na chwil� ze zdziwienia.</p><p>� A je�eli tak, to bywaj�e wa�pan, bywaj, bo nam nowin udzielisz! Ma�o ju� kr�la mi�o�ciwego nie umorzy� frasunek, �e przez trzy dni �adnej pewnej wie�ci nie mia�. Jak�e to? Spod chor�gwi Zbro�ka mo�e albo Kali�skiego, albo Kuklinowskiego? Spod Cz�stochowy?</p><p>� Nie spod Cz�stochowy, ale z samego klasztoru, wprost!</p><p>� Chyba wa�� �artujesz? Co tam? co s�ycha�? Broni�e si� jeszcze Jasna G�ra?</p><p>� I broni si�, i b�dzie broni�a. Szwedzi ju� na odst�pieniu!</p><p>� Dla Boga! Kr�l oz�oci waszmo�ci! Z samego klasztoru, powiadasz, jedziesz?... Jak�e ci� to Szwedzi pu�cili?</p><p>� Jam ich o permisj� nie prosi�, ale wybaczaj wa�pan, �e w ko�ciele obszerniejszej relacji da� nie mog�.</p><p>� S�usznie, s�usznie � odpar� pan �ugowski. � B�g mi�osierny!... Z nieba nam spad�e�!... W ko�ciele nie przystoi... s�usznie! Czekaj�e, wa�pan. Zaraz si� kr�l podniesie, �niada� przed sum� pojedzie... Dzi� niedziela... Chod� wa��, staniesz wraz ze mn� przy drzwiach i wraz u wej�cia przedstawi� wa�pana kr�lowi... Chod�, chod�, bo nie ma czasu!</p><p>To rzek�szy, ruszy� naprz�d, a Kmicic za nim. Zaledwie ustawili si� przy drzwiach, gdy ukaza�o si� naprz�d dw�ch pazi�w, a za nimi wyszed� z wolna Jan Kazimierz.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! � zakrzykn�� pan �ugowski � s� wie�ci z Cz�stochowy!</p><p>Woskowa twarz Jana Kazimierza o�ywi�a si� nagle.</p><p>� Co? gdzie? kto jest? � spyta�.</p><p>� Ten oto szlachcic! Powiada, �e z samego klasztoru jedzie.</p><p>� Zali klasztor ju� zdobyty? � zakrzykn�� kr�l.</p><p>Wtem pan Andrzej rymn�� jak d�ugi do n�g pa�skich.</p><p>Jan Kazimierz pochyli� si� i pocz�� podnosi� go za ramiona.</p><p>� Na potem � wo�a� � na potem!... Wsta� wa��, na Boga, wsta�! m�w pr�dzej... Klasztor zdobyty?</p><p>Kmicic zerwa� si� ze �zami w oczach i krzykn�� z zapa�em:</p><p>� Nie zdobyty, mi�o�ciwy panie, i nie b�dzie! Szwedzi pobici! Najwi�ksza armata wysadzona! Strach mi�dzy nimi, g��d, mizeria! O odst�pieniu my�l�!...</p><p>� Chwa�a! Chwa�a Tobie, Kr�lowo Anielska i nasza! � rzek� kr�l.</p><p>To rzek�szy, odwr�ci� si� ku drzwiom ko�cielnym, zdj�� kapelusz i nie wchodz�c do �rodka, kl�kn�� na �niegu przy drzwiach. G�ow� opar� o ram� kamienn� i pogr��y� si� w milczeniu. Po chwili �kanie pocz�o nim wstrz�sa�.</p><p>Rozczulenie ogarn�o wszystkich. Pan Andrzej rycza� jak �ubr.</p><p>Kr�l pomodliwszy si� i wyp�akawszy, wsta� uspokojony, z twarz� wiele pogodniejsz�. Zaraz spyta� Kmicica o nazwisko, a gdy ten powiedzia� mu swe przybrane miano, rzek�:</p><p>� Niech�e ci� pan �ugowski zaraz do naszej kwatery prowadzi. Nie za�yjemy rannego posi�ku inaczej, jak s�uchaj�c o obronie!</p><p>I w kwadrans p�niej Kmicic stan�� w komnacie kr�lewskiej przed dostojnym zebraniem. Kr�l czeka� tylko na kr�low�, by zasi��� do rannej polewki; jako� Maria Ludwika pojawi�a si� za chwil�. Jan Kazimierz, ledwie j� ujrza�, zaraz zakrzykn��:</p><p>� Cz�stochowa wytrzyma�a! Szwedzi ust�puj�! Oto jest pan Babinicz, kt�ry stamt�d przyje�d�a i t� wie�� przynosi!</p><p>Czarne oczy kr�lowej spocz�y badawczo na m�odej twarzy junaka i widz�c jej szczero��, rozja�ni�y si� rado�ci�; on za�, oddawszy niski uk�on, patrzy� tak�e na ni� �miele, jako prawda i uczciwo�� patrze� umiej�.</p><p>� Moc boska! � rzek�a kr�lowa. � Ci�ar okrutny zdj��e� nam wa�pan z serca, i da B�g, �e to b�dzie pocz�tek odmiany fortuny. Wprost�e spod Cz�stochowy jedziesz?</p><p>� Nie spod Cz�stochowy, ale powiada, �e z samego klasztoru, to jeden z obro�c�w! � zawo�a� kr�l. � Z�oty go��!... Bodaj tacy co dzie� przybywali; ale pozw�lcie�e mu przyj�� do s�owa... Opowiadaj, bracie, opowiadaj, jake�cie si� bronili i jak was r�ka boska piastowa�a?</p><p>� Pewnie, mi�o�ciwi pa�stwo, �e nic wi�cej, jeno opieka boska i cuda Naj�wi�tszej Panny, na kt�re co dzie� w�asnymi oczyma patrzyli�my.</p><p>Tu pan Kmicic zabiera� si� ju� do opowiadania, gdy wtem coraz nowi dygnitarze zacz�li si� schodzi�. Przyszed� wi�c nuncjusz papieski, potem ksi�dz prymas Leszczy�ski, za nim ksi�dz Wyd�ga, z�otousty kaznodzieja, kt�ry by� kanclerzem kr�lowej, a p�niej biskupem warmi�skim, potem za� jeszcze prymasem. Wraz z nim wszed� kanclerz koronny pan Koryci�ski i Francuz de Noyers, przyboczny kr�lowej, za nim nadchodzili kolejno inni dygnitarze, kt�rzy pana nie opu�cili w nieszcz�ciu, ale woleli z nim gorzki, wygna�czy chleb dzieli� ni� wiar� zaprzysi�on� z�ama�.</p><p>Kr�lowi za� pilno by�o, wi�c odrywa� si� co chwila od posi�ku i powtarza�:</p><p>� S�uchajcie, wasze mo�cie! s�uchajcie, go�� z Cz�stochowy! Dobra wie��, s�uchajcie!... Z samej Jasnej G�ry!...</p><p>Na to dygnitarze spogl�dali z ciekawo�ci� na Kmicica, stoj�cego jakoby przed s�dem, lecz on, �mia�y z natury i przywyk�y do obcowania z wielkimi, wcale si� widokiem tylu znamienitych ludzi nie strwo�y� i gdy zasiedli wszyscy miejsca, pocz�� o ca�ym obl�eniu opowiada�.</p><p>Prawd� zna� by�o w jego s�owach, bo m�wi� jasno, dobitnie, jak �o�nierz, kt�ry sam na wszystko patrzy�, wszystkiego si� dotkn��, wszystko przeby�. M�wi� o ksi�dzu Kordeckim, jako o proroku �wi�tym, wychwala� pod niebiosa pana Zamoyskiego i pana Czarnieckiego, wys�awia� innych ojc�w, nikogo, pr�cz siebie, nie pomija�; lecz ca�� obron� bez ogr�dki Naj�wi�tszej Pannie, Jej �asce i cudom przypisywa�.</p><p>S�uchali go w zdumieniu kr�l i dygnitarze.</p><p>Ksi�dz arcybiskup oczy za�zawione do nieba wznosi�, ksi�dz Wyd�ga pospiesznie wszystko nuncjuszowi t�umaczy�, inni panowie za g�owy si� chwytali, inni modlili si� lub bili w piersi.</p><p>Wreszcie, gdy Kmicic doszed� do ostatnich szturm�w, gdy pocz�� opowiada�, jak Miller sprowadzi� ci�kie dzia�a z Krakowa, a mi�dzy nimi tak� kolubryn�, kt�rej nie tylko cz�stochowskie, ale �adne w �wiecie mury oprze� si� nie mog�y � cisza uczyni�a si� jak makiem sia� i wszystkie oczy spocz�y na jego ustach.</p><p>Lecz Kmicic urwa� nagle i pocz�� oddycha� szybko; jasne rumie�ce wyst�pi�y mu na twarz, zmarszczy� brwi, podni�s� g�ow� i rzek� hardo:</p><p>� Teraz musz� m�wi� o sobie, cho� wola�bym milcze�... A je�eli co� powiem, co na pochwa�� wypadnie, B�g mi �wiadek, nie uczyni� tego dla nagr�d, bo ich nie potrzebuj�, gdy� najwi�ksza nagroda dla mnie za majestat krew przela�...</p><p>� M�w �miele, wierzym ci! � rzek� kr�l. � C� owa kolubryna?...</p><p>� T� kolubryn�... ja, wykrad�szy si� w nocy z fortecy, prochami w drzazgi rozsadzi�em!</p><p>� Na mi�y B�g! � zakrzykn�� kr�l.</p><p>Lecz po tym wykrzykniku nasta�a cisza, takie zdumienie ogarn�o s�uchaj�cych. Wszyscy patrzyli jak w t�cz� w junaka, kt�ry sta� z iskrz�cymi si� oczyma, z rumie�cem na twarzy i z hardo podniesion� g�ow�. A tyle w nim by�o w tej chwili jakiej� grozy i dzikiego m�stwa, �e ka�demu przysz�o mimo woli na my�l, i� taki cz�owiek m�g� na podobny uczynek si� zdoby�.</p><p>Tote� po chwili milczenia ksi�dz prymas odezwa� si�:</p><p>� Patrzy na to ten cz�owiek!</p><p>� Jak�e� to uczyni�? � zawo�a� kr�l.</p><p>Kmicic opowiedzia�, jak by�o.</p><p>� Uszom si� nie chce wierzy�! � rzek� pan kanclerz Koryci�ski.</p><p>� Mo�ci panowie! � odezwa� si� z powag� kr�l � nie wiedzieli�my, kogo mamy przed sob�. �ywie jeszcze nadzieja, �e nie zgin�a ta Rzeczpospolita, p�ki takich kawaler�w i obywateli wydaje.</p><p>� Ten mo�e o sobie powiedzie�: <emphasis>Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinae!</emphasis> � rzek� ksi�dz Wyd�ga, kt�ry lubi� autor�w przy ka�dej sposobno�ci cytowa�.</p><p>� Prawie to niepodobne rzeczy � ozwa� si� zn�w kanclerz. � Powiedz�e, panie kawalerze, jakim sposobem �ywot unios�e� z tego terminu i jak przez Szwed�w si� przedosta�e�?</p><p>� Huk og�uszy� mnie � rzek� Kmicic � i dopiero nazajutrz znale�li mnie Szwedzi przy okopie, jakoby bez duszy le��cego. � Zaraz mnie tam pod s�d oddali i Miller skaza� mnie na �mier�.</p><p>� Ty za� uciek�e�?</p><p>� Niejaki Kuklinowski wyprosi� mnie u Millera, �eby sam m�g� mnie zg�adzi�, bo mia� przeciw mnie zawzi�to�� okrutn�...</p><p>� Znany to warcho� i zb�j, s�yszeli�my tu o nim � rzek� kasztelan Krzywi�ski. � Jego pu�k z Millerem pod Cz�stochow� stoi... Prawda!</p><p>� �w Kuklinowski pos�owa� wprz�dy od Millera do klasztoru i raz mnie prywatnie do zdrady namawia�, gdym go do bramy odprowadza�. Ja za� trzasn��em go w g�b� i skopa�em nogami... Za to uraz� do mnie powzi��.</p><p>� A to, widz�, z ognia i siarki szlachcic! � zawo�a� rozweselony kr�l. � Takiemu w drog� nie wchod�!... Miller odda� ci� tedy Kuklinowskiemu?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie!... On za� zamkn�� si� ze mn� w pustej stod�ce z kilkoma lud�mi... Tam mnie do belki powrozami przywi�za� i m�czy� pocz��, i ogniem boki pali�.</p><p>� Na Boga �ywego!</p><p>� Wtem go odwo�ano do Millera, a tymczasem przysz�o trzech szlachty, niejakich Kiemlicz�w, jego �o�nierzy, kt�rzy wpierw u mnie s�u�yli. Ci pobili stra�nik�w i odwi�zali mnie od belki.</p><p>� I uciekli�cie. Teraz rozumiem! � rzek� kr�l.</p><p>� Nie, mi�o�ciwy panie. Zaczekali�my na powr�t Kuklinowskiego. W�wczas ja go kaza�em do tej samej belki przywi�za� i lepiej ogniem przypiek�em.</p><p>To rzek�szy, pan Kmicic, podniecony wspomnieniem, zaczerwieni� si� na nowo i oczy b�ys�y mu jak wilkowi.</p><p>Lecz kr�l, kt�ry �atwo od zmartwienia do weso�o�ci, od powagi do �artu przechodzi�, pocz�� bi� d�oni� w st� i wo�a� ze �miechem:</p><p>� Dobrze mu tak! Dobrze mu tak! Nie zas�u�y� taki zdrajca na lepszy traktament!</p><p>� Zostawi�em go �ywego � odrzek� Kmicic � lecz do rana musia� ostygn��.</p><p>� To sztuka, co swego nie daruje! Wi�cej nam takich! � wo�a� kr�l, zupe�nie ju� rozbawiony. � Sam za� z tymi �o�nierzami tu przyby�e�? Jak ich zowi�?</p><p>� Kiemlicze; jest ojciec i dw�ch syn�w.</p><p>� <emphasis>Mater mea de domo</emphasis> Kiemlicz�wna <emphasis>est</emphasis> � rzek� z powag� ksi�dz kanclerz kr�lowej, Wyd�ga.</p><p>� To wida� s� Kiemlicze wielcy i mali � odpar� weso�o Kmicic � a ci nie tylko s� mali, ale i w rzeczy hultaje, jeno �o�nierze okrutni i mnie wierni.</p><p>Tymczasem kanclerz Koryci�ski szepta� co� od niejakiego czasu do ucha ksi�dza arcybiskupa gnie�nie�skiego, wreszcie rzek�:</p><p>� Wielu tu przyje�d�a takich, kt�rzy dla w�asnej chwalby albo spodziewanej nagrody radzi klimkiem rzucaj�. Ci wie�ci fa�szywe i ba�amutne przywo��, cz�sto i przez nieprzyjaci� nam�wieni.</p><p>Uwaga ta zmrozi�a wszystkich obecnych. Kmicica twarz pokry�a si� purpur�.</p><p>� Nie znam ja godno�ci waszmo�� pana � odrzek� � kt�ra jak tusz�, musi by� znaczna... wi�c nie chc� jej ubli�y�, ale tak my�l�, �e nie masz takiej godno�ci, kt�ra by pozwala�a szlachcicowi bez racji �garstwo zadawa�.</p><p>� Cz�owieku! do kanclerza wielkiego koronnego m�wisz! � rzek� pan �ugowski.</p><p>Kmicic wybuchn�� gniewem:</p><p>� Kto mi �garstwo zadaje, cho�by by� kanclerzem, temu powiem: �atwiej �garstwo zadawa� ni� gard�a nadstawia�, �atwiej piecz�towa� woskiem ni� krwi�!</p><p>Lecz pan Koryci�ski nie rozgniewa� si� wcale, tylko odrzek�:</p><p>� Nie zadaj� ci k�amstwa, panie kawalerze, ale je�eli prawda, co� m�wi�, to powiniene� mie� bok spalony.</p><p>� P�jd��e wasza wielmo�no�� gdzie na stron�, to ci go poka��! � hukn�� Kmicic.</p><p>� Nie potrzeba � rzek� kr�l � wierzym ci tak!</p><p>� Nie mo�e by�, mi�o�ciwy kr�lu! � zakrzykn�� pan Andrzej � sam tego chc�, jak o �ask� o to prosz�, �eby mnie tu nikt, cho�by nie wiem jak dostojny, koloryst� nie czyni�! �le by mi si� nagrodzi�a m�ka, mi�o�ciwe pa�stwo! Nie chc� nagrody, chc�, �eby mi wierzono, niech�e niewierni Tomasze dotkn� ran moich!</p><p>� U mnie masz wiar�! � rzek� kr�l.</p><p>� Sama prawda by�a w jego s�owach � doda�a Maria Ludwika � ja si� na ludziach nie myl�.</p><p>Lecz Kmicic r�ce z�o�y�.</p><p>� Mi�o�ciwe pa�stwo, pozw�lcie! Niech�e ktokolwiek idzie ze mn� na stron�, bo ci�ko by mi tu by�o �y� w podejrzeniach.</p><p>� Ja p�jd� � rzek� pan Tyzenhauz, m�ody dworzanin kr�lewski.</p><p>To rzek�szy, odprowadzi� Kmicica do drugiej komnaty, a po drodze m�wi� do niego:</p><p>� Nie dlatego id�, bym nie wierzy�, bo wierz�, ale by z waszmo�ci� pogada�. My si� gdzie� na Litwie widzieli... Nazwiska sobie nie mog� przypomnie�, bo by� mo�e, i�em waszmo�ci wyrostkiem jeszcze widzia� i sam wtedy wyrostkiem by�em.</p><p>Kmicic odwr�ci� nieco twarz, by ukry� nag�e pomieszanie.</p><p>� Mo�e na sejmiku jakim. Cz�sto mnie nieboszczyk rodzic bra� ze sob�, bym si� praktyce publicznej przypatrywa�.</p><p>� Mo�e by�... Twarz wa�pa�ska pewno mi nieobca, chocia�e� wtedy tej kresy nie mia�. Patrz jednak wa�pan, jako <emphasis>memoria fragilis est</emphasis>, to� mnie si� przewiduje, �e ci� wtedy inaczej zwali?</p><p>� Bo lata pami�� m�c� � odpar� pan Andrzej.</p><p>Za czym weszli do innej komnaty. Po chwili pan Tyzenhauz wr�ci� przed oblicze kr�lewskie.</p><p>� Upieczon, mi�o�ciwy kr�lu, jako na ro�nie! � rzek�. � Ca�y bok ze szcz�tem przypalony!</p><p>Wi�c gdy z kolei i Kmicic wr�ci�, kr�l wsta�, �cisn�� go za g�ow� i rzek�:</p><p>� Nigdy by�my nie w�tpili, �e prawd� m�wisz, i zas�uga twoja ani b�l darmo nie przeminie.</p><p>� D�u�nikami twymi jeste�my � doda�a kr�lowa, wyci�gaj�c do� r�k�.</p><p>Pan Andrzej przykl�kn�� na jedno kolano i uca�owa� ze czci� d�o� kr�lowej, kt�ra go jeszcze pog�adzi�a jako matka po g�owie.</p><p>� Ale ju��e si� na pana kanclerza nie gniewaj � rzek� znowu kr�l. � Po prawdzie, niema�o tu by�o zdrajc�w albo takich, kt�rzy pletli trzy po trzy, a do urz�du kanclerskiego nale�y, �eby prawd� <emphasis>de publicis</emphasis> wydoby�.</p><p>� Co by tam m�j chudopacholski gniew znaczy� dla tak wielkiego cz�owieka � odpowiedzia� pan Andrzej. � I nie �mia�bym nawet mrucze� na zacnego senatora, kt�ry przyk�ad wierno�ci i mi�o�ci do ojczyzny wszystkim daje.</p><p>Kanclerz u�miechn�� si� dobrotliwie i wyci�gn�� r�k�.</p><p>� No, niech�e b�dzie zgoda! Przym�wi�e� mi te� szpetnie o tym wosku, ale wiedz o tym, �e i Koryci�scy cz�sto krwi�, nie samym woskiem piecz�towali...</p><p>Kr�l rozweselony by� zupe�nie.</p><p>� Uda� nam si� ten Babinicz � rzek� do senator�w. � Tak nam do serca przypad�, jak ma�o kto... Ju� ci� te� od boku naszego nie pu�cim i da B�g, razem nied�ugo do mi�ej ojczyzny powr�cimy.</p><p>� O najja�niejszy kr�lu! � zakrzykn�� w uniesieniu Kmicic � chocia�em by� w twierdzy zamkni�ty, wiem to od szlachty, od wojska, od tych nawet, co pod panem Zbro�kiem i Kali�skim s�u��c, Cz�stochow� oblegali, �e wszyscy dnia i godziny twego powrotu wygl�daj�. Uka� si� tylko, mi�o�ciwy panie, a tego samego dnia ca�a Litwa, Korona i Ru� jako jeden m�� przy tobie stan�! P�jdzie szlachta, p�jdzie nawet ch�opstwo nikczemne przy panu swoim si� oponowa�. Wojsko pod hetmanami ledwie ju� dysze, tak chce na Szwed�w... Wiem i to, �e pod Cz�stochow� przyje�d�ali od hetma�skich wojsk deputaci, �eby Zbro�ka, Kali�skiego i Kuklinowskiego przeciw Szwedom ekscytowa�. Sta� dzi�, mi�o�ciwy panie, w granicach, a za miesi�c jednego Szweda ju� nie b�dzie, jeno przyb�d�, jeno si� uka�, bo�my tam jako owce bez pasterza!...</p><p>Kmicicowi skry sz�y z oczu, gdy to m�wi�, i tak wielki zapa� go ogarn��, �e kl�kn�� na �rodku sali. Zapa� jego udzieli� si� te� samej nawet kr�lowej, kt�ra nieustraszonej odwagi b�d�c, dawno kr�la do powrotu namawia�a.</p><p>Wi�c zwr�ciwszy si� teraz do Jana Kazimierza, rzek�a z si�� i stanowczo�ci�:</p><p>� G�os ca�ego narodu przez usta tego szlachcica s�ysz�!...</p><p>� Tak jest! tak jest! Mi�o�ciwa pani!... matko nasza!... � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Lecz kanclerza Koryci�skiego i kr�la uderzy�y niekt�re s�owa w tym, co m�wi� Kmicic.</p><p>� Zawsze � rzek� kr�l � gotowi�my ponie�� w ofierze zdrowie i �ycie nasze, i nie na co innego, jeno na popraw� poddanycn naszych czekali�my a� dot�d.</p><p>� Ta poprawa ju� si� spe�ni�a � rzek�a Maria Ludwika.</p><p>� <emphasis>Maiestas infracta malis!</emphasis> � rzek�, spogl�daj�c na ni� z uwielbieniem, ksi�dz Wyd�ga.</p><p>� Wa�ne to s� rzeczy � przerwa� ksi�dz arcybiskup Leszczy�ski � zali istotnie deputacje od wojsk hetma�skich przychodzi�y pod Cz�stochow�?</p><p>� Wiem to od moich ludzi, tych�e Kiemlicz�w! � odpar� pan Andrzej. � U Zbro�ka i Kali�skiego wszyscy g�o�no o tym m�wili, nic na Millera i Szwed�w nie uwa�aj�c. Kiemlicze owi nie byli zamkni�ci, mieli ze �wiatem relacje, z �o�nierzami i szlacht�... Tych mog� przed obliczem majestatu i waszych dostojno�ci postawi�, aby sami opowiedzieli, jako w ca�ym kraju wre jak w garnku. Hetmani z musu tylko do Szweda przystali, bo z�y duch wojsko op�ta�, a teraz samo owo wojsko chce na powr�t do powinno�ci wr�ci�. Szlacht� i duchownych Szwedzi bij�, rabuj�, przeciw wolno�ci dawnej blu�ni�, to� i dziwu nie ma, �e ka�dy jeno pi�ci �ciska i na szabl� �akomie spogl�da.</p><p>� Mieli�my ju� i my od wojsk wiadomo�ci � rzek� kr�l � byli tu tak�e tajni wys�a�cy, kt�rzy nam ochot� powszechn� powrotu do dawnej wierno�ci i czci oznajmiali...</p><p>� I to schodzi si� z tym, co �w kawaler powiada � rzek� kanclerz. � Ale je�eli deputacje i mi�dzy pu�kami chodz�, to wa�ne jest, bo znaczy to, �e owoc ju� dojrza�, �e nasze starania nie zmarnia�y i robota gotowa, a zatem czas nadszed�...</p><p>� A Koniecpolski? � rzek� kr�l � a tylu innych, kt�rzy jeszcze przy boku najezdnika stoj�, w oczy mu patrz� i o swej wierno�ci zar�czaj�?</p><p>Na to umilkli wszyscy, a kr�l zas�pi� si� nagle i jako gdy s�o�ce za chmur� zajdzie, mrok od razu ca�y �wiat pokrywa, tak i jemu twarz pociemnia�a.</p><p>I po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� B�g patrzy w serca nasze, �e�my cho� dzi� gotowi wyruszy� i �e nie potencja szwedzka nas wstrzymuje, ale nieszcz�sna zmienno�� naszego narodu, kt�ry jako Proteusz coraz now� posta� na si� przyjmuje. Zali mo�emy zaufa�, �e to nawr�cenie szczere, ochota nie zmy�lona, gotowo�� nie zdradliwa? Zali mo�emy zawierzy� temu narodowi, kt�ry tak niedawno nas opu�ci� i z tak lekkim sercem z najezdnikiem si� po��czy� przeciw w�asnemu kr�lowi, przeciw w�asnej ojczy�nie, przeciw w�asnym wolno�ciom? Bole�� �ciska nam serce i wstyd nam za naszych poddanych! Gdzie� dzieje podaj� podobne przyk�ady? Kt�ren�e kr�l tyle dozna� zdrad i nie�yczliwo�ci, kt�ren tak by� opuszczony? Przypomnijcie sobie jeno, uprzejmo�ci wasze, i�e�my w�r�d naszego wojska, w�r�d tych, kt�rzy krew za nas winni byli przela�, bezpiecze�stwa � i � zgroza powiedzie�! � �ycia nawet nie byli pewni. A je�li�my ojczyzn� opu�cili i tu schronienia szuka� musieli, to nie z boja�ni przed owym szwedzkim nieprzyjacielem, ale by w�asnych poddanych, w�asne dzieci, od straszliwego wyst�pku kr�lob�jstwa i ojcob�jstwa uchroni�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � krzykn�� Kmicic � ci�ko zawini� nasz nar�d, grzeszny jest i s�usznie ch�oszcze go r�ka bo�a, ale przecie, na rany Chrystusa! nie znalaz� si� w tym narodzie i da B�g, po wieki nie znajdzie si� taki, kt�ry by r�k� na �wi�t� osob� pomaza�ca boskiego �mia� podnie��!</p><p>� Ty w to nie wierzysz, bo� poczciwy � odrzek� kr�l � ale my mamy listy i dowody. Ju� to gorzko odp�acili nam si� Radziwi��owie za dobrodziejstwa, kt�rymi�my ich obsypali, a jednak Bogus�awa, cho� zdrajc�, sumienie ruszy�o, i nie tylko nie chcia� do zamachu na nas r�ki przy�o�y�, ale pierwszy nam o nim doni�s�.</p><p>� Do jakiego zamachu? � zawo�a� zdumiony Kmicic.</p><p>� Doni�s� nam � rzek� kr�l � i� znalaz� si� taki, kt�ry mu si� za sto czerwonych z�otych ofiarowa� porwa� nas i �ywego lub umar�ego Szwedom dostawi�.</p><p>Dreszcz przeszed� ca�e zgromadzenie na te s�owa kr�lewskiej, a pan Kmicic zaledwie zdo�a� wyj�ka� pytanie:</p><p>� Kto to by� taki?... kto to by�?...</p><p>� Niejaki Kmicic � odrzek� kr�l.</p><p>Fala krwi uderzy�a nagle panu Andrzejowi do g�owy, w oczach mu pociemnia�o, r�koma schwyci� za czupryn� i strasznym, ob��kanym g�osem zakrzykn��:</p><p>� To �garstwo! Ksi��� Bogus�aw ��e jak pies! Mi�o�ciwy kr�lu, panie m�j! nie wierz temu zdrajcy, umy�lnie on to uczyni�, by wroga zha�bi�, a ciebie przerazi�, kr�lu m�j, panie!... to zdrajca!... Kmicic by nie wa�y� si� na to...</p><p>Tu nagle zakr�ci� si� pan Andrzej na miejscu. Si�y jego, sterane obl�eniem, podci�te wybuchem proch�w w kolubrynie i m�k� zadan� przez Kuklinowskiego, opu�ci�y go zupe�nie � i run�� bez przytomno�ci do n�g kr�lewskich.</p><p>Podniesiono go i medyk kr�lewski pocz�� go cuci� w przyleg�ej izbie. Lecz w zgromadzeniu dygnitarzy nie umiano sobie wyt�umaczy�, czemu s�owa kr�lewskie podobnie straszne uczyni�y na m�odym szlachcicu wra�enie.</p><p>� Albo tak poczciwy, �e sama abominacja z n�g go zwali�a, albo jaki tego Kmicica krewny � rzek� pan kasztelan krakowski.</p><p>� Trzeba si� b�dzie tego dopyta� � odpowiedzia� kanclerz Koryci�ski. � Oni tam wszyscy sobie na Litwie krewni, jako zreszt� i u nas.</p><p>Na to pan Tyzenhauz:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Niech mnie B�g broni, �ebym chcia� co z�ego o tym szlachcicu m�wi� � ale... nie trzeba jeszcze zbytecznie ufa�... �e s�u�y� w Cz�stochowie, to pewno; bok ma spalony, czego by w �adnym razie mnisi nie uczynili, bo oni jako s�udzy bo�y wszelk� klemencj� nawet dla je�c�w i zdrajc�w mie� musz�, ale jedno mi wci�� po g�owie chodzi i ufno�� do niego psuje... Owo ja go kiedy� na Litwie spotka�em... wyrostkiem jeszcze, na sejmiku czy na kuligu... nie pomn�...</p><p>� I co z tego? � rzek� kr�l.</p><p>� I on... ci�gle mi si� widzi... �e nie nazywa� si� Babinicz.</p><p>� Nie powiadaj byle czego! � rzek� kr�l. � M�ody jeste� i nieuwa�ny, w g�owie �acno ci si� mog�o pomiesza�. Babinicz czy nie Babinicz, czemu ja jemu nie mam ufa�? Szczero�� i prawd� ma na g�bie wypisane, a serce wida� z�ote. Sobie bym chyba nie ufa�, gdybym takiemu �o�nierzowi nie mia� ufa�, kt�ren krew za nas i ojczyzn� przelewa�.</p><p>� Wi�cej on na ufno�� zas�uguje ani�eli list ksi�cia Bogus�awa � rzek�a nagle kr�lowa � i polecam to uwadze waszych dostojno�ci, �e w tym li�cie mo�e nie by� i s�owa prawdy. Si�a mog�o zale�e� Radziwi��om bir�a�skim, �eby�my zgo�a na duchu upadli, a �acno przypu�ci�, �e ksi��� Bogus�aw chcia� przy tym jakowego wroga swego pogr��y� i sobie furtk� otwart� w razie odmiany fortuny zostawi�.</p><p>� Gdybym nie przywyk� do tego � rzek� prymas � �e z ust mi�o�ciwej kr�lowej jejmo�ci sama m�dro�� wychodzi, zdumiewa�bym si� nad bystro�ci� tych s��w, najbieglejszego statysty godnych.</p><p>� �<emphasis>...curasque gerens, animosque viriles...</emphasis>� � przerwa� z cicha ksi�dz Wyd�ga.</p><p>Podniesiona tymi s�owy kr�lowa wsta�a z krzes�a i tak m�wi� pocz�a:</p><p>� Nie o Radziwi���w bir�a�skich mi chodzi, bo ci, jako heretycy, �acnie podszept�w nieprzyjaciela rodu ludzkiego us�uchali; ani te� o list ksi�cia Bogus�awa, prywat� mo�e zacieraj�cy... Ale najbardziej mnie bol� desperackie s�owa kr�la, pana i ma��onka mojego, przeciw temu narodowi wyrzeczone. Kt� bowiem go oszcz�dzi, je�li go w�asny kr�l pot�pia? A przecie, gdy rozejrz� si� po �wiecie, pr�no pytam, gdzie jest taki drugi nar�d, w kt�rym by chwa�a Boga staro�ytnej szczero�ci trybem trwa�a i pomna�a�a si� coraz bardziej... Pr�no patrz�, gdzie drugi nar�d, w kt�rym tak otwarty kandor �yje; gdzie pa�stwo, w kt�rym by o tak piekielnych blu�nierstwach, subtelnych zbrodniach i nigdy nie przejednanych zawzieto�ciach, jakich pe�ne s� obce kroniki, nigdy nikt nie s�ysza�... Niech�e mi poka�� ludzie, w dziejach �wiata biegli, inne kr�lestwo, gdzie by wszyscy kr�lowie w�asn� spokojn� �mierci� umierali. Nie masz tu no��w i trucizn, nie masz protektor�w, jako u Angielczyk�w... Prawda, m�j panie, zawini� ten nar�d ci�ko, zgrzeszy� przez swawol� i lekko��... Ale kt�ry� to jest nar�d nigdy nie b��dz�cy i gdzie jest taki, kt�ry by tak pr�dko win� sw� uzna�, pokut� i popraw� rozpocz��? Oto ju� si� obejrzeli, ju� przychodz�, bij�c si� w piersi, do twego majestatu... ju� krew przela�, �ycie odda�, fortuny po�wi�ci� dla ciebie gotowi... A ty zali ich odepchniesz? Zali �a�uj�cym nie przebaczysz, poprawionym i pokutuj�cym nie zaufasz?... Dzieciom, kt�re zb��dzi�y, ojcowskiego afektu nie wr�cisz?... Zaufaj im, panie, bo oto t�skni� ju� za sw� krwi� jagiello�sk� i za ojcowskimi rz�dami twymi... Jed� mi�dzy nich... Ja, ja niewiasta nie l�kam si� zdrady, bo widz� mi�o��, bo widz� �al za grzechy i restauracj� tego kr�lestwa, na kt�re ci� po ojcu i bracie powo�ano. Ani mi si� te� podobna rzecz zdawa, by B�g mia� zgubi� tak znaczn� Rzeczpospolit�, w kt�rej �wiat�o prawdziwej wiary p�onie. Do kr�tkiego czasu �ci�gn�a boska sprawiedliwo�� r�zg� swoj� na ukaranie, nie na zgubienie dziatek swoich, a za� wkr�tce potem utuli ich i pocieszy ojcowska tego� niebieskiego Pana dobro�. Lecz ty nie gard� nimi, kr�lu, i powierzy� si� ich synowskiej dyskrecji nie l�kaj, bo tylko tym sposobem z�e w dobre, zmartwienia w pociechy, kl�ski w tryumfy zmieni� si� mog�.</p><p>To rzek�szy, siad�a kr�lowa, jeszcze z ogniem w �renicach i faluj�c� piersi�; wszyscy spogl�dali na ni� z uwielbieniem, a ksi�dz kanclerz Wyd�ga zacz�� m�wi� echowym g�osem:</p><p><emphasis>Nulla sors longa est, dolor et voluptas</emphasis></p><p><emphasis>Invicem cedunt.</emphasis></p><p><emphasis>Ima permutat brevis hora summis</emphasis>...</p><p>Lecz nikt go nie s�ucha�, bo zapa� bohaterskiej pani udzieli� si� wszystkim sercom. Sam kr�l zerwa� si� z rumie�cami na po��k�ej twarzy i zakrzykn��:</p><p>� Nie straci�em jeszcze kr�lestwa, skoro mam tak� kr�low�!... Niech�e si� stanie jej wola, bo w natchnieniu proroczym m�wi�a. Im pr�dzej wyrusz� i stan� <emphasis>inter regna</emphasis>, tym b�dzie lepiej!...</p><p>Na to ozwa� si� z powag� prymas:</p><p>� Nie chc� ja woli mi�o�ciwych pa�stwa moich negowa� ani od przedsi�wzi�cia odwodzi�, w kt�rym jest hazard, ale mo�e by� i zbawienie. Wszelako za roztropn� rzecz uwa�a�bym jeszcze raz w Opolu, gdzie wi�kszo�� senator�w przebywa, zebra� si� i tam koncept�w zebranych pos�ucha�, kt�re jeszcze lepiej i obszerniej spraw� wywie�� i rozwa�y� mog�.</p><p>� Zatem do Opola! � zakrzykn�� kr�l. � A potem w drog�, i co B�g da!</p><p>� B�g da powr�t szcz�liwy i zwyci�stwo! � rzek�a kr�lowa.</p><p>� Amen! � rzek� prymas.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Pan Andrzej ciska� si� jak ranny �bik w swej gospodzie. Piekielna zemsta Bogus�awa Radziwi��a przywiod�a go niemal do szale�stwa. Nie do��, �e �w ksi��� wyrwa� si� z jego r�k, pobi� mu ludzi, jego samego niemal �ycia nie zbawi�, nadto tak� go okry� sromot�, pod jak� nie tylko nikt z jego rodu, ale �aden Polak od pocz�tku �wiata nie j�cza�.</p><p>Tote� by�y chwile, �e Kmicic chcia� si� wyrzec wszystkiego: s�awy, kt�ra si� przed nim otwiera�a, s�u�by kr�lewskiej, a lecie� i m�ci� si� na tym magnacie, kt�rego by pragn�� po�re� na surowo.</p><p>Lecz z drugiej strony, mimo ca�ej w�ciek�o�ci i wichru w g�owie, przychodzi�o mu na my�l, �e p�ki ksi��� �yw, zemsta nie uciecze, a najlepsza sposobno��, jedyna droga zada� mu k�am i ca�� bezecno�� oskar�enia na jaw wywie��, to w�a�nie s�u�ba kr�lewska, w niej bowiem m�g� �wiatu okaza�, �e nie tylko na �wi�t� osob� r�ki podnie�� nie zamierza�, ale �e pomi�dzy wszystk� szlacht� Korony i Litwy nie m�g�by kr�l wierniejszego s�ugi nad Kmicica znale��.</p><p>Zgrzyta� jednak z�bami, kipia� jak war, szarpa� na sobie odzie� i d�ugo, d�ugo nie m�g� si� uspokoi�. Lubowa� si� my�l� o zem�cie. Widzia� zn�w ksi�cia w swoich r�kach; przysi�ga� sobie na pami�� rodzica, i� musi go dosta�, cho�by go za to �mier� i m�ki czeka�y. I jakkolwiek ksi��� Bogus�aw pot�ny by� pan, kt�rego nie tylko zemsta prostego szlachcica, ale i kr�lewska nie�atwo mog�a dosi�gn��, przecie, gdyby t� niepohamowan� dusz� zna� lepiej, nie by�by sypia� spokojnie i nieraz zadr�a�by przed jego �lubami.</p><p>A przecie nie wiedzia� jeszcze pan Andrzej, �e ksi��� nie tylko okry� go sromot� i nie tylko s�aw� mu wydar�.</p><p>Tymczasem kr�l, kt�ry od razu polubi� niezmiernie m�odego junaka, przys�a� po niego pana �ugowskiego tego samego dnia, a nazajutrz kaza� mu ze sob� jecha� do Opola, gdzie na walnym zebraniu senator�w miano obradowa� nad powrotem kr�la do kraju. Jako� by�o nad czym obradowa�: oto pan marsza�ek koronny nades�a� zn�w drugi list, donosz�cy, �e wszystko w kraju do powszechnej wojny gotowe, i nagl�cy pilnie do powrotu. Pr�cz tego rozesz�a si� wie�� o jakim� zwi�zku szlachty i wojska na obron� kr�la i ojczyzny, o kt�rym istotnie od dawna w kraju my�lano, ale kt�ry jak si� potem pokaza�o, zawarty zosta� pod imieniem konfederacji tyszowieckiej p�niej nieco.</p><p>Na razie jednak wszystkie umys�y by�y nadzwyczaj tymi wie�ciami zaj�te i zaraz po mszy solennej udano si� na tajemn� obrad�, na kt�r� i Kmicic, za przyczyn� kr�lewsk�, jako przywo��cy wie�ci z Cz�stochowy, dopuszczony zosta�.</p><p>Pocz�to wi�c roztrz�sa�, czy powr�t zaraz ma nast�pi�, czy go lepiej od�o�y� a� do tej chwili, w kt�rej wojska nie tylko ch�ci�, ale i czynem opuszcz� Szweda.</p><p>Jan Kazimierz po�o�y� koniec tym rozprawom rzek�szy:</p><p>� Nie o powrocie, wasze dostojno�cie, rad�cie ani o tym, je�eli nie lepiej zw��czy� jeszcze, bo jam si� ju� o tym z Bogiem i Naj�wi�tsz� Pann� naradza�... Zatem o�wiadczam waszym dostojno�ciom, �e co b�d� ma nas spotka�, w tych dniach nieodmiennie osob� nasz� wyruszamy... Wasze dostojno�cie za� wysilajcie jeno koncepty i rad nie sk�pcie, jak najbezpieczniej i najs�uszniej powr�t uskuteczni�.</p><p>Rozmaite wi�c by�y zdania. Jedni m�wili, aby nie ufa� zbytnio panu marsza�kowi koronnemu, kt�ry raz ju� wahanie i niepos�usze�stwo okaza�, gdy korony, zamiast cesarzowi do przechowania wed�ug rozkazu kr�lewskiego odda�, do Lubowli uwi�z�. � Wielka (m�wili) jest pycha i ambicja tego pana, a gdy jeszcze osob� kr�lewsk� w swym zamku mie� b�dzie, kto wie, co pocznie, czego za swe us�ugi nie za��da i czy ca�ej w�adzy w r�ce swe uchwyci� nie zechce, aby nad wszystkimi g�rowa�, i nie tylko ca�ego kraju, ale i majestatu by� protektorem.</p><p>Ci tedy radzili, aby kr�l, poczekawszy na odst�pienie Szwed�w, do Cz�stochowy si� uda�, jako do miejsca, z kt�rego �aska i odrodzenie sp�yn�y na kraj. Lecz inni odmienne wyg�aszali zdania.</p><p>� Jeszcze� Szwedzi stoj� pod Cz�stochow�, a cho� jej za �ask� bo�� nie zdob�d�, przecie dr�g wolnych nie ma. Tamte okolice wszystkie w r�kach szwedzkich. Stoi nieprzyjaciel w Krzepicach, w Wieluniu, w Krakowie, nad granic� tak�e znaczne si�y s� roz�o�one. A w g�rach, na w�gierskiej rubie�y, gdzie Lubowla jest po�o�ona, nie masz innych wojsk, pr�cz wojsk marsza�ka, i Szwedzi nigdy tam nie zapuszczali si� dot�d, nie maj�c na to do�� ludzi ani odwagi. Z Lubowli bli�ej przy tym na Ru�, kt�ra od zaj�cia nieprzyjacielskiego wolna, do Lwowa, kt�ry nie przesta� by� kr�lowi wierny, i do Tatar�w, kt�rzy wedle wiadomo�ci w pomoc id�c, tam w�a�nie na rezolucj� kr�lewsk� czekaj�.</p><p>� <emphasis>Quod attinet</emphasis> pana marsza�ka (m�wi� biskup krakowski), ambicja jego ju� tym nasycona b�dzie, i� pierwszy kr�la w swoim starostwie spiskim przyjmie i pierwszy opiek� go otoczy. W�adza przy kr�lu pozostanie, a pana marsza�ka sama nadzieja tak wielkich przys�ug zadowolni; je�eli za� zechce wierno�ci� nad wszystkimi g�rowa�, to czyli wierno�� jego z ambicji, czy te� z mi�o�ci ku panu i ojczy�nie wyp�ynie, zawsze majestat znaczne korzy�ci st�d odniesie.</p><p>To zdanie zacnego i do�wiadczonego biskupa wyda�o si� najs�uszniejsze; uchwalono wi�c, �e kr�l przez g�ry do Lubowli, a stamt�d do Lwowa, lub gdzie by kaza�y okoliczno�ci, wyruszy.</p><p>Obradowano tak�e i nad dniem powrotu, ale wojewoda ��czycki, kt�ry w�a�nie od cesarza by� wr�ci�, do kt�rego w poselstwie o pomoc by� wysy�any, uczyni� uwag�, �e lepiej jest terminu �cis�ego nie wyznacza� i samemu kr�lowi decyzj� zostawi�, a to dlatego, a�eby wie�� si� nie rozesz�a i nieprzyjaciele nie zostali przestrze�eni. Stan�o tylko na tym, �e kr�l wyruszy w trzysta koni wybranej dragonii pod wodz� pana Tyzenhauza, kt�ry cho� m�ody, mia� ju� reputacj� wielkiego �o�nierza.</p><p>Lecz niemal wa�niejsza jeszcze by�a druga cz�� obrad, na kt�rej z powszechn� zgod� zawotowano, i� po przybyciu do kraju ca�a w�adza i kierunek wojny przejdzie w r�ce kr�la, kt�remu szlachta, wojsko i hetmani we wszystkim pos�uszni by� maj�. M�wiono te� o przysz�o�ci i przytaczano powody tych nag�ych nieszcz��, kt�re jako potop w tak kr�tkim czasie ca�y kraj zala�y. I sam prymas nie inn� tego podawa� przyczyn�, jak nierz�d, brak pos�uchu i zbytnie sponiewieranie w�adzy i majestatu kr�lewskiego.</p><p>S�uchano go w g��bokim milczeniu, bo ka�dy rozumia�, �e tu o losy Rzeczypospolitej chodzi i o wielkie, niebywa�e dot�d w niej zmiany, kt�re by mog�y jej dawn� pot�g� przywr�ci�, a kt�rych zw�aszcza od dawna pragn�a m�dra i mi�uj�ca przybran� ojczyzn� kr�lowa.</p><p>P�yn�y wi�c z ust dostojnego ksi�cia Ko�cio�a s�owa jak grzmoty, a w s�uchaczach dusze otwiera�y si� prawdzie, jako kwiaty otwieraj� si� s�o�cu.</p><p>� Nie przeciw starodawnym wolno�ciom si� oponuj� � m�wi� prymas � ale przeciw onej swawoli, kt�ra w�asnymi r�koma w�asn� ojczyzn� zarzyna... Zaiste, zapomniano ju� w tym kraju r�nicy mi�dzy wolno�ci� i swawol�, i oto, jak zbytnia rozkosz bole�ci�, tak wyuzdana wolno�� niewol� si� zako�czy�a. Do jakiego� ob��du doszli�cie, obywatele tej prze�wietnej Rzeczypospolitej, i� ten tylko mi�dzy wami za obro�c� wolno�ci uchodzi, kt�ry ha�as czyni, sejmy rwie i majestatowi si� przeciwi, nie wtedy, gdy trzeba, ale wtedy, gdy temu� majestatowi o zbawienie ojczyzny chodzi? W skarbie naszym dno skrzyni wida�, �o�nierz, niep�atny, u nieprzyjaciela lafy szuka; sejmy, jedyny fundament tej Rzeczypospolitej, na niczym si� rozchodz�, bo jeden swawolnik, jeden z�y obywatel, dla prywaty swej, rady pomiesza� mo�e. Jaka� to wolno��, kt�ra jednemu przeciw wszystkim oponowa� pozwala?... Zali ta wolno�� dla jednego nie jest niewol� dla wszystkich? I gdzie�e�my to doszli w za�ywaniu tej wolno�ci, jakie� to ona smakowite <emphasis>fructa</emphasis> wyda�a?... A oto, jeden s�aby nieprzyjaciel, nad kt�rym przodkowie nasi tyle �wietnych wiktoryj odnie�li, teraz <emphasis>sicut fulgur exit ab occidente et paret usque ad orientem</emphasis>. Nikt mu si� nie opar�, zdrajcy heretycy mu pomogli i wszystko posiad�, wiar� prze�laduje, ko�cio�y ha�bi, i gdy mu o wolno�ciach waszych prawicie, on miecz wam pokazuje!... Oto na co wam wysz�y wasze sejmiki, wasze wetowanie, wasza swawola, wasze konfundowanie na ka�dym kroku majestatu!...Kr�la, przyrodzonego obro�c� ojczyzny, naprz�d uczynili�cie bezsilnym, a potem zasi� narzekali�cie, i� was nie broni!... Nie chcieli�cie swojego rz�du, a teraz nieprzyjaciel wami rz�dzi... I kto, pytam, mo�e z tego upadku nas ratowa�, kto dawny blask tej Rzeczypospolitej przywr�ci�, je�li nie ten, kt�ry tyle zdrowia i wczasu ju� po�wi�ci�, gdy ten kraj nieszcz�sna domowa z Kozaki szarpa�a wojna; kt�ry na takowe niebezpiecze�stwa po�wi�con� sw� osob� podawa�, jakich �aden monarcha w naszych czasach nie dozna�; kt�ry pod Zborowem, pod Beresteczkiem i pod �wa�cem jako prosty �o�nierz walczy�, nad stan sw�j kr�lewski trudy i niewygody ponosz�c... Jemu to teraz si� powierzmy, jemu Rzymian staro�ytnych przyk�adem dyktatur� w r�ce oddajmy, sami za� rad�my, jak w przysz�o�ci ojczyzn� t� od wewn�trznego nieprzyjaciela, od rozpusty, swawoli, nie�adu i bezkarno�ci ratowa�, a powag� rz�du i majestatu nale�yt� przywr�ci�!...</p><p>Tak przemawia� prymas, a nieszcz�cie i ostatnich czas�w do�wiadczenie do tego stopnia przerodzi�y s�uchaczy, �e nikt nie protestowa�, wszyscy bowiem widzieli jasno, �e albo w�adza kr�lewska musi by� wzmocniona, albo Rzeczpospolita zginie niechybnie. Rozpocz�y si� wi�c r�ne deliberacje, jak najlepiej rady ksi�dza prymasa do skutku przywie��, a kr�lestwo s�uchali ich chciwie i z rado�ci�, g��wnie kr�lowa, kt�ra od dawna i usilnie nad wprowadzeniem �adu do Rzeczypospolitej pracowa�a.</p><p>Wraca� wi�c kr�l do G�ogowej wes� i zadowolony, tam za� zwo�awszy do swej komnaty kilku zaufanych oficer�w, a mi�dzy nimi i Kmicica, rzek� im:</p><p>� Pilno mi ju� i pali mnie pobyt w tej ziemi, chcia�bym cho� jutro wyruszy�, przeto wezwa�em waszmo�ci�w, a�eby�cie, jako ludzie wojskowi i do�wiadczeni, pr�dkie sposoby obmy�lili. Szkoda nam czasu traci�, skoro nasza obecno�� znacznie wojn� powszechn� przyspieszy� mo�e.</p><p>� Pewnie � rzek� pan �ugowski � je�li taka waszej kr�lewskiej mo�ci wola, to i po co zw��czy�? Im pr�dzej, tym lepiej!</p><p>� P�ki si� rzecz nie rozg�osi i nieprzyjaciel baczno�ci nie podwoi � doda� pu�kownik Wolf.</p><p>� Nieprzyjaciel ju� si� ma na baczno�ci i szlaki poobsadza�, ile m�g� � rzek� Kmicic.</p><p>� Jak to? � spyta� kr�l.</p><p>� Mi�o�ciwy panie, zamierzony powr�t waszej kr�lewskiej mo�ci dla Szwed�w nie nowina! Ledwie nie co dzie� rozchodzi si� wie�� po ca�ej Rzeczypospolitej, �e� wasza kr�lewska mo�� ju� w drodze albo ju� <emphasis>inter regna</emphasis>. Dlatego trzeba najwi�ksz� ostro�no�� zachowa� i cichaczem w�wozami si� przemkn��, bo na drogach czyhaj� Duglasowe podjazdy.</p><p>� Najlepsza ostro�no�� � rzek�, patrz�c na Kmicica, pan Tyzenhauz � to trzysta wiernych szabel, a skoro mnie pan mi�o�ciwy komend� nad nimi powierza, to go przeprowadz� w zdrowiu, cho�by po brzuchach Duglasowych podjazd�w.</p><p>� Przeprowadzisz waszmo�� pan, je�li r�wnie� trzysta, a dajmy na to sze��set albo i tysi�c ludzi napotkasz, ale jak trafisz na wi�ksz� si�� w zasadzce czyhaj�c�, to co si� stanie?</p><p>� Powiedzia�em: trzysta � odpar� Tyzenhauz � bo si� o trzystu m�wi�o. Je�li to jednak ma�o, to si� o pi��set i wi�cej mo�na postara�.</p><p>� Niech�e B�g broni! Im wi�ksza kupa, tym o niej g�o�niej! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ba! My�l� przecie, �e pan marsza�ek koronny wyskoczy nam ze swymi chor�gwiami na spotkanie � wtr�ci� kr�l.</p><p>� Pan marsza�ek nie wyskoczy � odpowiedzia� Kmicic � bo dnia i godziny nie b�dzie wiedzia�, a cho�by wiedzia�, to mog� w drodze zw�oki zaj��, jako zwyczajnie, trudno wszystko przewidzie�...</p><p>� �o�nierz to m�wi, �o�nierz prawdziwy! � rzek� kr�l. � Wida� waszmo�ci wojna nieobca.</p><p>Kmicic u�miechn�� si�, bo wspomnia� o swoich przeciw Chowa�skiemu podchodach. Kt� lepiej od niego zna� si� na takich sprawach! Komu s�uszniej mo�na by przeprowadzenie kr�la powierzy�?</p><p>Ale pan Tyzenhauz widocznie innego od kr�lewskiego by� zdania, bo zmarszczy� brwi i rzek� z przek�sem do Kmicica:</p><p>� Czekamy tedy do�wiadczonej rady wa�cinej...</p><p>Kmicic poczu� niech�� w pytaniu, wi�c utkwi� �renice w Tyzenhauzie i odrzek�:</p><p>� Moje zdanie jest, �e im mniejsz� kupa b�dzie, tym �atwiej si� przemknie.</p><p>� Wi�c jak ma by�?</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek� Kmicic. � Wolna waszej kr�lewskiej mo�ci wola uczyni�, jak zechce, ale mnie rozum tak uczy: niech pan Tyzenhawz naprz�d z dragoni� ruszy, g�osz�c umy�lnie, �e kr�la prowadzi, aby na siebie �ci�gn�� nieprzyjaci�. Jego rzecz tak si� wywija�, aby z matni wyj�� ca�o. A my w niewielkiej kupie z osob� waszej kr�lewskiej mo�ci w dzie� albo we dwa za nim ruszymy, i gdy baczno�� nieprzyjaciela w inn� zwr�ci si� stron�, �atwo nam b�dzie przedosta� si� a� do Lubowli.</p><p>Kr�l pocz�� klaska� w r�ce w uniesieniu.</p><p>� B�g nam zes�a� tego �o�nierzyka! � wo�a�. � Salomon lepiej by nie poradzi�! Ca�kiem <emphasis>votum</emphasis> za tym zdaniem daj� i nie ma inaczej by�! B�d� kr�la mi�dzy dragonami �apa�, a kr�l im pod nosem przejedzie. Dla Boga, nie mo�e by� nic lepszego!</p><p>� Mo�ci kr�lu! to krotochwila!... � zawo�a� Tyzenhauz.</p><p>� �o�nierska krotochwila! � odrzek� kr�l. � Wreszcie niech b�dzie, co chce, od tego nie odst�pi�!</p><p>Kmicicowi oczy jarzy�y si� od rado�ci, �e jego zdanie przemog�o, lecz Tyzenhauz porwa� si� z siedzenia.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek� � zrzekam si� komendy nad dragonami. Niech ich kto inny prowadzi!</p><p>� A to czemu? � spyta� kr�l.</p><p>� Bo je�li bez obrony, mi�o�ciwy panie, p�jdziesz wydany na igrzysko fortuny, na wszystkie zgubne terminy, jakie si� przygodzie mog�, to i ja chc� przy twej osobie by�, piersi za ciebie nadstawi� i polec w potrzebie.</p><p>� Dzi�kujem za szczer� intencj� � odrzek� Jan Kazimierz � ale uspok�j�e si�, bo w�a�nie w taki spos�b, jaki radzi Babinicz, najmniej nara�eni b�dziemy.</p><p>� Co radzi pan... Babinicz, czy jak si� tam nazywa, niech bierze na w�asn� odpowiedzialno��! Mo�e mu zale�y co na tym, by� wasza kr�lewska mo�� bez obrony w g�rach si� zab��ka�... Ja Boga i tu obecnych towarzysz�w na �wiadki bior�, �em z duszy odradza�!</p><p>Zaledwie sko�czy� m�wi�, gdy i Kmicic porwa� si�, i stan�wszy panu Tyzenhauzowi twarz� w twarz, zapyta�:</p><p>� Co wa�pan rozumiesz przez te s�owa?</p><p>Lecz Tyzenhauz zmierzy� go dumnie oczyma od st�p do g�owy.</p><p>� Nie si�gaj do mnie g�ow�, mopanku, bo nie dosi�gniesz!</p><p>A na to Kmicic ju� z b�yskawicami w oczach:</p><p>� Nie wiadomo, komu to by�oby za wysoko, gdyby...</p><p>� Gdyby co? � spyta�, patrz�c na niego bystro, Tyzenhauz.</p><p>� Si�ga�em do wy�szych ni� waszmo��!</p><p>Tyzenhauz roz�mia� si�.</p><p>� A gdzie� ich waszmo�� szuka�?</p><p>� Zamilknijcie! � rzek� nagle kr�l, zmarszczywszy brwi. Nie rozpoczyna� mi tutaj swar�w!...</p><p>Jan Kazimierz czyni� wra�enie takiej powagi na wszystkich otaczaj�cych, �e obaj m�odzi umilkli i zmieszali si� wspomniawszy, �e to w obecno�ci kr�lewskiej wymkn�y im si� s�owa tak niesk�adne.</p><p>Kr�l za� rzek�:</p><p>� Nad tego kawalera, kt�ry kolubryn� wysadzi� i ze szwedzkich r�k si� wydosta�, nikt nie ma prawa si� wynosi�, cho�by ojciec jego w za�cianku mieszka�, co jak widz�, nie jest, bo ptaka z pierza, a krew z uczynk�w pozna� �atwo. Zaniechajcie do siebie urazy. (Tu kr�l zwr�ci� si� do Tyzenhauza.) Ty chcesz, to przy osobie naszej zosta�. Tego nam ci odm�wi� si� nie godzi. Dragon�w Wolf albo Denhoff poprowadzi. Ale i Babinicz zostanie, i za jego rad� p�jdziemy, bo nam do serca przypad�a.</p><p>� Umywam r�ce! � rzek� Tyzenhauz.</p><p>� Zachowajcie tylko waszmo�ciowie tajemnic�. Dragoni niech dzi� wyjd� do Raciborza... i wraz pu�ci� jak najszerzej wie��, �e i my znajdujem si� mi�dzy nimi... a na potem czuwajcie, bo nie wiecie dnia ani godziny... Tyzenhauz! id�, wydaj rozkaz kapitanowi dragonii.</p><p>Tyzenhauz wyszed�, r�ce �ami�c z gniewu i �alu, za nim rozeszli si� inni oficerowie.</p><p>Tego samego dnia gruchn�a wie�� po ca�ej G�ogowej, �e majestat kr�la Jana Kazimierza wyruszy� ju� do granic Rzeczypospolitej. Wielu nawet znacznych senator�w my�la�o, �e wyjazd istotnie mia� miejsce. Go�cy, umy�lnie rozes�ani, powie�li nowin� do Opola i ku szlakom granicznym.</p><p>Tyzenhauz, chocia� o�wiadczy�, �e umywa r�ce, nie da� jednak za wygran�; �e za� jako r�kodajny kr�lewski, mia� przyst�p w ka�dej chwili do osoby monarchy u�atwiony, tego samego wi�c dnia, ju� po wyruszeniu dragon�w, stan�� przed obliczem Jana Kazimierza, a raczej obojga kr�lestwa, bo i Maria Ludwika by�a obecna.</p><p>� Przyszed�em po rozkazy � rzek� � kiedy wyruszamy?</p><p>� Pojutrze do dnia � rzek� kr�l.</p><p>� Si�a ludzi ma jecha�?</p><p>� Pojedziesz ty, Babinicz, �ugowski, z �o�nierzy. Pan kasztelan sandomierski rusza tak�e ze mn�; prosi�em go, by jak najmniej ludzi bra� z sob�, ale bez kilkunastu si� nie obejdzie; pewne to i do�wiadczone szable. Nadto jego �wi�tobliwo�� nuncjusz chce tak�e mi towarzyszy�, kt�rego obecno�� doda powagi sprawie i wszystkich wiernych prawdziwemu Ko�cio�owi poruszy. Nie waha si� przeto swej po�wi�conej osoby na hazard wyprawi�. Ty pilnuj, aby nie by�o nad czterdzie�ci koni, bo tak Babinicz radzi�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek� Tyzenhauz.</p><p>� A czego jeszcze chcesz?</p><p>� Na kolanach o jedn� �ask� b�agam. Sta�o si� ju�... dragoni wyszli... pojedziem bez obrony... i pierwszy podjazd z kilkudziesi�ciu koni mo�e nas ogarn��. Niech�e wasza kr�lewska mo�� przychyli si� do b�agania s�ugi swego, na kt�rego wierno�� B�g patrzy, i niech nie ufa ze wszystkim temu szlachcicowi. Obrotny to cz�ek, skoro si� potrafi� w tak kr�tkim czasie wkra�� do serca i �aski waszej kr�lewskiej mo�ci, ale...</p><p>� Zali ju� mu zazdro�cisz? � przerwa� kr�l.</p><p>� Nie zazdroszcz� mu, mi�o�ciwy panie, nie chc� nawet o zdrad� go stanowczo pos�dza�, ale przysi�g�bym, �e nie nazywa si� Babinicz. Czemu tedy prawdziwe nazwisko ukrywa? Czemu jako� mu niesporo m�wi�, co robi� przed obl�eniem Cz�stochowy? Czemu zw�aszcza tak napiera� na to, by dragoni naprz�d wyszli i by wasza kr�lewska mo�� bez eskorty jecha�a?</p><p>Kr�l zamy�li� si� nieco i pocz�� swoim zwyczajem usta raz po raz nadyma�.</p><p>� Gdyby chodzi�o o jakow�� zmow� ze Szwedami � rzek� wreszcie � co znaczy trzysta dragon�w! Jaka� to si�a i jaka zas�ona?... Potrzebowa�by tylko �w Babinicz da� zna� Szwedom, aby kilkaset piechoty po drogach zasadzili, to i tak uj�liby nas jako w sieci. Ale si� jeno zastan�w, czy tu o zdradzie mo�e by� mowa? Musia�by naprz�d wiedzie� termin i mie� czas do ostrze�enia Szwed�w w Krakowie, a jak�e to by� mo�e, skoro pojutrze ruszamy? Nie m�g� i tego odgadn��, �e p�jdziem za jego racjami, bo mogliby�my tak samo p�j�� za twymi albo innych... Z pocz�tku by�o przecie postanowione, �e razem z dragonami ruszymy, wi�c gdyby chcia� si� ze Szwedami umawia�, to w�a�nie takie osobne ruszenie pomi�sza�oby mu szyki, gdy� musia�by znowu go�c�w wysy�a� i ostrzega�. Wszystko to s� niezbite racje. A przy tym nie upiera� si� on wcale przy swoim zdaniu, jak m�wisz, jeno tak gada�, jako i inni, co mu si� najlepszym wyda�o. Nie, nie! Szczero�� patrzy z oczu tego szlachcica, a spalony bok �wiadczy, �e got�w i na m�k� nie uwa�a�.</p><p>� Jego kr�lewska mo�� ma s�uszno�� � rzek�a nagle kr�lowa � to s� niezbite racje, a rada by�a i jest dobra.</p><p>Tyzenhauz wiedzia� z do�wiadczenia, �e gdy kr�lowa zdanie swe wyrzecze, to pr�no by od niego do kr�la apelowa�, tak ufa� Jan Kazimierz jej bystro�ci i rozumowi. Chodzi�o te� teraz m�odemu panu o to tylko, by kr�l potrzebne ostro�no�ci zachowa�.</p><p>� Nie moja rzecz � odpowiedzia� � mi�o�ciwemu pa�stwu negowa�. Je�eli jednak mamy pojutrze wyruszy�, niech�e �w Babinicz nie wie o tym, a� w godzinie wyjazdu.</p><p>� To mo�e by�! � odpar� kr�l..</p><p>� A w drodze ju� ja sam b�d� go mia� na oku i bro� Bo�e przygody, nie ujdzie �yw z moich r�k!</p><p>� Nie b�dzie potrzeby � rzek�a kr�lowa. � S�uchaj waszmo��: kr�la od z�ej przygody w drodze i od zdrad, i od side� nieprzyjacielskich nie waszmo�� b�dziesz strzeg�, nie Babinicz ani dragoni, ani moce ziemskie, ale Opatrzno�� bo�a, kt�rej oko ustawicznie na pasterz�w narod�w i pomaza�c�w bo�ych jest zwr�cone. Ona to go b�dzie pilnowa�, ona go uchroni i szcz�liwie doprowadzi, a w razie potrzeby ze�le mu tak� pomoc, jakiej si� nawet nie domy�lacie, wy, kt�rzy w ziemsk� tylko moc wierzycie.</p><p>� Najja�niejsza pani! � odrzek� Tyzenhauz � wierz� i ja, �e bez woli bo�ej nikomu w�os z g�owy nie spadnie, a �e przez troskliwo�� o kr�lewsk� osob� zdrajc�w si� boj�, to nie grzech.</p><p>Maria Ludwika u�miechn�a si� �askawie.</p><p>� Ale zbyt spiesznie pos�dzasz i ha�b� na ca�y nar�d przez to rzucasz, w kt�rym, jako ten sam Babinicz m�wi�, nie znalaz� si� jeszcze taki, co by przeciwko w�asnemu kr�lowi d�o� podni�s�... Niech�e ci to nie b�dzie dziwno, �e po takim opuszczeniu, po takim z�amaniu przysi�gi i wiary, jakiej oboje�my z mi�o�ciwym kr�lem do�wiadczyli, ja przecie m�wi�, �e na tak straszny wyst�pek nikt by si� nie odwa�y�, nawet z tych, kt�rzy dzi� jeszcze Szwedom s�u��.</p><p>� A list ksi�cia Bogus�awa, mi�o�ciwa pani?</p><p>� List nieprawd� m�wi! � rzek�a stanowczo kr�lowa. � Je�li jest jaki cz�owiek w Rzeczypospolitej gotowy zdradzi� nawet kr�la, to mo�e w�a�nie jeden ksi��� koniuszy, bo on jeno z nazwiska do tego narodu nale�y.</p><p>� Kr�tko m�wi�c, nie pos�dzaj Babinicza � rzek� kr�l � gdy� i co do jego nazwiska musia�o ci si� w g�owie podwoi�. Mo�na by go zreszt� wybada�, ale jak mu tu i powiedzie�?... Jak go spyta�: �Je�li nie zwiesz si� Babinicz, to jak si� zwiesz?� Srodze mo�e uczciwego cz�eka zabole� takie pytanie, a g�ow� stawi�, �e on uczciwy.</p><p>� Za tak� cen� nie chcia�bym si�, mi�o�ciwy panie, o jego uczciwo�ci przekona�.</p><p>� Dobrze, ju� dobrze! Wdzi�czni ci jeste�my za troskliwo��. Jutrzejszy dzie� na modlitw� i pokut�, a pojutrze w drog�! w drog�!</p><p>Tyzenhauz cofn�� si� z westchnieniem i tego� jeszcze dnia rozpocz�� w najwi�kszej tajemnicy przygotowania do odjazdu. Nawet dygnitarze, kt�rzy mieli towarzyszy� kr�lowi, nie wszyscy byli ostrze�eni o terminie. S�u�bie powiedziano tylko, �eby konie mia�a gotowe, bo lada dzie� wyrusz� z panami do Raciborza.</p><p>Kr�l ca�y nast�pny dzie� nie pokazywa� si� nigdzie, nawet i w ko�ciele, ale za to u siebie w mieszkaniu do nocy krzy�em przele�a�, poszcz�c i Kr�la kr�l�w b�agaj�c o wspomo�enie, nie dla siebie, ale dla Rzeczypospolitej.</p><p>Maria Ludwika wraz z pannami trwa�a tak�e na modlitwie.</p><p>Nast�pnie noc pokrzepi�a si�y strudzonych i gdy w ciemno�ciach jeszcze dzwon g�ogowskiego ko�cio�a ozwa� si� na jutrzni�, wybi�a godzina rozstania.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Przez Racib�rz przejechano, koniom tylko popas�szy. Nikt kr�la nie pozna�, nikt na orszak nie zwr�ci� zbytniej uwagi, bo wszyscy byli zaj�ci niedawnym przej�ciem dragon�w, mi�dzy kt�rymi, wedle powszechnego mniemania, monarcha polski mia� si� znajdowa�.</p><p>Orszak ten jednak wynosi� oko�o pi��dziesi�ciu koni, gdy� kr�lowi towarzyszy�o kilku dygnitarzy, pi�ciu samych biskup�w, a pomi�dzy innymi i nuncjusz odwa�y� si� dzieli� z nim trudy niebezpiecznej wyprawy. Droga jednak w granicach cesarstwa nie przedstawia�a �adnego niebezpiecze�stwa. W Oderbergu, niedaleko uj�cia Olszy do Odry, wjechano w granice Morawy.</p><p>Dzie� by� chmurny i �nieg wali� tak g�sto, �e na kilkana�cie krok�w nie by�o mo�na dojrze� drogi przed sob�. Ale kr�l by� wes� i pe�en dobrej my�li, bo zdarzy� si� znak, kt�ry wszyscy za najpomy�lniejsz� poczytywali wr�b�, a kt�rego wsp�cze�ni historycy nie omieszkali nawet w kronikach zapisa�. Oto przy samym wyruszeniu kr�la z G�ogowy pojawi�a si� przed koniem bia�a ca�kiem ptaszyna i pocz�a kr��y�, wzbija� si�, chwilami w g�r�, chwilami zni�a� nad sam� g�ow� monarsz�, kwil�c przy tym i �wiegoc�c rado�nie. Wspomniano, �e podobny ptak, ale czarny, kr�ci� si� nad kr�lem, gdy w swoim czasie z Warszawy przed Szwedami ust�powa�.</p><p>Owa za� bia�a ca�kiem wielko�ci� i kszta�tem by�a do jask�ki podobna, co obudzi�o tym wi�kszy podziw, �e zima by�a g��boka i jask�ki nie my�la�y jeszcze o powrocie. Uradowali si� jednak wszyscy, kr�l za� przez pierwsze dni o niczym innym nie m�wi� i najpomy�lniejsz� sobie przysz�o�� obiecywa�.R�wnie� zaraz z pocz�tku drogi okaza�o si�, jak dobr� by�a rada Kmicica, aby jecha� osobno.</p><p>Wsz�dzie na Morawie opowiadano o niedawnym przeje�dzie kr�la polskiego. Niekt�rzy twierdzili, �e widzieli go na w�asne oczy, ca�ego w zbroi, z mieczem w r�ku i koron� na g�owie. R�ne te� ju� chodzi�y wie�ci o sile, jak� ze sob� prowadzi�, i w og�le przesadzano do bajecznych rozmiar�w liczb� dragon�w. Byli i tacy, kt�rzy widzieli z dziesi�� tysi�cy, i� si� ko�ca szereg�w, koni, ludzi, chor�gwi i znak�w doczeka� nie mogli.</p><p>� Pewnie � m�wiono � Szwedzi zaskocz� im drog�, ale czy poradz� takowej pot�dze, nie wiadomo.</p><p>� A co? � pyta� Tyzenhauza kr�l � nie mia� Babinicz racji?</p><p>� Jeszcze�my nie stan�li w Lubowli, mi�o�ciwy panie � odpowiedzia� m�ody magnat.</p><p>Babinicz za� kontent by� z siebie i z podr�y. Wraz z trzema Kiemliczami trzyma� si� zwykle naprz�d przed orszakiem kr�lewskim, rozpatruj�c drog�; czasem jecha� ze wszystkimi, zabawiaj�c kr�la opowiadaniem pojedynczych wypadk�w z obl�enia Cz�stochowy, kt�rych Janowi Kazimierzowi nigdy nie by�o dosy�. I z ka�d� niemal godzin� przypada� lepiej kr�lowi do serca �w junak wes�, dziarski, do m�odego or�a podobny. Czas schodzi� monarsze to na modlitwie, to na pobo�nych rozmy�laniach o �yciu wiekuistym, to na rozmowach o wojnie przysz�ej i pomocy spodziewanej od cesarza, to wreszcie na przypatrywaniu si� zabawom rycerskim, kt�rymi towarzysz�cy �o�nierze starali si� czas podr�y skr�ci�. Mia� to bowiem w swej naturze Jan Kazimierz, �e umys� jego �atwo przechodzi� od powagi do pustoty niemal i od ci�kiej pracy do rozrywek, kt�rym gdy przysz�a na niego taka chwila, oddawa� si� dusz� ca��, jakby �adna troska, �adne zmartwienie nie obci��a�o go nigdy.</p><p>Popisywali si� tedy �o�nierze, czym kt�ry umia�; m�odzi Kiemlicze, Kosma i Damian, bawili kr�la swymi ogromnymi i niezgrabnymi postawami i �amaniem podk�w jako trzcin, on za� kaza� im za ka�d� po talarze dawa�, chocia� w sakwach do�� by�o pusto, bo wszystkie pieni�dze, nawet klejnoty �parafana�y� kr�lowej posz�y na wojsko.</p><p>Pan Andrzej popisywa� si� rzucaniem ci�kiego obuszka, kt�ry tak silnie w g�r� puszcza�, �e prawie go wida� nie by�o, a on nadlatywa� koniem i chwyta� go w lot za r�koje��. Kr�l na �w widok a� w r�ce klaska�.</p><p>� Widzia�em � m�wi� � jako to pan S�uszka, brat pani podkanclerzyny, czyni�, ale i on nie miota� przez p� tak wysoko.</p><p>� U nas to we zwyczaju na Litwie � odpowiedzia� pan Andrzej � a gdy si� cz�ek z dzieci�stwa wprawia, to i do bieg�o�ci dojdzie.</p><p>� Sk�d�e to masz t� kres� przez g�b�? � spyta� pewnego razu kr�l, pokazuj�c na blizn� Kmicica. � Dobrze ci� kto� szabl� przejecha�.</p><p>� To nie od szabli, mi�o�ciwy panie, jedno od kuli. Strzelono do mnie, luf� mi do g�by przy�o�ywszy.</p><p>� Nieprzyjaciel czyli sw�j?</p><p>� Sw�j, ale nieprzyjaciel, kt�rego do porachunku jeszcze wezw�, i p�ki si� to nie stanie, m�wi� mi si� o tym nie godzi.</p><p>� Taki�e� to zawzi�ty?</p><p>� Nie mam ja �adnej zawzi�to�ci, mi�o�ciwy panie, bo oto na �bie g��bsz� jeszcze szczerb� od szabli nosz�, kt�r� szczerb� ma�o dusza ze mnie nie usz�a, ale �e mi j� zacny cz�owiek uczyni�, przeto urazy do niego nie �ywi�.</p><p>To rzek�szy, Kmicic zdj�� czapk� i ukaza� kr�lowi g��bok� bruzd�, kt�rej bia�awe brzegi widne by�y doskonale.</p><p>� Nie wstyd mi tej rany � rzek� � bo mi j� zada� taki mistrz, jak nie masz drugiego w Rzeczypospolitej.</p><p>� Kt�ren�e to jest taki mistrz?</p><p>� Pan Wo�odyjowski.</p><p>� Dla Boga! To� ja go znam. Cud�w on pod Zbara�em dokazywa�. A potem by�em na weselu towarzysza jego, Skrzetuskiego, kt�ry mi pierwszy z obl�onego Zbara�a wie�ci przywi�z�. Wielcy to kawalerowie! A by� z nimi i trzeci, tego ca�e wojsko s�awi�o jako najwi�kszego rycerza. Gruby szlachcic, a tak krotochwilny, �e�my na weselu ma�o bok�w od �miechu nie pozrywali.</p><p>� To pan Zag�oba, zgaduj�! � rzek� Kmicic. � Cz�ek to nie tylko m�ny, ale dziwnych fortel�w pe�en.</p><p>� C� oni teraz czyni�, nie wiesz?</p><p>� Wo�odyjowski u ksi�cia wojewody wile�skiego dragonami dowodzi�.</p><p>Kr�l zas�pi� si�.</p><p>� I razem z ksi�ciem wojewod� Szwedom teraz s�u�y?</p><p>� On? Szwedom? On jest przy panu Sapie�e. Sam widzia�em, jak po zdradzie ksi�cia wojewody bu�aw� mu pod nogi cisn��.</p><p>� O, to godny �o�nierz!� odrzek� kr�l. � Od pana Sapiehy mieli�my wiadomo�ci z Tykocina, w kt�rym ksi�cia wojewod� obieg�. Niech mu B�g szcz�ci! Gdyby wszyscy byli do niego podobni, ju� by nieprzyjaciel szwedzki po�a�owa� swojej imprezy.</p><p>Tu Tyzenhauz, kt�ry s�ysza� ca�� rozmow�, spyta� nagle:</p><p>� To� wa�� by� w Kiejdanach u Radziwi��a?</p><p>Kmicic zmiesza� si� nieco i zacz�� podrzuca� sw�j obuszek.</p><p>� By�em.</p><p>� Daj pok�j obuszkowi � m�wi� dalej Tyzenhauz. � A c�e� to porabia� na ksi���cym dworze?</p><p>� Go�ciem by�em � odrzek� niecierpliwie pan Kmicic � i ksi���cy chleb jad�em, p�ki mi nie obrzyd� po zdradzie.</p><p>� A czemu� to z innymi zacnymi �o�nierzami do pana Sapiehy nie poszed�?</p><p>� Bom sobie �lub do Cz�stochowy uczyni�, co tym �atwiej waszmo�� zrozumiesz, gdy ci powiem, �e nasza Ostra Brama by�a przez Septentrion�w zaj�ta.</p><p>Pan Tyzenhauz pocz�� g�ow� kr�ci� i cmoka�, a� to zwr�ci�o uwag� kr�la, tak �e i sam pocz�� patrze� badawczej na Kmicica.</p><p>Ten za�, zniecierpliwiony, zwr�ci� si� do Tyzenhauza i rzek�:</p><p>� M�j mo�ci panie! Czemu to ja si� wa�pana nie wypytuj�, gdzie� przebywa� i co� robi�?</p><p>� Wypytuj wa�� � odrzek� Tyzenhauz. � Ja nie mam nic do ukrywania.</p><p>� Ja te� nie staj� przed s�dem, a je�li stan� kiedy, to nie wa�� b�dziesz moim s�dzi�. Zaniechaj mnie tedy, abym za� cierpliwo�ci nie straci�.</p><p>To rzek�szy, wyrzuci� obuch tak szparko, �e a� zmala� na wysoko�ci, kr�l oczy za nim podni�s� i w tej chwili nie my�la� ju� o niczym innym jak tylko o tym, czy Babinicz uchwyci go w lot, czy nie uchwyci...</p><p>Babinicz spi�� konia, skoczy� i uchwyci�.</p><p>Lecz tego samego wieczora Tyzenhauz rzek� do kr�la:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, coraz mniej mi si� ten szlachcic podoba!...</p><p>� A mnie coraz wi�cej! � rzek�, wydymaj�c usta, kr�l.</p><p>� S�ysza�em dzi�, jak jeden z jego ludzi nazwa� go pu�kownikiem, a on tylko spojrza� gro�nie i zaraz tamtego skonfundowa�. W tym co� jest!</p><p>� I mnie si� czasem widzi � rzek� kr�l � �e on nie chce wszystkiego gada�, ale to jego sprawa.</p><p>� Nie, mi�o�ciwy panie! � zawo�a� gwa�townie Tyzenhauz � to nie jego sprawa, to sprawa nasza i ca�ej Rzeczypospolitej... Bo je�li to jaki przedawczyk, kt�ry zgub� waszej kr�lewskiej mo�ci albo niewol� gotuje, to zgin� razem z wasz� kr�lewsk� mo�ci� wszyscy ci, kt�rzy w tej chwili or� podnosz�, zginie ca�a Rzeczpospolita, kt�r� ty jeden, mi�o�ciwy panie, ratowa� mo�esz.</p><p>� To go jutro sam wypytam.</p><p>� Bogdajbym by� fa�szywym prorokiem, ale jemu nic dobrego z oczu nie patrzy. Nadto on szparki, nadto �mia�y, zbyt wielki rezolut, a tacy ludzie na wszystko si� wa��.</p><p>Kr�l zafrasowa� si�.</p><p>Nazajutrz dzie�, gdy ruszono w drog�, kiwn�� na Kmicica, by zbli�y� si� ku niemu.</p><p>� Gdzie� ty by� pu�kownikiem? � spyta� kr�l nagle.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Kmicic walczy� sam ze sob�; pali�a go ch�� zeskoczy� z konia, upa�� do n�g kr�lewskich i raz zrzuci� z siebie ten ci�ar, kt�ry d�wiga�, raz powiedzie� ca�� prawd�.</p><p>Lecz ze zgroz� pomy�la� znowu, jak straszne wra�enie musi uczyni� to nazwisko: Kmicic, zw�aszcza po li�cie ksi�cia Bogus�awa Radziwi��a.</p><p>Jak�e on, niegdy� prawa r�ka ksi�cia wojewody wile�skiego, on, kt�ry przewag� jego utrzyma�, do rozbicia niepos�usznych chor�gwi dopom�g�, w zdradzie sekundowa�; jak�e on, pos�dzony i oskar�ony o najstraszniejsz� zbrodni� zamachu na wolno�� kr�lewsk�, zdo�a teraz przekona� kr�la, biskup�w i senator�w, �e si� poprawi�, �e si� przerodzi� i krwi� za swe winy odpokutowa�?... Czym zdo�a swych szczerych intencji dowie��, jakie dowody, pr�cz go�ych s��w, mo�e z�o�y�?...</p><p>Dawne winy �cigaj� go ci�gle i nieub�aganie, jako psy za�arte �cigaj� zwierza w kniei.</p><p>Wi�c postanowi� zamilcze�.</p><p>Ale uczu� jednocze�nie niewypowiedziany wstr�t i obrzydzenie do wykr�t�w. Zali mia�by temu panu, tak ze wszystkich si� duszy kochanemu, rzuca� piasek w oczy i wymy�lonymi historiami go zwodzi�?</p><p>Czu�, �e do tego zbraknie mu si�.</p><p>Wi�c po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! Przyjdzie czas, mo�e nied�ugo, �e b�d� m�g� waszej kr�lewskiej mo�ci ca�� dusz� jako ksi�dzu na spowiedzi otworzy�... Ale chc�, �eby pierwej za mnie, za moj� szczer� intencj�, za wierno�� i za mi�o�� do majestatu uczynki jakowe, nie go�e s�owa, zar�cza�y. Grzeszy�em, mi�o�ciwy panie, grzeszy�em przeciw tobie i ojczy�nie, a za ma�o mam jeszcze pokuty, wi�c takiej s�u�by szukam, w kt�rej by popraw� �atwo znale��. Kto wreszcie nie grzeszy�? Kto nie potrzebuje bi� si� w piersi w ca�ej tej Rzeczypospolitej? By� to mo�e, �em ci�ej zawini� od innych, alem si� te� i pierwej obejrza�... Nie pytaj, mi�o�ciwy panie, o nic, p�ki ci� tera�niejsza s�u�ba o mnie nie przekona; nie pytaj, bo nie mog� nic powiedzie�, aby sobie drogi zbawienia nie zamkn��, bo B�g mi �wiadek i Naj�wi�tsza Panna, Kr�lowa nasza, �em tego nie zmy�li�, i� ostatni� kropl� krwi gotowym za ciebie odda�...</p><p>Tu oczy pana Andrzeja zwilgotnia�y, a taka szczero�� i �al roz�wieci�y mu twarz, �e oblicze silniej jeszcze od s��w go broni�o.</p><p>� B�g patrzy na intencje moje � m�wi� dalej � i na s�dzie mi je policzy... Ale je�li mi, mi�o�ciwy panie, nie ufasz, to mnie wyp�d�, to oddal mnie od osoby swojej. Pojad� za �ladem twoim, opodal, aby w jakiej ci�kiej chwili przyby�, cho� i bez zawo�ania, i g�ow� po�o�y� za ciebie. A w�wczas, mi�o�ciwy panie, uwierzysz, �em nie zdrajca, ale jeden z takich s�ug, jakich nie masz, mi�o�ciwy panie, wielu, nawet mi�dzy tymi, kt�rzy na innych podejrzenia rzucaj�.</p><p>� Ja ci i dzi� wierz� � rzek� kr�l. � Zosta� po staremu przy osobie naszej, bo nie zdrada tak przemawia.</p><p>� Dzi�kuj� waszej kr�lewskiej mo�ci! � rzek� Kmicic.</p><p>I powstrzymawszy nieco konia, wycofa� si� mi�dzy ostatnie szeregi orszaku.</p><p>Lecz Tyzenhauz nie ograniczy� si� na udzieleniu swych podejrze� samemu tylko kr�lowi, skutkiem czego wszyscy pocz�li zezem na Kmicica spogl�da�. G�o�niejsze rozmowy ustawa�y, gdy si� zbli�y�, a poczyna�y si� szepty. �ledzono ka�dy jego ruch, rozwa�ano ka�de s�owo. Spostrzeg� to pan Andrzej i uczyni�o mu si� �le mi�dzy tymi lud�mi.</p><p>Nawet kr�l, chocia� nie odebra� mu zaufania, nie mia� ju� dla niego tak weso�ego jak dawniej oblicza. Wi�c m�ody junak straci� fantazj�, spos�pnia�, �al i gorycz opanowa�y mu serce. Dawniej na przedzie mi�dzy pierwszymi zwyk� by� toczy� koniem, teraz wl�k� si� o kilkaset krok�w za kawalkat�, z g�ow� spuszczon� i ponurymi my�lami w g�owie.</p><p>A� wreszcie zabiela�y przed je�d�cami Karpaty. �niegi le�a�y na ich sk�onach, chmury rozk�ada�y swe oci�a�e cielska na szczytach, a gdy wiecz�r zdarzy� si� pogodny, w�wczas przy zachodzie przywdziewa�y owe g�ry szaty p�omienne, i blaski sz�y od nich okrutne, p�ki nie zagas�y w mrokach ca�y �wiat obejmuj�cych. Patrzy� wi�c Kmicic na owe cuda natury, kt�rych dot�d nigdy jeszcze w �yciu nie widzia�, i cho� wielce stroskany, o troskach z podziwu zapomnia�.</p><p>Z ka�dym dniem olbrzymy owe stawa�y si� wi�ksze, pot�niejsze. A� wreszcie dojecha� do nich orszak kr�lewski i zapu�ci� si� w w�wozy, kt�re nagle jakoby bramy otworzy�y si� przed nim.</p><p>� Granica musi by� ju� niedaleko � rzek� ze wzruszeniem kr�l.</p><p>Wtem dostrze�ono w�zek zaprz�ony w jednego konia, a w w�zku cz�eka. Kr�lewscy ludzie zatrzymali go zaraz.</p><p>� Cz�eku � spyta� Tyzenhauz � a czy my to ju� w Polsce?</p><p>� Tam on za t� ska�� i za rzeczk� cesarska granica, a wy ju� na kr�lewskiej ziemi stoicie.</p><p>� Kt�r�dy za� do �ywca?</p><p>� Prosto t�dy do drogi si� dostaniecie.</p><p>I g�ral zaci�� szkapin�. Tyzenhauz za� skoczy� do stoj�cego opodal orszaku.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � zakrzykn�� z uniesieniem � stan��e� ju� <emphasis>inter regna</emphasis>, bo oto twoje od onej rzeczu�ki kr�lestwo!</p><p>Kr�l nie odrzek� nic, skin�� tylko, aby mu konia potrzymano, sam za� zsiad� i rzuci� si� na kolana, podni�s�szy oczy i r�ce w g�r�.</p><p>Na ten widok zsiedli wszyscy i poszli za jego przyk�adem; �w kr�l za�, tu�acz, pad� po chwili krzy�em w �nieg i pocz�� ca�owa� t� ziemi� tak ukochan�, a tak niewdzi�czn�, kt�ra w chwili kl�ski schronienia jego kr�lewskiej g�owie odm�wi�a.</p><p>Nasta�a cisza i tylko westchnienia j� m�ci�y.</p><p>Wiecz�r by� mro�ny, pogodny, g�ry i szczyty pobliskich jode� p�on�y purpur�, a dalsze w ciemne ju� pocz�y si� ubiera� fiolety, lecz droga, na kt�rej le�a� kr�l, mieni�a si� niby czerwona i z�ota wst�ga; blaski te pada�y na kr�la, biskup�w i dygnitarzy.</p><p>Wtem ze szczyt�w wsta� wiatr i nios�c na skrzyd�ach skry �nie�ne, zlecia� do doliny. Wi�c jod�y pobliskie pocz�y pochyla� pokryte oki�ci� czuby i k�ania� si� panu, i szumie� gwarno a rado�nie, jakby �piewa�y on� dawn� pie��:</p><p>� Witaj�e nam, witaj, mi�y hospodynie!...</p><p>Mrok ju� nasyca� powietrze, gdy orszak kr�lewski ruszy� dalej. Za w�wozem roztoczy�a si� szersza dolina, kt�rej drugi koniec gubi� si� w oddaleniu. Blaski gas�y naoko�o, tylko w jednym miejscu niebo �wieci�o si� jeszcze czerwono.</p><p>Kr�l pocz�� odmawia� <emphasis>Ave Maria</emphasis>, za nim inni w skupieniu ducha powtarzali pobo�ne s�owa.</p><p>Ziemia rodzinna, dawno nie widziana, g�ry pokrywaj�ce si� noc�, gasn�ce zorze, modlitwy, wszystko to nastroi�o uroczy�cie serca i umys�y, wi�c po uko�czonych modlitwach jechali w milczeniu kr�l, dygnitarze i rycerze.</p><p>Nast�pnie noc zapad�a, jeno we wschodniej stronie niebo �wieci�o si� coraz czerwieniej.</p><p>� Pojedziem ku tym zorzom � rzek� wreszcie kr�l � dziw, �e jeszcze �wiec�.</p><p>Wtem przycwa�owa� Kmicic.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! to po�ar! � zakrzykn��.</p><p>Zatrzymali si� wszyscy.</p><p>� Jak�e to? � pyta� kr�l � mnie si� widzi, �e to zorza!...</p><p>� Po�ar, po�ar! Ja si� nie myl�! � wo�a� pan Kmicic.</p><p>I istotnie, ze wszystkich towarzysz�w kr�lewskich on zna� si� na tym najlepiej.</p><p>Wreszcie nie by�o mo�na d�u�ej w�tpi�, gdy� ponad ow� mnieman� zorz� podnosi�y si� jakby chmury czerwone i k��bi�y si�, ja�niej�c i ciemniej�c na przemian.</p><p>� To chyba �ywiec si� pali! � zawo�a� kr�l � Nieprzyjaciel mo�e tam grasowa�!</p><p>Nie sko�czy� jeszcze, gdy do uszu patrz�cych dolecia� gwar ludzki, parskanie koni i kilkana�cie ciemnych postaci zamajaczy�o przed orszakiem.</p><p>� St�j! St�j! � pocz�� wo�a� Tyzenhauz.</p><p>Postacie owe zatrzyma�y si�, jakby niepewne, co dalej maj� czyni�.</p><p>� Ludzie! kto wy? � pytano dalej z orszaku.</p><p>� To swoi! � ozwa�o si� kilka g�os�w. � Swoi! My z �ywca gard�a unosim; Szwedzi �ywiec pal� i ludzi morduj�!</p><p>� St�jcie na Boga!... co gadacie?... Sk�d oni si� tam wzi�li?</p><p>� Oni, panoczku, na naszego kr�la czatowali. Si�a ich, si�a! Niech�e go Matka Boska ma w swej opiece!</p><p>Tyzenhauz straci� na chwil� g�ow�.</p><p>� Ot, co jecha� w ma�ej kupie! � krzykn�� na Kmicica � bogdaj ci� za takow� rad� zabito!</p><p>Lecz Jan Kazimierz pocz�� sam wypytywa� uciekaj�cych.</p><p>� A gdzie kr�l? � spyta�.</p><p>� Kr�l poszed� w g�ry z wielkim wojskiem i dwa dni temu przez �ywiec przeje�d�a�, ale oni go na�cigli i tam si� gdzie� wedle Suchej bili... Nie wiemy, czy go dostali, czy nie, ale dzi� pod wiecz�r do �ywca wr�cili i pal�, morduj�...</p><p>� Jed�cie z Bogiem, ludzie! � rzek� Jan Kazimierz.</p><p>Uciekaj�cy przemkn�li szybko.</p><p>� Ot, co by nas by�o spotka�o, gdyby�my z dragonami jechali! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! � ozwa� si� ksi�dz biskup G�bicki � nieprzyjaciel przed nami... Co nam czyni�?</p><p>Wszyscy otoczyli kr�la naoko�o, jakby go chcieli osobami swymi od nag�ego niebezpiecze�stwa zas�oni�, lecz on spogl�da� na �un�, kt�ra odbija�a si� w jego �renicach, i milcza�; nikt te� pierwszy nie wyrywa� si� ze zdaniem, tak ci�ko by�o co� dobrego poradzi�.</p><p>� Gdym wyje�d�a� z ojczyzny, �wieci�a mi �una � rzek� wreszcie Jan Kazimierz � gdy wje�d�am, druga mi �wieci...</p><p>I znowu nasta�o milczenie, tylko d�u�sze jeszcze ni� poprzednio.</p><p>� Kto ma jakow� rad�? � spyta� na koniec ksi�dz G�bicki.</p><p>Wtem zabrzmia� g�os Tyzenhauza, pe�en goryczy i ur�gania:</p><p>� Kto si� nie waha� osoby pa�skiej na szwank wystawi�, kto namawia�, by kr�l bez stra�y jecha�, ten niech teraz rady udzieli!</p><p>W tej chwili jeden je�dziec wysun�� si� z ko�a; by� to Kmicic.</p><p>� Dobrze � rzek�.</p><p>I podni�s�szy si� w strzemionach, krzykn��, zwr�ciwszy si� ku stoj�cej opodal czeladzi:</p><p>� Kiemlicze, za mn�!</p><p>To rzek�szy, pu�ci� konia w cwa�, a za nim trzech je�d�c�w pomkn�o co tchu w piersiach ko�skich.</p><p>Krzyk rozpaczy wydoby� si� z piersi pana Tyzenhauza.</p><p>� To zmowa! � rzek� � zdrajcy zna� dadz�! Mo�ci kr�lu, ratuj si�, p�ki czas, bo i w�w�z wkr�tce nieprzyjaciel zamknie! Mo�ci kr�lu, ratuj si�! Nazad! Nazad!</p><p>� Wracajmy, wracajmy! � zawo�ali jednog�o�nie biskupi i dygnitarze.</p><p>Lecz Jan Kazimierz zniecierpliwi� si�, z �cz pocz�y i�� mu b�yskawice, nagle wydoby� szpad� z pochwy i zawo�a�:</p><p>� Nie daj B�g, abym z w�asnej ziemi drugi raz mia� uchodzi�! Niech si� stanie, co ma by�, dosy� mi tego!</p><p>I spi�� konia ostrogami, aby ruszy� naprz�d, lecz sam nuncjusz pochwyci� za lejce.</p><p>� Wasza kr�lewska mo�� � rzek� z powag� � losy ojczyzny i Ko�cio�a katolickiego d�wigasz na sobie, wi�c ci nie wolno osoby swej nara�a�.</p><p>� Nie wolno! � powt�rzyli biskupi.</p><p>� Nie wr�c� na �l�sk, tak mi dopom� �wi�ty Krzy�! � odpowiedzia� Jan Kzimierz.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! wys�uchaj pr�b twych poddanych! � rzek�, sk�adaj�c r�ce, kasztelan sandomierski. � Je�eli �adn� miar� nie chcesz do cesarskich kraj�w si� nak�oni�, to nawr��my przynajmniej z tego miejsca i ku granicy w�gierskiej si� skierujmy albo przejd�my nazad �w w�w�z, aby nam powrotu nie przeci�to. Tam czeka� b�dziem. W razie nadej�cia nieprzyjaciela w koniach ratunek zostanie, ale przynajmniej nas jako w pu�apce nie zamkn�.</p><p>� Niech�e i tak b�dzie � rzek� �agodniej kr�l. � Nie odrzucam ja rozumnej rady, ale na tu�actwo drugi raz nie p�jd�. Je�li t�dy nie mo�na si� b�dzie przedosta�, to indziej si� przedostaniem. Wszelako tak my�l�, �e waszmo�ciowie na pr�no si� strachacie. Skoro ci Szwedzi nas mi�dzy dragonami szukali, jako ludzie z �ywca m�wili, to w�a�nie dow�d, �e o nas nie wiedz� i �e zdrady ani zmowy nijakiej nie by�o. We�cie, waszmo�ciowie, to na rozum, jeste�cie ludzie do�wiadczeni. Nie zaczepialiby ci Szwedzi dragon�w, nie wystrzeliliby do nich ni razu, gdyby mieli wiadomo��, �e za dragonami jedziemy. Uspok�jcie si�, waszmo�ciowie! Babinicz ze swymi pojecha� po wie�ci i pewnie niebawem powr�ci.</p><p>To rzek�szy, kr�l nawr�ci� konia ku w�wozowi, za nim towarzysze. Zatrzymali si� tam, gdzie im pierwszy przejezdny g�ral sam� granic� wskazywa�.</p><p>Up�yn�� kwadrans, po czym p� godziny i godzina.</p><p>� Czy uwa�acie, wasze dostojno�ci � ozwa� si� nagle wojewoda ��czycki � i� �una zmniejsza si�?</p><p>� Ga�nie, ga�nie prawie w oczach � odrzek�o kilka g�os�w.</p><p>� To dobry znak! � zauwa�y� kr�l.</p><p>� Pojad� ja naprz�d z kilkunastoma lud�mi � ozwa� si� Tyzenhauz. � O staj� st�d staniemy i gdyby Szwedzi nadci�gali, to ich zatrzymamy na sobie, dop�ki nie polegniem. W ka�dym razie b�dzie czas o bezpiecze�stwie osoby pa�skiej pomy�le�.</p><p>� Trzymaj si� kupy, zakazuj� ci jecha�! � rzek� kr�l.</p><p>A na to Tyzenhauz:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! ka�esz mnie p�niej za niepos�usze�stwo rozstrzela�, ale teraz pojad�, bo tu o ciebie chodzi!</p><p>I skrzykn�wszy kilkunastu �o�nierzy, kt�rym mo�na by�o zaufa� w ka�dej potrzebie, ruszy� naprz�d.</p><p>Stan�li u drugiego wyj�cia w�wozu w dolin� � i stali cicho z gotowymi rusznicami, nadstawiaj�c uszu na ka�dy szelest.</p><p>D�ugi czas trwa�o milczenie, na koniec dolecia� ich chrz�st �niegu tratowanego kopytami.</p><p>� Jad�! � szepn�� jeden z �o�nierzy.</p><p>� Nie �adna to kupa, kilka tylko koni s�ycha� � odpowiedzia� drugi. � Pan Babinicz wraca!</p><p>Tymczasem nadje�d�aj�cy zbli�yli si� w ciemno�ciach na kilkadziesi�t krok�w.</p><p>� Werdo? � zakrzykn�� Tyzenhauz.</p><p>� Swoi! nie strzela� tam! � zabrzmia� g�os pana Kmicica.</p><p>W tej�e chwili on sam pojawi� si� przed Tyzenhauzem i nie poznawszy go w ciemno�ci, spyta�:</p><p>� A gdzie kr�l?</p><p>� Tam, opodal, za w�wozem! � odrzek� uspokojony Tyzenhauz.</p><p>� Kto m�wi, bo nie mo�na rozezna�?</p><p>� Tyzenhauz! A co to takiego wielkiego wieziesz waszmo�� przed sob�?</p><p>To rzek�szy, ukaza� na jaki� ciemny kszta�t zwieszaj�cy si� przed Kmicicem na przodku kulbaki.</p><p>Lecz pan Andrzej nie odpowiedzia� nic i przejecha� mimo. Dotar�szy do orszaku kr�lewskiego, rozezna� osob� kr�la, bo za w�wozem daleko by�o ja�niej, i zawo�a�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, wolna droga!</p><p>� Nie masz ju� w �ywcu Szwed�w?</p><p>� Odci�gn�li ku Wadowicom. To by� niemiecki oddzia� najemny. Ot, zreszt� jest tu jeden, sam go, mi�o�ciwy panie, wybadaj!</p><p>I nagle pan Andrzej cisn�� na ziemi� z kulbaki �w kszta�t, kt�ry trzyma� przed sob�, a� j�k rozleg� si� w ciszy nocnej.</p><p>� Co to jest? � pyta� zdumiony kr�l.</p><p>� To? Rajtar!</p><p>� Na mi�y B�g! To� i j�zyka przywi�z�? Jak�e to? powiadaj!</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Gdy wilk noc� za stadem owiec idzie, �atwo mu jedn� sztuk� porwa�, a zreszt�, �eby prawd� rzec, to mi taka sprawa nie pierwszyzna.</p><p>Kr�l r�ce do g�owy podni�s�.</p><p>� Ale to �o�nierz ten Babinicz, niech go kule bij�! Imainujcie, waszmo�ciowie... Widz�, �e maj�c takich s�ug, mog� cho�by w �rodek Szwed�w jecha�!</p><p>Tymczasem otoczyli wszyscy rajtara, kt�ry jednak nie podnosi� si� z ziemi.</p><p>� Pytaj go, mi�o�ciwy panie � odpowiedzia� nie bez pewnej che�pliwo�ci w g�osie Kmicic � cho� nie wiem, czy b�dzie m�g� odpowiada�, bo troch� przyduszon, a nie masz tu, czym by go przypiec.</p><p>� Wlejcie mu gorza�ki w gard�o � rzek� kr�l.</p><p>I istotnie lepiej to lekarstwo pomog�o od przypiekania, bo rajtar wkr�tce odzyska� si�y i g�os. A w�wczas pan Kmicic, przy�o�ywszy mu sztych do gard�a, kaza� opowiada� ca�� prawd�.</p><p>Zezna� tedy �w jeniec, �e nale�y do regimentu pu�kownika Irlehorna, �e mieli wiadomo�� o przeje�dzie kr�la z dragonami, wi�c napadli na nich ko�o Suchej, ale wzi�wszy wstr�t nale�yty, musieli si� cofn�� do �ywca, sk�d poci�gn�li do Wadowic i Krakowa, bo takie mieli rozkazy.</p><p>� Zali w g�rach nie ma innych oddzia��w szwedzkich? � pyta� po niemiecku Kmicic, pociskaj�c nieco silniej gard�o rajtara.</p><p>� Mo�e s� jakowe � odpowiedzia� przerywanym g�osem rajtar � jenera� Duglas porozsy�a� podjazdy, ale si� wszystkie cofaj�, bo ch�opstwo w w�wozach na nie napada.</p><p>� A w pobli�u �ywca wy�cie jedni byli?</p><p>� My jedni.</p><p>� I wiecie, �e kr�l polski ju� przejecha�?</p><p>� Przejecha� z tymi dragonami, kt�rzy si� o nas w Suchej obtarli. Wielu go widzia�o.</p><p>� Czemu�cie go nie �cigali?</p><p>� Bali�my si� g�ral�w.</p><p>Tu Kmicic ozwa� si� zn�w po polsku:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Droga wolna, a i nocleg w �ywcu si� znajdzie, bo jeno cz�� osady spalona.</p><p>Lecz nieufny Tyzenhauz rozmawia� przez ten czas z panem kasztelanem wojnickim i tak m�wi�:</p><p>� Albo to jest �o�nierz wielki i szczery jak z�oto, albo zdrajca kuty na cztery nogi... Zwa�, wasza dostojno��, �e to wszystko mo�e by� symulowane, od wzi�cia tego rajtara a� do jego zezna�. A je�li to umy�lne? Je�li Szwedzi siedz� przyczajeni w �ywcu? Je�li kr�l pojedzie i wpadnie jako w matni�?...</p><p>� Bezpieczniej si� przekona� � odrzek� kasztelan wojnicki.</p><p>Wi�c pan Tyzenhauz odwr�ci� si� do kr�la i rzek� g�o�no:</p><p>� Pozw�l, mi�o�ciwy panie, �ebym ja naprz�d do �ywca ruszy� i przekona� si�, czyli to prawda, co �w kawaler i �w rajtar powiadaj�.</p><p>� Niech�e tak b�dzie! Pozw�l, mi�o�ciwy panie, niech jedzie! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Jed� � rzek� kr�l � ale i my ruszymy nieco naprz�d, bo zimno.</p><p>Pan Tyzenhauz ruszy� z kopyta, a orszak kr�lewski j�� posuwa� si� za nim z wolna. Kr�l odzyska� dobry humor i weso�o�� i po niejakim czasie rzek� do pana Kmicica:</p><p>� Ale to z tob� mo�na by jako z soko�em na Szwed�w polowa�, bo z g�ry uderzasz!</p><p>� Tak to i by�o � odrzek� pan Andrzej. � Jak wasza kr�lewska mo�� zechce zapolowa�, to sok� zawsze got�w.</p><p>� Powiadaj, jak�e� go ucapi�?</p><p>� To nietrudno, mi�o�ciwy panie! Zwyczajnie, gdy pu�k idzie, zawsze kilkunastu ludzi w tyle si� wlecze, a ten si� na p� stajania zosta�. Podjecha�em za nim; on my�la�, �e sw�j, nie strzeg� si� i nim si� opami�ta�, ju�em go porwa�, g�b� mu przydusiwszy, a�eby nie krzycza�.</p><p>� M�wi�e�, �e ci to nie pierwszyzna. Zali�e� to ju� kiedy pierwej praktykowa�?</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Oj, oj! mi�o�ciwy panie! praktykowa�em i to, i co lepszego! Niech wasza kr�lewska mo�� jeno rozka�e, a znowu skocz�, dognam ich, bo konie maj� zdro�one, i jeszcze jednego ucapi�, i Kiemliczom moim ka�� ucapi�.</p><p>Czas jaki� jechali w milczeniu, nagle t�tent konia rozleg� si� i nadlecia� Tyzenhauz.</p><p>� Mo�ci kr�lu! � rzek� � droga wolna i nocleg zam�wiony.</p><p>� A nie m�wi�em?! � zawo�a� Jan Kazimierz. � Niepotrzebnie�cie si� waszmo�ciowie troskali... Jed�my teraz, jed�my, bo nam si� spoczynek nale�y!</p><p>Wszyscy ruszyli rysi�, ra�no, weso�o, i w godzin� p�niej zasn�� utrudzony kr�l bezpiecznym snem na w�asnej ziemi.</p><p>Tego� wieczora pan Tyzenhauz zbli�y� si� do pana Kmicica.</p><p>� Wybacz waszmo�� � rzek� � z mi�o�ci to do pana ci� podejrzywa�em.</p><p>Lecz Kmicic umkn�� mu r�ki.</p><p>� O, nie mo�e by�! � odrzek�. � Zdrajc� i przedawczykiem mnie czyni�e�...</p><p>� By�bym i wi�cej uczyni�, bo by�bym wa�ci w �eb strzeli� � rzek� Tyzenhauz � ale gdym si� przekona�, �e� zacny cz�owiek i kr�la mi�ujesz, r�k� ci wyci�gn��em. Chcesz, przyjmij � nie chcesz, nie przyjmuj... Wola�bym z tob� jeno w przywi�zaniu do osoby pa�skiej emulowa�... Ale i innej emulacji si� nie przestrasz�.</p><p>� Tak waszmo�� my�lisz?... Hm! mo�e masz i s�uszno��, ale mi na wa�pana mruczno.</p><p>� To przesta� mrucze�... T�gi z waszmo�ci �o�nierz! No! a dawaj no g�by, by�my si� w nienawi�ci spa� nie uk�adli.</p><p>� Niech�e tak b�dzie � rzek� Kmicic.</p><p>I padli sobie w obj�cia.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Orszak kr�lewski p�n� noc� dotar� do �ywca i prawie nie zwr�ci� uwagi w miasteczku, przera�onym niedawnym napadem szwedzkiego oddzia�u. Kr�l nie zaje�d�a� do zamku, kt�ry poprzednio ju� by� spustoszony od Szwed�w, a w cz�ci spalony, ale stan�� w plebanii. Tam Kmicic rozpu�ci� wiadomo��, i� to pose� cesarski ze �l�ska udaje si� do Krakowa.</p><p>Jako� nazajutrz wyruszyli ku Wadowicom i dopiero znacznie za miastem skr�cili do Suchej. Stamt�d przez Krzeczon�w mieli jecha� do Jordanowa, stamt�d do Nowego Targu, i gdyby si� okaza�o, �e nie ma podjazd�w szwedzkich pod Czorsztynem, to do Czorsztyna, gdyby za� by�y, to skr�ci� mieli do W�gier i w�giersk� ziemi� ci�gn�� a� do Lubowli. Spodziewa� si� te� kr�l, �e pan marsza�ek wielki koronny; kt�ry rozporz�dza� tak znacznymi si�ami, jakich nie mia� niejeden ksi��� panuj�cy, poubezpiecza drogi, sam przeciw panu wyskoczy. Mog�o mu pomiesza� szyki tylko to, �e nie wiedzia�, kt�r�dy kr�l ci�gnie; ale przecie� mi�dzy g�ralami nie brak�o wiernych �udzi, gotowych zanie�� panu marsza�kowi um�wione s�owa. Nie potrzeba im by�o nawet tajemnicy powierza�, bo szli ch�tnie, skoro im powiedziano, �e o s�u�b� kr�lewsk� idzie. By� to bowiem lud dusz� i sercem kr�lowi oddany, chocia� ubogi i p� jeszcze dziki, ma�o albo wcale upraw� niewdzi�cznej roli si� nie trudni�cy, �yj�cy z chowu byd�a, pobo�ny i nienawidz�cy heretyk�w. Oni to pierwsi, gdy rozesz�a si� wie�� o wzi�ciu Krakowa, a zw�aszcza o obl�eniu Cz�stochowy, do kt�rej pobo�ne pielgrzymki odbywa� zwykli, porwali za toporzyska swoich siekier i ruszyli si� z g�r. Jenera� Duglas, znakomity wojownik, opatrzony w dzia�a i strzelby, rozproszy� ich wprawdzie z �atwo�ci� w r�wninach, na kt�rych bi� si� nie przywykli; natomiast Szwedzi z najwi�kszymi tylko ostro�no�ciami zapuszczali si� we w�a�ciwe ich siedziby, w kt�rych dosi�gn�� ich by�o niepodobna, a ponie�� kl�sk� �atwo. Zgin�o te� kilka pomniejszych oddzia��w, kt�re si� nieopatrznie w labirynt g�r zap�dzi�y.</p><p>I teraz wie�� o przeje�dzie kr�la z wojskiem uczyni�a ju� swoje, wszyscy bowiem jak jeden m�� zerwali si�, by go broni� i towarzyszy� mu ze swymi �ciupagami�, cho�by na kraj �wiata. M�g� Jan Kazimierz, gdyby tylko odkry�, kto jest, otoczy� si� w jednej chwili tysi�cami p�dzikich �gazd�w�, lecz on s�usznie mniema�, �e w takim razie wie�� rozebrzmia�aby wnet, razem z wichrami, po ca�ej okolicy i �e Szwedzi mogliby tak�e wys�a� znaczne wojska na jego spotkanie, wi�c wola� ci�gn�� nie poznany nawet od g�rali.</p><p>Znajdowano jednak wsz�dy pewnych przewodnik�w, kt�rym do�� by�o powiedzie�, �e prowadz� biskup�w i pan�w pragn�cych si� szwedzkiej r�ki uchroni�. Prowadzili ich wi�c w�r�d �nieg�w, ska�, wirch�w i prze��czy, sobie tylko znanymi �pyrciami�, przez miejsca tak niedost�pne, �e � rzek�by� � i ptak nie m�g�by przez nie przelecie�.</p><p>Nieraz kr�l i dostojnicy mieli chmury pod nogami, a je�eli chmur nie by�o, to wzrok ich lecia� w bezbrze�n�, bia�ymi �niegami okryt� przestrze�, kt�ra tak wydawa�a si� szerok�, jak kraj ca�y szeroki; nieraz zapuszczali si� w gardziele g�rskie, ciemne prawie, �niegami przys�oni�te, w kt�rych chyba tylko zwierz dziki m�g� mie� legowiska. Lecz omijano dost�pne dla nieprzyjaciela miejsca, skracano drog�, i bywa�o, �e osada jaka, do kt�rej ledwie za p� dnia spodziewano si� dosta�, pojawia�a si� nagle pod nogami, a w niej spoczynek czeka� i go�cinno��, cho� w kurnej chacie, w zadymionej �wietlicy.</p><p>Kr�l by� ci�gle wes�, innym odwagi do znoszenia nadzwyczajnych trud�w dodawa� i ur�cza�, �e takimi drogami si� przebieraj�c, pewno r�wnie szcz�liwie jak niespodzianie do Lubowli si� dostan�.</p><p>� Pan marsza�ek ani si� spodziewa, kiedy mu na kark spadniem! � powtarza� ci�gle.</p><p>A nuncjusz odpowiada�:</p><p>� Czym�e by� powr�t Ksenofonta w por�wnaniu z t� nasz� podr� w chmurach?</p><p>� Im wy�ej si� wzniesiem, tym szwedzka fortuna upadnie ni�ej � twierdzi� kr�l.</p><p>Tymczasem dojechano do Nowego Targu. Zdawa�o si�, �e wszelkie niebezpiecze�stwo min�o; jednak�e g�rale twierdzili, �e jakie� obce wojska kr�c� si� wedle Czorsztyna i po okolicy. Kr�l przypuszcza�, i� mo�e to by� niemiecka rajtaria pana marsza�ka koronnego, kt�rej mia� dwa pu�ki, albo �e jego w�asnych dragon�w, wys�anych przodem, poczytano za nieprzyjacielskie podjazdy. Wi�c gdy i w Czorsztynie by�a za�oga biskupa krakowskiego, podzieli�y si� zdania w kr�lewskim orszaku: jedni chcieli jecha� traktem do Czorsztyna, a stamt�d ci�gn�� sam� granic� do ziemi spiskiej; inni radzili zaraz wykr�ci� do W�gier, kt�re tu klinem a� pod Nowy Targ dochodzi�y, i znowu przedziera� si� przez wirchy i w�wozy, bior�c wsz�dy przewodnik�w, najniebezpieczniejsze przej�cia znaj�cych.</p><p>To ostatnie zdanie przemog�o, albowiem w ten spos�b spotkanie si� ze Szwedami stawa�o si� prawie niepodobnym, i zreszt� kr�la bawi�a ta �or�owa� droga przez przepa�ci i przez chmury.</p><p>Wyruszono wi�c z Nowego Targu nieco na zach�d i po�udnie, zostawiaj�c po prawej r�ce Bia�y Dunajec. Pocz�tkowa droga sz�a okolic� dosy� otwart� i rozleg��, lecz w miar� jak post�powano naprz�d, g�ry pocz�y si� zbiega�, doliny zacie�nia�. Jechano drogami, po kt�rych konie ledwie mog�y post�powa�. Czasem trzeba by�o zsiada� i w r�ku je prowadzi�, a i to nieraz jeszcze opiera�y si�, tul�c uszy i wyci�gaj�c otwarte, dymi�ce nozdrza ku przepa�ciom, z kt�rych g��bi �mier� zdawa�a si� wygl�da�.</p><p>G�rale, przywykli do urwisk, uznawali cz�sto za dobre takie drogi, na kt�rych nieoby�ym ludziom szumia�o i kr�ci�o si� w g�owach. Wjechali na koniec w jak�� szczelin� skaln�, d�ug� i prost�, a tak w�sk�, �e zaledwie trzech ludzi mog�o jecha� wedle siebie.</p><p>W�w�z to by� jakoby korytarz niezmierny. Dwie wysokie ska�y zamyka�y go z prawej i lewej strony. Gdzieniegdzie jednak kraw�dzie ich rozchyla�y si�, tworz�c mniej strome pochy�o�ci pokryte zaspami �niegu, na zr�bach obramowane czarnym borem. Wichry wywia�y natomiast �nieg z dna w�wozu i kopyta ko�skie szcz�ka�y wsz�dy po kamienistym podk�adzie. Lecz w tej chwili wiatr nie wia� i cisza panowa�a tak g�ucha, �e a� w uszach dzwoni�ca. Tylko w g�rze, k�dy mi�dzy lesistymi kraw�dziami widnia� b��kitny pas nieba, przelatywa�o od czasu do czasu czarne ptactwo, �opoc�c skrzyd�ami i kracz�c.</p><p>Orszak kr�lewski stan�� dla wypoczynku. Z koni podnosi�y si� k��by pary, a i ludzie byli pom�czeni.</p><p>� Czy to Polska, czy W�gry? � spyta� po chwili przewodnika kr�l.</p><p>� To jeszcze Polska.</p><p>� A czemu nie wykr�cili�my zaraz do W�gier?</p><p>� Bo nie mo�na. On w�w�z zakr�ci si� opodal, potem b�dzie siklawa, za siklaw� pyr� do traktu idzie. Tam nawr�cimy, przejdziem jeszcze jeden w�w�z i dopiero b�dzie w�gierska strona.</p><p>� To widz�, �e lepiej by�o od razu traktem jecha� � rzek� kr�l.</p><p>� Cichajcie!... � odpowiedzia� nagle g�ral.</p><p>I przyskoczywszy do ska�y, przy�o�y� do niej ucho.</p><p>Wszyscy utkwili w niego oczy, a jemu twarz zmieni�a si� w jednej chwili i rzek�:</p><p>� Za zakr�tem wojsko idzie od potoku!... Dla Boga! czy nie Szwedy?!</p><p>� Gdzie? jak? co?... � pocz�to pyta� ze wszystkich stron. � Nic nie s�ycha�!...</p><p>� Bo tam �nieg le�y. Na rany boskie! Ju� s� blisko!... Zaraz, si� uka��!...</p><p>� Mo�e pana marsza�ka ludzie? � rzek� kr�l.</p><p>Kmicic w tej chwili ruszy� koniem.</p><p>� Pojad� zobaczy�! � rzek�.</p><p>Kiemlicze ruszyli zaraz za nim, jak psy my�liwe za �owcem, lecz ledwie posun�li si� z miejsca, gdy zakr�t gardzieli, o sto krok�w przed nimi le��cy, zaciemni� si� od ludzi i koni.</p><p>Kmicic spojrza�... i dusza zatrz�s�a si� w nim z przera�enia.</p><p>Byli to Szwedzi.</p><p>Ukazali si� tak blisko, �e cofa� si� by�o niepodobna, zw�aszcza i� orszak kr�lewski mia� konie pom�czone. Pozostawa�o tylko przebi� si� lub zgin�� albo p�j�� w niewol�. Zrozumia� to w jednej chwili nieustraszony kr�l, wi�c chwyci� za r�koje�� szpady.</p><p>� Os�oni� kr�la i nazad! � krzykn�� Kmicic.</p><p>Tyzenhauz z dwudziestu lud�mi w mgnieniu oka wysun�� si� na czo�o, lecz Kmicic, zamiast z��czy� si� z nimi, ruszy� drobnym k�usem przeciw Szwedom.</p><p>Mia� za� na sobie szwedzki str�j, ten sam, w kt�ren przebra� si�, wychodz�c z klasztoru, wi�c owi Szwedzi teraz nie pomiarkowali, co to za jeden. Widz�c d���cego przeciw sobie w takim stroju je�d�ca, prawdopodobnie poczytali ca�y orszak kr�lewski za jaki� w�asny podjazd, bo nie przyspieszyli kroku, tylko kapitan dowodz�cy wysun�� si� przed pierwsz� tr�jk�.</p><p>� A co za ludzie? � spyta� po szwedzku, patrz�c na gro�n� i blad� twarz zbli�aj�cego si� junaka.</p><p>Kmicic najecha� na� tak blisko, �e prawie tr�cili si� kolanami, i nie odrzek�szy ni s�owa, wypali� mu w samo ucho z pistoletu.</p><p>Okrzyk zgrozy wyrwa� si� z piersi rajtar�w, ale pot�niej jeszcze zabrzmia� g�os pana Andrzeja:</p><p>� Bij!</p><p>I jako ska�a oderwana od opoki, tocz�c si� w przepa��, druzgoce wszystko w biegu, tak i on run�� na pierwszy szereg, nios�c �mier� i zniszczenie. Dwaj m�odzi Kiemlicze, podobni do dw�ch nied�wiedzi, skoczyli za nim w zam�t. Stukot szabel o pancerze i he�my rozleg� si� jak huk m�ot�w, a wnet zawt�rowa�y mu wrzaski i j�k.</p><p>Przera�onym Szwedom zdawa�o si� w pierwszej chwili, �e to trzech wielkolud�w napad�o ich w dzikim parowie g�rskim. Pierwsze tr�jki cofn�y si�, zmieszane, przed strasznym m�em, a gdy ostatnie wydobywa�y si� dopiero spoza zakr�tu, �rodek st�oczy� si� i zwichrzy�. Konie pocz�y gry�� si� i wierzga�. �o�nierze z dalszych tr�jek nie mogli strzela�, nie mogli i�� na ratunek przodowym, kt�rzy gin�li bez ratunku pod ciosami trzech olbrzym�w. Pr�no si� z�o��, pr�no sztych�w nadstawi�, tamci �ami� szable, przewracaj� ludzi i konie. Kmicic zdar� konia, �e a� kopyta jego zwis�y nad g�owami rajtarskich rumak�w, sam za� szala�, siek�, b�d�. Krew zbroczy�a mu twarz, z oczu szed� ogie�, wszystkie my�li w nim zgas�y, zosta�a tylko jedna, �e zginie, lecz Szwed�w musi zatrzyma�. Ta my�l przerodzi�a si� w dzikie jakie� uniesienie, wi�c si�y jego potroi�y si�, ruchy sta�y si� podobne do ruch�w rysia: w�ciek�e, jak b�yskawice szybkie. I nadludzkimi ciosami szabli kruszy� ludzi, jak piorun kruszy m�ode drzewa; dwaj Kiemlicze m�odzi szli tu�, a stary, stoj�c nieco z ty�u, co chwila wsuwa� rapier mi�dzy syn�w, tak szybko, jak w�� ��d�o wysuwa, i wyci�ga� krwawy.</p><p>Tymczasem ko�o kr�la powsta� rozruch. Nuncjusz, jako pod �ywcem tak i teraz, trzyma� za cugle jego konia, z drugiej strony chwyci� je biskup krakowski i ze wszystkich si� cofali w ty� rumaka, kr�l za� par� go ostrogami, a� dzianet d�ba stawa�.</p><p>� Puszczajcie!... � wo�a� kr�l. � Na Boga! Przejedziem przez nieprzyjaci�!</p><p>� Panie, my�l o ojczy�nie! � wo�a� biskup krakowski.</p><p>I kr�l nie m�g� wydrze� si� z ich r�k, zw�aszcza �e od przodu zatarasowa� mu drog� m�ody Tyzenhauz ze wszystkimi lud�mi. Nie szed� on w pomoc Kmicicowi, po�wi�ci� go, pragn�� tylko kr�la ratowa�.</p><p>� Na m�k� Pana naszego! � krzycza� z rozpacz� � tamci zaraz polegn�!... Mi�o�ciwy panie, ratuj si�, p�ki czas! Ja ich tu jeszcze zatrzymam!</p><p>Lecz up�r kr�lewski, gdy go raz rozdra�niono, nie liczy� si� z niczym i z nikim. Jan Kazimierz wspar� jeszcze silniej rumaka ostrogami i zamiast cofa� si�, posuwa� si� naprz�d.</p><p>A czas p�yn�� i ka�da chwila d�u�ej mog�a zgub� za sob� poci�gn��.</p><p>� Zgin� na mojej ziemi!... Puszczajcie!... � wo�a� kr�l.</p><p>Szcz�ciem przeciw Kmicicowi i Kiemliczom, dla ciasnoty miejsca, ma�a tylko liczba ludzi mog�a od razu dzia�a�, skutkiem czego mogli si� trzyma� d�u�ej. Lecz z wolna i ich si�y pocz�y si� wyczerpywa�. Kilkakro� rapiery szwedzkie dotkn�y si� cia�a Kmicica i krew j�a z niego uchodzi�. Oczy przes�ania�y mu si� jakby mg��. Dech ustawa� w piersiach. Uczu� zbli�anie si� �mierci, wi�c pragn�� tylko �ycie sprzeda� drogo. �Jeszcze cho� jednego!� � powtarza� sobie i puszcza� p�ytkie �elazo na g�ow� lub rami� najbli�szego rajtara, i zn�w zwraca� si� ku innemu; Szwedom wszelako, po pierwszej chwili zamieszania i strachu, wstyd widocznie uczyni�o si�, �e czterech m��w zdo�a�o ich zatrzyma� tak d�ugo, i natarli z furi�; wnet samym ci�arem ludzi i koni zepchn�li ich w ty� i spychali coraz silniej i szybciej.</p><p>Wtem ko� Kmicica pad� i fala zakry�a je�d�ca.</p><p>Kiemlicze rzucali si� jeszcze czas jaki�, podobni do p�ywak�w, kt�rzy widz�c, �e ton�, usi�uj� jak najd�u�ej g�owy nad powierzchni� roztoczy morskiej utrzyma�, lecz wkr�tce zapadli i oni...</p><p>W�wczas Szwedzi jak wicher ruszyli ku orszakowi kr�lewskiemu.</p><p>Tyzenhauz za� ze swymi lud�mi skoczy� ku nim i uderzyli si� tak, �e a� �oskot rozleg� si� po g�rach.</p><p>Lecz c� znaczy�a ta nowa tyzenhauzowska garstka przeciw pot�nemu podjazdowi, blisko trzysta koni licz�cemu.</p><p>Nie by�o ju� w�tpliwo�ci, �e dla kr�la i jego orszaku musi nieub�aganie wybi� fatalna godzina zguby lub niewoli.</p><p>Jan Kazimierz, wol�c widocznie pierwsz� od drugiej, wyswobodzi� na koniec lejce z r�k trzymaj�cych je biskup�w i posun�� si� szybko za Tyzenhauzem.</p><p>Nagle stan�� jak wryty.</p><p>Sta�o si� co� nadzwyczajnego. Patrz�cym wyda�o si�, �e same g�ry przychodz� w pomoc prawemu kr�lowi i panu.</p><p>Oto nagle kraw�dzie w�wozu zadrga�y, jak gdyby ziemia wzruszy�a si� z posad, jak gdyby b�r rosn�cy w g�rze chcia� wzi�� udzia� w walce, i pnie drzewne, bry�y �niegu, lodu, kamienie i okruchy ska� j�y toczy� si� ze straszliwym trzaskiem i �oskotem na zaci�ni�te na dnie szeregi szwedzkie; jednocze�nie nieludzkie wycie rozleg�o si� po obu stronach parowu.</p><p>Na dole za�, w szeregach, wszcz�� si� zam�t, ludzk� wyobra�ni� przechodz�cy. Szwedom zda�o si�, �e g�ry run�y i zsypuj� si� na nich. Powsta�y krzyki, lament druzgotanych m��w, rozpaczliwe wo�ania o pomoc, kwik ko�ski, zgrzyt i straszliwy d�wi�k skalnych ob�am�w o pancerze.</p><p>Na koniec ludzie i konie utworzyli jedn� kup� k��bi�c� si� konwulsyjnie, gniot�c�, pe�n� j�k�w, rozpaczliw�, straszn�.</p><p>A kamienie i z�amy ska� mia�d�y�y j� ci�gle, tocz�c si� nieub�aganie na bezkszta�tne ju� masy cia� ko�skich i ludzkich.</p><p>� G�rale! g�rale! � zacz�to krzycze� w orszaku kr�lewskim.</p><p>� Ciupagami psubrat�w! � ozwa�y si� g�osy na g�rze.</p><p>I w tej chwili po obu kraw�dziach skalistych ukaza�y si� d�ugow�ose g�owy, przybrane w okr�g�e sk�rzane kapelusze, za nimi wychyli�y si� cia�a i kilkaset dziwnych postaci pocz�o spuszcza� si� w d� po pochy�o�ciach �nie�nych.</p><p>Ciemne i bia�e gunie, unosz�ce si� nad ramionami, nadawa�y im poz�r jakich� strasznych ptak�w drapie�nych. Zsun�li si� w mgnieniu oka; �wist siekierek zawt�rowa� z�owrogo ich dzikim okrzykom i j�kom dobijanych Szwed�w. Sam kr�l chcia� rze� powstrzyma�; niekt�rzy rajtarowie, �ywi jeszcze, rzucali si� na kolana i wznosz�c bezbronne r�ce, b�agali o ratunek. Nic nie pomog�o, nic nie wstrzyma�o m�ciwych siekier i w kwadrans p�niej nie by�o ju� ani jednego �ywego Szweda w parowie.</p><p>Potem krwawi g�rale pocz�li si� sypa� ku orszakowi kr�lewskiemu.</p><p>Nuncjusz ze zdumieniem patrzy� na tych nie znanych sobie ludzi, ros�ych, silnych, pokrytych cz�ci� w sk�ry owcze, ubroczonych krwi� i potrz�saj�cych dymi�cymi jeszcze siekierkami.</p><p>Lecz oni na widok biskup�w poodkrywali g�owy. Wielu pokl�ka�o w �niegu.</p><p>Biskup krakowski podni�s� za�zawion� twarz ku niebu.</p><p>� Oto pomoc boska, oto Opatrzno��, kt�ra czuwa nad majestatem.</p><p>Nast�pnie zwr�ci� si� do g�rali i rzek�:</p><p>� Ludzie, co�cie za jedni?</p><p>� Tutejsi! � odpowiedziano z t�umu.</p><p>� Czy wiecie, komu�cie przyszli w pomoc... Oto kr�l i pan wasz, kt�rego�cie uratowali!</p><p>Na te s�owa krzyk uczyni� si� w t�umie: �Kr�l! kr�l! Jezusie, Mario, kr�l!� � Wierni g�rale pocz�li si� cisn�� do pana i t�oczy�. Z p�aczem opadli go zewsz�d, z p�aczem ca�owali jego nogi, strzemiona, nawet kopyta jego konia. Zapanowa�o takie uniesienie, taki krzyk i szlochanie, �e a� biskupi z obawy o osob� kr�lewsk� musieli zbytni zapa� hamowa�.</p><p>Kr�l za� sta� w�r�d wiernego ludu, jak pasterz w�r�d owiec, i �zy wielkie, jasne jak per�y, sp�ywa�y mu po twarzy.</p><p>Po czym oblicze jego rozja�ni�o si�, jakby jaka� przemiana spe�ni�a si� nagle w jego duszy, jakby nowa wielka my�l, z nieba rodem, za�wieci�a mu w g�owie, i skin�� r�k�, �e chce m�wi�, a gdy uciszy�o si�, rzek� podniesionym g�osem, tak i� s�ysza� go t�um ca�y:</p><p>� Bo�e! kt�ry� mnie przez r�ce prostego ludu wybawi�, przysi�gam ci na m�k� i �mier� Syna Twego, �e i jemu ojcem odt�d b�d�!</p><p>� Amen! � powt�rzyli biskupi.</p><p>I czas jaki� trwa�o uroczyste milczenie, potem za� nowa rado�� wybuch�a. Pocz�to wypytywa� g�rali, sk�d si� wzi�li w w�wozach i jakim sposobem tak w por� dla ratunku kr�lowi si� znale�li.</p><p>Okaza�o si�, �e znaczne podjazdy szwedzkie kr�ci�y si� ko�o Czorsztyna i nie dobywaj�c samego zamku, zdawa�y si� szuka� kogo� i czeka�. G�rale s�yszeli tak�e o bitwie, kt�r� podjazdy te stoczy�y z jakim� wojskiem, mi�dzy kt�rym mia� si� i sam kr�l znajdowa�. W�wczas to postanowili wci�gn�� Szwed�w w zasadzk� i nas�awszy im fa�szywych przewodnik�w, umy�lnie zwabili ich do tego parowu.</p><p>� Widzieli�my � m�wili g�rale � jako onych czterech rycerzy uderzy�o na tych psiajuch�w, chcieli�my im i�� w pomoc, ale bali�my si� sp�oszy� za wcze�nie psubrat�w.</p><p>Tu kr�l porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Matko Jedynego Syna! � krzykn�� � szuka� mi Babinicza! Niechaj mu cho� pogrzeb wyprawimy!... i tego to cz�owieka za zdrajc� poczytano, kt�ry pierwszy krew za nas wyla�!</p><p>� Zawini�em, mi�o�ciwy panie! � ozwa� si� Tyzenhauz.</p><p>� Szuka� go, szuka�! � wo�a� kr�l. � Nie odjad� st�d, p�ki mu w twarz nie spojrz� i nie po�egnam.</p><p>Skoczyli wi�c �o�nierze wraz z g�ralami na miejsce pierwszej walki i wkr�tce spod stosu trup�w ko�skich i ludzkich wydobyli pana Andrzeja. Twarz jego by�a blada, ca�a zabryzgana krwi�, kt�rej grube sople zakrzep�y mu na w�sach; oczy mia� przymkni�te; pancerz powyginany od raz�w miecz�w i kopyt ko�skich. Ale ten pancerz w�a�nie uchroni� go od zmia�d�enia, i �o�nierzowi, kt�ry go podni�s�, wydawa�o si�, �e us�ysza� cichy j�k.</p><p>� Dla Boga! �yw! � zakrzykn��.</p><p>� Zdj�� mu pancerz! � wo�ali inni.</p><p>Wnet przeci�to rzemienie.</p><p>Kmicic odetchn�� g��biej.</p><p>� Dycha! dycha! �yw! � powt�rzy�o kilka g�os�w.</p><p>On za� le�a� czas jaki� nieruchomie, po czym otworzy� oczy. W�wczas jeden z �o�nierzy wla� mu do ust nieco gorza�ki, inni za� podnie�li go pod ramiona.</p><p>W tej chwili nadjecha� p�dem sam kr�l, do kt�rego uszu doszed� okrzyk powtarzany przez wszystkie usta.</p><p>�o�nierze przywlekli przed niego pana Andrzeja, kt�ry ci�y� im ku ziemi i lecia� przez r�ce. Jednak�e na widok kr�la przytomno�� wr�ci�a mu na chwil�, u�miech prawie dziecinny przeb�ysn�� mu na twarzy, a blade jego wargi wyszepta�y wyra�nie:</p><p>� M�j pan, m�j kr�l �ywie... wolny...</p><p>I �zy b�ys�y mu w �renicach.</p><p>� Babinicz! Babinicz! Czym ci� nagrodz�?! � wo�a� kr�l.</p><p>� Jam nie Ba-bi-nicz, jam Kmi-cic! � szepn�� rycerz.</p><p>To rzek�szy, zwis� jak martwy na r�kach �o�nierzy.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Poniewa� g�rale zapewnili, �e na drodze do Czorsztyna o �adnych innych oddzia�ach szwedzkich nie s�ycha�, orszak kr�lewski wykr�ci� wi�c ku temu zamkowi i wkr�tce znalaz� si� na trakcie, po kt�rym podr� by�a �atwiejsza i mniej nu��ca. Jechali w�r�d pie�ni g�ralskich i okrzyk�w: �Kr�l jedzie! Kr�l jedzie!� � a po drodze ��czy�y si� z nimi coraz nowe kupy ludu zbrojnego w cepy, kosy, wid�y i strzelby, tak �e Jan Kazimierz stan�� wkr�tce na czele znacznego oddzia�u ludzi, nie wy�wiczonych wprawdzie, ale gotowych w ka�dej chwili i�� z nim cho�by na Krak�w i krew przela� za swego pana. Pod Czorsztynem przesz�o ju� tysi�c �gazd�w� i p�dzikich juhas�w otacza�o kr�la.</p><p>A� te� zacz�a nap�ywa� szlachta spod Nowego i Starego S�cza. Ci donie�li, �e tego� ranka pu�k polski pod wodz� Wojni��owicza zbi� przy samym mie�cie Nowym S�czu znaczny podjazd szwedzki, z kt�rego wszyscy niemal ludzie zgin�li lub potopili si� w Kamiennej i w Dunajcu.</p><p>Jako� okaza�o si� to prawd�, gdy� wkr�tce na trakcie zamigota�y proporczyki, za czym sam Wojni��owicz z pu�kiem wojewody brac�awskiego nadjecha�.</p><p>Rado�nie kr�l powita� znakomitego, a z dawna sobie znajomego rycerza i w�r�d og�lnego zapa�u ludu i wojska jecha� z nim dalej na Spisz. Tymczasem skoczyli co tchu w koniach jezdni da� naprz�d zna� panu marsza�kowi, �e kr�l si� zbli�a, aby by� got�w na przyj�cie.</p><p>Weso�o i gwarno sz�a dalsza podr�. Nap�ywa�y coraz nowe t�umy. Nuncjusz, kt�ry z obaw� o w�asne i kr�lewskie losy ze �l�ska wyjecha�, kt�r� obaw� pocz�tek podr�y jeszcze powi�kszy�, nie posiada� si� teraz z rado�ci, bo ju� by� pewien, �e przysz�o�� niezawodnie zwyci�stwo kr�lowi, a z nim i Ko�cio�owi, nad heretykami przyniesie. Biskupi podzielali jego rado��, dygnitarze �wieccy twierdzili, �e ca�y nar�d od Karpat do Ba�tyku, tak samo jak owe t�umy, za bro� chwyci. Wojni��owicz za� zapewnia�, �e po wi�kszej cz�ci ju� si� to sta�o.</p><p>I opowiada�, co w kraju s�ycha�, jaki postrach pad� na Szwed�w, jak ju� nie �mi� si� w mniejszej liczbie z mur�w wychyla�, jak nawet mniejsze zameczki opuszczaj� i pal�, do pot�niejszych chroni�c si� fortec.</p><p>� Wojsko jedn� r�k� w piersi si� bije, a drug� Szwed�w bi� zaczyna � m�wi�. � Wilczkowski, kt�ry nad husarskim pu�kiem waszej kr�lewskiej mo�ci porucznikuje, podzi�kowa� ju� Szwedom za s�u�b�, a to w ten spos�b, �e ich pod Zakrzewem, w komendzie pu�kownika Attenberga b�d�cych, napad� i si�a naci��, ledwie nie wszystkich zni�s�... Ja z pomoc� bo�� z Nowego S�cza ich wypar�em i B�g da� znaczn� wiktori�, bo nie wiem, czy jeden �ywy wyszed�... Pan Felicjan Kochowski z piechot� nawojowsk� mocno mi dopom�g�, i tak si� im przynajmniej za owych dragon�w, dwa dni temu poszarpanych, odp�aci�o.</p><p>� Za jakich dragon�w? � spyta� kr�l.</p><p>� A za tych, kt�rych wasza kr�lewska mo�� ze �l�ska przed sob� wys�a�. Szwedzi znienacka ich napadli i chocia� rozproszy� nie zdo�ali, bo si� okrutnie bronili, przecie szkod� uczynili w nich znaczn�... A my�my ma�o nie pomarli z desperacji, bo�my my�leli, �e si� wasza kr�lewska mo�� osob� w�asn� mi�dzy tymi lud�mi znajduje, i bali�my si�, �eby jakowa z�a przygoda majestatu nie spotka�a. B�g to natchn�� wasz� kr�lewsk� mo�� do wys�ania przodem dragonii. Zaraz si� o niej Szwedzi zwiedzieli i wsz�dy drogi pozajmowali.</p><p>� S�yszysz, Tyzenhauz? � pyta� kr�l � �o�nierz to do�wiadczony m�wi.</p><p>� S�ysz�, mi�o�ciwy panie � odpar� m�ody magnat.</p><p>Kr�l zwr�ci� si� do Wojni��owicza:</p><p>� A co wi�cej? Co wi�cej? Powiadaj!</p><p>� Co wiem, pewnie tego nie ukryj�. W Wielkopolsce �egocki i Kulesza dokazuj�. Pan Warszycki Lindorma z zamku pileckiego wysadzi�, Dank�w si� obroni�, Lanckorona w naszym r�ku, a na Podlasiu pan Sapieha pod Tykocinem co dzie� w si�� ro�nie. Gorzej� ju� Szwedzi w zamku, a z nimi razem zgorzeje i ksi��� wojewoda wile�ski. Co do hetman�w, ci si� ju� spod Sandomierza w Lubelskie ruszyli, jawnie tym okazuj�c, �e z nieprzyjacielem zrywaj�. Jest tam z nimi i wojewoda czernihowski, a z okolicy ci�gnie ku nim, kto �yw i kto szabl� w gar�ci utrzyma� mo�e. Powiadaj�, �e si� tam ma jaki� zwi�zek przeciwko Szwedom formowa�, w czym i pana Sapiehy jest r�ka, i pana kasztelana kijowskiego.</p><p>� To kasztelan kijowski tak�e teraz w Lubelskiem?</p><p>� Tak jest, wasza kr�lewska mo��! Ale on dzi� tu, jutro tam... Mam i ja do niego ci�gn��, ale gdzie go szuka�, tego nie wiem.</p><p>� G�o�no o nim b�dzie � rzek� kr�l � nie b�dziesz potrzebowa� o drog� pyta�.</p><p>� Tak i ja my�l�, mi�o�ciwy panie � odrzek� Wojni��owicz.</p><p>Na podobnych rozmowach schodzi�a droga. Tymczasem niebo wypogodzi�o si� zupe�nie, tak �e b��kitu nie plami�a �adna chmurka; �niegi l�ni�y si� w promieniach s�o�ca. G�ry spiskie roztacza�y si� wspaniale i weso�o przed jad�cymi i sama natura zdawa�a si� do pana u�miecha�.</p><p>� Mi�a ojczyzno! � rzek� kr�l � bodajem ci m�g� spok�j przywr�ci�, nim ko�ci moje w twej ziemi spoczn�!</p><p>Wjechali na wysokie wzg�rze, z kt�rego widok otwarty by� i daleki, bo z drugiej strony obszerna sta�a u st�p jego nizina. Tam ujrzeli w dole i w wielkim oddaleniu poruszaj�ce si� jakie� mrowisko ludzkie.</p><p>� Wojska pana marsza�ka id�! � zawo�a� Wojni��owicz.</p><p>� Je�li nie Szwedzi? � rzek� kr�l.</p><p>� Nie, mi�o�ciwy panie! Szwedzi nie mogliby od W�gier, z po�udnia ci�gn��. Widz� ju� husarskie proporczyki.</p><p>Jako� po chwili z sinawej oddali wysun�� si� las w��czni, barwne proporce chwia�y si� jakby kwiaty wiatrem poruszane; powy�ej groty l�ni�y si� na kszta�t p�omyk�w. S�o�ce gra�o na pancerzach i he�mach.</p><p>T�umy towarzysz�ce kr�lowi wyda�y okrzyk radosny; dos�yszano go z dala, bo masa koni, je�d�c�w, chor�gwi, bu�czuk�w, proporczyk�w pocz�a porusza� si� szybciej, widocznie tam ruszono z kopyta, bo pu�ki stawa�y si� coraz wyra�niejsze i ros�y w oczach z niepoj�t� szybko�ci�.</p><p>� Osta�my tu, na tym wzg�rzu! Tu pana marsza�ka czeka� b�dziem � rzek� kr�l.</p><p>Orszak zatrzyma� si�; jad�cy naprzeciw p�dzili jeszcze szybciej.</p><p>Chwilami zakrywa�y ich przed oczyma skr�ty drogi lub malu�kie pag�rki i ska�y rozsiane po nizinie, lecz wnet znowu ukazywali si� oczom jako w�� o sk�rze graj�cej barwami, przepysznej. Na koniec dotarli o �wier� stai od wzg�rza i zwolnili p�du. Oko mog�o ich ju� doskonale obj�� i nacieszy� si� nimi. Sz�a wi�c naprz�d chor�giew husarska, pana marsza�ka w�asna, bardzo okryta i tak wspania�a, �e ka�dy kr�l m�g�by si� podobnym wojskiem poszczyci�. S�u�y�a w tej chor�gwi sama szlachta g�rska: ludzie dobrani, ch�op w ch�opa, pancerze na nich z jasnej blachy, mosi�dzem nabijane, ryngrafy z Naj�wi�tsz� Pann� Cz�stochowsk�, he�my okr�g�e z �elaznymi nausznikami, grzebieniaste na wierzchu, u ramion skrzyd�a s�pie i orle, na plecach sk�ry tygrysie i lamparcie, u starszyzny wilcze wedle obyczaju.</p><p>Las zielonych z czarnym proporczyk�w chwia� si� nad nimi; przodem jecha� porucznik Wiktor, za nim kapela janczarska z dzwonkami, litaurami, kot�ami i piszcza�kami, dalej �ciana piersi ko�skich i ludzkich w �elazo zakutych.</p><p>Rozp�ywa�o si� na ten widok wspania�y serce kr�lewskie. Wraz za husari� nast�powa� znak lekki, jeszcze liczniejszy, z go�ymi szablami w r�ku i �ukami na plecach; potem trzy sotnie semen�w, barwnych jak mak kwitn�cy, zbrojnych w spisy i samopa�y; potem dwie�cie dragonii w czerwonych koletach; potem poczty pan�w r�nych, ju� w Lubowli bawi�cych, czelad� strojna jak na wesele, trabanci, hajducy, pajucy, w�grzynkowie i janczarowie do s�u�by przy osobach pa�skich przeznaczeni.</p><p>A mieni�o si� to jak t�cza, a nadje�d�a�o gwarnie i szumno, w�r�d r�enia koni, chrz�stu zbroi, huku kot��w, warczenia b�bn�w, d�wi�kania litaur�w i krzyk�w tak gromkich, i� zdawa�o si�, �e �nieg od nich z g�r opadnie. W ko�cu za wojskami wida� by�o karety i kolasy, w kt�rych widocznie jechali �wieccy i duchowni dygnitarze.</p><p>Nast�pnie wojska ustawi�y si� w dwa szeregi wzd�u� drogi, a za� w �rodku ukaza� si� na bia�ym jak mleko koniu sam pan marsza�ek koronny, Jerzy Lubomirski. Lecia� on jak wicher ow� ulic�, a za nim dw�ch masztalerzy kapi�cych od z�ota. Dojechawszy do wzg�rza, zeskoczy� z konia i rzuciwszy lejce jednemu z masztalerz�w, sam szed� piechot� na wzg�rze, ku stoj�cemu tam kr�lowi.</p><p>Czapk� zdj�� i zasadziwszy j� na r�koje�� szabli, szed� z go�� g�ow�, podpieraj�c si� obuszkiem, ca�ym per�ami okrytym. Ubrany by� po polsku, w stroju wojennym; na piersiach mia� pancerz ze srebrnej blachy, g�sto na brzegach kamieniami wysadzany, a polerowany tak, i� zdawa�o si�, �e s�o�ce na piersiach niesie; przez lewe rami� zwiesza�a mu si� delia barwy ciemnej, przechodz�cej w fiolet purpury, z weneckiego aksamitu. Trzyma� j� pod szyj� sznur zaczepiony o agrafy brylantowe, kt�rymi ca�a delia by�a naszyta; r�wnie� brylantowe trz�sienie chwia�o mu si� u czapki, a one klejnoty migota�y jako skry r�nokolorowe naok� ca�ej jego postaci, i oczy �mi�, takie od niego bi�y blaski.</p><p>By� to m�� w sile wieku, postawy wspania�ej. G�ow� mia� podgolon�, czupryn� do�� rzadk�, siwiej�c�, w kosmy na czole u�o�on�, w�s czarny jak skrzyd�o kruka, w cienkich ko�cach po obu stronach ust opadaj�cy. Wynios�e czo�o i rzymski nos dodawa�y pi�kno�ci jego obliczu, lecz szpeci�y je cokolwiek zbyt wypuk�e policzki i oczy ma�e, czerwon� obw�dk� okolone. Wielka powaga, ale przy tym nies�ychana pycha i pr�no�� malowa�y si� w tej twarzy. Zgad�e� �atwo, �e �w magnat chcia� wiecznie zwraca� na si� oczy ca�ego kraju, ba! ca�ej Europy. Jako� tak i by�o w istocie.</p><p>Gdzie tylko Jerzy Lubomirski nie zdo�a� zaj�� najwybitniejszego miejsca, gdzie m�g� tylko dzieli� si� z innymi s�aw� i zas�ug�, tam rozdra�niona jego duma gotowa by�a po�o�y� si� w poprzek i popsu�, z�ama� wszelkie zabiegi, cho�by o zbawienie ojczyzny chodzi�o.</p><p>By� to w�dz szcz�liwy i bieg�y, ale i pod tym wzgl�dem przewy�szali go inni niezmiernie, a w og�le zdolno�ci jego, lubo niepospolite, nie sz�y w parze z ambicj� i ch�ci� znaczenia. St�d wieczny niepok�j wrza� w jego duszy, st�d wyrodzi�a si� podejrzliwo��, zazdro��, kt�re p�niej doprowadzi�y go do tego, �e dla Rzeczypospolitej sta� si� nawet od strasznego Janusza Radziwi��a zgubniejszym. Czarny duch, kt�ry mieszka� w Januszu, by� zarazem i wielki, nie cofa� si� przed nikim i przed niczym; Janusz pragn�� korony i �wiadomie szed� do niej przez groby i ruin� ojczyzny. Lubomirski by�by j� przyj��, gdyby r�ce szlacheckie w�o�y�y mu j� na g�ow�, ale mniejsz� dusz� maj�c, jasno i wyra�nie jej po��da� nie �mia�. Radziwi�� by� jednym z takich m��w, kt�rych niepowodzenie do rz�du zbrodniarzy str�ca, powodzenie do rz�du p�bog�w wynosi; Lubomirski by� to wielki warcho�, kt�ry prace dla zbawienia ojczyzny, w imi� swej podra�nionej pychy, popsu� by� zawsze got�w, nic w zamian zbudowa�, nawet siebie wynie�� nie �mia�, nie umia�; Radziwi�� zmar� winniejszym, Lubomirski szkodliwszym.</p><p>Lecz w�wczas, gdy w z�ocie, aksamitach i klejnotach szed� przeciw kr�lowi, duma jego nasycon� by�a dostatecznie. On to przecie pierwszy z magnat�w przyjmowa� swego kr�la na swojej ziemi; on go pierwszy bra� niejako w opiek�, on go na tron zburzony mia� prowadzi�, on nieprzyjaciela wy�en��, od niego kr�l i kraj ca�y wszystkiego oczekiwali, na niego wszystkie oczy by�y zwr�cone. Wi�c gdy zgadza�o si� z jego mi�o�ci� w�asn�, a nawet pochlebia�o jej wierno�� i s�u�by okazywa�, got�w by� istotnie na ofiary i po�wi�cenia, got�w by� nawet miar� w objawach czci i wierno�ci przebra�. Jako� doszed�szy do wp� wzg�rza, na kt�rym sta� kr�l, zerwa� czapk� z r�koje�ci i pocz��, k�aniaj�c si�, �nieg jej brylantowym trz�sieniem zamiata�.</p><p>Kr�l ruszy� koniem nieco ku do�owi, nast�pnie zatrzyma� go, aby zsi��� dla powitania. Widz�c to, pan marsza�ek skoczy� strzemienia swymi dostojnymi r�koma potrzyma� i w tej chwili szarpn�wszy za deli�, zerwa� j� z plec�w i za przyk�adem angielskiego dworaka rzuci� pod nogi kr�lewskie.</p><p>Rozrzewniony kr�l otworzy� mu ramiona i chwyci� go jak brata w obj�cia.</p><p>Przez chwil� nic obaj nie mogli przem�wi�, lecz na ten wspania�y widok zawrza�o jednym g�osem wojsko, szlachta, lud, i tysi�ce czapek wylecia�o w powietrze, hukn�y wszystkie muszkiety, samopa�y i piszczele, dzia�a z Lubowli ozwa�y si� dalekim basem, a� zatrz�s�y si� g�ry, zbudzi�y wszystkie echa i pocz�y biega� wok�, obija� si� o ciemne �ciany bor�w, o ska�y i urwiska i lecie� z wie�ci� do dalszych g�r, dalszych ska�...</p><p>� Panie marsza�ku � rzek� kr�l � tobie restauracj� kr�lestwa b�dziem zawdzi�cza�!</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � odpowiedzia� Lubomirski � fortun� moj�, �ycie, krew, wszystko sk�adam u n�g waszej kr�lewskiej mo�ci!</p><p>� <emphasis>Vivat! Vivat Joannes Casimirus rex!...</emphasis> � grzmia�y okrzyki.</p><p>� Niech �yje kr�l, ociec nasz! � wo�ali g�rale.</p><p>Tymczasem panowie jad�cy z kr�lem otoczyli marsza�ka, lecz on nie odst�powa� osoby pa�skiej. Po pierwszych powitaniach kr�l znowu siad� na ko�, a pan marsza�ek, nie chc�c zna� granic w go�cinno�ci i czci dla majestatu, chwyci� za lejce i sam, id�c pieszo, prowadzi� kr�la w�r�d szereg�w wojsk i g�usz�cych okrzyk�w a� do poz�ocistej, zaprz�onej w o�m tarant�w karety, do kt�rej majestat pa�ski siad� wraz z nuncjuszem papieskim Widonem.</p><p>Biskupi i dygnitarze pomie�cili si� w nast�pnych, po czym ruszono z wolna ku Lubowli. Pan marsza�ek jecha� przy oknie kr�lewskiej karety, pyszny i rad z siebie, jakby go ju� ojcem ojczyzny okrzykni�to.</p><p>Po dw�ch bokach sz�y g�sto wojska, �piewaj�c pie��, brzmi�c� w nast�pnych s�owach:</p><p><emphasis>Siecz�e Szwed�w, siecz,</emphasis></p><p><emphasis>Wyostrzywszy miecz.</emphasis></p><p><emphasis>Bij�e Szwed�w, bij,</emphasis></p><p><emphasis>Wzi�wszy t�gi kij.</emphasis></p><p><emphasis>Wal�e Szwed�w, wal,</emphasis></p><p><emphasis>Wbijaj ich na pal.</emphasis></p><p><emphasis>M�cz�e Szwed�w, m�cz</emphasis></p><p><emphasis>I jak mo�esz dr�cz.</emphasis></p><p><emphasis>�up�e Szwed�w, �up</emphasis></p><p><emphasis>I ze sk�ry z�up.</emphasis></p><p><emphasis>Tnij�e Szwed�w, tnij,</emphasis></p><p><emphasis>To ich b�dzie mniej.</emphasis></p><p><emphasis>Top�e Szwed�w, top,</emphasis></p><p><emphasis>Je�li� dobry ch�op.</emphasis></p><p>Niestety, w�r�d powszechnej rado�ci i uniesienia, nie przewidywa� nikt, �e p�niej t� sam� pie��, zmieniwszy Szwed�w na Francuz�w, b�d� �piewa�y te� same wojska Lubomirskiego, zbuntowane przeciw swemu prawowitemu kr�lowi i panu.</p><p>Ale teraz by�o jeszcze do tego daleko. W Lubowli hucza�y dzia�a na powitanie, a� wie�e i blanki pokry�y si� dymem, dzwony bi�y jakby na po�ar. Dziedziniec, na kt�rym wysiad� kr�l, kru�ganek i schody zamkowe wys�ane by�y suknem czerwonym. W wazach z W�och sprowadzonych pali�y si� wschodnie aromaty. Wi�ksz� cz�� skarb�w Lubomirskich: kredens�w z�otych i srebrnych, makat, kobierc�w, gobelin�w misternie flamandzkimi r�koma tkanych, statui, zegar�w, szaf klejnotami zdobnych, biur per�ow� macic� i bursztynem wyk�adanych, sprowadzono ju� wcze�niej do Lubowli, aby je uchroni� przed drapie�no�ci� szwedzk�; teraz za� wszystko to by�o rozstawione, rozwieszone, �mi�o oczy i zmienia�o �w zamek w jak�� czarodziejsk� rezydencj�. I pan marsza�ek umy�lnie roztoczy� taki, su�tana godny, przepych, aby okaza� kr�lowi, �e chocia� wraca jako wygnaniec, bez pieni�dzy, bez wojska, nie posiadaj�c prawie szat do zmiany, przecie jest panem pot�nym, maj�c s�ug tak pot�nych i r�wnie wiernych. Zrozumia� ow� intencj� kr�l i serce wezbra�o mu wdzi�czno�ci�, co chwila wi�c bra� marsza�ka w ramiona, �ciska� go za g�ow� a dzi�kowa�. Nuncjusz, lubo przepych�w zwyczajny, zdumiewa� si� g�o�no nad tym, co widzia�, i s�yszano go, jak m�wi� do hrabiego Apotyngen, �e dot�d nie mia� poj�cia o pot�dze kr�la polskiego i �e widzi, i� poprzednie kl�ski by�y tylko chwilow� odmian� fortuny, kt�ra wpr�dce zmieni� si� musi.</p><p>Do uczty, kt�ra po wypoczynku nast�pi�a, kr�l zasiad� na wywy�szeniu, a pan marsza�ek sam mu us�ugiwa�, nie pozwalaj�c nikomu si� zast�pi�. Po prawicy kr�la wzi�� miejsce nuncjusz Widon, po lewicy ksi��� prymas Leszczy�ski, dalej po obu stronach dygnitarze duchowni i �wieccy, jako ksi�dz biskup krakowski, pozna�ski, ksi�dz arcybiskup lwowski, dalej �ucki, przemyski, che�mi�ski, ksi�dz archidiakon krakowski, dalej piecz�tarze koronni i wojewodowie, kt�rych o�miu si� zebra�o, i kasztelani, i referendarze, a z oficer�w zasiad� do uczty pan Wojni��owicz, pan Wiktor, pan Stabkowski i pan Baldwin Szurski, lekkiego znaku imienia Lubomirskich przyw�dca.</p><p>W drugiej sali st� by� zastawiony dla szlachty pomniejszej, a obszerny cekhauz dla ludu prostego, wszyscy bowiem mieli si� w dzie� przybycia pa�skiego weseli�.</p><p>A przy wszystkich sto�ach nie by�o o niczym innym rozmowy, tylko o powrocie kr�la, o strasznych przygodach, kt�re w drodze zasz�y i w kt�rych r�ka bo�a kr�la broni�a. Sam Jan Kazimierz pocz�� m�wi� o bitwie w w�wozie i wys�awia� owego kawalera, kt�ry pierwszy impet szwedzki powstrzyma�.</p><p>� A jak�e mu tam? � pyta� pana marsza�ka.</p><p>� Medyk go nie odst�puje i za �ywot jego r�czy, a przy tym i panny z fraucymeru wzi�y go w opiek� i pewnie duszy jego wyj�� z cia�a nie pozwol�, bo cia�o m�ode, g�adkie! � odpowiedzia� weso�o marsza�ek.</p><p>� Chwa�a Bogu! � zawo�a� kr�l. � S�ysza�em ja z ust jego co�, czego waszmo�ciom nie powt�rz�, bo mi si� samemu zdaje, �em si� przes�ysza� albo �e on w delirium tak m�wi�, ale je�li si� to poka�e, dopiero waszmo�ciowie b�dziecie si� zdumiewa�.</p><p>� Byle nic takiego nie by�o � rzek� � co by wasz� kr�lewsk� mo�� zas�pi� mog�o?</p><p>� Zgo�a nic takiego! � rzek� kr�l � owszem, ucieszy�o nas to niepomiernie, bo si� okazuje, �e ci nawet, kt�rych za najwi�kszych nieprzyjaci� mieli�my racj� uwa�a�, krew w przygodzie za nas przela� gotowi.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � zakrzykn�� pan marsza�ek � czas poprawy nadszed�, ale pod tym dachem wasza kr�lewska mo�� mi�dzy takimi si� znajduje, kt�rzy nigdy nawet i my�l� przeciw jej majestatowi nie zgrzeszyli.</p><p>� Prawda, prawda! � odpowiedzia� kr�l � a wy, panie marsza�ku, w pierwszym rz�dzie!</p><p>� S�ugam lichy waszej kr�lewskiej mo�ci!</p><p>Przy stole z wolna pocz�� powstawa� gwar coraz wi�kszy. Nast�pi�y rozmowy o koniunkturach politycznych, o spodziewanej dot�d na pr�no pomocy cesarza niemieckiego, o posi�kach tatarskich i przysz�ej wojnie ze Szwedami. Nowa nast�pi�a rado��, gdy pan marsza�ek o�wiadczy�, i� wys�any przez niego umy�lnie pose� do chana powr�ci� w�a�nie przed paroma dniami i sprawi�, �e czterdzie�ci tysi�cy ordy stoi w gotowo�ci, a mo�e by� i sto, jak tylko kr�l zjedzie do Lwowa i uk�ad z chanem zawrze. Ten�e sam pose� doni�s�, �e i kozactwo pod groz� Tatar�w nawr�ci�o si� do pos�usze�stwa.</p><p>� O wszystkim my�leli�cie, panie marsza�ku � rzek� kr�l � tak jak i my sami lepiej by�my nie my�leli!</p><p>Wtem porwa� za kielich i zawo�a�:</p><p>� Zdrowie pana marsza�ka koronnego, naszego gospodarza i przyjaciela!</p><p>� Nie mo�e by�, mi�o�ciwy panie! � krzykn�� marsza�ek � niczyje tu zdrowie nie mo�e by� pierwej pite od zdrowia waszej kr�lewskiej mo�ci!</p><p>Wszyscy powstrzymali do p� ju� wzniesione puchary, za� Lubomirski, rozradowany, spotnia�y, skin�� na swego w�asnego marsza�ka-kredencerza.</p><p>Na ten znak skoczy�a s�u�ba roj�ca si� po sali i pocz�a rozlewa� na nowo ma�mazj� czerpan� z�oconymi konwiami ze szczerosrebrnej beczki. Ochota zaraz uczyni�a si� jeszcze wi�ksza i wszyscy czekali tylko na toast pana marsza�ka.</p><p>Mistrz-kredencerz przyni�s� tymczasem dwa puchary z weneckiego kryszta�u, roboty tak cudnej, �e za �smy cud �wiata mog�y uchodzi�. Kryszta� ich, dr��ony i polerowany do cienka mo�e przez lata ca�e, rzuca� i�cie diamentowe blaski; nad opraw� pracowali mistrze w�oscy. Podstawy by�y ze z�ota rze�bionego w drobne figurki, przedstawiaj�ce wjazd zwyci�skiego wodza na Kapitol. Jecha� wi�c w�dz w rydwanie z�ocistym, po drodze moszczonej pere�kami. Za nim szli je�cy ze skr�powanymi r�koma, kr�l jaki� w zawoju z jednego szmaragda uczynionym, dalej ci�gn�li legioni�ci, ze znakami i or�ami. Przesz�o pi��dziesi�t figurek mie�ci�o si� na ka�dej podstawie, drobniutkich wzrostem na orzech laskowy, ale wyrobionych tak cudnie, �e rysy twarzy i uczucia ka�dej mog�e� odgadn��, dum� zwyci�zc�w i pogn�bienie zwyci�onych. ��czy�y podstaw� z kielichem filigrany z�ote, jako w�osy cienkie, powyginane dziwnym kunsztem w li�cie winne, grona i rozmaite kwiaty. Owe filigrany wi�y si� naoko�o kryszta�u, ��cz�c si� w g�rze w jedno ko�o, r�bek pucharu stanowi�ce, kamieniami o siedmiu kolorach sadzone.</p><p>Poda� wi�c mistrz-kredencerz jeden taki puchar kr�lowi, drugi marsza�kowi, oba nape�nione ma�mazj�. W�wczas powstali wszyscy ze swych miejsc, a pan marsza�ek wzni�s� puchar i krzykn��, ile mu g�osu w piersiach starczy�o:</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex!</emphasis></p><p>� <emphasis>Vivat! vivat! vivat!</emphasis></p><p>W tej chwili zn�w hukn�y dzia�a, a� �ciany zamkowe si� zatrz�s�y. Szlachta ucztuj�ca w drugiej sali wpad�a z kielichami; chcia� pan marsza�ek perorowa�, nie by�o sposobu, bo s�owa gin�y w ustawicznym krzyku: <emphasis>�Vivat! vivat! vivat!�</emphasis></p><p>Marsza�ka taka opanowa�a rado��, takie uniesienie, �e a� dziko�� b�ysn�a mu w oczach, i wychyliwszy sw�j kielich, krzykn�� tak, �e nawet w�r�d powszechnego rozgardiaszu by�o go s�ycha�:</p><p>� <emphasis>Ego ultimus!</emphasis>...</p><p>To rzek�szy, paln�� si� owym bez ceny kielichem w g�ow�, a� kryszta� rozprysn�� si� w setne okruchy, kt�re z d�wi�kiem upad�y na pod�og�, a skronie magnata krwi� si� obla�y.</p><p>Zdumieli si� wszyscy; kr�l za� rzek�:</p><p>� Panie marsza�ku, szkoda nam nie kielicha, ale g�owy... Si�a nam na niej zale�y!</p><p>� Za nic mi skarby i klejnoty! � zawo�a� marsza�ek � gdy mam honor wasz� kr�lewsk� mo�� w domu moim przyjmowa�. <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex!</emphasis></p><p>Tu kredencerz poda� mu drugi kielich.</p><p>� <emphasis>Vivat! vivat! vivat!</emphasis> � brzmia�o ci�gle i bez ustanku.</p><p>D�wi�k rozbijanego szk�a miesza� si� z okrzykami. Tylko biskupi nie poszli �ladem marsza�ka, bo powaga duchowna broni�a.</p><p>Lecz nuncjusz papieski, nie�wiadom owego zwyczaju t�uczenia szk�a o g�owy, pochyli� si� do siedz�cego obok ksi�dza biskupa pozna�skiego i rzek�:</p><p>� Dla Boga! zdumienie mnie ogarnia... To� w skarbie waszym pustki, a za taki jeden kielich mo�na by dwa s�uszne regimenty wojska wystawi� i utrzyma�!</p><p>� Tak u nas zawsze � odrzek�, kiwaj�c g�ow�, ksi�dz biskup pozna�ski � kiedy ochota w sercach wzbierze, to i miary w niczym nie masz.</p><p>Jako� ochota coraz by�a wi�ksza. Przy ko�cu uczty jaskrawa �una uderzy�a w okna zamku.</p><p>� Co to jest? � spyta� kr�l.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Prosz� na widowisko! � rzek� marsza�ek.</p><p>I chwiej�c si� nieco, prowadzi� pana do okna. Tam cudny widok uderzy� ich oczy. Dziedziniec o�wiecony by� jak w dzie�. Kilkadziesi�t beczek ze smo�� rzuca�o jasno��te blaski na bruk wyprz�tni�ty ze �niegu i wysypany ig�ami �wierk�w g�rskich. Gdzieniegdzie pali�y si� i kufy okowity, rzucaj�ce �wiat�o b��kitne; do niekt�rych s�l wsypywano, by �wieci�y czerwono.</p><p>Rozpocz�o si� widowisko: naprz�d �cinali rycerze g�owy tureckie, gonili do pier�cienia i ze sob� na ostre; potem psy liptowskie za�era�y nied�wiedzia; potem g�ral jeden, rodzaj g�rskiego Samsona, rzuca� kamieniem m�y�skim i takowy w powietrzu chwyta�. P�noc po�o�y�a dopiero koniec tym zabawom.</p><p>Tak wyst�pi� pan marsza�ek koronny, chocia� Szwedzi byli jeszcze w kraju.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>W�r�d uczt i w�r�d nat�oku zje�d�aj�cych si� coraz nowych dygnitarzy, szlachty i rycerstwa nie zapomnia� jednak dobry kr�l o swym wiernym s�udze, kt�ry w w�wozie g�rskim tak �miele na miecze szwedzkie pier� nadstawi�, i na drugi dzie� po przybyciu do Lubowli odwiedzi� rannego pana Andrzeja. Zasta� go przytomnym i niemal weso�ym, cho� bladym jak �mier�, gdy� szcz�liwym trafem m�ody junak �adnej ci�kiej rany nie otrzyma� i tylko krwi z niego du�o usz�o.</p><p>Na widok pana podni�s� si� nawet Kmicic na �o�u i usiad�, a cho� kr�l pocz�� nalega�, by si� po�o�y� znowu, przecie nie chcia� tego uczyni�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � rzek� � za par� dni ju� i na ko� si�d�, i z wasz� kr�lewsk� mo�ci�, za �askawym pozwoleniem, dalej pojad�, gdy� sam to czuj�, �e mi nic nie jest.</p><p>� Musieli ci� przecie okrutnie poszczerbi�... Jako� to nies�ychana rzecz, a�eby jeden na tylu uderza�.</p><p>� Nieraz mi si� ju� to trafia�o, bo tak mniemam, �e w z�ym razie szabla i rezolucja to grunt!... Ej, mi�o�ciwy panie! ju� by tych szczerb, kt�re na mojej sk�rze przysch�y, i na wo�owej nie zliczy�. Takie moje szcz�cie!</p><p>� Na szcz�cie nie narzekaj, bo wida�, leziesz na o�lep tam, gdzie nie tylko szczerby, ale i �mier� rozdaj�. Od jak�e to dawna wojenny proceder praktykujesz? Gdzie� si� przedtem popisywa�?</p><p>Przelotny rumieniec zabarwi� blad� twarz pana Kmicica.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Jam to przecie Chowa�skiego podchodzi�, gdy wszyscy ju� r�ce opu�cili, i cena za moj� g�ow� by�a naznaczona.</p><p>� S�uchaj no � rzek� nagle kr�l � powiedzia�e� mi dziwne s�owo w owym w�wozie, alem my�la�, �e ci� delirium chwyci�o i rozum ci si� pomiesza�. Teraz zn�w m�wisz, �e� to ty Chowa�skiego podchodzi�. Kto� ty jest? Zali� ty naprawd� nie Babinicz? Wiadomo nam, kto Chowa�skiego podchodzi�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia; wreszcie m�ody rycerz podni�s� wyn�dznia�� twarz i rzek�:</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie!... Nie delirium przeze mnie m�wi, jeno prawda; jam to Chowa�skiego szarpa�, od kt�rej wojny imi� moje w ca�ej Rzeczypospolitej zas�yn�o... Jam jest Andrzej Kmicic, chor��y orsza�ski...</p><p>Tu pan Kmicic przymkn�� oczy i blad� coraz wi�cej, lecz gdy kr�l milcza� zdumiony, tak dalej m�wi� pocz��:</p><p>� Jam, mi�o�ciwy panie, �w banit, przez Boga i ludzkie s�dy pot�pion za zab�jstwa i swawol�, jam to Radziwi��owi s�u�y� i wraz z nim ciebie, mi�o�ciwy panie, i ojczyzn� zdradzi�, a teraz rapierami sk�uty, ko�skimi kopytami stratowan, podnie�� si� niemocen, bij� si� w piersi, powtarzam: �<emphasis>Mea culpa! mea culpa!</emphasis>�, i mi�osierdzia twego ojcowskiego b�agam... Przebacz mi, panie, bom sam w�asne dawne uczynki przekl�� i z tej piekielnej drogi dawno nawr�ci�.</p><p>I �zy pu�ci�y si� z oczu rycerza, a dr��cymi r�koma pocz�� szuka� d�oni kr�lewskiej. Jan Kazimierz za� d�oni wprawdzie nie cofn��, lecz spos�pnia� i rzek�:</p><p>� Kto w tym kraju koron� nosi, niewyczerpan� winien mie� przebaczenia gotowo��, przeto i tobie, zw�aszcza �e� w Jasnej G�rze i nam w drodze wiernie s�u�y�, a piersi nadstawia�, gotowi�my winy odpu�ci�...</p><p>� Wi�c odpu��, mi�o�ciwy panie! Skr�� moj� m�k�!</p><p>� Jednego tylko nie mo�em ci zapomnie�, �e� wbrew cnocie tego narodu, podniesieniem r�ki na majestat dot�d nieskalanej, ofiarowa� si� ksi�ciu Bogus�awowi porwa� nas i �ywych lub umar�ych w szwedzkie r�ce wyda�!</p><p>Kmicic, cho� przed chwil� sam m�wi�, �e podnie�� si� niemocen, zerwa� si� z �o�a, chwyci� wisz�cy nad nim krucyfiks i z wypiekami na twarzy, z oczyma p�on�cymi gor�czk�, dysz�c szybko, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Na zbawienie duszy rodzica mego i mojej matki, na te rany Ukrzy�owanego, to nieprawda!... Je�li do tego grzechu si� poczuwam, niech B�g mnie zaraz nag�� �mierci� i wiecznym ogniem ukarze! Panie m�j, je�eli mi nie wierzysz, to zedr� owe banda�e, niech si� krew moja wyleje, kt�rej reszty Szwedzi nie wypu�cili. Nigdym si� nie ofiarowa�. Nigdy taka my�l w g�owie mojej nie posta�a... Za kr�lestwa �wiata tego nie by�bym nigdy podobnego uczynku si� dopu�ci�... Amen! na tym krzy�u, amen, amen!</p><p>I ca�y pocz�� si� trz��� z uniesienia i gor�czki.</p><p>� Wi�c ksi��� zmy�li�? � zapyta� zdumiony kr�l. � Dlaczego? po co?</p><p>� Tak, mi�o�ciwy panie, zmy�li�... To jego pomsta piekielna na mnie za to, com mu uczyni�.</p><p>� C�e� mu uczyni�?</p><p>� Porwa�em go spo�r�d jego dworu, spo�r�d wszystkiego wojska i chcia�em zwi�zanego do n�g waszej kr�lewskiej mo�ci rzuci�.</p><p>Kr�l przeci�gn�� d�oni� po czole.</p><p>� Dziw, dziw! � rzek�. � Wierz� ci, ale nie pojmuj�. Jak�e to? Januszowi s�u�y�e�, a Bogus�awa porywa�e�, kt�ren mniej zawini�, i chcia�e� go zwi�zanego do mnie przywozi�?...</p><p>Kmicic chcia� odpowiedzie�, lecz kr�l spostrzeg� w tej chwili blado�� jego i zm�czenie, wi�c rzek�:</p><p>� Odpocznij, a p�niej m�w wszystko od pocz�tku. Wierzym ci, oto nasza r�ka!</p><p>Kmicic przycisn�� j� do ust i przez jaki� czas milcza�, bo mu tchu brak�o, patrzy� tylko w oblicze pana z niezmiern� mi�o�ci�, lecz wreszcie zebra� si�y i tak m�wi� pocz��:</p><p>� Opowiem wszystko od pocz�tku. Wojowa�em z Chowa�skim, ale i swoim by�em ci�ki. W cz�ci musia�em ludzi krzywdzi� i co mi by�o potrzeba bra�, w cz�ci czyni�em to ze swawoli, bo si� krew burzy�a we mnie... Kompanion�w mia�em, godn� szlacht�, ale nie lepszych ode mnie... Tu i owdzie kogo� si� usiek�o, tu i owdzie z dymem pu�ci�o... tu i owdzie bato�kami po �niegu pogna�o... Wszcz�y si� ha�asy. Gdzie jeszcze nieprzyjaciel nie dosi�gn��, tam do s�d�w si� udawano. Przegrywa�em zaocznie. Wyroki zapada�y jeden po drugim, alem sobie z tego nic nie robi�, jeszcze diabe� mi pochlebia� i szepta�, �eby pana �aszcza przewy�szy�, kt�ren wyrokami ferezj� sobie podbi� kaza�, a przecie s�awion by� i dot�d imi� jego s�awne.</p><p>� Bo pokutowa� i umar� pobo�nie � zauwa�y� kr�l.</p><p>Kmicic, spocz�wszy nieco, tak dalej m�wi�;</p><p>� Tymczasem pan pu�kownik Billewicz � wielki to r�d na �mudzi ci Billewicze � wyzu� znikom� postaw� i na lepszy �wiat si� przeni�s�, a mnie wiosk� i wnuczk� zapisa�. Nie dbam o wiosk�, bo w ustawicznych podchodach pod nieprzyjaciela niema�o si� z�upi�o, i nie tylko �em zagarni�t� przez inkursj� nieprzyjacielsk� fortun� restaurowa�, alem jej i przysporzy�. Mam jeszcze w Cz�stochowie z tego tyle, �e i dwie takie wioski m�g�bym kupi�, i nikogo o chleb nie potrzebuj� prosi�... Gdy jednak partia mi si� stera�a, pojecha�em na zimowe le�e w lauda�sk� stron�. Tam dziewka nieboga tak mi do serca przywar�a, �em o �wiecie bo�ym zapomnia�. Cnota i uczciwo�� jest w tej pannie taka, �e mi wstyd by�o wobec niej dawniejszych uczynk�w. Ona te�, do grzechu wrodzon� abominacj� maj�c, pocz�a nastawa�, abym dawny �ywot porzuci�, ha�asy uciszy�, krzywdy nagrodzi� i poczciwie �y� pocz��...</p><p>� I poszed�e� za jej rad�?</p><p>� Gdzie tam, mi�o�ciwy panie! Chcia�em, co prawda, B�g widzi, chcia�em... Ale stare grzechy cz�owieka �cigaj�. Naprz�d mi w Upicie �o�nierzy poszarpano, za com miasto z dymem pu�ci�...</p><p>� Na Boga! To� to krymina�! � rzek� kr�l.</p><p>� Nic to jeszcze, mi�o�ciwy panie! Potem mi kompanion�w, godnych kawaler�w, chocia� swawolnik�w, lauda�ska szlachta wysiek�a. Nie mog�em nie pom�ci�, wi�cem tej samej nocy za�cianek Butrym�w napad� i ogniem i mieczem zab�jstwo ukara�em... Ale mnie pobito, bo ich tam kupa szarak�w siedzi. Musia�em si� kry�. Dziewka ju� i patrze� na mnie nie chcia�a, bo owi szaraczkowie byli jej ojcami i opiekunami, testamentem postanowionymi. A mnie serce tak do niej ci�gn�o, �e cho� ty �bem t�ucz! Nie mog�c bez niej �y�, zebra�em now� parti� i zbrojn� r�k� j� wzi��em.</p><p>� Bogdaj ci�!... I Tatar inaczej w zaloty nie chodzi!</p><p>� Hultajska to by�a sprawa, przyznaj�. Tote� mnie B�g przez r�ce pana Wo�odyjowskiego pokara�, kt�ry zebrawszy ow� szlacht�, dziewk� mi wydar�, a samego usiek�, tak �e ledwiem tam duszy nie wypu�ci�. Stokro� by to lepiej by�o dla mnie, bo nie by�bym si� z Radziwi��em sprz�g� ku zgubie majestatu i ojczyzny. Ale jak mog�o by� inaczej? Wszcz�� si� nowy proces... Krymina�, gard�owa sprawa. Sam ju� nie wiedzia�em, co czyni�, gdy nagle wojewoda wile�ski przyszed� mi z pomoc�.</p><p>� On ci� os�oni�?</p><p>� On mi list zapowiedni przez tego� pana Wo�odyjowskiego przys�a�, a przez to pod inkwizycj� hetma�sk� poszed�em i s�d�w mog�em si� nie ba�. Chwyci�em si� tedy wojewody jako deski zbawienia. Wnet postawi�em na nogi chor�giew z samych zabijak�w na ca�� Litw� znanych. Lepszej we wszystkim wojsku nie by�o... Poprowadzi�em j� do Kiejdan. Tam Radziwi�� jak syna mnie przyj��, pokrewie�stwo przez Kiszk�w przypomnia� i os�oni� obieca�. Mia� ju� swoje widoki... Trzeba mu by�o rezolut�w na wszystko gotowych, a ja, prostak, jako na lep laz�em. Nim jego zamys�y wysz�y na wierzch, kaza� mi na krucyfiksie poprzysi�c, �e go nie opuszcz� w �adnym terminie. My�l�c, �e o wojn� ze Szwedami albo z Septentrionami chodzi, przysi�g�em ch�tnie. A� nasta�a owa uczta straszna, na kt�rej ugod� kiejda�sk� podpisano. Zdrada okaza�a si� jawnie. Inni pu�kownicy bu�awy hetmanowi pod nogi ciskali, a mnie przysi�ga, jako psa �a�cuch, trzyma�a i nie mog�em go odst�pi�...</p><p>� Albo� nie przysi�gli na wierno�� nam ci wszyscy, kt�rzy nas potem odst�pili?... � rzek� ze smutkiem kr�l.</p><p>� Ja te�, cho� bu�awy nie rzuci�em, nie chcia�em w zdradzie r�k macza�. Com wycierpia�, mi�o�ciwy panie, B�g jeden wie! Wi�em si� z bole�ci, jakby mnie �ywym ogniem palono, bo i dziewka moja, chocia� ju� po owym rapcie traktat mi�dzy nami stan��, teraz mnie zdrajc� okrzykn�a, jako plugawym gadem pogardzi�a... A jam przysi�g�, jam przysi�g� nie opuszcza� Radziwi��a... O! ona, mi�o�ciwy panie, cho� niewiasta, rozumem m�a zawstydzi, a w wierno�ci dla waszej kr�lewskiej mo�ci nikomu nie da si� wyprzedzi�!</p><p>� Bo�e jej b�ogos�aw! � rzek� kr�l. � Za to j� kocham!</p><p>� Ona my�la�a, �e mnie na partyzanta majestatu i ojczyzny przerobi, a gdy na nic posz�a ta robota, wtedy tak si� na mnie zawzi�a, �e ile by�o dawniej afektu, tyle nienawi�ci powsta�o. Tymczasem Radziwi�� zawo�a� mnie przed siebie i j�� przekonywa�. Wy�uszczy� mi, jako dwa a dwa cztery, �e dobrze uczyni�, �e w ten tylko spos�b m�g� ojczyzn� upadaj�c� ratowa�. Nawet nie potrafi� powt�rzy� jego racyj, tak by�y wielkie, tak� szcz�liwo�� ojczy�nie obiecywa�y! Stokro� m�drszego by�by przekona�, a c� dopiero mnie, prostaka, �o�nierza, on, taki statysta! To m�wi� waszej kr�lewskiej mo�ci, �em si� go chwyci� obu r�koma i sercem, bom my�la�, �e wszyscy �lepi, tylko on jeden prawd� widzi, wszyscy grzeszni, jeno on jeden zacny. I by�bym za niego w ogie� skoczy�, jako teraz za wasz� kr�lewsk� mo��, bo ni przez p� s�u�y�, ni przez p� mi�owa� nie umiem...</p><p>� Widz�, �e to tak jest! � zauwa�y� Jan Kazimierz.</p><p>� Pos�ugi odda�em mu znaczne � m�wi� ponuro Kmicic � i to mog� rzec, �e gdyby nie ja, to by i owa zdrada �adnych frukt�w jadowitych wyda� nie mog�a, bo jego w�asne wojsko na szablach by go roznios�o. Ju� si� do tego mia�o. Ju� szli dragoni i w�gierskie piechoty, i lekkie znaki, ju� jego Szkot�w na szable brali, gdym ja skoczy� z mymi lud�mi i star�em ich w mgnieniu oka. Ale zosta�y inne chor�gwie na konsystencjach stoj�ce. I te znosi�em. Jeden pan Wo�odyjowski z wi�zienia si� wydoby� i swoich lauda�skich ludzi na Podlasie cudem i nadludzk� rezolucj� wywi�d�, aby si� z panem Sapieh� po��czy�. Niedobitkowie zebrali si� tam w znacznej liczbie, ale co przedtem dobrych �o�nierz�w zgin�o za moj� przyczyn� � B�g jeden zliczy. Jako na spowiedzi prawd� wyznaj�... Pan Wo�odyjowski w przej�ciu na Podlasie samego mnie pochwyci� i �ywi� nie chcia�. Ledwiem z jego r�k wyszed�, za przyczyn� list�w, kt�re przy mnie znale�li, a z kt�rych okaza�o si�, �e gdy jeszcze by� w wi�zieniu i gdy ksi��� chcia� go rozstrzela�, tom ja za nim instancj� natarczywie wnosi�. Pu�ci� mnie tedy wolno, ja za� wr�ci�em do Radziwi��a i s�u�y�em dalej. Ale ju� mi gorzko by�o, ju� si� dusza we mnie na niekt�re uczynki ksi�cia wzdryga�a, bo nie masz w nim ani wiary, ani uczciwo�ci, ani sumienia, a ze s�owa w�asnego tyle sobie robi, ile kr�l szwedzki. Pocz��em mu tedy skaka� do oczu. On te� burzy� si� przeciw mej zuchwa�o�ci. Na koniec mnie z listami wyprawi�...</p><p>� Dziw, jak wa�ne rzeczy m�wisz � rzek� kr�l � przynajmniej raz wiemy od naocznego �wiadka, kt�ry <emphasis>pars magna fuit</emphasis>, jak si� to tam odby�o...</p><p>� Prawda, �e <emphasis>pars magna fui</emphasis> � odpowiedzia� Kmicic. � Ruszy�em z listami ochotnie, bom ju� nie m�g� na miejscu usiedzie�. W Pilwiszkach napotka�em ksi�cia Bogus�awa. Bodaj go B�g wyda� w moje r�ce, do czego wszystkich si� do�o��, aby go za on� potwarz pomsta moja nie min�a! Nie tylko, �em mu si� z niczym nie ofiarowa�, mi�o�ciwy panie, nie tylko to jest �garstwo bezecne, alem si� w�a�nie tam nawr�ci�, nag� ca�� bezecno�� tych heretyk�w ujrzawszy.</p><p>� Powiadaj �ywo, jak to by�o, bo nam tu przedstawiano, jakoby ksi��� Bogus�aw z musu jeno bratu sekundowa�.</p><p>� On? mi�o�ciwy panie! On gorszy od Janusza! A w czyjej si� g�owie naprz�d zdrada wyl�g�a? Czy nie on pierwszy ksi�cia hetmana skusi�, koron� mu ukazuj�c? B�g to na s�dzie rozstrzygnie. Tamten przynajmniej symulowa� i <emphasis>bono publico</emphasis> si� zas�ania�, Bogus�aw za�, wzi�wszy mnie za arcyszelm�, ca�� dusz� mi odkry�. Strach powtarza�, co mi rzek�... �Rzeczpospolit� wasz� (powiada) diabli musz� wzi��, ale to postaw czerwonego sukna, my za� nie tylko do ratunku r�ki nie przy�o�ym, lecz jeszcze ci�gn�� b�dziem, by nam si� najwi�cej w gar�ci zosta�o... Litwa nam (powiada) musi zosta�, a po bracie Januszu ja czapk� wielkoksi���c� wdziej�, z jego c�rk� si� o�eniwszy.�</p><p>Kr�l zas�oni� sobie oczy.</p><p>� M�ko Pana naszego! � rzek�. � Radziwi��owie, Radziejowski, Opali�ski... Jak�e si� nie mia�o sta�, co si� sta�o!... Korony im by�o trzeba, cho�by rozerwa� to, co B�g z��czy�...</p><p>� Zdr�twia�em i ja, mi�o�ciwy panie! Wod�m na �eb la�, by nie oszale�. Ale si� dusza zmieni�a we mnie w jednej chwili, jakoby w ni� piorun trzas�. Sam si� roboty w�asnej przel�k�em. Nie wiedzia�em, co czyni�... Czy Bogus�awa, czy siebie no�em pchn��?... Rycza�em jak dziki zwierz, bo w tak� matni� mnie zap�dzono!... Ju� nie s�u�by dalszej u Radziwi���w, lecz pomsty pragn��em... B�g nagle da� mi my�l: poszed�em z kilku lud�mi do kwatery ksi�cia Bogus�awa, wywiod�em go za miasto, porwa�em za �eb i do konfederat�w chcia�em wie��, by si� do nich i do s�u�by waszej kr�lewskiej mo�ci wkupi� za cen� jego g�owy.</p><p>� Wszystko ci przebaczam! � krzykn�� kr�l � bo ci� ob��kali; ale� im wyp�aci�! Jeden Kmicic m�g� si� na to zdoby�, nikt wi�cej. Wszystko ci za to przebaczam i z serca odpuszczam, jeno powiadaj �ywo, bo mnie ciekawo�� pali: wyrwa� si�?</p><p>� Przy pierwszej stacji wyrwa� mi kr�cic� zza pasa... i w g�b� strzeli�. Ot! ta blizna... Ludzi moich pobi� sam jeden i uszed�... Rycerz to znamienity... trudno przeczy�; ale si� spotkamy jeszcze, cho�by to mia�a by� ostatnia moja godzina!...</p><p>Tu Kmicic j�� szarpa� ko�dr�, kt�r� by� okryty, lecz kr�l przerwa� pr�dko:</p><p>� I przez zemst� wymy�li� na ciebie �w list?</p><p>� I przez zemst� przys�a� ten list. Z rany si� w lesie podgoi�em, ale dusza gorzej bola�a... Do Wo�odyjowskiego, do konfederat�w, nie mog�em ju� i��, bo lauda�scy na szablach by mnie roznie�li... Wszelako wiedz�c, �e ksi��� hetman ma przeciw nim ci�gn��, ostrzeg�em ich, by si� kupy trzymali. I to by� pierwszy m�j dobry uczynek, bo inaczej by�by ich Radziwi�� chor�giew po chor�gwi wygni�t�, a teraz oni jego zmogli i w obl�eniu, jak s�ysz�, trzymaj�. Niech�e im B�g pomaga, a na niego kar� ze�le, amen!</p><p>� Mo�e ju� si� to sta�o, a je�li nie, to stanie si� pewnie � rzek� kr�l. � C�e� dalej robi�?</p><p>� Postanowi�em, nie mog�c u konfederat�w waszej kr�lewskiej mo�ci s�u�y�, do osoby jego si� dosta� i tam wierno�ci� dawne winy odpokutowa�. Ale jak�e mia�em i��? Kto by Kmicica przyj��? kto by mu uwierzy�? kto by go zdrajc� nie zakrzykn��? Wi�cem Babinicza imi� przybra� i ca�� Rzeczpospolit� przejechawszy, do Cz�stochowy si� dosta�em. Czylim tam jakie zas�ugi po�o�y�, niech ksi�dz Kordecki za�wiadczy. Dniem i noc� my�la�em tylko o tym, by szkody ojczy�nie nagrodzi�, krew za ni� wyla�, samemu do s�awy i uczciwo�ci powr�ci�. Reszt� ju�, mi�o�ciwy panie, wiesz, bo� na ni� patrzy�. A je�li ojcowskie dobrotliwe serce do tego ci� sk�ania, je�li ona nowa s�u�ba dawne grzechy przewa�y�a albo cho� zr�wna�a, to przyjm mnie, panie, do �aski swej i do serca, bo mnie wszyscy odst�pili, bo nikt mnie nie pocieszy pr�cz ciebie... Ty, panie, jeden widzisz m�j �al i moje �zy!... Jam banit, jam zdrajca, jam krzywoprzysi�zca, a przecie, panie, ja mi�uj� t� ojczyzn� i tw�j majestat... I B�g widzi, �e chc� s�u�y� wam obojgu!</p><p>Tu �zy rzewne pu�ci�y si� z oczu junaka i a� zanosi� si� z p�aczu, a kr�l, ojciec dobrotliwy, chwyci� go za g�ow�, pocz�� ca�owa� w czo�o i pociesza�:</p><p>� J�drek! taki� mi mi�y jako syn rodzony... Com ci m�wi�? �e� zgrzeszy� w za�lepieniu, a ilu� grzeszy z rozmys�em?... Z serca odpuszczam ci wszystko, bo� ju� winy zmaza�. Uspok�j si�, J�drek! Niejeden rad by si� takimi zas�ugami, jako s� twoje, poszczyci�... Boga mi! I ja odpuszczam, i ojczyzna odpuszcza, jeszcze ci d�u�ni b�dziemy! Przesta� lamentowa�.</p><p>� B�g niech waszej kr�lewskiej mo�ci da wszystko dobre za takow� kompasj�! � m�wi� ze �zami rycerz. � Przecie ja i tak jeszcze, mi�o�ciwy panie, musz� odpokutowa� na tamtym �wiecie za on� przysi�g� Radziwi��owi dan�, bo chocia�em nie wiedzia�, na com przysi�ga�, przecie przysi�ga przysi�g�.</p><p>� Nie pot�pi ci� B�g za ni� � odrzek� kr�l � bo musia�by chyba p� Rzeczypospolitej do piek�a wys�a�, tych wszystkich mianowicie, kt�rzy nam wiar� z�amali.</p><p>� My�l� i ja, mi�o�ciwy kr�lu, �e do piek�a nie p�jd�, bo mi za to i ksi�dz Kordecki zar�cza�, chocia� nie by� pewien, czy mnie i czy�ciec minie. Ci�ka to rzecz z jakie sto lat si� pra�y�... No, ale niechby tam ju�! Si�a cz�ek zniesie, gdy mu nadzieja zbawienia �wieci, a przy tym i modlitwy mog� co� wsk�ra� i m�k� skr�ci�.</p><p>� Jeno si� nie troskaj! � rzecze Jan Kazimierz. � Wyrobi� ja to u samego nuncjusza, by msz� na twoj� intencj� odprawi�... Przy takich promocjach nie stanie ci si� wielka krzywda... Ufaj w mi�osierdzie bo�e!</p><p>Kmicic u�miechn�� si� ju� przez �zy.</p><p>� Jeszcze te� � rzek� � da B�g do si� wr�ci�, to si� i z niejednego Szweda dusz� wy�usknie, a przez to nie tylko w niebie b�dzie zas�uga, ale si� i ziemsk� reputacj� poprawi.</p><p>� B�d� dobrej my�li i o s�aw� doczesn� si� wcale nie turbuj. Ja w tym, by ci� nie omin�o, co nale�y. Przyjd� spokojniejsze czasy, sam b�d� zas�ugi twe promulgowa�, kt�re ju� s� niema�e, a pewno b�d� jeszcze wi�ksze. I na sejmie, da B�g, ow� materi� ka�� poruszy�, a tak do czci powr�con by� musisz.</p><p>� Bo to, m�j mi�o�ciwy panie i ojcze, niech si� jeno uspokoi troch� albo i przedtem jeszcze, s�dy mnie b�d� szarpa�y, od czego mnie i powaga waszej kr�lewskiej mo�ci os�oni� nie zdo�a. Ale ju� mniejsza z tym!... Nie dam si�, dop�ki pary w nozdrzach, a szabli w gar�ci... Jeno mi o t� dziewk� chodzi. Ole�ka jej na imi�, mi�o�ciwy panie! Oj, si�a czasu si� jej nie widzia�o! Oj, si�a przecierpia�o si� bez niej i przez ni�, a cho� cz�ek sobie czasem chce j� wybi� z serca i z afektem jako z nied�wiedziem si� boryka, na nic to, bo, taki syn, nie puszcza!</p><p>Jan Kazimierz roz�mia� si� weso�o i dobrotliwie.</p><p>� C� ja ci na to, niebo��, poradz�?</p><p>� Kt� poradzi, je�li nie wasza kr�lewska mo��?! Zabita to regalistka z tej dziewki i nigdy mi ona moich kiejda�skich uczynk�w nie daruje, chybaby� wasza kr�lewska mo�� sam instancj� wni�s� za mn� i da� mi �wiadectwo, jakom si� odmieni� i do s�u�by majestatu i ojczyzny powr�ci�, nie przymuszon, chlebami �adnymi nie skaptowan, ale z w�asnej woli i skruchy.</p><p>� Je�li� o to chodzi, to i ja instancj� wnios�, a je�li ona taka regalistka, jako powiadasz, to i instancja powinna by� skuteczna. Byle tylko dziewka wolna by�a i byle j� jakowa przygoda, jak to w czasie wojennym cz�sto si� trafia, nie spotka�a...</p><p>� Anieli j� ustrzeg�!</p><p>� Bo tego i warta. �eby ci� za� s�dy nie szarpa�y, uczynisz tak: b�d� teraz na gwa�t i�� zaci�gi; skoro, jak m�wisz, bezecno�� na tobie ci�y, nie mog� ci da� listu zapowiedniego jako Kmicicowi, ale dam ci list jako Babiniczowi; b�dziesz zaci�ga� i ty, co i na po�ytek ojczy�nie wyjdzie, bo� wida� �o�nierz ognisty i do�wiadczony. Ruszysz w pole pod panem kasztelanem kijowskim; pod nim o �mier� naj�atwiej, ale i o okazj� do s�awy naj�atwiej. A zajdzie potrzeba, to i na swoj� r�k� zaczniesz Szwed�w podchodzi�, jako� Chowa�skiego podchodzi�. Twoje nawr�cenie i dobre uczynki pocz�y si� od tego, �e� si� Babiniczem przezwa�... Zwij�e si� tak i dalej, to i s�dy ostawi� ci� w spokoju. A gdy jak s�o�ce zaja�niejesz, gdy o twoich zas�ugach w ca�ej Rzeczypospolitej b�dzie g�o�no, wtedy niech si� ludzie dowiedz�, kto jest �w przes�awny kawaler. Jaki taki zawstydzi si� w�wczas tak wielkiego rycerza przed s�dy ci�ga�... Przez ten czas drudzy pogin�, trzecich za�agodzisz... Niema�o i akt�w si� zawieruszy, a ja ci to jeszcze raz przyrzekam, �e zas�ugi twoje pod niebo wynios� i sejmowi do nagrody przedstawi�, bo� w moich oczach ju� wart tego.</p><p>� Mi�o�ciwy panie!... Czym ja na tyle �aski zas�u�y�?</p><p>� Wi�cej ni� niejeden, kt�ry my�li, �e ma do niej prawo. No, no! nie frasuj�e si�, mi�y regalisto, bo tak ufam, �e i regalistka ci� nie minie, a da B�g, to mi wkr�tce wi�cej jeszcze regalist�w przysporzycie...</p><p>Kmicic, cho� chory, zerwa� si� nagle z �o�a i pad� jak d�ugi do n�g kr�lewskich.</p><p>� Na Boga, co czynisz? � zawo�a� kr�l. � Krew ci� ujdzie! J�drek!... Bywaj no tu kto!</p><p>Wpad� sam marsza�ek, kt�ry od dawna ju� po zamku kr�la szuka�.</p><p>� �wi�ty Jerzy, patronie m�j, co widz�?! � krzykn��, spostrzeg�szy kr�la d�wigaj�cego w�asnymi r�koma pana Kmicica.</p><p>� To pan Babinicz, najmilszy m�j �o�nierz i najwierniejszy s�uga, kt�ry mi wczoraj �ycie ocali� � rzek� kr�l. � Pom�cie, panie marsza�ku, d�wign�� mi go na �o�e...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>Z Lubowli jecha� kr�l do Dukli, Krosna, �a�cuta i Lwowa, maj�c przy boku pana marsza�ka koronnego, wielu biskup�w, dygnitarzy i senator�w wraz z nadwornymi chor�gwiami i pocztami. A jako rzeka pot�na, p�yn�c przez kraj, wszystkie pomniejsze wody w siebie zabiera, tak i do orszaku kr�lewskiego przybywa�y co chwila nowe zast�py. Cisn�li si� wi�c panowie i szlachta zbrojna, i �o�nierze, to pojedynczo, to kupami, i gromady zbrojnego ch�opstwa, szczeg�ln� ku Szwedom pa�aj�cego zawzi�to�ci�.</p><p>Ju� ruch stawa� si� powszechny, ju� i �ad wojenny pocz�to do niego wprowadza�. Pojawi�y si� gro�ne uniwersa�y datowane z S�cza: jeden Konstantego Lubomirskiego, marsza�ka ko�a rycerskiego; drugi Jana Wielopolskiego, kasztelana wojnickiego: oba wzywaj�ce szlacht� w wojew�dztwie krakowskim do pospolitego ruszenia. Wiedziano ju�, ko�o kogo si� kupi�! Nie stawiaj�cym si� za� grozi�y kary wedle pospolitego prawa. Uniwersa� kr�lewski dope�ni� onych wezwa� i najleniwszych postawi� na nogi.</p><p>Lecz nie potrzeba by�o gr�b, albowiem zapa� niezmierzony ogarn�� wszystkie stany. Siadali na ko� starcy i dzieci. Niewiasty oddawa�y klejnoty, stroje; niekt�re same rwa�y si� do boju.</p><p>W ku�niach Cygani przez noce i dnie ca�e bili m�otami, przekuwaj�c na or� niewinne narz�dzia oracz�w. Wsie i miasta opustosza�y, bo m�owie wyci�gn�li w pole. Z niebotycznych g�r sypa�y si� dzie� i noc gromady dzikiego ludu. Si�y kr�la ros�y z ka�d� chwil�.</p><p>Naprzeciwko jego osoby wychodzili duchowni z krzy�ami i chor�gwiami, kaha�y �ydowskie z rabinami; poch�d jego by� do niezmiernego tryumfu podobny. Zewsz�d nadlatywa�y najlepsze wie�ci, jakby je wiatr przywiewa�.</p><p>Nie tylko w tej cz�ci kraju, kt�rej naj�cie nieprzyjaci� nie zagarn�o, rwano si� do broni. Wsz�dy, w najodleglejszych ziemiach i powiatach, po grodach, wsiach, osadach, niedost�pnych puszczach, podnosi�a p�omienn� g�ow� straszliwa wojna pomsty i odwetu. Im ni�ej poprzednio upad� nar�d, tym wy�ej teraz podnosi� g�ow�, przeradza� si�, ducha zmienia� i w uniesieniu nie waha� si� nawet w�asnych, zaskorupia�ych ran rozrywa�, by krew sw� od zatrutych sok�w uwolni�.</p><p>Ju� te� i coraz g�o�niej m�wiono o pot�nym zwi�zku szlachty i wojska, na czele kt�rego mieli stan��: stary hetman wielki, Rewera Potocki, i polny, Lanckoro�ski, wojewoda ruski, i pan Stefan Czarniecki, kasztelan kijowski, i pan Pawe� Sapieha, wojewoda witebski, i ksi��� krajczy litewski Micha� Radziwi��, pan mo�ny, a nies�aw�, jak� na r�d �ci�gn�� Janusz, zatrze� pragn�cy, i pan Krzysztof Tyszkiewicz, wojewoda czernihowski, i wielu innych senator�w i urz�dnik�w ziemskich, i wojskowych, i szlachty.</p><p>Listy lata�y co dzie� pomi�dzy owymi panami a panem marsza�kiem koronnym, kt�ry nie chcia�, aby tak znamienity zwi�zek bez niego si� zawi�zywa�. Wie�ci przychodzi�y coraz pewniejsze, a� na koniec rozebrzmia�a wie�� ju� pewna, �e hetmani, a z nimi wojsko, porzucili Szweda i �e dla obrony majestatu i ojczyzny stan�a konfederacja tyszowiecka.</p><p>Kr�l tak�e pierwej o niej wiedzia�, bo oboje z kr�low�, cho� z dala b�d�c, niema�o si� nad jej zawi�zaniem przez pos�y i listy napracowali; jednak�e nie mog�c w niej bra� osobistego udzia�u, niecierpliwie teraz nadej�cia jej tenoru wygl�da�. Jako� zanim dojecha� do Lwowa, przybyli do� pan S�u�ewski i pan Domaszewski z Domaszewnicy, s�dzia �ukowski, przywo��c mu zapewnienia s�u�b i wierno�ci od konfederat�w, i akt zwi�zku do roborowania.</p><p>Czyta� tedy kr�l �w akt na walnej radzie z biskupami i senatorami. Serca wszystkich nape�ni�y si� rado�ci�, dusze unios�y si� w podzi�ce do Boga, bo owa wiekopomna konfederacja zwiastowa�a nie tylko opami�tanie si�, ale i odmian� tego narodu, o kt�rym niedawno jeszcze m�g� obcy najezdnik powiedzie�, �e nie masz w nim wiary ani mi�o�ci do ojczyzny, ani sumienia, ani �adu, ani wytrwania, ani �adnej z tych cn�t, kt�rymi stoj� pa�stwa i narody.</p><p>�wiadectwo tych wszystkich cn�t le�a�o teraz przed kr�lem w postaci aktu konfederacji i jej uniwersa�u. Przywodzono w nim wiaro�omstwo Karola Gustawa, �amanie przysi�g i obietnic, okrucie�stwa jenera��w i �o�nierzy, przez najdziksze narody nawet niepraktykowane, bezczeszczenie ko�cio��w, ucisk, zdzierstwa, rabunki, przelewanie krwi niewinnej i wypowiadano wojn� na �mier� i �ycie skandynawskim najezdnikom. Uniwersa�, gro�ny jak tr�ba archanio�a, zwo�ywa� pospolite ruszenie nie tylko rycerstwa, ale wszystkich stan�w i lud�w Rzeczypospolitej. �Nawet <emphasis>infames</emphasis> wszyscy (m�wi� uniwersa�), <emphasis>banniti</emphasis> i <emphasis>proscripti</emphasis>, i�� na t� wojn� powinni.� Rycerstwo mia�o na ko� siada�, w�asnych piersi nadstawia� i z �an�w �o�nierzy pieszych dostarczy�, mo�niejszy wi�cej, biedniejszy mniej, wedle mo�no�ci i si�.</p><p>�Poniewa� w tym pa�stwie <emphasis>aeque bona</emphasis> i <emphasis>mala</emphasis> do wszystkich nale��, wi�c i niebezpiecze�stwy wszystkim podzieli� si� godzi. Ktokolwiek mieni si� by� szlachcicem, osiad�y lub nieosiad�y, by te� i najwi�cej u jednego szlachcica syn�w by�o, na t� wojn� przeciw nieprzyjacielowi Rzeczypospolitej i�� powinni. Gdy� jako wszyscy, ni�szego i wy�szego urodzenia, szlacht� b�d�c, <emphasis>ad omnes prerogativas</emphasis> urz�d�w, dostoje�stw i dobrodziejstw ojczystych jeste�my <emphasis>capaces</emphasis>, tak i w tym <emphasis>aequales</emphasis> sobie b�dziemy, �e na obron� tych ojczystych swob�d i <emphasis>beneficiorum</emphasis> zar�wno osobami swymi p�jdziemy...�</p><p>Tak to �w uniwersa� r�wno�� szlacheck� rozumia�. Kr�l, biskupi i senatorowie, kt�rzy z dawna si� ju� w sercach z my�l� naprawy Rzeczypospolitej nosili, przekonali si� ze zdumieniem radosnym, �e i nar�d do owej naprawy dojrza�, �e got�w wst�pi� na nowe drogi, zetrze� rdz� i ple�� z siebie i nowe, wspania�e rozpocz�� �ycie.</p><p>�Otwieramy przy tym (brzmia� uniwersa�) <emphasis>benemerendi in Republica</emphasis> plac ka�demu <emphasis>plebeiae conditionis</emphasis>, ukazujemy i ofiarujemy wedle tego zwi�zku naszego okazj� przyst�pu i nabycia honor�w, prerogatyw i <emphasis>beneficiorum</emphasis>, kt�rymi <emphasis>gaudet</emphasis> stan szlachecki...�</p><p>Gdy na radzie kr�lewskiej odczytano ten ust�p, zapad�o a� milczenie g��bokie. Ci, kt�rzy wraz z kr�lem pragn�li najmocniej, aby przyst�p do praw szlacheckich zosta� ludziom ni�szych stan�w otworzony, mniemali, �e niema�o im przewalczy�, przecierpie� i na�ama� si� przyjdzie, �e lata ca�e up�yn�, nim z czym� podobnym odezwa� si� b�dzie bezpiecznie, tymczasem sama owa szlachta, tak dot�d o swe prerogatywy zazdrosna, tak pozornie nieu�yta, otwiera�a na rozcie� wrota szarym gromadom kmiecym.</p><p>Wsta� ksi��� prymas, owiany jakby duchem proroczym, i rzeki:</p><p>� I�e�cie owe <emphasis>punctum</emphasis> zamie�cili, potomni t� konfederacj� po wiek wiek�w wys�awia� b�d�, a gdy kto zechce czasy owe za czasy upadku staropolskiej cnoty uwa�a�, tedy mu na was, przecz�c, poka��.</p><p>Ksi�dz G�bicki by� chory, wi�c m�wi� nie m�g�, tylko r�k� trz�s�c� si� ze wzruszenia �egna� akt i pos��w.</p><p>� Ju� widz� nieprzyjaciela, ze wstydem z tych ziem uchodz�cego! � rzek� kr�l.</p><p>� Daj Bo�e najpr�dzej!... � zakrzykn�li obaj wys�a�cy.</p><p>� Waszmo�ciowie pojedziecie z nami do Lwowa � ozwa� si� zn�w kr�l � gdzie zaraz ow� konfederacj� roborowa� b�dziemy, a przy tym i innej zawrze� nie omieszkamy, kt�rej same pot�gi piekielne przem�c nie zdo�aj�.</p><p>Spojrzeli na to po sobie wys�a�cy i senatorowie, jakby pytaj�c si� wzajem, o jak� to pot�g� chodzi, lecz kr�l milcza�, tylko mu twarz promienia�a coraz bardziej; wzi�� znowu akt do r�ki i zn�w czyta�, i u�miecha� si�, nagle rzek�:</p><p>� Si�a te� by�o oponent�w?</p><p>� Mi�o�ciwy panie � odpowiedzia� pan Domaszewski � <emphasis>unanimitate</emphasis> ta konfederacja powsta�a za przyczyn� ichmo�� pan�w hetman�w, pana wojewody witebskiego i pana Czarnieckiego, a ze szlachty �aden g�os si� nie przeciwi�, tak si� wszyscy na Szwed�w rozjedli i takim afektem dla ojczyzny i majestatu zap�on�li.</p><p>� Z g�ry�my przy tym uradzili � doda� pan S�u�ewski � �e to nie ma by� sejm, jeno <emphasis>pluralitas</emphasis> ma stanowi�, wi�c niczyje <emphasis>veto</emphasis> nie mog�o sprawy popsowa�, jeno oponenta byliby�my na szablach roznie�li. Wszyscy te� powiadali, �e trzeba z onym <emphasis>liberum veto</emphasis> sko�czy�, bo to jednemu wola, a wielu niewola.</p><p>� Z�ote s�owa waszmo�ci! � rzek� ksi�dz prymas. � Niech jeno poprawa Rzeczypospolitej nast�pi, a nie ustraszy nas �aden nieprzyjaciel.</p><p>� A gdzie jest wojewoda witebski? � pyta� kr�l.</p><p>� Jeszcze na noc po podpisaniu aktu do swego wojska odjecha� pod Tykocin, w kt�rym ksi�cia wojewod� wile�skiego, zdrajc�, w obl�eniu trzyma. Do tej pory musia� go ju� dosta� �ywego albo umar�ego.</p><p>� Tak�e by� pewien, �e go dostanie?</p><p>� Tak by� pewien, jako �e po dniu noc nast�pi. Wszyscy, nawet najwierniejsi s�udzy, ju� zdrajc� opu�cili. Broni si� tam tylko gar�� Szwed�w, ale nieznaczna, a posi�ki znik�d przyj�� nie mog�. Powiada� pan Sapieha w Tyszowcach tak: �Chcia�em si� jeden dzie� sp�ni�, bo by�bym do wieczora z Radziwi��em sko�czy�!... Ale to pilniejsza sprawa ni� Radziwi��, gdy� jego i beze mnie mog� dosta�, do�� b�dzie jednej chor�gwi.�</p><p>� Chwa�a Bogu! � rzek� kr�l. � A gdzie pan Czarniecki?</p><p>� Tyle si� do niego szlachty, co najs�uszniejszych kawaler�w, sypn�o, �e w jeden dzie� na czele grzecznej chor�gwi stan��. Zaraz te� na Szwed�w ruszy�, a gdzie by teraz by�, nie wiemy.</p><p>� A ichmo�� panowie hetmani?</p><p>� Ichmo�� panowie hetmani pilno czekaj� rozkaz�w waszej kr�lewskiej mo�ci, obaj za� radz� nad przysz�� wojn� i z panem starost� ka�uskim w Zamo�ciu si� znosz�, a tymczasem co dzie� pu�ki ku nim razem ze �niegiem wal�.</p><p>� Tak�e to wszyscy Szweda porzucaj�?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie! Byli te� u ichmo�� pan�w hetman�w deputaci z wojska pana Koniecpolskiego, kt�re jest przy osobie Carolusa Gustawa. I ci pono radzi by ju� wr�ci� do prawej s�u�by, cho� im tam Carolus obietnic ni pieszczot nie szcz�dzi. M�wili te�, �e cho� teraz nie mog� zaraz <emphasis>recedere</emphasis>, przecie to uczyni�, jak si� tylko dogodna pora zdarzy, bo si� ju� im sprzykrzy�y i uczty, i jego pieszczoty, i mruganie oczami, i r�k klaskanie. Ledwie ju� wytrzyma� mog�.</p><p>� Zewsz�d opami�tanie, zewsz�d dobre wie�ci � rzek� kr�l. � Chwa�a Pannie Naj�wi�tszej!... Dzie� to najszcz�liwszy mego �ycia, a drugi taki nast�pi chyba w�wczas, gdy ostatni nieprzyjacielski �o�nierz wyjdzie z granic Rzeczypospolitej.</p><p>Na to pan Domaszewski uderzy� si� po szerpentynie.</p><p>� Nie daj B�g, aby si� to sta�o! � rzek�.</p><p>� Jak to? � spyta� ze zdumieniem kr�l.</p><p>� �eby ostatni pludrak na w�asnych nogach wyszed� z granic Rzeczypospolitej? Nie mo�e by�, mi�o�ciwy panie! A od czego mamy szable przy bokach?</p><p>� Bodaj wa�ci! � rzek� rozweselony pan. � To mi fantazja!</p><p>Lecz pan S�u�ewski, nie chc�c pozosta� w tyle za panem Domaszewskim, zawo�a�:</p><p>� Jako �ywo, nie ma na to zgody i pierwszy <emphasis>veto</emphasis> po�o��. Nie b�dziem si� ich wyj�ciem kontentowa�, ale za nimi p�jdziemy!</p><p>Ksi�dz prymas pocz�� g�ow� kr�ci� i �mia� si� dobrotliwie.</p><p>� Oj! siad�a szlachta na ko� i jedzie, jedzie! Bo�e wam b�ogos�aw, ale powoli, powoli! Jeszcze� ten nieprzyjaciel w granicach!</p><p>� Nied�ugo mu ju�! � zakrzykn�li obaj konfederaci.</p><p>� Duch si� odmieni� i fortuna si� odmieni � rzek� os�abionym g�osem ksi�dz G�bicki.</p><p>� Wina! � zawo�a� kr�l. � Niech�e si� na odmian� z konfederatami napij�!</p><p>Przyniesiono wina, lecz wraz z pacho�kami, kt�rzy je wnie�li, wszed� starszy pokojowiec kr�lewski i rzek�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, przyjecha� pan Krzysztoporski z Cz�stochowy i pragnie si� waszej kr�lewskiej mo�ci pok�oni�.</p><p>� Dawaj go �ywcem! � zawo�a� kr�l.</p><p>Po chwili wszed� wysoki, chudy szlachcic, patrz�cy jak kozio� spode �ba. Sk�oni� si� naprz�d panu do n�g, potem do�� hardo dygnitarzom i rzek�:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w! � odpowiedzia� kr�l. � Co tam s�ycha�?</p><p>� Mr�z okrutny, mi�o�ciwy panie, a�e powieki do jag�d przymarzaj�!</p><p>� Dla Boga! o Szwedach wa�� powiadaj, nie o mrozie! � zawo�a� Jan Kazimierz.</p><p>� A co o nich i gada�, mi�o�ciwy panie, kiedy ich pod Cz�stochow� nie ma! � odrzek� rubasznie pan Krzysztoporski.</p><p>� Dosz�y ju� nas te wie�ci, dosz�y � odpar� uradowany kr�l � ale tylko z ludzkiego gadania, a wy z samego klasztoru pewnie jedziecie... Naoczny �wiadek i obro�ca?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie, uczestnik obrony i naoczny �wiadek cud�w Naj�wi�tszej Panny...</p><p>� Nie tu granica jej �ask! � rzek� kr�l, wznosz�c oczy ku niebu � jeno zas�u�my na dalsze...</p><p>� Si�a w �yciu widzia�em � odpowiedzia� Krzysztoporski � ale takich widomych cud�w nie widzia�em, o czym dok�adniejsz� relacj� zdaje waszej kr�lewskiej mo�ci ksi�dz Kordecki w tym pi�mie.</p><p>Jan Kazimierz chwyci� skwapliwie za list, kt�ry mu Krzysztoporski podawa�, i pocz�� czyta�. Chwilami przerywa� czytanie i poczyna� si� modli�, to zn�w wraca� do listu. Twarz mieni�a mu si� radosnymi uczuciami; na koniec podni�s� zn�w oczy na Krzysztoporskiego.</p><p>� Pisze mi ksi�dz Kordecki � rzek� � i�e�cie wielkiego kawalera stracili, niejakiego Babinicza, kt�ry kolubryn� szwedzk� prochami rozsadzi�?</p><p>� On�e si� za wszystkich ofiarowa�, mi�o�ciwy panie! Ale s� te� tacy, kt�rzy m�wili, �e �yje, i B�g wie co powiadali; nie maj�c pewno�ci, przecie�my go nie przestali op�akiwa�, bo gdyby nie jego kawalerski post�pek, ci�ko by nam by�o da� sobie rady...</p><p>� Je�eli tak, to przesta�cie go op�akiwa�: pan Babinicz �ywie i jest u nas. On to pierwszy da� nam zna�, �e Szwedzi, nie mog�c nic przeciw mocy boskiej wsk�ra�, o odst�pieniu zamy�laj�... A potem tak nam znaczne odda� przys�ugi, i� sami nie wiemy, jak go wynagrodzi�.</p><p>� O, to si� ksi�dz Kordecki ucieszy! � zawo�a� z rado�ci� szlachcic � ale je�li pan Babinicz �ywie, to chyba szczeg�lniejsze u Naj�wi�tszej Panny ma �aski... To si� ksi�dz Kordecki ucieszy! Ojciec syna nie mo�e tak mi�owa�, jako on jego mi�owa�! A i mnie pozwoli wasza kr�lewska mo�� pana Babinicza powita�, gdy� takiego drugiego rezoluta nie masz w Rzeczypospolitej!</p><p>Lecz kr�l pocz�� znowu czyta� i po chwili zawo�a�:</p><p>� Co s�ysz�! To jeszcze raz po ust�pieniu pr�bowali klasztor podej��?</p><p>� Miller jak odszed�, tak si� i nie pokaza� wi�cej, jeno Wrzeszczowicz zjawi� si� zn�w niespodzianie pod murami, dufaj�c w to widocznie, �e bramy zastanie otwarte. Jako� i zasta�, ale si� ch�opstwo tak zaciekle na nich rzuci�o, �e zaraz sromotnie ty� poda�. Jak �wiat �wiatem, nie by�o tego, �eby prostactwo tak m�nie w go�ym polu je�dzie stawa�o. Potem te� nadci�gn�� pan Piotr Czarniecki z panem Kulesz�, kt�rzy do szcz�tu go znie�li.</p><p>Kr�l zwr�ci� si� do senator�w:</p><p>� Patrzcie, wasze uprzejmo�ci, jako n�dzni oracze w obronie tej ojczyzny i �wi�tej wiary stawaj�!</p><p>� �e stawaj�, mi�o�ciwy panie, to stawaj�! � zawo�a� Krzysztoporski. � Ca�e wsie wedle Cz�stochowy puste, bo ch�opstwo z kosami w polu. Wojna wsz�dy okrutna; Szwedzi musz� si� kupami trzyma�, a z�apieli ch�opstwo kt�rego, to tak nad nim wydziwia, �e lepiej by mu od razu i�� do piek�a. Kto tam wreszcie teraz w tej Rzeczypospolitej za or� nie chwyta! Nie by�o psubratom Cz�stochowy oblega�... Od tego czasu nie siedzie� im w tej ziemi!</p><p>� Od tego czasu nie b�d� w tej ziemi ucisku znosi� ci, kt�rzy krwi� si� oponuj� � odrzek� powa�nie kr�l � tak mi dopom� B�g i �wi�ty krzy�!</p><p>� Amen! � doda� prymas.</p><p>Tymczasem Krzysztoporski uderzy� si� r�k� w czo�o.</p><p>� Mr�z mi <emphasis>mentem</emphasis> pomiesza�, mi�o�ciwy panie � rzek� � bom zapomnia� jednej wie�ci powiedzie�, �e taki syn, wojewoda pozna�ski, zmar� jakoby nagle.</p><p>Tu zawstydzi� si� nieco pan Krzysztoporski, spostrzeg�szy si�, jak wielkiego senatora nazwa� wobec kr�la i dygnitarzy �takim synem�, wi�c doda� zmieszany:</p><p>� Nie zacny stan, lecz zdrajc� chcia�em spostponowa�.</p><p>Ale nikt tego wyra�nie nie zauwa�y�, bo wszyscy patrzyli na kr�la, ten za� rzek�:</p><p>� Ju�e�my dawno pana Jana Leszczy�skiego na wojew�dztwo pozna�skie przeznaczyli, jeszcze za �ycia pana Opali�skiego. Niech�e godniej ten urz�d piastuje... S�d boski, widz�, rozpocz�� si� nad tymi, kt�rzy t� ojczyzn� do upadku przywiedli, bo w tej chwili mo�e ju� i ksi��� wojewoda wile�ski przed Najwy�szym S�dzi� spraw� ze swoich uczynk�w zdaje...</p><p>Tu zwr�ci� si� do biskup�w i senator�w:</p><p>� Ale nam czas o wojnie powszechnej my�le� i w tej materii pragn� zasi�gn�� zdania waszych mo�ci�w.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>W chwili gdy kr�l m�wi�, i� wojewoda wile�ski mo�e ju� stoi przed s�dem bo�ym, m�wi� jakoby duchem proroczym, bo w owym czasie sprawa tykoci�ska by�a ju� rozwi�zana.</p><p>Dnia 25 grudnia pan wojewoda witebski Sapieha tak by� ju� pewien zdobycia Tykocina, �e sam do Tyszowiec wyjecha�, poleciwszy panu Oskierce prowadzenie dalszych prac obl�niczych. Z ostatnim szturmem kaza� na powr�t sw�j, rych�o maj�cy nast�pi�, czeka�; zebrawszy za� co znaczniejszych oficer�w tak m�wi�:</p><p>� Dosz�y mnie s�uchy, i� mi�dzy towarzystwem jest zamiar zaraz po zdobyciu zamku ksi�cia wojewod� wile�skiego na szablach roznie��... Owo�, gdyby si� zamek pod m� niebytno�� podda�, co by� mo�e, o�wiadczam waszmo�ciom, i� najsurowiej zakazuj� na zdrowie ksi�cia nast�powa�. Odbieram ci ja wprawdzie listy od takich os�b, o kt�rych si� waszmo�ciom ani �ni, abym dostawszy go, nie �ywi�.... Ale ja nie chc� s�ucha� tych rozkaz�w, co czyni� nie z �adnej kompasji, bo jej zdrajca niewart, ale �e nad gard�em jego nie mam prawa i wol� go przed sejm na s�d postawi�, aby dla potomnych by� st�d przyk�ad, �e ni wielko�� rodu, ni �adne urz�dy zdrady takowej i winy odkupi� ani przed kar� publiczn� zas�oni� go nie zdo�aj�.</p><p>W ten sens m�wi� pan wojewoda, jeno jeszcze d�u�ej, bo o ile by� zacny, o tyle mia� t� s�abo��, �e maj�c si� za m�wc�, lubi� przy ka�dej okazji obszernie si� wys�awia� i s�ucha� z lubo�ci� w�asnych s��w, przymykaj�c przy pi�kniejszych sentencjach oczy.</p><p>� To musz� sobie chyba dobrze praw� r�k� w wodzie wymoczy� � odpar� na to pan Zag�oba � gdy� okrutnie mnie sw�dzi.... Wszelako to tylko powiem, �e gdyby Radziwi�� mnie w swoj� moc dosta�, pewnie by z moj� g�ow� do zachodu s�o�ca nie czeka�. Wie on dobrze, kto w znacznej cz�ci to sprawi�, �e go wojska opu�ci�y; wie dobrze, kto go ze Szwedami nawet por�ni�... Ale za to ja nie wiem, czemu mam by� pob�a�liwszy dla niego, ni�li on by�by dla mnie?</p><p>� Bo nie przy wa�ci komenda i s�ucha� musisz � odrzek� z powag� wojewoda.</p><p>� �e s�ucha� musz�, to prawda, ale dobrze czasem i Zag�oby pos�ucha�... �miele te� to m�wi�, �e gdyby Radziwi�� mnie pos�ucha�, gdym go do obrony ojczyzny ekscytowa�, nie by�by dzi� w Tykocinie, jeno w polu, na czele wszystkich wojsk litewskich.</p><p>� Zali to wa�ci si� zdaje, �e bu�awa w z�ych r�kach?</p><p>� Tego nie godzi mi si� powiedzie�, bom j� sam w te r�ce w�o�y�. Mi�o�ciwy pan nasz, Joannes Casimirus, ma tylko m�j wyb�r potwierdzi�, nic wi�cej.</p><p>U�miechn�� si� na to wojewoda, bo lubi� pana Zag�ob� i jego krotofile.</p><p>� Panie bracie � rzek� � ty� zgn�bi� Radziwi��a, ty� mnie uczyni� hetmanem... i wszystko twoja zas�uga. Pozw�l�e mnie teraz jecha� spokojnie do Tyszowiec, aby te� i Sapieha m�g� w czym� przys�u�y� si� ojczy�nie.</p><p>Pan Zag�oba wzi�� si� w boki i zamy�li� si� przez chwil�, jakby rozwa�a�, czy ma pozwoli�, czy nie pozwoli�; na koniec okiem �ysn��, g�ow� kiwn�� i rzek� z powag�:</p><p>� Jed�, wasza mi�o��, spokojnie.</p><p>� B�g zap�a� za permisj�! � odpowiedzia�, �miej�c si�, wojewoda.</p><p>Zawt�rowali wodzowi �miechem inni oficerowie, on za� istotnie pocz�� si� zbiera�, bo kolasa sta�a ju� pod oknami gotowa, wi�c �egna� si� ze wszystkimi, daj�c ka�demu instrukcj�, co ma pod jego niebytno�� czyni�; wreszcie zbli�ywszy si� do pana Wo�odyjowskiego, rzek�:</p><p>� Wa��, na wypadek zdania si� zamku, b�dziesz mi odpowiada� za zdrowie wojewody, tobie t� funkcj� powierzam.</p><p>� Wedle rozkazu! w�os mu z g�owy nie spadnie! � odrzek� ma�y rycerz.</p><p>� Panie Michale � rzek� do niego pan Zag�oba po odje�dzie wojewody � ciekaw jestem, jakie to osoby nalegaj� na naszego Sapia, by Radziwi��a, dostawszy, nie �ywi�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�! � odrzek� ma�y pan.</p><p>� Czyli powiadasz, �e czego ci cudza g�ba do ucha nie powie, tego ci w�asny dowcip nie podszepnie. Prawda jest! Ale musz� to by� znaczne jakie� persony, skoro mog� panu wojewodzie rozkazy dawa�.</p><p>� Mo�e sam kr�l?</p><p>� Kr�l? Kr�la gdyby pies uk�si�, zaraz by mu przebaczy� i jeszcze by mu sperk� da� kaza�. Takie ju� u niego serce!</p><p>� Nie b�d� si� o to z wa�panem spiera�, ale przecie powiadali, �e na Radziejowskiego bardzo si� zawzi��.</p><p>� Naprz�d ka�demu przytrafi si� zawzi��, <emphasis>exemplum</emphasis>: moja na Radziwi��a zawzi�to��; po wt�re, jak�e to si� zawzi��, kiedy zaraz syn�w jego wzi�� w opiek�, �e i ojciec lepszy by nie by�! Z�ote to serce i mniemam, �e pr�dzej to kr�lowa jejmo�� przeciw gard�u radziwi��owskiemu instancj� wnosi. Godna pani, ani s�owa, ale bia�og�owska u niej fantazja, a to wiedz, �e gdy si� bia�og�owa przeciw tobie zawe�mie, cho�by� si� w szpar� w pod�odze skry�, jeszcze ci� ig�� stamt�d wyd�ubie.</p><p>Na to westchn�� pan Wo�odyjowski i odpar�:</p><p>� Za co by si� tam kt�ra mia�a na mnie zawzina�, skorom �adnej nigdy w �yciu nie zahaczy�!</p><p>� Ale rad by�, ale rad by�! Dlatego to, cho� w je�dzie s�u�ysz, tak zapami�tale na mury tykoci�skie piechot� leziesz, bo my�lisz, �e tam nie tylko Radziwi��, ale i Billewicz�wna siedzi. Znaj� ci�, niecnoto! Jak�e? jeszcze� jej sobie z g�owy nie wybi�?</p><p>� By� taki czas, �em j� sobie ca�kiem z g�owy wybi�, i sam Kmicic, gdyby tu by� obecny, musia�by przyzna�, �em po kawalersku sobie post�pi�, nie chc�c i�� wbrew jej sentymentom, raczej swoj� konfuzj� w niepami�� puszczaj�c; ale tego nie ukrywam, �e je�li ona jest teraz w Tykocinie, je�li mi B�g pozwoli zn�w j� z opresji ratowa�, to b�d� w tym widzia� wyra�n� wol� Opatrzno�ci. Na Kmicica baczy� nie potrzebuj�, bom mu w niczym nie powinien, a �ywie we mnie nadzieja, i� gdy dobrowolnie od niej odszed�, to go musia�a do tej pory zapomnie� i nie przygodzi mi si�, co si� dawniej przygodzi�o.</p><p>Tak rozmawiaj�c, doszli do kwatery, w kt�rej zastali dw�ch pan�w Skrzetuskich, pana Rocha Kowalskiego i pana dzier�awc� z W�soszy.</p><p>Nietajno by�o w wojsku, po co pan wojewoda witebski pojecha� do Tyszowiec, wi�c rycerze cieszyli si� wzajem, �e powstaje zwi�zek tak cnotliwy na obron� ojczyzny i wiary.</p><p>� Inny ju� wiatr w ca�ej Rzeczypospolitej wieje � rzek� pan Stanis�aw � a chwali� Boga, Szwedom w oczy.</p><p>� Od Cz�stochowy on powia� � odrzek� na to pan Jan. � Wczoraj by�y wiadomo�ci, �e si� klasztor jeszcze trzyma i coraz mocniejsze szturmy odpiera... Nie daj, Matko Naj�wi�tsza, by nieprzyjaciel m�g� poha�bi� Tw�j przybytek!</p><p>Tu pan Rz�dzian westchn�� i rzek�:</p><p>� Bo opr�cz obrazy boskiej ile by to zacnych skarb�w posz�o w nieprzyjacielskie r�ce! Jak cz�ek o tym pomy�li, to mu i strawa przez gard�o nie chce przechodzi�.</p><p>� Wojsko a� si� do szturmu rwie, �e trudno ludzi utrzyma� � rzek� pan Micha�. � Wczoraj Stankiewiczowa chor�giew bez komendy i bez drabin ruszy�a, bo powiadaj� tak: jak z tym zdrajc� sko�czymy, to Cz�stochowie na odsiecz p�jdziem. I co kt�ry Cz�stochow� wspomni, to zaraz wszyscy poczynaj� zgrzyta� i w szable trzaska�.</p><p>� Bo i po co nas tu tyle chor�gwi stoi, kiedy i po�owy by�oby na Tykocin dosy� � rzecze pan Zag�oba. � Up�r to pana Sapiehy, nic wi�cej. Nie chce mnie s�ucha�, �eby pokaza�, jako i bez mojej rady co� potrafi, a to sami widzicie, �e jak tylu ludzi jedn� zamczyn� oblega, to tylko sobie nawzajem przeszkadzaj�, bo dost�pu dla wszystkich nie masz.</p><p>� Eksperiencja wojskowa przez wa�pana m�wi, nie mo�na rzec! � odpowiedzia� pan Stanis�aw.</p><p>� Aha! Co? Mam g�ow� na karku?</p><p>� Wuj ma g�ow� na karku! � zawo�a� nagle pan Roch i nastroszywszy w�sy, pocz�� pogl�da� po obecnych, jakby szukaj�c takiego, co by mu zaprzeczy�.</p><p>� Ale i pan wojewoda ma g�ow� � odrzek� pan Jan Skrzetuski � i je�li tyle chor�gwi tu stoi, to dlatego �e jest obawa, �eby ksi��� Bogus�aw z odsiecz� bratu nie przyby�.</p><p>� To pos�a� z par� lekkich chor�gwi na pustoszenie Prus elektorskich � rzek� Zag�oba � skrzykn�� kup� luda na ochotnika mi�dzy gminem. Sam bym pierwszy poszed� pruskiego piwa popr�bowa�.</p><p>� W zim� piwo na nic, chyba grzane � rzek� pan Micha�.</p><p>� To dajcie wina albo gorza�ki lub miodu � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>Inni r�wnie� okazali ochot�, wi�c pan dzier�awca z W�soszy zaj�� si� t� spraw� i wkr�tce kilka g�siork�w stan�o na stole. Uradowa�y si� na ten widok serca, i rycerze pocz�li do siebie przepija�, coraz to na inne intencje wznosz�c kielichy.</p><p>� Na pohybel pludrakom, aby nam tu bochenk�w d�ugo ju� nie �uszczyli! � rzek� pan Zag�oba. � Niech sobie szyszki w Szwecji �r�!</p><p>� Za zdrowie majestatu: kr�la jegomo�ci i kr�lowej! � wzni�s� Skrzetuski.</p><p>� I tych, kt�rzy wiernie przy majestacie stali! � doda� Wo�odyjowski.</p><p>� Zatem nasze zdrowie!</p><p>� Zdrowie wuja! � hukn�� pan Roch.</p><p>� B�g zap�a�! W r�ce twoje, a wytrz��nij do dna w g�b�... Jeszcze si� Zag�oba nie ze wszystkim zestarza�! Mo�ci panowie! aby�my co pr�dzej tego ja�wca z jamy wykurzyli i pod Cz�stochow� ruszy� mogli!</p><p>� Pod Cz�stochow�! � krzykn�� Roch � Pannie Naj�wi�tszej w sukurs!</p><p>� Pod Cz�stochow�! � zawo�ali wszyscy.</p><p>� Skarb�w jasnog�rskich przed poganami broni�! � doda� Rz�dzian.</p><p>� Kt�rzy symuluj�, �e w Pana Jezusa wierz�, chc�c bezecno�� sw� pokry�, a w rzeczy, jakem to ju� powiada�, do miesi�ca jako psi wyj� i na tym ca�a ich wiara polega.</p><p>� I tacy to r�ce na splendory jasnog�rskie podnosz�!</p><p>� W sedno� waszmo�� utrafi�, m�wi�c o ich wierze � rzek� Wo�odyjowski do Zag�oby � bo ja sam s�ysza�em, jak do miesi�ca wyli. Powiadali p�niej, �e to ich luterskie psalmy, ale to pewna, �e takie psalmy i psi �piewaj�.</p><p>� Jak�e to? � rzek� pan Roch � sami� mi�dzy nimi tacy synowie?</p><p>� Nie masz innych! � rzek� z g��bokim przekonaniem pan Zag�oba.</p><p>� I kr�l ich nie lepszy?</p><p>� Kr�l ich gorszy od wszystkich. On to t� wojn� podni�s� umy�lnie, aby m�g� prawdziwej wierze do woli po ko�cio�ach blu�ni�.</p><p>Na to podni�s� si� pan Roch, mocno ju� podpi�y, i rzek�:</p><p>� Je�eli tak, tedy jako mnie tu, waszmo�ciowie, widzicie, jakem Kowalski! tak w pierwszej bitwie prosto na kr�la szwedzkiego skocz�! Cho�by te� sta� w najwi�kszej g�stwie, nic to! Moja �mier� albo jego!... a taki kopi� si� do niego z�o��... Miejcie mnie wa�panowie za kpa, je�li tego nie uczyni�!</p><p>To rzek�szy, z�o�y� pi�� i chcia� w st� grzmotn��. By�by przy tym pot�uk� szklenice, g�siory i st� roz�upa�, lecz pan Zag�oba skwapliwie go za gar�� uchwyci� i w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Siadaj, Rochu, i daj spok�j! Wiedz i o tym, �e nie dopiero ci� b�dziemy za kpa mieli, gdy tego nie uczynisz, ale dopiero ci� za kpa przestaniemy mie�, je�eli to uczynisz. Nie rozumiem te�, jak si� b�dziesz m�g� kopi� z�o�y� do kr�la szwedzkiego, w husarii nie s�u��c?</p><p>� To si� na poczet zdob�d� i do kniazia Polubi�skiego chor�gwi si� wpisz�. I ojciec mnie te� wspomo�e.</p><p>� Ojciec Roch?</p><p>� A jak�e!</p><p>� Niech�e ci� pierwej wspomo�e, a teraz szk�a nie rozbijaj, bo pierwszy bym ci za to g�ow� rozbi�. O czym�e�my to m�wili, mo�ciwi moi?... Aha! o Cz�stochowie... <emphasis>Luctus</emphasis> mnie stoczy, je�eli w por� �wi�temu miejscu na ratunek nie przyjdziemy... <emphasis>Luctus</emphasis> mnie stoczy, m�wi� wam! A wszystko przez tego zdrajc� Radziwi��a i przez racj� fizyk� sapie�y�sk�.</p><p>� Wa�pan na wojewod� nic nie m�w! Zacny pan! � ozwa� si� ma�y rycerz.</p><p>� To czemu obydwiema po�ami Radziwi��a przykrywa, kiedy jednej by�oby dosy�? Blisko dziesi�� tysi�cy ludzi pod t� tam bud� stoi, najgrzeczniejszej jazdy i piechoty. Nied�ugo w ca�ej okolicy i sadze w kominach wyli��, bo co by�o na kominach, to ju� zjedli.</p><p>� Nam w racje starszych nie wchodzi�, jeno s�ucha�!</p><p>� Tobie nie wchodzi�, panie Michale, ale nie mnie, bo mnie po�owa dawnego radziwi��owskiego wojska regimentarzem wybra�a i by�bym ju� za dziesi�t� granic� Carolusa Gustawa wy�en��, gdyby nie ona nieszcz�sna modestia, kt�ra mi kaza�a bu�aw� panu Sapie�e w r�ce w�o�y�. Niech�e sobie ze swoim kunktatorstwem da spok�j i niech patrzy, bym nie odebra� tego, com da�.</p><p>� Jeno po napiciu si� taki z wa�ci rezolut � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Tak powiadasz? Ano, to obaczysz! Dzi� jeszcze p�jd� mi�dzy chor�gwie i krzykn�: Mo�ci panowie! komu wola ze mn� pod Cz�stochow� i��, nie tu sobie �okcie i kolana o tykoci�skie wapno wyciera�, to prosz� za mn�! Kto mnie regimentarzem kreowa�, kto mnie w�adz� dawa�, kto dufa�, �e co uczyni�, to ku po�ytkowi ojczyzny i wiary b�dzie, ten niech obok mnie stawa. Pi�kna rzecz zdrajc�w kara�, ale stokro� pi�kniejsza Naj�wi�tsz� Pann�, patronk� tej Korony i Matk� nasz�, spod opresji i jarzma heretyckiego ratowa�.</p><p>Tu pan Zag�oba, kt�remu ju� od niejakiego czasu opar unosi� si� z czupryny, zerwa� si� z miejsca, skoczy� na �aw� i pocz�� krzycze�, jakby znajdowa� si� przed zebraniem:</p><p>� Mo�ci panowie! Kto katolik, kto Polak, kto nad Naj�wi�tsz� Pann� ma kompasj�, za mn�!... W sukurs Cz�stochowie!</p><p>� Id�! � zawo�a�, wstaj�c, Roch Kowalski.</p><p>Zag�oba popatrzy� chwil� na obecnych, a widz�c zdumienie i milcz�ce twarze, zlaz� z �awy i rzek�:</p><p>� Naucz� ja Sapia rozumu!... Szelm� jestem, je�li do jutra po�owy wojska spod Tykocina nie zerw� i pod Cz�stochow� nie poprowadz�!</p><p>� Dla Boga! Pomiarkuj si� ojciec! � rzek� pan Jan Skrzetuski.</p><p>� Szelm� jestem! m�wi� ci! � powt�rzy� pan Zag�oba.</p><p>Oni za� zl�kli si�, aby istotnie tego nie uczyni�, bo m�g�. W wielu chor�gwiach by�y szemrania na tykoci�sk� mitr�g�, a ludzie istotnie zgrzytali z�bami, my�l�c o Cz�stochowie. Do�� by�o iskr� na owe prochy rzuci�, a c� dopiero gdyby j� rzuci� cz�ek tak wzi�ty i takiej niezmiernej powagi rycerskiej jak Zag�oba. Przede wszystkim wi�ksza cz�� wojsk sapie�y�skich sk�ada�a si� z nowo zaci�nych, a zatem do dyscypliny wojennej nieprzywyk�ych i do uczynk�w na w�asn� r�k� skorych, a ci poszliby niezawodnie pod Cz�stochow� za Zag�ob�, jak jeden cz�owiek.</p><p>Wi�c przel�kli si� tego przedsi�wzi�cia obaj Skrzetuscy, a Wo�odyjowski zawo�a�:</p><p>� Ledwie si� wojska troch� najwi�kszym trudem wojewodzi�skim zebra�o, ledwie jest jakowa� si�a na obron� Rzeczypospolitej, a ju� czyje� warcholstwo chce chor�gwie rozrywa�, do niepos�usze�stwa przywodzi�. Si�a by Radziwi�� zap�aci� za takow� rad�, bo na jego m�yn ta woda. Jak wa�panu nie wstyd gada� nawet o takiej imprezie!</p><p>� Szelm� jestem, je�li tego nie uczyni�! � odpar� Zag�oba.</p><p>� Wuj tak uczyni! � doda� Roch Kowalski.</p><p>� Cicho ty, ko�ski �bie! � hukn�� na niego pan Micha�.</p><p>Pan Roch oczy wytrzeszczy�, g�b� zamkn�� i wyprostowa� si� od razu.</p><p>W�wczas Wo�odyjowski zwr�ci� si� do pana Zag�oby.</p><p>� A ja szelm� jestem � rzek� � je�eli jeden cz�owiek z mego pu�ku z wa�panem ruszy, a chcesz wojsko psowa�, tedy ci powiem, �e pierwszy na twoich wolentarz�w uderz�!</p><p>� Poganinie, Turku bezecny! � rzek� na to Zag�oba. � Jak�e to? na rycerzy Naj�wi�tszej Panny b�dziesz uderza�? Got�we�? Dobrze! Znaj� ci�! My�licie wa�panowie, �e jemu o wojsko albo dyscyplin� chodzi? Nie! jeno Billewicz�wn� za murami tykoci�skimi zwietrzy�. Dla prywaty i dla swawoli nie zawahasz si� najs�uszniejszej racji odst�pi�! Rad by� na dziewczyn� fyrka� i z nogi na nog� przest�pywa�, a jurzy� si�! Ale nic z tego! Moja g�owa w tym, �e tam ci� lepsi ubieg�, cho�by ten sam Kmicic, bo i on od ciebie nie gorszy.</p><p>Wo�odyjowski spojrza� na obecnych, bior�c ich na �wiadectwo, jaka mu si� krzywda dzieje. Nast�pnie namarszczy� si�, my�leli, �e gniewem wybuchnie, ale �e by� tak�e poprzednio podchmieli�, wi�c nagle wpad� w rozczulenie.</p><p>� Oto mi nagroda! � zawo�a� � od wyrostka ojczy�nie s�u��, szabli z gar�ci nie popuszczam! Ni mi chaty, ni mi �ony, ni dzieci, sam cz�ek jako kopia do g�ry g�ow� sterczy. Najzacniejsi o sobie my�l�, a ja, pr�cz ran w sk�rze, nie mia�em innej nagrody, za to mi jeszcze prywat� zadaj�, ledwie nie zdrajc� by� mieni�.</p><p>To rzek�szy, j�� roni� �zy na ��te w�siki, za� pan Zag�ob� zmi�k� od razu i otworzywszy r�ce, zawo�a�:</p><p>� Panie Michale! Srodzem ci� ukrzywdzi�. Katu mnie odda� za to, �em takiego wypr�bowanego przyjaciela spostponowa�!</p><p>I pad�szy sobie w obj�cia, pocz�li si� ca�owa� i do piersi wzajem przyciska�, za czym i pili dalej na zgod�, a gdy ju� �al znacznie im z serc wyparowa�, rzek� Wo�odyjowski:</p><p>� A nie b�dziesz wojska psowa�, swawoli wprowadza�, z�ego przyk�adu dawa�?</p><p>� Nie b�d�, panie Michale! Dla ciebie to uczyni�!</p><p>� A da B�g, Tykocina dostaniem, to co komu do tego, czego ja za murami szukam. Co kto sobie ma ze mnie dworowa�, h�?</p><p>Uderzony t� kwesti�, pan Zag�oba pocz�� koniec w�sa do ust wk�ada� i z�bami go przygryza�, na koniec rzek�:</p><p>� Nie, panie Michale, kocham ci� jako �renic� oka, ale ty sobie t� Billewicz�wn� z g�owy wybij.</p><p>� A to czemu? � pyta� zdziwiony pan Wo�odyjowski.</p><p>� Urodna jest, <emphasis>assentior</emphasis> � rzek� Zag�oba � ale to persona okaza�a i �adnej nie masz mi�dzy wami proporcji. Chybaby� jej na ramieniu siada� jako kanarek i cukier z g�by wydziobywa�. Mog�aby ci� tako� jako kobuza na r�kawiczce nosi� i na wszelkiego nieprzyjaciela puszcza�, bo chocia�e� ma�y, ale� <emphasis>instar</emphasis> szerszenia zjadliwy.</p><p>� Ju� wa�pan zaczynasz? � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Kiedym zacz��, to pozw�l�e mi i doko�czy�: jedna jest dla ciebie podwika jakoby stworzona, a to w�a�nie owa pestka... Jak�e jej tam imi�? Ta, z kt�r� nieboszczyk Podbipi�ta mia� si� �eni�?</p><p>� Anusia Borzobohata-Krasie�ska! � zakrzykn�� pan Jan Skrzetuski. � To�e to dawny afekt Micha�owy!...</p><p>� Czyste ziarnko gryczane, ale g�adka by�a bestyjka jako kukie�ka � rzek�, mlaskaj�c wargami, pan Zag�oba.</p><p>Tu pan Micha� zacz�� wzdycha� raz po razu i powtarza� to, co zawsze powtarza�, gdy kto� o Anusi wspomnia�:</p><p>� Co si� z tym niebo��tkiem dzieje?... Ba, ba! �eby si� to ona znalaz�a!</p><p>� Ju� by� jej z r�k nie pu�ci�... I dobrze by� uczyni�, bo przy twojej kochliwo�ci, panie Michale, mo�e ci si� przytrafi�, �e ci� pierwsza lepsza koza z�apie i na koz�a przemieni. Dalib�g, w �yciu nie widzia�em, �eby kto� taki by� na afekta �asy. Powiniene� si� by� kurkiem urodzi�, �miecie pod przyzbami rozgrzebywa� i �ko, ko, ko!� na czubatki wo�a�.</p><p>� Anusia! Anusia! � powtarza� rozmarzony pan Wo�odyjowski. � B�g by mi j� zes�a�!... Ale mo�e ju� jej na �wiecie zgo�a nie masz albo te� za m�� posz�a i dzieci wodzi...</p><p>� Co by mia�a i��! Zielona to jeszcze by�a rzepa, gdym j� widzia�, a potem cho� i dosz�a, mog�a si� dot�d w stanie niewinno�ci uchowa�. Po takim panu Longinie nijako jej by�o lada ch�ystka bra�... Z drugiej te� strony, w tych wojennych czasach ma�o kto o �eniaczce my�li.</p><p>A pan Micha� na to:</p><p>� Wa�pan jej dobrze nie zna�e�. Dziw, jak zacna... Ale tak� ju� mia�a natur�, �e nikogo nie przepu�ci�a, �eby mu zaraz serca nie przeszy�... Tak� ju� j� Pan B�g stworzy�. Nawet ni�szego stanu ludzi nie omija�a: <emphasis>exemplum</emphasis> �w medyk ksi�nej Gryzeldy, W�oszysko, kt�ry si� w niej zakocha� na um�r. Mo�e tam za niego ju� posz�a i za morze j� wywi�z�...</p><p>� Nie powiadaj byle czego, panie Michale! � zawo�a� z oburzeniem pan Zag�oba. � Medyk, medyk... Za� by szlachecka c�rka, z zacnej krwi, mia�a p�j�� za cz�eka tak pod�ej kondycji?... Raz ci to ju� m�wi�em! nie mo�e by�!</p><p>� I mnie samemu by�o na ni� za to mruczno, bom sobie my�la�: ju� te� miary nie ma, skoro i procedernik�w ba�amuci.</p><p>� Prorokuj� ci, �e j� jeszcze zobaczysz � rzek� pan Zag�oba.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie pana Tokarzewicza, kt�ry przedtem w regimencie radziwi��owskim s�u�y�, a po zdradzie hetmana wraz z innymi go odst�pi� i teraz w pu�ku Oskierczynym chor�giew nosi�.</p><p>� Panie pu�kowniku � rzek� do Wo�odyjowskiego � b�dziem petard� podsadza�.</p><p>� To ju� pan Oskierko got�w?</p><p>� Jeszcze dzi� w po�udnie by� got�w i nie chce czeka�, bo noc obiecuje si� ciemna.</p><p>� To dobrze � rzek� Wo�odyjowski � p�jdziem obaczy� i ludziom te� z muszkietami ka�� stan�� w gotowo�ci, �eby zza bramy nie wypadli. Sam�e pan Oskierko b�dzie petard� podsadza�?</p><p>� Tak jest... W�asn� osob�... Si�a i ochotnika z nim idzie.</p><p>� P�jd� i ja! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� I my! � zawo�ali dwaj Skrzetuscy.</p><p>� Ot! szkoda, �e stare oczy po ciemku nie widz� � ozwa� si� pan Zag�oba � bo pewnie bym wam samym i�� nie da�... Ale c�! gdy si� jeno zmruczy, ju� ani szabl� mi si� nie z�o�y�... Po dniu, po dniu, przy s�o�cu, to tam stary lubi jeszcze ruszy� w pole. Dawajcie mi co najt�szych Szwed�w, byle w po�udnie!</p><p>� Ja za� p�jd� � rzek�, namy�liwszy si�, dzier�awca z W�soszy. � Gdy bram� wysadz�, pewnie wojsko hurmem do szturmu skoczy, a tam w zamku si�a w sprz�tach i klejnotach mo�e by� wszelakiej dobroci.</p><p>I wyszli wszyscy, bo te� si� ju� mroczy�o na dworze; zosta� w kwaterze sam tylko pan Zag�oba, kt�ry przez chwil� nas�uchiwa�, jako �nieg chrz�ci� pod stopami odchodz�cych; potem za� j�� podnosi� kolejno g�siorki i patrzy� pod �wiat�o p�on�ce na kominie, je�eli si� co jeszcze w kt�rym zosta�o.</p><p>Tamci za� szli ku zamkowi w pomroce i wietrze, kt�ry wsta� od strony p�nocnej i d�� coraz silniej, wy�, hucza�, nios�c ze sob� tumany rozbitego w proch �niegu.</p><p>� Dobra noc do podsadzania petardy! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Ale i do wycieczki � odrzek� pan Skrzetuski. � Musimy mie� pilne oko i muszkietnik�w gotowych.</p><p>� Da�by B�g � rzek� pan Tokarzewicz � �eby pod Cz�stochow� by�a jeszcze wi�ksza zadymka. Zawsze� naszym w murach cieplej... Ale co by tam Szwed�w na stra�ach pomarz�o, to by pomarz�o... Trastia ich maty mordowa�a!</p><p>� Straszna noc! � rzek� pan Stanis�aw � s�yszycie wa�panowie, jak wyje, jakoby Tatarzy do ataku powietrzem szli?</p><p>� Albo jakby diabli <emphasis>requiem</emphasis> Radziwi��owi �piewali � dorzuci� Wo�odyjowski.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>W zamku za� wielki zdrajca patrzy� w kilka dni p�niej na zapadaj�cy na ca�uny �nie�ne mrok i s�ucha� wycia wichru.</p><p>Dopala�a si� z wolna lampa jego �ycia. Dnia tego w po�udnie jeszcze chodzi�, jeszcze spogl�da� z blank�w na namioty i drewniane sza�asy wojsk sapie�y�skich; lecz w dwie godziny p�niej zaniem�g� tak, i� musiano go odnie�� do komnat.</p><p>Od owych czas�w kiejda�skich, w kt�rych po koron� si�ga�, zmieni� si� do niepoznania. W�os na g�owie zbiela�, naoko�o oczu poczyni�y si� czerwone obw�dki, twarz mu obwis�a i nabrz�k�a, wi�c wydawa�a si� jeszcze ogromniejsz�, ale by�a to twarz ju� p�trupia, naznaczona b��kitnymi pi�tnami i straszna przez sw�j wyraz piekielnych cierpie�.</p><p>A jednak, lubo �ycie jego niemal na godziny si� ju� liczy� mog�o, przecie �y� za d�ugo, bo prze�y� nie tylko wiar� w siebie, w swoj� pomy�ln� gwiazd�, nie tylko nadzieje swoje i zamiary, ale tak g��boki sw�j upadek, �e gdy spogl�da� na dno tej przepa�ci, do kt�rej si� stoczy�, sam sobie wierzy� nie chcia�. Wszystko go zawiod�o: wypadki, wyrachowania, sprzymierze�cy. On, kt�remu nie do�� by�o by� najpot�niejszym panem polskim, ksi�ciem pa�stwa rzymskiego, wielkim hetmanem i wojewod� wile�skim, on, kt�remu Litwa ca�a by�a nie do miary pragnie� i po��dliwo�ci, zamkni�ty by� teraz w jednym ciasnym zameczku, w kt�rym czeka�a go tylko albo �mier�, albo niewola. I patrzy� codziennie we drzwi, kt�ra z dw�ch strasznych bogi� pierwej wejdzie wzi�� jego dusz� i przez p� ju� rozpadaj�ce si� cia�o.</p><p>Z jego ziem, z jego w�o�ci i starostw mo�na by�o niedawno udzielne kr�lestwo wykroi�, dzi� nie by� panem nawet i mur�w tykoci�skich.</p><p>Przed kilkoma zaledwie miesi�cami z s�siednimi kr�lami jeszcze traktowa�, dzi� jeden kapitan szwedzki z niecierpliwo�ci� i lekcewa�eniem s�ucha� jego rozkaz�w i wol� jego �mia� nagina� do swojej.</p><p>Gdy go opu�ci�y wojska, gdy z magnata i pana, kt�ry trz�s� krajem, zosta� bezsilnym n�dzarzem, kt�ry sam potrzebowa� ratunku i pomocy, Karol Gustaw pogardzi� nim. By�by pod niebiosa wynosi� pot�nego pomocnika, ale odwr�ci� si� z dum� od suplikanta.</p><p>Jako opryszka Kostk� Napierskiego oblegano niegdy� w Czorsztynie, tak jego, Radziwi��a, oblegano teraz w zamku tykoci�skim. I kto oblega�? Sapieha, najwi�kszy wr�g osobisty!</p><p>Gdy go dostan�, powlok� go na s�d, gorzej ni� opryszka, bo jako zdrajc�.</p><p>Opu�cili go krewni, przyjaciele, koligaci. Wojska zajecha�y jego dobra, rozwia�y si� w mg�� skarby, bogactwa, i �w pan, �w ksi���, kt�ry niegdy� dw�r francuski dziwi� i o�lepia� przepychem, kt�ry na ucztach tysi�ce szlachty przyjmowa�, kt�ry po dziesi�� tysi�cy w�asnych wojsk trzyma�, odziewa�, �ywi�, nie mia� teraz czym w�asnych mdlej�cych si� od�ywi�, i strach powiedzie�! on, Radziwi��, w ostatnich chwilach swego �ycia niemal w godzin� �mierci � by� g�odny!</p><p>W zamku dawno ju� brak�o �ywno�ci, ze szczup�ych pozosta�ych zapas�w komendant szwedzki sk�pe wydziela� racje, a ksi��� nie chcia� go prosi�.</p><p>Gdyby przynajmniej gor�czka, kt�ra trawi�a jego si�y, odj�a mu by�a i przytomno��! Ale nie! Pier� jego podnosi�a si� coraz ci�ej, oddech zmienia� si� w chrapanie, opuch�e nogi i r�ce zi�b�y, lecz umys�, mimo chwilowych ob��d�w, mimo strasznych mar i wizyj, kt�re przesuwa�y mu si� przed oczyma, pozostawa� przez wi�ksz� cz�� godzin jasny. I widzia� �w ksi��� ca�y sw�j upadek, ca�� n�dz� i poni�enie, widzia� �w dawny wojownik zwyci�zca ca�� kl�sk�, i cierpienia jego by�y tak niezmierne, �e chyba z jego grzechami mog�y si� por�wna�.</p><p>Bo pr�cz tego, jako Oresta erynie, tak jego szarpa�y wyrzuty sumienia, a nie by�o nigdzie na �wiecie takowej �wi�tyni, do kt�rej m�g�by si� przed nimi schroni�. Szarpa�y go w dzie�, szarpa�y w nocy, na polu i pod dachem; duma nie mog�a im zdzier�y� ani ich odeprze�. Im g��bszy by� jego upadek, tym szarpa�y go zacieklej. I miewa� takie chwile, �e dar� w�asne piersi. Gdy nieprzyjaciele naszli ojczyzn� ze wszystkich stron, gdy nad jej losem nieszcz�snym, nad jej b�lami i krwi� przelan� litowa�y si� obce narody � on, hetman wielki litewski, zamiast ruszy� w pole, zamiast po�wi�ci� jej ostatni� kropl� krwi, zamiast �wiat zdziwi� jak Leonidas, jak Temistokles, zamiast zastawi� ostatni kontusz jak Sapieha, zwi�za� si� z jednym z nieprzyjaci� i przeciwko matce, przeciwko w�asnemu panu podni�s� �wi�tokradzk� r�k� i ubroczy� we krwi bliskiej, drogiej... On to wszystko uczyni�, a teraz jest u kresu nie tylko ha�by, ale i �ycia, porachunku bliski, tam, na tamtej stronie... Co go tam czeka?</p><p>W�os je�y� mu si� na g�owie, gdy o tym my�la�. Bo gdy podnosi� r�k� na ojczyzn�, sam sobie wydawa� si� w stosunku do niej wielki, a teraz zmieni�o si� wszystko. Teraz on zmala�, a natomiast ta Rzeczpospolita, wstaj�ca z prochu i krwi, wydawa�a si� mu jaka� wielka i coraz wi�ksza, groz� tajemnicz� pokryta, �wi�tego majestatu pe�na, straszna. I ros�a ci�gle jeszcze w jego oczach, i olbrzymia�a coraz wi�cej. Czu� si� wobec niej prochem i jako ksi���, i jako hetman, i jako Radziwi��. Nie m�g� poj��, co to jest. Jakie� fale nieznane wzbiera�y ko�o niego, p�yn�y z hukiem, �oskotem, nap�ywa�y coraz bli�ej, pi�trzy�y si� coraz straszniej, a on rozumia�, �e uton�� musi, �e uton�oby w tym ogromie takich stu jak on. Lecz czemu� owej grozy i tajemniczej si�y nie widzia� pierwej; czemu�, szalony, porwa� si� przeciw niej? Gdy te my�li hucza�y mu w g�owie, strach go bra� przed t� matk�, przed t� Rzeczpospolit�, bo nie poznawa� jej rys�w, tak dawniej dobrotliwych i �agodnych.</p><p>Duch si� w nim �ama� i w piersiach zamieszka�o mu przera�enie. Chwilami my�la�, �e otacza go ca�kiem inny kraj, inni ludzie. Przez obl�one mury dochodzi�o wszystko, co si� w obl�onej Rzeczypospolitej dzia�o, a dzia�y si� rzeczy dziwne i przera�aj�ce. Rozpoczyna�a si� wojna na �mier� i �ycie przeciw Szwedom i zdrajcom � tym straszniejsza, �e przez nikogo nie przewidywana. Rzeczpospolita pocz�a kara�. By�o w tym co� z gniewu bo�ego za obra�ony majestat.</p><p>Gdy przez mury dosz�a wie�� o obl�eniu Cz�stochowy, Radziwi��, kalwin, zl�k� si� i przestrach ju� nie wyszed� wi�cej z jego duszy, bo w�a�nie wtedy, po raz pierwszy, dostrzeg� te tajemnicze fale, kt�re, wstawszy, mia�y poch�on�� Szwed�w i jego; wtedy naj�cie szwedzkie wyda�o mu si� nie naj�ciem, ale �wi�tokradztwem, a kara niezawodn�. Wtedy po raz pierwszy spad�a zas�ona z jego oczu i ujrza� odmienion� twarz ojczyzny, ju� nie matki, ale karz�cej kr�lowej.</p><p>Wszyscy, kt�rzy pozostali jej wierni i s�u�yli z serca i duszy, poszli w g�r� i wyrastali coraz bardziej, kto przeciw niej grzeszy� � upada�.</p><p>�Wi�c nie wolno my�le� nikomu � m�wi� sobie ksi��� � ni o wyniesieniu w�asnym, ni rodu swego, jeno �ywot, si�y i mi�o�� trzeba jej ofiarowa�?�</p><p>Ale dla niego by�o za p�no, bo ju� nie mia� nic do ofiarowania, bo ju� nie mia� przed sob� przysz�o�ci, chyba pozagrobow�, na kt�rej widok dr�a�.</p><p>Od chwili obl�enia Cz�stochowy, gdy jeden krzyk straszny wyrwa� si� z piersi niezmiernego kraju, gdy jakoby cudem znalaz�a si� w nim jaka� dziwna, do tej pory zapoznawana i niepoj�ta si�a � gdy nagle, rzek�by�: tajemnicza poza�wiatowa r�ka podnios�a si� w jego obronie, nowe zw�tpienie w�ar�o si� w dusz� ksi���c�, bo nie m�g� op�dzi� si� strasznym my�lom, �e B�g stoi przy tamtej sprawie i przy tamtej wierze.</p><p>A gdy takie my�li hucza�y mu w g�owie, wtedy o swojej w�asnej wierze w�tpi� i w�wczas rozpacz jego przechodzi�a nawet miar� jego grzech�w.</p><p>Ziemski upadek, duszy upadek, ciemno��, nico�� � oto do czego doszed� i czego si� dos�u�y�, s�u��c sobie.</p><p>A jednak jeszcze w pocz�tkach wyprawy z Kiejdan na Podlasie pe�en by� nadziei. Sapieha, nier�wnie gorszy w�dz, bi� go wprawdzie w polu, resztki chor�gwi go opuszcza�y, lecz krzepi� si� my�l�, �e lada dzie� nadci�gnie mu w pomoc Bogus�aw. Przyleci to m�ode orl� radziwi��owskie na czele pruskich, luterskich zast�p�w, kt�re �ladem litewskich chor�gwi do papie�nik�w nie przejd�, a w�wczas zgniot� we dw�ch Sapieh�, zetr� jego si�y, zetr� konfederat�w i po�o�� si� na trupie Litwy, jako dwa lwy na trupie �ani, i samym rykiem odstrasz� tych, kt�rzy by im chcieli j� wydrze�.</p><p>Lecz czas p�yn��, si�y Janusza topnia�y; nawet cudzoziemskie regimenty przechodzi�y do gro�nego Sapiehy; up�ywa�y dnie, tygodnie, miesi�ce, a Bogus�aw nie nadchodzi�.</p><p>Na koniec rozpocz�o si� obl�enie Tykocina.</p><p>Szwedzi, kt�rych gar�� przy Januszu zosta�a, bronili si� bohatersko, bo straszliwymi okrucie�stwy poprzednio si� zmazawszy, wiedzieli, �e nawet poddanie si� nie ochroni ich przed m�ciw� r�k� Litwin�w. Ksi��� w pocz�tkach obl�enia jeszcze mia� nadziej�, �e w ostatnim razie mo�e sam kr�l szwedzki ruszy mu na odsiecz, a mo�e pan Koniecpolski, kt�ry na czele sze�ciu tysi�cy koronnej jazdy przy Karolu si� znajdowa�. Lecz pr�no si� spodziewa�. Nikt o nim nie my�la�, nikt z pomoc� nie nadci�ga�.</p><p>� Bogus�awie! Bogus�awie! � powtarza� ksi���, chodz�c po tykoci�skich komnatach � je�li brata nie chcesz ratowa�, to ratuj przynajmniej Radziwi��a!...</p><p>Wreszcie, w ostatniej rozpaczy, postanowi� ksi��� Radziwi�� uczyni� krok, na kt�ry srodze oburza�a si� jego duma; to jest b�aga� o ratunek ksi�cia Micha�a z Nie�wie�a.</p><p>List jego przej�li jednak w drodze sapie�y�scy ludzie, za� wojewoda witebski przes�a� Januszowi w odpowiedzi pismo ksi�cia krajczego, kt�re przed tygodniem sam otrzyma�.</p><p>Ksi��� Janusz znalaz� w nim ust�p g�osz�cy, co nast�puje:</p><p>�Je�liby W. W. mi�o�ciwego pana mego dosz�y wie�ci, i� ja krewnemu, ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu, w pomoc i�� zamierzam, tedy im W. W. pan m�j mi�o�ciwy nie wierz, albowiem z tymi ja tylko za jedno trzymam, kt�rzy w wierze ku ojczy�nie i panu naszemu wytrwa�, a dawne wolno�ci tej prze�wietnej Rzeczypospolitej restaurowa� pragn�. Co si� po mnie nie poka�e, abym zdrajc�w od s�usznej i nale�ytej kary mia� zas�ania�. Bogus�aw te� nie nadci�gnie, bo jako s�ysz�, elektor o sobie woli my�le� i nie chce si� rozdziela�, a <emphasis>quod attinet</emphasis> Koniecpolskiego, ten chyba do wdowy w konkury posunie, kt�ra aby ni� zosta�a, na r�k� mu, by ksi��� wojewoda zgorza� jako najpr�dzej!�</p><p>Ten list, do Sapiehy adresowany, odj�� nieszcz�snemu Januszowi reszt� nadziei, i nie pozosta�o mu nic innego, jak czeka�, aby si� spe�ni�y jego losy.</p><p>Obl�enie dobiega�o ko�ca.</p><p>Wie�� o odje�dzie pana Sapiehy tej minuty niemal przedar�a si� przez mury, ale nadzieja, �e wskutek jego odjazdu kroki nieprzyjacielskie zostan� zaniechane, kr�tko trwa�a, gdy� przeciwnie, w pu�kach pieszych zna� by�o ruch jaki� niezwyczajny. Up�yn�o jednak kilka dni do�� spokojnie, bo zamiar wysadzenia bramy petard� spe�z� na niczym, lecz nadszed� 31 grudnia, w kt�rym tylko zapadaj�ca noc mog�a przeszkodzi� oblegaj�cym, widocznie bowiem gotowali co� przeciw zamkowi, je�li nie szturm, to przynajmniej nowy atak dzia� na nadw�tlone mury.</p><p>Dzie� mia� si� ku schy�kowi. Ksi��� le�a� w sali tak zwanej �Rogowej�, po�o�onej w zachodniej cz�ci zamku. Na ogromnym kominie pali�y si� ca�e smoliste karpy sosnowe, rzucaj�c �ywy blask na bia�e i do�� puste �ciany. Ksi��� le�a� na wznak na tureckiej sofie wysuni�tej umy�lnie na �rodek komnaty, aby ciep�o p�omieni mog�o do niej dochodzi�. Bli�ej komina, nieco w cieniu, spa� na kobierczyku pa�, ko�o ksi�cia za� siedzieli, drzemi�c na krzes�ach: pani Jakimowiczowa, niegdy� dozorczyni fraucymeru w Kiejdanach, drugi pa�, medyk, a zarazem astrolog ksi���cy, i Char�amp.</p><p>Ten ostatni bowiem nie opu�ci� ksi�cia, chocia� z dawnych wojskowych zosta� przy nim prawie sam jeden. Gorzka to by�a s�u�ba, bo serce i dusza starego towarzysza by�y w�a�nie za murami tykocinskimi, w obozie Sapiehy, jednak�e trwa� wiernie przy dawnym wodzu. Biedne �o�nierzysko wychud�o z g�odu i niewczas�w jak ko�ciotrup. Z twarzy jego zosta� tylko nos, kt�ry teraz wydawa� si� jeszcze wi�kszy, i w�sy jak wiechy. Ubrany by� w zbroj� ca�kowit�, pancerz, naramienniki i misiurk� z drucianym czepcem, kt�ry sp�ywa� mu na ramiona. �elazne karwasze �wieci�y mu na �okciach, bo tylko co by� wr�ci� z mur�w, na kt�re przed chwil� wychodzi� patrze�, co si� dzieje, i na kt�rych co dzie� szuka� �mierci. Teraz za� zdrzemn�� si� ze znu�enia, cho� ksi��� rz�zi� straszliwie, jakby kona� pocz��, i cho� wiatr wy� i gwizda� na zewn�trz.</p><p>Nagle kr�tkie drgania pocz�y wstrz�sa� olbrzymim cia�em Radziwi��a i przesta� rz�zi�. Zbudzili si� zaraz ci, kt�rzy go otaczali i pocz�li patrze� bystro naprz�d na niego, potem na siebie.</p><p>Lecz on rzek�:</p><p>� Jakoby mi kto� z piersi zlaz�: l�ej mi...</p><p>Potem zwr�ci� nieco g�ow�, pocz�� patrze� uwa�nie ku drzwiom, na koniec ozwa� si�:</p><p>� Char�amp!</p><p>� S�uga waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� A czego tu Stachowicz chce?</p><p>Pod biednym Char�ampem zadygota�y nogi, bo o ile nieustraszony by� w boju, o tyle zabobonny, wi�c obejrza� si� szybko i rzek� przyt�umionym g�osem:</p><p>� Stachowicza tu nie masz. Wasza ksi���ca mo�� kaza� go w Kiejdanach rozstrzela�.</p><p>Ksi��� przymkn�� oczy i nie odpowiedzia� ani s�owa.</p><p>Przez jaki� czas s�ycha� tylko by�o �a�osne i przeci�g�e wycie wichru.</p><p>� P�acz ludzki w tym wichrze s�ycha� � rzek� zn�w ksi���, otwieraj�c ca�kiem przytomnie oczy. � Ale jam nie sprowadza� Szwed�w, jeno Radziejowski.</p><p>A gdy nikt nie odpowiada�, po ma�ej chwili doda�:</p><p>� On najwi�cej winien, on najwi�cej winien, on najwi�cej winien.</p><p>I jaka� otucha wst�pi�a mu do piersi, jak gdyby uradowa�o go wspomnienie, �e by� kto� od niego winniejszy.</p><p>Wkr�tce jednak inne ci�sze my�li musia�y mu przyj�� do g�owy, bo twarz mu pociemnia�a i powt�rzy� kilkakrotnie:</p><p>� Jezus! Jezus! Jezus!</p><p>I znowu napad�a go duszno��; pocz�� rz�zi� jeszcze straszniej ni� poprzednio.</p><p>Tymczasem z zewn�trz dosz�y odg�osy wystrza��w muszkietowych, zrazu rzadkich, potem coraz g�stszych, ale w�r�d zamieci �nie�nej i wycia wichru nie brzmia�y zbyt g�o�no i mo�na by�o my�le�, �e to rozlegaj� si� jakie� ustawiczne stukania do bramy.</p><p>� Bij� si�! � rzek� medyk ksi���cy.</p><p>� Jako zwyczajnie! � odpowiedzia� Char�amp. � Ludzie marzn� w zamieci, to wol� si� bi� dla rozgrzewki.</p><p>� Sz�sty ju� dzie� tego wichru i �niegu � odpowiedzia� medyk. � Wielkie zmiany przyjd� w tym kr�lestwie, bo niezwyczajna to rzecz!</p><p>Na to odrzek� Char�amp:</p><p>� Daj je Bo�e! Nie stanie si� nic gorszego!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im ksi���, na kt�rego zn�w przysz�a ulga:</p><p>� Char�amp!</p><p>� S�uga waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Czy mi si� ze s�abo�ci tak wydaje, czy te� Oskierko par� dni temu chcia� petard� bram� wysadza�?</p><p>� Chcia�, wasza ksi���ca mo��, ale Szwedzi petard� porwali, i sam nieszkodliwie postrzelon, a sapie�y�scy odbici.</p><p>� Je�eli nieszkodliwie, to zn�w b�dzie tentowa�... A kt�ry dzi� dzie�?</p><p>� Ostatni grudnia, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw duszy mojej!... Nie do�yj� ju� Nowego Roku... Dawno mi przepowiadano, i� w ka�dym pi�tym roku �mier� stoi ko�o mnie.</p><p>� B�g �askaw, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� B�g jest z panem Sapieh� � odpowiedzia� ksi��� g�ucho.</p><p>Nagle pocz�� si� ogl�da� i rzek�:</p><p>� Zimno na mnie od niej idzie... Nie widz� jej, ale czuj�, �e ona tu jest.</p><p>� Kto taki, wasza ksi���ca mo��?</p><p>� �mier�!</p><p>� W imi� Ojca i Syna i Ducha �wi�tego!</p><p>Nasta�a chwila milczenia, s�ycha� tylko by�o szept pacierzy, odmawianych przez pani� Jakimowiczow�.</p><p>� Powiedzcie � ozwa� si� ksi��� przerywanym g�osem � zali wy naprawd� wierzycie, �e poza wasz� wiar� nikt zbawion by� nie mo�e?</p><p>� I w godzin� �mierci mo�na jeszcze od b��d�w rewokowa� � odrzek� Char�amp.</p><p>Odg�osy wystrza��w sta�y si� w tej chwili jeszcze g�stsze. Huk dzia� pocz�� wstrz�sa� szybami, kt�re za ka�dym razem odpowiada�y �a�osnym d�wi�czeniem.</p><p>Ksi��� s�ucha� czas jaki� spokojnie, po czym uni�s� si� z lekka na wezg�owiu, z wolna oczy pocz�y si� rozszerza�, �renice b�yska�. Siad�; przez chwil� trzyma� r�koma g�ow�, nagle krzykn�� jak w ob��kaniu:</p><p>� Bogus�aw! Bogus�aw! Bogus�aw!</p><p>Char�amp wybieg� jak szalony z komnaty.</p><p>Zamek ca�y trz�s� si� i dygota� od huku dzia�.</p><p>Nagle d�� si� s�ysze� krzyk kilku tysi�cy g�os�w, po czym targn�o co� z okropnym �omotem �cianami, a� g�ownie i w�gle z komina wysypa�y si� na posadzk�, jednocze�nie Char�amp wpad� z powrotem do sali.</p><p>� Sapie�y�scy bram� wysadzili! � krzykn��. � Szwedzi uciekli do wie�y!... Nieprzyjaciel tu�!... wasza ksi���ca mo��...</p><p>Dalsze s�owa zamar�y mu w ustach, Radziwi�� siedzia� na sofie z oczyma wysz�ymi na wierzch; otwartymi ustami �apa� raz po raz powietrze, z�by mia� wyszczerzone, r�koma dar� sof�, na kt�rej siedzia�, i patrz�c z przera�eniem w g��b komnaty, krzycza�, a raczej chrapa� mi�dzy jednym oddechem a drugim:</p><p>� To Radziejowski... Ja nie... Ratunku!... Czego chcecie?! We�cie t� koron�!... To Radziejowski... Ratujcie, ludzie! Jezus! Jezus! Mario!</p><p>To by�y ostatnie s�owa Radziwi��a.</p><p>Nast�pnie porwa�a go straszliwa czkawka, oczy wysz�y mu jeszcze okropniej z oprawy, wypr�y� si�, pad� na wznak i pozosta� bez ruchu.</p><p>� Skona�! � rzek� medyk.</p><p>� Marii wzywa�! s�yszeli�cie, cho� kalwin � ozwa�a si� pani Jakimowiczowa.</p><p>� Dorzu�cie na ogie�! � rzek� do struchla�ych pazi�w Char�amp.</p><p>Sam za� zbli�y� si� do trupa, przymkn�� mu powieki, za czym zdj�� z pancerza z�ocisty obraz Bogarodzicy, kt�ry na �a�cuszku nosi�, i u�o�ywszy r�ce Radziwi��a na piersiach, w�o�y� mu go mi�dzy palce.</p><p>�wiat�o ognia odbi�o si� od z�otego t�a obrazu, a �w odblask pad� na twarz wojewody i rozweseli� j� tak, �e nigdy nie wydawa�a si� tak spokojna.</p><p>Char�amp siad� obok cia�a i wspar�szy �okcie o kolana, ukry� oblicze w d�oniach.</p><p>Milczenie przerywa� tylko huk wystrza��w.</p><p>Nagle sta�o si� co� strasznego. B�ysn�a naprz�d okropna jasno��; zdawa�o si�, �e �wiat ca�y w ogie� si� zmieni�, a jednocze�nie niemal rozleg� si� taki huk, jakoby ziemia zapada�a si� pod zamkiem. Zachwia�y si� �ciany, pu�ap zarysowa� si� z przera�liwym trzaskiem, okna wszystkie run�y na pod�og� i szk�o szyb rozbi�o si� w setne okruchy. Przez puste otwory okien wdar�y si� w tej chwili tumany �niegu i wicher pocz�� wy� ponuro w k�tach sali.</p><p>Wszyscy ludzie, w komnacie b�d�cy, padli twarzami na ziemi�, wszyscy oniemieli ze strachu.</p><p>Podni�s� si� pierwszy Char�amp i zaraz spojrza� na trupa wojewody; ale trup le�a� r�wno, spokojnie, jeno obrazek z�ocisty przechyli� si� mu nieco w r�kach.</p><p>Char�amp odetchn��. Poprzednio by� pewien, �e to hurma szatan�w wdar�a si� do sali po cia�o ksi���ce.</p><p>� S�owo sta�o si� cia�em! � rzek� � to Szwedzi musieli wysadzi� prochami wie�� i siebie...</p><p>Lecz z zewn�trz nie dochodzi� �aden odg�os. Widocznie wojska sapie�y�skie sta�y w niemym podziwie albo mo�e w obawie, �e ca�y zamek jest podminowany i �e prochy kolejno wybucha� b�d�.</p><p>� Dorzu�cie do ognia! � rzek� pachol�tom Char�amp.</p><p>I zn�w komnata zap�on�a jaskrawym, migotliwym �wiat�em. Naoko�o trwa�a cisza �miertelna, jeno ogie� sycza�, jeno wicher wy� i �nieg wali� coraz wi�kszy przez puste okna.</p><p>A� nareszcie zabrzmia�y zmieszane g�osy, potem rozleg� si� brz�k ostr�g i tupot licznych krok�w; drzwi od sali otworzy�y si� na ro�cie� i �o�nierze wpadli do �rodka.</p><p>Uczyni�o si� jasno od go�ych szabel i coraz to wi�cej postaci rycerskich, przybranych w he�my, kapuzy, ko�paki, t�oczy�o si� przeze drzwi. Wielu nios�o w r�kach latarnie i ci �wiecili nimi, post�puj�c ostro�nie, chocia� w komnacie widno by�o i tak od ognia.</p><p>Na koniec z t�umu wyskoczy� ma�y rycerz, ca�y w szmelcowanej zbroi, i krzykn��:</p><p>� Gdzie wojewoda wile�ski?</p><p>� Tu! � rzek� Char�amp, ukazuj�c na cia�o le��ce na sofie.</p><p>Pan Wo�odyjowski spojrza� i rzek�:</p><p>� Nie �yje!</p><p>� Nie �yje! nie �yje! � poszed� g�os z ust do ust. � Nie �yje zdrajca i sprzedawczyk!</p><p>� Tak jest � rzek� ponuro Char�amp. � Ale je�li sponiewieracie cia�o jego i na szablach je rozniesiecie, �le uczynicie, bo Naj�wi�tszej Panny przed skonem wzywa� i jej konterfekt w r�ku dzier�y!</p><p>S�owa te wielkie uczyni�y wra�enie. Krzyki umilk�y.</p><p>Natomiast �o�nierze pocz�li si� zbli�a�, obchodzi� sof� i przypatrywa� si� nieboszczykowi. Ci, kt�rzy mieli latarnie, �wiecili mu nimi w oczy, a on le�a� olbrzymi, pos�pny, z hetma�skim majestatem w twarzy i zimn� powag� �mierci.</p><p>�o�nierze przychodzili kolejno, a mi�dzy nimi i starszyzna. Zbli�y� si� wi�c Stankiewicz i dwaj Skrzetuscy, i Horotkiewicz, i Jakub Kmicic, i Oskierko, i pan Zag�oba.</p><p>� Prawda jest!... � rzek� cichym g�osem pan Zag�oba, jakby ba� si� zbudzi� ksi�cia. � Naj�wi�tsz� Pann� w r�kach trzyma i blask mu od niej na lica pada...</p><p>To rzek�szy, zdj�� ko�pak z g�owy. W tej chwili uczynili to wszyscy inni. Nasta�o milczenie pe�ne szacunku, kt�re przerwa� wreszcie Wo�odyjowski.</p><p>� Ach! � rzek� � ju� on na s�dzie bo�ym i ludzie nic do niego nie maj�!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Char�ampa:</p><p>� Lecz ty, nieszcz�niku, czemu� to dla niego ojczyzny i pana odst�pi�?</p><p>� Dawajcie go sam!... � ozwa�o si� zaraz kilka g�os�w.</p><p>Na to Char�amp wsta� i wyj�wszy szablisko, cisn�� j� z brz�kiem na ziemi�.</p><p>� Macie mnie, rozsiekajcie! � rzek�. � Nie odst�pi�em go razem z wami, gdy by� pot�ny jako kr�l, a potem nie godzi�o mi si� go opuszcza�, gdy by� w mizerii i gdy nikt przy nim nie pozosta�. Oj! nie uty�em na tej s�u�bie, bom trzy dni ju� nic w g�bie nie mia� i nogi si� chwiej� pode mn�... Ale macie mnie, rozsiekajcie! Gdy� i do tego si� przyznaj�... � tu g�os pana Char�ampa zadrga� � �em go mi�owa�...</p><p>To rzek�szy, zatoczy� si� i by�by upad�, ale Zag�oba otworzy� mu ramiona, chwyci� go, podtrzyma�, a potem krzycze� pocz��:</p><p>� Na �ywy B�g! Dajcie mu je�� i pi�!...</p><p>Trafi�o to wszystkim do serca, wi�c wzi�to pana Char�ampa pod r�ce i wyprowadzono go zaraz z komnaty. Po czym i �o�nierze pocz�li j� kolejno opuszcza�, �egnaj�c si� pobo�nie.</p><p>W drodze do kwatery pan Zag�oba rozwa�a� co� w umy�le, zastanawia� si�, chrz�ka�, nareszcie poci�gn�� za po�� pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Panie Michale! � rzek�.</p><p>� A czego?</p><p>� Ju� mnie zawzi�to�� na Radziwi��a min�a, co nieboszczyk, to nieboszczyk!... Odpuszczam mu z serca, �e na szyj� moj� nastawa�.</p><p>� Przed trybuna�em on niebieskim! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Ot�, ot�!... Hm! �eby mu to co pomog�o, da�bym zreszt� i na msz�, bo widzi mi si�, �e ma tam okrutnie kruch� spraw�.</p><p>� B�g mi�osierny!</p><p>� �e mi�osierny, to mi�osierny, ale� i On bez abominacji na heretyk�w patrze� nie mo�e. A to nie tylko heretyk, ale i zdrajca. Ot co!</p><p>Tu pan Zag�oba zadar� g�ow� i pocz�� spogl�da� ku g�rze.</p><p>� Boj� si� � rzek� po chwili � �eby mi kt�ry Szwed, z tych, co si� prochami wysadzili, na �eb nie zlecia�, bo �e ich tam w niebie nie przyj�to, to pewna!</p><p>� Dobrzy pacho�kowie! � rzek� z uznaniem pan Micha� � woleli zgin�� ni� si� podda�. Ma�o takich �o�nierz�w w �wiecie!</p><p>Po czym szli w milczeniu, nagle pan Micha� zatrzyma� si�.</p><p>� Billewicz�wny w zamku nie by�o � rzek�.</p><p>� A sk�d wiesz?</p><p>� Pyta�em onych pazi�w. Bogus�aw j� wzi�� do Taurog�w.</p><p>� Oj! � rzek� Zag�oba � to jakoby wilkowi koz� powierzono. Ale to nie twoja rzecz, tobie przeznaczona tamta pestka!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Lw�w od chwili przybycia kr�la zmieni� si� w istotn� stolic� Rzeczypospolitej. Wraz z kr�lem przyby�a wi�ksza cz�� biskup�w z ca�ego kraju i wszyscy ci �wieccy senatorowie, kt�rzy nie s�u�yli nieprzyjacielowi. Wydane <emphasis>lauda</emphasis> zwo�a�y r�wnie� pod bro� szlacht� wojew�dztwa ruskiego i dalszych przyleg�ych, kt�ra stan�a licznie a zbrojno z tym wi�ksz� �atwo�ci�, �e Szwed�w wcale w tych stronach nie by�o. Ros�y te� oczy i serca na widok tego pospolitego ruszenia, w niczym albowiem nie przypomina�o ono owego wielkopolskiego, kt�re pod Uj�ciem tak s�ab� stawi�o nieprzyjacielowi zapor�. Przeciwnie, nadci�ga�a tu gro�na i wojownicza szlachta, z dziecka na koniu i w polach hodowana, w�r�d ci�g�ych napad�w tatarskiej dziczy przywyk�a do przelewu krwi i po�ogi, lepiej w�adn�ca szabl� ni� �acin�. �wie�o jeszcze wy�wiczy�a j� chmielnicczyzna, siedm lat bez przerwy trwaj�ca, tak �e nie by�o mi�dzy nimi cz�owieka, kt�ry by tyle razy przynajmniej w ogniu nie by�, ile sobie lat liczy�. Coraz nowe ich roje przybywa�y do Lwowa. Jedni ci�gn�li od przepa�cistych Bieszczad�w, inni znad Prutu, Dniestru i Seretu; kt�rzy siedzieli na kr�tych dorzeczach dniestrowych, kt�rzy siedzieli nad roztoczystym Bohem, kt�rych nad Siniuch� nie star�a z �ona ziemi inkursja ch�opska, kt�rzy na tatarskich rubie�ach si� ostali, ci wszyscy na g�os pana d��yli teraz do Lwiego Grodu, aby stamt�d na nie znanego jeszcze nieprzyjaciela poci�gn��. Wali�a szlachta z Wo�ynia i z dalszych jeszcze wojew�dztw, tak� nienawi�� rozpali�a we wszystkich duszach straszna wie�� o podniesieniu przez nieprzyjaciela �wi�tokradzkiej r�ki na Patronk� Rzeczypospolitej w Cz�stochowie.</p><p>Za� kozactwo nie �mia�o stawi� przeszk�d, bo nawet w najzatwardzialszych poruszy�y si� serca, i zreszt� samo by�o od Tatar�w zmuszone bi� przez pos��w czo�em kr�lowi i po raz setny przysi�gi wierno�ci ponawia�. Gro�ne dla kr�lewskich nieprzyjaci� poselstwo tatarskie pod wodz� Subaghazi-beja bawi�o we Lwowie, ofiaruj�c w imieniu chanowym sto tysi�cy ordy na pomoc Rzeczypospolitej, z kt�rej czterdzie�ci tysi�cy mog�o zaraz spod Kamie�ca w pole wyruszy�.</p><p>Pr�cz poselstwa tatarskiego zjecha�a i legacja z Siedmiogrodu dla prowadzenia wszcz�tych z Rakoczym o nast�pstwo tronu rokowa�; bawi� i pose� cesarski, by� nuncjusz papieski, kt�ry razem z kr�lem przyjecha�, co dzie� nadje�d�a�y deputacje od wojsk koronnych i litewskich, od wojew�dztw i ziem, z o�wiadczeniami wierno�ci dla majestatu i ch�ci obrony do upad�ego najechanej ojczyzny.</p><p>Ros�a tedy fortuna kr�lewska, podnosi�a si� w oczach ku podziwowi wiek�w i narod�w tak niedawno zupe�nie pogn�biona Rzeczpospolita. Rozpali�y si� dusze ludzkie ��dz� wojny i odwetu, a jednocze�nie okrzep�y. I jak na wiosn� deszcz ciep�y a obfity topi �niegi, tak pot�na nadzieja stopi�a zw�tpienie. Nie tylko chciano zwyci�stwa, ale wierzono w nie.Coraz to nowe wie�ci pomy�lne, cho� cz�sto nieprawdziwe, przechodzi�y z ust do ust. Raz w raz opowiadano to o odebranych zamkach, to o bitwach, w kt�rych nie znane pu�ki pod nie znanymi dot�d wodzami rozgromi�y Szwed�w, to o strasznych chmurach ch�opstwa, podnosz�cego si� jako szara�cza przeciw nieprzyjacielowi. Imi� Stefana Czarnieckiego coraz cz�ciej pojawia�o si� na wszystkich ustach.</p><p>Szczeg�y w onych wie�ciach by�y cz�sto nieprawdziwe, ale razem wzi�te, odbija�y jako zwierciad�o to, co si� dzia�o w ca�ym kraju.</p><p>Lecz we Lwowie by�o jakoby ustawiczne �wi�to. Gdy kr�l przyby�, wita�o go miasto uroczy�cie: wi�c duchowie�stwo trzech obrz�dk�w, rajcy miejscy, kupiectwo, cechy. Na placach i ulicach, gdzie okiem rzuci�e�, powiewa�y chor�gwie bia�e, szafirowe, purpurowe, z�ociste. Dumnie podnosili lwowianie swego z�otego lwa w b��kitnym polu, z chlub� wspominaj�c zaledwie przesz�e kozackie i tatarskie napady. Za ka�dym ukazaniem si� kr�lewskim krzyk si� czyni� pomi�dzy t�umami, a t�um�w nigdy nie brak�o.</p><p>Ludno�� podwoi�a si� w ostatnich dniach. Pr�cz senator�w, biskup�w, pr�cz szlachty nap�yn�y i t�umy ch�opstwa, bo si� rozbieg�a wie��, �e kr�l zamy�la los ch�opski poprawi�. Wi�c sukmany i gunie pomiesza�y si� z ��tymi kapotami mieszczan. Przemy�lni Ormianie o smag�ych twarzach porozbijali sza�asy z towarem i broni�, kt�r� ch�tnie kupowa�a zgromadzona szlachta.</p><p>By�a znaczna liczba i Tatar�w przy poselstwie, i W�grzyni, i Wo�osi, i Rakuszanie, moc luda, moc wojska, moc odmiennych twarzy, moc stroj�w dziwnych, barwnych, jaskrawych a rozmaitych, moc s�u�by dworskiej: wi�c olbrzymich pajuk�w, hajduk�w, janczar�w, kra�nych Kozak�w, laufr�w z cudzoziemska przybranych.</p><p>Na ulicach od rana do wieczora gwar ludzki, przeje�d�anie to chor�gwi komputowych, to oddzia��w konnej szlachty, krzyki, komendy, migotanie zbroi i go�ych szabel, r�enie koni, huk armat i �piewy pe�ne gr�b i przekle�stw dla Szweda.</p><p>A dzwony w ko�cio�ach polskich, ruskich i ormia�skich bi�y nieustannie, zwiastuj�c wszystkim, �e kr�l jest we Lwowie i �e Lw�w to ze stolic pierwszy, ku wieczystej swej chwale, przyj�� kr�la wygna�ca.</p><p>Bito mu te� czo�em, gdzie si� tylko pokaza�; czapki wylatywa�y w g�r�, a okrzyki <emphasis>vivat!</emphasis> wstrz�sa�y powietrzem; bito czo�em i przed karocami biskup�w, kt�rzy przez okna �egnali zgromadzone t�umy; k�aniano si� te� i wykrzykiwano senatorom, czcz�c w nich wierno�� dla pana i dla ojczyzny.</p><p>Tak wrza�o ca�e miasto. Nawet noc� palono na placach stosy drzewa, przy kt�rych koczowali mimo zimy i mrozu ci, kt�rzy si� w kwaterach dla zbytniego �cisku pomie�ci� nie mogli.</p><p>Kr�l za� trawi� dnie ca�e na naradach z senatorami. Przyjmowano poselstwa zagraniczne, deputacje ziem i wojsk; obmy�lano sposoby zape�nienia pustego skarbca pieni�dzmi; u�ywano wszelkich sposob�w, aby roznieci� wojn� tam wsz�dzie, gdzie nie p�on�a dot�d.</p><p>Latali go�cy do miast znaczniejszych, we wszystkie strony Rzeczypospolitej, a� hen do dalekich Prus i na �mud� �wi�t�; do Tyszowiec, do hetman�w, do pana Sapiehy, kt�ry po zburzeniu Tykocina szed� z wojskiem swoim wielkimi pochodami na po�udnie; szli go�cy i do pana chor��ego wielkiego Koniecpolskiego, kt�ry jeszcze sta� przy Szwedach. Tam, gdzie by�o trzeba, posy�ano zasi�ki pieni�ne, ekscytowano ospalszych manifestami.</p><p>Kr�l uzna�, u�wi�ci� i potwierdzi� konfederacj� tyszowieck�, i sam do niej przyst�pi�, wzi�wszy wodze wszelkich spraw w swe niestrudzone r�ce: pracowa� od rana do nocy, wi�cej dobro Rzeczypospolitej ni� w�asny czas, ni� w�asne zdrowie wa��c.</p><p>Lecz jeszcze nie tu by� kres jego usi�owa�; postanowi� bowiem zawrze� w imieniu swoim i stan�w takie przymierze, kt�rego by �adna pot�ga ziemska przem�c nie zdo�a�a, a kt�re by w przysz�o�ci do poprawy Rzeczypospolitej mog�o pos�u�y�.</p><p>Nadesz�a nareszcie ta chwila.</p><p>Tajemnica musia�a si� przedrze� od senator�w do szlachty, a od szlachty do posp�lstwa, gdy� od rana m�wiono, �e w czasie nabo�e�stwa stanie si� co� wa�nego, �e kr�l jakie� uroczyste �luby b�dzie sk�ada�. M�wiono o poprawie los�w ch�opskich i o konfederacji z niebem; inni wszelako twierdzili, �e to s� niebywa�e rzeczy, kt�rych przyk�ad�w dzieje nie podaj�, ale ciekawo�� by�a podniecona i powszechnie czego� oczekiwano.</p><p>Dzie� by� mro�ny, jasny, drobniuchne �d�b�a �niegu lata�y po powietrzu, b�yszcz�c na kszta�t iskier. Piechota �anowa lwowska i powiatu �ydaczowskiego, w p�szubkach b��kitnych, bramowanych z�otem, i p� regimentu w�gierskiego wyci�gn�y si� w d�ugi szereg przed katedr�, trzymaj�c muszkiety przy nogach; przed nimi na kszta�t pasterzy przechodzili wzd�u� i w poprzek oficerowie z trzcinami w r�ku. Pomi�dzy dwoma szpalerami p�yn��, jak rzeka, do ko�cio�a t�um r�nobarwny. Wi�c naprz�d szlachta i rycerstwo, a za ni� senat miejski z �a�cuchami poz�ocistymi na szyjach i ze �wiecami w r�ku, a prowadzi� go burmistrz, s�ynny na ca�e wojew�dztwo medyk, przybrany w czarn� tog� aksamitn� i biret; za senatem szli kupcy, a mi�dzy nimi wielu Ormian w zielonych ze z�otem myckach na g�owie i w obszernych wschodnich cha�atach. Ci, chocia� do innego obrz�dku nale��c, ci�gn�li wraz z innymi, by stan reprezentowa�. Za kupiectwem d��y�y cechy z chor�gwiami, a wi�c rze�nicy, piekarze, szewcy, z�otnicy, konwisarze, szychterze, p�atnerze, kordybanci, miodowarzy, i ilu tylko innych jeszcze by�o; z ka�dego ludzie wybrani szli za swoj� chor�gwi�, kt�r� ni�s� okazalszy od wszystkich urod� chor��y. Za czym dopiero wali�y bractwa r�ne i t�um pospolity, w �yczkowych kapotach, w ko�uchach, guniach, sukmanach, mieszka�cy przedmie��, ch�opi. Nie tamowano przyst�pu nikomu, dop�ki ko�ci� nie zape�ni� si� szczelnie lud�mi wszelakich stan�w i p�ci obojej.</p><p>Na koniec zacz�y zaje�d�a� i karety, lecz omija�y g��wne drzwi, albowiem kr�l, biskupi i dygnitarze mieli osobne wej�cie, bli�ej wielkiego o�tarza. Co chwila wojsko prezentowa�o bro�, nast�pnie �o�nierze spuszczali muszkiety do nogi i chuchali na zmarzni�te d�onie, wyrzucaj�c z piersi k��by pary.</p><p>Zajecha� kr�l z nuncjuszem Widonem, potem arcybiskup gnie�nie�ski z ksi�ciem biskupem Czartoryskim, potem ksi�dz biskup krakowski, ksi�dz arcybiskup lwowski, kanclerz wielki koronny, wielu wojewod�w i kasztelan�w. Ci wszyscy znikali w bocznych drzwiach, a ich karoce, dwory, masztalerze i wszelkiego rodzaju dworscy utworzyli jakoby nowe wojska, stoj�ce z boku katedry.</p><p>Ze msz� wyszed� nuncjusz apostolski Widon, przybrany na purpurze w ornat bia�y, naszywany per�ami i z�otem.</p><p>Dla kr�la urz�dzono kl�cznik mi�dzy wielkim o�tarzem a stallami, przed kl�cznikiem le�a� rozpostarty dywan turecki, kanonickie krzes�a zaj�li biskupi i �wieccy senatorowie.</p><p>R�nobarwne �wiat�a wchodz�ce przez okna w po��czeniu z blaskiem �wiec, od kt�rych o�tarz gorze� si� zdawa�, pada�y na twarze senatorskie, ukryte w cieniu kanonickich krzese�, na bia�e brody, na wspania�e postawy, na z�ote �a�cuchy, aksamity i fiolety. Rzek�by�: rzymski senat, taki w tych starcach majestat i powaga; gdzieniegdzie w�r�d s�dziwych g��w wida� twarz senatora-wojownika, gdzieniegdzie b�y�nie jasna g��wka m�odego pani�cia; wszystkie oczy utkwione w o�tarz, wszyscy modl� si�; b�yszcz� i chwiej� si� p�omienie �wiec; dymy z kadzielnic igraj� i k��bi� si� w blaskach. Z drugiej strony stall�w ko�ci� nabity g�owami, a nad g�owami t�cza chor�gwi jako t�cza kwiat�w si� mieni.</p><p>Majestat kr�la Jana Kazimierza pad� wedle zwyczaju krzy�em i korzy� si� przed majestatem bo�ym. Wreszcie wydoby� ksi�dz nuncjusz z cyborium kielich i zbli�y� si� z nim do kl�cznika. W�wczas kr�l podni�s� si� z ja�niejsz� twarz�, rozleg� si� g�os nuncjusza: <emphasis>Ecce Agnus Dei</emphasis>... i kr�l przyj�� komuni�.</p><p>Przez jaki� czas kl�cza� schylony; na koniec podni�s� si�, oczy zwr�ci� ku niebu i wyci�gn�� obie r�ce.</p><p>Uciszy�o si� nagle w ko�ciele tak, �e oddech�w ludzkich nie by�o s�ycha�. Wszyscy odgadli, �e chwila nadesz�a, i �e kr�l jaki� �lub b�dzie czyni�; wszyscy s�uchali w skupieniu ducha, a on sta� ci�gle z wyci�gni�tymi r�koma, wreszcie g�osem wzruszonym, ale jak dzwon dono�nym, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Wielka cz�owiecze�stwa boskiego Matko i Panno! Ja, Jan Kazimierz, Twego Syna, Kr�la kr�l�w i Pana mojego, i Twoim zmi�owaniem si� kr�l, do Twych naj�wi�tszych st�p przychodz�c, t� oto konfederacj� czyni�: Ciebie za Patronk� moj� i pa�stwa mego Kr�low� dzisiaj obieram. Mnie, Kr�lestwo moje Polskie, Wielkie Ksi�stwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, �mudzkie, Inflanckie i Czernihowskie, wojsko obojga narod�w i posp�lstwo wszystkie Twojej osobliwej opiece i obronie polecam; Twojej pomocy i mi�osierdzia w tera�niejszym utrapieniu kr�lestwa mego przeciwko nieprzyjacio�om pokornie �ebrz�...</p><p>Tu pad� kr�l na kolana i milcza� chwil�, w ko�ciele cisza ci�gle trwa�a �miertelna, wi�c wstawszy, tak dalej m�wi�:</p><p>� A �e wielkimi Twymi dobrodziejstwy zniewolony przymuszony jestem z narodem polskim do nowego i gor�cego Tobie s�u�enia obowi�zku, obiecuj� Tobie, moim, ministr�w, senator�w, szlachty i posp�lstwa imieniem, Synowi Twemu Jezusowi Chrystusowi, Zbawicielowi naszemu, cze�� i chwa�� przez wszystkie krainy kr�lestwa polskiego rozszerza�, czyni� wol�, �e gdy za zlitowaniem Syna Twego otrzymam wiktori� nad Szwedem, b�d� si� stara�, aby rocznica w pa�stwie mym odprawia�a si� solennie do sko�czenia �wiata rozpami�tywaniem �aski boskiej i Twojej, Panno Przeczysta!</p><p>Tu zn�w przerwa� i kl�kn��. W ko�ciele uczyni� si� szmer, lecz g�os kr�lewski wnet go uciszy� i cho� dr�a� teraz skruch�, wzruszeniem, tak dalej m�wi� jeszcze dono�niej:</p><p>� A �e z wielkim �alem serca mego uznaj�, dla j�czenia w opresji ubogiego posp�lstwa oracz�w, przez �o�nierstwo uciemi�onego, od Boga mego sprawiedliw� kar� przez siedm lat w kr�lestwie moim r�nymi plagami trapi�c� nad wszystkich ponosz�, obowi�zuj� si�, i� po uczynionym pokoju stara� si� b�d� ze stanami Rzeczypospolitej usilnie, a�eby odt�d utrapione posp�lstwo wolne by�o od wszelkiego okrucie�stwa, w czym, Matko Mi�osierdzia, Kr�lowo i Pani moja, jako� mnie natchn�a do uczynienia tego wotum, aby� �ask� mi�osierdzia u Syna Twego uprosi�a mi pomoc do wype�nienia tego, co obiecuj�.</p><p>S�ucha�o tych s��w kr�lewskich duchowie�stwo, senatorowie, szlachta, gmin. Wielki p�acz rozleg� si� w ko�ciele, kt�ry naprz�d w ch�opskich piersiach si� zerwa� i z onych wybuchn��, a potem sta� si� powszechny. Wszyscy wyci�gn�li r�ce ku niebu, rozp�akane g�osy powtarza�y: �Amen! amen! amen!�, na �wiadectwo, �e swoje uczucia i swoje wota ze �lubem kr�lewskim ��cz�. Uniesienie ogarn�o serca i zbrata�y si� w tej chwili w mi�o�ci dla Rzeczypospolitej i jej Patronki. Za czym rado�� niepoj�ta jako czysty p�omie� rozpali�a si� na twarzach, bo w ca�ym tym ko�ciele nie by�o nikogo, kto by jeszcze w�tpi�, �e B�g Szwed�w pogr��y.</p><p>Kr�l za� po uko�czonym nabo�e�stwie, w�r�d grzmotu wystrza��w z muszkiet�w i dzia�, w�r�d gromkich okrzyk�w: �Wiktoria! wiktoria! Niech �yje!� � jecha� do grodu i tam on� niebiesk� konfederacj� wraz z tyszowieck� roborowa�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXI</p></title><p>Po owych uroczysto�ciach r�ne wie�ci zacz�y nadlatywa� jako ptastwo skrzydlate do Lwowa. By�y dawniejsze i �wie�e, mniej lub wi�cej pomy�lne, ale wszystkie dodawa�y ducha. Wi�c naprz�d konfederacja tyszowiecka szerzy�a si� jak po�ar. Kto �yw, przyst�powa� do niej, zar�wno ze szlachty, jak z posp�lstwa. Miasta dostarcza�y woz�w, strzelb, piechoty, �ydzi pieni�dzy. Nikt nie �mia� si� przeciwi� jej uniwersa�om; najospalsi na ko� siadali. Nadszed� te� i gro�ny manifest Wittenberga, zwr�cony przeciw zwi�zkowi. Ogie� i miecz mia� kara� tych, kt�rzy do niego przyst�powali. Ale sprawi�o to taki skutek, jakby kto chcia� prochem p�omie� zasypa�. Manifest �w, zapewne za wiedz� kr�lewsk� i dla tym wi�kszego podniesienia zawzi�to�ci przeciw Szwedom, rozrzucono w wielkiej ilo�ci egzemplarzy po Lwowie i nie godzi si� m�wi�, co posp�lstwo dokazywa�o z tymi papierami, do��, �e wiatr je nosi�, srodze poha�bione, po lwowskich ulicach, �acy za� pokazywali ku uciesze t�um�w w jase�kach �Wittenberkow� kontuzj�, �piewaj�c przy tym pie�� poczynaj�c� si� od s��w:.</p><poem><stanza><v><emphasis>Wittenberku, niebo��,</emphasis></v><v><emphasis>Lepiej zmykaj za morze</emphasis></v><v><emphasis>Jak zaj�c!</emphasis></v><v><emphasis>Bo gdy sypn� si� guzy,</emphasis></v><v><emphasis>To pogubisz rajtuzy</emphasis></v><v><emphasis>Zmykaj�c!</emphasis></v></stanza></poem><p>On za�, jakby czyni�c zado�� s�owom pie�ni, zda� komend� w Krakowie dzielnemu Wirtzowi, a sam uda� si� spiesznie do Elbl�ga, gdzie kr�l szwedzki przebywa� wraz z kr�low�, trawi�c czas na ucztach i raduj�c si� w sercu, �e tak prze�wietnego kr�lestwa sta� si� panem.</p><p>Przysz�y tak�e do Lwowa doniesienia o upadku Tykocina i rozweseli�y umys�y. Dziwnym by�o, �e pocz�to o tym m�wi�, nim jakikolwiek goniec przyby�. Nie zgadzano si� tylko co do tego, czy ksi��� wojewoda wile�ski umar�, czy w niewoli, twierdzono wszak�e, �e pan Sapieha na czele znacznej pot�gi wszed� ju� z Podlasia w wojew�dztwo lubelskie, a�eby si� z hetmanami po��czy�, �e po drodze bije Szwed�w i z ka�dym dniem w si�� ro�nie.</p><p>Na koniec od niego samego przybyli pos�owie, i w znacznej liczbie, bo ni mniej, ni wi�cej tylko ca�� chor�giew przys�a� wojewoda do dyspozycji kr�lewskiej, pragn�c przez to okaza� cze�� panu, zabezpieczy� od wszelkiej mo�liwej przygody jego osob�, a mo�e i w�asne podnie�� przez to znaczenie.</p><p>Przywi�d� �w znak m�ody pu�kownik Wo�odyjowski, dobrze kr�lowi znajomy, zaraz te� Jan Kazimierz kaza� mu stan�� przed sob� i �cisn�wszy za g�ow�, rzek�:</p><p>� Witaj, s�awny �o�nierzyku! Si�a up�yn�o wody, od kiedy stracili�my ci� z oczu. Bodaj�e pod Beresteczkiem widzieli�my ci� ostatni raz, ca�ego we krwi unurzanego.</p><p>Pan Micha� pochyli� si� do kolan pa�skich i odrzek�:</p><p>� I w Warszawie p�niej, mi�o�ciwy panie, by�em te� w zamku z dzisiejszym panem kasztelanem kijowskim.</p><p>� A s�u�ysz ci�gle? Nie zachcia�o ci si� to domowych wczas�w u�y�?</p><p>� Bo Rzeczpospolita by�a w potrzebie, a w onych zawieruchach i substancja przepad�a. Nie mam, gdzie bym g�ow� z�o�y�, mi�o�ciwy panie, ale sobie nie przykrz�, tak my�l�c, �e to dla majestatu i ojczyzny pierwsza �o�nierska powinno��.</p><p>� Bodaj takich wi�cej! bodaj wi�cej... nie panoszy�by si� nieprzyjaciel. Da B�g, przyjdzie czas i na nagrody, a teraz powiadaj, co�cie z wojewod� wile�skim uczynili?</p><p>� Wojewoda wile�ski na s�dzie bo�ym. W�a�nie wtedy z niego duch wyszed�, gdy�my do ostatniego szturmu szli.</p><p>� Jak�e to ono by�o?</p><p>� Oto jest relacja wojewody witebskiego � rzek� pan Micha�.</p><p>Kr�l wzi�� pismo i zacz�� czyta�, ale ledwie zacz��, zaraz przerwa�:</p><p>� Myli si� w tym pan Sapieha � rzek� � pisz�c, i� wielka litewska bu�awa<emphasis>vacat</emphasis>; nie <emphasis>vacat</emphasis>, bo jemu j� oddaj�.</p><p>� Nie ma te� nad niego godniejszego � odrzek� pan Micha� � i ca�e wojsko b�dzie do �mierci waszej kr�lewskiej mo�ci za ten uczynek wdzi�czne.</p><p>U�miechn�� si� kr�l na ow� prostoduszn� konfidencj� �o�niersk� i czyta� dalej.</p><p>Po chwili westchn��.</p><p>� M�g�by Radziwi�� by� najpi�kniejsz� per�� w tej s�awnej koronie, gdyby duma i b��dy, kt�re wyznawa�, nie wysuszy�y mu duszy... Sta�o si�! Niezbadane wyroki boskie!... Radziwi�� i Opali�ski... prawie w jednym czasie... S�d� ich, Panie, nie wedle ich grzech�w, ale wedle Twojego mi�osierdzia.</p><p>Nasta�o milczenie, po czym kr�l zacz�� dalej czyta�.</p><p>� Wdzi�czni jeste�my panu wojewodzie � rzek�, sko�czywszy � �e mi ca�� chor�giew i najwi�kszego, jako pisze, kawalera pod r�k� przysy�a. Ale tu mi bezpieczno, a kawalerowie, zw�aszcza tacy owo, w polu teraz najpotrzebniejsi. Wypocznijcie troch�, a potem was panu Czarnieckiemu w sukurs pode�l�, bo na niego pewnie najwi�kszy impet si� zwr�ci.</p><p>� Do�� my ju� wypoczywali pod Tykocinem, mi�o�ciwy panie � ozwa� si� z zapa�em ma�y rycerz � teraz chybaby konie troch� od�ywi�, my za� mogliby�my i dzi� jeszcze ruszy�, bo z panem Czarnieckim rozkosze b�d� niewypowiedziane!... Szcz�cie to wielkie patrze� w oblicze mi�o�ciwego naszego pana, ale do Szwed�w te� nam pilno.</p><p>Kr�l rozpromieni� si�. Ojcowska dobro� osiad�a mu na obliczu i rzek�, patrz�c z zadowoleniem na siarczyst� posta� ma�ego rycerza.</p><p>� Ty� to, �o�nierzyku, pierwszy pu�kownikowsk� bu�aw� pod nogi nieboszczykowi ksi�ciu wojewodzie rzuci�?</p><p>� Nie pierwszym rzuci�, wasza kr�lewska mo��, alem pierwszy raz, a daj Bo�e, ostatni, przeciw dyscyplinie wojennej wykroczy�.</p><p>Tu zaci�� si� pan Micha� i po chwili doda�:</p><p>� Nie l�a by�o inaczej!</p><p>� Pewnie � rzek� kr�l. � Ci�kie to by�y czasy na tych, kt�rzy powinno�� wojskow� rozumiej�, ale i pos�uch musi mie� swoje granice, za kt�rymi si� wina rozpoczyna. Si�a� tam starszyzny przy Radziwille si� osta�o?</p><p>� W Tykocinie znale�li�my z oficyjer�w jednego tylko pana Char�ampa, kt�ry zrazu ksi�cia nie opu�ciwszy, nie chcia� go potem w mizerii opuszcza�. Kompasja go jeno przy ksi�ciu trzyma�a, bo afekt przyrodzony do nas ci�gn��. Ledwie�my go odkarmili, taki tam ju� by� g��d, a on sobie jeszcze od g�by odejmowa�, aby ksi�cia po�ywi�. Teraz tu, do Lwowa, przyjecha� mi�osierdzia waszej kr�lewskiej mo�ci b�aga�, a i ja do n�g twoich za nim, mi�o�ciwy panie, upadam, bo to cz�ek s�u�a�y i dobry �o�nierz.</p><p>� Niech�e tu przyjdzie � rzek� kr�l.</p><p>� Ma on te� wa�n� rzecz waszej kr�lewskiej mo�ci, panu memu mi�o�ciwemu, objawi�, kt�r� by� z ust ksi�cia Bogus�awa w Kiejdanach s�ysza�, a kt�ra zdrowia i bezpiecze�stwa �wi�tej dla nas osoby waszej kr�lewskiej mo�ci <emphasis>attinet</emphasis>.</p><p>� Czy nie o Kmicicu?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie!...</p><p>� A ty zna�e� Kmicica?</p><p>� Zna�em i bi�em si� z nim, ale gdzie by teraz by�, tego nie wiem.</p><p>� Co o nim my�lisz?</p><p>� Mi�o�ciwy panie, skoro on takiej imprezy si� podj��, to nie ma tych m�k, kt�rych by nie by� godzien, bo wyrzutek to z piek�a rodem.</p><p>� A nieprawda � rzek� kr�l � wszystko to ksi�cia Bogus�awa wymys�y... Ale po�o�ywszy na stron� ow� spraw�, powiadaj, co o tym cz�eku wiesz z jego dawniejszych czas�w?</p><p>� �o�nierz to by� zawsze wielki i w dziele wojennym niezr�wnany. Tak jak on Chowa�skiego podchodzi�, �e w kilkaset ludzi do utrapienia ca�� potencj� nieprzyjacielsk� przywi�d�, tego by nikt inny nie potrafi�. Cud, �e z niego sk�ry nie zdarto i na b�ben nie naci�gniono! Gdyby kto by� wonczas Chowa�skiemu samego ksi�cia wojewod� w r�ce wyda�, jeszcze by go tak nie usatysfakcjonowa�, jak z Kmicica podarek mu uczyniwszy... Jak�e! do tego dosz�o, �e Kmicic Chowa�skiego sztu�cami jada�, na jego kobierczyku sypia�, jego saniami i na jego koniu je�dzi�. Ale potem i dla swoich by� ci�ki, swawoli� okrutnie, kondemnatami<emphasis>instar</emphasis> pana �aszcz� m�g� sobie kierejk� podszy�, a ju� w Kiejdanach ca�kiem si� pogr��y�.</p><p>Tu pan Wo�odyjowski opowiedzia� szczeg�owo wszystko, co zasz�o w Kiejdanach.</p><p>Jan Kazimierz za� s�ucha� chciwie, a gdy wreszcie doszed� pan Micha� do tego, jak pan Zag�oba uwolni� naprz�d siebie, a potem wszystkich kompanion�w z radziwi��owskiej niewoli, pocz�� si� kr�l za boki bra� ze �miechu.</p><p>� <emphasis>Vir incomparabilis! vir incomparabilis!</emphasis> � powtarza�. � A jest�e on tu z tob�?</p><p>� Na rozkazy waszej kr�lewskiej mo�ci! � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Ulissesa ten szlachcic przeszed�! Przyprowad��e mi go do sto�u na weso�� chwil� i pan�w Skrzetuskich z nim razem, a teraz powiadaj, co wiesz wi�cej o Kmicicu?</p><p>� Z list�w przy Rochu Kowalskim znalezionych dowiedzieli�my si� dopiero, i� po �mier� nas do Bir��w posy�ano. Goni� nas jeszcze ksi��� i wojskiem stara� si� otoczy�, ale nie przykry�. Wymkn�li�my si� szcz�liwie... I nie do��, bo�my niedaleko Kiejdan Kmicica z�apali, kt�rego zaraz na rozstrzelanie ordynowa�em.</p><p>� Oj! � rzek� kr�l. � To, widz�, pr�dko tam u was na Litwie sz�o!</p><p>� Wszelako przedtem pan Zag�oba kaza� go obszuka�, je�li jakowych list�w przy sobie nie ma. Jako� znalaz�o si� pismo hetma�skie, z kt�rego dowiedzieli�my si�, �e gdyby nie Kmicic, to by nas do Bir��w nie wywo�ono, ale nie mieszkaj�c, w Kiejdanach rozstrzelano.</p><p>� A widzisz! � wtr�ci� kr�l.</p><p>� Po tym tedy nie godzi�o nam si� wi�cej na �ywot jego nastawa�. Pu�cili�my go... Co dalej czyni�, nie wiem, ale od Radziwi��a jeszcze nie odszed�. B�g raczy wiedzie�, co to za cz�owiek... �atwiej o ka�dym innym mie� opini� ni� o takim wichrze. Przy Radziwille zosta�, potem gdzie� jecha�... I znowu ostrzeg� nas, i� ksi��� z Kiejdan ci�gnie. Trudno negowa�, jak znaczn� nam przys�ug� odda�, bo gdyby nie owo ostrze�enie, by�by wojewoda wile�ski na ubezpieczone wojska napada� i pojedynczo chor�gwie znosi�... Sam nie wiem, mi�o�ciwy panie, co mam my�le�... Je�li to oszczerstwo, co ksi��� Bogus�aw powiada�...</p><p>� Zaraz si� to oka�e � rzek� kr�l.</p><p>I zaklaska� w d�onie.</p><p>� Zawo�aj tu pana Babinicza � rzek� do pazia, kt�ry ukaza� si� w progu.</p><p>Pa� znikn��, a po chwili drzwi komnaty kr�lewskiej otwar�y si� i stan�� w nich pan Andrzej. Pan Wo�odyjowski nie pozna� go zrazu, by� bowiem m�ody rycerz bardzo zmieniony i wyblad�y, jako �e od ostatniej walki w w�wozie nie m�g� jeszcze przyj�� do siebie. Patrzy� tedy na niego pan Micha� nie poznawaj�c.</p><p>� Dziw! � ozwa� si� wreszcie � gdyby nie chudo�� g�by i nie to, �e wasza kr�lewska mo�� inne powiedzia�a nazwisko, rzek�bym: pan Kmicic!</p><p>Kr�l u�miechn�� si� i odrzek�:</p><p>� Opowiada� mi tu w�a�nie �w ma�y rycerz o jednym okrutnym hultaju, kt�ry si� tak nazywa�, ale jam mu jako na d�oni wywi�d�, �e si� w swym s�dzie pomyli�, i pewien jestem, �e mi pan Babinicz przy�wiadczy.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � odpar� pr�dko Babinicz � jedno s�owo waszej kr�lewskiej mo�ci lepiej tego hultaja oczy�ci ni� najwi�ksze moje przysi�gi!</p><p>� I g�os ten sam � m�wi� ze wzrastaj�cym zdumieniem ma�y pu�kownik � jeno tej blizny przez g�b� nie by�o.</p><p>� Mo�ci panie � rzek� na to Kmicic � �eb szlachecki to rejestr, na kt�rym coraz inna r�ka szabl� pisze... Ale jest tu i twoja konotatka, poznaj�e mnie...</p><p>To rzek�szy, schyli� podgolon� g�ow� i wskaza� palcem na d�ug�, bia�aw� bruzd� ci�gn�c� si� tu� ko�o czuba.</p><p>� Moja r�ka! � krzykn�� pan Wo�odyjowski. � To Kmicic!</p><p>� A ja ci m�wi�, �e ty Kmicica nie znasz! � wtr�ci� kr�l.</p><p>� Jak to, mi�o�ciwy panie?...</p><p>� Bo� zna� wielkiego �o�nierza, ale swawolnika i radziwi��owskiego w zdradzie socjusza... A tu stoi Hektor cz�stochowski, kt�remu Jasna G�ra po ksi�dzu Kordeckim najwi�cej zawdzi�cza, tu stoi obro�ca ojczyzny i s�uga m�j wierny, kt�ry mnie w�asn� piersi� zastawi� i �ycie mi ocali�, gdym w w�wozach, jako mi�dzy stado wilk�w, dosta� si� mi�dzy Szwed�w. Taki to �w nowy Kmicic... Poznaj�e go i pokochaj, bo wart tego!</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� rusza� ��tymi w�sikami, nie wiedz�c, co rzec, a kr�l doda�:</p><p>� I wiedz o tym, �e nie tylko on nic ksi�ciu Bogus�awowi nie obiecywa�, ale pierwszy na nim za ich praktyki zemst� wywar�, bo go porwa� i chcia� go w wasze r�ce wyda�.</p><p>� I nas ostrzeg� przed ksi�ciem wojewod� wile�skim! � zawo�a� ma�y rycerz. � Jaki� anio� tak waszmo�ci nawr�ci�?</p><p>� U�ciskajcie si�! � rzek� kr�l.</p><p>� Od razum waszmo�ci pokocha�! � ozwa� si� pan Kmicic.</p><p>Wi�c padli sobie w obj�cia, a kr�l patrzy� na to i usta raz po razu, wedle swojego zwyczaju, z zadowoleniem wydyma�. Kmicic za� �ciska� tak serdecznie ma�ego rycerza, �e a� go w g�r� podni�s� jak kota i niepr�dko na powr�t na nogi postawi�.</p><p>Po czym kr�l wyszed� na codzienn� narad�, zw�aszcza �e i obaj hetmani koronni przybyli do Lwowa, kt�rzy mieli tam wojsko tworzy�, aby p�niej poprowadzi� je w pomoc panu Czarnieckiemu i konfederackim oddzia�om uwijaj�cym si� pod r�nymi wodzami po kraju.</p><p>Rycerze zostali sami.</p><p>� P�jd� waszmo�� pan do mojej kwatery � rzek� Wo�odyjowski � znajdziesz tam Skrzetuskich i pana Zag�ob�, kt�rzy radzi us�ysz� to, co mnie kr�l jegomo�� powiada�. Jest te� tam i pan Char�amp.</p><p>Lecz Kmicic przyst�pi� do ma�ego rycerza z wielkim niepokojem w twarzy.</p><p>� Si�a ludzi znale�li�cie przy ksi�ciu Radziwille? � spyta�.</p><p>� Ze starszyzny jeden Char�amp by� przy nim.</p><p>� Nie o wojskowych pytam, dla Boga!... a z niewiast?...</p><p>� Zgaduj�, o co chodzi � odpar�, zap�oniwszy si� nieco, ma�y rycerz � pann� Billewicz�wn� ksi��� Bogus�aw wywi�z� do Taurog�w.</p><p>Na to zmieni�o si� w oczach oblicze Kmicica; wi�c naprz�d sta�o si� blade jak pergamin, potem czerwone, potem jeszcze bielsze ni� poprzednio. Zrazu s�owa nie znalaz�, jeno nozdrzami parska� chwytaj�c powietrze, kt�rego widocznie nie stawa�o mu w piersiach. Nast�pnie chwyci� si� obu r�koma za skronie i biegaj�c jak szalony po komnacie, j�� powtarza�?</p><p>� Gorze mnie, gorze, gorze!</p><p>� Chod� wa��, Char�amp lepsz� ci zda relacj�, bo by� przy tym � rzek� Wo�odyjowski.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXII</p></title><p>Wyszed�szy od kr�la, szli obaj rycerze w milczeniu. Wo�odyjowski m�wi� nie chcia�, Kmicic nie m�g�, bo go b�l i w�ciek�o�� k�sa�y; przebijali si� tedy przez t�umy, kt�re si� by�y zebra�y na ulicach bardzo licznie, wskutek wie�ci, �e pierwszy zagonik Tatar�w, obiecanych przez chana kr�lowi, nadci�gn�� i ma wej�� do miasta, aby si� zaprezentowa� kr�lowi. Ma�y rycerz prowadzi�. Kmicic lecia� jak b��dny za nim, z ko�pakiem nasuni�tym na oczy, potr�caj�c ludzi po drodze.</p><p>Dopiero gdy wyszli na miejsce przestronniejsze, pan Micha� chwyci� Kmicica za przegub r�ki i rzek�:</p><p>� Pomiarkuj si� wa��!... Desperacj� nic nie wsk�rasz!...</p><p>� Ja nie desperuj� � odrzek� Kmicie � jeno mi jego krwi potrzeba!</p><p>� Mo�esz by� pewien, �e go mi�dzy nieprzyjaci�mi ojczyzny znajdziesz!</p><p>� Tym lepiej! � m�wi� gor�czkowo pan Andrzej � ale cho�bym go i w ko�ciele znalaz�...</p><p>� Dla Boga! nie blu�nij! � przerwa� co pr�dzej ma�y pu�kownik.</p><p>� Ten zdrajca do grzechu mnie przywodzi!</p><p>Zamilkli na chwil�, po czym pierwszy pan Kmicic spyta�:</p><p>� Gdzie on teraz jest?</p><p>� Mo�e w Taurogach, a mo�e i nie. Char�amp b�dzie lepiej wiedzia�.</p><p>� Chod�my!</p><p>� Ju� niedaleko.. Chor�giew za miastem stoi, a my tu... i Char�amp z nami.</p><p>Wtem Kmicic pocz�� oddycha� tak ci�ko jak cz�owiek, kt�ry pod strom� g�r� wchodzi.</p><p>� S�abym jeszcze okrutnie � ozwa� si�.</p><p>� Tym wi�kszego pomiarkowania waszmo�ci potrzeba, ile �e z takim rycerzem b�dziesz mia� spraw�.</p><p>� Ju� raz mia�em i ot! co mi po niej osta�o.</p><p>To rzek�szy, Kmicic ukaza� na pr�g� w twarzy.</p><p>� Powiedz�e mi wa��, jako to by�o, bo kr�l jegomo�� ledwie wspomnia�.</p><p>Pan Kmicic pocz�� opowiada� i cho� przy tym z�bami zgrzyta� i a� ko�paczkiem cisn�� o ziemi�, jednak my�l jego oderwa�a si� od nieszcz�cia i uspokoi� si� troch�.</p><p>� Wiedzia�em, �e� wa�� rezolut � rzek� ma�y rycerz � ale �eby a� Radziwi��a spo�r�d jego chor�gwi porwa�, tegom si� i po wa�panu nie spodziewa�.</p><p>Tymczasem doszli do kwatery. Dwaj Skrzetuscy, pan Zag�oba, dzier�awca z W�soszy i Char�amp zaj�ci byli ogl�daniem ko�uszk�w krymskich, kt�re handluj�cy Tatar przyni�s� w�a�nie do wyboru. Char�amp, kt�ry najlepiej zna� Kmicica, pozna� go te� od jednego rzutu oka i upu�ciwszy ko�uszek, zakrzykn��:</p><p>� Jezus Maria!</p><p>� Niech b�dzie imi� Pa�skie pochwalone! � zawo�a� dzier�awca z W�soszy.</p><p>Lecz zanim wszyscy och�on�li ze zdziwienia, Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Przedstawiam waszmo�ciom cz�stochowskiego Hektora i wiernego s�ug� kr�lewskiego, kt�ren za wiar�, ojczyzn� i majestat krew przelewa�.</p><p>Tu, gdy zdziwienie jeszcze wzros�o, pocz�� zacny pan Micha� opowiada� z wielkim zapa�em, co od kr�la o Kmicicowych zas�ugach, a od samego pana Andrzeja o porwaniu ksi�cia Bogus�awa s�ysza�, i wreszcie tak sko�czy�:</p><p>� Nie tylko wi�c nieprawda to jest, co ksi��� Bogus�aw o tym kawalerze powiada�, ale przeciwnie: nie ma on wi�kszego wroga od pana Kmicica, i dlatego pann� Billewicz�wn� z Kiejdan wywi�z�, aby w jakikolwiek spos�b zemst� nad nim wywrze�.</p><p>� I nam ten kawaler �ycie ocali�, i konfederackie chor�gwie przed ksi�ciem wojewod� ostrzeg� � zawo�a� pan Zag�oba. � Wobec takich zas�ug za nic dawne grzechy! Dla Boga! dobrze, �e z tob�, panie Michale, nie sam do nas przyszed�, dobrze te�, �e chor�giew nasza za miastem, bo okrutna w lauda�skich przeciwko niemu zawzi�to��, i zanimby zipn��, wprz�d by go byli na szablach roznie�li.</p><p>� Witamy waszmo�ci ca�ym sercem, jako brata i przysz�ego kommilitona! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>Char�amp a� si� za g�ow� bra�.</p><p>� Taki si� nigdy nie pogr��y! � m�wi� � z ka�dej strony wyp�ynie i jeszcze s�aw� na brzeg wyniesie!</p><p>� A nie m�wi�em wam tego! � wo�a� Zag�oba. � Jakem go tylko w Kiejdanach ujrza�, zarazem sobie pomy�la�: to �o�nierz i rezolut! I pami�tacie, �e wnet pocz�li�my si� w g�b� ca�owa�. Prawda, �e za moj� przyczyn� Radziwi�� pogr��on, ale i za jego. B�g mnie natchn�� w Billewiczach, �em go nie dopu�ci� rozstrzela�... Mo�ci panowie, nie godzi si� takiego kawalera sucho przyjmowa�, aby za� nas o nieszczero�� nie pos�dzi�!</p><p>Us�yszawszy to, Rz�dzian wyprawi� zaraz Tatara z ko�uszkami, a sam za� zakrz�tn�� si� z pacho�kiem oko�o napitk�w.</p><p>Lecz pan Kmicic my�la� tylko o tym, aby si� od Char�ampa o wyzwoleniu Ole�ki jak najpr�dzej wywiedzie�.</p><p>� By�e� wa�� przy tym? � pyta�.</p><p>� Prawie, �em si� z Kiejdan nie rusza� � odrzek� nosacz. � Przyjecha� ksi��� Bogus�aw do naszego ksi�cia wojewody. Na wieczerz� wystroi� si� tak, �e oczy bola�y patrze�, i wida� by�o, �e mu panna Billewicz�wna bardzo w oko wpad�a, bo ledwie �e nie mrucza� z ukontentowania jak kot, gdy go po grzbiecie g�aszcz�. Ale o kocie powiadaj�, �e pacierze odmawia, a ksi��� Bogus�aw, je�li je odmawia�, to chyba diab�u na chwa��. A przymila� si�, a �asi�, a zaleca�...</p><p>� Zaniechaj! � rzek� pan Wo�odyjowski � zbyt wielk� m�k� temu rycerzowi zadajesz!</p><p>� Przeciwnie! M�w wa��, m�w! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Gada� tedy przy stole � rzek� Char�amp � i� nie �adna to ujma nawet i Radziwi��om ze szlachciankami si� �eni� i �e on sam wola�by wzi�� szlachciank� ni� one ksi�niczki, kt�re mu ichmo�� kr�lestwo francuscy swatali, a kt�rych nazwisk nie spami�ta�em, bo takie by�y cudaczne, jakoby kto ogary w kniei nawo�ywa�.</p><p>� Mniejsza z tym! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Ow�, widocznie to m�wi�, aby on� pann� skaptowa�, co my, zrozumiawszy zaraz, pocz�li�my jeden na drugiego spogl�da� i mruga�, s�usznie mniemaj�c, �e si� potrzask na innocencj� gotuje.</p><p>� A ona? a ona?!... � pyta� gor�czkowo Kmicic.</p><p>� Ona, jako to dziewka z wielkiej krwi i g�rnej maniery, �adnego nie pokazowa�a ukontentowania, zgo�a na niego nie patrz�c, dopiero� gdy o waszmo�� panu m�wi� ksi��� Bogus�aw pocz��, zaraz w niego utkwi�a oczy. Straszna rzecz, co si� sta�o, gdy powiedzia�, i �e� mu si� wasza mo�� ofiarowa� za ile� tam dukat�w kr�la porwa� i �ywego albo umar�ego Szwedom dostawi�. My�leli�my, �e dusza z panny wyjdzie, ale cholera na wa�pana tak by�a w niej wielka, �e s�abo�� niewie�ci� przemog�a. Jak on te� zacz�� prawi�, z jak� abominacj� waszmo�cine propozycje odrzuci�, dopiero zacz�a go wielbi� i wdzi�cznie na� spogl�da�, a potem ju� i r�ki mu nie umkn�a, gdy j� od sto�u chcia� odprowadzi�.</p><p>Kmicic oczy d�o�mi zatkn��.</p><p>� Bij�e, bij! kto w Boga wierzy! � powtarza�.</p><p>Nagle zerwa� si� z miejsca.</p><p>� B�d�cie waszmo�ciowie zdrowi!</p><p>� Jak�e to? dok�d? � pyta� Zag�oba, zast�piwszy mu drog�.</p><p>� Kr�l mi permisj� da, a ja pojad� i znajd� go! � m�wi� Kmicic.</p><p>� Na rany boskie! czekaj wa��! Jeszcze� si� wszystkiego nie dowiedzia�, a szuka� go masz czas. Z kim pojedziesz? Gdzie go znajdziesz?</p><p>Kmicic mo�e by�by nie s�ucha�, ale si� mu zbrak�o, gdy� by� ranami wycie�czon, wi�c obsun�� si� na �aw� i plecami wspar�szy si� o �cian�, przymkn�� oczy.</p><p>Zag�oba poda� mu kielich wina, a on chwyci� go dr��cymi r�koma i rozlewaj�c p�yn na brod� i piersi, wychyli� do dna.</p><p>� Nie masz tu nic straconego � rzek� Jan Skrzetuski � jeno roztropno�ci trzeba tym wi�kszej, �e z tak znamienitym panem sprawa. Pr�dkim uczynkiem a nag�� imprez� mo�esz wa�pan zgubi� pann� Billewicz�wn� i siebie.</p><p>� Wys�uchaj Char�ampa do ko�ca � rzek� pan Zag�oba,</p><p>Kmicic zacisn�� z�by.</p><p>� S�ucham cierpliwie.</p><p>� Czy ch�tnie panna wyje�d�a�a � ozwa� si� Char�amp � tego nie wiem, bom przy jej wyje�dzie nie by�; wiem, �e pan miecznik rosie�ski protestowa�, kt�remu naprz�d perswadowano, potem go w cekhauzie zamkni�to, a wreszcie pozwolono wolno do Billewicz odjecha�. Panna w z�ych r�kach, nie ma co ukrywa�, bo wedle tego, co o m�odym ksi�ciu powiadaj�, bisurmanin �aden na p�e� g�adk� nie jest tak �asy. Gdy mu bia�og�owa jaka w oko wpadnie, w�wczas cho�by by�a zam�na, got�w i o to nie dba�.</p><p>� Gorze! gorze! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>� Szelma! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Dziwno mi tylko to, �e j� ksi��� wojewoda zaraz Bogus�awowi wyda�! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Ja nie statysta � odrzek� na to Char�amp � wi�c powt�rz� waszmo�ciom jeno to, co oficyjerowie powiadali, a mianowicie Ganchof, kt�ry wszystkie <emphasis>arcana</emphasis> ksi���ce wiedzia�. S�ysza�em na w�asne uszy, jak kto� wykrzykn�� przy nim: �Nie po�ywi si� Kmicic po naszym m�odym ksi�ciu!� � a Ganchof powiada tak: �Wi�cej tam polityki w tym wywiezieniu ni� afektu. �adnej (powiada) ksi��� Bogus�aw nie daruje, ale byle mu panna op�r da�a, to w Taurogach nie b�dzie m�g� z ni� uczyni� jak z innymi, bo ha�asy by powsta�y, tam za� ksi�na wojewodzina z c�rk� bawi, na kt�re Bogus�aw musi si� wielce ogl�da�, gdy do r�ki m�odej ksi�niczki pretenduje... Ci�ko mu b�dzie (powiada) cnotliwego udawa�, ale w Taurogach musi.�</p><p>� Kamie� powinien wa�ci spa�� z serca! � zawo�a� pan Zag�oba � bo wida� z tego, �e nic dziewce nie grozi.</p><p>� To czemu j� wywi�z�? � wrzasn�� Kmicic.</p><p>� Dobrze, �e si� do mnie udajesz � odpowiedzia� Zag�oba � bo ja niejedno wnet wyrozumiem, nad czym kto inny rok by na pr�no g�ow� �ama�. Czemu j� wywi�z�? Nie neguj�, �e mu musia�a wpa�� w oko, ale wywi�z� j� dlatego, aby przez ni� wszystkich Billewicz�w, kt�rzy s� liczni i mo�ni, od nieprzyjacielskich uczynk�w przeciw Radziwi��om powstrzyma�.</p><p>� Mo�e to by�! � rzek� Char�amp. � To pewna, �e w Taurogach bardzo musi ��dze przyrodzone miarkowa� i <emphasis>ad extrema</emphasis> posun�� si� nie mo�e.</p><p>� Gdzie on teraz jest?</p><p>� Ksi��� wojewoda suponowa� w Tykocinie, �e musi by� u kr�la szwedzkiego w Elbl�gu, do kt�rego po posi�ki mia� jecha�. To pewna, �e go teraz w Taurogach nie masz, bo go tam pos�a�cy nie znale�li.</p><p>Tu Char�amp zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� Chcesz wasza mo�� pos�ucha� prostego �o�nierza, to powiem, co my�l�: je�eli tam pann� Billewicz�wn� ju� jaka przygoda w Taurogach spotka�a albo je�eli ksi��� afekt w niej rozbudzi� zdo�a�, to wasza mo�� nie masz tam po co jecha�; je�eli za� nie, je�eli jest przy ksi�nej pani i z ni� razem do Kurlandii pojedzie, to tam bezpieczniejsza ni� gdziekolwiek i lepszego miejsca nie znalaz�by� wasza mo�� dla niej w ca�ej tej Rzeczypospolitej, zalanej p�omieniem wojny.</p><p>� Je�li� wa�� taki rezolut, jako powiadaj�, a jak i ja sam mniemam � wtr�ci� Skrzetuski � to naprz�d ci Bogus�awa dosta�, a maj�c go w r�ku, wszystko otrzymasz.</p><p>� Gdzie on teraz jest? � powt�rzy� Kmicic, zwracaj�c si� do Char�ampa.</p><p>� Ju�em waszej mo�ci powiedzia� � odpar� nosacz � ale wasza mo�� od zgryzot si� zapami�tywasz. Suponuj�, �e jest w Elbl�gu i pewnie wraz z Carolusem Gustawem w pole przeciw panu Czarnieckiemu ruszy.</p><p>� Wa�� za� najlepiej uczynisz, gdy z nami do pana Czarnieckiego ruszysz, bo w ten spos�b pr�dko si� z Bogus�awem spotka� mo�ecie � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Dzi�kuj� waszrno�ciom za �yczliwe rady! � zawo�a� Kmicic.</p><p>I pocz�� sie �egna� �ywo ze wszystkimi, oni za� nie zatrzymywali go, wiedz�c, �e cz�ek strapiony ni do rozmowy, ni do kielicha niezdatny, natomiast pan Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Odprowadz� waszmo�� do arcybiskupiego pa�acu, bo� tak zalterowan, �e jeszcze gdzie na ulicy padniesz.</p><p>� I ja! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� To chod�my wszyscy! � doda� Zag�oba.</p><p>Przypasali wi�c szable, na�o�yli burki ciep�e i wyszli. Na ulicach jeszcze wi�cej by�o ludzi ni� poprzednio. Co chwila spotykali oddzia�y zbrojnej szlachty, �o�nierzy, s�ug pa�skich i szlacheckich, Ormian, �yd�w, Wo�och�w, ruskich ch�op�w z przedmie�� popalonych w czasie dw�ch napad�w Chmielnickiego.</p><p>Kupcy stali przed swymi sklepami, okna dom�w pe�ne by�y g��w ciekawych. Wszyscy powtarzali, �e czambulik ju� nadszed� i �e niebawem przeci�gnie przez miasto, a�eby prezentowa� si� kr�lowi. Kto �yw, chcia� widzie� �w czambulik, bo wielka to by�a osobliwo�� spogl�da� na Tatar�w przeje�d�aj�cych spokojnie przez ulice grodu. Inaczej dot�d Lw�w widywa� tych go�ci, a raczej widywa� ich tylko za murami, w postaci chmur nieprzejrzanych, na tle p�on�cych przedmie�� i okolicznych wiosek. Teraz mieli wjecha� jako sojusznicy przeciw Szwedom. Tote� rycerze nasi zaledwie mogli utorowa� sobie przez t�umy drog�. Co chwila okrzyki � jad�! jad�! � przebiega�y z jednej ulicy na drug�, a w�wczas t�umy zbija�y si� w tak g�ste masy, �e ani podobna by�o kroku post�pi�.</p><p>� Ha! � rzek� Zag�oba � przysta�my nieco. Panie Michale, przypomn� nam si� niedawne czasy, gdy�my to nie z boku, ale wprost w �lepia patrzyli tym skurczybykom. A ja� to i w niewoli u nich siedzia�em. Powiadaj�, �e przysz�y chan kubek w kubek do mnie podobny... Ale co tam przesz�e zbytki wspomina�!</p><p>� Jad�! Jad�! � rozleg�o si� zn�w wo�anie.</p><p>� B�g serca psubrat�w odmieni� � m�wi� dalej Zag�oba � �e zamiast krainy ruskie pustoszy�, w sukurs nam id�... Cud to wyra�ny! Bo powiadam wam, i� gdyby za ka�dego poganina, kt�rego ta stara r�ka do piek�a wys�a�a, jeden grzech mi by� odpuszczony, ju� bym by� kanonizowany i wigili� musieliby�cie do mnie po�ci� albo by�bym na wozie ognistym �ywcem do nieba porwan.</p><p>� A pami�tasz wa�pan, jak to by�o wonczas, gdy�my to znad Wa�adynki od Raszkowa do Zbara�a jechali?...</p><p>� Jak�e nie pami�tam?! Co� to w wykrot wpad�, a ja za nimi przez g�szcza a� do go�ci�ca pogna�em. To, jake�my po ciebie wr�cili, wszystko rycerstwo nie mog�o si� oddziwi�, bo co kierz, to jedna bestia le�a�a.</p><p>Pan Wo�odyjowski pami�ta�, �e wonczas by�o wcale na odwr�t, ale zrazu nic nie odrzek�, bo si� bardzo zdumia�, nim za� och�on��, g�osy po raz dziesi�ty czy kt�ry� pocz�y wo�a�:</p><p>� Jad�! jad�!</p><p>Okrzyk sta� si� powszechny, potem ucich�o i wszystkie g�owy zwr�ci�y si� w t� stron�, z kt�rej czambulik mia� nadci�gn��. Jako� z dala ozwa�a si� wrzaskliwa muzyka, t�umy zacz�y si� rozst�powa� ze �rodka ulicy tu �cianom domostw, z ko�ca za� ukazali si� pierwsi tatarscy je�d�cy.</p><p>� Patrzcie! i kapel� maj� ze sob�, to u Tatar�w niezwyczajna rzecz.</p><p>� Bo si� chc� jak najlepiej zaprezentowa� � odrzek� Jan Skrzetuski � ale przecie niekt�re czambu�y maj� swoich muzykant�w, kt�rzy im przygrywaj�, gdy koszem gdzie na d�u�szy czas zapadn�. Wyborowy te� to musi by� komunik!</p><p>Tymczasem je�d�cy zbli�yli si� i pocz�li przeci�ga� mimo. Naprz�d jecha� na srokatym koniu �niady jakoby w dymie uw�dzony Tatar, dwie piszcza�ki w g�bie maj�cy. Ten, przechyliwszy w ty� g�ow� i zamkn�wszy oczy, przebiera� po owych dudkach palcami, wydobywaj�c z nich tony piskliwe i ostre, a tak szybkie, �e ucho zaledwie je u�owi� mog�o. Za nim jecha�o dw�ch trzymaj�cych kije, przybrane na g�rnych ko�cach w mosi�ne brz�ku�ki, i potrz�saj�cych nimi jakoby z w�ciek�o�ci�; tu� dalej kilku d�wi�ka�o przera�liwie w miedziane talerze, inni bili w b�bny, inni grali kozack� mod� na teorbanach, wszyscy za�, z wyj�tkiem piszczalnik�w, �piewali, a raczej wyli od czasu do czasu do wt�ru dzik� pie��, b�yskaj�c przy tym z�bami i przewracaj�c oczy. Za t� niesforn� i dzik� muzyk�, kt�ra przesuwa�a si� jak gomon przed mieszka�cami Lwowa, c�apa� po cztery konie w rz�dzie ca�y oddzia� z�o�ony z oko�o czterystu ludzi.</p><p>By� to istotnie wyborowy komunik, na pokaz i cze�� kr�lowi polskiemu, do jego rozporz�dzenia, jako zadatek przez chana przys�any. Dowodzi� nim Akbah-U�an, z dobrudzkich, zatem najt�szych w boju Tatar�w, stary i do�wiadczony wojownik, wielce w u�usach dla swojego m�stwa i srogo�ci szanowany. Jecha� on teraz w �rodku, mi�dzy muzyk� a reszt� oddzia�u, przybrany w r�ow� aksamitn�, ale mocno wyp�owia�� i za ciasn� na jego pot�n� figur� szub�, wytartymi kunami podbit�. Na brzuchu trzyma� piernacz, taki, jakiego za�ywali pu�kownicy kozaccy. Czerwona jego twarz sta�a si� od ch�odnego wiatru sin�, i ko�ysa� si� nieco na wysokiej kulbace, od czasu do czasu spogl�da� na boki albo obraca� g�ow� ku swym Tatarom, jakoby nie by� zupe�nie pewien, czy wytrzymaj� na widok t�um�w, niewiast, dzieci, sklep�w otwartych, towar�w kosztownych i czy nie rzuc� si� z dzikim okrzykiem na te cuda.</p><p>Lecz oni jechali spokojnie, jako psy na sforze prowadzone i boj�ce si� harapa, i tylko z ponurych a �akomych spojrze� mo�na by�o dociec, co si� dzieje w duszach tych barbarzy�c�w. T�umy za� patrzy�y na nich ciekawie, chocia� prawie nieprzyja�nie, tak wielka by�a w tych stronach Rzeczypospolitej przeciw poga�stwu zawzi�to��. Od czasu do czasu zrywa�y si� okrzyki: �A hu! a hu!� � jakoby na wilk�w. Byli wszelako i tacy, kt�rzy si�a obiecywali sobie po nich.</p><p>� Okrutnego stracha Szwedzi przed Tatarami maj� i pono� �o�nierze dziwy sobie o nich prawi�, od czego terror coraz wzrasta � m�wili patrz�cy na Tatar�w.</p><p>� I s�usznie � odpowiadali inni. � Nie rajtarom to Carolusa z Tatarami wojowa�, kt�rzy, a zw�aszcza dobrudzcy, i naszej je�dzie czasem dotrzymuj�. Nim si� �w ci�ki rajtar obejrzy, ju� go Tatar na arkan we�mie.</p><p>� Grzech poga�skich syn�w w pomoc wzywa�! � odzywa�y si� g�osy.</p><p>� Grzech nie grzech, a taki si� przydadz�!</p><p>� Bardzo przystojny czambulik! � m�wi� pan Zag�oba.</p><p>Rzeczywi�cie, Tatarzy owi dobrze byli przybrani, w ko�uchy bia�e, czarne i pstre, we�n� do g�ry, czarne �uki i sahajdaki pe�ne strza� ko�ysa�y im si� na plecach, ka�dy mia� przy tym szabl�, co nie zawsze w wielkich czambu�ach bywa�o, gdy� biedniejsi na takowy zbytek zdoby� si� nie mogli, pos�uguj�c si� w r�cznym boju szcz�k� ko�sk�, do kija przywi�zan�. Ale byli to ludzie, jak si� rzek�o, na pokaz, wi�c niekt�rzy mieli nawet i samopa�y pochowane w woj�okowych pokrowcach, a wszyscy siedzieli na dobrych koniach, drobnych wprawdzie, do�� chudych i nisko d�ugogrzywe �by nosz�cych, lecz niepor�wnanej szybko�ci w biegu.</p><p>W �rodku oddzia�u sz�y cztery wielb��dy juczne; t�um zgadywa�, �e w tych jukach znajdowa�y si� dary chanowe dla kr�la; ale w tym si� mylono, bo chan wola� bra� dary ni� dawa�; obiecywa� wprawdzie posi�ki, ale niedarmo.</p><p>Tote� gdy oddzia� min��, pan Zag�oba rzek�:</p><p>� Drogo te <emphasis>auxilia</emphasis> b�d� kosztowa�y! Niby to sprzymierze�cy, ale ile oni kraju naniszcz�... Po Szwedach i po nich jednego dachu ca�ego w Rzeczypospolitej nie zostanie.</p><p>� Pewnie, �e okrutnie to ci�ki sojusz � odrzek� Jan Skrzetuski. � Znamy ich ju�!</p><p>� S�ysza�em jeszcze w drodze � rzek� pan Micha� � �e kr�l nasz jegomo�� tak� umow� zawar�, i� do ka�dych pi�ciuset ordy�c�w ma by� dodany nasz oficyjer, przy kt�rym b�dzie komenda i prawo kary. Inaczej, istotnie by ci przyjaciele niebo a ziemi� jeno zostawili.</p><p>� A ten�e czambu�ek?... Co te� kr�l z nim uczyni?</p><p>� Do rozporz�dzenia kr�lewskiego ich chan przys�a�, tak prawie jakoby w darze, a chocia� sobie i za nich policzy, przecie kr�l mo�e uczyni� z nimi, co zechce, i pewnie ich panu Czarnieckiemu razem z nami pode�le.</p><p>� No! to ju� pan Czarniecki w ryzach utrzyma� ich potrafi.</p><p>� Chybaby mieszka� mi�dzy nimi, inaczej zaraz za jego oczyma zaczn� zbytkowa�. Nie mo�e by�, tylko i tym zaraz oficyjera dodadz�.</p><p>� I ten b�dzie dowodzi�? A �w�e t�usty aga co b�dzie czyni�?</p><p>� Je�li nie trafi na kpa, to b�dzie rozkazy spe�nia�.</p><p>� B�d�cie, waszmo�ciowie, zdrowi! b�d�cie mi zdrowi! � zakrzykn��, nagle Kmicic.</p><p>� Dok�d tak spieszno?</p><p>� Panu do n�g pa��, aby mi komend� nad tymi lud�mi powierzy�!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXIII</p></title><p>Tego� samego dnia Akbah-U�an bi� czo�em kr�lowi, a zarazem wr�czy� mu listy chanowe, w kt�rych ten ostatni powtarza� obietnic� ruszenia w sto tysi�cy ordy przeciw Szwedom, byle mu czterdzie�ci tysi�cy talar�w z g�ry wyp�acono i byle pierwsze trawy pokaza�y si� na polach, bez czego, jako �e w spustoszonym wojn� kraju, trudno by�oby tak wielk� moc koni wy�ywi�. Co za� do owego czambuliku, to wys�a� go teraz chan na dow�d mi�o�ci ku �najmilszemu bratu�, aby i Kozacy, kt�rzy o niepos�usze�stwie jeszcze zamy�lali, ujrzeli widomy znak, �e mi�o�� owa trwa statecznie i �e niech jeno pierwszy odg�os o buncie dojdzie uszu chanowych, w�wczas m�ciwy gniew jego spadnie na wszystkie kozactwo.</p><p>Kr�l przyj�� wdzi�cznie Akbah-U�ana i obdarzywszy go pi�knym dzianetem, o�wiadczy�, �e wy�le go niebawem w pole do pana Czarnieckiego, albowiem chce, aby i Szwedzi przekonali si� dowodnie, jako chan daje pomoc Rzeczypospolitej. Za�wieci�y si� oczy Tatara, gdy us�ysza�, i� pod panem Czarnieckim b�dzie s�u�y�, bo go zna� z dawnych wojen ukrai�skich i na r�wni ze wszystkimi agami wielbi�.</p><p>Mniej natomiast spodoba� mu si� ust�p chanowego listu prosz�cy kr�la, aby czambulikowi doda� dobrze znaj�cego kraj oficera, kt�ry by oddzia� prowadzi�, a zarazem ludzi i samego Akbah-U�ana od rabunku i zbytk�w nad mieszka�cami powstrzymywa�. Wola�by by� zapewne Akbah-U�an nie mie� nad sob� takiego patrona, lecz �e wola chanowa i kr�lewska by�y wyra�ne, przeto uderzy� tylko czo�em raz jeszcze, kryj�c starannie niech��, a mo�e obiecuj�c sobie w duszy, �e nie on przed patronem, ale patron przed nim pok�ony b�dzie wybija�.</p><p>Zaledwie Tatar si� oddali� i senatorowie odeszli, gdy Kmicic, kt�ry przy boku kr�lewskim podczas audiencji si� trzyma�, pad� do n�g pa�skich i rzek�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Niegodzien jestem �aski, o kt�r� prosz�, ale tyle mi na niej co w�a�nie na samym �yciu zale�y. Pozw�l, mi�o�ciwy ojcze, abym nad tymi ordy�cami komend� m�g� obj�� i z nimi zaraz w pole ruszy�.</p><p>� Nie odmawiam � rzek� zdziwiony Jan Kazimierz � bo lepszego przyw�dcy trudno by mi dla nich znale��. Trzeba tam kawalera wielkiej fantazji i rezoluta, aby ich w ryzie umia� utrzyma�, gdy� inaczej zaraz i naszych zaczn� pali� a mordowa�... Temu si� jeno stanowczo przeciwi�, by� jutro mia� rusza�, nim ci si� sk�ra po szwedzkich rapierach zagoi.</p><p>� Czuj�, �e niechaj mnie jeno wiatr w polu owieje, zaraz s�abo�� mi przejdzie i si�a we mnie wst�pi na powr�t, a co do Tatar�w, to ju� ja sobie � nimi rady dam i na mi�kki wosk ich ugniot�.</p><p>� Ale co ci tak pilno? Dok�d chcesz i��?</p><p>� Na Szweda, mi�o�ciwy panie!... Nic tu ju� wi�cej nie wysiedz�, bo czegom chcia�, to ju� mam: to jest, �ask� twoj� i grzech�w dawniejszych odpuszczenie... P�jd� do pana Czarnieckiego razem z Wo�odyjowskim albo i z osobna b�d� nieprzyjaciela podchodzi�, jako dawniej Chowa�skiego, a w Bogu ufam, �e mi si� poszcz�ci.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�, tylko jeszcze ci� co� innego ci�gnie w pole!</p><p>� Jako ojcu wyznam i ca�� dusz� wyjawi�... Ksi��� Bogus�aw, nie kontentuj�c si� potwarz�, jak� na mnie rzuci�, jeszcze i dziewk� t� z Kiejdan wywi�z�, i w Taurogach j� wi�zi, albo gorzej: bo na jej uczciwo��, na jej cnot�, na jej panie�sk� cze�� nastaje... Panie mi�o�ciwy!... Rozum mi si� w g�owie miesza, gdy pomy�l�, w jakich to r�kach ona nieboga... Na m�k� Pa�sk�! mniej te rany bol�... To� ta dziewka dot�d my�li, �em ja si� temu pot�pie�cowi, temu arcypsu ofiarowa� na majestat tw�j, panie, r�k� podnie��... i za ostatniego wyrodka mnie ma! Nie wytrzymam, mi�o�ciwy kr�lu, nie mog�, p�ki jego nie dostan�, p�ki jej nie wydr�... Daj mi, panie, tych Tatar�w, a ja� przysi�gam, �e nie swojej jeno prywaty b�d� dochodzi�, ale tyle Szwed�w nat�uk�, �e ten dziedziniec �bami mo�na b�dzie wymo�ci�.</p><p>� Uspok�j si�! � rzek� kr�l.</p><p>� Gdybym, panie, mia� s�u�b� dla prywaty porzuci� i obrony majestatu i Rzeczypospolitej zaniecha�, wstyd by mi by�o prosi�, ale tu si� jedno z drugim schodzi. Przysz�a pora Szwed�w bi�? ja� nic innego nie b�d� czyni�... Przysz�a pora zdrajc� �ciga�, ja� go b�d� �ciga� do Inflant, do Kurlandii, cho�by si� do Septentrion�w albo nawet za morze do Szwecji schroni�, p�jd� za nim!</p><p>� Mamy wiadomo�ci, jako tu�, tu� Bogus�aw z Carolusem z Elbl�ga wyruszy.</p><p>� To im p�jd� na spotkanie!</p><p>� Z takim czambulikiem? Kapeluszem ci� przykryj�.</p><p>� Chowa�ski mnie w o�mdziesi�t tysi�cy przykrywa� i nie przykry�.</p><p>� Co jest wiernego wojska, to pod panem Czarnieckim. Oni na pana Czarnieckiego <emphasis>ante omnia</emphasis> uderz�!</p><p>� P�jd� do pana Czarnieckiego. Tym spieszniej trzeba mu, mi�o�ciwy panie, sukurs da�.</p><p>� Do pana Czarnieckiego p�jdziesz, ale do Taurog�w w tak szczup�ej liczbie si� nie dostaniesz. Wszystkie zamki na �mudzi nieprzyjacielowi ksi��� wojewoda wyda� i wsz�dzie szwedzkie prezydia stoj�, a one Taurogi, widzi mi si�, co� nad sam� granic� prusk�, od Tyl�y nie opodal.</p><p>� Na samej granicy elektorskiej, mi�o�ciwy panie, ale po naszej stronie, a od Tyl�y b�dzie cztery mile. Co nie mam doj��! � dojd� i nie tylko ludzi nie wytrac�, ale jeszcze si� do mnie po drodze si�a rezolut�w zbie�y. I to rozwa�, mi�o�ciwy panie, �e gdzie si� tylko poka��, tam ca�a okolica na ko� przeciw Szwedom si�dzie. Pierwszy b�d� �mud� ekscytowa�, je�eli kto inny tego nie uczyni. Gdzie to teraz nie mo�na dojecha�, gdy w ca�ym kraju jak w garnku. Ju� ja zwyczajny obraca� si� w ukropie.</p><p>� Bo i na to nie patrzysz, �e Tatarzy mo�e i nie zechc� tak daleko i�� za tob�?</p><p>� Ano! ano! niech jeno nie zechc�, niech jeno spr�buj�! � m�wi� Kmicic, �ciskaj�c na sam� my�l z�by � jak ich jest czterystu czy tam ilu, tak ich ka�� czterystu powiesi�!... Drzew nie zabraknie!... Niech mi si� popr�buj� buntowa�...</p><p>� J�drek! � zawo�a� kr�l, wpadaj�c w dobry humor i wydymaj�c usta � jak mi B�g mi�y, tak lepszego pasterza dla tych owieczek nie znajd�! Bierz�e ich i prowad�, gdzie ci si� �ywnie podoba!</p><p>� Dzi�kuj�, mi�o�ciwy panie! ojcze dobrotliwy! � rzek� rycerz, �ciskaj�c kolana kr�lewskie.</p><p>� Kiedy chcesz ruszy�? � pyta� Jan Kazimierz.</p><p>� Boga mi! Jutro!</p><p>� Mo�e Akbah-U�an nie zechce, �e to konie maj� zdro�one?</p><p>� To go sobie ka�� do kulbaki na arkanie przytroczy� i piechot� p�jdzie, je�eli konia �a�uje.</p><p>� Widz� ju�, �e si� z nim uporasz. Przecie dobrych, p�ki mo�na, sposob�w u�ywaj. A teraz... J�drek... dzi� ju� p�no, ale jutro chc� ci� jeszcze zobaczy�... Tymczasem we� ten pier�cie�, powiesz swojej regalistce, �e go od kr�la masz i �e kr�l jej nakazuje, aby jego wiernego s�ug� i obro�c� statecznie mi�owa�a...</p><p>� Daj�e Bo�e � m�wi� ze �zami w oczach junak � daj�e Bo�e, abym nie inaczej zgin��, tylko w twojej obronie, panie mi�o�ciwy!</p><p>Tu kr�l cofn�� si�, bo by�o ju� p�no, a Kmicic poszed� do swej kwatery do drogi si� gotowa� i rozmy�la�, od czego pocz��, gdzie najpierwej jecha� nale�y?</p><p>Przysz�y mu na my�l s�owa Char�ampa, i� je�eli tylko poka�e si�, �e ksi�cia Bogus�awa w Taurogach nie ma, to najlepiej tam dziewczyn� zostawi�, bo istotnie z Taurog�w, jako le��cych na samej granicy, �atwo si� by�o do Tyl�y pod elektorsk� opiek� schroni�. Zreszt�, jakkolwiek Szwedzi opu�cili w ostatniej potrzebie ksi�cia wojewod� wile�skiego, przecie nale�a�o si� spodziewa�, �e dla jego wdowy respekt mie� b�d�, zatem, byle Ole�ka zosta�a pod jej opiek�, to nic z�ego spotka� j� nie mo�e. Je�eli za� do Kurlandii pojad�, to tym lepiej.</p><p>� I do Kurlandii jecha� z moimi Tatarami nie mog� � rzek� sobie Kmicic � bo to ju� inne pa�stwo.</p><p>Chodzi� tedy i pracowa� g�ow�. Godzina p�yn�a za godzin�, on za� nie pomy�la� jeszcze o spoczynku i tak o�ywi�a go my�l nowej wyprawy, �e cho� rano jeszcze by� s�aby, teraz czu�, �e wracaj� mu si�y, i got�w by� zaraz na konia siada�.</p><p>Pacholikowie sko�czyli wreszcie zawi�zywanie trok�w i zbierali si� i�� na spoczynek, gdy nagle kto� pocz�� skroba� we drzwi izby.</p><p>� Kto tam? � zawo�a� Kmicic.</p><p>Po czym do pacholika:</p><p>� Id� no, obacz!</p><p>Pacholik poszed� i rozm�wiwszy si� za drzwiami, wr�ci� niebawem.</p><p>� Jaki� �o�nierz chce pilno widzie� si� z wasz� mi�o�ci�. Powiada, �e si� zwie Soroka.</p><p>� Puszczaj, na mi�y B�g! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I nie czekaj�c, by pacholik spe�ni� rozkaz, sam skoczy� ku drzwiom.</p><p>� Bywaj, mi�y Soroka! bywaj!</p><p>�o�nierz wszed� do izby i pierwszym ruchem chcia� pa�� do n�g swego pu�kownika, bo by� to raczej przyjaciel i s�uga r�wnie wierny jak przywi�zany, lecz �o�nierska subordynacja przemog�a, wi�c wyprostowa� si� i rzek�:</p><p>� Na rozkazy waszej mi�o�ci!</p><p>� Witaj, mi�y towarzyszu, witaj! � m�wi� �ywo Kmicic � my�la�em, �e ci� tam usiekli w Cz�stochowie!</p><p>I �cisn�� go za g�ow�, a potem j�� nawet potrz�sa� jego r�koma, co m�g� uczyni�, nie pospolituj�c si� zbytnio, gdy� Soroka pochodzi� z za�cianku, z drobnej szlachty.</p><p>Dopiero� i stary wachmistrz j�� obejmowa� kolana pa�skie.</p><p>� Sk�d idziesz? � pyta� Kmicic.</p><p>� Z Cz�stochowy, wasza mi�o��.</p><p>� I mnie szuka�e�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A od kogo�e�cie si� tam dowiedzieli, �em �yw?</p><p>� Od ludzi Kuklinowskiego. Ksi�dz Kordecki wielk� msz� z rado�ci celebrowa� na dzi�kczynienie Bogu. Potem, jako gruchn�o, �e pan Babinicz przeprowadzi� kr�la przez g�ry, tak ju� wiedzia�em, �e to wasza mi�o��, nikt inny.</p><p>� A ksi�dz Kordecki zdr�w?</p><p>� Zdr�w, wasza mi�o��, jeno nie wiadomo, czyli go anieli �ywcem do nieba lada dzie� nie wezm�, bo to �wi�ty cz�owiek.</p><p>� Pewnie, �e nie inaczej. Gdzie�e� to si� dowiedzia�, �em z kr�lem do Lwowa przyby�?</p><p>� My�la�em sobie tak: skoro wasza mi�o�� kr�la odprowadza�, to musi przy nim by�, ba�em si� wszelako, �e wasza mi�o�� ju� mo�e w pole wyruszy� i �e si� sp�ni�.</p><p>� Jutro z Tatary ruszam!</p><p>� To si� dobrze sta�o, bo ja waszej mi�o�ci trzos�w odwo�� pe�nych dwa: ten, co by� na mnie, i jegomo�cin, a opr�cz tego one kamuszki �wiec�ce, co�my je z ko�pak�w bojarom zdejmowali, i te, kt�re wasza mi�o�� zabra� wtedy, gdy�my to skarbczyk Chowa�skiego zagarn�li.</p><p>� Dobre by�y czasy, gdy�my skarbczyk ogarn�li, ale nie musi tam tego ju� wiele by�, bom te� przygarstk� ksi�dzu Kordeckiemu zostawi�.</p><p>� Nie wiem, ile jest, jeno ksi�dz Kordecki w�a�nie m�wi�, �e mo�na by za to dwie t�gie wsie kupi�.</p><p>To rzek�szy, Soroka zbli�y� si� do sto�u i pocz�� zdejmowa� z siebie trzosy.</p><p>� A kamuszki w onej blaszance � doda�, k�adn�c obok trzos�w �o�niersk� manierk� na w�dk�.</p><p>Pan Kmicic nic nie m�wi�c, wytrz�sn�� w gar�� nieco czerwonych z�otych, bez rachuby, i rzek� do wachmistrza:</p><p>� Masz!</p><p>� Do n�g upadam waszej mi�o�ci! Ej! �eby to ja mia� w drodze cho� jeden takowy dukacik!</p><p>� Albo co? � spyta� rycerz.</p><p>� Bom okrutnie z g�odu os�ab�. Ma�o gdzie teraz cz�eka kawa�kiem chleba pocz�stuj�, bo ka�dy si� boi, to i nogi w ko�cu ledwie z g�odu wlok�em.</p><p>� Na mi�y B�g! przecie� to wszystko mia� przy sobie!</p><p>� Nie �mia�em bez permisji � rzek� kr�tko wachmistrz.</p><p>� Trzymaj! � rzek� Kmicic, podaj�c mu drug� gar��.</p><p>Po czym krzykn�� na pacholik�w:</p><p>� Nu�e, szelmy! Je�� mu da�, nim pacierz minie, bo �by pourywam!</p><p>Pacholikowie skoczyli jeden przez drugiego i wkr�tce stan�a przed Sorok� ogromna misa w�dzonej kie�basy i flaszka z w�dk�.</p><p>�o�nierz wpi� po��dliwe oczy w posi�ek, wargi i w�sy mu drga�y, lecz si��� przy pu�kowniku nie �mia�.</p><p>� Siadaj, jedz! � zakomenderowa� Kmicic.</p><p>Ledwie sko�czy�, ju� sucha kie�basa pocz�a chrz�ci� w pot�nych szcz�kach Soroki. Dwaj pacholikowie patrzyli na niego, wytrzeszczaj�c oczy.</p><p>� Ruszajcie precz! � zawo�a� Kmicic.</p><p>Ch�opcy kopn�li si� co duchu za drzwi; rycerz za� chodzi� spiesznymi krokami po komnacie i milcza�, nie chc�c przeszkadza� wiernemu s�udze. Ten za�, ilekro� nala� sobie kieliszek gorza�ki, tylekro� spogl�da� z ukosa na pu�kownika, w obawie, czy zmarszczenia brwi nie dostrze�e, po czym wychyla� napitek, zwracaj�c si� ku �cianie.</p><p>Kmicic chodzi�, chodzi�, wreszcie pocz�� sam z sob� rozmawia�.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej! � mrucza� � trzeba tam tego pos�a�... Ka�� powiedzie� jej... Na nic! Nie uwierzy!... Listu czyta� nie zechce, bo mnie za zdrajc� i psa ma... Niech jej w oczy nie lezie, jeno niechaj patrzy i mnie da zna�, co si� tam dzieje.</p><p>Tu zawo�a� nagle:</p><p>� Soroka!</p><p>�o�nierz zerwa� si� tak szybko, �e ma�o sto�u nie przewr�ci�, i wyci�gn�� si� jak struna.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� Ty� cz�ek wierny i w potrzebie frant. Pojedziesz w dalek� drog�, ale nie o g�odzie.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� Do Taurog�w, na granic� prusk�. Tam panna Billewicz�wna mieszka... u ksi�cia Bogus�awa... Dowiesz si�, czy on tam jest... i b�dziesz mia� na wszystko oko... Jej w oczy nie le�, chyba i�by si� zdarzy�o, �eby samo wypad�o. Wonczas powiesz jej i zaprzysi�gniesz, �em kr�la przez g�ry przeprowadzi� i �e przy jego osobie jestem. Ona ci pewnie nie uwierzy, bo mnie tam ksi��� oczerni�, �e na zdrowie majestatu nastaj�, co jest �garstwo psa godne!</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� W oczy, powiedzia�em, nie le�, bo i tak ci nie uwierzy... Ale gdyby si� zdarzy�o, powiedz, co wiesz. A bacz na wszystko i s�uchaj. A sam si� pilnuj, bo je�eli ksi��� tam jest i je�li ci� pozna on albo ktokolwiek z dworu, to ci� na pal wbij�.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� By�bym pos�a� starego Kiemlicza, ale on na tamtym �wiecie, bo w parowie usieczon, a synowie za g�upi. Ci p�jd� ze mn�. By�e� w Taurogach?</p><p>� Nie, wasza mi�o��.</p><p>� P�jdziesz do Szczuczyna, stamt�d sam� granic� prusk�, hen! a� do Tyl�y. Taurogi b�d� o cztery mile naprzeciw, po naszej stronie... Sied� w Taurogach tak d�ugo, p�ki wszystkiego nie wymiarkujesz, a potem wracaj. Znajdziesz mnie tam, gdzie b�d�... Rozpytuj o Tatar�w i pana Babinicza. A teraz ruszaj spa� do Kiemlicz�w!... Jutro w drog�!</p><p>Po tych s�owach Soroka odszed�, pan Kmicic za� d�ugo jeszcze spa� si� nie k�ad�, ale wreszcie zm�czenie przemog�o. W�wczas rzuci� si� na �o�e i zasn�� snem kamiennym.</p><p>Nazajutrz wsta� orze�wion wielce i silniejszy ni� wczora. Ca�y dw�r ju� by� na nogach i rozpocz�y si� zwyk�e dzienne czynno�ci. Kmicic poszed� naprz�d do kancelarii po nominacj� i po list �elazny, nast�pnie odwiedzi� Subaghazi-beja, naczelnika chanowego poselstwa we Lwowie, i mia� z nim d�ug� rozmow�.</p><p>W czasie tej rozmowy zanurza� pan Andrzej po dwakro� r�k� w kalecie. Za to te�, gdy wychodzi�, Subaghazi pomienia� si� z nim na ko�paki, wr�czy� mu piernacz z zielonych pi�r i kilka �okci r�wnie� zielonego jedwabnego sznura.</p><p>Zaopatrzony w ten spos�b, wr�ci� pan Andrzej do kr�la, kt�ry by� w�a�nie ze mszy przyjecha�, wi�c pad� jeszcze raz m�ody junak do n�g pa�skich, po czym w towarzystwie Kiemlicz�w i pacho�k�w uda� si� wprost za miasto, gdzie Akbah-U�an sta� z czambu�em.</p><p>Stary Tatar przy�o�y� na jego widok r�k� do czo�a, ust i piersi, ale dowiedziawszy si�, kto jest Kmicic i z czym przyjecha�, wnet nasro�y� si�; twarz mu pociemnia�a i oblok�a si� dum�.</p><p>� Skoro kr�l ci� na przewodnika przys�a� � rzek� do Kmicica w �amanym rusi�skim j�zyku � to b�dziesz mi drog� pokazywa�, chocia� ja i sam trafi�bym, gdzie potrzeba, a ty� m�ody i niedo�wiadczony.</p><p>�Z g�ry mi przeznacza, czym mam by� � pomy�la� Kmicic � ale p�ki mo�na, b�d� politykowa�.�</p><p>Tu ozwa� si� g�o�no:</p><p>� Akbahu-U�anie, kr�l mnie tu na wodza, nie na przewodnika przysy�a... I to ci powiem, �e lepiej uczynisz, woli jego kr�lewskiej mo�ci nie neguj�c.</p><p>� Nad Tatarami chan, nie kr�l stanowi! � odrzek� Akbah-U�an.</p><p>� Akbahu-U�anie � powt�rzy� z naciskiem pan Andrzej � chan darowa� ci� kr�lowi, jakoby mu psa albo soko�a darowa�, dlatego nie uw�aczaj mu, aby ci� za� jako psa na powr�z nie wzi�to.</p><p>� A��a! � krzykn�� zdumiony Tatar.</p><p>� Ej�e, nie rozdra�niaj mnie! � odrzek� Kmicic.</p><p>Lecz oczy Akbaha-U�ana krwi� zasz�y. Przez czas jaki� s�owa nie m�g� przem�wi�; �y�y na karku mu sp�cznia�y, r�ka chwyci�a za kind�a�.</p><p>� K�sim! k�sim! � krzykn�� przyduszonym g�osem.</p><p>Ale i pan Andrzej, chocia� obieca� sobie politykowa�, mia� ju� dosy�, gdy� bardzo z natury by� porywczy. Wi�c w jednej chwili podrzuci�o nim co� tak, jakby go gadzina �gn�a, ca�� d�oni� porwa� Tatara za rzadk� brod� i zadar�szy mu g�ow� do g�ry, tak jak gdyby mu co� na pu�apie chcia� pokaza�, pocz�� m�wi� przez zaci�ni�te z�by:</p><p>� S�uchaj, kozi synu! Wola�by� nikogo nad sob� nie mie�, by pali�, rabowa�, wycina�!... Przewodnikiem chcesz mnie mie�! Ot, masz przewodnika! masz przewodnika!</p><p>I przypar�szy go do �ciany, pocz�� t�uc g�ow� jego o zr�b.</p><p>Pu�ci� go wreszcie zupe�nie og�upia�ego, ale nie si�gaj�cego ju� do no�a. Kmicic, id�c za pop�dem swej gor�cej krwi, odkry� mimo woli najlepszy spos�b przekonywania ludzi wschodnich, do niewolnictwa przywyk�ych. Jako� w pot�uczonej g�owie Tatara, mimo ca�ej w�ciek�o�ci, jaka go dusi�a, b�ysn�a zaraz my�l, jak pot�nym i w�adnym by� musi �w rycerz, kt�ry z nim, Akbah-U�anem, post�puje w ten spos�b, i okrwawione wargi jego powt�rzy�y po trzykro� wyraz:</p><p>� Bagadyr! Bagadyr! Bagadyr!</p><p>Pan Kmicic tymczasem na�o�y� na g�ow� ko�pak Subaghaziego, wyci�gn�� zielony piernacz, kt�ry a� dot�d umy�lnie trzyma� za plecami, za pas wetkni�ty, i rzek�:</p><p>� Patrz tu, rabie! i tu!</p><p>� A��a! � ozwa� si� przera�ony U�an.</p><p>� I tu! � doda� Kmicic, wydobywaj�c sznur z kieszeni.</p><p>Lecz Akbah-U�an le�a� ju� u jego n�g i bi� czo�em.</p><p>W godzin� p�niej Tatarzy wyci�gn�li si� d�ugim w�em po drodze wiod�cej ze Lwowa ku Wielkim Oczom, a Kmicic, siedz�c na dzielnym cisawym koniu, kt�rego kr�l mu podarowa�, ogania� czambu�, jak pies owczarski ogania owce. Akbah-U�an spogl�da� na m�odego junaka z przestrachem i podziwieniem.</p><p>Tatarzy, znawcy ludzi wojennych, odgadli na pierwszy rzut oka, �e pod tym wodzem nie zbraknie im krwi i �upu, wi�c szli ochotnie, ze �piewaniem i graniem.</p><p>Kmicicowi za� serce ros�o, gdy patrzy� na owe postacie, podobne do zwierz�t le�nych, bo przybrane w ko�uchy i wielb��dzie kaftany we�n� do g�ry. Fala dzikich g��w ko�ysa�a si� pod miar� ko�skich ruch�w, on za� liczy� je i rozmy�la�, co b�dzie mo�na z tak� pot�g� przedsi�wzi��.</p><p>�Osobliwszy� to komunik � my�la� sobie � i tak mi si� wydaje, jakobym stadu wilk�w przywodzi�, ale z takimi w�a�nie mo�na przej�� ca�� Rzeczpospolit� i ca�e Prusy przetratowa�. Czekaj�e, ksi��� Bogus�awie!�</p><p>Tu che�pliwe my�li pocz�y mu nap�ywa� do g�owy, gdy� do che�pliwo�ci wielce by� sk�onny.</p><p>� B�g da� cz�eku obrotno�� � m�wi� sobie. � Wczora mia�em jeno dwu Kiemlicz�w, a dzi� czterysta koni za mn� cz�apie. Niech jeno taniec rozpoczn�, b�d� mia� tysi�c albo i dwa takich hultaj�w, �eby si� ich i dawni kompanionowie nie powstydzili... Czekaj�e, ksi��� Bogus�awie!</p><p>Lecz po chwili dla uspokojenia sumienia doda�:</p><p>� A przy tym ojczy�nie i majestatowi znacznie us�u��...</p><p>I wpad� w wyborny humor. Bawi�o go te� niezmiernie i to, �e szlachta, �ydzi, ch�opi, nawet wi�ksze kupki pospolitego ruszenia nie mog�y si� oprze� w pierwszej chwili przera�eniu na widok jego wojska. A by�a mg�a, bo odwil� przesyci�a wilgotnym tumanem powietrze. Wi�c coraz to si� zdarza�o, �e kto� nadje�d�a� blisko i nagle postrzeg�szy, kogo ma przed sob�, wykrzykiwa�:</p><p>� S�owo sta�o si� cia�em!</p><p>� Jezus, Maria, J�zef!</p><p>� Tatarzy! orda!</p><p>Lecz Tatarzy mijali spokojnie bryki, wozy �adowne, stada koni i przeje�d�aj�cych. Inaczej by by�o, gdyby w�dz pozwoli�, ale samowolnie nic przedsi�wzi�� nie �mieli, bo na w�asne oczy patrzyli przy wyruszeniu, jako temu wodzowi sam Akbah-U�an strzemi� trzyma�.</p><p>Tymczasem Lw�w ju� znikn�� w dali za mg�ami. Tatarzy przestali �piewa� i czambu� porusza� si� z wolna w�r�d tuman�w pary podnosz�cej si� z koni. Nagle t�tent rumaka rozleg� si� za czambu�em.</p><p>Po chwili ukaza�o si� dw�ch je�d�c�w. Jeden z nich by� pan Wo�odyjowski, drugi dzier�awca z W�soszy. Obaj, pomijaj�c oddzia�, p�dzili wprost do pana Kmicica.</p><p>� St�j! st�j! � wo�a� ma�y rycerz.</p><p>Kmicic wstrzyma� konia.</p><p>� To wasza mo��!</p><p>Wo�odyjowski osadzi� z kolei szkap�.</p><p>� Czo�em! � rzek� � listy od kr�la! Jeden do waszmo�ci, drugi do wojewody witebskiego.</p><p>� Ja� do pana Czarnieckiego jad�, nie do pana Sapiehy.</p><p>� Przeczytaj jeno naprz�d pismo!</p><p>Kmicic z�ama� piecz�� i czyta�, co nast�puje:</p><p>�Dowiadujemy si� przez go�ca, �wie�o od pana wojewody witebskiego przyby�ego, jako pan wojewoda nie mo�e tu do kraj�w ma�opolskich ci�gn�� i z drogi zn�w na Podlasie nawraca, a to z przyczyny ksi�cia Bogus�awa, kt�ry z wielk� pot�g� nie przy kr�lu szwedzkim zostawa, lecz na Tykocin i na pana Sapieh� uderzy� zamy�la. �e za� <emphasis>magna pars</emphasis> si� pana Sapie�y�skich na prezydiach zosta� musia�a, przeto rozkazujemy ci, aby� z owym tatarskim komunikiem panu wojewodzie szed� w pomoc. A gdy i twojej ochocie w ten spos�b zado�� si� czyni, niepotrzebnie by�my mieli ci po�piech nakazywa�. Drugi list oddasz wojewodzie, w kt�rym pana Babinicza, wiernego s�ug� naszego, afektom wojewodzi�skim, a przede wszystkim opiece boskiej polecamy. Jan Kazimierz, kr�l.�</p><p>� Na mi�y B�g! na mi�y B�g! Oto szcz�liwa dla mnie nowina! � zawo�a� pan Kmicic. � Nie wiem ju�, jako kr�lowi jegomo�ci i waszmo�� panu mam za ni� podzi�kowa�!</p><p>� Sam te� podj��em si� jecha� � odrzek� ma�y rycerz � a to z kompasji dla waszmo�ci, bom widzia� twoj� bole��, i dlatego, aby listy na pewno dosz�y.</p><p>� Kiedy� �w goniec przyszed�?</p><p>� Byli�my u kr�la na obiedzie, ja, dwaj panowie Skrzetuscy, pan Char�amp i pan Zag�oba. Nie wyimainujesz sobie wa�pan, co tam pan Zag�oba wyprawia�, jako o niezaradno�ci Sapia i swoich zas�ugach opowiada�. Do��, �e kr�lowi a� �lozy od ustawicznego rzechotania si� p�yn�y, a obaj hetmani za boki bez ustanku si� trzymali. Wtem wszed� pokojowiec z listem, na kt�rego kr�l zaraz si� obruszy�: �Id� do kata, rzecze, mo�e z�a nowina, nie psuj mi uciechy!� Dopiero� gdy si� dowiedzia�, �e to od pana Sapiehy, zabra� si� do czytania. Jako� z�� nowin� wyczyta�, bo si� potwierdzi�o to, o czym ju� dawno m�wiono, �e elektor przysi�gi wszystkie z�ama� i ostatecznie przeciw prawemu panu z kr�lem szwedzkim si� po��czy�.</p><p>� Jeszcze jeden wr�g, jakoby ich ma�o dot�d by�o! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I z�o�y� r�ce.</p><p>� Bo�e wielki! Niech mi jeno na tydzie� pan Sapieha do Prus Ksi���cych pozwoli, a da B�g mi�osierny, �e dziesi�te pokolenia mnie i moich Tatar�w wspomina� b�d�!...</p><p>� Mo�e to by�, �e tam p�jdziecie � odrzek� pan Micha� � ale wprz�d musicie Bogus�awa znosi�, gdy� w�a�nie wskutek onej elektorskiej zdrady zaopatrzono go w ludzi i na Podlasie mu i�� dozwolono.</p><p>� To si� spotkamy, jako dzi� dzie�, jako B�g na niebie, tak si� spotkamy! � m�wi� z iskrz�cymi oczyma Kmicic. � Gdyby� mi waszmo�� nominacj� na wojew�dztwo wile�skie przywi�z�, nie ucieszy�by� mnie lepiej!</p><p>� Kr�l te� zaraz zakrzykn��: �Gotowa dla J�drka ekspedycja, od kt�rej dusza si� w nim uraduje.� Chcia� te� wnet pokojowego za wa�ci� wys�a�, ale ja powiadam: Sam pojad�, to go jeszcze po�egnam.</p><p>Kmicic przechyli� si� na koniu i chwyci� ma�ego rycerza w obj�cia.</p><p>� Brat by tyle dla mnie nie uczyni�, ile� ju� waszmo�� uczyni�! Daj�e, Bo�e, czymkolwiek si� wywdzi�czy�!</p><p>� Ba! Przecie wa�pana rozstrzela� chcia�em!</p><p>� Bom te� czego lepszego by� niewart. Nic to! Niech mnie w pierwszej bitwie usiek�, je�eli pomi�dzy wszystkim rycerstwem bardziej kogo od wa�pana mi�uj�!...</p><p>Tu znowu pocz�li si� �ciska�, na po�egnanie za� rzek� pan Wo�odyjowski:</p><p>� A pilnuj si� z Bogus�awem! pilnuj si�, bo z nim nie�atwo!</p><p>� Jednemu z nas ju� �mier� pisana!</p><p>� Dobrze!</p><p>� Ej, �eby� to waszmo��, kt�ry� jest do szabli jeniusz, swoje arkana mi odkry�! C�! nie ma czasu!... Ale i tak anieli mi pomog�, i krew jego obacz�, chyba �e przedtem oczy moje zamkn� si� na zawsze na �wiat�o dzienne.</p><p>� B�g pomagaj!... Szcz�liwej drogi!... A dajcie tam dzi�gielu zdrajcom Prusakom! � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� B�d�cie spokojni. Obrzydnie im luterstwo!</p><p>Tu pan Wo�odyjowski kiwn�� na Rz�dziana, kt�ry przez ten czas z Akbahem�U�anem rozmawiaj�c, dawne przewagi Kmicica nad Chowa�skim rozpowiada�, po czym obaj odjechali z powrotem do Lwowa.</p><p>Kmicic za� zawr�ci� z miejsca czambu�em, jako wo�nica wozem zawraca, i poszed� wprost ku p�nocy.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXIV</p></title><p>Jakkolwiek Tatarzy, a zw�aszcza dobrudzcy, umieli zbrojnym m�om w polu piersi� do piersi stawa�, przecie najmilsz� dla nich wojn� by� mord bezbronnych, branie niewiast i ch�op�w w jasyr, a przede wszystkim grabie�. Wielce te� przykrzy�a si� droga owemu czambulikowi, kt�ry prowadzi� Kmicic, pod �elazn� bowiem jego r�k� dzicy wojownicy musieli w barank�w si� zmieni�, trzyma� no�e w pochwach, a zgaszone hubki i zwini�te �yka w biesagach. Z pocz�tku szemrali.</p><p>Oko�o Tarnogrodu kilkunastu umy�lnie pozosta�o w tyle, aby pu�ci� �czerwone ptaki� w Chmielewsku i poswawoli� z mo�odyciami. Lecz pan Kmicic, kt�ry ju� si� ku Tomaszowowi posun��, wr�ci� na pierwszy odblask po�ogi i kaza� winnym wywiesza� si� wzajemnie. A tak ju� by� opanowa� Akbah-U�ana, �e ten nie tylko oporu nie stawia�, ale przynagla� skazanych, aby pr�dzej si� wieszali, gdy� inaczej �bagadyr� b�dzie si� gniewa�. Odt�d �barankowie� szli spokojnie, zbijaj�c si� w najcia�niejsze kupy po wsiach i miasteczkach, aby na kt�rego podejrzenie nie pad�o. I egzekucja, cho� j� tak srodze przeprowadzi� Kmicic, nie wzbudzi�a nawet przeciw niemu niech�ci ani nienawi�ci, takie ju� bowiem mia� szcz�cie �w zabijaka, �e zawsze podw�adni tyle w�a�nie czuli dla� mi�o�ci, ile i strachu.</p><p>Prawda, �e pan Andrzej nie da� i im krzywdy uczyni�. Kraj by� srodze przez niedawny napad Chmielnickiego i Szeremeta spustoszony, wi�c o �ywno�� i pasz�, jako na przedn�wku, by�o trudno, a mimo tego wszystko musia�o by� na czas i w br�d, a w Krynicach, gdy mieszka�cy op�r stawili i nie chcieli �adnej spy�y dostarczy�, kaza� ich kilku pan Andrzej siec bato�kami, podstaro�ciego za� uderzeniem obuszka rozci�gn��.</p><p>Uj�o to niezmiernie ordy�c�w, kt�rzy s�uchaj�c z lubo�ci� wrzask�w bitych kryniczan, m�wili pomi�dzy sob�:</p><p>� Ej, sok� nasz Kmitah, nie da swoim barankom krzywdy uczyni�!</p><p>Do��, �e nie tylko nie pochudli, ale spa�li si� jeszcze, ludzie i konie. Stary U�an, kt�remu brzucha przyby�o, spogl�da� z coraz wi�kszym podziwem na junaka i j�zykiem mlaska�.</p><p>� Gdyby mi syna A��ach da�, chcia�bym mie� takiego. Nie mar�bym na staro�� z g�odu w u�usie! � powtarza�.</p><p>Kmicic za� od czasu do czasu uderza� go pi�ci� w brzuch i m�wi�:</p><p>� S�uchaj, wieprzu! Je�li ci Szwedzi ka�duna nie rozetn�, to wszystkie spi�arnie w niego schowasz!</p><p>� Gdzie tu Szwedzi? �yka nam pognij�, �uki popr�chniej� � odpowiedzia� U�an, kt�remu t�skno by�o za wojn�.</p><p>Jako� istotnie jechali naprz�d takim krajem, do kt�rego noga szwedzka doj�� nie zdo�a�a, dalej za� takim, w kt�rym by�y swego czasu prezydia, ale ju� je konfederacja wypar�a. Spotykali natomiast wsz�dzie mniejsze i wi�ksze kupy szlachty, ci�gn�ce zbrojno w rozmaite strony, i nie mniejsze kupy ch�opstwa, kt�re nieraz zast�powa�y im gro�nie drog�, a kt�rym cz�sto trudno by�o wyt�umaczy�, �e maj� do czynienia z przyjaci�mi i s�ugami kr�la polskiego.</p><p>Doszli wreszcie do Zamo�cia. Zdumieli si� Tatarzy na widok tej pot�nej fortecy, a c� dopiero, gdy im powiedziano, �e niedawno jeszcze wstrzyma�a ona ca�� pot�g� Chmielnickiego.</p><p>Pan Jan Zamoyski, ordynat, pozwoli� im na znak wielkiej przychylno�ci i �aski wej�� do miasta. Wpuszczono ich bram� Szczebrzeszy�sk� albo inaczej Ceglan�, gdy� dwie inne by�y z kamienia. Sam Kmicic nie spodziewa� si� ujrze� nic podobnego i nie m�g� wyj�� z podziwu na widok ulic szerokich, w�osk� mod� pod lini� r�wno budowanych, na widok wspania�ej kolegiaty i burs akademickich, zamku, mur�w, pot�nych dzia� i wszelkiego rodzaju �opatrzenia�. Jak ma�o kt�ry z magnat�w m�g� si� por�wna� z wnukiem wielkiego kanclerza, tak ma�o kt�ra forteca z Zamo�ciem.</p><p>Lecz najwi�kszy zachwyt ogarn�� ordy�c�w, gdy ujrzeli ormia�sk� cz�� miasta. Nozdrza ich chciwie wci�ga�y wo� safianu, kt�rego wielkie fabryki prowadzili przemy�lni przybysze z Kaffy, a oczy �mia�y im si� do bakalij, wschodnich kobierc�w, pas�w, sadzonych szabel, kind�a��w, �uk�w, lamp tureckich i wszelkiego rodzaju kosztowno�ci.</p><p>Sam pan cze�nik koronny wielce przypad� do serca Kmicicowi. By�o to prawdziwe kr�lewi�tko w swoim Zamo�ciu: cz�ek w sile wieku, wielce przystojny, chocia� nieco cherlawy, gdy� w leciech pierwszej m�odo�ci nie do�� upa�y natury hamowa�. Zawsze jednak lubi� p�e� bia��, a zdrowie jego nie do tyla by�o nadw�tlone, aby weso�o�� znik�a mu z oblicza. Dotychczas nie o�eni� si�, a jakkolwiek najznamienitsze domy w Rzeczypospolitej otwiera�y mu szeroko podwoje, utrzymywa�, �e nie mo�e do�� g�adkiej dziewki w nich znale��. Znalaz� j� p�niej nieco, w osobie m�odej panienki francuskiej, kt�ra, lubo w innym zakochana, odda�a mu bez wahania dla jego bogactw sw� r�k�, nie przewiduj�c, �e �w pierwszy wzgardzony ozdobi kiedy� koron� kr�lewsk� swoj� i jej g�ow�.</p><p>Pan Zamo�cia nie odznacza� si� bystrym dowcipem, jeno go mia� tyle, co na w�asn� potrzeb�. O godno�ci i urz�dy nie zabiega�, chocia� same sz�y ku niemu, a gdy przyjaciele strofowali go, i� mu przyrodzonej ambicji braknie, odpowiada�:</p><p>� Nieprawda, �e mi jej braknie, jeno mam wi�cej od tych, kt�rzy si� k�aniaj�. Po co mi dworskie progi wyciera�? W Zamo�ciu nie tylko ja Jan Zamoyski, ale Sobiepan Zamoyski...</p><p>Zwano go te� powszechnie Sobiepanem, z kt�rego przezwiska wielce by� kontent. Rad te� udawa� prostaka, chocia� wychowanie odebra� wykwintne i m�odo�� na podr�ach po cudzych krajach sp�dzi�. Sam powiada� si� zwyczajnym szlachcicem i du�o o mierno�ci swego �staniku� mawia�, mo�e dlatego, by mu inni zaprzeczali, a mo�e, by mierno�ci dowcipu nie spostrzegli. Zreszt� by� to cz�ek zacny i lepszy syn Rzeczypospolitej od wielu innych.</p><p>A jako on przypad� do serca Kmicicowi, tak i Kmicic jemu, przeto te� go na pokoje zamkowe zaprosi� i go�ci�, bo i to lubi�, by jego go�cinno�� chwalono.</p><p>Pan Andrzej pozna� w zamku wiele znamienitych os�b, przede wszystkim za� ksi�n� Gryzeld� Wi�niowieck�, siostr� pana Zamoyskiego, a wdow� po wielkim Jeremim, po panu swego czasu Rzeczypospolitej prawie najwi�kszym, kt�ry jednakowo� ca�� niezmiern� fortun� w czasie inkursji kozackiej by� utraci�, tak i� ksi�na siedzia�a w Zamo�ciu na �asce u brata Jana.</p><p>Lecz by�a to pani tak pe�na wspania�o�ci, majestatu i cnoty, i� pierwszy pan Jan prochy przed ni� zdmuchiwa�, a przy tym ba� si� jej jak ognia. Nie by�o te� wypadku, �eby woli jej zado�� nie uczyni� lub �eby si� jej w wa�niejszych wypadkach nie radzi�. Powiadali nawet dworscy, �e ksi�na pani rz�dzi Zamo�ciem, armi�, skarbami i panem bratem starost�; lecz ona nie chcia�a korzysta� ze swej przewagi, ca�� dusz� oddana bole�ci po m�u i wychowaniu syna.</p><p>Syn �w w�a�nie by� niedawno z dworu wiede�skiego na kr�tki czas do kraju powr�ci� i bawi� przy niej. By� to m�odzie�czyk w wio�nie lat; lecz na pr�no pan Kmicic szuka� w nim tych znamion, kt�re syn wielkiego Jeremiego nosi� w obliczu powinien.</p><p>Posta� m�odego ksi���tka by�a pe�na wdzi�ku; twarz du�a, nalana, wypuk�e oczy patrzy�y nie�mia�o; usta mia� grube, wilgotne, jak u ludzi sk�onnych do uciech sto�u; olbrzymie i czarne, jak skrzyd�o kruka, w�osy spada�y mu a� na ramiona, wzi�� te� po ojcu tylko owe krucze w�osy i smag�o�� cery.</p><p>Ci, kt�rzy mu byli bli�si, upewniali jednak pana Kmicica, �e m�ody ksi��� ma dusz� szlachetn�, poj�cie niepospolite i znakomit� pami��, dzi�ki kt�rej prawie wszystkimi j�zykami rozm�wi� si� mo�e, i �e tylko pewna oci�a�o�� cia�a i ducha oraz przyrodzone �akomstwo w jedzeniu stanowi� wady tego niepospolitego sk�din�d pani�cia.</p><p>Jako�, wdawszy si� z nim w rozmow�, przekona� si� pan Andrzej, �e ksi��� nie tylko ma poj�tny dowcip i trafny s�d o wszystkim, ale i dar jednania sobie ludzi. Kmicic pokocha� go po pierwszej rozmowie tym uczuciem, w kt�rym jest najwi�cej lito�ci. Uczu�, �e da�by wiele, by temu sierocie wr�ci� �wietny los, jaki mu si� prawem z urodzenia nale�a�.</p><p>Lecz przekona� si� tak�e przy pierwszym obiedzie, i� prawd� by�o, co m�wiono o �akomstwie Micha�a. M�ody ksi��� zdawa� si� nie my�le� o niczym wi�cej, tylko o jedzeniu. Wypuk�e jego oczy �ledzi�y niespokojnie ka�d� potraw�, a gdy mu przynoszono p�misek, nabiera� ogromne kupy na talerz i jad� chciwie, z mlaskaniem wargami, jak tylko �akomcy jadaj�. Marmurowa twarz ksi�nej przyobleka�a si� na �w widok jeszcze wi�kszym smutkiem. Kmicicowi za� sta�o si� nieswojo tak dalece, �e odwr�ci� oczy i spojrza� na pana Sobiepana Zamoyskiego.</p><p>Lecz pan starosta ka�uski nie patrzy� ani na ksi�cia Micha�a, ani na swego go�cia. Pan Kmicic poszed� za jego wzrokiem i poza ramieniem ksi�nej Gryzeldy ujrza� prawdziwie cudne zjawisko, kt�rego nie zauwa�y� dot�d.</p><p>By�a to malutka g��wka dziewcz�ca, bia�a jak mleko, kra�na jak r�ana wdzi�czna jak obrazek. Drobniuchne, same przez si� wij�ce si� loczki zdobi�y jej czo�o, bystre oczka strzyg�y ku oficerom siedz�cym wedle pana starosty, nie pomijaj�c i jego samego; wreszcie zatrzyma�y si� na panu Kmicicu i patrzy�y na� z uporem tak pe�nym zalotno�ci, jakby mu chcia�y w g��b serca zajrze�.</p><p>Lecz Kmicic nie�atwo si� konfundowa�, wi�c j�� zaraz patrze� w te oczka zgo�a zuchwale, a nast�pnie tr�ci� w bok siedz�cego wedle pana Szurskiego, porucznika nadwornej pancernej chor�gwi ordynackiej, i spyta� p�g�osem:</p><p>� A co to za firka ogoniasta?</p><p>� Mo�ci panie � odrzek� ostro pan Szurski � nie m�w lekce, kiedy nie wiesz, o kim m�wisz... Nie �adna to firka, jeno panna Anna Borzobohata-Krasie�ska... I wa�pan inaczej jej nie zwij, je�li nie chcesz swojej <emphasis>grubianitatis</emphasis> �a�owa�!</p><p>� Aspan chyba nie wiesz, �e firka to taki ptak, i bardzo wdzi�czny, dlatego �adnego te� w tym przezwisku kontemptu nie masz � odpar�, �miej�c si�, Kmicic � ale miarkuj�c z waszmo�cinej cholery, srodze musisz by� zakochany!</p><p>� A kto tu nie zakochany? � mrukn�� opryskliwie Szurski. � Sam pan starosta ledwie oczu nie wypatrzy i jako na szydle siedzi.</p><p>� Widz� to, widz�!</p><p>� Co tam wa�pan widzisz!... On, ja, Grabowski, Sto��giewicz, Konojadzki, Rubecki z dragonii, Pieczynga, wszystkich pogr��y�a... I z wa�panem stanie si� to samo, je�eli tu d�ugo posiedzisz... Jej dwudziestu czterech godzin dosy�!</p><p>� Ej, panie bracie! Nie da�aby i we dwadzie�cia cztery miesi�ce rady!</p><p>� Jak�e to? � pyta� z oburzeniem pan Szurski � to� wa�� ze spi�u czy co?</p><p>� Nie! Jeno gdy kto wa�panu ostatniego talara z kieszeni ukradnie, to si� ju� nie potrzebujesz ba� z�odzieja...</p><p>� Chyba �e tak! � odrzek� Szurski.</p><p>Pan Kmicic za� spos�pnia� nagle, bo mu w�asne zgryzoty na my�l przysz�y, i nie zwa�a� wi�cej, �e czarne oczka coraz to uporczywiej w niego patrzy�y, jak gdyby pytaj�c: Jak si� nazywasz i sk�d si� wzi��e�, m�ody rycerzu?</p><p>A Szurski mrucza�:</p><p>� Wierci, wierci!... Wierci�a tak i we mnie, p�ki do serca nie dowierci�a... Teraz ani dba!</p><p>Kmicic otrz�sn�� si� z zamy�lenia.</p><p>� Czemu si� kt�ry z was nie �eni, u kaduka!</p><p>� Bo jeden drugiemu przeszkadza!</p><p>� Ba, to dziewka gotowa osi��� na koszu... Cho�, co prawda, jeszcze w tej gruszce bia�e ziarnka by� musz�.</p><p>Na to Szurski wytrzeszczy� oczy i pochyliwszy si� do ucha Kmicica, rzek� wielce tajemniczo:</p><p>� M�wi�, �e jej dwadzie�cia pi�� lat, jak Boga kocham! Jeszcze przed inkursj� hultajsk� by�a u ksi�nej Gryzeldy.</p><p>� Dziw nad dziwy, nie da�bym jej nad szesna�cie, niechby o�mna�cie, najwy�ej!</p><p>Tymczasem �licho� domy�li�o si� widocznie, �e o nim mowa, bo oczki jarz�ce nakry�o powiekami i jeno boczkiem troch� strzela�o ku Kmicicowi, pytaj�c ci�gle: Kto� jest, taki urodziwy? sk�d si� wzi��e�?</p><p>A on mimo woli pocz�� pokr�ca� w�sa.</p><p>Po obiedzie wzi�� go pod rami� pan starosta ka�uski, kt�ry, z uwagi na dworne maniery Kmicica, traktowa� go jak niepowszedniego go�cia.</p><p>� Panie Babinicz � rzek� � wszak�e waszmo�� m�wi�e� mi, �e� z Litwy?</p><p>� Tak jest, panie starosto.</p><p>� Powiedz�e mi, zali nie znasz na Litwie Podbipi�t�w?</p><p>� Zna� nie znam, bo te� ju� ich na �wiecie nie masz, przynajmniej tych, kt�rzy si� Zerwikapturem piecz�towali. Ostatni pod Zbara�em poleg�. By� to najwi�kszy rycerz, jakiego Litwa wyda�a. Kto u nas o Podbipi�tach nie wie!</p><p>� S�ysza�em i ja o tym, ale owo dlaczego pytam: jest na respekcie u siostry mojej jedna panna, kt�ra si� Borzobohata-Krasie�ska nazywa... R�d zacny!... By�a ona narzeczon� tego Podbipi�ty, kt�ry zabit pod Zbara�em... Sierota to, bez ojca i matki, a chocia� siostra ksi�na wielce j� mi�uje, przecie ja, przyrodzonym opiekunem siostry b�d�c, tym samym mam i on� dziewczyn� w opiece.</p><p>� Mi�a� to opieka! � wtr�ci� Kmicic.</p><p>Pan starosta ka�uski u�miechn�� si�, mrugn�� oczyma i mlasn�� j�zykiem.</p><p>� Co? marcepanik! co?...</p><p>Lecz wnet spostrzeg�szy, i� si� zdradza, przybra� twarz powa�n�.</p><p>� Zdrajco! � rzek� p� �artem, a p� serio � chcia�e� mnie na hak przywie��, ledwiem si� nie wygada�!...</p><p>� Z czym? � pyta� pan Kmicic, patrz�c mu bystro w oczy.</p><p>Tu Sobiepan ostatecznie zmiarkowa�, �e lotno�ci� dowcipu go�ciowi nie sprosta, i zaraz rzecz obr�ci�.</p><p>� Ten Podbipi�ta � rzek� � zapisa� jej jakowe� folwarki tam, w waszych stronach. Nazwisk nie pami�tam, bo cudaczne: jakie� Ba�tupie, Syruciany, Myszykiszki, s�owem, wszystko, co mia�. Dalib�g, nie pami�tam... Pi�� czy sze�� folwark�w.</p><p>� Ba! klucze to raczej, nie folwarki. Podbipi�ta by� cz�ek wielce mo�ny i gdyby ta panna do ca�ej jego fortuny kiedy� dosz�a, mog�aby mie� w�asny fraucymer i mi�dzy senatorami m�a szuka�.</p><p>� Tak�e powiadasz? Znasz owe wioski?</p><p>� Znam jeno Lubowicze i Szeputy, bo te ko�o mojej maj�tno�ci le��. Samej le�nej granicy b�dzie mil ze dwie, a polnej i ��cznej drugie tyle.</p><p>� Gdzie� to jest?</p><p>� W Witebskiem.</p><p>� Oj, daleko! niewarta ta sprawa zachodu, ile �e tamte kraje pod nieprzyjacielem.</p><p>� Jak nieprzyjaci� wy�eniem, to do maj�tno�ci dojdziem. Ale Podbipi�towie maj� swoje maj�tno�ci i w innych stronach, a na �mudzi bardzo znaczne, wiem o tym dobrze, bo mam te� i tam kawa� ziemi.</p><p>� Widz�, �e i waszmo�cina substancja nie torba sieczki?</p><p>� Nic to teraz nie przynosi. Ale cudzego mi nie trzeba.</p><p>� Porad��e mi waszmo��, jak by dziewczyn� na nogi postawi�?</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Wol� o tym radzi� ni� o czym innym. Najlepiej do pana Sapiehy si� uda�. Byle spraw� wzi�� do serca, to jako wojewoda witebski i najznamienitsza na Litwie persona, si�a m�g�by wsk�ra�.</p><p>� M�g�by awizy do trybuna��w rozes�a�, �e to testamentem Borzobohatej zapisano, aby dalsi krewni nie szarpali.</p><p>� Tak jest. Ale trybuna��w teraz nie masz, a pan Sapieha co innego te� ma na g�owie.</p><p>� Mo�na by dziewczyn� w r�ce mu i w opiek� odda�. Maj�c j� na oczach, pr�dzej by dla niej co uczyni�.</p><p>Kmicic spojrza� ze zdziwieniem na pana starost�.</p><p>�Co on w tym ma, �e si� chce jej st�d pozby�?� � pomy�la�.</p><p>Starosta za� m�wi� dalej:</p><p>� Trudno, aby w obozie w namiocie pana wojewody witebskiego mieszka�a, ale mog�aby przy c�rkach wojewodzi�skich zostawa�.</p><p>�Nie rozumiem! � pomy�la� Kmicic � zaliby on naprawd� chcia� jej by� tylko opiekunem?�</p><p>� W tym jeno trudno��, jak by j� w tamte strony w dzisiejszych niespokojnych czasiech wys�a�. Trzeba by z kilkaset ludzi, a ja Zamo�cia oga�aca� nie mog�. Gdybym to znalaz� kogo, co by j� w bezpiecze�stwie dowi�z�... Ot, wa�pan m�g�by� si� podj��, bo i tak do pana Sapiehy idziesz. Da�bym ci listy... a wa�pan da�by� mi kawalerski parol, �e j� bezpiecznie doprowadzisz.</p><p>� Ja mam j� do pana Sapiehy prowadzi�? � rzek� ze zdumieniem Kmicic.</p><p>� Albo� to taka funkcja niemi�a?... Cho�by te� i do afektu po drodze przysz�o?</p><p>� Ehe! � rzek� Kmicic � ju� tam moje afekta kto inny dzier�awi, a cho� tenuty mi nie p�aci, przecie dzier�awcy zmienia� nie my�l�.</p><p>� Tym lepiej, z tym wi�ksz� spokojno�ci� ci j� powierz�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Co? podj��by� si�? � spyta� starosta</p><p>� Z Tatarami id�.</p><p>� Powiadali mi ludzie, �e si� Tatarzy wa�pana gorzej ognia boj�. No, co? podj��by� si�?</p><p>� Hm! dlaczego by nie, gdybym wasz� wielmo�no�� mia� tym zobowi�za�... Jeno...</p><p>� Aha! my�lisz, �e trzeba, aby ksi�na permisj� da�a... Da! jak mi B�g mi�y! Bo imaginuj sobie, �e ona mnie pos�dza...</p><p>Tu pan starosta pocz�� co� d�ugo szepta� do ucha Kmicicowi, wreszcie doda� g�o�no:</p><p>� Okrutnie by�a za to na mnie krzywa, a ja uszy k�ad�em po sobie, bo to z babami wojowa�! at! wola�bym Szwed�w pod Zamo�ciem. Ale b�dzie mia�a najlepszy dow�d, �e nic z�ego nie zamy�lam, skoro sam dziewk� chc� st�d wyprawi�. Srodze si� zdziwi, prawda... No! przy pierwszej sposobno�ci o tym z ni� pogadam.</p><p>To rzek�szy, starosta zakr�ci� si� i odszed�, Kmicic za� popatrzy� za nim i mrukn��:</p><p>� Wniki jakie�, panie starosto, zastawiasz, a cho� celu nie rozumiem, przecie sid�o widz� dobrze, bo i wnicznik z ciebie okrutnie niezgrabny.</p><p>Pan starosta za� kontent by� z siebie, chocia� dobrze to pojmowa�, �e po�owa dopiero roboty zosta�a dokonana, a pozostawa�a druga, tak trudna, �e na my�l o niej ogarnia�o go zw�tpienie, a nawet i strach: po prostu nale�a�o uzyska� pozwolenie ksi�nej Gryzeldy, kt�rej surowo�ci i przenikliwego rozumu ba� si� pan starosta z ca�ej duszy.</p><p>Jednak pocz�wszy, pragn�� jak najpr�dzej doprowadzi� dzie�o do skutku, nazajutrz wi�c rano, po mszy, po �niadaniu i po przegl�dzie najemnej piechoty niemieckiej uda� si� na pokoje ksi�nej.</p><p>Zasta� sam� pani� haftuj�c� ornat do kolegiaty. Za ni� Anusia zwija�a rozwieszony na dw�ch krzes�ach jedwab; drugi motek koloru r�anego za�o�y�a na szyj� i migaj�c szybko r�czkami, biega�a naoko�o krzese�, goni�c odwijaj�c� si� nitk�.</p><p>Panu staro�cie poja�nia�y oczy na jej widok, ale pr�dko przybra� oblicze w powag� i przywitawszy si� z ksi�n�, tak niby od niechcenia zacz��:</p><p>� Ten pan Babinicz, co tu z Tatary przyjecha�, to jest Litwin. Mo�ny jaki� cz�ek i wielce grzeczny, a rycerz podobno zawo�any. Zauwa�y�a� go, pani siostro?</p><p>� Sam�e� go do mnie przyprowadza� � odrzek�a oboj�tnie ksi�na Gryzelda. � Uczciw� ma twarz i na dobrego �o�nierza wygl�da.</p><p>� Rozpytywa�em si� go te� o owe maj�tno�ci, pannie Borzobohatej zapisane. Powiada, �e to fortuna niemal radziwi��owskiej r�wna.</p><p>� Daj Bo�e Anusi. L�ejsze jej b�dzie sieroctwo, a potem staro�� � rzek�a pani.</p><p>� Jest jeno to <emphasis>periculum</emphasis>, �eby dalsi krewni nie rozdrapali. Babinicz powiada, �e wojewoda witebski m�g�by, gdyby chcia�, tym si� zaj��. Zacny to cz�ek i nam wielce �yczliwy, kt�remu bym c�rk� w�asn� powierzy�... Do��, by mu awiz� do trybuna�u pos�a� i opiek� oznajmi�. Ale Babinicz powiada, i� na to potrzeba, aby panna Anna sama pojecha�a w tamte strony.</p><p>� Dok�d? do pana Sapiehy?</p><p>� Albo do panien Sapie�anek, aby tam by�a, aby instalacja <emphasis>pro forma</emphasis> mog�a by� uczyniona.</p><p>Starosta zmy�li� w tej chwili �instalacj� pro <emphasis>forma</emphasis>�, s�usznie mniemaj�c, �e ksi�na przyjmie t� fa�szyw� monet� za dobr�.</p><p>Ona za� pomy�la�a przez chwil� i rzek�a:</p><p>� Jak�e jej tu teraz jecha�, gdy Szwedzi po drodze?</p><p>� Mam w�a�nie wiadomo��, �e z Lublina ust�pili. Ca�y kraj z tej strony Wis�y wolny.</p><p>� I kt� by to Hank� do pana Sapiechy odprowadzi�?</p><p>� Cho�by ten sam Babinicz.</p><p>� Z Tatarami? B�j�e si� Boga, panie bracie, to� to lud dziki i niesforny.</p><p>� Ja si� tam nie boj� � wtr�ci�a, dygaj�c, Anusia.</p><p>Lecz ksi�na Gryzelda zmiarkowa�a ju�, �e pan brat przyszed� z jakim� gotowym planem, wi�c wyprawi�a Anusi� z pokoju, sama za� pocz�a spogl�da� pytaj�cym wzrokiem na pana starost�.</p><p>On za� rzek� jakby do siebie samego:</p><p>� Ordy�cy ci w proch si� przed Babiniczem rozsypuj�. Wiesza ich za lada niesubordynacj�.</p><p>� Nie mog� na tak� ekspedycj� pozwoli� � odpowiedzia�a ksi�na. � Dziewczyna jest zacna, ale ba�amutna, i �atwo w ludziach zapa�y budzi... Sam to wiesz najlepiej. Nigdy bym jej nie powierzy�a cz�eku m�odemu i nieznanemu.</p><p>� Nieznany on tam nie jest, bo kto o Babiniczach nie s�ysza� jako o familiantach i statecznych ludziach! (pierwszy pan starosta nigdy w �yciu o Babiniczach nie s�ysza�)... Zreszt� � m�wi� dalej � mog�aby� jej kt�r� ze statecznych niewiast do kompanii doda�, to i <emphasis>decorum</emphasis> by�oby zachowane. Za Babinicza ja r�cz�. Powiem ci i to, pani siostro, �e ma on w tamtych stronach narzeczon�, w kt�rej srodze jest, jak sam powiada, zakochany... A kto zakochany, temu co innego w g�owie. Grunt w tym, �e taka druga sposobno�� niepr�dko mo�e si� trafi�; natomiast mo�e fortuna dziewce przepa�� i na dojrza�e lata zostanie bez dachu nad g�ow�.</p><p>Ksi�na przesta�a haftowa�, podnios�a g�ow� i utkwi�a w bracie przenikliwe oczy.</p><p>� Co ty masz w tym, �eby j� st�d wyprawi�?</p><p>� Co ja mam w tym? � m�wi�, spuszczaj�c wzrok, pan starosta. � Co mog� mie�? nic!</p><p>� Janie!... ty� si� z Babiniczem zm�wi� na jej cnot�?!</p><p>� Ot, jest! Jak mi B�g mi�y! tego tylko brak�o! Przeczytasz tedy list, kt�ry do pana Sapiehy napisz�, i w�asny dodasz... A ja� jeno przyrzekam, i� si� z Zamo�cia nie rusz�. Wreszcie sama Babinicza wybadasz i sama go prosi� b�dziesz, aby si� funkcji podj��. Skoro mnie pos�dzasz, to nie chc� o niczym wiedzie�.</p><p>� Czemu za� tak nastajesz, by ona wyjecha�a z Zamo�cia?</p><p>� Bo jej dobra pragn� i o fortun� niezmiern� chodzi. Wreszcie... przyznaj�! Si�a mi na tym zale�y, aby ona z Zamo�cia wyjecha�a. Oto sprzykrzy�y mi si� twoje pos�dzenia, nie w smak i to, �e na mnie ustawnie brwi marszczysz i surowie spogl�dasz... My�la�em, �e przyzwalaj�c na odjazd dziewczyny, znajd� najlepsze <emphasis>argumentum</emphasis> przeciw podejrzeniom. Dalib�g, do�� mi tego! bom te� nie �aden �ak ani myd�ek, kt�ry si� noc� pod okna skrada... Powiem ci wi�cej: oficerowie mi si� przez ni� jeden na drugiego burz� i szablami na si� trzaskaj�. Ni zgody, ni porz�dku, ni s�u�by, jak nale�y. Do�� mi tego! Ale skoro jeszcze oczyma we mnie �widrujesz, to r�b, jak chcesz, a Micha�a sama pilnuj, bo to twoja, nie moja sprawa.</p><p>� Micha�a? � rzek�a ze zdumieniem ksi�na.</p><p>� Ja przeciw dziewczynie nic nie m�wi�... Nie ba�amuci go wi�cej ni� innych, ale je�eli ty, pani siostro, nie widzisz jego strzelistych spojrze� i gor�cych afekt�w, to ci jeno to powiem, �e Kupido tak nie za�lepia jak macierzy�ska mi�o��.</p><p>Brwi ksi�nej �ci�gn�y si�, a lica jej przyblad�y.Starosta za�</p><p>widz�c, �e wreszcie utrafi�, uderzy� si� r�koma po kolanach i m�wi� dalej:</p><p>� Ot, tak! pani siostro, ot, tak!... Co mnie do tego. Niech�e jej Micha�ek jedwab do zwijania podaje, niech parska, patrz�c na ni�, niech si� p�oni, niech przez dziurki we drzwiach na ni� spogl�da?... A mnie co!... Wreszcie... bo ja wiem! Fortuna pi�kna... r�d, no! szlachecki, a ja si� tam nad szlacht� nie wynosz�. Chcesz sama, dobrze! Lata jeno pono� niedobrane, ale to zn�w nie moja rzecz.</p><p>To rzek�szy, pan starosta powsta� i sk�oniwszy si� siostrze bardzo uprzejmie, zabiera� si� do odej�cia.</p><p>Ksi�nej tymczasem krew nap�yn�a do twarzy. Dumna pani w ca�ej Rzeczypospolitej nie widzia�a partii godnej Wi�niowieckiego, a za granic� chyba mi�dzy arcyksi�niczkami austriackimi, wi�c te� s�owa brata przypiek�y j� jakby rozpalonym �elazem.</p><p>� Janie! � rzek�a � czekaj!</p><p>� Pani siostro � odrzek� starosta ka�uski � chcia�em, <emphasis>primo</emphasis>: z�o�y� ci dow�d, i� nies�usznie mnie pos�dzasz, <emphasis>secundo</emphasis>: i� powinna� kogo innego pilnowa�. Teraz uczynisz, jak zechcesz, ja� nie mam wi�cej nic do gadania.</p><p>Tu pan Zamoyski sk�oni� si� i wyszed�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXV</p></title><p>Pan starosta ka�uski niezupe�nie k�ama� przed siostr�, m�wi�c o afektach Micha�owych dla Anusi, gdy� m�ode ksi���tko kocha�o si� w niej tak jak i wszyscy, nie wy��czaj�c pazi�w dworskich. Ale by�a to mi�o�� niezbyt gwa�towna i zgo�a nieprzedsi�biorcza; raczej s�odkie rozdurzenie g�owy i zmys��w, nie poryw serca, kt�re mi�uj�c, do wiecznego posiadania umi�owanego przedmiotu d��y. Do takiego d��enia nie mia� Micha� do�� energii.</p><p>Niemniej ksi�na Gryzelda, marz�c o �wietnej przysz�o�ci dla syna, przerazi�a si� mocno tym uczuciem.</p><p>W pierwszej chwili zdumia�a j� nag�a zgoda pana starosty na wyjazd Anusi; obecnie przesta�a o tym my�le�; tak dalece ca�� jej dusz� zaj�o gro��ce niebezpiecze�stwo. Rozmowa z synem, kt�ry blad� i dr�a� przed ni�, a wprz�d, nim si� do czego przyzna�, ju� pocz�� �zy wylewa�, utwierdzi�a j� w mniemaniu, �e niebezpiecze�stwo jest gro�ne.</p><p>Jednak�e nie od razu przezwyci�y�a skrupu�y sumienia i dopiero gdy Anusia, kt�rej chcia�o si� nowy �wiat i nowych ludzi zobaczy�, a mo�e i poba�amuci� pi�knego kawalera, przypad�a jej do n�g z pro�b� o pozwolenie, ksi�na nie znalaz�a do�� si�y, by go jej odm�wi�.</p><p>Anusia zalewa�a si� wprawdzie �zami na my�l roz��ki ze sw� pani� i matk�, ale dla sprytnej dziewczyny by�o zupe�nie jasnym, �e prosz�c o roz��k�, oddala tym samym od siebie wszelkie podejrzenia, jakoby w jakich� z g�ry powzi�tych celach ba�amuci�a m�ode ksi���tko lub te� samego pana starost�.</p><p>Ksi�na Gryzelda, chc�c si� przekona�, czy nie ma jakiej zmowy mi�dzy bratem starost� a Kmicicem, kaza�a temu ostatniemu stawi� si� przed sob�. Przyrzeczenie pana starosty, �e nie ruszy si� z Zamo�cia, uspokoi�o j� wprawdzie znacznie, chcia�a jednak pozna� bli�ej cz�owieka, kt�ry mia� dziewczyn� przeprowadza�.</p><p>Rozmowa z Kmicicem uspokoi�a j� zupe�nie.</p><p>M�odemu szlachcicowi patrzy�a z siwych oczu taka szczero�� i prawda, �e niepodobna by�o o niej w�tpi�. Przyzna� si� od razu, �e w innej zakochany i przeto do ba�amuctwa nie ma ni ch�ci, ni g�owy. Wreszcie da� parol kawalerski, i� dziewczyn� obroni przed wszelk� przygod�, chybaby sam pierwej g�ow� na�o�y�.</p><p>� Do pana Sapiehy j� odwioz� bezpiecznie, gdy� starosta powiada�, �e nieprzyjaciel i z Lublina ust�pi�... Ale potem nie chc� nic o niej wiedzie�... I nie dlatego, abym powolnych s�u�b dla waszej ksi���cej mo�ci mia� si� wzdraga�, bo dla wdowy po najwi�kszym wojowniku i chwale ca�ego narodu got�wem zawsze krew przela�... Ale �e mam tam swoje ci�kie sprawy, z kt�rych nie wiem, czyli sk�r� ca�� wynios�.</p><p>� Nie chodzi te� o nic wi�cej � odrzek�a ksi�na � jeno by� j� do pana Sapie�y�skich r�k odda�, a pan wojewoda uczyni to dla mnie, i� dalszej nad ni� opieki nie odm�wi.</p><p>Tu wyci�gn�a mu r�k�, kt�r� on ze czci� najwi�ksz� uca�owa�; ona za� rzek�a jemu na po�egnanie:</p><p>� Czuwaj, panie kawalerze, czuwaj! I tym si� nie ubezpieczaj, �e kraj od nieprzyjaciela wolny.</p><p>Ostatnie s�owa zastanowi�y Kmicica, lecz nie mia� czasu nad nimi rozmy�la�, bo wkr�tce u�api� go pan starosta.</p><p>� C�, mo�ci rycerzu � rzek� weso�o � najwi�ksz� ozdob� z Zamo�cia mi wywozisz?</p><p>� Ale z wol� pa�sk� � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Pilnuj�e jej dobrze. �akomy to specja�! Got�w ci j� kto odbi�!</p><p>� A niech jeno popr�buje! O wa! Da�em parol kawalerski ksi�nej pani, a u mnie parol �wi�ta rzecz!</p><p>� No! na �miech jeno m�wi�... Nie potrzebujesz si� ba� ani ostro�no�ci nadzwyczajnych przedsi�bra�.</p><p>� A taki poprosz� ja�nie wielmo�nego pana o jakow�� kolask� zamykan� i blachami opatrzon�.</p><p>� Dam ci i dwie... Ale przecie� zaraz nie jedziesz?</p><p>� Boga�! Pilno mi! I tak tu za d�ugo siedz�.</p><p>� To wypraw swoich Tatar�w naprz�d do Krasnegostawu. Ja ze swej strony pchn� go�ca, aby tam obroki by�y dla nich gotowe, a tobie eskort� w�asn� a� do Krasnegostawu dam. Nic ci� tu spotka� z�ego nie mo�e, bo to kraj m�j... Dam ci dobrych pacho�k�w z niemieckiej dragonii, ludzi �mia�ych i dr�g �wiadomych... Zreszt�, do Krasnegostawu trakt jak sierpem rzuci�.</p><p>� A czemu to mam si� sam ostawa�?</p><p>� Aby� si� z nami d�u�ej zabawi�, mi�ym mi jeste� go�ciem i rad bym wa�pana cho�by ca�y rok zatrzyma�. A przy tym pos�a�em po stada do Perespy, mo�e si� jakowy� bachmacik dla wa�pana wybierze, kt�ry ci� w potrzebie nie zawiedzie, wierzaj!...</p><p>Kmicic spojrza� bystro w oczy staro�cie, potem, jakby powzi�wszy nag�e postanowienie, rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� i ostaj�, a Tatar�w naprz�d wyprawi�.</p><p>I poszed� zaraz wyda� im rozkazy, a wzi�wszy na stron� Akbaha-U�ana, tak m�wi�:</p><p>� Akbahu-U�anie. Macie i�� naprz�d do Krasnegostawu, prostym traktem, jakoby kto sierpem rzuci�. Ja tu ostaj� i w dzie� po was rusz�, maj�c staro�ci�sk� eskort�. S�uchaj�e teraz, co ci powiem: oto mi do Krasnegostawu nie p�jdziecie, jeno mi w pierwszych lasach niedaleko za Zamo�ciem przypadnij tak, aby �ywa dusza o was nie wiedzia�a; a gdy wystrza� na go�ci�cu us�yszycie, to do mnie, bo mi tu chc� jakow�� nieszczero�� wyrz�dzi�.</p><p>� Twoja wola! � odrzek� Akbah-U�an, przyk�adaj�c d�o� do czo�a, ust i piersi.</p><p>�Przejrza�em ci�, panie starosto! � rzek� do siebie Kmicic. � W Zamo�ciu siostry si� boisz, wi�c chcesz dziewczyn� porwa� i gdzie� w pobli�u osadzi�, a ze mnie <emphasis>instrumentum</emphasis> swych ��dz uczyni�, a kto wie, czy i gard�a nie wzi��. Czekaj�e! Trafi�e� na lepszego od si�... I sam si� we w�asny potrzask uchwycisz.�</p><p>Wieczorem porucznik Szurski zastuka� do drzwi Kmicica. Oficer tak�e co� wiedzia�, czego� si� domy�la�, a �e Anusi� mi�owa�, wola� wi�c, by odjecha�a, ni� �eby w moc pana starosty wpad�a. Jednak�e m�wi� otwarcie nie �mia�, a mo�e tak�e nie mia� pewno�ci; dziwi� si� wi�c tylko, i� Kmicic zgodzi� si� na wys�anie przodem Tatar�w; zar�cza�, �e drogi nie s� tak bezpieczne, jako m�wi�, �e wsz�dy w��cz� si� kupy zbrojne i do gwa�townych uczynk�w skore.</p><p>Lecz pan Andrzej postanowi� udawa�, �e niczego si� nie domy�la.</p><p>� Co mnie mo�e spotka�? � m�wi� � przecie pan starosta ka�uski daje mi w�asn� eskort�?</p><p>� Ba! Niemc�w!</p><p>� Zali to niepewni ludzie?</p><p>� Tym psubratom nigdy ufa� nie mo�na. Bywa�o, �e zm�wiwszy si� w drodze, do nieprzyjaci� zbiegali...</p><p>� Szwed�w przecie nie ma z tej strony Wis�y.</p><p>� S�, psiajuchy, w Lublinie! Nieprawda, �e wyszli. Szczerze waszmo�ci radz�, nie wyprawiaj naprz�d Tatar�w, bo w wi�kszej kupie zawsze bezpieczniej.</p><p>� Szkoda, �e� mi wa�pan wprz�d tego nie m�wi�. Jeden mam j�zyk w g�bie i raz danego rozkazu nie cofam.</p><p>Jako� nazajutrz Tatarzy ruszyli naprz�d. Kmicic mia� za� jecha� pod wiecz�r, tak aby na pierwszy nocleg stan�� w Krasnymstawie. Tymczasem wr�czono mu dwa listy do pana Sapiehy: jeden od ksi�nej, drugi od pana starosty.</p><p>Kmicic mia� wielk� ochot� otworzy� ten ostatni, jednak nie �mia�, natomiast przejrzawszy go pod �wiat�o, przekona� si�, �e w �rodku jest czysty papier. Odkrycie to upewni�o go ostatecznie, �e i dziewczyna, i listy maj� mu by� w drodze odebrane.</p><p>Tymczasem przysz�o stado z Perespy i pan starosta obdarzy� m�odego rycerza nad podziw pi�knym bachmacikiem, kt�rego on z wdzi�czno�ci� przyj��, my�l�c sobie w duszy, �e dalej na nim zajedzie, ni� si� pan starosta spodziewa. My�la� tak�e o swoich Tatarach, kt�rzy ju� musieli w lasach zapa��, i �miech pusty go bra�. Chwilami zn�w burzy� si� w duszy i obiecywa� sobie da� panu staro�cie dobr� nauk�.</p><p>Nadszed� wreszcie czas obiadu, kt�ry up�yn�� bardzo pos�pnie. Anusia mia�a czerwone oczy; oficerowie milczeli g�ucho, jeden pan starosta by� wes� i kaza� dolewa� w kielichy, kt�re Kmicic spe�nia� jeden za drugim. Lecz gdy nadesz�a pora odjazdu, niewiele os�b �egna�o odje�d�aj�cych, gdy� pan starosta powyprawia� oficer�w po s�u�bie.</p><p>Anusia pad�a do n�g ksi�nie i d�ugo nie mo�na jej by�o oderwa�, sama za� ksi�na mia�a w twarzy niepok�j widoczny. Mo�e i wyrzuca�a sobie po cichu, i� pozwoli�a na odjazd wiernej s�u�ki, w�r�d takich czas�w, w kt�rych nietrudno by�o o przygod�. Lecz g�o�ny p�acz Micha�a, kt�ry, trzymaj�c pi�ci przy oczach, bucza� jak �ak szkolny, utwierdzi� dumn� pani� w przekonaniu, i� trzeba dalszym skutkom m�odocianego afektu zapobiec. Wreszcie uspokaja�a si� i t� nadziej�, �e w rodzinie sapie�y�skiej znajdzie dziewczyna opiek�, bezpiecze�stwo i wreszcie ow� wielk� fortun� maj�c� jej los na reszt� �ycia zabezpieczy�.</p><p>� Wa�cinej cnocie, m�stwu i honorowi j� powierzam � rzek�a raz jeszcze ksi�na do Kmicica � a wa�pan pami�taj, i�e� mi zaprzysi�g�, jako j� bez szwanku do pana Sapiehy odprowadzisz.</p><p>� Jako szk�o b�d� wi�z�, a w potrzebie paku�ami obwin�, �em za� parol da�, to chyba �mier� mi go dochowa� przeszkodzi � odrzek� rycerz.</p><p>I poda� rami� Anusi, ona za� z�a by�a na niego, bo wcale na ni� nie patrzy� i do�� lekko traktowa�, wi�c poda�a mu r�k� bardzo dumnie, odwracaj�c wzrok i g�ow� w inn� stron�.</p><p>�al jej by�o odje�d�a� i strach j� teraz bra�, ale cofa� si� by�o ju� za p�no.</p><p>Nadesz�a chwila, siedli wi�c, ona do karetki ze star� s�ug�, pann� Suwalsk�, on na ko�, i ruszyli. Dwunastu rajtar�w niemieckich otacza�o kolask� i w�z z Anusinymi �ubami. Gdy wreszcie skrzypn�y brony w Warszawskiej bramie i rozleg� si� turkot k� po zwodzonym mo�cie, Anusia uderzy�a w p�acz g�o�ny.</p><p>Kmicic pochyli� si� do kolaski.</p><p>� Nie b�j si� wa�panna, nie zjem ci�!</p><p>�Grubian!� � pomy�la�a Anusia.</p><p>Jechali czas jaki� wedle dom�w le��cych za murami wprost ku Staremu Zamo�ciu, po czym wyjechali na pola i wjechali w b�r, kt�ry w owych czasach ci�gn�� si� pag�rzystym krajem a� hen, do Bugu i za Bug z jednej strony, z drugiej szed�, przerywany wsiami, a� do Zawichosta.</p><p>Noc ju� zapad�a, ale bardzo pogodna i widna, trakt znaczy� si� srebrnym szlakiem; cisz� przerywa� tylko hurkot karetki i t�tent koni rajtarskich.</p><p>�Tu ju� moi Tatarowie musz� tkwi� w g�szczach jako wilcy� � pomy�la� Kmicic.</p><p>Wtem nadstawi� ucha.</p><p>� Co to? � zapyta� oficera dowodz�cego rajtarami.</p><p>� S�ycha� t�tent!... Jaki� je�dziec p�dzi w skok za nami! � odrzek� oficer.</p><p>Zaledwie sko�czy�, dopad� na spienionym koniu Kozak wo�aj�c:</p><p>� Pan Babinicz! pan Babinicz! Py�mo od pana starosty!</p><p>Orszak wstrzyma� si�. Kozak poda� list panu Kmicicowi.</p><p>Kmicic roz�ama� piecz�� i przy �wietle latarni, umieszczonej przy ko�le kolaski, czyta�, co nast�puje:</p><p>�Mo�ci, a mnie wielce mi�y, panie Babinicz! Wpr�dce po odje�dzie panny Borzobohatej-Krasie�skiej dosz�a mnie wie��, i� Szwedzi nie tylko nie ust�pili z Lublina, ale na m�j Zamo�� uderzy� zamierzaj�. Wobec tego dalsza droga i peregrynacja staj� si� niepodobne. Zwa�ywszy wi�c owe <emphasis>pericula</emphasis>, na jakie bia�og�owa nara�ona by by� mog�a, chcemy pann� Borzobohat� mie� z powrotem w Zamo�ciu. Ci� sami rajtarowie j� odwioz�, wa�pana za�, kt�remu w dalsz� drog� musi by� pilno, na pr�no <emphasis>fatigare</emphasis> nie chcemy. Kt�r� wol� nasz� oznajmuj�c waszej mo�ci, prosimy, aby� rajtarom wedle naszych ch�ci rozkazy wyda� zechcia�.�</p><p>�Przecie jest w nim tyle uczciwo�ci, �e na g�ow� moj� nie nastaje, jeno mnie na dudka chce wystrychn�� � pomy�la� Kmicic. � Wraz si� te� oka�e jawnie, czy jest w tym zasadzka, czyli jej nie ma.�</p><p>Tymczasem Anusia wysadzi�a g�ow� przez okno.</p><p>� A co tam? � spyta�a.</p><p>� Nic! pan starosta ka�uski jeszcze raz wa�pann� mojemu m�stwu poleca. Nic wi�cej.</p><p>Tu zwr�ci� si� do wo�nicy i rajtar�w:</p><p>� Jazda!</p><p>Lecz oficer dowodz�cy rajtarami osadzi� konia.</p><p>� St�j! � krzykn�� na wo�nic�.</p><p>Po czym do Kmicica:</p><p>� Jak to �jazda�?</p><p>� A po co d�u�ej w lesie sta�? � spyta� z g�upia frant Kmicic.</p><p>� Bo wasza mo�� odebra�e� jakowy� rozkaz.</p><p>� A wa�ci co do tego! Odebra�em i w�a�nie dlatego rozkazuj�: jazda!</p><p>� St�j! � zawo�a� oficer.</p><p>� Jazda! � powt�rzy� Kfnicic.</p><p>� Co tam? � spyta�a zn�w Anusia.</p><p>� Nie pojedziem ni kroku dalej, nim rozkazu nie obacz�! � rzek� stanowczo oficer.</p><p>� Rozkazu nie obaczysz, bo nie tobie go przys�ano!</p><p>� Skoro waszmo�� s�ucha� go nie chcesz, to ja go wykonam... Ruszaj�e sobie tedy waszmo�� z Bogiem do Krasnegostawu i bacz, a�eby�my czego nie przy�o�yli na drog�, a my z pann� wracamy.</p><p>Pan Kmicic tego tylko chcia�, aby oficer wyzna�, i� wie, co jest w rozkazie; okaza�o si� bowiem z tego z zupe�n� pewno�ci�, �e ca�a sprawa jest z g�ry u�o�onym podst�pem.</p><p>� Ruszaj z Bogiem! � powt�rzy� gro�nie ju� oficer.</p><p>I w tej chwili rajtarzy powydobywali bez komendy szable z pochew.</p><p>� O takie syny! nie do Zamo�cia chcieliby�cie dziewk� wie��, jeno gdzie� na uboczu osadzi�, aby starosta swobodnie ��dzom swym cugle m�g� popuszcza�. Ale�cie na m�drzejszego trafili!</p><p>To rzek�szy, wypali� w g�r� z pistoletu.</p><p>Na �w odg�os w g��biach lasu rozleg� si� wrzask straszliwy, jak gdyby wystrza� zbudzi� ca�e stada wilk�w �pi�ce w pobli�u. Wycie ozwa�o si� z przodu, z ty�u, z bok�w, jednocze�nie rozleg� si� t�tent koni, chrupot ga��zi �amanych pod kopytami i na trakcie zaczernia�y kupy je�d�c�w, kt�re si� zbli�a�y z nieludzkim wyciem i piskiem.</p><p>� Jezus! Maria! J�zef! � wo�a�y przera�one niewiasty w kolasce.</p><p>Tymczasem Tatarzy dopadli chmur�, lecz Kmicic wstrzyma� ich trzykrotnym okrzykiem, sam za� zwr�ci� si� do przera�onego oficera i che�pi� si� pocz��:</p><p>� Poznaj, na kogo� trafi�... Pan starosta na dudka chcia� mnie wystrychn��, �lepe <emphasis>instrumentum</emphasis> ze mnie uczyni�... A tobie rajfursk� funkcj� powierzy�, kt�rej si� dla �aski pa�skiej podj��e�, panie oficyjerze. K�aniaj�e si� od Babinicza panu staro�cie i powiedz mu, �e dziewka dojedzie bezpiecznie do pana Sapiehy!</p><p>Oficer potoczy� naoko�o przel�k�ym wzrokiem i ujrza� dzikie twarze patrz�ce ze straszliwym �akomstwem na niego i na rajtar�w. Zna� by�o, �e czekaj� tylko jednego wyrazu, a�eby rzuci� si� na nich i porozrywa� w sztuki.</p><p>� Wasza mi�o�� uczyni, co zechce, bo z przemoc� nie wsk�ramy � odrzek� dr��cym g�osem � ale pan starosta potrafi si� pom�ci�.</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Niech�e na tobie si� m�ci, bo gdyby nie to, �e� si� zdradzi�, gdyby� nie okaza�, �e wiesz z g�ry, co jest w rozkazie, i nie przeciwi� si� dalszej je�dzie, to by� mnie nie przekona� o zasadzce i dziewk� zaraz bym w Krasnostawie odda�. Powiedz�e i to panu staro�cie, by m�drzejszych od ci� rajfurami swymi kreowa�.</p><p>Spokojny ton, z jakim pan Kmicic to m�wi�, upewni� nieco oficera, przynajmniej pod tym wzgl�dem, i� ani jemu, ani rajtarom �mier� nie grozi, wi�c odetchn�� l�ej i rzek�:</p><p>� Mamy� z niczym wraca� do Zamo�cia?</p><p>A Kmicic:</p><p>� Z niczym nie wr�cicie, bo wr�cicie z pismem moim, kt�re ka�demu z was na sk�rze ka�� wypisa�.</p><p>� Wasza mi�o��...</p><p>� Bierz ich! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I sam zaraz ucapi� za kark oficera.</p><p>Rozpocz�a si� zawierucha i kot�owanina naok� kolaski. Wrzask Tatar�w st�umi� wo�anie o pomoc i krzyki przera�enia wydobywaj�ce si� z piersi niewiast.</p><p>Lecz szamotanie nied�ugo trwa�o, gdy� w dwa pacierze p�niej rajtarowie le�eli ju� na trakcie powi�zani jeden obok drugiego.</p><p>Teraz Kmicic rozkaza� siec ich bato�kami z byczego surowca, lecz nie nad miar�, a�eby wr�ci� mogli piechot� do Zamo�cia. Otrzymali wi�c pro�ci �o�nierze po sto, a oficer sto pi��dziesi�t plag, pomimo pr�b i zakl�� Anusi, kt�ra nie rozumiej�c, co si� woko�o niej dzieje, s�dzi�a, �e w straszliwe jakie� r�ce wpad�a, i sk�adaj�c d�onie, b�aga�a ze �zami w oczach o �ycie.</p><p>� Daruj, rycerzu!... Com ja ci winna?... Daruj! oszcz�d�!...</p><p>� Cicho panna b�d�! � hukn�� Kmicic.</p><p>� Com ci zawini�a?</p><p>� Mo�e� i sama w zmowie!...</p><p>� W jakiej zmowie? Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznej!...</p><p>� To wa�panna nie wiesz, �e pan starosta pozornie jeno na wyjazd wa�panny dozwoli�, aby ci� od ksi�nej od��czy�, a w drodze porwa�, i aby w jakim� pustym zameczku na cnot� twoj� nastawa�!</p><p>� Jezusie Nazare�ski! � krzykn�a Anusia.</p><p>I tyle by�o w tym okrzyku prawdy i szczero�ci, i� Kmicic rzek� �agodniej:</p><p>� Jak�e? To� wa�panna nie w zmowie?... Mo�e to by�!</p><p>Anusia zakry�a twarz r�koma, lecz nie mog�a nic m�wi�, jeno powtarza�a raz po razu:</p><p>� Jezus, Mario! Jezus, Mario!</p><p>� Uspok�j si� panna � rzek� jeszcze �agodniej pan Kmicic. � Pojedziesz bezpiecznie do pana Sapiehy, bo tego pan starosta nie wyliczy�, z kim ma spraw�... Ot, ci ludzie, kt�rych tam siek�, mieli ci� porwa�.. Daruj� ich zdrowiem, aby mogli panu staro�cie opowiedzie�, jako im g�adko posz�o.</p><p>� To wa�pan mnie od ha�by obroni�?</p><p>� Tak jest! chocia�em nie wiedzia�, czy rada b�dziesz.</p><p>Anusia, zamiast odpowiada� lub zaprzecza�, chwyci�a nagle pana Andrzeja za r�k� i przycisn�a j� do swych bledziuchnych ust.</p><p>A po nim skry przesz�y od n�g do g�owy.</p><p>� Daj panna spok�j, dla Boga! co to znowu!... � krzykn��. � Siadaj panna do kolaski, bo no�yny przemoczysz... A nie b�j si�!... U matki nie by�oby ci przezpieczniej...</p><p>� Pojad� teraz z wa�panem cho�by na koniec �wiata!</p><p>� Wa�panna takich rzeczy nie powiadaj!</p><p>� B�g ci� nagrodzi, �e� cnoty broni�!</p><p>� Pierwszy raz mi si� sposobno�� trafi�a � odrzek� Kmicic.</p><p>A ciszej mrukn�� sam do siebie:</p><p>� Tylem jej dot�d broni�, ile kot nap�aka�!</p><p>Lecz tymczasem ordy�cy przestali bato�y� rajtar�w, kaza� ich wi�c pan Andrzej pogna� nagich i pokrwawionych traktem do Zamo�cia. Poszli, �zy rzewne wylewaj�c. Konie, bro� i odzie� darowa� Kmicic swoim Tatarom i ruszyli szybko naprz�d, bo niebezpiecznie by�o zw��czy�.</p><p>Przez drog� nie m�g� si� m�ody rycerz powstrzyma� od ch�ci zagl�dania do kolaski, a raczej od spogl�dania w bystre oczka i cudne lica dziewczyny. Pyta� te� za ka�dym razem, czy jej czego nie trzeba, czy kolaska wygodna i czy zbyt szybka jazda nie nu�y.</p><p>Ona odpowiada�a mu zatem wdzi�cznie, �e jej tak dobrze, jako nigdy nie bywa�o. Och�on�a ju� ze strachu zupe�nie. Serce wezbra�o jej ufno�ci� dla obro�cy. W duszy za� my�la�a:</p><p>�Nie tak nieu�yty ani taki grubian, jakom z pocz�tku mniema�a!�</p><p>� Ej, Ole�ka, co ja dla ciebie cierpi�! � m�wi� sobie Kmicic � zali mnie niewdzi�czno�ci� nakarmisz?... �eby tak w dawnych czasach... u, ha!...</p><p>Tu kompanionowie przyszli mu na my�l i r�ne swawole, kt�rych si� na sp�k� z nimi dopuszcza�, wi�c chc�c odegna� pokusy, pocz�� za ich nieszcz�sne dusze odmawia� �Wieczny odpoczynek�.</p><p>Przybywszy do Krasnegostawu, uzna� pan Kmicic, �e lepiej na wie�ci z Zamo�cia nie czeka�, i zaraz ruszy� w dalsz� drog�. Wszelako na odjezdnym napisa� i przes�a� panu staro�cie list nast�puj�cy:</p><p>�Ja�nie Wielmo�ny Panie Starosto, a mnie wielce mi�o�ciwy �askawco i Dobrodzieju!</p><p>Kogo B�g wielkim na tym �wiecie uczyni�, temu i dowcipu sporsz� miar� namierzy�. Pozna�em to od razu, i�e� J. W. Pan jeno na pr�b� chcia� mnie wystawi�, przesy�aj�c mi rozkaz wydania panny Borzobohatej-Krasie�skiej, a pozna�em to tym lepiej, gdy rajtarowie owi zdradzili, i� tenor rozkazu wiedz�, chocia�em im listu nie pokazywa� i cho� J. W. Pan piszesz mi, i� namys� dopiero po naszym wyje�dzie przyszed�. Jako wi�c z jednej strony podziwiam tym bardziej przezorno�� pa�sk�, tak z drugiej dla zupe�nego uspokojenia troskliwego opiekuna, ponownie przyrzekam, i� nic mnie od spe�nienia powierzonej mi funkcji odwie�� nie zdo�a. Ale �e �o�dakowie owi, �le widocznie intencj� pa�sk� rozumiej�c, wielkimi grubianami si� okazali, a nawet zdrowiu memu grozili, mniemam przeto, i� utrafi�bym w my�l J. W. Pana, gdybym ich by� obwiesi� kaza�. Czego �em nie uczyni�, o przebaczenie J. W. Pana upraszam; wszelako bato�kami kaza�em ich przystojnie oci��, kt�r� kar� je�li J. W. Pan za zbyt ma�� uznasz, wedle swej pa�skiej woli multyplikowa� mo�esz. Przy czym tusz�c, i�em na wi�ksz� ufno�� i wdzi�czno�� J. W. Pana zarobi�, pisz� si� wiernym i �yczliwym W. Pa�skiej mo�ci s�ug� � Babinicz.�</p><p>Dragoni, dowl�k�szy si� do Zamo�cia p�n� noc�, nie �mieli si� na oczy panu staro�cie ka�uskiemu pokaza�, dowiedzia� si� wi�c o ca�ym zaj�ciu dopiero z tego listu, kt�ry nazajutrz krasnostawski kozak przywi�z�.</p><p>Przeczytawszy go, pan starosta na trzy dni w swojej komnacie si� zamkn��, nikogo z dworzan, pr�cz pokojowc�w, kt�rzy mu je�� nosili, do siebie nie puszczaj�c. S�yszano te�, i� kl�� po francusku, co czyni� tylko w�wczas, gdy by� w najwy�szej pasji.</p><p>Powoli jednak uspokoi�a si� ta burza. Przez czwarty i pi�ty dzie� bardzo by� jeszcze pan starosta milcz�cy; �u� co� w sobie i za w�s szarpa�! a� dopiero w tydzie� b�d�c ju� wcale weso�ym i podpiwszy troch� przy stole, pocz�� nagle w�s kr�ci�, nie szarpa�, i ozwa� si� do ksi�nej Gryzeldy:</p><p>� Pani siostro, wiesz, �e mi nie brak przezorno�ci... Wystawi�em te� umy�lnie par� dni temu na pr�b� owego szlachcica, kt�ry Anusi� zabra�, i mog� ci� upewni�, �e j� wiernie do r�k pana Sapie�y�skich dowiezie.</p><p>I zdaje si�, �e ju� w miesi�c p�niej zwr�ci� pan starosta serce gdzie indziej, a pr�cz tego by� ca�kiem i sam przekonany, �e co si� sta�o, sta�o si� z jego wol� i wiedz�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXVI</p></title><p>Wojew�dztwo lubelskie w znacznej cz�ci, a podlaskie niemal zupe�nie, by�o w r�ku polskim, to jest konfederacji i sapie�y�skim. Poniewa� kr�l szwedzki bawi� ci�gle w Prusach, gdzie z elektorem traktowa�, Szwedzi wi�c, nie czuj�c si� bardzo na si�ach wobec og�lnego powstania, kt�re wzmaga�o si� z ka�d� chwil�, nie �mieli si� wychyla� z miast i zamk�w, a mniej jeszcze przechodzi� Wis��, poza kt�r� si�y polskie by�y najwi�ksze. Pracowano wi�c w owych dw�ch wojew�dztwach nad utworzeniem znacznego i porz�dnego wojska, kt�re by si� z regularnym szwedzkim �o�nierzem mierzy� mog�o. Po miastach powiatowych �wiczono piechot�, a poniewa� ch�opi w og�le chwycili za bro�, zatem i ludzi nie brak�o, trzeba by�o tylko uj�� w kluby i w regularn� komend� owe kupy niesforne, cz�sto dla w�asnego kraju niebezpieczne.</p><p>Zajmowali si� tym rotmistrze powiatowi. Obok tego kr�l wyda� mn�stwo list�w zapowiednich starym i do�wiadczonym �o�nierzom, zaci�gi sz�y wi�c we wszystkich ziemiach, a �e ludzi wojennych w tych stronach nie brak�o, tworzy�y si� wi�c chor�gwie jazdy bardzo doskona�ej. Jedne sz�y za Wis��, podsyca� wojn� z tamtej strony, drugie do pana Czarnieckiego, trzecie do pana Sapiehy. Takie mn�stwo r�k chwyci�o za bro�, �e wojsko Jana Kazimierza ju� by�o od szwedzkiego liczniejsze.</p><p>Kraj, nad kt�rego s�abo�ci� zdumiewa�a si� niedawno ca�a Europa, dawa� teraz przyk�ad si�y, kt�rej nie domy�lali si� w nim nie tylko nieprzyjaciele, ale nawet w�asny kr�l, nawet ci, kt�rych wierne serce rozdziera�o si� przed kilku miesi�cami z b�lu i desperacji. Znajdowa�y si� pieni�dze, zapa�, m�stwo; najbardziej zrozpaczone dusze ogarnia�o przekonanie, i� nie masz takiego po�o�enia, takiego upadku, takiej s�abo�ci, z kt�rej by nie by�o ratunku, i �e tam, gdzie si� dzieci rodz�, tam otucha umrze� nie mo�e.</p><p>Kmicic szed� naprz�d bez przeszk�d, zbieraj�c po drodze niespokojne duchy, kt�re ch�tnie przystawa�y do czambu�ku, w tej nadziei, �e na wsp�k� z Tatary najwi�cej za�yj� krwi i grabie�y. Tych w rz�dnych i sprawnych �o�nierzy �atwo zamienia�, bo mia� ten dar, i� strach a pos�uch budzi� w podw�adnych. Witano go po drodze rado�nie, a to z powodu Tatar�w. Widok ich bowiem przekonywa�, i� chan naprawd� Rzeczypospolitej idzie z pomoc�. Oczywi�cie gruchn�a wie��, �e panu Sapie�e wal� <emphasis>auxilia</emphasis>, z�o�one z czterdziestu tysi�cy wyborowego tatarskiego komuniku. Rozpowiadano cuda o �modestii� tych sprzymierze�c�w, jako �adnych gwa�t�w ni zab�jstw po drodze nie czyni�. Podawano ich w�asnym �o�nierzom za przyk�ad.</p><p>Pan Sapieha sta� chwilowo w Bia�ej. Si�y jego sk�ada�y si� z oko�o dziesi�ciu tysi�cy wojsk regularnych, jazdy i piechoty. By�y to szcz�tki wojsk litewskich, podsycone nowym ludem. Jazda, zw�aszcza niekt�re jej chor�gwie, przewy�sza�a dzielno�ci� i sprawno�ci� szwedzk� rajtari�, lecz piechota �le by�a wy�wiczona i brak�o jej strzelby, a zw�aszcza proch�w. Brak�o tak�e armat. My�la� wojewoda witebski, �e si� zaopatrzy w nie w Tykocinie, tymczasem Szwedzi, wysadziwszy siebie samych prochami, zniszczyli zarazem wszystkie dzia�a zamkowe.</p><p>Obok tych si� sta�o w okolicach Bia�ej do dwunastu tysi�cy pospolitak�w z ca�ej Litwy, z Mazowsza, z Podlasia, lecz z tych niewiele obiecywa� sobie wojewoda po�ytku, zw�aszcza �e nieznan� moc woz�w ze sob� maj�c, utrudniali pochody i czynili obozu oci�a�e i nieruchome zbiorowisko.</p><p>Kmicic o jednym my�la�, wje�d�aj�c do Bia�ej. Oto pod Sapieh� s�u�y�o tylu szlachty z Litwy i tylu oficer�w radziwi��owskich, dawnych jego znajomych, i� obawia� si�, �e go poznaj�, a poznawszy na szablach roznios�, zanim zdo�a krzykn��: �Jezus, Maria!� Imi� jego by�o znienawidzone w ca�ej Litwie i w sapie�y�skim obozie, bo �wie�a jeszcze by�a pami��, jako s�u��c Radziwi��owi, wycina� te chor�gwie, kt�re si� przeciw hetmanowi za ojczyzn� opowiedzia�y.</p><p>Lecz doda�o panu Andrzejowi to otuchy, �e si� zmieni� bardzo. Bo naprz�d wychud�, po wt�re przyby�a mu przez twarz blizna od Bogus�awowej kuli; na koniec nosi� teraz brod�, do�� d�ug�, na ko�cu w szwedzki wicher zakr�con�, a �e w�sy podczesywa� do g�ry, by� wi�c wiele podobniejszy do jakiego� Eriksona ni� do polskiego szlachcica.</p><p>�Byle si� od razu tumult przeciwko mnie nie uczyni�, to po pierwszej bitwie ju� mnie inaczej b�d� s�dzili� � my�la� sobie Kmicic, wje�d�aj�c do Bia�ej.</p><p>Wje�d�a� te� mrokiem, oznajmi� si�, sk�d jest, �e listy kr�lewskie wiezie, i zaraz prosi� pana wojewod� o osobn� audiencj�.</p><p>Wojewoda przyj�� go �askawie, a to z powodu gor�cych polece� kr�lewskich.</p><p>�Posy�amy wam najwierniejszego s�ug� naszego � pisa� kr�l � kt�ry Hektorem cz�stochowskim od czasu obl�enia s�awnego miejsca jest nazwany, nasz� za� wolno�� i nasze zdrowie w�asnym �yciem w czasie przeprawy przez g�ry ratowa�. Tego w szczeg�lniejszej opiece miejcie, aby mu krzywda od �o�nierzy si� nie sta�a. Nazwisko jego prawdziwe wiemy oraz i racje, dla kt�rych pod przybranym s�u�y, z powodu kt�rego przybrania nikt nie ma go w podejrzenie podawa� ani o praktyki pos�dza�.�</p><p>� A dlaczego wa�� przybrane nazwisko nosisz, nie mo�na wiedzie�? � pyta� pan wojewoda.</p><p>� Bom jest banit i pod w�asnym nie m�g�bym zaci�ga�. Kr�l da� mi za� listy zapowiednie i jako Babinicz zaci�ga� mog�.</p><p>� Po co ci zaci�gi, skoro masz Tatar�w?</p><p>� By i najwi�ksza si�a nie zawadzi.</p><p>� A za co banit?</p><p>� Pod czyj� komend� id� i kogo o opiek� prosz�, temu wszystko jako ojcu wyzna� winienem. Prawdziwe moje nazwisko jest: Kmicic!</p><p>Wojewoda cofn�� si� par� krok�w.</p><p>� Kt�ry kr�la i pana naszego porwa� �ywym lub umar�ym Bogus�awowi obiecywa�?</p><p>Kmicic opowiedzia� z ca�� sw� energi�, jak i co si� zdarzy�o, jako Radziwi��om otumaniony s�u�y�, jako us�yszawszy z ust Bogus�awa o istotnych ksi���t zamiarach, porwa� go, i z tego powodu nieub�agan� zemst� na si� �ci�gn��.</p><p>Wojewoda uwierzy�, bo nie m�g� nie uwierzy�, zw�aszcza gdy i kr�lewskie listy prawd� g��w Kmicicowych potwierdza�y. Wreszcie w wojewodzie dusza by�a tak rozradowana, i� najwi�kszego swego wroga by�by w tej chwili do serca przycisn��, najwi�kszy grzech odpu�ci�. Rado�� t� sprawi� mu nast�puj�cy ust�p kr�lewskiego listu:</p><p>�Jakkolwiek wakuj�ca po �mierci wojewody wile�skiego wielka bu�awa litewska wedle zwyk�ego prawa tylko na sejmie mo�e by� nast�pcy oddana, przecie w ekstraordynaryjnych dzisiejszych okoliczno�ciach, niechaj�c pospolitego trybu, Wam, wielce nam mi�ym, dla dobra Rzeczypospolitej i Waszych wiekopomnych zas�ug, bu�aw� on� oddajemy, s�usznie mniemaj�c, �e da B�g uspokojenie, na przysz�ym sejmie �aden g�os przeciwko tej woli naszej si� nie podniesie i uczynek nasz og�ln� aprobat� otrzyma.�</p><p>Pan Sapieha, jak m�wiono w�wczas w Rzeczypospolitej, �zastawi� kontusz i sprzeda� ostatni� srebrn� �y�k�, nie s�u�y� wi�c dla korzy�ci ani dla honor�w ojczy�nie. Lecz nawet najbezinteresowniejszy cz�owiek rad widzi, i� zas�ugi jego ceni�, wdzi�czno�ci� p�ac�, cnot� uznaj�. Dlatego od powa�nej jego twarzy blask bi� niezwyk�y.</p><p>Akt ten woli kr�lewskiej nowym splendorem przyozdabia� r�d sapie�y�ski, a na to �adne z �wczesnych �kr�lewi�t� nie by�o oboj�tne; dobrze, je�li byli tacy, kt�rzy do wyniesienia <emphasis>per nefas</emphasis> nie d��yli. Wi�c te� pan Sapieha got�w by� teraz uczyni� dla kr�la wszystko, co by�o i co nie by�o w jego mocy.</p><p>� Skorom jest hetmanem � rzek� do pana Kmicica � to pod moj� inkwizycj� podchodzisz i opiek� znajdziesz. Si�a tu jest pospolitego ruszenia, wi�c i tumult gotowy, dlatego bardzo w oczy nie le�, p�ki ja �o�nierz�w nie ostrzeg� i tej potwarzy z ciebie nie zdejm�, kt�r� Bogus�aw rzuci�.</p><p>Kmicic podzi�kowa� z serca i z kolei pocz�� m�wi� o Anusi, kt�r� ze sob� do Bia�ej przywi�z�. Na to pan hetman nu� zrz�dzi�, ale �e w humorze by� wy�mienitym, wi�c i zrz�dzi� weso�o.</p><p>� Owariowa� Sobiepan! jak mi B�g mi�y! � rzek�. � Siedz� sobie tam z siostr� za zamojskimi murami jak u Pana Boga za piecem i my�l�, �e ka�dy mo�e, tak jak on, po�y od kontusza rozgartywa�, do komina si� obraca� i plecy grza�. Ja Podbipi�tych zna�em, bo to krewni Brzostowskich, a Brzostowscy moi. Fortuna pa�ska, nie ma co m�wi�, ale chocia� wojna z Septentrionami na czas omdla�a, przecie w tamtych stronach jeszcze stoj�... Gdzie czego szuka�, gdzie jakie s�dy, jakie urz�dy? Kto b�dzie fortun� odbiera� i dziewk� instalowa�? Powariowali na czysto! Mnie Bogus�aw na karku siedzi, a ja mam wojskiego funkcj� pe�ni� i babami sobie g�ow� zaprz�ta�...</p><p>� Nie baba to, ale wi�nia � odrzek� Kmicic. � A co mi tam... Kazali wie��, wioz�em; kazali odda�, oddaj�!</p><p>Stary hetman wzi�� na to pana Kmicica za ucho i rzek�:</p><p>� A kto ci� tam wie, zbere�niku, jak�� ty j� odwi�z�... Bro� czego Bo�e, jeszcze b�d� ludzie gadali, �e j� od sapie�y�skiej opieki kolki spar�y, i ja, stary, b�d� oczyma �wieci�... C�e�cie to na popasach czynili? Gadaj mi jeno zaraz, poganinie, zali� od swoich Tatar�w bisurma�skich obyczaj�w nie przej��?</p><p>� Na popasach?... � odrzek� weso�o Kmicic. � Na popasach kaza�em sobie pacho�kom sk�r� dyscyplinami ora�, a to �eby mniej przystojne ch�ci wygna�, kt�re pod sk�r� maj� swoje siedlisko, a kt�re <emphasis>confiteor</emphasis>, na kszta�t b�k�w mnie ci�y.</p><p>� A widzisz... Godna�e to jaka dziewka?</p><p>� At, koza! cho� okrutnie g�adka, a jeszcze wi�cej przylepna.</p><p>� Ju� bisurmanin si� znalaz�!</p><p>� Ale cnotliwa jako mniszka, to jej musz� przyzna�. A co do kolek, mniemam, �e by j� pr�dzej od pana zamojskiej opieki spar�y.</p><p>Tu Kmicic opowiedzia�, jak i co by�o. Dopiero� hetman pocz�� go klepa� po ramieniu a �mia� si�.</p><p>� No, �wik z ciebie! Nie darmo� tyle o Kmicicu powiadaj�. Nie b�j si�! Pan Jan cz�ek niezawzi�ty i m�j konfident. Przejdzie mu pierwsza pasja, to si� jeszcze sam u�mieje i ciebie nagrodzi.</p><p>� A nie potrzebuj�! � przerwa� Kmicic.</p><p>� Dobrze i to, �e ambicj� masz i ludziom w r�ce nie patrzysz. Us�u� mi jeno przeciwko Bogus�awowi tak sprawnie, to o dawne kondemnaty nie b�dziesz si� potrzebowa� ba�.</p><p>Tu zdziwi� si� Sapieha, spojrzawszy na t� twarz �o�niersk�, przed chwil� jeszcze tak szczer� i weso��. Pan Kmicic na wzmiank� o Bogus�awie przyblad� zaraz i twarz mu si� skurczy�a jak paszcza z�emu psu, gdy chce k�sa�.</p><p>� Bogdaj si� w�asn� �lin� ten zdrajca otru�, byle mi jeszcze przed skonaniem w r�ce wpad�! � rzek� ponuro.</p><p>� Twej zawzi�to�ci si� nie dziwi�... Pami�taj tylko, by gniew w tobie roztropno�ci nie zad�awi�, bo nie z byle kim to sprawa. Dobrze, �e ci� kr�l tu przys�a�. B�dziesz mi Bogus�awa podchodzi� jako dawniej Chowa�skiego.</p><p>� B�d� go lepiej podchodzi�! � odpar� r�wnie ponuro Kmicic.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa. Kmicic odjecha� spa� do kwatery, bo by� strudzon drog�.</p><p>Tymczasem rozbieg�a si� wie�� pomi�dzy wojskiem, �e kr�l wielk� bu�aw� ukochanemu wodzowi przys�a�. Rado�� tedy jak p�omie� wybuchn�a pomi�dzy tysi�cami ludzi.</p><p>Towarzystwo i oficerowie spod r�nych chor�gwi pocz�li t�umnie nadbiega� do kwatery hetma�skiej. U�pione miasto ockn�o si� ze snu. Porozpalano ognie. Chor��owie nadbiegli z chor�gwiami. Zagra�y tr�by, zahucza�y kot�y, zagrzmia�y wystrza�y z dzia� i muszkiet�w, a pan Sapieha uczt� wspania�� wyprawi� i przewiwatowano noc ca��, pij�c za zdrowie kr�lewskie, hetma�skie i na przysz�e zwyci�stwo nad Bogus�awem.</p><p>Pan Andrzej nie by�, jako si� rzek�o, na uczcie obecny.</p><p>Natomiast pan hetman wszcz�� przy sto�ach rozmow� o Bogus�awie i nie powiadaj�c, kto jest �w oficer, kt�ry z Tatarami przyjecha� i bu�aw� przywi�z�, m�wi� og�lnie o przewrotno�ci ksi�cia.</p><p>� Obaj Radziwi��owie � rzek� � kochali si� w praktykach, ale ksi��� Bogus�aw jeszcze nieboszczyka stryjecznego przewy�szy�... Pami�tacie waszmo�ciowie Kmicica albo przynajmniej s�yszeli�cie o nim. Ot� imainujcie�e sobie, i� to, co ksi��� Bogus�aw rozpu�ci�: jakoby mu si� Kmicic ofiarowa� r�k� na kr�la i pana naszego podnie��, to nieprawda!</p><p>� Januszowi jednak�e Kmicic pomaga� dobrych kawaler�w wycina�.</p><p>� Tak jest, Januszowi pomaga�, ale wreszcie i on si� spostrzeg�, a spostrzeg�szy si�, nie tylko s�u�b� porzuci�, ale jak to wiecie, �e cz�ek by� zuchwa�y, jeszcze si� na Bogus�awa porwa�. Podobno tam ju� ciasno by�o z m�odym ksi�ciem i ledwie zdrowie z r�k Kmicicowych salwowa�.</p><p>� Kmicic by� �o�nierz wielki � odezwa�y si� liczne g�osy.</p><p>� Ksi��� za� przez zemst� tak� na niego potwarz wymy�li�, od kt�rej dusza si� wzdryga.</p><p>� Diabe� by lepszej nie wymy�li�!</p><p>� Wiedzcie, �e dowody mam w r�ku, czarno na bia�ym, i� to by�a zemsta za nawr�cenie si� Kmicicowe.</p><p>� Tak czyje imi� poha�bi�!... Jeden Bogus�aw to potrafi!</p><p>� Takiego �o�nierza pogr��y�!</p><p>� S�ysza�em � m�wi� dalej hetman � i� Kmicic, widz�c, �e nic mu tu ju� do roboty nie pozostaje, do Cz�stochowy umkn�� i tam znaczne us�ugi odda�, a potem kr�la jegomo�ci w�asn� piersi� os�ania�.</p><p>Us�yszawszy to, ci sami �o�nierze, kt�rzy by byli przed chwil� na szablach Kmicica roznie�li, pocz�li coraz �yczliwiej si� o nim odzywa�.</p><p>� Kmicic mu tego nie daruje, nie taki to cz�owiek, on si� i na Radziwi��a porwie!</p><p>� Wszystkich �o�nierz�w ksi��� koniuszy poha�bi�, rzuciwszy na jednego tak� ha�b�!</p><p>� Kmicic swawolnik by� i okrutnik, ale nie parrycyda!</p><p>� Pom�ci on si�, pom�ci!</p><p>� My go pierwej pom�cimy!</p><p>� Skoro ja�nie wielmo�ny hetman powag� sw� za niego r�czy, to tak musia�o by�.</p><p>� Tak by�o! � rzek� hetman.</p><p>� Zdrowie hetma�skie!</p><p>I niewiele brak�o, by i Kmicicowego zdrowia nie wypito. Lecz co prawda, odzywa�y si� bardzo gwa�towne g�osy i przeciw, zw�aszcza mi�dzy dawnymi oficerami radziwi��owskimi. S�ysz�c je, hetman rzek�:</p><p>� A wiecie waszmo�ciowie, sk�d mi �w Kmicic do g�owy przyszed�? Oto Babinicz, goniec kr�lewski, wielce jest do niego podobny. Sam si� w pierwszej chwili omyli�em.</p><p>Tu pan Sapieha pocz�� surowiej nieco spogl�da� i m�wi� z wi�ksz� powag�:</p><p>� Cho�by tu sam Kmicic przyjecha�, to poniewa� si� nawr�ci�, poniewa� �wi�tego miejsca z niezmiern� odwag� broni�, potrafi�bym go moj� hetma�sk� powag� os�oni�; prosz� zatem waszmo�ci�w, by mi tu �adne ha�asy z przyczyny owego przybysza nie powsta�y. Prosz� pami�ta�, �e on tu z ramienia kr�la i chanowego przyjecha�. A zw�aszcza polecam to ichmo�ciom panom rotmistrzom z pospolitego ruszenia, bo tam o dyscyplin� trudniej!</p><p>Gdy pan Sapieha m�wi� w ten spos�b, jeden pan Zag�oba o�miela� si�, bywa�o, pomrukiwa� pod nosem, wszyscy inni siedzieli jak trusie. Tak te� siedzieli i teraz, ale gdy twarz hetma�ska powesela�a znowu, rozradowa�y si� i inne. Kielichy g�sto kr���ce dope�nia�y miary weso�o�ci i ca�e miasto grzmia�o do rana, a� �ciany domostw dygota�y w posadach, a dym wystrza��w wiwatowych przys�oni� je ca�e jakby po bitwie.</p><p>Nazajutrz rankiem wys�a� pan Sapieha Anusi� do Grodna, z panem Kotczycem. W Grodnie, z kt�rego Chowa�ski by� si� ju� dawno usun��, rezydowa�a wojewodzi�ska rodzina.</p><p>Biedna Anusia, kt�rej pi�kny Babinicz nieco w g�owie zawr�ci�, �egna�a si� z nim bardzo czule, ale on si� trzyma� ostro i dopiero na samym odjezdnym rzek� jej: � �eby nie jedno licho, kt�re w sercu jako cier� siedzi, to bym si� by� pewnie w wa�pannie na umor rozkocha�.</p><p>Anusia pomy�la�a sobie, �e nie masz takiej drzazgi, kt�rej by nie mo�na przy cierpliwo�ci igie�k� wyd�uba�, lecz �e i ba�a si� troch� tego Babinicza, wi�c nie rzek�a nic � westchn�a cicho i odjecha�a.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXVII</p></title><p>Tydzie� jeszcze po odje�dzie Anusi z Kotczycem sta� ob�z sapie�y�ski w Bia�ej. Kmicic z Tatary, odkomenderowany do pobliskiego Rokitna, odpoczywa� tak�e, bo trzeba by�o konie odpa�� po d�ugiej podr�y. Przyjecha� te� do Bia�ej i dziedzic jej, ksi��� krajczy, Micha� Kazimierz Radziwi��, pan pot�ny, z linii nie�wieskiej, o kt�rej m�wiono, �e po samych Kiszkach odziedziczy�a siedmdziesi�t miast i czterysta wsi. Ten w niczym nie by� do swoich bir�a�skich krewniak�w podobny. Nie mniej mo�e od nich ambitny, lecz r�ny wiar�, gorliwy patriota i stronnnik prawego kr�la, ca�� dusz� przysta� do konfederacji tyszowieckiej i jak m�g�, j� podsyca�. Olbrzymie jego posiad�o�ci by�y wprawdzie silnie przez ostatni� z hiperborejczykami wojn� zniszczone, lecz zawsze sta� jeszcze na czele si� znacznych i niema�� hetmanowi przywi�d� pomoc.</p><p>Nie tyle jednak liczba jego �o�nierzy mog�a na szali wojennej zawa�y�, jako to, �e tu Radziwi�� stawa� przeciw Radziwi��owi; w ten spos�b bowiem odj�te by�y Bogus�awowi ostatnie pozory prawo�ci i post�pki jego jawnym charakterem najazdu i zdrady okryte.</p><p>Dlatego te� pan Sapieha z rado�ci� ujrza� w swym obozie ksi�cia krajczego. By� ju� teraz pewny, �e zwyci�y Bogus�awa, bo i pot�g� o wiele go przewy�sza�. Lecz zwyczajem swym plany obmy�la� z wolna, zastanawia� si�, rozwa�a� i na narady oficer�w wzywa�.</p><p>Bywa� na tych naradach i pan Kmicic. Tak on znienawidzi� imi� radziwi��owskie, �e na pierwszy widok ksi�cia Micha�a zatrz�s� si� ze zgrozy i z�o�ci, lecz Micha� umia� sobie ludzi jedna� sam� twarz�, na kt�rej pi�kno�� sz�a ze s�odycz� w parze, przy tym wielkie jego przymioty, ci�kie dni, kt�re niedawno przeby�, broni�c kraju od Zo�tare�ki i Srebrnego, mi�o�� prawdziwa do ojczyzny i kr�la, wszystko to czyni�o go jednym z najzacniejszych kawaler�w swego czasu. Sama obecno�� jego w obozie Sapiehy, wsp�zawodnika domu radziwi��owskiego, �wiadczy�a, jak dalece m�ode ksi���tko umie prywat� dla rzeczy publicznej po�wi�ci�. Kto go zna�, pokocha� musia�. Temu uczuciu, mimo pierwszego wstr�tu, nie m�g� si� oprze� i zapalczywy pan Andrzej.</p><p>Ostatecznie jednak skaptowa� sobie jego serce ksi��� swymi radami.</p><p>Radzi� bowiem, �eby czasu nie trac�c, nie tylko przeciw Bogus�awowi rusza�, ale w �adne uk�ady nie wchodz�c, natychmiast na� uderzy�, nie da� mu odzyska� zamk�w, nie da� mu odetchnienia, spoczynku, wojowa� jego w�asnym sposobem. W takiej rezolucji widzia� ksi��� zwyci�stwo szybkie i pewne.</p><p>� Nie mo�e by�, �eby te� i Karol Gustaw si� nie ruszy�, musimy wi�c jako najpr�dzej r�ce mie� wolne, aby Czarnieckiemu z pomoc� spieszy�.</p><p>Tego samego zdania by� Kmicic, kt�ry ju� trzeciego dnia musia� walczy� z dawnymi na�ogami samowoli, aby bez komendy nie p�j�� naprz�d.</p><p>Lecz Sapieha lubi� dzia�a� na pewno, ba� si� ka�dego nierozwa�nego kroku, wi�c postanowi� czeka� na dok�adniejsze wiadomo�ci.</p><p>I hetman mia� r�wnie� swoje powody. Zapowiedziana wyprawa Bogus�awa na Podlasie mog�a by� tylko podst�pem i gr� wojenn�. Mo�e to by�a wyprawa udana, przedsi�wzi�ta na czele si� lada jakich w tym celu, aby po��czenia wojsk sapie�y�skich z koronnymi nie dopu�ci�. B�dzie si� tedy Bogus�aw przed Sapieh� wymyka�, nigdzie bitwy nie przyjmuj�c, byle marudzi�, a Karol Gustaw z elektorem uderz� przez ten czas na Czarnieckiego, zgniot� go przewa�aj�c� pot�g�, rusz� na samego kr�la i zdusz� dzie�o poczynaj�cej si� obrony, stworzone przez �wietny przyk�ad Cz�stochowy.</p><p>Sapieha by� nie tylko wodzem, ale i statyst�. Racje swoje wyk�ada� za� na naradach pot�nie, �e sam Kmicic musia� si� na nie w duszy zgodzi�. Przede wszystkim nale�a�o wiedzie�, czego si� trzyma�. Gdyby si� okaza�o, �e najazd Bogus�awowy jest tylko gr�, to wystarczy�oby zostawi� przeciw niemu kilka chor�gwi, z ca�� za� si�� rusza�, co pary w koniach, ku Czarnieckiemu i g��wnej nieprzyjacielskiej pot�dze. Kilka za� lub nawet wi�cej chor�gwi m�g� �mia�o pan hetman zostawi�, bo nie wszystkie jego si�y sta�y w okolicy Bia�ej. M�ody pan Krzysztof, czyli tak zwany Krzysztofek Sapieha, sta� z dwoma lekkimi chor�gwiami i z regimentem piechoty w Janowie; Horotkiewicz kr�ci� si� w pobli�u Tykocina, maj�c pod sob� p� regimentu dragonii bardzo �wiczonej i do pi�ciuset wolentarzy, opr�cz petyhorskiej chor�gwi imienia samego wojewody. Pr�cz tego w Bia�ymstoku sta�y �anowe piechoty.</p><p>Si� tych starczy�oby a� nadto do oporu Bogus�awowi, je�eli wi�cej nad kilkaset koni nie liczy�.</p><p>Porozsy�a� wi�c przezorny hetman go�c�w na wszystkie strony i czeka� wiadomo�ci.</p><p>A� przysz�y wreszcie wie�ci, lecz do grom�w podobne � i tym podobniejsze, �e przez szczeg�lny zbieg okoliczno�ci uderzy�y wszystkie jednego wieczora.</p><p>Na zamku bialskim odbywa�a si� w�a�nie narada, gdy wszed� oficer ordynansowy i odda� jakie� pismo hetmanowi.</p><p>Zaledwie wojewoda rzuci� na nie okiem, gdy zalterowa� si� na twarzy i rzek� obecnym:</p><p>� Krewniak m�j zniesion do szcz�tu w Janowie przez samego Bogus�awa. Ledwie sam zdrowie wyni�s�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia, kt�r� przerwa� dopiero sam hetman.</p><p>� List jest pisany z Bra�ska, w ucieczce i konfuzji � rzek� � dlatego nie masz w nim ni s�owa o pot�dze Bogus�awa. My�l�, �e musia�a by� do�� znaczn�, skoro dwie chor�gwie i regiment piechoty do szcz�tu, jako czytam, zosta�y zniesione!... By� jednak mo�e, i� ksi��� Bogus�aw zeszed� ich niespodzianie. Pewno�ci to pismo nie daje...</p><p>� Panie hetmanie � rzek� na to ksi��� Micha� � pewien jestem, �e Bogus�aw chce ca�e Podlasie zagarn��, by je w udzielne w�adanie albo w lenno przy uk�adach dosta�... Dlatego niezawodnie nadszed� z tak� pot�g�, jak� tylko m�g� zebra�.</p><p>� Godzi si� supozycje dowodami poprze�, mo�ci ksi���.</p><p>� Innych dowod�w nie mam, jeno znajomo�� Bogus�awa. Nie o Szwed�w ani o Brandenburczyk�w mu chodzi, jeno o siebie samego... Wojownik to jest niepospolity, kt�ry dufa w sw� szcz�liw� gwiazd�. Prowincj� chce pozyska�, Janusza pom�ci�, s�aw� si� okry�, a do tego pot�g� odpowiedni� mie� musi i ma. Dlatego nagle trzeba na niego nast�pi�, inaczej on na nas nast�pi.</p><p>� Do wszystkiego b�ogos�awie�stwo bo�e niezb�dne � rzek� Oskierko � a b�ogos�awie�stwo przy nas!</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie hetmanie � rzek� Kmicic. � Wie�ci potrzeba. Spu��cie�e mnie ze smyczy z moimi Tatary, a ja wam wie�ci przywioz�.</p><p>Oskierko, kt�ry by� przypuszczony do tajemnicy i wiedzia�, kto jest Babinicz, zaraz j�� zdanie jego mocno popiera�:</p><p>� Boga mi! To jest arcyprzednia my�l! Takiego tam kawalera i takiego wojska trzeba. Je�eli tylko konie wypocz�te...</p><p>Tu Oskierko przerwa�, bo oficer ordynansowy zn�w wszed� do komnaty.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie hetmanie � rzek� � jest dw�ch �o�nierz�w z Horotkiewiczowej chor�gwi, kt�rzy si� do osoby waszej wielmo�no�ci dobijaj�.</p><p>� Bogu chwa�a � rzek� pan Sapieha, uderzywszy si� r�koma po kolanach � b�d� i wiadomo�ci... Puszczaj!</p><p>Po chwili wesz�o dw�ch petyhorc�w, obdartych i zab�oconych.</p><p>� Od Horotkiewicza? � spyta� Sapieha.</p><p>� Tak jest.</p><p>� Gdzie on teraz?</p><p>� Zabit, a je�eli nie zabit, to nie wiemy, gdzie jest...</p><p>Wojewoda wsta�, lecz usiad�, i zaraz pocz�� bada� spokojnie:</p><p>� Gdzie chor�giew?</p><p>� Zniesiona przez ksi�cia Bogus�awa.</p><p>� Si�a zgin�o?</p><p>� W pie� nas wyci�to, mo�e kilku osta�o, kt�rych w �yka, jak nas, wzi�to. S� tacy, kt�rzy m�wi�, �e i pu�kownik uszed�; ale �e ranny, to sam widzia�em. My z niewoli uciekli.</p><p>� Gdzie was napadni�to?</p><p>� Pod Tykocinem.</p><p>� Czemu�cie si� za mury nie schronili, w sile nie b�d�c?</p><p>� Tykocin wzi�ty.</p><p>Hetman przys�oni� d�oni� oczy, po czym j�� wodzi� ni� po czole.</p><p>� Si�a przy Bogus�awie ludzi?</p><p>� Jest jazdy na cztery tysi�ce pr�cz piechoty i armat. Piechoty bardzo moderowane. Jazda ruszy�a naprz�d, prowadz�c nas ze sob�, ale�my si� wyrwali szcz�liwie.</p><p>� Sk�de�cie uciekli?</p><p>� Z Drohiczyna.</p><p>Sapieha otworzy� szeroko oczy.</p><p>� Mo�ci towarzyszu, ty� pijany. Jak�eby ju� do Drohiczyna Bogus�aw m�g� doj��? Kiedy was zni�s�?</p><p>� Dwa tygodnie temu.</p><p>� I jest w Drohiczynie?</p><p>� Podjazdy jego s�. On sam w tyle osta�, bo tam jaki� konw�j u�apion, kt�ren pan Kotczyc prowadzi�.</p><p>� Pann� Borzobohat� prowadzi�! � zakrzykn�� pan Kmicic.</p><p>I nasta�o milczenie, d�u�sze ni� poprzednio. Nikt nie zabiera� g�osu. Tak nag�e powodzenia Bogus�awowe zmiesza�y oficer�w niepomiernie. Wszyscy te� my�leli w duchu, �e winien tu pan hetman przez swe kunktatorstwo, lecz nikt nie �mia� odezwa� si� z tym g�o�no.</p><p>Sapieha za� czu�, �e czyni�, co nale�a�o, i post�powa� roztropnie. Wi�c te� och�on�� pierwszy z wra�enia, wyprawi� skinieniem r�ki owych towarzysz�w, nast�pnie rzek�:</p><p>� Wszystko to s� zwyk�e przygody wojenne, kt�re nie powinny nikogo konfundowa�. Mo�ci panowie, nie mniemajcie, aby�my jakow�� kl�sk� ju� ponie�li. Szkoda tamtych chor�gwi, prawda... Ale stokro� wi�ksza mog�aby si� sta� szkoda ojczy�nie, gdyby Bogus�aw w dalekie wojew�dztwo nas odci�gn��. Idzie ku nam... Jako go�cinni gospodarze wyjdziem mu naprzeciw.</p><p>Tu zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� Wedle moich rozkaz�w, wszyscy powinni by� do wyruszenia gotowi.</p><p>� S� gotowi � rzek� Oskierko � jeno konie kie�zna� i wsiadanego tr�bi�.</p><p>� Dzi� jeszcze otr�bi�. Ruszamy jutro o zorzy, nie mieszkaj�c... Pan Babinicz skoczy naprz�d z Tatary i j�zyka jak naj�pieszniej nam u�owi.</p><p>Kmicic, ledwie us�ysza�, ju� by� za drzwiami, a w chwil� p�niej p�dzi� co ko� wyskoczy ku Rokitnu.</p><p>A pan Sapieha r�wnie� d�u�ej nie zw��czy�.</p><p>Noc jeszcze by�a, gdy tr�by ozwa�y si� przeci�gle, po czym jazda i piechota zacz�y wysypywa� si� w pole; za nimi poci�gn�� si� d�ugi szereg woz�w skrzypi�cych. Pierwsze blaski dzienne odbi�y si� w rurach muszkiet�w i na grotach dzid.</p><p>I szed� regiment za regimentem, chor�giew za chor�gwi� bardzo sprawnie. Jazda po�piewywa�a godzinki, a konie parska�y ra�no w rannym ch�odzie, z czego �o�nierze zaraz wr�yli sobie pewne zwyci�stwo.</p><p>Serca pe�ne by�y otuchy, bo to ju� wiedzia�o z do�wiadczenia rycerstwo, �e pan Sapieha rozmy�la, g�ow� kr�ci, na obie strony ka�de przedsi�wzi�cie wa�y, ale gdy za� przed si� co we�mie, to dokona, a gdy si� ruszy, to bije.</p><p>W Rokitnie ju� i legowiska po Tatarach ostyg�y; poszli jeszcze wczoraj na noc i musieli by� ju� daleko. Uderzy�o to pana Sapieh�, �e po drodze trudno si� by�o o nich dopyta�, chocia� oddzia�, licz�cy z wolentarzami do kilkuset ludzi, nie m�g� przej�� nie dostrze�ony.</p><p>Oficerowie, co do�wiadcze�si, bardzo podziwiali ten poch�d i pana Babinicza, �e tak prowadzi� umia�.</p><p>� Jak wilk �ozami idzie i jak wilk uk�si � m�wiono � praktyk to jaki� zawo�any!</p><p>A pan Oskierko, kt�ry jako si� rzek�o, wiedzia�, kto jest Babinicz, m�wi� do pana Sapiehy:</p><p>� Nie darmo Chowa�ski cen� na jego g�ow� nak�ada�. B�g da wiktori�, komu zechce, ale to pewna, �e Bogus�awowi wkr�tce si� wojna z nami uprzykrzy.</p><p>� Szkoda jeno, �e Babinicz jakoby w wod� wpad� � odpowiada� hetman.</p><p>Istotnie, up�yn�o trzy dni bez �adnej wiadomo�ci. G��wne si�y sapie�y�skie dosz�y do Drohiczyna, przesz�y Bug i nie znalaz�y nieprzyjaciela przed sob�. Hetman pocz�� si� niepokoi�. Wedle zezna� petyhorc�w, podjazdy Bogus�awowe dosz�y w�a�nie ju� do Drohiczyna, widoczne wi�c by�o, �e Bogus�aw postanowi� cofa� si�. Ale co znaczy�o to cofanie? Czy Bogus�aw dowiedzia� si� o przewa�nych si�ach sapie�y�skich i nie �mia� mierzy� si� z nimi, czy te� pragn�� odci�gn�� hetmana daleko na p�noc, aby u�atwi� kr�lowi szwedzkiemu napad na Czarnieckiego i hetman�w koronnych? Babinicz powinien by� ju� zachwyci� j�zyka i da� zna� hetmanowi. Zeznania petyhorcow co do liczby wojsk Bogus�awowych mog�y by� b��dne, nale�a�o zatem mie� jak najpr�dzej dok�adn� o niej relacj�.</p><p>Tymczasem up�yn�o jeszcze dni pi��, a Babinicz nie dawa� zna� o sobie. Przychodzi�a wiosna. Dnie stawa�y si� coraz cieplejsze, �niegi taja�y. Okolica pokrywa�a si� wod�, pod kt�r� drzema�y grz�skie b�ota utrudniaj�ce nies�ychanie poch�d. Wi�ksz� cz�� armat i woz�w musia� hetman zostawi� jeszcze w Drohiczynie i i�� dalej komunikiem. St�d niewygody wielkie i szemrania zw�aszcza mi�dzy pospolitym ruszeniem. W Bra�sku trafiono na takie roztopy, �e i piechota nie mog�a post�powa� dalej. Hetman zagarnia� konie po drodze u ch�op�w i drobnej szlachty i sadza� na nie muszkietnik�w. Innych bra�a lekka jazda; lecz ju� za daleko si� posuni�to i hetman rozumia� �e jedno tylko pozostaje, to jest: i�� jak najpr�dzej.</p><p>Bogus�aw cofa� si� ci�gle. Po drodze trafiano ustawicznie na jego �lady, na spalone gdzieniegdzie wsie, na trupy ludzkie wisz�ce po drzewach. Szlachta drobna, miejscowa, przyje�d�a�a z wiadomo�ciami co chwila do sapie�y�skiego obozu, lecz prawda gin�a, jako zwykle, w sprzecznych zeznaniach. Ten widzia� jedn� chor�giew i bo�y� si�, �e ksi��� nie ma wi�cej wojska; ten widzia� dwie, �w trzy, �w pot�g�, kt�ra w pochodzie mil� zajmowa�a. S�owem, by�y to bajki, jakie zwykle opowiadaj� ludzie nie znaj�cy si� na wojsku i wojennym rzemio�le.</p><p>Widziano te� tu i owdzie Tatar�w, lecz w�a�nie wie�ci o nich wydawa�y si� najnieprawdopodobniejsze; opowiadano bowiem, �e ich widziano nie za wojskiem, ale przed wojskiem ksi���cym, id�cych naprz�d. Pan Sapieha sapa� gniewnie, gdy kto przy nim Babinicza wspomina�, i m�wi� do Oskierki:</p><p>� Przechwalili�cie go. W z�� godzin� odes�a�em Wo�odyjowskiego, bo gdyby on tu by�, dawno bym mia� tyle j�zyk�w, ile bym sam zechcia�, a to jest wicher albo i gorzej... Kto go wie, mo�e i naprawd� do Bogus�awa przysta� i w przedniej stra�y idzie!</p><p>Oskierko sam nie wiedzia�, co s�dzi�. Tymczasem up�yn�� zn�w tydzie�: wojsko przysz�o do Bia�egostoku.</p><p>By�o to w po�udnie.</p><p>W dwie godziny p�niej przednie stra�e da�y zna�, �e jakowy� oddzia� si� zbli�a.</p><p>� Mo�e Babinicz! � zakrzykn�� hetman. � Dam�e mu <emphasis>pater noster</emphasis>!</p><p>Lecz nie by� to sam Babinicz. W obozie jednak powsta� taki ruch za przybyciem owego oddzia�u, �e pan Sapieha wyszed� obaczy�, co si� dzieje.</p><p>Tymczasem towarzysze spod r�nych chor�gwi nadlatywali krzycz�c:</p><p>� Od Babinicza! Je�cy! Ca�a kupa!... Si�a ludzi naszarpa�!</p><p>Jako� ujrza� pan hetman kilkudziesi�ciu dzikich je�d�c�w na wychud�ych i poszerszenia�ych koniach. Otaczali oni blisko trzystu ludzi ze skr�powanymi r�koma, bij�c ich batogami z surowca. Je�cy straszliwy przedstawiali widok. By�y to raczej cienie ludzkie ni� ludzie. Odarci, p�nadzy, wychudzeni tak, �e ko�ci stercza�y im przez sk�r�, pokrwawieni, szli na wp� �ywi, oboj�tni na wszystko, nawet na �wist surowca, kt�ry przecina� im sk�ry, i na dzikie wrzaski tatarskie.</p><p>� Co to za ludzie? � spyta� hetman.</p><p>� Wojsko Bogus�awowe! � odrzek� jeden z Kmicicowych wolentarzy, kt�ry je�c�w wraz z Tatarami odprowadza�.</p><p>� A wy�cie ich sk�d tylu nabrali?</p><p>� Blisko po�owa jeszcze nam w drodze od fatygi pad�a.</p><p>Wtem zbli�y� si� starszy Tatar, jakoby wachmistrz ordy�ski, i uderzywszy czo�em, odda� panu Sapie�e pismo Kmicicowe.</p><p>Hetman, nie czekaj�c, z�ama� piecz�� i pocz�� czyta� g�o�no:</p><p>�Ja�nie Wielmo�ny Panie Hetmanie!</p><p>I�em wie�ci ni j�zyk�w dot�d nie przysy�a�, to dlatego, �em w przodku, nie po zadzie wojsk ksi�cia Bogus�awowych szed� i chcia�em si� wi�ksz� kup� przys�u�y�...�</p><p>Hetman przerwa� czytanie.</p><p>� To diabe�! � rzek� � zamiast i�� za ksi�ciem, to on przed ksi�cia si� wysforowa�!</p><p>� Niech�e go kule bij�!... � doda� p�g�osem pan Oskierko.</p><p>Hetman czyta�:</p><p>�Bo chocia� niebezpieczna to by�a impreza, gdy� podjazdy szeroko sz�y, wszelako dwa zni�s�szy i nikogo nie �ywi�c, w przodek si� wydosta�em, od czego wielka ksi�cia napad�a konfuzja, albowiem zaraz pocz�� suponowa�, i� jest otoczony i jako w potrzask lezie...�</p><p>� To dlatego to niespodziane cofanie si�! � zawo�a� hetman. � Diabe�, czysty diabe�!</p><p>Lecz czyta� coraz ciekawiej:</p><p>�Ksi���, nie rozumiej�c, co si� sta�o, j�� g�ow� traci� i podjazd za podjazdem wysy�a�, kt�re�my te� znacznie szarpali, i� �aden w tej samej liczbie nie wraca�. Id�c za� w przodku, wiwend� przejmowa�em, groblem rozkopywa� i mosty psu�, tak i� z wielk� fatyg� post�powa� przed si� mogli, nie �pi�c, nie jedz�c, dnia i nocy bezpiecznej nie maj�c. Z obozu nie mogli si� wychyli�, bo ordy�cy nieostro�nych chwytali, co si� za� ob�z zdrzymn��, to mu z �ozy okrutnie wyli, oni za� my�l�c, i� wielkie wojsko na nich nast�puje, przez ca�e noce w gotowo�ci sta� musieli. Czym ksi��� do znacznej desperacji przywiedzion nie wie, co ma pocz��, gdzie i�� i jako si� obr�ci� � dlatego rychle na� nast�powa� trzeba, p�ki terror nie przejdzie. Wojska ma sze�� tysi�cy, ale blisko tysi�ca strada�. Konie mu padaj�. Rajtaria dobra, piechoty s�uszne, B�g jednak da�, i� to z dnia na dzie� topnieje, a byle nasze wojska ich dosi�g�y, to si� rozlec�. Karoce ksi���ce, cz�� kredensu i rzeczy zacnych w Bia�ymstoku zachwyci�em, z dwiema armatami, alem co wi�ksze potopi� musia�. Ksi��� zdrajca od ustawicznej cholery silnie zachorza� i ledwie na koniu usiedzie� mo�e, <emphasis>febris</emphasis> nie opuszcza go dniem i noc�. Panna Borzobohata zagarni�ta, ale chorym b�d�c, na cnot� jej nastawa� nie mo�e. Wie�ci takowe i konfesje o desperacji od je�c�w powzi��em, kt�rych moi Tatarzy przypiekali i kt�rzy byle ich jeszcze raz przypiec, prawd� powt�rzy� s� gotowi. Za czym s�u�by moje pokornie J. W. Panu i Hetmanowi memu polecaj�c, o przebaczenie, je�lim w czym pob��dzi�, prosz�. Ordy�cy dobrzy pacho�kowie i widz�c si�a zdobyczy, okrutnie s�u��.�</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie! � rzek� Oskierko. � Ju� wasza wielmo�no�� pewnie mniej �a�uje, �e Wo�odyjowskiego tu nie masz, bo i ten temu wcielonemu diab�u nie wyr�wna.</p><p>� To s� zdumiewaj�ce rzeczy! � rzek�, bior�c si� za g�ow�, pan Sapieha. � A nie ��eli on?</p><p>� To ambitna sztuka! On i ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu prawd� w oczy gada� ani dbaj�c, czy mu mi�o s�ucha�, czy niemi�o. Ot! ten sam proceder co z Chowa�skim, jeno Chowa�ski mia� pi�tna�cie razy wi�cej wojska.</p><p>� Je�li to prawda, to trzeba nast�powa� jako najpr�dzej � rzek� Sapieha.</p><p>� P�ki si� ksi��� nie opami�ta.</p><p>� Ruszajmy, na mi�y B�g! Tamten mu groble rozkopuje, to i dognamy!</p><p>Tymczasem je�cy, kt�rych Tatarzy w kupie przed hetmanem trzymali, pocz�li, widz�c przed sob� hetmana, j�cze�, p�aka�, n�dz� swoj� okazywa� i r�nymi j�zykami lito�ci wzywa�. Byli bowiem mi�dzy nimi Szwedzi, Niemcy i przyboczni Bogus�awowi Szkoci. Pan Sapieha odj�� ich Tatarom, je�� da� kaza� i konfesaty bez przypiekania prowadzi�.</p><p>Zeznania potwierdzi�y prawd� s��w Kmicicowych. Wi�c wszystkie wojska sapie�y�skie ruszy�y z wielkim impetem naprz�d.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXVIII</p></title><p>Nast�pna relacja Kmicicowa przysz�a z Sok�ki i brzmia�a kr�tko:</p><p>�Ksi���, aby wojska nasze omyli�, symulowa� poch�d ku Szczuczynowi, dok�d podjazd wys�a�. Sam z g��wn� si�� poszed� do Janowa i tam posi�ki w piechocie otrzyma�, kt�re kapitan Kyritz przyprowadzi�: o�mset ludzi dobrych. Od nas ognie ksi���ce wida�. W Janowie maj� tydzie� wypocz��. Je�cy m�wi�, �e i bitw� przyj�� got�w. Febra trz�sie go ci�gle.�</p><p>Po odebraniu tej relacji pan Sapieha, zostawiwszy reszt� woz�w i armat, ruszy� komunikiem do Sok�ki i na koniec dwa wojska stan�y sobie oko w oko. Przewidywano te�, �e bitwa jest nieuchronn�, gdy� jedni nie mogli ju� d�u�ej ucieka�, drudzy goni�. Tymczasem jako zapa�nicy, kt�rzy po d�ugiej gonitwie maj� si� schwyci� za bary, le�eli naprzeciw siebie, �api�c powietrze w zadyszane gardziele � i odpoczywali.</p><p>Pan hetman, gdy ujrza� Kmicica, chwyci� go w ramiona i rzek�:</p><p>� Ju� mi i gniewno by�o na ciebie, �e� tak d�ugo zna� o sobie nie dawa�, ale widz�, �e� wi�cej sprawi�, ni� si� spodziewa� mog�em, i da B�g wiktori�, twoja, nie moja b�dzie zas�uga. Szed�e� jako anio� str� za Bogus�awem!</p><p>Kmicicowi z�owrogie �wiat�a zab�ys�y w oczach.</p><p>� Je�lim mu anio�em str�em, to i przy skonaniu jego by� musz�.</p><p>� B�g tym rozrz�dzi � rzek� powa�nie hetman � ale chcesz, aby ci� b�ogos�awi�, to �cigaj nieprzyjaciela ojczyzny, nie prywatnego.</p><p>Kmicic sk�oni� si� w milczeniu, ale nie zna� by�o, aby pi�kne s�owa hetma�skie wywar�y na� jakiekolwiek wra�enie. Twarz jego wyra�a�a nieub�agan� nienawi�� i tym by�a gro�niejsza, �e trudy po�cigu za Bogus�awem wychudzi�y j� jeszcze wi�cej. Dawniej w tym obliczu malowa�a si� jeno odwaga i zuchwa�a p�ocho��, teraz sta�o si� surowym i zarazem zawzi�tym. �atwo zgad�e�, �e komu ten cz�owiek zapisa� w duszy zemst�, ten winien si� strzec, cho�by by� Radziwi��em.</p><p>Jako� m�ci� si� ju� straszliwie. Us�ugi w tej wojnie odda� istotnie olbrzymie. Wysforowawszy si� przed Bogus�awa, zbi� go z tropu, pomyli� jego rachuby, wpoi� we� przekonanie, i� jest otoczony, i do cofania si� przymusi�. Dalej szed� przed nim dzie� i noc. Podjazdy znosi�, dla je�c�w by� bez mi�osierdzia. W Siemiatyczach, w Bockach, w Orlej i oko�o Bielska napad� g�uch� noc� na ca�y ob�z.</p><p>W Wojszkach, niedaleko Zab�udowa, w szczerych radziwi��owskich ziemiach, wpad� jak �lepy huragan na sam� kwater� ksi���c�, tak i� Bogus�aw, kt�ry w�a�nie by� do obiadu zasiad�, omal �ywcem nie wpad� w jego r�ce i tylko dzi�ki panu Sakowiczowi, podkomorzemu oszmia�skiemu, wyni�s� zdrow� g�ow�. Pod Bia�ymstokiem Kmicic porwa� karoce i kredensy Bogus�awowe. Wojsko jego znu�y�, rozprz�g�, og�odzi�. Wyborne piechoty niemieckie i rajtarie szwedzkie, kt�re Bogus�aw z sob� przywi�d�, wraca�y, do id�cych ko�ciotrup�w podobne, w ob��dzie, w przera�eniu, w bezsenno�ci. W�ciek�e wycie Tatar�w i wolentarzy Kmicicowych rozlega�o si� przed nimi, z bok�w, z przodu, z ty�u. Zaledwie strudzony �o�nierz oczy przymkn��, gdy musia� chwyta� za bro�. Im dalej, tym by�o gorzej.</p><p>Drobna szlachta zamieszkuj�ca owe okolice ��czy�a si� z Tatary, po trochu z nienawi�ci do bir�a�skich Radziwi���w, po trochu ze strachu przed Kmicicem, bo opornych kara� bez miary. Wi�c si�y jego ros�y, Bogus�awowe topnia�y.</p><p>Do tego sam Bogus�aw istotnie by� chory, a chocia� w sercu tego cz�owieka nigdy troska nie zagnie�dzi�a si� na d�ugo i cho� astrologowie, kt�rym wierzy� �lepo, przepowiedzieli mu w Prusach, i� osoby jego nic z�ego w tej wyprawie nie spotka, przecie ambicja jego, jako wodza, cierpia�a nieraz srodze. On, kt�rego imi�, jako wodza, powtarzano z podziwem w Niderlandach, nad Renem i we Francji, bity by� w tych zapad�ych lasach przez niewidzialnego nieprzyjaciela codziennie i bez bitwy zwyci�ony.</p><p>By�a przy tym w tym po�cigu taka niezwyk�a zawzi�to�� i przechodz�ca zwyk�� wojenn� miar� natarczywo��, �e Bogus�aw z wrodzon� sobie bystro�ci� odgad� po kilku dniach, �e �ciga go jaki� nieub�agany wr�g osobisty. Dowiedzia� si� �atwo nazwiska: Babinicz, bo powtarza�a je ca�a okolica, ale nazwisko owe by�o mu obce. Niemniej rad by� pozna� osob� i przez drog� w czasie po�cigu urz�dza� dziesi�tki i setki zasadzek. Zawsze na pr�no! Babinicz umia� omin�� potrzask i zadawa� kl�sk� tam, gdzie go si� najmniej spodziewano.</p><p>A� wreszcie oba wojska stoczy�y si� w okolicy Sok�ki, Bogus�aw znalaz� tam istotne posi�ki pod wodz� von Kyritza, kt�ry, nie wiedz�c poprzednio, gdzie ksi��� si� obraca, zaszed� do Janowa. Tam te� mia� si� rozstrzygn�� los Bogus�awowej wyprawy.</p><p>Kmicic pozamyka� szczelnie wszystkie drogi wiod�ce z Janowa do Sok�ki, Koryczyna, Ku�nicy i Suchowola. Okoliczne lasy, �ozy i chaszcze zajmowali Tatarzy. List nie m�g� przej��, �aden w�z z �ywno�ci� doj�� � samemu wi�c Bogus�awowi pilno by�o do bitwy, p�ki jego wojska ostatniego janowskiego suchara nie zjedz�.</p><p>Lecz jako cz�ek bystry i wszelakich intryg �wiadomy, postanowi� pr�bowa� wpierw uk�ad�w. Nie wiedzia� jeszcze, �e pan Sapieha w tego rodzaju praktykach o wiele go rozumem i bieg�o�ci� przenosi�. Przyjecha� wi�c do Sok�ki od imienia Bogus�awa pan Sakowicz, podkomorzy i starosta oszmia�ski, dworzanin jego i przyjaciel osobisty. Przywi�z� on ze sob� listy i moc zawarcia pokoju.</p><p>�w pan Sakowicz, cz�ek mo�ny, kt�ry p�niej do senatorskich godno�ci doszed�, bo zosta� wojewod� smole�skim i podskarbim Wielkiego Ksi�stwa, by� tymczasem jednym ze s�ynniejszych kawaler�w na Litwie, a s�yn�� zar�wno z m�stwa, jak i z urody. Wzrostu �redniego, w�os na g�owie i brwiach mia� czarny jak skrzyd�o krucze, oczy za� mia� bladoniebieskie, patrz�ce z dziwn� i niewypowiedzian� zuchwa�o�ci�, tak �e Bogus�aw mawia� o nim, i� oczyma jakoby obuszkiem uderza. Nosi� si� z cudzoziemska, kt�ry str�j z podr�y odbywanych wraz z Bogus�awem przywi�z�: m�wi� on prawie wszystkimi j�zykami; w bitwie za� rzuca� si� w najwi�kszy wir tak szalenie, i� go pomi�dzy przyjaci�mi �strace�cem� nazywano.</p><p>Lecz dzi�ki olbrzymiej sile i przytomno�ci wychodzi� zawsze ca�o. Opowiadano o nim, �e karoc� w biegu, chwyciwszy za tylne ko�a, zatrzymywa�; pi� m�g� bez miary. Po�yka� kwart� �liwek na w�dce, po czym by� tak trze�wy, jakby nic w usta nie bra�. Z lud�mi nieu�yty, dumny, zaczepny, w Bogus�awowym r�ku mi�k� jak wosk. Obyczaje mia� polerowne i chocia�by na pokojach kr�lewskich umia� si� znale��, ale przy tym i jakow�� dziko�� w duszy, kt�ra wybucha�a od czasu do czasu jak p�omie�.</p><p>By� to raczej kompanion ni� s�uga ksi�cia Bogus�awa.</p><p>Bogus�aw, kt�ry naprawd� nikogo nigdy w �yciu nie kocha�, mia� niezwalczon� s�abo�� dla tego cz�owieka. Z natury sk�py wielce, dla jednego Sakowicza by� hojny. Wp�ywami swoimi wyni�s� go na podkomorstwo i udarowa� starostwem oszmia�skim.</p><p>Po ka�dej bitwie pierwszym jego pytaniem by�o: �Gdzie Sakowicz i czyli jakiego szwanku nie poni�s�?� Na radach jego si�a polega�, a u�ywa� go zar�wno w wojnie, jak i do uk�ad�w, w kt�rych �mia�o��, a nawet bezczelno�� pana starosty oszmia�skiego wielce bywa�a skuteczna.</p><p>Teraz wys�a� go do Sapiehy. Lecz misja by�a trudna: naprz�d, �e �atwo mog�o pa�� na starost� pos�dzenie, i� tylko na przeszpiegi i tylko dla obejrzenia sapie�y�skich wojsk przyjecha�; po wt�re, �e pose� wiele mia� do ��dania, nic do ofiarowania.</p><p>Na szcz�cie, pan Sakowicz nie byle czym si� tropi�. Wszed� wi�c jak zwyci�zca, kt�ry przyje�d�a dyktowa� warunki zwyci�onemu, i zaraz uderzy� swymi bladymi oczyma w pana Sapieh�.</p><p>Pan Sapieha, widz�c ow� but�, u�miechn�� si� jeno na wp� z politowaniem. Ka�dy cz�owiek �mia�o�ci� i zuchwalstwem wielce mo�e imponowa�, lecz ludziom pewnej miary; hetman za� wy�szy by� nad miar� pana Sakowicza.</p><p>� Pan m�j, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, koniuszy Wielkiego Ksi�stwa i w�dz naczelny wojsk jego ksi���cej wysoko�ci elektora � rzek� Sakowicz � przysy�a mnie z pok�onem i zapytaniem o zdrowie waszej dostojno�ci.</p><p>� Podzi�kuj waszmo�� ksi�ciu i powiedz, i�e� mnie zdrowym widzia�.</p><p>� Mam tu i pismo do waszej dostojno�ci.</p><p>Sapieha wzi�� list, otworzy� do�� niedbale, przeczyta� i rzek�:</p><p>� Szkoda czasu... Nie mog� wymiarkowa�, o co ksi�ciu chodzi... Poddajecie si� li czy te� chcecie szcz�cia popr�bowa�?</p><p>Sakowicz uda� zdumienie.</p><p>� Czy my si� poddajemy? Mniemam, �e ksi��� to w�a�nie w li�cie owym proponuje waszej dostojno�ci, a�eby� si� wasza dostojno�� podda�; przynajmniej moje instrukcje...</p><p>Sapieha przerwa�.</p><p>� O wa�cinych instrukcjach pom�wimy p�niej. M�j panie Sakowicz! Gonimy za wami blisko trzydzie�ci mil jako ogary za zaj�cem... Czy� wa�� s�ysza� kiedy, by zaj�c poddanie si� ogarom proponowa�?</p><p>� Odebrali�my posi�ki.� Von Kyritz z o�miuset ludzi. Reszta tak <emphasis>fatigati</emphasis>, �e si� przed bitw� pok�ad�. Powiem wa�ci, co powtarza� Chmielnicki: �szkoda howoryty!�</p><p>� Elektor z ca�� pot�g� stanie za nas.</p><p>� To dobrze... Nie b�d� go potrzebowa� daleko szuka�, bo w�a�nie chc� go spyta�, jakim to prawem posy�a wojsko w granice Rzeczypospolitej, kt�rej jest lennikiem, do wierno�ci zobowi�zanym?</p><p>� Prawem mocniejszego.</p><p>� Mo�e w Prusiech takie prawa egzystuj�, u nas nie... Wreszcie, je�li�cie mocniejsi, dawajcie pole!</p><p>� Dawno by ksi��� na wasz� dostojno�� nast�pi�, gdyby nie to, �e mu krwi swojackiej szkoda.</p><p>� Bodaj mu pierwej by�o szkoda!</p><p>� Dziwi si� te� ksi��� zawzi�to�ci Sapieh�w na dom Radziwi��owski i �e wasza dostojno�� dla prywatnej zemsty nie wahasz si� ojczyzny krwi� oblewa�.</p><p>� Tfu! � zakrzykn�� Kmicic s�uchaj�cy za krzes�em hetma�skim rozmowy.</p><p>Pan Sakowicz wsta�, podszed� ku niemu i uderzy� go oczyma.</p><p>Lecz trafi� sw�j na swego albo na lepszego, i w oczach Kmicica znalaz� starosta tak� odpowied�, �e wzrok spu�ci� ku ziemi.</p><p>Hetman brwi zmarszczy�.</p><p>� Siadaj, panie Sakowicz, a wa�� tam cicho!</p><p>Po czym rzek�:</p><p>� Sumienie jeno prawd� m�wi, a g�ba j� pozuje i k�amstwo na �wiat wyplunie. Ten, kt�ry z obcymi wojskami napada kraj, krzywd� zarzuca temu, kt�ry go broni. B�g to s�yszy, a niebieski kronikarz zapisuje.</p><p>� Przez nienawi�� sapie�y�sk� do Radziwi���w zgorza� ksi��� wojewoda wile�ski.</p><p>� Zdrajc�w, nie Radziwi���w nienawidz�, a najlepszy dow�d, �e ksi��� krajczy Radziwi�� jest w moim obozie... M�w wa��, czego chcesz?</p><p>� Wasza dostojno��, powiem, co mam w sercu: nienawidzi ten, kt�ry skrytych zb�jc�w nasy�a...</p><p>Z kolei zdumia� si� pan Sapieha.</p><p>� Ja zb�jc�w na ksi�cia Bogus�awa nasy�am?</p><p>Sakowicz utkwi� straszne oczy w hetmanie i rzek� dobitnie:</p><p>� Tak jest!</p><p>� Wa�� oszala�e�!</p><p>� Onegdaj z�apano za Janowem cz�eka, zb�ja, kt�ry ju� raz do zamachu na �ycie ksi���ce nale�a�. Tortury sprawi�, i� powie, kto go wys�a�...</p><p>Nast�pi�a chwila ciszy, lecz w tej ciszy us�ysza� pan Sapieha, jak Kmicic, stoj�cy za nim, powt�rzy� dwakro� przez zaci�ni�te wargi:</p><p>� Gorze! gorze!</p><p>� B�g mnie s�dzi � odpar� z prawdziwie senatorsk� powag� hetman � wa�panu ani twojemu ksi�ciu nie b�d� si� usprawiedliwia�, bo�cie mi na s�dzi�w nie stworzeni. A wa��, zamiast marudzi�, gadaj po prostu, z czyme� przyjecha� i jakie ksi��� kondycje podaje?</p><p>� Ksi��� pan m�j zni�s� Horotkiewieza, porazi� pana Krzysztofa Sapieh�, odebra� Tykocin, dlatego s�usznie za zwyci�zc� podawa� si� mo�e i korzy�ci znacznych ��da�. �a�uj�c jednak rozlewu krwi chrze�cija�skiej, pragnie w spokoju do Prus odej��, nic wi�cej nie wymagaj�c, jak �eby mu po zamkach prezydia swoje wolno by�o zostawi�. Wzi�li�my te� i je�c�w niema�o, mi�dzy kt�rymi s� znaczni oficyjerowie, nie licz�c panny Borzobohatej-Krasie�skiej, kt�ra ju� do Taurog�w zosta�a odes�ana. Ci mog� by� w rumel wymienieni.</p><p>� Wa�� si� zwyci�stwami nie che�p, bo oto moja przednia stra�, kt�rej tu obecny pan Babinicz przewodzi�, przez trzydzie�ci mil was par�a... przed kt�r� uciekaj�c, stracili�cie dwa razy tyle je�c�w, ile�cie ich poprzednio wzi�li; stracili�cie wozy, armaty, kredensy. Wojsko, znu�one, z g�odu wam pada, nie macie co je��, nie wiecie, gdzie si� obr�ci�. Wa�� widzia�e� moje wojsko. Nie kaza�em ci umy�lnie oczu wi�za�, aby� m�g� rozpozna�, je�eli mierzy� si� z nami mo�ecie. Co si� owej panny tyczy, nie pod moj� ona opiek�, ale pana Zamoyskiego i ksi�nej Gryzeldy Wi�niowieckiej. Z nimi to policzy si� ksi���, krzywd� jej czyni�c. Wa�� za� gadaj, co jeszcze masz do powiedzenia, a m�w m�drze, bo inaczej ka�� zaraz panu Babiniczowi nast�powa�.</p><p>Sakowicz, zamiast odpowiedzie�, zwr�ci� si� do pana Kmicica:</p><p>� To tedy wa�� nas tak doje�d�a� w drodze? Musia�e� u Kmicica zb�jecki proceder praktykowa�.</p><p>� Miarkujcie po w�asnej sk�rze, czylim dobrze praktykowa�!</p><p>Hetman zn�w brwi zmarszczy�.</p><p>� Nic tu po tobie � rzek� do Sakowicza � mo�esz jecha�.</p><p>� Wasza dostojno�� daj mi przynajmniej pismo do ksi�cia pana.</p><p>� Niech i tak b�dzie. Poczekasz wa�� na pismo u pana Oskierki.</p><p>Us�yszawszy to, pan Oskierko wyprowadzi� zaraz Sakowicza. Hetman na po�egnanie r�k� mu kiwn��, po czym zwr�ci� si� zaraz do pana Andrzeja:</p><p>� Czemu� to m�wi�: �gorze!�, gdy o tym schwytanym cz�eku by�a mowa? � rzek�, patrz�c surowo i bystro w oczy rycerza � zali nienawi�� tak w tobie sumienie zg�uszy�a, �e� istotnie nasadzi� zb�ja na ksi�cia?</p><p>� Na Naj�wi�tsz� Pann�, kt�rej broni�em, nie! � odrzek� Kmicic. � Nie przez cudze r�ce chcia�bym si� do jego gard�a dobra�!</p><p>� Czemu� m�wi�: �gorze!� Znasz tego cz�owieka?</p><p>� Znam � odrzek�, bledn�c ze wzruszenia i w�ciek�o�ci, Kmicic. � Wyprawi�em go jeszcze ze Lwowa do Taurog�w... Ksi��� Bogus�aw porwa� do Taurog�w pann� Billewicz�wn�... Mi�uj� t� pann�!... Mieli�my si� pobra�... Wys�a�em tego cz�eka, a�eby mi o niej da� wiadomo��... W takim r�ku by�a...</p><p>� Uspok�j si� � rzek� hetman � da�e� mu jakowe listy?</p><p>� Nie... Ona by czyta� nie chcia�a.</p><p>� Dlaczego?</p><p>� Bo jej Bogus�aw powiedzia�, i�em mu si� kr�la porwa� ofiarowa�...</p><p>� Wielkie s� powody twojej ku niemu nienawi�ci. Przyznaj�...</p><p>� Tak, wasza dostojno��, tak!</p><p>� Czyli ksi��� zna tego cz�owieka?</p><p>� Zna. To wachmistrz Soroka... On�e mi pomaga� do porwania Bogus�awa...</p><p>� Rozumiem. � rzek� hetman. � Czeka go pomsta ksi���ca...</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Ksi��� w matni � rzek� po chwili hetman � mo�e si� zgodzi� go odda�.</p><p>� Wasza dostojno��! � rzek� Kmicic � niech wasza dostojno�� zatrzyma Sakowicza, a mnie do ksi�cia wy�le. Mo�e go wydob�d�.</p><p>� Tak�e ci chodzi o niego?</p><p>� Stary �o�nierz, stary s�uga... Na r�ku mnie nosi�. Si�a razy �ycie mi ratowa�... B�g by mnie skara�, gdybym go w takich terminach zaniecha�.</p><p>I Kmicic dr�e� pocz�� z �alu i niepokoju, a hetman rzek�:</p><p>� Niedziwno mi, �e ci� �o�nierze mi�uj�, bo i ty ich mi�ujesz. Uczyni�, co mog�. Napisz� do ksi�cia, �e mu, kogo chce, za tego �o�nierza puszcz�, kt�ry zreszt� z rozkazu twego jako niewinne <emphasis>instrumentum</emphasis> dzia�a�.</p><p>Kmicic porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Co on tam dba o je�c�w, nie pu�ci go, by i za trzydziestu.</p><p>� To i tobie go nie odda, jeszcze na twoje gard�o nast�pi.</p><p>� Wasza dostojno��... za jednego by go odda�: za Sakowicza.</p><p>� Sakowicza wi�zi� nie mog�, to pose�!</p><p>� Niech go wasza dostojno�� zatrzyma, a ja z listem do ksi�cia pojad�. Mo�e wsk�ram... B�g z nim! Zemsty zaniecham, byle mi tego �o�nierza pu�ci�!...</p><p>� Czekaj � rzek� hetman. � Sakowicza zatrzyma� mog�. Pr�cz tego napisz� ksi�ciu, aby przys�a� glejt bezimienny.</p><p>To rzek�szy, hetman zaraz pisa� zacz��. W kwadrans p�niej Kozak skoczy� z listem do Janowa, a pod wiecz�r wr�ci� z odpowiedzi� Bogus�awa.</p><p>�Glejt na ��danie posy�am � pisa� Bogus�aw � z kt�rym ka�dy wys�aniec bezpiecznie powr�ci, lubo dziwno mi to, �e wasza dostojno�� glejtu ��dasz, maj�c u siebie jako zak�adnika s�ug� i przyjaciela mego, pana starost� oszmia�skiego, dla kt�rego tyle mam afektu, i�bym za niego wszystkich oficer�w waszej dostojno�ci wypu�ci�. Wiadomo te�, �e pos��w nie bij� i �e nawet dzicy Tatarowie, kt�rymi wasza dostojno�� moje chrze�cija�skie wojsko wojujesz, szanowa� ich zwykli. Za czym bezpiecze�stwo wys�a�ca moim osobistym ksi���cym s�owem por�czaj�c, pisz� si� etc.�</p><p>Tego jeszcze wieczora Kmicic wzi�� glejt, dw�ch Kiemlicz�w i pojecha�. Pan Sakowicz zosta� jako zak�adnik w Sok�ce.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXXIX</p></title><p>By�a blisko p�noc, gdy pan Andrzej opowiedzia� si� pierwszym stra�om ksi���cym, ale w ca�ym obozie Bogus�awa nikt nie spa�. Bitwa mog�a nast�pi� lada chwila, wi�c przygotowywano si� do niej gorliwie. Wojska ksi���ce zajmowa�y sam Jan�w, panowa�y nad go�ci�cem z Sok�ki, kt�rego pilnowa�a artyleria, przez bieg�ych elektorskich obs�ugiwana. Armat tam by�o trzy tylko, ale proch�w i kul dostatek. Z obu stron Janowa, mi�dzy brze�niakami, kaza� Bogus�aw usypa� sza�czyki, na nich za� ustawi� organki i piechot�. Jazda zajmowa�a sam Jan�w, go�ciniec za armatami oraz przerwy mi�dzy sza�cami. Pozycja do�� by�a obronna i ze �wie�ym ludem mo�na si� by�o d�ugo i krwawo w niej broni�, lecz nowego �o�nierza by�o tylko o�mset piechoty pod Kyritzem, reszta tak znu�ona, i� ledwie na nogach sta�a. Pr�cz tego wycie tatarskie s�yszano w Suchowolu na p�noc, zatem z ty�u Bogus�awowych szyk�w, skutkiem czego szerzy� si� pewien postrach mi�dzy �o�nierstwem. Bogus�aw musia� wys�a� w t� stron� wszystk� lekk� jazd�, kt�ra uszed�szy p� mili, nie �mia�a ani wraca� nazad, ani i�� dalej, z obawy jakowej zasadzki w lasach.</p><p>Bogus�aw, jakkolwiek febra w po��czeniu z siln� gor�czk� dokucza�a mu wi�cej ni� kiedykolwiek, sam wszystkim zawiadywa�, �e za� na koniu z trudno�ci� m�g� usiedzie�, kaza� si� wi�c czterem drabantom nosi� w otwartej lektyce. Tak zwiedzi� go�ciniec, brze�niaki i wraca� w�a�nie do Janowa, gdy dano mu zna�, i� wys�aniec ksi���cy si� zbli�a.</p><p>By�o to ju� w ulicy. Bogus�aw nie m�g� pozna� Kmicica z powodu ciemnej nocy i dlatego �e pan Andrzej, przez zbytek ostro�no�ci ze strony oficer�w przedniej stra�y, mia� g�ow� zas�oni�t� workiem, w kt�rym tylko otw�r na usta by� przeci�ty.</p><p>Jednak�e dostrzeg� ksi��� worek, gdy� Kmicic, zlaz�szy z konia, sta� tu� obok, wi�c kaza� go zdj�� natychmiast.</p><p>� Tu ju� Jan�w � rzek� � i nie ma z czego czyni� tajemnicy...</p><p>Po czym zwr�ci� si� w ciemno�ci do pana Andrzeja:.</p><p>� Od pana Sapiehy?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A co tam pan Sakowicz porabia?</p><p>� Pan Oskierko go podejmuje.</p><p>� Czemu�e�cie glejtu za��dali, skoro Sakowicza macie? Zbyt ostro�ny pan Sapieha, i niech patrzy, aby nie przem�drowa�.</p><p>� To nie moja rzecz! � odpar� Kmicic.</p><p>� Ale widz�, �e pan pose� niezbyt mowny.</p><p>� Pismo przywioz�em, a w mojej prywatnej sprawie w kwaterze przem�wi�.</p><p>� To jest i prywatka?</p><p>� Znajdzie si� pro�ba do waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Rad b�d� nie odm�wi�. Teraz prosz� za sob�. Siadaj wa�� na ko�. Prosi�bym do lektyki, ale za ciasno.</p><p>Ruszyli. Ksi��� w lektyce, a Kmicic obok konno. I w ciemno�ciach spogl�dali jeden na drugiego, nie mog�c twarzy swych wzajemnie dojrze�. Po chwili ksi���, mimo futer, trz��� si� zacz�� tak, �e a� z�bami k�apa�. Wreszcie rzek�:</p><p>� Licho mnie napad�o... �eby nie to... brr!... inne bym kondycje postawi�...</p><p>Kmicic nie odrzek� nic i tylko oczami chcia� przebi� ciemno��, w�r�d kt�rej g�owa i twarz ksi���ca rysowa�y si� w niewyra�nych, szarych i bia�awych zarysach. Na d�wi�k Bogus�awowego g�osu i na widok jego postaci wszystkie dawne urazy, stara nienawi�� i pal�ca ch�� zemsty wezbra�y tak w jego sercu, i� zmieni�y si� prawie w sza�... R�ka mimo woli szuka�a miecza, kt�ry mu odj�to, ale za pasem mia� bu�aw� o �elaznej g�owie, sw�j znak pu�kownikowski, wi�c diabe� pocz�� mu zaraz wichrzy� w m�zgu i szepta�:</p><p>� Krzyknij mu w ucho, kto� jest, i rozbij �eb w drzazgi... Noc ciemna... wydostaniesz si�... Kiemlicze z tob�. Zdrajc� zg�adzisz... za krzywdy zap�acisz... Uratujesz Ole�k�, Sorok�... Bij! bij!...</p><p>Kmicic zbli�y� si� jeszcze bli�ej do lektyki i dr��c� r�k� pocz�� wyci�ga� zza pasa buzdygan.</p><p>� Bij!... � szepta� diabe�. � Ojczy�nie si� przys�u�ysz...</p><p>Kmicic wyci�gn�� ju� bu�aw� i �cisn�� za r�koje��, jakby j� chcia� rozgnie�� w d�oni.</p><p>� Raz, dwa, trzy!... � szepn�� diabe�.</p><p>Lecz w tej chwili ko� jego, czy to �e uderzy� nozdrzami w he�m drabanta, czy przestraszy� si�, do��, �e zary� nagle kopytami w ziemi�, potem potkn�� si� silnie; Kmicic poderwa� go cuglami. Przez ten czas lektyka oddali�a si� o kilkana�cie krok�w.</p><p>A junakowi w�os stan�� d�bem na g�owie.</p><p>� Matko Naj�wi�tsza, trzymaj mi r�k�! � szepn�� przez zaci�ni�te z�by. � Matko Naj�wi�tsza, ratuj! Jam tu pose�, ja od hetmana przyje�d�am, a chc� jako zb�j nocny mordowa�... Jam szlachcic, jam s�uga Tw�j... Nie w�d��e na pokuszenie!</p><p>� A czego to wa�� marudzisz? � ozwa� si� przerywany przez febr� g�os Bogus�awa.</p><p>� Jestem ju�!</p><p>� S�yszysz wa��... kury po zap�ociach piej�... Trzeba si� spieszy�, bom te� chory i odpocznienia potrzebuj�.</p><p>Kmicic zasadzi� buzdygan za pas i jecha� dalej w pobli�u lektyki. Jednak�e nie m�g� odzyska� spokoju. Rozumia�, �e tylko zimn� krwi� i panowaniem nad sob� zdo�a uwolni� Sorok�; dlatego uk�ada� sobie z g�ry, jakimi s�owy ma przem�wi� do ksi�cia, aby go sk�oni� i przekona�. Przysi�ga� wi�c sobie, �e tylko Sorok� mie� b�dzie na uwadze, �e o niczym innym ani wspomni, a zw�aszcza o Ole�ce.</p><p>I czu�, jak w ciemno�ci gor�ce rumie�ce oblewaj� mu twarz na my�l, �e mo�e sam ksi��� wspomni o niej, a mo�e wspomni co� takiego, czego nie b�dzie m�g� pan Andrzej przetrzyma� ani wys�ucha�.</p><p>� Niech�e jej nie tyka � m�wi� sobie w duszy � niech jej nie tyka, bo w tym jego �mier� i moja... Niech nad sob� samym ma mi�osierdzie, je�eli mu sromu nie starczy...</p><p>I cierpia� okrutnie pan Andrzej; w piersiach nie stawa�o mu powietrza, a gard�o tak mia� �ci�ni�te, i� ba� si�, �e gdy przyjdzie m�wi�, s�owa nie zdo�a z siebie wydoby�. W tym ucisku dusznym pocz�� litani� odmawia�.</p><p>Po chwili przysz�a na� ulga, uspokoi� si� znacznie i owa niby obr�cz �elazna, kt�ra gniot�a mu krta�, sfol�a�a.</p><p>Tymczasem przyjechali do ksi���cej kwatery. Drabanci postawili lektyk�; dw�ch r�kodajnych dworzan wzi�o ksi�cia pod ramiona; on za� zwr�ci� si� do Kmicica i szcz�kaj�c ci�gle z�bami, rzek�:</p><p>� Prosz� za sob�... Paroksyzm zaraz minie... B�dziem si� mogli rozm�wi�.</p><p>Jako� po chwili znale�li si� obaj w osobnej komnacie, w kt�rej na kominie �arzy�y si� kupy w�gli i gor�co by�o niezno�nie. Tam u�o�ono ksi�cia Bogus�awa na d�ugim polowym krze�le, okryto futrami i przyniesiono �wiat�o. Za czym dworzanie oddalili si�, ksi��� za� przechyli� w ty� g�ow�, przymkn�� oczy i tak pozosta� czas jaki� nieruchomy.</p><p>Wreszcie rzek�:</p><p>� Zaraz... niech odpoczn�...</p><p>Kmicic patrzy� na niego. Ksi��� nie zmieni� si� wiele, jeno febra �ci�gn�a mu twarz. Ubielony by� jak zwykle i na jagodach pomalowany barwiczk�, ale w�a�nie dlatego, gdy le�a� tak z zamkni�tymi oczyma i z g�ow� przechylon�, podobny by� troch� do trupa albo woskowej figury.</p><p>Pan Andrzej sta� przed nim w �wietle �wiecznika. Ksi���ce powieki pocz�y si� otwiera� leniwie, nagle otworzy�y si� zupe�nie i jakoby p�omie� przelecia� mu przez twarz. Lecz trwa�o to przez oka mgnienie, po czym zn�w zamkn�� oczy.</p><p>� Je�li� jest duch, nie boj� si� ciebie � rzek� � ale przepadnij!</p><p>� Przyjecha�em z pismem od hetmana � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>Bogus�aw wzdrygn�� si� nieznacznie, jakoby si� chcia� z mar otrz�sn��; nast�pnie popatrzy� na Kmicica i ozwa� si�:� Chybi�em wa�pana? � Nie ze wszystkim � odpowiedzia� ponuro pan Andrzej, ukazuj�c palcem na blizn�.</p><p>� To ju� drugi!... � mrukn�� na wp� do siebie ksi���.</p><p>I g�o�no doda�:</p><p>� Gdzie jest pismo?</p><p>� Jest � odrzek� Kmicic, podaj�c list.</p><p>Bogus�aw pocz�� czyta�, a gdy sko�czy�, dziwne �wiat�a b�ysn�y mu w oczach.</p><p>� Dobrze! � wyrzek� � do�� marudztwa!... Jutro bitwa... I rad jestem, bo jutro febry nie mam.</p><p>� I u nas po r�wno radzi � odpar� Kmicic.</p><p>Nasta�a chwila milczenia, w czasie kt�rej dw�ch tych nieub�aganych, wrog�w mierzy�o si� oczyma z pewn� straszliw� ciekawo�ci�.</p><p>Ksi��� pierwszy pocz�� rozmow�:</p><p>� Zgaduj�, �e to wa�� mnie tak doje�d�a� z Tatary?...</p><p>� Ja...</p><p>� A �e� to nie ba� si� tu przyjecha�?...</p><p>Kmicic nie odrzek� nic.</p><p>� Chyba� na pokrewie�stwo przez Kiszk�w liczy�... Bo to my mamy ze sob� rachunki... Mog� panie kawalerze kaza� ze sk�ry obedrze�.</p><p>� Mo�esz, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� Przyjecha�e� z glejtem, prawda... Rozumiem teraz, dlaczego pan Sapieha go ��da�... Ale� na �ycie moje nastawa�... Tam Sakowicz zatrzymany; wszelako... pan wojewoda nie ma prawa do Sakowicza, a ja do ciebie mam... kuzynie...</p><p>� Przyjecha�em z pro�b� do waszej ksi���cej mo�ci...</p><p>� Prosz�! Mo�esz liczy�, �e dla ciebie wszystk� uczyni�... Jaka� to pro�ba?</p><p>� Jest tu schwytany �o�nierz, jeden z tych, kt�rzy mi pomagali wasz� ksi���c� mo�� porwa�. Ja dawa�em rozkazy, on dzia�a� jako �lepe <emphasis>instrumentum</emphasis>. Tego �o�nierza zechciej wasza ksi���ca mo�� na wolno�� wypu�ci�.</p><p>Bogus�aw pomy�la� chwil�.</p><p>� Panie kawalerze � rzek� � namy�lam si�, czy� lepszy �o�nierz, czy te� bezczelniejszy suplikant...</p><p>� Ja tego cz�owieka darmo od waszej ksi���cej mo�ci ni� chc�.</p><p>� A co mi za niego dajesz?</p><p>� Samego siebie.</p><p>� Prosz�, taki� to <emphasis>miles praeciosus</emphasis>... Hojnie p�acisz, ale bacz, by ci starczy�o, bo� jeszcze pewnie kogo� chcia�by� ode mnie wykupi�...</p><p>Kmicic posun�� si� o krok bli�ej i poblad� tak straszliwie, i� ksi��� mimo woli spojrza� na drzwi i mimo ca�ej swej odwagi, zmieni� przedmiot rozmowy.</p><p>� Pan Sapieha na takowy uk�ad nie przystanie � rzek�. � Rad bym ci� mia�, alem s�owem ksi���cym za bezpiecze�stwo twoje zar�czy�.</p><p>� Przez tego �o�nierza odpisz� panu hetmanowi, �em dobrowolnie zosta�.</p><p>� A on za��da, bym ci� wbrew twej woli odes�a�. Zbyt znaczne odda�e� mu pos�ugi... I Sakowicza mi nie pu�ci, a Sakowicza wi�cej ceni� ni� ciebie...</p><p>� To uwolnij wasza ksi���ca mo�� i tak tego �o�nierza, a ja si� na parol stawi�, gdzie rozka�esz.</p><p>� Jutro mo�e mi legn�� przyjdzie. Nic mi po uk�adach na pojutrze...</p><p>� B�agam wasz� ksi���c� mo��! Za tego cz�owieka ja...</p><p>� Co ty?</p><p>� Zemsty poniecham.</p><p>� Widzisz, panie Kmicic, si�a razy chodzi�em na nied�wiedzia z oszczepem, nie dlatego, �em musia�, ale z ochoty. Lubi�, gdy mi jakowe niebezpiecze�stwo grozi, bo mi si� �ycie mniej kuczy. Ow� i twoj� zemst� jako uciech� sobie zostawuj�, ile �e ci przyzna� musz�, �e� z takowych nied�wiedzi, co to same strzelca szukaj�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� Kmicic � za ma�e mi�osierdzie cz�sto B�g wielkie grzechy odpuszcza. Nikt z nas nie wie, kiedy mu przed s�dem Chrystusowym stan�� przyjdzie.</p><p>� Dosy�! � przerwa� ksi���. � Ja te� sobie psalmy mimo febry komponuj�, �eby jakow�� zas�ug� mie� przed Panem, a potrzebowa�bymli predykanta, to bym swego zawo�a�... Wa�� nie umiesz prosi� do�� pokornie i na manowce leziesz... Ja ci sam podam spos�b: uderz jutro w bitwie na pana Sapieh�, a ja pojutrze tego gemajna wypuszcz� i tobie winy przebacz�... Zdradzi�e� Radziwi���w, zdrad��e Sapieh�...</p><p>� Ostatnieli to s�owo waszej ksi���cej mo�ci?... Na wszystko �wi�te zaklinam wasz� ksi���c� mo��...</p><p>� Nie! Diabli ci� bior�, dobrze!... I na twarzy si� mienisz... Nie przychod� jeno za blisko, bo chocia� ludzi mi wstyd wo�a�... ale patrz tu! Zbytni� rezolut!</p><p>To rzek�szy, Bogus�aw ukaza� spod futra, kt�rym by� okryty, luf� pistoletu i pocz�� patrze� iskrz�cymi oczyma w oczy Kmicica.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � zakrzykn�� Kmicic, sk�adaj�c wprawdzie r�ce jak do pro�by, ale z twarz� przez gniew zmienion�.</p><p>� To prosisz, a grozisz?... � rzek� Bogus�aw � kark zginasz, a diabe� ci zza ko�nierza z�by do mnie szczerzy?... To pycha ci z �cz b�yska, a w g�bie grzmi jak w chmurze? Czo�em do radziwi��owskich n�g przy pro�bie, mopanku!... �bem o pod�og� bi�! w�wczas ci odpowiem!...</p><p>Twarz pana Andrzeja blada by�a jak chusta, r�k� poci�gn�� po mokrym czole, po oczach, po twarzy i odrzek� tak przerywanym g�osem, jak gdyby febra, na kt�r� cierpia� ksi���, nagle rzuci�a si� na niego.</p><p>� Je�eli wasza ksi���ca mo�� tego starego �o�nierza mi wypu�ci... to... ja... waszej ksi���cej mo�ci... pa�� do... n�g... got�w...</p><p>Zadowolenie b�ysn�o w Bogus�awowych oczach. Wroga upokorzy�, dumny kark zgi��. Lepszego pokarmu nie m�g� da� zem�cie i nienawi�ci.</p><p>Kmicic sta� za� przed nim z w�osem zje�onym w czuprynie, dygoc�cy na ca�ym ciele. Twarz jego, nawet w spokoju do g�owy jastrz�biej podobna, przypomina�a tym bardziej drapie�nego i rozw�cieczonego ptaka. Nie zgad�e�, czy za chwil� rzuci si� do n�g, czy do piersi ksi���cej...</p><p>A Bogus�aw, nie spuszczaj�c go z oka, rzek�:</p><p>� Przy �wiadkach! przy ludziach!</p><p>I zwr�ci� si� ku drzwiom:</p><p>� Bywaj!</p><p>Przez otwarte drzwi wesz�o kilkunastu dworzan, Polak�w i cudzoziemc�w. Za nimi pocz�li wchodzi� oficerowie.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� ksi��� � oto pan Kmicic, chor��y orsza�ski i pose� od pana Sapiehy, ma mnie o �ask� prosi� i chce wszystkich waszmo�ci�w mie� za �wiadk�w!...</p><p>Kmicic zatoczy� si� jak pijany, j�kn�� i pad� do n�g Bogus�awowych.</p><p>A ksi��� wyci�gn�� je umy�lnie tak, �e koniec jego rajtarskiego buta dotyka� czo�a rycerza.</p><p>Wszyscy patrzyli w milczeniu, zdumieni s�ynnym nazwiskiem, jak i tym, �e �w, kt�ry je nosi�, by� teraz pos�em od pana Sapiehy. Wszyscy rozumieli te�, �e dzieje si� co� nadzwyczajnego.</p><p>Tymczasem ksi��� wsta� i nie rzek�szy ni s�owa, przeszed� do przyleg�ej komnaty, kiwn�� tylko na dw�ch dworzan, �eby szli za nim.</p><p>Kmicic podni�s� si�. W twarzy jego nie by�o ju� gniewu ni drapie�no�ci, tylko nieczu�o�� i oboj�tno��. Zdawa�o si�, i� nie rozeznaje wcale, co si� z nim dzieje, i �e energia jego z�ama�a si� zupe�nie.</p><p>Up�yn�o p� godziny, godzina. Za oknem s�ycha� by�o t�tent kopyt ko�skich i miarowe kroki �o�nierzy, on siedzia� ci�gle, jakby kamienny.</p><p>Nagle otworzy�y si� drzwi do przysionka. Wszed� oficer, dawny znajomy Kmicica z Bir�, i o�miu �o�nierzy, czterech z muszkietami, czterech bez strzelb, tylko przy szablach.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku, powsta� waszmo��! � rzek� grzecznie oficer.</p><p>Kmicic popatrzy� na niego b��dnie.</p><p>� G�owbicz... � rzek�, poznaj�c oficera.</p><p>� Mam rozkaz � odpar� G�owbicz � zwi�za� waszej mo�ci r�ce i wyprowadzi� za Jan�w. Na czas to wi�zanie, p�niej odjedziesz wasza mo�� wolno... Dlatego prosz� waszej mo�ci nie stawia� oporu...</p><p>� Wi��! � odrzek� Kmicic.</p><p>I pozwoli� si� bez oporu skr�powa�. Ale n�g mu nie wi�zano. Oficer wyprowadzi� go z komnaty i wi�d� piechot� przez Jan�w. Za czym szli jeszcze z godzin�. Po drodze przy��czy�o si� kilku jezdnych. Kmicic s�ysza�, �e rozmawiaj� po polsku, Polacy bowiem, kt�rzy jeszcze s�u�yli u Bogus�awa, znali wszyscy nazwisko Kmicica i dlatego najciekawsi byli, co si� z nim stanie. Orszak min�� brze�niak i znalaz� si� w pustym polu, na kt�rym ujrza� pan Andrzej oddzia� lekkiej polskiej chor�gwi Bogus�awowej.</p><p>�o�nierze stali szeregiem w kwadrat, w �rodku by� majdan, na nim dw�ch tylko piechur�w trzymaj�cych konie, ubrane w szleje, i kilkunastu ludzi z pochodniami.</p><p>Przy ich blasku ujrza� pan Andrzej pal �wie�o zaostrzony, le��cy poziomo i przymocowany drugim ko�cem do grubego pnia drzewa.</p><p>Kmicica mimo woli dreszcze przesz�y.</p><p>�To dla mnie � pomy�la� � ko�mi mnie ka�e na pal nawlec... Dla zemsty Sakowicza po�wi�ca!�</p><p>Lecz myli� si�, pal przeznaczony by� przede wszystkim dla Soroki.</p><p>Przy migoc�cych p�omykach dojrza� pan Andrzej samego Sorok�; stary �o�nierz siedzia� tu� obok pnia na zydlu, bez czapki i ze skr�powanymi r�koma, pilnowany przez czterech �o�nierzy. Jaki� cz�ek, ubrany w p�ko�uszek bez r�kaw�w, podawa� mu w tej chwili gorza�k� w p�askim kubku, kt�r� Soroka pi� do�� chciwie. Wypiwszy, splun��, a �e w tej w�a�nie chwili postawiono Kmicica mi�dzy dwoma konnymi w pierwszym szeregu, wi�c �o�nierzysko dojrza� go, zerwa� si� z zydla i wyprostowa� si� jakby na paradzie wojskowej.</p><p>Przez chwil� patrzyli na si� obaj. Soroka twarz mia� do�� spokojn� i zrezygnowan�, porusza� tylko szcz�kami, jak gdyby �u�.</p><p>� Soroka... � j�kn�� wreszcie Kmicic.</p><p>� Wedle rozkazu! � odpowiedzia� �o�nierz.</p><p>I znowu nasta�o milczenie. C� mieli m�wi� w takiej chwili! Wtem oprawca, kt�ry podawa� poprzednio Soroce w�dk�, zbli�y� si� do niego.</p><p>� No, stary � rzek� � czas na ci�.</p><p>� A prosto naw��czcie!</p><p>� Nie b�j si�.</p><p>Soroka nie ba� si�, ale gdy uczu� na sobie rami� oprawcy, pocz�� sapa� szybko i g�o�no, nareszcie rzek�:</p><p>� Gorza�ki jeszcze...</p><p>� Nie ma!</p><p>Nagle jeden z �o�nierzy wysun�� si� z szeregu i poda� blaszank�.</p><p>� Jest. Dajcie mu!</p><p>� Do ordynku! � zakomenderowa� G�owbicz.</p><p>Jednak�e cz�ek w ko�uszku przechyli� manierk� do ust Soroki, on za� pi� obficie, a wypiwszy, odetchn�� g��boko.</p><p>� Ot! � rzek� � �o�nierski los, za trzydzie�ci lat s�u�by... Nu, czas to czas!</p><p>Drugi oprawca zbli�y� si� i pocz�to go rozbiera�.</p><p>Nasta�a chwila ciszy.</p><p>Pochodnie dr�a�y w r�kach trzymaj�cych je ludzi. Wszystkim uczyni�o si� straszno.</p><p>Wtem pomruk zerwa� si� w�r�d otaczaj�cych majdan szereg�w i stawa� si� coraz g�o�niejszy. �o�nierz nie kat. Sam zadaje �mier�, lecz widoku m�ki nie lubi.</p><p>� Milcze�! � krzykn�� G�owbicz.</p><p>Pomruk zmieni� si� w gwar g�o�ny, w kt�rym brzmia�y pojedyncze s�owa: �diabli!�, �pioruny!�, �poga�ska s�u�ba!...�</p><p>Nagle Kmicic krzykn�� tak, jakby jego samego na pal naw��czono:</p><p>� St�j!!</p><p>Oprawcy wstrzymali si� mimo woli. Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Kmicica.</p><p>� �o�nierze! � krzykn�� pan Andrzej. � Ksi��� Bogus�aw zdrajca przeciw kr�lowi i Rzeczypospolitej! Was otoczono i jutro w pie� wyci�ci b�dziecie! Zdrajcy s�u�ycie! Przeciw ojczy�nie s�u�ycie! Ale kto s�u�b� porzuci, zdrajc� porzuci, temu przebaczenie kr�lewskie, przebaczenie hetma�skie!... Wybierajcie! �mier� i ha�ba albo nagroda jutro! Laf� wyp�ac� i dukat na g�ow�, dwa na g�ow�!... Wybierajcie!! Nie wam, godnym �o�nierzom, zdrajcy s�u�y�! Niech �yje kr�l! Niech �yje hetman wielki litewski!</p><p>Gwar przeszed� w huk. Szeregi z�ama�y si�.</p><p>Kilkana�cie g�os�w krzykn�o:</p><p>� Niech �yje kr�l!</p><p>� Do�� s�u�by!</p><p>� Na pohybel zdrajcy!</p><p>� Sta�! sta�! � wrzeszcza�y inne g�osy.</p><p>� Jutro wam w ha�bie umiera�! � rycza� Kmicic.</p><p>� Tatarzy w Suchowolu!</p><p>� Ksi��� zdrajca!</p><p>� Przeciw kr�lowi wojujem!</p><p>� Bij!</p><p>� Do ksi�cia!</p><p>� St�j!</p><p>W zamieszaniu jaka� szabla przeci�a powrozy kr�puj�ce r�ce Kmicica. Ten za� skoczy� w tej chwili na jednego z owych koni, kt�re Sorok� na pal naci�gn�� mia�y, i krzykn�� ju� z konia:</p><p>� Za mn� do hetmana!</p><p>� Id�! � wrzasn�� G�owbicz. � Niech �yje kr�l! � Niech �yje! � odpowiedzia�o pi��dziesi�t g�os�w i pi��dziesi�t szabel b�ysn�o jednocze�nie</p><p>� Na ko� Sorok�! � zakomenderowa� znowu Kmicic.</p><p>Byli tacy, kt�rzy opiera� si� chcieli, lecz na widok go�ych szabel umilkli. Jeden wszelako zawr�ci� konia i znik� po chwili z oczu. Pochodnie zgas�y. Ciemno�� ogarn�a wszystkich.</p><p>� Za mn�! � rozleg� si� g�os Kmicica.</p><p>I k��b ludzi bez�adny ruszy� z miejsca; potem wyci�gn�� si� w d�ugiego w�a.</p><p>Ujechawszy dwie lub trzy staje, trafili na stra�e piechur�w, kt�rych wi�ksze masy zajmowa�y brze�niak le��cy z lewej strony.</p><p>� Kto idzie? � ozwa�y si� g�osy.</p><p>� G�owbicz z podjazdem!</p><p>� Has�o?</p><p>� Tr�by!</p><p>� Przechod�!</p><p>I przejechali, nie spiesz�c si� zbytnio; nast�pnie pu�cili si� rysi�.</p><p>� Soroka! � rzek� Kmicic.</p><p>� Wedle rozkazu! � ozwa� si� obok g�os wachmistrza.</p><p>Kmicic nie m�wi� nic wi�cej, tylko wyci�gn�wszy r�k�, wspar� d�o� na g�owie wachmistrza � jakby si� chcia� przekona�, czy jedzie obok.</p><p>�o�nierz przycisn�� w milczeniu t� d�o� do ust.</p><p>Wtem ozwa� si� G�owbicz z drugiego boku:</p><p>� Wasza mi�o��! dawnom to chcia� uczyni�, co teraz czyni�.</p><p>� Nie po�a�ujecie!</p><p>� Ca�e �ycie b�d� waszej mi�o�ci wdzi�czny!</p><p>� S�uchaj, G�owbicz, czemu to ksi��� was wys�a�, nie cudzoziemski regiment, na egzekucj�?</p><p>� Bo chcia� wasz� mi�o�� przy Polakach poha�bi�. Obcy �o�nierz nie zna waszej mi�o�ci.</p><p>� A mnie nic nie mia�o si� sta�?</p><p>� Waszej mi�o�ci mia�em rozkaz powrozy rozci��. Gdyby za� wasza mi�o�� porwa�a si� do obrony Soroki, mieli�my j� przed ksi�cia dostawi� po ukaranie.</p><p>� Wi�c i Sakowicza chcia� po�wi�ci� � mrukn�� Kmicic.</p><p>Tymczasem w Janowie ksi��� Bogus�aw, zmo�on febr� i dziennym trudem, spa� ju� poszed�. Ze snu g��bokiego rozbudzi� go rejwach przed kwater� i pukanie do drzwi.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! wasza ksi���ca mo��! � wo�a�o kilka g�os�w.</p><p>� �pi! nie budzi� � odpowiadali paziowie.</p><p>Lecz ksi��� siad� na �o�u i krzykn��:</p><p>� �wiat�a!</p><p>Wniesiono �wiat�o, jednocze�nie z nim wszed� oficer s�u�bowy..</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� � pose� sapie�y�ski pobuntowa� G�owbiczow� chor�giew i odprowadzi� j� do hetmana.</p><p>Nasta�a chwila ciszy.</p><p>� Bi� w kot�y i w b�bny � ozwa� si� wreszcie Bogus�aw � niech wojsko w szyku staje!</p><p>Oficer wyszed�, ksi��� pozosta� sam.</p><p>� To straszny cz�ek! � rzek� sam do siebie.</p><p>I uczu�, �e chwyta go nowy paroksyzm febry.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XL</p></title><p>�atwo sobie wyobrazi� zdziwienie pana Sapiehy, gdy Kmicic nie tylko wr�ci� sam bezpiecznie, lecz przywi�d� ze sob� kilkadziesi�t koni i starego s�ug�. Kmicic po dwakro� musia� opowiada� hetmanowi i panu Oskierce, jak i co si� sta�o, oni za� s�uchali z ciekawo�ci�, bij�c cz�sto w d�onie i za g�ow� si� bior�c.</p><p>� Uwa� z tego � rzek� hetman � �e kto w zem�cie przesadzi, temu si� ona cz�stokro� jako ptak z palc�w wychynie. Ksi��� Bogus�aw Polak�w jako �wiadk�w twej ha�by i m�ki mie� chcia�, aby ci� gorzej sponiewiera�, i przesadzi�. Ale si� z tego nie che�p, bo to zrz�dzenie boskie da�o ci wiktori�, chocia�, swoj� drog�, to jedno ci powiem: on diabe�, ale� i ty diabe�! �le ksi��� uczyni�, �e ci� spostponowa�.</p><p>� Ja go nie spostponuj� i w zem�cie, da B�g, nie przesadz�!</p><p>� Niechaj jej ca�kiem, jako Chrystus niecha�, chocia� Bogiem b�d�c, m�g� jednym s�owem �ydowin�w pogr��y�.</p><p>Kmicic nie odrzek� nic, bo te� i nie by�o czasu na rozprawy; nie by�o nawet i na wypoczynek. Rycerz by� znu�on �miertelnie, a jednak tej nocy jeszcze postanowi� jecha� do swoich Tatar�w, kt�rzy za Janowem stali w lasach i na go�ci�cach z ty�u wojsk Bogus�awowych. Ale �wcze�ni ludzie dobrze sypiali na kulbakach. Kaza� wi�c tylko pan Andrzej konia �wie�ego siod�a�, obiecuj�c sobie, �e si� przez drog� smaczno wydrzemie.</p><p>Na samym wsiadanym przyszed� do niego Soroka i wyprostowa� si� po s�u�bie.</p><p>� Wasza mi�o��! � rzek�.</p><p>� A co powiesz, stary?</p><p>� Przyszed�em spyta�, kiedy mi jecha�?</p><p>� Dok�d?</p><p>� Do Taurog�w.</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Nie pojedziesz wcale do Taurog�w, pojedziesz ze mn�.</p><p>� Wedle rozkazu! � odpowiedzia� wachmistrz, staraj�c si� nie pokaza� po sobie ukontentowania.</p><p>Jako� pojechali razem. Droga by�a d�uga, bo nale�a�o ok�ada� lasami, aby nie wpa�� na Bogus�awa, za to Kmicic i Soroka wyspali si� setnie i bez �adnej przygody przybyli do Tatar�w.</p><p>Akbah-U�an stawi� si� zaraz przed Babiniczem i zda� mu relacj� ze swych czynno�ci. Pan Andrzej kontent z nich by�: wszystkie mosty zosta�y popalone, groble poniszczone; nie do�� na tym: wody z wiosn� rozla�y, zmieniwszy pola, ��ki i ni�sze drogi w grz�skie b�oto.</p><p>Bogus�aw nie mia� innego wyboru, jak bi� si�, zwyci�y� lub zgin��. O odwrocie niepodobna mu by�o my�le�.</p><p>� Dobrze � rzek� Kmicic � zacn� ma rajtari�, ale ci�k�. Nie b�dzie z niej na dzisiejsze b�ota u�ytku.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do Akbah-U�ana.</p><p>� Schud�e�! � rzek�, uderzaj�c go w brzuch pi�ci� � ale po bitwie dukatami ksi���cymi sobie ka�dun nape�nisz.</p><p>� B�g stworzy� nieprzyjaci�, aby m�owie wojenni �up z kogo bra� mieli � odrzek� powa�nie Tatar.</p><p>� A jazda Bogus�awowa stoi przeciw wam?</p><p>� Jest ich kilkaset koni dobrych, a wczoraj nades�ano im regiment piechoty i okopali si�.</p><p>� Za�by ich nie mo�na w pole wywabi�?</p><p>� Nie wychodz�.</p><p>� A obej�� i zostawi�, aby si� do Janowa dosta�?</p><p>� Na drodze le��.</p><p>� Trzeba b�dzie co� obmy�li�!</p><p>To rzek�szy, Kmicic pocz�� si� r�k� g�adzi� po czuprynie.</p><p>� Pr�bowali�cie podchodzi�? Jak daleko wypadaj� za wami?</p><p>� Na staje, dwa... dalej nie chc�.</p><p>� Trzeba b�dzie co� obmy�li�! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>Lecz tej nocy nic ju� nie obmy�li�. Za to nazajutrz podjecha� z Tatary pod ob�z, le��cy mi�dzy Suchowolem a Janowem, i rozpozna�, �e Akbah-U�an przesadza�, m�wi�c, �e piechota okopa�a si� z tej strony, by�y tam bowiem tylko sza�czyki, nic wi�cej. Mo�na si� by�o z nich d�ugo broni�, zw�aszcza przeciw Tatarom, kt�rzy nieskoro szli wprost na ogie� do ataku, ale nie mo�na by�o my�le� o wytrzymaniu jakiegokolwiek obl�enia.</p><p>�Gdybym mia� piechot� � pomy�la� Kmicic � poszed�bym na dym...�</p><p>Lecz o sprowadzeniu piechoty trudno by�o i marzy�, bo naprz�d, pan Sapieha sam nie mia� jej do zbytku, po wt�re, czasu na �ci�gni�cie jej brak�o.</p><p>Kmicic podjecha� tak blisko, i� piechurowie Bogus�awowi pocz�li do niego ognia dawa�, lecz on nie zwa�a� na to, je�dzi� mi�dzy kulami, rozpatrywa� si�, ogl�da�, a Tatarowie, cho� na ogie� mniej wytrzymali, musieli mu dotrzymywa� kroku. Potem zasi� wypad�a jazda i zajecha�a go z boku. On umkn�� si�, poszed� trzy tysi�ce krok�w i wraz ku nim zawr�ci�.</p><p>Lecz oni zwr�cili tak�e z miejsca ku sza�czykom. Na pr�no Tatarowie wypu�cili za nimi chmur� strza�. Spad� tylko jeden cz�ek z konia, a i to zabrali go i ponie�li.</p><p>Kmicic w powrocie, zamiast jecha� wprost do Suchowola, rzuci� si� ku zachodowi i dotar� do Kamionki.</p><p>Bagnista rzeka rozla�a szeroko, bo wiosna by�a nad podziw w wody obfita. Kmicic popatrzy� na rzek�, rzuci� w wod� kilkana�cie pokruszonych ga��zek, aby bystro�� pr�du wymiarkowa�, i rzek� do U�ana:</p><p>� T�dy ich bokiem obejdziemy i z ty�u na nich uderzym.</p><p>� Pod wod� konie nie pop�yn�.</p><p>� Leniwo idzie. Pop�yn�! Ta woda prawie stoi.</p><p>� Konie skostniej� i ludzi nie utrzymaj�. Zimno jeszcze.</p><p>� Ludzie pop�yn� za ogonami. To wasz tatarski proceder.</p><p>� Ludzie skostniej�.</p><p>� Rozgrzej� si� w ogniu.</p><p>� Kiszmet!</p><p>Nim zmroczy�o si� na �wiecie, Kmicic kaza� naci�� p�ki �oziny, zwi�d�ego sitowia, trzcin i poprzywi�zywa� koniom do bok�w.</p><p>Przy pierwszej gwie�dzie rzuci� w wod� oko�o o�miuset koni i pocz�li p�yn��. On sam p�yn�� na czele, lecz wkr�tce zmiarkowa�, �e tak wolno posuwaj� si� naprz�d, i� za dwa dni nie przep�yn� poza sza�ce.</p><p>W�wczas kaza� si� przeprawi� na drugi brzeg.</p><p>Niebezpieczne to by�o przedsi�wzi�cie. Drugi brzeg by� prosty i bagnisty. Konie, cho� lekkie, lgn�y po brzuchy. Lecz posuwali si� naprz�d, lubo wolno i ratuj�c jeden drugiego.</p><p>Tak szli par� stai.</p><p>Gwiazdy pokazywa�y p�noc. Wtem od po�udnia dosz�y ich echa dalekiej palby.</p><p>� Bitwa pocz�ta! � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Potoniem! � odpowiedzia� Akbah-U�an.</p><p>� Za mn�!</p><p>Tatarzy nie wiedzieli, co czyni�, gdy nagle spostrzegli, i� ko� Kmicicowy wynurzy� si� z b�ota, trafiwszy widocznie na twardy grunt.</p><p>Jako� pocz�a si� �awa piasku. Po wierzchu by�o wody do piersi ko�skich, lecz grunt pod spodem twardy. Szli zatem �wawiej. Na lewo mign�y im dalekie ognie!</p><p>� To sza�ce! � rzek� cicho Kmicic. � Mijamy! obejdziemy!</p><p>Po chwili min�li sza�ce istotnie. W�wczas zwr�cili na lewo i wparli zn�w bachmaty w rzek�, aby wyl�dowa� za sza�cami.</p><p>Przesz�o sto koni ulgn�o tu� przy brzegu. Lecz ludzie wydostali si� na brzeg prawie wszyscy. Kmicic kaza� spieszonym siada� za jezdnymi i ruszy� ku sza�com. Poprzednio zostawi� by� dwustu wolentarzy z rozkazem, by niepokoili sza�ce z przodu przez ten czas, gdy im b�dzie ty� zachodzi�. Jako� zbli�ywszy si�, us�ysza� strza�y zrazu rzadkie, potem coraz g�stsze.</p><p>� Dobrze! � rzek� � tamci atakuj�!</p><p>I ruszyli.</p><p>W ciemno�ci wida� by�o tylko gromad� g��w podskakuj�cych pod miar� ko�skiego chodu; szabla nie zabrz�k�a, zbroja nie zadzwoni�a, Tatarzy i wolentarze umieli i�� tak cicho jak wilcy.</p><p>Od strony Janowa palba stawa�a si� coraz pot�niejsza, widoczne by�o, �e pan Sapieha nast�pi� na ca�ej linii.</p><p>Lecz na sza�czykach, ku kt�rym d��y� Kmicic, brzmia�y tak�e okrzyki. Kilka stos�w drzewa pali�o si� na nich, rozrzucaj�c blask silny. Przy onym blasku dojrza� pan Andrzej piechur�w strzelaj�cych z rzadka, wi�cej patrz�cych przed si� w pole, na kt�rym jazda uciera�a si� z wolentarzami.</p><p>Dojrzano i jego ze sza�c�w, lecz zamiast strza�ami, przywitano nadci�gaj�cy oddzia� gromkim okrzykiem. �o�nierze s�dzili, �e to ksi��� Bogus�aw przysy�a im pomoc.</p><p>Lecz gdy zaledwie sto krok�w dzieli�o nadje�d�aj�c� gromad� od sza�c�w, piechota pocz�a rusza� si� w nich niespokojnie; coraz wi�cej �o�nierzy, przykrywaj�c r�koma czo�a, patrzy�o, co za lud nadje�d�a.</p><p>Wtem na krok�w pi��dziesi�t straszliwe wycie targn�o powietrzem i oddzia� rzuci� si� jak burza, ogarn�� piechot�, otoczy� j� pier�cieniem i ca�a ta masa ludzi pocz�a si� porusza� konwulsyjnie. Rzek�by�: olbrzymi w�� dusi upatrzon� ofiar�.</p><p>W kupie owej brzmia�y rozdzieraj�ce wrzaski: � <emphasis>A��a! Herr Jesus! Mein Gott!</emphasis></p><p>Za sza�cami brzmia�y nowe okrzyki, bo wolentarze, cho� w s�abszej liczbie, poznawszy, i� pan Babinicz ju� w sza�cach, natarli z w�ciek�o�ci� na jazd�. Tymczasem niebo, kt�re chmurzy�o si� ju� od niejakiego czasu, jako zwyczajnie na wiosn�, lun�o g�stym, niespodzianym d�d�em. Stosy p�on�ce zagas�y i walka trwa�a w ciemno�ciach.</p><p>Lecz nie trwa�a ju� d�ugo. Napadni�ci znienacka Bogus�awowi piechurowie poszli pod n�. Jazda, w kt�rej du�o by�o swoich ludzi, z�o�y�a bro�. Obcych, mianowicie sto dragonii, w pie� wyci�to.</p><p>Gdy ksi�yc wychyn�� si� zn�w zza chmur, o�wieci� tylko gromady Tatar�w docinaj�cych rannych i bior�cych �up.</p><p>Lecz nie trwa�o to d�ugo. Rozleg� si� przera�liwy g�os piszcza�ki: Tatarzy i wolentarze jak jeden cz�owiek skoczyli na ko�.</p><p>� Za mn�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I poprowadzi� ich jak wicher do Janowa.</p><p>W kwadrans p�niej podpalono nieszcz�sn� osad� w czterech rogach, a w godzin� jedno morze p�omieni rozla�o si� tak szeroko, jak starczy�o Janowa. Nad po�og� wylatywa�y ku czerwonemu niebu s�upy skier ognistych.</p><p>Tak pan Kmicic dawa� zna� hetmanowi, i� wzi�� ty� Bogus�awowemu wojsku.</p><p>Sam za�, jak kat od krwi ludzkiej czerwony, szykowa� w�r�d p�omieni swych Tatar�w, aby powie�� ich dalej.</p><p>Ju� stan�li w ordynku i wyci�gn�li si� w �aw�, gdy nagle, na polu o�wieconym jak w dzie� po�arem, ujrzeli przed sob� oddzia� olbrzymiej rajtarii elektorskiej.</p><p>Wi�d� j� rycerz, widny z daleka, bo w srebrne blachy ubrany i siedz�cy na bia�ym koniu.</p><p>� Bogus�aw! � rykn�� nieludzkim g�osem Kmicic i run�� z ca�� tatarsk� �aw� naprz�d.</p><p>Szli wi�c ku sobie jako dwie fale dwoma wichrami gnane. Przestrze� dzieli�a ich znaczna, wi�c konie po obu stronach wzi�y p�d najwi�kszy i sz�y ze stulonymi uszami wyci�gni�te jak charty, ziemi� niemal brzuchami szoruj�c. Z jednej strony lud olbrzymi, w b�yszcz�cych kirysach, z prostymi szablami wyniesionymi w prawicach ku g�rze, z drugiej szara �ma tatarska.</p><p>Wreszcie zderzyli si� d�ug� �aw� na widnym polu, lecz w�wczas sta�o si� co� strasznego. Tatarska �ma pad�a jak �an po�o�ony wichrem; olbrzymi lud przejecha� po niej i lecia� dalej, jakoby ludzie i konie mieli si�� grom�w, a skrzyd�a burzy.</p><p>Po niejakim czasie zerwa�o si� kilkudziesi�ciu Tatar�w i pocz�o ich �ciga�. Po dziczy mo�na przejecha�, lecz zgnie�� jej jednym przejazdem niepodobna. Tote� coraz wi�cej ludzi d��y�o za uciekaj�c� rajtari�. Arkany pocz�y �wista� w powietrzu.</p><p>Lecz na czele uciekaj�cych je�dziec na bia�ym koniu bieg� ci�gle w pierwszym szeregu, a mi�dzy �cigaj�cymi nie by�o Kmicica.</p><p>Szarym rankiem pocz�li dopiero powraca� Tatarowie i ka�dy niemal wi�d� na arkanie rajtara. Wnet znale�li Kmicica i bezprztomnego odwie�li do pana Sapiehy.</p><p>Hetman sam siedzia� nad jego �o�em. O po�udniu otworzy� pan Andrzej oczy.</p><p>� Gdzie Bogus�aw? � by�y jego pierwsze s�owa.</p><p>� Zniesion ze szcz�tem... B�g pofortuni� mu z pocz�tku, wi�c wyszed� z brze�niak�w i w go�ym polu wpad� na piechoty pana Oskierki, tam utraci� ludzi i wiktori�... Nie wiem, czy pi��set ludzi nawet usz�o, bo si�a jeszcze twoi Tatarzy wy�apali..</p><p>� A on�e sam?</p><p>� Uszed�.</p><p>Kmicic pomilcza� chwil� i rzek�:</p><p>� Jeszcze mi si� z nim nie mierzy�. Ci�� mnie koncerzem w g�ow� i obali� razem z koniem... Szcz�ciem misiurka z cnotliwej stali nie pu�ci�a, alem zemdla�.</p><p>� T� misiurk� powiniene� w ko�ciele powiesi�.</p><p>� B�dziem go �cigali cho�by na kraj �wiata! � rzek� Kmicic.</p><p>Na to hetman:</p><p>� Patrz�j, jak� wiadomo�� dzi� odebra�em po bitwie.</p><p>I poda� mu list.</p><p>Kmicic przeczyta� w g�os nast�puj�ce s�owa:</p><p>�Kr�l szwedzki ruszy� z Elbl�ga, idzie na Zamo��, stamt�d na Lw�w, na kr�la. Przybywaj, Wasza Dostojno��, z wszystk� pot�g� na ratunek Panu i Ojczy�nie, bo sam nie wytrzymam. � Czarniecki.�</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� A ty ruszysz z nami czy p�jdziesz z Tatary do Taurog�w? � spyta� hetman.</p><p>Kmicic zamkn�� oczy. Wspomnia� na s�owa ksi�dza Kordeckiego, na to, co mu Wo�odyjowski o Skrzetuskim powiada�, i odrzek�:</p><p>� Na potem prywaty! Przy ojczy�nie chc� si� nieprzyjacielowi oponowa�!</p><p>Hetman �cisn�� go za g�ow�.</p><p>� To� mi brat! � rzek� � a �em stary, przyjm moje b�ogos�awie�stwo...</p></section></section><section><title><p>Tom trzeci</p></title><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>W czasie gdy w Rzeczypospolitej wszystko, co �y�o, siada�o na ko�, Karol Gustaw bawi� ci�gle w Prusach, zaj�ty dobywaniem tamtejszych miast i uk�adami z elektorem.</p><p>Po �atwym i nadspodziewanym podboju bystry wojownik wpr�dce si� opatrzy�, i� szwedzki lew po�ar� wi�cej, ni� trzewia jego znie�� zdo�aj�. Po powrocie Jana Kazimierza straci� nadziej� utrzymania Rzeczypospolitej, lecz wyrzekaj�c si� w duszy ca�o�ci, chcia� przynajmniej jak najwi�ksz� cz�� zdobyczy zatrzyma�, a przede wszystkim Prusy Kr�lewskie, prowincj� do jego Pomorza przyleg��, �yzn�, wielkimi miastami usian�, bogat�.</p><p>Lecz ta prowincja, jak pierwsza zacz�a si� broni�, tak dotychczas sta�a wytrwale przy dawnym panu i Rzeczypospolitej. Powr�t Jana Kazimierza i rozpocz�ta przez konfederacj� tyszowieck� wojna mog�y pruskiego ducha o�ywi�, w wierno�ci go utwierdzi�, do wytrwania zach�ci�, postanowi� wi�c Karol Gustaw skruszy� powstanie, zetrze� Kazimierzowe si�y, by Prusakom nadziej� pomocy odj��.</p><p>Musia� to uczyni� i ze wzgl�du na elektora, kt�ren z mocniejszym zawsze trzyma� by� got�w. Kr�l szwedzki pozna� go ju� do gruntu, bo ani chwili nie w�tpi�, �e je�li Kazimierzowa fortuna przewa�y, elektor po jego stronie znowu stanie.</p><p>Gdy wi�c obl�enie Malborga sz�o t�po, bo im go pot�niej dobywano, tym go pot�niej pan Wejher broni�, ruszy� Karol Gustaw do Rzeczypospolitej, aby Jana Kazimierza na nowo, cho�by w ostatnim jej kra�cu, dosi�gn��.</p><p>A �e czyn po postanowieniu nast�powa� u niego tak pr�dko, jak w�a�nie grzmot po b�yskawicy, podni�s� wi�c wojska le��ce przy miastach i nim si� kto w Rzeczypospolitej opatrzy�, nim wie�� si� o jego pochodzie rozesz�a, on ju� min�� Warszaw� i w najwi�ksze p�omienie po�aru si� rzuci�.</p><p>Szed� wi�c do burzy podobny, gniewem, zemst� i zawzi�to�ci� trawiony. Dziesi�� tysi�cy koni tratowa�o za nim pola jeszcze �niegiem pokryte, a piechoty z prezydi�w podnosi� i szed� razem z wichrem, a� hen! ku po�udniowi Rzeczypospolitej.</p><p>Po drodze pali� i �cina�. Nie by� to ju� �w dawny <emphasis>Carolus Gustavus</emphasis>, pan dobry, ludzki i weso�y, klaszcz�cy w d�onie je�dzie polskiej, mrugaj�cy oczyma przy ucztach i schlebiaj�cy �o�nierzom. Teraz, gdzie si� ukaza�, p�yn�a potokiem krew szlachecka i ch�opska. Po drodze �ciera� partie, je�c�w wiesza�, nikogo nie �ywi�.</p><p>Ale jak gdy w�r�d g�szczy bor�w pot�ny nied�wied� niesie swe ci�kie cielsko, krusz�c po drodze krze i ga��zie, wilcy za� id� w trop za nim i nie �mi�c mu drogi zast�pi�, coraz bli�ej nast�puj� na� z ty�u, tak i owe partie ci�gn�y za armi� Karola, w coraz cia�niejsze ��cz�c si� gromady, i sz�y za Szwedem, jako cie� idzie za cz�owiekiem, i wytrwa�ej jak cie�, bo we dnie i w nocy, w pogod� i w niepogod�; przed nim za� psuto mosty, niszczono zapasy, �e musia� i�� jak w pustyni�, nie maj�c g�owy gdzie schroni� lub si� w g�odzie czym pokrzepi�.</p><p>Sam Karol Gustaw wpr�dce pomiarkowa�, jak straszne jest jego przedsi�wzi�cie. Wojna rozlewa�a si� naok� niego tak szeroko, jak morze rozlewa si� naok� zab��kanego w�r�d roztoczy okr�tu. Gorza�y Prusy, gorza�a Wielkopolska, kt�ra pierwsza podda�stwo przyj�wszy, pierwsza chcia�a szwedzkie jarzmo zrzuci�, gorza�a Ma�opolska i Ru�, i Litwa, i �mud�. W zamkach i w wielkich miastach, niby na wyspach, trzymali si� jeszcze Szwedzi, zreszt� wsie, bory, pola, rzeki by�y ju� w polskim r�ku. Nie tylko cz�owiek, nie tylko mniejszy podjazd, ale i pu�k ca�y nie m�g� si� od g��wnej szwedzkiej si�y ani na dwie godzin od��czy�, bo zaraz przepada� bez wie�ci, a je�cy, kt�rzy wpadli w ch�opskie r�ce, umierali w m�kach straszliwych.</p><p>Pr�no Karol Gustaw po wsiach i miastach og�asza� kaza�, i� kt�ry ch�op zbrojnego szlachcica �ywcem lub umar�ego dostawi, wolno�� na wieczne czasy i ziemi� w nagrod� otrzyma, ch�opi bowiem po r�wni ze szlacht� i mieszczany wyci�gn�li do las�w. Lud z g�r, lud z puszcz g��bokich, lud z �ug�w i p�l tkwi� w lasach, czyni� zasieki Szwedom po drodze, napada� na mniejsze prezydia, wycina� w pie� podjazdy. Cepy, wid�y i kosy nie gorzej od szlacheckich szabel op�yn�y krwi� szwedzk�.</p><p>Tym bardziej za� gniew wzbiera� w sercu Karola, �e przed kilkunastu miesi�cami tak �atwo ten kraj ogarn��, wi�c prawie nie m�g� poj��, co si� sta�o, sk�d te si�y, sk�d ten op�r, sk�d ta wojna straszna na �mier� i �ycie, kt�rej ko�ca przed sob� nie widzia� i odgadn�� go nie umia�.</p><p>Cz�ste te� bywa�y narady w obozie szwedzkim. Szli z kr�lem: brat jego Adolf, ksi��� biponcki, komend� nad wojskiem maj�cy, Robert Duglas, Henryk Horn, krewny tego, kt�ry pod Cz�stochow� by� kos� ch�opsk� usieczon, Waldemar, graf du�ski � i �w Miller, kt�ry u st�p Jasnej G�ry s�aw� sw� bojow� zostawi�, i Aszemberg w prowadzeniu jazdy mi�dzy Szwedami najbieglejszy, i Hammerszyld, kt�ry armatami zawiadowa�, i stary zb�j, marsza�ek Arfuid Wittenberg, ze zdzierstw swych s�awny, a ostatkiem zdrowia goni�cy, bo przez galick� chorob� toczon � i Forgell, i wielu innych � a wszystko wodzowie biegli w zdobywaniu miast i w polu kr�lowi tylko samemu jeniuszem ust�puj�cy.</p><p>Ci tedy l�kali si� w sercach, aby ca�e wojsko z kr�lem nie przepad�o, przez trudy, brak �ywno�ci i zaciek�o�� polsk� zmorzone. Stary Wittenberg wprost odradza� kr�lowi poch�d. �Jak�e to, kr�lu � m�wi� � b�dziesz zapuszcza� si� a� w ruskie kraje za nieprzyjacielem, kt�ry niszczy wszystko po drodze, sam niewidzialnym pozostaj�c? Co uczynisz, je�li koniom nie tylko siana i owsa, ale nawet strzech z cha�up zbraknie, a ludzie z niewywczas�w popadaj�? Gdzie s� owe wojska, kt�re w pomoc nam przyjad�, gdzie zamki, w kt�rych mogliby�my od�ywi� si� i strudzonym cz�onkom da� folg�? Nie r�wnam si� z twoj�, panie, s�aw�, ale gdybym by� Karolem Gustawem, w�a�nie bym tej s�awy, tak wielkimi zwyci�stwami nabytej, na zmienne koleje wojny nie wystawia�.�</p><p>Na to odpowiada� Karol Gustaw:</p><p>� I ja, gdybym by� Wittenbergiem.</p><p>Po czym Aleksandra Macedo�skiego wspomina�, z kt�rym lubi� by� por�wnywany, i szed� naprz�d, goni�c pana Czarnieckiego; ten za�, nie maj�c si� tak wielkich ani �wiczonych, umyka� si� przed nim, ale umyka� jak wilk, got�w zawsze si� zwr�ci�. Czasem te� szed� przed Szwedami, czasem po bokach, a czasem, zapad�szy w g�uchych lasach, puszcza� ich naprz�d, tak i� oni my�leli, �e jego goni�, a on w�a�nie szed� za nimi, wycina� opiesza�ych, tu i �wdzie uszczkn�� ca�y podjazd, znosi� id�ce wolniej pu�ki piesze, napada� na wozy z �ywno�ci�. I nigdy Szwedzi nie wiedzieli, gdzie jest, z kt�rej strony uderzy. Nieraz w zmrokach nocnych rozpoczynali ogie� z armat i muszkiet�w do zaro�li, s�dz�c, �e nieprzyjaciela maj� przed sob�. Nu�yli si� �miertelnie, szli w ch�odzie, g�odzie i zmartwieniu, a �w � <emphasis>vir molestissimus</emphasis> � wisia� ci�gle nad nimi, jako chmura gradowa wisi nad �anem zbo�a.</p><p>Na koniec dopadli go pod Go��biem, niedaleko uj�cia Wieprza do Wis�y. Niekt�re chor�gwie polskie, stoj�ce w gotowo�ci, rzuciwszy si� z impetem na nieprzyjaciela, roznios�y postrach i zamieszanie. Wi�c naprz�d skoczy� pan Wo�odyjowski ze swoj� lauda�sk� chor�gwi� i wspar� kr�lewicza du�skiego Waldemara; za� pan Kawecki Samuel i m�odszy Jan stoczyli z pag�rka pancern� chor�giew na najemnych Angielczyk�w Wikilsona � i w mgnieniu oka po�arli ich, jako szczupak poch�ania klenia, za� pan Malawski zwar� si� z ksi�ciem biponckim tak szczelnie, i� ludzie i konie pomieszali si� ze sob� jako kurzawa, kt�r� dwa wichry z przeciwnych stron przynios� i jeden wir z niej uczyni�. W mgnieniu oka zepchni�to Szwed�w ku Wi�le, co widz�c, Duglas pospieszy� swoim z wyborow� rajtari� na ratunek. Lecz rozp�du i te nowe posi�ki wstrzyma� nie mog�y; pocz�li wi�c Szwedzi skaka� z wysokiego brzegu na l�d, padaj�c trupem tak g�sto, �e czernili si� na �nie�nym polu jako litery na bia�ej karcie. Leg� kr�lewicz Waldemar; leg� Wikilson, a ksi��� biponcki, obalon z koniem, nog� z�ama� � legli wszelako i obaj panowie Kaweccy, i pan Malawski, i Rudawski, i Rogowski, i pan Tymi�ski, i Choi�ski, i Porwaniecki, jeden tylko pan Wo�odyjowski, chocia� si� w szwedzkie szeregi jako nurek w wod� z g�ow� zanurza�, najmniejszej rany nie poni�s�.</p><p>Tymczasem przyci�gn�� sam Karol Gustaw z g��wn� si�� i armatami i na�wczas zmieni�a si� posta� boju. Inne Czarnieckiego pu�ki, niekarne i nie wy�wiczone, nie umia�y stan�� na czas w ordynku; niekt�re koni nie mia�y pod r�k�, inne, po dalszych wsiach le��ce, wbrew rozkazom, aby ci�gle by�y w pogotowiu, za�ywa�y wczasu po chatach. Na owe gdy nieprzyjaciel natar� niespodzianie, wnet posz�y w rozsypk� i ku Wieprzowi umyka� pocz�y. Wi�c pan Czarniecki kaza� tr�bi� na odwr�t, aby tamtych pu�k�w, kt�re pierwsze uderzy�y, nie wygubi�. Jedni poszli tedy za Wieprz, inni do Ko�skowoli, zostawuj�c pole i s�aw� zwyci�stwa Karolowi, gdy� tych zw�aszcza, kt�rzy za Wieprz uchodzili, d�ugo �ciga�y chor�gwie Zbro�ka i Kali�skiego, przy Szwedach jeszcze zostaj�ce.</p><p>Rado�� by�a w obozie szwedzkim niezmierna. Niewielkie wprawdzie dosta�y si� Szwedom owego zwyci�stwa trofea: sakiewki z owsem i troch� pustych woz�w, lecz Karolowi nie o �up tym razem chodzi�o. Cieszy� si�, �e zwyci�stwo sz�o jak i dawniej, w jego �lady, �e ledwo si� pokaza�, ju� pogromi� � i to samego pana Czarnieckiego, na kt�rym najwi�ksze nadzieje Jana Kazimierza i Rzeczypospolitej spoczywa�y. M�g� si� spodziewa�, �e wie�� rozbiegnie si� po ca�ym kraju, �e ka�de usta b�d� powtarza�y: �Czarniecki zniesion�, i� boja�liwi rozmiary kl�ski przesadz�, a przez to zw�tl� serca i odbior� ducha wszystkim, kt�rzy na g�os konfederacji tyszowieckiej za bro� chwycili.</p><p>Wi�c gdy mu przyniesiono i rzucono pod nogi owe sakiewki owsa, a z nimi razem cia�a Wikilsona i Waldemara, on zwr�ci� si� do swych frasobliwych jenera��w i rzek�:</p><p>� Rozmarszczcie ichmo�ciowie czo�a, bo to jest najwi�ksze zwyci�stwo, jakiem od roku odni�s�, i ca�� wojn� sko�czy� ono mo�e.</p><p>� Wasza kr�lewska mo�� � odrzek� Wittenberg, kt�ry s�abszym jak zwykle b�d�c, czarniej rzeczy widzia� � dzi�kujmy Bogu i za to, �e poch�d dalszy b�dziem mie� spokojny; chocia� takie wojska jak Czarnieckiego pr�dko si� rozpraszaj�, ale i pr�dko zbieraj� na powr�t.</p><p>Na to kr�l:</p><p>� Panie marsza�ku! nie mam ci� za gorszego wodza od Czarnieckiego, ale gdybym ci� tak rozbi�, tusz�, �e i przez dwa miesi�ce nie zdo�a�by� wojsk zebra�.</p><p>Wittenberg sk�oni� si� tylko w milczeniu, a Karol m�wi� dalej:</p><p>� Tak jest, poch�d b�dziem mieli spokojny, bo tylko jeden Czarniecki m�g� go naprawd� tamowa�. Nie masz wojsk Czarnieckiego, nie masz przeszk�d!</p><p>Jenera�owie uradowali si� tymi s�owy. Upojone zwyci�stwem wojska przechodzi�y przed oczyma kr�la z krzykiem i �piewami. Czarniecki przesta� wisie� na kszta�t chmury nad nimi. Czarniecki, rozproszony, przesta� istnie�! Wobec tej my�li zapomnieli o przebytej mord�dze � wobec tej my�li mi�e by�y im przysz�e trudy. S�owa kr�lewskie, kt�re wielu oficer�w s�ysza�o, roznios�y si� po obozie i wszyscy byli tego mniemania, �e zwyci�stwo istotnie mia�o nadzwyczajne znaczenie, �e smok wojny na nowo zabity, a jeno czasy pomsty i panowania nastan�.</p><p>Kr�l da� wojsku kilkana�cie godzin spoczynku; tymczasem od Kozienic przysz�y wozy z �ywno�ci�. Wojska roztasowa�y si� w Go��biu, w Krowienikach i w �yczynie. Rajtarowie pozapalali opuszczone domostwa, powieszono kilkunastu ch�op�w wzi�tych z broni� w r�ku i kilku pacholik�w wojskowych, kt�rych za ch�op�w poczytano; nast�pnie odby�a si� uczta, po niej za� �o�nierstwo zasn�o snem twardym, bo od dawna po raz pierwszy spokojnym.</p><p>Nazajutrz dzie� zbudzili si� rze�ko i pierwsze s�owa, jakie nap�yn�y wszystkim do ust, by�y:</p><p>� Nie masz Czarnieckiego!</p><p>Powtarza� to jeden drugiemu, jakby si� wzajem chcieli o dobrej nowinie upewni�. Poch�d rozpocz�� si� weso�o. Dzie� by� suchy, zimny, pogodny. Szer�� ko�ska i nozdrza pokrywa�y si� szronem. Zimny wiatr pozmra�a� ka�u�e na trakcie lubelskim i drog� uczyni� dobr�. Wojska wyci�gn�y si� niemal milowym w�em, czego przedtem nie czyni�y nigdy. Dwa pu�ki drago�skie pod wodz� Francuza Dubois posz�y na Ko�skowol�, Markuszew i Garb�w w mili od g��wnej si�y. Gdyby tak sz�y przed trzema jeszcze dniami, sz�yby na pewn� �mier�, lecz teraz poprzedza� je postrach i s�awa zwyci�stwa.</p><p>� Nie masz Czarnieckiego! � powtarzali sobie oficerowie i �o�nierze.</p><p>Jako� poch�d odbywa� si� spokojnie. Z g��bin le�nych nie dochodzi�y okrzyki, z zaro�li nie wypada�y groty puszczane niewidzialnymi r�kami.</p><p>Pod wiecz�r Karol Gustaw przyby� do Garbowa, wes� i w dobrym humorze. Ju� w�a�nie zabiera� si� do spoczynku, gdy Aszemberg daj zna� przez s�u�bowego oficera, �e chce si� pilno widzie� z kr�lem.</p><p>Po chwili wszed� do kwatery, i nie sam, ale z kapitanem drago�skim. Kr�l, kt�ry mia� oko bystre i pami�� tak niezmiern�, �e wszystkich niemal �o�nierzy imiona pami�ta�, pozna� zaraz kapitana.</p><p>� A co nowego, Freed? � spyta�. � Dubois wr�ci�?</p><p>� Dubois zabity � odpowiedzia� Freed.</p><p>Kr�l zmiesza� si�; teraz dopiero zauwa�y�, �e kapitan wygl�da�, jak gdyby go z grobu wyj�to, i odzie� mia� poszarpan�.</p><p>� A dragoni? � spyta� � one dwa pu�ki?</p><p>� Wszystko w pie� wyci�te. Mnie jednego �ywcem puszczono!</p><p>Smag�e oblicze kr�la sta�o si� jeszcze ciemniejszym; r�koma za�o�y� sobie pukle w�os�w za uszy.</p><p>� Kto to uczyni�?</p><p>� Czarniecki!</p><p>Karol Gustaw umilk� i pocz�� patrze� ze zdumieniem na Aszemberga, a ten g�ow� tylko kiwa�, jakby chcia� powtarza�:</p><p>� Czarniecki! Czarniecki! Czarniecki!</p><p>� Wszystko to niepodobne do wiary � rzek� po chwili kr�l. � Widzia�e� go na w�asne oczy?</p><p>� Jako tw�j majestat, panie, widz�. Przykaza� mi pok�oni� si� waszej kr�lewskiej mo�ci i o�wiadczy�, �e teraz za Wis�� si� zn�w przeprawia, ale wnet tropem naszym p�jdzie. Nie wiem, czyli prawd� powiada�...</p><p>� Dobrze! � rzek� kr�l. � Si�a przy nim ludzi?</p><p>� Nie mog�em dok�adnie zmiarkowa�, ale ze cztery tysi�ce ludzi sam widzia�em, a za lasem sta�a tak�e jakowa� jazda. Otoczono nas wedle Krasiczyna, do kt�rego pu�kownik Dubois umy�lnie z traktu zboczy�, bo mu doniesiono, �e si� tam ludzie jakowi� znajduj�. Teraz mniemam, �e Czarniecki umy�lnie podes�a� j�zyka, aby nas w zasadzk� wprowadzi�. Jako� nikt pr�cz mnie �ywy nie wyszed�. Ch�opstwo dobija�o rannych, jam cudem ocala�!</p><p>� Z diab�em chyba ten cz�owiek wszed� w przymierze � rzek�, przyk�adaj�c d�o� do czo�a, kr�l. � Bo �eby po takiej kl�sce zn�w wojsko zebra� i nad karkiem nam stan��, nie ludzka moc!</p><p>� Sta�o si� wedle tego, co marsza�ek Wittenberg przewidywa� � wtr�ci� Aszemberg.</p><p>Na to kr�l wybuchn��:</p><p>� Wy wszyscy umiecie przewidywa�, jeno radzi� nie umiecie!</p><p>Aszemberg poblad� i umilk�. Karol Gustaw, gdy by� wes�, zdawa� si� by� z samej dobroci ulepiony, ale gdy raz brew zmarszczy�, wzbudza� strach nieopisany w najbli�szych � i nie tak ptaki kryj� si� przed or�em, jako kryli si� przed nim najstarsi i najzas�u�e�si jenera�owie.</p><p>Lecz teraz wpr�dce si� pomiarkowa� i pyta� znowu kapitana Freeda:</p><p>� Zacne� to wojska przy Czarnieckim?</p><p>� Widzia�em kilka chor�gwi niepor�wnanych, jako to u nich bywa jazda.</p><p>� To te same pod Go��biem z tak� furi� naciera�y. Stare musz� by� pu�ki. A on sam, Czarniecki, wes�, dufny?</p><p>� Tak dufny, jakoby to on pod Go��biem rozgromi�. Teraz tym bardziej musia�y si� serca w nich podnie��, bo o go��bskiej ju� zapomnieli, a krasiczy�sk� wiktori� si� chwal�. Wasza kr�lewska mo��! co mi kaza� Czarniecki powt�rzy�, tom powt�rzy�, ale gdym ju� wyje�d�a�, zbli�y� si� do mnie kto� ze starszyzny, cz�ek pot�ny, stary, i rzek� mi, i� jest ten, kt�ry wiekopomnego Gustawa Adolfa w r�cznym boju rozci�gn��. Si�a i przeciwko waszej kr�lewskiej mo�ci blu�ni�, inni za� mu wt�rowali. Tak oni si� che�pi�! Odjecha�em w�r�d ur�ga� i wymy�la�...</p><p>� Mniejsza z tym! � odpar� Karol Gustaw. � Czarniecki nie rozbity i wojska ju� zebra�, to grunt. Tym spieszniej musimy i�� naprz�d, aby polskiego Dariusza jak najpr�dzej dosi�gn��. Waszmo�ciom wolno ju� odej��. Wojsku rozg�osi�, �e owe pu�ki od kup ch�opskich na oparzeliskach zgin�y. Idziemy naprz�d!</p><p>Oficerowie wyszli, Karol Gustaw zosta� sam. Przez czas jaki� duma� pos�pnie. Mia�o�by zwyci�stwo pod Go��biem �adnych owoc�w nie przynie��, po�o�enia nie zmieni�, owszem, wi�ksz� tylko zaciek�o�� w ca�ym tym kraju rozbudzi�?</p><p>Karol Gustaw wobec wojska i jenera��w okazywa� zawsze pewno�� siebie i wiar�, ale gdy zosta� sam i poczyna� rozmy�la� o tej wojnie, jaka si� od pocz�tku �atwo zacz�a, a coraz trudniejsz� stawa�a � nieraz ogarnia�o go zw�tpienie. Wszystkie wypadki przedstawia�y mu si� jako� dziwnie. Cz�sto wyj�cia nie widzia�, ko�ca nie m�g� odgadn��. Czasem zdawa�o mu si�, �e jest jako cz�owiek, kt�ry wszed�szy z brzegu morskiego w wod�, czuje, �e za ka�dym krokiem g��biej schodzi i wkr�tce straci grunt pod nogami.</p><p>Lecz wierzy� w gwiazdy. I teraz wi�c podszed� do okna, aby na swoj� wybran� popatrzy�, na t� w�a�ciwie, kt�ra w Wielkim Wozie, czyli w Nied�wiedzicy, najwy�sze miejsce zajmuje i �wieci najmocniej. Niebo by�o pogodne, wi�c i w tej chwili p�on�a jaskrawo, migota�a si� na b��kitno i czerwono � z dala tylko, poni�ej, na ciemnym granacie nieba, czerni�a si� jako w�� samotna chmura, od kt�rej sz�y jakby ramiona, jakby ga��zie, jakby macki morskiego potworu i zdawa�y si� coraz zbli�a� ku kr�lewskiej gwie�dzie.</p></section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>Nazajutrz dzie� ruszy� kr�l w dalszy poch�d i przyci�gn�� do Lublina. Tam otrzymawszy wiadomo��, i� pan Sapieha po odparciu Bogus�awowego najazdu ze znacznym wojskiem ci�gnie, takowego zaniecha�, Lublin tylko za�og� umocni� i szed� dalej.</p><p>Najbli�szym celem wyprawy by� teraz dla niego Zamo��, gdyby bowiem ow� pot�n� twierdz� zdo�a� zaj��, zyska�by niewzruszon� podstaw� do dalszej wojny i tak znamienit� przewag�, i� szcz�liwego ko�ca m�g�by z ca�� otuch� wygl�da�. O Zamo�ciu r�ne kr��y�y mniemania. Polacy, dotychczas jeszcze przy Karolu stoj�cy, utrzymywali, i� to jest twierdza w Rzeczypospolitej najpot�niejsza, i przytaczali na dow�d, i� wszystkie si�y Chmielnickiego wstrzyma�a.</p><p>Lecz poniewa� Karol spostrzeg�, i� Polacy zgo�a nie byli w fortyfikowaniu twierdz biegli, i takie za silne uwa�ali, kt�re po innych krajach zaledwie do trzeciorz�dnych liczono, �e wiedzia� i o tym, i� w �adnej z twierdz nie by�o dostatecznego opatrunku, to jest ani mur�w jak nale�y utrzymanych, ani budowli ziemnych, ani broni nale�ytej, przeto i co do Zamo�cia dobrej by� my�li. Liczy� te� na urok swego imienia, na s�aw� niezwyci�onego wodza, a wreszcie i na uk�ady. Uk�adami, kt�re ka�den magnat mocen by� w tej Rzeczypospolitej zawiera� albo przynajmniej pozwala� sobie zawiera�, wi�cej dotychczas Karol wsk�ra� ni� broni�. Jako wi�c cz�ek przebieg�y i lubi�cy wiedzie�, z kim ma do czynienia, starannie wszystkie wiadomo�ci o w�adcy Zamo�cia zbiera�. Wypytywa� o jego obyczaje, sk�onno�ci, dowcip i fantazj�.</p><p>Jan Sapieha, kt�ry naonczas zdrad� jeszcze, ku wielkiemu umartwieniu wojewody witebskiego, nazwisko kala�, najwi�cej kr�lowi dawa� obja�nie� co do pana starosty ka�uskiego. Trawili te� na naradach ca�e godziny. Sapieha zreszt� nie s�dzi�, aby �atwo przysz�o kr�lowi pana na Zamo�ciu skaptowa�.</p><p>� Pieni�dzmi go nie skusi� � m�wi� pan Jan � bo cz�ek okrutnie mo�ny. O godno�ci nie dba i nigdy o nie nie zabiega�, nie chcia� ich wonczas nawet, gdy same go szuka�y... Co do tytu��w, sam s�ysza�em, jak na dworze zgromi� pana des Noyersa, sekretarza kr�lowej, za to, �e m�wi�c do niego, powiedzia�: <emphasis>mon prince!</emphasis> � �Jam nie <emphasis>prince</emphasis> (rzecze mu), alem archiduk�w wi�niami w moim Zamo�ciu miewa�.� Co prawda zreszt�, to nie on miewa�, jeno jego dziad, kt�rego Wielkim w narodzie naszym nazywaj�.</p><p>� Byle mi bramy Zamo�cia otworzy�, zaofiaruj� mu co� takiego, czego �aden kr�l polski zaofiarowa� by nie m�g�.</p><p>Sapie�e nie wypada�o pyta�, co by takiego by�o, spojrza� tylko z ciekawo�ci� na Karola Gustawa, ten za� zrozumia� spojrzenie i odrzek� odgarniaj�c, wedle zwyczaju, w�osy za uszy:</p><p>� Zaofiaruj� mu wojew�dztwo lubelskie jako niezawis�e ksi�stwo � korona skusi go. �aden by z was si� takiej pokusie nie opar�, nawet dzisiejszy wojewoda wile�ski.</p><p>� Nieograniczona jest hojno�� waszej kr�lewskiej mo�ci � odpar�, nie bez pewnej ironii w g�osie, Sapieha.</p><p>A Karol odpowiedzia� z w�a�ciwym sobie cynizmem:</p><p>� Daj�, bo nie moje.</p><p>Sapieha pokr�ci� g�ow�.</p><p>� Nie�onaty cz�owiek jest i syn�w nie ma. Temu korona mi�a, kto potomstwu przekaza� j� mo�e.</p><p>� Jakich�e tedy sposob�w radzisz mi wasza mo�� si� chwyci�?</p><p>� Mniema�bym, �e pochlebstwem najwi�cej da si� wsk�ra�. Pan to jest niezbyt bystrego dowcipu i snadnie go mo�na objecha�. Trzeba mu przedstawi�, jako od niego tylko zale�y uspokojenie Rzeczypospolitej, trzeba mu wm�wi�, i� on jeden mo�e j� os�oni� od wojny, nieszcz�cia, kl�sk wszelkich i przysz�ych nieszcz��, a to w�a�nie przez otwarcie bram. Je�li ryba ten haczyk po�knie, to b�dziemy w Zamo�ciu, inaczej � nie!</p><p>� Zostan� dzia�a jako ostatnia racja!</p><p>� Hm! Na t� racj� znajdzie si� z czego w Zamo�ciu odpowiedzie�. Armat ci�kich tam nie brak, a my musieliby�my je dopiero sprowadza�, co gdy roztopy nast�pi�, stanie si� niepodobnym.</p><p>� S�ysza�em, �e piechoty w twierdzy s� grzeczne, ale jazdy im brak.</p><p>� Jazda tylko w go�ym polu potrzebna, a zreszt�, skoro Czarniecki, jako si� pokaza�o, nie rozbit, to m�g� jedn� i drug� chor�giew do pos�ug wrzuci�.</p><p>� Wasza mo�� same tylko trudno�ci widzisz.</p><p>� Ale wci�� ufam w szcz�liw� gwiazd� waszej kr�lewskiej mo�ci � odpar� Sapieha.</p><p>Mia� jednak s�uszno�� pan Jan przewiduj�c, �e Czarniecki opatrzy� Zamo�� w jazd�, konieczn� do podjazd�w i chwytania j�zyk�w. Wprawdzie pan Zamoyski mia� swojej dosy� i wcale pomocy nie potrzebowa�, lecz kasztelan kijowski dwie chor�gwie, kt�re najbardziej ucierpia�y pod Go��biem, to jest Szemberkow� i lauda�sk�, umy�lnie do fortecy pos�a�, �eby mog�y odpocz��, od�ywi� si� i konie srodze zmarnowane zmieni�. W Zamo�ciu przyj�� je pan Sobiepan go�cinnie, a gdy si� dowiedzia�, jacy s�awni �o�nierze w nich si� znajduj�, tedy pod niebo ich wynosi�, darami obsypa� i co dzie� u sto�u swego sadza�.</p><p>Lecz kt� opisze rado�� i rozrzewnienie ksi�nej Gryzeldy na widok pana Skrzetuskiego i pana Wo�odyjowskiego, dawnych najdzielniejszych wielkiego m�a pu�kownik�w. Padli jej do n�g obaj, rzewne �zy na widok ukochanej pani wylewaj�c, a i ona nie mog�a p�aczu pohamowa�. Ile� bo wspomnie� ��czy�o si� z nimi z owych dawnych czas�w �ubnia�skich, gdy m�� jej, s�awa i ukochanie narodu, pe�en si� �ycia, w�ada� pot�nie dzik� krain�, jak Jowisz jednym zmarszczeniem brwi wzniecaj�c postrach w�r�d barbarzy�stwa. Takie to niedawne czasy, a gdzie one? Dzi� w�adyka w grobie, krain� barbarzy�cy posiedli, a ona, wdowa, siedzi oto na popio�ach szcz�cia, wielko�ci, smutkiem jeno �yj�c i modlitw�.</p><p>Wszelako w owych wspomnieniach tak s�odycz z gorycz� si� pomiesza�a, �e my�li tych trojga rade lecia�y w przesz�o��. Wi�c rozmawiali o dawnym �yciu, o miejscach, kt�rych nie mia�y ju� ujrze� ich oczy, o dawnych wojnach, wreszcie o dzisiejszych czasach kl�ski i gniewu bo�ego.</p><p>� Gdyby nasz ksi��� �y�! � m�wi� Skrzetuski � inne by by�y Rzeczypospolitej koleje. Kozactwo by�oby starte, Zadnieprze przy Rzeczypospolitej, a Szwed teraz znalaz�by swego pogromiciela. B�g zarz�dzi�, jak chcia�, aby za grzechy nas ukara�.</p><p>� Oby B�g w panu Czarnieckim obro�c� wskrzesi�! � rzek�a ksi�na Gryzelda.</p><p>� Tak i b�dzie! � zawo�a� pan Wo�odyjowski. � Jako nasz ksi��� innych pan�w g�ow� przenosi�, tak i on wcale do innych wodz�w niepodobny. Znam ja przecie obu pan�w hetman�w koronnych i pana Sapieh� litewskiego. Wielcy to �o�nierze, ale przecie jest co� w panu Czarnieckim ekstraordynaryjnego, rzek�by�: orze�, nie cz�owiek. Niby �askaw, a wszyscy go si� boj�, ba! nawet pan Zag�oba cz�sto o krotochwilach swych przy nim zapomina. A jak wojsko prowadzi! jak szykuje! � imaginacj� przechodzi! Nie mo�e inaczej by�, tylko wielki wojennik powstaje w Rzeczypospolitej.</p><p>� M�� m�j, kt�ry go pu�kownikiem zna�, jeszcze w�wczas wielko�� mu przepowiada� � rzek�a ksi�na.</p><p>� M�wiono nawet, �e �ony na naszym dworze mia� szuka� � wtr�ci� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Nie pami�tam, aby o tym by�a mowa � odpar�a ksi�na.</p><p>Jako� nie mog�a pami�ta�, bo nigdy nic podobnego nie by�o, ale pan Wo�odyjowski chytrze na razie to wymy�li�, chc�c zwr�ci� rozmow� na fraucymer ksi�nej i o pannie Anusi Borzobohatej czego� si� dowiedzie�, albowiem wprost pyta� os�dzi� za rzecz nieprzyzwoit� i zbyt wzgl�dem majestatu ksi�nej poufa��. Lecz wybieg si� nie uda�. Ksi�na wr�ci�a zn�w my�l� do m�a i wojen kozackich, za czym i ma�y rycerz pomy�la�: �Nie ma Anusi, mo�e od B�g wie wielu lat!� I wi�cej o ni� nie pyta�.</p><p>M�g� pyta� oficer�w, ale i jego umys�, i wszystkie zaj�te by�y czym innym. Co dzie� podjazdy dawa�y zna�, �e Szwedzi coraz to bli�ej, gotowano si� wi�c do obrony. Skrzetuski i Wo�odyjowski dostali funkcje na murach, jako oficerowie i Szwed�w, i wojny z nimi �wiadomi. Pan Zag�oba ducha dodawa� i opowiada� o nieprzyjacielu tym, kt�rzy go dotychczas nie znali, a by�o takich mi�dzy zamojskimi �o�nierzami dosy�, gdy� Szwedzi nie zapuszczali si� dotychczas pod Zamo��.</p><p>Zag�oba w lot pana starost� ka�uskiego przezna�, a ten niezmiernie go polubi� i we wszystkim si� do niego zwraca�, zw�aszcza �e i od ksi�nej Gryzeldy s�ysza�, jako w swoim czasie sam ksi��� Jeremi pana Zag�ob� wenerowa� i <emphasis>vir incomparabilis</emphasis>nazywa�. Co dzie� tedy przy stole wszyscy s�uchali, a pan Zag�oba prawi� o dawniejszych i nowszych czasach, o wojnach z Kozaki, o zdradzie Radziwi��a, o tym, jako pana Sapieh� na ludzi wyprowadzi�.</p><p>� Radzi�em mu � m�wi� � i�by siemi� konopne w kieszeni nosi� i po trochu spo�ywa�. To tak ci si� do tego przyzwyczai�, �e teraz coraz to ziarno wyjmie, wrzuci do g�by, rozgryzie, miazg� zje, a �uskwin� wyplunie. W nocy, jak si� obudzi, tak�e to czyni. Od tej pory tak mu si� dowcip zaostrzy�, �e i najbli�si go nie poznaj�.</p><p>� Jak�e to? � pyta� starosta ka�uski.</p><p>� Bo w konopiach <emphasis>oleum</emphasis> si� znajduje, przez co i w g�owie jedz�cemu go przybywa.</p><p>� Bodaj�e wasz� mo��! � rzek� jeden z pu�kownik�w. � To� w brzuchu oleju przybywa, nie w g�owie.</p><p>� <emphasis>Est modus in rebus!</emphasis> � rzecze na to Zag�oba � trzeba co najwi�cej wina pi�: <emphasis>oleum</emphasis>, jako l�ejsze, zawsze b�dzie na wierzchu, wino za�, kt�re i bez tego idzie do g�owy, poniesie ze sob� ka�d� cnotliw� substancj�. Ten sekret mam od Lupu�a, hospodara, po kt�rym jak wa�ciom wiadomo, chcieli mnie Wo�osi na hospodarstwo posadzi�, ale su�tan, kt�ry woli, by hospodarowie nie mieli potomstwa, postawi� mi kondycj�, na kt�r� zgodzi� si� nie mog�em.</p><p>� Musia�e� wa�� si�a konopnego siemienia i sam za�ywa�? � rzek� na to pan Sobiepan.</p><p>� Ja nie potrzebowa�em, ale waszej dostojno�ci z ca�ego serca radz�! � odpar� Zag�oba.</p><p>S�ysz�c te �mia�e s�owa, zl�kli si� niekt�rzy, �eby ich pan starosta ka�uski do serca nie wzi��, lecz on, czy nie zmiarkowa�, czy nie chcia� zmiarkowa�, do��, �e u�miechn�� si� tylko i spyta�:</p><p>� A s�onecznikowe ziarna nie mog� konopnych zast�pi�?</p><p>� Mog� � odrzek� Zag�oba � jeno poniewa� olej ze s�onecznik�w jest ci�szy, przeto trzeba wino mocniejsze pi� od tego, kt�re teraz oto pijemy.</p><p>Pan starosta zrozumia�, o co chodzi, rozochoci� si� i zaraz kaza� co najlepszych win przynie��. Za czym uradowali si� w sercach wszyscy i ochota sta�a si� powszechn�. Pito i wiwatowano na zdrowie kr�lewskie, gospodarskie i pana Czarnieckiego. Pan Zag�oba wpad� w humor przedni, nikogo do g�osu nie dopu�ci�. Opowiada� wi�c o go��bskiej potrzebie bardzo szeroko, w kt�rej istotnie dobrze stawa�, bo zreszt�, s�u��c w chor�gwi lauda�skiej, nie m�g� inaczej uczyni�. Ale �e od je�c�w szwedzkich, wzi�tych z pu�k�w Dubois, wiedziano o �mierci grafa Waldemara, wi�c oczywi�cie wzi�� pan Zag�oba na si� za t� �mier� odpowiedzialno��.</p><p>� Ca�kiem inaczej by ta bitwa posz�a � m�wi� � �eby nie to, �em w�a�nie poprzedzaj�cego dnia do Baranowa, do tamtejszego kanonika, odjecha�, i Czarniecki nie wiedz�c, gdzie jestem, poradzi� si� mnie nie m�g�. Mo�e te� i Szwedzi o owym kanoniku zas�yszeli, bo u niego miody przednie, i niebawem pod Go��b podeszli. Gdym wr�ci�, by�o ju� za p�no, kr�l nast�pi� i zaraz trzeba by�o uderza�. Poszli�my jako w dym, ale c�, kiedy pospolitacy wol� w ten spos�b kontempt nieprzyjacielowi okazywa�, �e si� ty�em do niego odwracaj�. Nie wiem, jako sobie teraz Czarniecki da rady beze mnie!</p><p>� Da sobie rady! nie obawiaj si� wa�pan! � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� I wiem dlaczego. Bo kr�l szwedzki woli za mn� pod Zamo�� wali� ni� jego po Powi�lu szuka�. Nie neguj� ja Czarnieckiemu, �e dobry �o�nierz, ale kiedy pocznie brod� kr�ci�, a swym �biczym wzrokiem patrzy�, tedy towarzyszowi spod najg�rniejszej chor�gwi wydaje si�, �e jest dragonem... Nic on na godno�� nie uwa�a, czego i sami�cie byli �wiadkami, gdy pana �yrskiego, cz�eka znacznego, kaza� po majdanie ko�mi w��czy� za to tylko, �e z podjazdem nie dotar� tam, gdzie mia� rozkaz. Ze szlacht�, mo�ci panowie, trzeba po ojcowsku, nie po drago�sku... Powiesz mu: �Panie bracie, a b�d� �askaw, a id��, rozczulisz go, na ojczyzn� i s�aw� wspomniawszy, to ci dalej p�jdzie ni� dragon, kt�ry dla lafy s�u�y.</p><p>� Szlachcic szlachcicem, a wojna wojn� � ozwa� si� starosta.</p><p>� Bardzo to misternie wasza dostojno�� wywiod�a � odpar� Zag�oba.</p><p>� A taki pan Czarniecki koncept Carolusowi w ko�cu powariuje! � zauwa�y� Wo�odyjowski. � By�em te� na niejednej wojnie i m�wi� o tym mog�.</p><p>� Pierwej my mu powariujemy pod Zamo�ciem � odpar� pan starosta ka�uski, wydymaj�c usta, sapi�c z okrutn� fantazj�, wytrzeszczaj�c oczy i bior�c si� w boki. � Ba! fiu! Co mnie tam! H�? Kogo w go�ci prosz�, temu drzwi otwieram! Co? ha!</p><p>Tu pan starosta zacz�� jeszcze mocniej sapa�, kolanami o st� uderza�, przechyla� si�, kr�ci� g�ow�, a sro�y� si�, a oczami b�yska� i m�wi�, jako mia� zwyczaj, z pewn� rubaszn� niedba�o�ci�:</p><p>� Co mi tam! On pan w Szwecji, a Zamoyski Sobiepan w Zamo�ciu. <emphasis>Eques polonus sum</emphasis>, nic wi�cej, co? Alem u siebie. Ja Zamoyski, a on kr�l szwedzki... a Maksymilian by� austriacki, co? Idzie, a niech idzie... Obaczym! Jemu Szwecji ma�o, mnie Zamo�cia do��, ale go nie dam, co?</p><p>� Mi�o, mo�ci panowie, s�ucha� nie tylko takiej elokwencji, ale tak zacnych sentyment�w! � zakrzykn�� pan Zag�oba.</p><p>� Zamoyski Zamoyskim! � odpar� uradowany z pochwa�y starosta ka�uski. � Nie k�aniali�my si� i nie b�dziem... <emphasis>ma foi!</emphasis> Zamo�cia nie dam, i basta.</p><p>� Zdrowie gospodarskie! � hukn�li oficerowie.</p><p>� <emphasis>Vivat! vivat!</emphasis></p><p>� Panie Zag�oba! � zawo�a� starosta � kr�la szwedzkiego nie puszcz� do Zamo�cia, a waszmo�ci z Zamo�cia!</p><p>� Panie starosto, dzi�kuj� za �ask�, ale tego wasza dostojno�� nie uczynisz, bo ile by� Carolusa pierwszym postanowieniem zmartwi�, tyle by� go drugim ucieszy�.</p><p>� Daj�e parol, �e do mnie po wojnie przyjedziesz, co?</p><p>� Daj�...</p><p>D�ugo jeszcze ucztowano, po czym sen pocz�� morzy� rycerzy, wi�c poszli na spoczynek, zw�aszcza �e wkr�tce mia�y si� dla nich zacz�� bezsenne noce, bo Szwedzi byli ju� blisko i przednich stra�y spodziewano si� lada godzina.</p><p>� Taki on Zamo�cia naprawd� nie da � m�wi� Zag�oba, wracaj�c do swej kwatery ze Skrzetuskimi i Wo�odyjowskim. � Zauwa�yli�cie waszmo�ciowie, jake�my si� pokochali... Dobrze nam si� b�dzie w Zamo�ciu dzia�o, i mnie, i wam. Przystali�my do siebie z panem starost� tak, �e �aden stolarz futrowania lepiej nie po��czy. Dobre panisko... Hm!... Gdyby by� moim kozikiem i gdybym go u pasa nosi�, cz�sto bym go o ose�k� wecowa�, bo troch� t�py... Ale dobry cz�ek, i ten nie zdradzi, jako oni skurczybykowie bir�a�scy... Uwa�ali�cie, jako magnatowie lgn� do starego Zag�oby... Nic, tylko si� op�dza�... Ledwiem si� od Sapiehy wykaraska�, ju� jest drugi... Ale tego nastroj� jako basetl� i tak� na nim ari� Szwedom zagram, �e si� na �mier� pod Zamo�ciem zata�cuj�... Nakr�c� go jako gda�ski zegar do kuranta...</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� gwar dolatuj�cy z miasta. Po chwili znajomy oficer przesun�� si� szybko ko�o rozmawiaj�cych.</p><p>� St�j! � zawo�a� Wo�odyjowski. � Co tam?</p><p>� �un� z wa��w wida�. Szczebrzeszyn si� pali! Szwedzi tu�!</p><p>� Chod�my na wa�y, mo�ci panowie! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Id�cie, a ja zdrzemn�, bo mi na jutro si� potrzeba � odpowiedzia� Zag�oba.</p></section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Tej�e jeszcze nocy pan Wo�odyjowski poszed� na podjazd i nad ranem sprowadzi� kilkunastu j�zyk�w. Ci potwierdzili, �e kr�l szwedzki osob� w�asn� w Szczebrzeszynie si� znajduje i niebawem stanie pod Zamo�ciem.</p><p>Uradowa� si� pan starosta ka�uski t� wie�ci�, bo si� wielce rozrusza� i niek�aman� mia� ch�� wypr�bowania swych dzia� i mur�w na Szwedach. Mniema� przy tym, i bardzo s�usznie, �e cho�by ulec w ko�cu przysz�o, zawsze zatrzyma na sobie pot�g� szwedzk� przez ca�e miesi�ce, a przez ten czas Jan Kazimierz zbierze wojska, sprowadzi ca�� ord� w pomoc i w ca�ym kraju pot�ny a zwyci�ski op�r przygotuje.</p><p>� Raz mi si� zdarza sposobno�� � m�wi� z wielk� fantazj� na radzie wojennej � ojczy�nie i kr�lowi znamienit� przys�ug� odda�, zapowiadam te� waszmo�ciom, �e pierwej w powietrze si� wysadz�, nim tu szwedzka noga postoi. Chc� Zamoyskiego si�� bra�, dobrze! Niech bior�! Obaczym, kto lepszy! Wa�panowie, tusz�, z serca pomaga� mi b�dziecie!</p><p>� Gotowi�my pogin�� przy waszej dostojno�ci! � ozwali si� ch�rem oficerowie.</p><p>� Byle nas tylko oblegali � rzek� Zag�oba � bo gotowi zaniecha�... Mo�ci panowie! jakem Zag�oba, pierwszy wycieczk� poprowadz�!</p><p>� Ja z wujem! � rzek� Roch Kowalski. � Na kr�la samego skocz�!</p><p>� Teraz na mury! � zakomenderowa� starosta ka�uski.</p><p>Ruszyli wszyscy. Mury by�y jako kwieciem �o�nierzami ubrane. Pu�ki piechoty tak �wietnej, jakiej nie by�o w ca�ej Rzeczypospolitej, sta�y w gotowo�ci jeden obok drugiego, z muszkietami w r�ku i oczyma zwr�conymi ku polom. Ma�o s�u�y�o w nich cudzoziemc�w, ledwie troch� Prusak�w i Francuz�w, g��wnie za� ch�opi ordynaccy. Lud ros�y, dorodny, kt�ren gdy go w barwiste kolety przybrano i na mod�� cudzoziemsk� wy�wiczono, bi� si� tak dobrze jak najlepsi kromwelowscy Anglicy. Szczeg�lnie t�dzy byli, gdy po strza�ach przysz�o rzuci� si� wr�cz na nieprzyjaciela. I teraz wygl�dali Szwed�w niecierpliwie, pomni dawniejszych swych nad Chmielnickim tryumf�w. Przy dzia�ach, kt�rych d�ugie szyje wyci�ga�y si� jakoby z ciekawo�ci� przez blanki ku polom, s�u�yli przewa�nie Flamandowie, do ognistej s�u�by najprzedniejsi. Za fortec� ju�, z tamtej strony fosy, kr�ci�y si� chor�gwie lekkiej jazdy, same bezpieczne, bo pod os�on� dzia� i schroniska pewne, a mog�ce w ka�dej chwili skoczy�, gdzie trzeba.</p><p>Starosta ka�uski obje�d�a� mury w szmelcowanej zbroi, z poz�ocistym buzdyganem w r�ku, i co chwila pyta�:</p><p>� A co, nie wida� jeszcze?</p><p>I kl�� pod nosem, gdy mu zewsz�d odpowiadano, �e nie wida�. Po chwili jecha� w inn� stron� i znowu pyta�:</p><p>� A co? Nie wida�?</p><p>Tymczasem trudno by�o co� widzie�, bo troch� mg�y wisia�o w powietrzu. Dopiero ko�o dziesi�tej rano zacz�a opada�. Niebo b��kitne za�wieci�o nad g�owami, widnokr�g wyja�ni� si�, i zaraz te� na zachodniej stronie mur�w pocz�to wo�a�:</p><p>� Jad�! jad�! jad�!</p><p>Pan starosta, a z nim pan Zag�oba i trzej przyboczni oficerowie starosty wst�pili �ywo na angu� mur�w, z kt�rego widok by� daleki, i pocz�li patrzy� przez perspektywy. Nieco mg�y le�a�o jeszcze przy ziemi, ale wojska szwedzkie, id�ce od Wiel�czy, zdawa�y si� brodzi� do kolan w owym tumanie, jak gdyby wynurza�y si� z w�d rozleg�ych. Bli�sze pu�ki bardzo ju� by�y wyra�ne, tak �e go�ym okiem mo�na by�o rozr�ni� piechot�, id�c� g��bokimi szeregami, i zast�py rajtarskie; dalsze natomiast przedstawia�y si� jakoby k��by kurzawy ciemnej, tocz�cej si� ku miastu. Z wolna przybywa�o coraz wi�cej pu�k�w, armat, jazdy.</p><p>Widok by� pi�kny. Ze �rodka ka�dego czworoboku piechur�w stercza� w g�r� niezmiernie regularny czworobok w��czni; mi�dzy nimi wiewa�y chor�gwie r�nych barw, a najwi�cej b��kitnych z bia�ymi krzy�ami i b��kitnych ze z�otymi lwami. Zbli�yli si� jeszcze bardziej. Na murach by�o cicho, wi�c powiew wiatru ni�s� od nich skrzyp k�, chrz�st zbroi, t�tent koni i przyt�umiony gwar g�os�w ludzkich. Doszed�szy na dwa strza�y ze �migownicy, pocz�li si� rozci�ga� przed fortec�. Niekt�re czworoboki piechoty rozsypa�y si� w bez�adne roje. Widocznie zabierali si� do roztasowywania namiot�w i do sypania sza�czyk�w.</p><p>� Ot i s�! � rzek� pan starosta.</p><p>� S�, psubraty! � odrzek� Zag�oba.</p><p>� Mo�na by ich, cz�eka po cz�eku, palcem rachowa�.</p><p>� Tacy starzy praktycy jak ja nie potrzebuj� rachowa�, jeno okiem rzuc�. Jest ich dziesi�� tysi�cy jazdy i o�m piechoty z artyleri�. Je�lim si� o jednego gemajna albo o jednego konia omyli�, got�wem ca�� fortun� za omy�k� zap�aci�.</p><p>� Zali tak mo�na wymiarkowa�?</p><p>� Dziesi�� tysi�cy jazdy i o�m piechoty, �ebym tak zdr�w by�! W Bogu nadzieja, �e w znacznie szczuplejszej liczbie odejd�, niech tylko jedn� wycieczk� poprowadz�.</p><p>� S�yszysz waszmo��, ari� graj�!</p><p>Rzeczywi�cie, tr�bacze z doboszami wyst�pili przed pu�ki i zagrzmia�a bojowa muzyka. Przy jej odg�osie nadchodzi�y bli�ej dalsze pu�ki i otacza�y z dala miasto. Na koniec od zbitych t�um�w oderwa�o si� kilkunastu je�d�c�w. Wp� drogi pozasadzali bia�e chusty na miecze i pocz�li nimi powiewa�.</p><p>� Poselstwo � rzek� Zag�oba. � Widzia�em, jak do Bir��w, z�odzieje, przyjechali z tak� sam� fantazj�, i wiadomo, co z tego wypad�o.</p><p>� Zamo�� nie Bir�e, a ja nie wojewoda wile�ski! � odpar� pan starosta.</p><p>Tymczasem tamci zbli�yli si� do bramy. Po kr�tkiej chwili przyskoczy� do pana starosty oficer s�u�bowy z oznajmieniem, i� pan Jan Sapieha pragnie w imieniu kr�la szwedzkiego widzie� si� z nim i rozm�wi�.</p><p>A pan starosta pocz�� si� zaraz w boki bra�, z nogi na nog� przest�pywa� a sapa�, a wargi odyma�, wreszcie odrzek� z okrutn� fantazj�:</p><p>� Powiedz panu Sapie�e, �e Zamoyski ze zdrajcami nie gada. Chce kr�l szwedzki ze mn� gada�, niech mi Szweda rodowitego przy�le, nie Polaka, bo Polacy, kt�rzy Szwedowi s�u��, niech do ps�w moich poselstwa odprawuj�, gdy� po r�wni nimi gardz�!</p><p>� Jak mi B�g mi�y, to <emphasis>respons</emphasis>! � zawo�a� z niek�amanym zapa�em Zag�oba.</p><p>� A niech ich tam diabli wezm�! � zawo�a� podniesiony w�asnymi s�owy i pochwa�� starosta. � Co? B�d� z nimi robi� ceremonie czy co?</p><p>� Pozw�l, wasza dostojno��, niech mu sam ten <emphasis>respons</emphasis> odnios�! � rzek� Zag�oba.</p><p>I nie czekaj�c d�u�ej, skoczy� z oficerem s�u�bowym, wyszed� naprzeciw pana Jana i widocznie, �e nie tylko s�owa staro�ci�skie powt�rzy�, ale musia� od siebie co� wielce szpetnego doda�, bo pan Sapieha zawr�ci� tak z miejsca, jakby mu przed koniem piorun trzas�, i nacisn�wszy czapk� na uszy, odjecha�.</p><p>Z mur�w za� i z chor�gwi tej jazdy, kt�ra przed bram� sta�a, pocz�to hucze� za odje�d�aj�cymi:</p><p>� A do budy, zdrajcy, przedawczykowie! �ydowscy s�udzy! Hu�! hu�!...</p><p>Sapieha stan�� przed kr�lem blady, z zaci�ni�tymi wargami. A i kr�l te� by� zmieszany, bo Zamo�� omyli� jego nadziej�... Co najwi�cej, mimo tego, co mu poprzednio m�wiono, spodziewa� si� znale�� gr�d takiej odpornej si�y, jak Krak�w, Pozna� i inne miasta, kt�rych tyle ju� zdoby�. Tymczasem znalaz� twierdz� pot�n�, przypominaj�c� du�skie i niderlandzkie, o kt�rej bez dzia� ci�kiego kalibru nie m�g� nawet pomy�le�.</p><p>� Co tam? � spyta�, ujrzawszy Sapieh�.</p><p>� Nic! Pan starosta nie chce gada� z Polakami, kt�rzy waszej kr�lewskiej mo�ci s�u��. Wys�a� do mnie swego trefnisia, kt�ry mnie i wasz� kr�lewsk� mo�� zel�y� tak sromotnie, �e i powt�rzy� si� nie godzi.</p><p>� Wszystko mi jedno, z kim chce gada�, byle gada�. W braku innych mam �elazne argumenta, a tymczasem Forgella mu po�l�.</p><p>Jako� w p� godziny p�niej Forgell z czysto szwedzk� asystencj� oznajmi� si� przy bramie. Most �a�cuchowy opu�ci� si� z wolna na fos� i jenera� wjecha� do twierdzy w�r�d spokoju i powagi. Oczu nie wi�zano ani jemu, ani nikomu ze �wity; widocznie chcia�, owszem, pan starosta, i�by wszystko widzia� i o wszystkim kr�lowi m�g� donie��. Przyj�� go za� z takim przepychem jak ksi��� udzielny i istotnie w podziw wprawi�, panowie bowiem szwedzcy i dwudziestej cz�ci tych bogactw nie mieli co Polacy, a pan starosta mi�dzy polskimi by� niemal najpot�niejszym. Przebieg�y Szwed pocz�� te� od razu tak go traktowa�, jak gdyby go kr�l Karol do r�wnego sobie monarchy w poselstwie wys�a�, z g�ry nazwa� go <emphasis>princeps</emphasis> i ci�gle tak nazywa�, chocia� pan Sobiepan za pierwszym zaraz razem mu przerwa�:</p><p>� Nie <emphasis>princeps</emphasis>, <emphasis>eques polonus sum</emphasis>, ale w�a�nie dlatego ksi���tom r�wny!</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � m�wi�, nie daj�c si� zbi� z tropu, Forgell. � Najja�niejszy kr�l szwedzki i pan (tu d�ugo wylicza� tytu�y) zgo�a nie jako nieprzyjaciel tu przyby�, ale wprost m�wi�c, w go�cin� tu przyjecha� i przeze mnie si� zapowiada, maj�c niep�onn�, jak tusz�, nadziej�, �e wasza ksi���ca mo�� dla osoby jego i jego wojsk bramy swe otworzy� zechcesz.</p><p>� Nie masz u nas tego zwyczaju � odpowiedzia� pan Zamoyski � aby komu go�cinno�ci odmawia�, cho�by te� i nieproszony przyjecha�. Znajdzie si� zawsze u mnie miejsce przy stole, a nawet, dla tak dostojnej osoby, pierwsze. Powiedz tedy, wasza dostojno��, najja�niejszemu kr�lowi, �e bardzo prosz�, i tym szczerzej, �e jako najja�niejszy <emphasis>Carolus Gustavus</emphasis> jest panem w Szwecji, tak ja w Zamo�ciu. Ale �e jako wasza dostojno�� widzia�e�, s�u�by mi nie brak, przeto nie potrzebuje jego szwedzka jasno�� swojej ze sob� bra�. Inaczej, pomy�la�bym, �e mnie ma za chudopacho�ka i kontempt chce mi okaza�.</p><p>� Dobrze! � szepn�� stoj�cy tu� za plecami pana starosty Zag�oba.</p><p>A pan starosta, wypowiedziawszy swoj� oracj�, pocz�� usta wydyma�, sapa� i powtarza� jeszcze:</p><p>� A! ot, co jest! a!</p><p>Forgell przygryz� w�s�w, pomilcza� troch� i wreszcie tak m�wi� pocz��:</p><p>� Najwi�kszy to by�by dow�d nieufno�ci dla kr�la, gdyby� wasza ksi���ca mo�� za�ogi jego do fortecy wpu�ci� nie raczy�. Powiernikiem kr�lewskim jestem, wiem jego najtajniejsze my�li, a opr�cz tego mam rozkaz o�wiadczy� waszej dostojno�ci i s�owem w imieniu kr�la zar�czy�, �e on ni pa�stwa zamojskiego, ni tej twierdzy zajmowa� na sta�e nie my�li. Ale gdy wojna w ca�ym tym nieszcz�snym kraju rozgorza�a na nowo, gdy bunt g�ow� podni�s�, a Jan Kazimierz, niepomny na kl�ski, kt�re na Rzeczpospolit� spa�� mog�, swojej tylko dochodz�c fortuny, znowu w granice powr�ci� i ��cznie z pogany przeciw chrze�cija�skim wojskom naszym wyst�puje, postanowi� niezwyci�ony kr�l i pan m�j cho�by do dzikich step�w tatarskich i tureckich go �ciga�, w tym jedynie celu, aby spok�j krajowi, panowanie sprawiedliwo�ci i szcz�cie a wolno�� obywatelom tej prze�wietnej Rzeczypospolitej przywr�ci�.</p><p>Starosta ka�uski uderzy� si� r�k� po kolanie, ale nie odrzek� ni s�owa, jeno Zag�oba szepn��:</p><p>� Diabe� si� w ornat ubra� i ogonem na msz� dzwoni.</p><p>� Liczne ju� sp�yn�y na ten kraj z protekcji kr�lewskiej dobrodziejstwa � m�wi� dalej Forgell � lecz najja�niejszy kr�l, mniemaj�c w ojcowskim swym sercu, �e nie do�� jeszcze uczyni�, znowu prowincji swej pruskiej odbie�a�, aby mu jeszcze raz i�� na ratunek, kt�ren na pokonaniu Jana Kazimierza polega. Aby jednak nowa ta wojna pr�dki a szcz�liwy koniec wzi�� mog�a, potrzebne jest jego kr�lewskiej mo�ci nieodbicie czasowe zaj�cie tej twierdzy, ona bowiem ma sta� si� dla wojsk jego kr�lewskiej mo�ci ostoj�, z kt�rej po�cig za buntownikami b�dzie czyniony. Lecz s�ysz�c, �e ten, kt�ry Zamo�cia jest panem, nie tylko bogactwy, nie tylko staro�ytno�ci� rodu, dowcipem, wspania�ym umys�em, ale i mi�o�ci� do ojczyzny wszystkich przewy�sza, zaraz kr�l i pan m�j rzek�: �Ten mnie zrozumie, ten intencje moje dla tej krainy oceni� potrafi, ufno�ci mojej nie zawiedzie, nadzieje przewy�szy, do szcz�cia i spokoju tego kraju pierwszy r�k� przy�o�y� Jako� tak jest! Jako� od ciebie, panie, zale�� przysz�e losy tej ojczyzny. Ty j� ratowa� i ojcem jej sta� si� mo�esz... Przeto nie w�tpi�, i� to uczynisz. Kto s�aw� tak� po przodkach dziedziczy, ten nie powinien omija� sposobno�ci, aby j� powi�kszy� i nie�mierteln� uczyni�. Zaiste, wi�cej dobrego sprawisz otworzeniem bram tej twierdzy, ni� gdyby� ca�� prowincj� do Rzeczypospolitej przy��czy�. Kr�l ufa, panie, �e niepowszednia m�dro�� twa na r�wni z sercem do tego si� sk�oni�, dlatego rozkazywa� nie chce � prosi� woli; gro�by odrzuca, przyja�� ofiaruje; nie jako w�adca z podleg�ym, lecz jako pot�ny z pot�nym traktowa� pragnie.</p><p>Tu jenera� Forgell sk�oni� si� panu staro�cie z takim uszanowaniem jakby udzielnemu monarsze i umilk�. W sali uczyni�a si� te� cisza. Wszystkie oczy utkwione by�y w starost�.</p><p>On za� kr�ci� si� pocz��, wedle zwyczaju, na swoim poz�ocistym krze�le, usta nadyma� i srog� fantazj� okazywa�, wreszcie �okcie rozszerzy�, d�onie wspar� na kolanach i rzucaj�c g�ow� jak narowisty ko�, tak pocz��:</p><p>� Ot, co jest! Wielcem ja wdzi�czny jego szwedzkiej jasno�ci za g�rne mniemanie, jakie ma o moim dowcipie i o afektach dla ojczyzny. Nic mi te� milszego jak przyja�� takowego potentata. Ale my�l�, �e tak samo mogliby�my si� mi�owa�, gdyby jego szwedzka jasno�� sobie w Sztokholmie zostawa�a, a ja w Zamo�ciu � co? Bo Sztokholm jego szwedzkiej jasno�ci, a Zamo�� m�j! Co si� afekt�w dla Rzeczypospolitej tyczy � i owszem! � jeno, wedle mego konceptu, nie wtedy b�dzie Rzeczypospolitej lepiej, kiedy Szwedzi b�d� do niej szli, ale wtedy, kiedy sobie z niej p�jd�. Ot, racja! Bardzo w to wierz�, i� Zamo�� m�g�by jego szwedzkiej jasno�ci do wiktorii nad Janem Kazimierzem dopom�c, wszelako trzeba, �eby� i wasza dostojno�� wiedzia�, �e ja nie jego szwedzkiej mo�ci, jeno w�a�nie Janowi Kazimierzowi przysi�ga�em, dlatego jemu wiktorii �ycz�, a Zamo�cia nie dam! Ot co!</p><p>� To mi polityka! � hukn�� Zag�oba.</p><p>W sali uczyni� si� szmer radosny, lecz pan starosta trzepn�� si� r�koma po kolanach i owe gwary uciszy�.</p><p>Forgell zmiesza� si� i milcza� przez chwil�, po czym znowu argumentowa� pocz��: wi�c nalega�, troch� grozi�, prosi�, pochlebia�. Jako patoka p�yn�a z ust jego �acina, a� krople potu uperli�y mu czo�o, lecz wszystko na pr�no, bo po swych najlepszych argumentach, tak silnych, �e mury poruszy� by mog�y, s�ysza� zawsze jedn� odpowied�:</p><p>� A ja tak i Zamo�cia nie dam, ot co!</p><p>Audiencja przeci�gn�a si� nad miar�, na koniec sta�a si� dla Forgella k�opotliw� i trudn�, bo weso�o�� poczyna�a ogarnia� obecnych. Coraz to cz�ciej pada�o jakie� s�owo, jakie� szyderstwo to z ust Zag�oby, to z innych, po kt�rym przyt�umione �miechy odzywa�y si� w sali. Spostrzeg� wreszcie Forgell, �e trzeba ostatecznych chwyci� si� sposob�w, wi�c rozwin�� pergamin z piecz�ciami, kt�ry trzyma� w r�ku, a na kt�ry nikt dot�d nie zwraca� uwagi, i powstawszy rzek� uroczystym, dobitnym g�osem:</p><p>� Za otwarcie bram twierdzy jego kr�lewska mo�� (tu zn�w d�ugo wymienia� tytu�y) ofiaruje waszej ksi���cej mo�ci wojew�dztwo lubelskie w dziedziczne w�adanie!</p><p>Zdumieli si�, s�ysz�c to, wszyscy, zdumia� si� na chwil� i pan starosta. Ju� Forgell pocz�� toczy� tryumfuj�cym wzrokiem doko�a, gdy nagle w�r�d ciszy g�uchej ozwa� si� po polsku do starosty stoj�cy tu� za nim pan Zag�oba:</p><p>� Ofiaruj, wasza dostojno��, kr�lowi szwedzkiemu w zamian Niderlandy.</p><p>Pan starosta nie namy�la� si� d�ugo, uderzy� si� r�koma w boki i paln�� na ca�� sal� po �acinie:</p><p>� A ja ofiaruj� jego szwedzkiej jasno�ci Niderlandy!</p><p>W tej samej chwili sala zabrzmia�a jednym ogromnym �miechem. Trz��� si� pocz�y brzuchy i pasy na brzuchach; jedni klaskali w r�ce, drudzy zataczali si� jak pijani, inni opierali si� o s�siad�w, i �miech brzmia� ci�gle. Forgell blady by�; brwi zmarszczy� gro�nie, lecz czeka�, z ogniem w �renicach i g�ow� dumnie wzniesion�. Na koniec, gdy paroksyzm �miechu przeszed�, spyta� kr�tkim, urywanym g�osem:</p><p>� Czy to ostatnia waszej dostojno�ci odpowied�?</p><p>Na to pan starosta pokr�ci� w�sa.</p><p>� Nie! � odrzek�, podnosz�c jeszcze dumniej g�ow� � bo mam armaty na murach!</p><p>Poselstwo by�o sko�czone.</p><p>W godzin dwie p�niej zagrzmia�y dzia�a z sza�c�w szwedzkich, a zamojskie odpowiedzia�y im z r�wn� si��. Ca�y Zamo�� okry� si� dymem, jakby chmur� niezmiern�, tylko raz po razu �yska�o w owej chmurze i grzmot hucza� nieustanny. Lecz wnet ogie� z ci�kich fortecznych �migownic przem�g�. Szwedzkie kule pada�y w fos� lub odbija�y si� bez skutku o pot�ne angu�y; pod wiecz�r nieprzyjaciel musia� si� cofa� z bli�szych sza�c�w, twierdza bowiem zasypywa�a je takim gradem pocisk�w, �e �ywy duch wytrzyma� nie m�g�. Uniesiony gniewem kr�l szwedzki kaza� zapali� wszystkie okoliczne wsie i miasteczka, tak �e okolica wygl�da�a w nocy jak jedno morze ognia, lecz pan starosta ani o to dba�.</p><p>� Dobrze � m�wi� � niech�e pal�! My mamy dach nad g�ow�, ale im rych�o za ko�nierz naleci.</p><p>I tak by� kontent ze siebie samego a wes�, �e tego jeszcze dnia wspania�� uczt� wyprawiwszy, do p�na kielichami si� bawi�. Huczna kapela gra�a do uczty tak gromko, �e mimo huku dzia� s�ycha� j� by�o a� w najdalszych sza�cach szwedzkich.</p><p>Lecz i Szwedzi strzelali wytrwale, a nawet tak wytrwale, �e ogie� trwa� przez ca�� noc. Drugiego dnia przysz�o kr�lowi kilkana�cie dzia�, kt�re ledwie �e wci�gni�to na sza�ce, wnet pocz�y przeciw twierdzy pracowa�. Nie spodziewa� si� kr�l wprawdzie zgruchota� mur�w, chcia� tylko wpoi� w starost� przekonanie, �e postanowi� szturmowa� zaciekle i nieub�aganie. Pragn�� przerazi�; ale by�y to strachy na Lachy. Pan starosta ani przez chwil� w nie nie uwierzy� i cz�sto pokazuj�c si� na murach, m�wi� w czasie najwi�kszej strzelaniny:</p><p>� Po co oni prochy psuj�?!</p><p>Pan Wo�odyjowski i inni oficerowie prosili si� na wycieczk�, lecz pan starosta nie pozwoli�; nie chcia� po prostu darmo krwi marnowa�. Wiedzia� zreszt�, �e trzeba by by�o chyba stoczy� b�j otwarty, bo tak przezorny wojownik, jak kr�l szwedzki, i taka wy�wiczona armia nie dadz� si� zej�� niespodzianie. Zag�oba, widz�c sta�e postanowienie staro�ci�skie w tym wzgl�dzie, tym bardziej nalega� i zar�cza�, �e sam wycieczk� poprowadzi.</p><p>� Zbyt waszmo�� jeste� krwi chciwy! � odpowiedzia� pan Sobiepan. � Nam dobrze, Szwedom �le, przecz marny do nich chodzi�? Waszmo�� polec mo�esz, a ty� mi jako konsyliarz potrzebny, bo wa�cinym to dowcipem takem Forgella skonfundowa�, o Niderlandach wspomniawszy.</p><p>Pan Zag�oba odpowiedzia�, �e nie mo�e wytrzyma� w murach, tak mu do Szwed�w pilno, lecz s�ucha� musia�.</p><p>Wi�c w braku innego zaj�cia czas sp�dza� na murach mi�dzy �o�nierstwem, przestr�g i rad z powag� udzielaj�c, kt�rych wszyscy z niema�ym szacunkiem s�uchali, maj�c go za wojownika wielce do�wiadczonego i jednego w Rzeczypospolitej z najprzedniejszych. A on radowa� si� w duszy, patrz�c na obron� i na fantazj� rycersk�.</p><p>� Panie Michale! � m�wi� do Wo�odyjowskiego � inny ju� duch w Rzeczypospolitej i w szlachcie, inne czasy. Nikt ju� o zdradzie i o poddaniu si� nie my�li, a ka�den z �yczliwo�ci dla Rzeczypospolitej i majestatu got�w wprz�d gard�o da�, nim krokiem nieprzyjacielowi ust�pi. Pami�tasz, jako to rok temu ze wszystkich stron si� s�ysza�o: ten zdradzi�! �w zdradzi�, �w protekcj� przyj��, a ninie Szwedzi ju� wi�cej od nas protekcji potrzebuj�, kt�rych je�li diabe� nie poproteguje, to ich wkr�tce we�mie. Bo my tu mamy brzuchy tak pe�ne, �e dobosze mogliby na nich b�bni�, im za� g��d kiszki szlamuje i na bicze skr�ca.</p><p>Pan Zag�oba mia� s�uszno��. Armia szwedzka nie mia�a ze sob� zapas�w �ywno�ci i dla o�mnastu tysi�cy ludzi, nie licz�c koni, nie by�o sk�d ich dosta�, pan starosta bowiem, jeszcze przed przyj�ciem nieprzyjaciela, po�ci�ga� na kilkana�cie mil wko�o ludzk� i ko�sk� spy�� ze wszystkich swych maj�tno�ci. W dalszych za� okolicach kraju roi�y si� oddzia�y konfederackie, kupy zbrojnego ch�opstwa, tak �e podjazdy z obozu po �ywno�� wychodzi� nie mog�y, bo tu� za obozem pewna �mier� czeka�a.</p><p>Do tego pan Czarniecki nie poszed� na Zawi�le, ale zn�w kr��y� ko�o szwedzkiej armii jak dziki zwierz ko�o owczarni. Rozpocz�y si� zn�w nocne alarmy, przepadanie bez wie�ci mniejszych oddzia��w. Wedle Kra�nika pojawi�y si� jakie� wojska polskie, kt�re komunikacj� z Wis�� przeci�y. Na koniec przysz�a wie��, �e pan Pawe� Sapieha z pot�n� armi� litewsk� idzie z p�nocy, �e po drodze mimochodem star� za�og� w Lublinie, Lublin wzi�� i komunikiem d��y ku Zamo�ciowi.</p><p>Widzia� ca�� okropno�� po�o�enia najdo�wiadcze�szy z wodz�w szwedzkich, stary Wittenberg, i otwarcie przedstawi� j� kr�lowi.</p><p>� Wiem � m�wi� � �e geniusz waszej kr�lewskiej mo�ci cuda potrafi, ale po ludzku rzeczy bior�c, g��d nas we�mie, a gdy nieprzyjaciel na wycie�czonych nast�pi, �ywa noga z nas nie ujdzie.</p><p>� Gdybym t� twierdz� posiad� � odpar� kr�l � we dwa miesi�ce wojn� sko�cz�.</p><p>� Na tak� twierdz� rok obl�enia ma�o.</p><p>Kr�l w duszy przyznawa� s�uszno�� staremu wojownikowi, nie przyzna� si� tylko przed nim do tego, �e i sam �rodk�w nie widzi, �e jego geniusz wyczerpany.</p><p>Lecz liczy� jeszcze na jaki� niespodziany wypadek � wi�c kaza� strzela� dzie� i noc.</p><p>� Ducha w nich pogn�bi�, do uk�ad�w b�d� �atwiejsi � m�wi�.</p><p>Po kilku dniach strzelaniny tak zaciek�ej, �e �wiata spoza dymu nie by�o wida�, pos�a� zn�w Forgella do twierdzy.</p><p>� Kr�l i pan m�j � rzek�, stan�wszy przed starost�, jenera� � liczy na to, �e szkody, jakie Zamo�� ponie�� od naszych dzia� musia�, zmi�kcz� wynios�y waszej ksi���cej mo�ci umys� i do uk�ad�w go sk�oni�.</p><p>A na to pan Zamoyski:</p><p>� Owszem! tak!... szkody s�... Czemu nie ma by�! Zabili�cie �wini� w rynku, kt�r� z�am granatu w �ywot ugodzi�. Strzelajcie jeszcze tydzie�, a mo�e zabijecie drug�...</p><p>Forgell poni�s� t� odpowied� kr�lowi. Wieczorem odby�a si� zn�w narada w kwaterze kr�lewskiej i nazajutrz pocz�li Szwedzi pakowa� namioty na wozy i �ci�ga� dzia�a z sza�c�w... a w nocy ruszy�o ca�e wojsko.</p><p>Zamo�� grzmia� za nimi ze wszystkich dzia�, a gdy ju� znikli z oczu, wysz�y przez po�udniow� bram� dwie chor�gwie, Szemberkowa z lauda�sk� � i posz�y w trop.</p><p>Szwedzi ci�gn�li ku po�udniowi. Wittenberg radzi� wprawdzie, by wraca� ku Warszawie, i ze wszystkich si� przekonywa�, �e to jedyna droga zbawienia, lecz szwedzki Aleksander postanowi� koniecznie �ciga� do ostatnich kra�c�w pa�stwa polskiego Dariusza.</p></section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Wiosna roku tego dziwnymi chodzi�a drogami, bo gdy na p�nocy Rzeczypospolitej potaja�y ju� �niegi i pu�ci�y zdr�twia�e rzeki, a ca�a kraina sp�yn�a marcow� wod�, na po�udniu od g�r sz�o jeszcze na pola, na wody i bory lodowate tchnienie zimy. W lasach le�a�y zaspy, zmarzni�te drogi t�tni�y pod kopytami koni, dnie by�y suche, zachody s�o�ca czerwone, a noce gwia�dziste i mro�ne. Lud siedz�cy na �yznych glinach, na czarnoziemiu i na borowinie Ma�opolski, cieszy� si� z owej stateczno�ci ch�od�w, twierdz�c, �e wygin� od nich myszy polne i Szwedzi. Lecz wiosna, o ile nie przychodzi�a d�ugo, o tyle potem nast�pi�a tak nagle, jak pancerna chor�giew id�ca do ataku na nieprzyjaciela. S�o�ce sypn�o z nieba �ywym ogniem i wraz p�k�a zimowa skorupa; od w�gierskich step�w przylecia� wiatr du�y a ciep�y i j�� chucha� na ��ki, pola i puszcze. Wnet te� w�r�d ka�u� �wiec�cych zaczernia�a orna ziemia, ru� zielona strzeli�a na niskich porzeczach, a lasy pocz�y p�aka� �zami z roztopionej oki�ci.</p><p>Na pogodnym wci�� niebie codziennie wida� by�o sznury �urawi, dzikich kaczek, cyranek i g�si. Przylecia�y bociany na zesz�oroczne ko�a, a podstrzesza zaroi�y si� jask�kami, rozleg� si� �wiegot ptactwa przy wsiach, wrzaski po lasach i stawach, a wieczorami ca�a kraina brzmia�a rzechotem i kumkaniem �ab p�awi�cych si� z rozkosz� w wodzie.</p><p>Za czym przysz�y d�d�e wielkie, a jakoby ugrzane, i pada�y dniem, pada�y noc�, bez przerwy.</p><p>Pola zmieni�y si� w jeziora, rzeki wezbra�y, brody sta�y si� nieprzebyte, nast�pi�a �klejowato�� i niesposobno�� dr�g b�otnistych�.</p><p>W�r�d tych w�d, b�ot i topieli wlok�y si� wci�� ku po�udniowi zast�py szwedzkie.</p><p>Lecz jak�e ma�o �w t�um, id�cy jakby na zatracenie, podobny by� do owej �wietnej armii, kt�ra swego czasu wkroczy�a pod Wittenbergiem do Wielkopolski. G��d powyciska� sine piecz�cie na twarzach starych wojownik�w; wi�c szli, do mar ni� do ludzi podobniejsi, w zmartwieniu, trudzie, bezsenno�ci, wiedz�c, �e na ko�cu drogi nie jad�o ich czeka, ale g��d, nie sen, lecz bitwa, a je�li odpoczynek, to chyba odpoczynek �mierci.</p><p>Przybrane w �elazo ko�ciotrupy je�d�c�w siedzia�y na ko�ciotrupach koni. Piechurowie zaledwie nogi wlekli, zaledwie dr��cymi r�koma mogli utrzyma� dzidy i muszkiety. Dzie� uchodzi� za dniem, oni ci�gle szli naprz�d. Wozy �ama�y si�, armaty grz�z�y w topieli; szli tak wolno, �e czasem ledwie przez ca�y dzie� mil� uj�� zdo�ali. Choroby rzuci�y si� na �o�nierzy jak kruki na trupa; jedni szcz�kali z�bami z febry, drudzy k�adli si� po prostu z os�abienia na ziemi, wol�c umiera� ni� i�� dalej.</p><p>Lecz szwedzki Aleksander �ciga� wci�� polskiego Dariusza.</p><p>Jednocze�nie za� sam by� �cigany. Jak za chorym bawo�em id� noc� szakale, czekaj�c, rych�o z n�g si� zwali, a on wie, �e padnie, i s�yszy ju� wycia g�odnego stada, tak za Szwedami sz�y �partie� szlacheckie i ch�opskie, coraz bli�ej nast�puj�c, coraz zuchwa�ej napadaj�c i szarpi�c.</p><p>Wreszcie nadci�gn�� najstraszniejszy ze wszystkich Czarniecki i szed� tu�. Tylne stra�e szwedzkie, ile razy obejrza�y si� za siebie, widzia�y zawsze je�d�c�w, czasem daleko na kra�cu widnokr�gu, czasem o staje, czasem o dwa strza�y z muszkietu, czasem, gdy atakowa�, nad samym karkiem.</p><p>Nieprzyjaciel chcia� bitwy. Z rozpacz� modlili si� o ni� Szwedzi do Pana Zast�p�w, lecz Czarniecki bitwy nie przyjmowa�: czeka� pory � tymczasem wola� szarpa� lub puszcza� z r�ki pojedyncze partie, jakby soko�y na ptastwo wodne.</p><p>I tak szli jedni za drugimi. Bywa�y wszelako chwile, w kt�rych pan kasztelan kijowski mija� Szwed�w, wysuwa� si� naprz�d i przecina� im drog�, symuluj�c, �e staje do walnej rozprawy. W�wczas tr�by gra�y rado�nie z jednego ko�ca szwedzkiego obozu w drugi i, o cudzie! � nowe si�y, nowy duch zdawa� si� nagle o�ywia� strudzone szeregi Skandynaw�w. Chorzy, zmokni�ci, bezsilni, do �azarz�w podobni, stawali nagle do bitwy z p�on�cym licem, z ogniem w �renicach. Dzidy i muszkiety porusza�y si� z tak� dok�adno�ci�, jakby �elazne w�ada�y nimi r�ce, krzyki wojenne rozlega�y si� tak gromko, jakby z najzdrowszych wychodzi�y piersi � i szli naprz�d, by piersi� o pier� uderzy�.</p><p>Wi�c pan Czarniecki uderza� raz i drugi, lecz gdy zagrzmia�y armaty, cofa� wojska na boki, zostawuj�c Szwedom w zysku tylko trud pr�ny, tylko wi�kszy zaw�d i zniech�cenie.</p><p>Natomiast, gdzie armaty nad��y� nie mog�y, a dzida i szabla mia�y w otwartym polu rozstrzyga�, tam uderza� jak piorun, wiedz�c, �e w r�cznej walce jazda szwedzka nawet wolentarzom nie wytrzyma.</p><p>I zn�w Wittenberg pocz�� wnosi� instancj� do kr�la, by si� cofa�, aby siebie i wojska nie gubi�, lecz on w odpowiedzi zacina� usta, ogniem sypa� z oczu i ukazywa� r�k� na po�udnie, gdzie w ruskich krainach spodziewa� si� znale�� Jana Kazimierza, otwarte do zwyci�stw pole, spoczynek, �ywno��, pasz� dla koni i �up bogaty.</p><p>Tymczasem, na dobitk� nieszcz�cia, te polskie pu�ki, kt�re s�u�y�y mu dot�d, a teraz jedynie mog�y jako tako stawia� czo�o krokom Czarnieckiego, pocz�y opuszcza� Szwed�w. Wi�c podzi�kowa� pierwszy za s�u�b� pan Zbro�ek, kt�rego nie ch�� zysku, ale �lepe przywi�zanie do chor�gwi i wierno�� �o�nierska trzyma�y dot�d przy Karolu. Podzi�kowa� w ten spos�b, �e poszarpa� pu�k dragon�w Millera, po�ow� ludzi w pie� wyci�� i poszed�. Po nim podzi�kowa� pan Kali�ski, po piechocie szwedzkiej przejechawszy. Sapieha stawa� si� co dzie� pos�pniejszy, co� w duszy prze�uwa�, co� knowa�. Sam dot�d nie odszed�, ale ludzie co dzie� mu uciekali spod chor�gwi.</p><p>Szed� wi�c Karol Gustaw na Narol, Cieszan�w i Oleszyce, aby si� do Sanu dosta�. Podtrzymywa�a go nadzieja, �e Jan Kazimierz zabie�y mu drog� i bitw� stoczy. Jeszcze zwyci�stwo mog�o losy szwedzkie poprawi� i odmian� fortuny sprowadzi�. Jako� rozesz�y si� pog�oski, �e Jan Kazimierz ruszy� ze Lwowa z kwarcianym wojskiem i Tatarami. Lecz rachuby Karolowe zawiod�y, Jan Kazimierz wola� bowiem czeka� na skupienie si� wojsk i nadej�cie Litwy pod Sapieh�. Zw�oka by�a mu najlepszym sprzymierze�cem, bo on r�s� z ka�dym dniem w si�y, Karol za� z ka�dym dniem stawa� si� s�abszy.</p><p>� Nie wojsko to idzie ani armia, ale kondukt pogrzebowy! � m�wili starzy wojownicy w Kazimierzowym otoczeniu.</p><p>Zdanie to dzieli�o wielu oficer�w szwedzkich.</p><p>Sam kr�l powtarza� jeszcze, �e do Lwowa idzie, lecz oszukiwa� siebie i swoich. Nie do Lwowa mu by�o i��, lecz o w�asnym ratunku my�le�. Zreszt� i to by�o niepewnym, czy Jan Kazimierz we Lwowie si� znajduje, a w ka�dym razie m�g� si� cofn�� a� hen, na Podole, i wyprowadzi� za sob� nieprzyjaciela w dalekie stepy, na kt�rych przysz�oby Szwedom zgin�� bez ratunku.</p><p>Poszed� Duglas pod Przemy�l spr�bowa�, czyliby ta przynajmniej twierdza nie da�a si� zaj��, i wr�ci� nie tylko z niczym, ale i poszarpany. Katastrofa zbli�a�a si� z wolna, ale nieub�aganie. Wszystkie wie�ci, jakie przychodzi�y do szwedzkiego obozu, by�y tylko jej zapowiedzi�. Co dzie� za� nadchodzi�y nowe, coraz gro�niejsze.</p><p>� Sapieha idzie, ju� jest w Tomaszowie! � powtarzano jednego dnia.</p><p>� Pan Lubomirski wali z Podg�rza z wojskiem i g�ralami! � m�wiono nazajutrz.</p><p>I zn�w potem:</p><p>� Kr�l wiedzie kwart� i sto tysi�cy ordy! Z Sapieh� si� po��czy�!</p><p>By�y mi�dzy tymi �awizami kl�ski i �mierci� nieprawdziwe i przesadzone, ale wszystkie szerzy�y przera�enie. Duch w armii upad�. Dawniej, ilekro� Karol w�asn� osob� pojawia� si� przed pu�kami, tylekro� wita�y go okrzyki, w kt�rych brzmia�a nadzieja zwyci�stwa, teraz pu�ki sta�y przed nim g�uche i nieme. Za to u ognisk zg�odnia�y i strudzony na �mier� �o�nierz wi�cej szepta� o Czarnieckim ni� o w�asnym kr�lu. Widziano go wsz�dzie. I rzecz szczeg�lna! Gdy przez par� dni nie zgin�� �aden podjazd, gdy kilka nocy up�yn�o bez alarm�w, bez okrzyk�w: �A��a!� i �Bij, zabij!� � niepok�j powstawa� jeszcze wi�kszy.</p><p>� Czarniecki ucich�. B�g wie, co gotuje! � powtarzali �o�nierze.</p><p>Karol zatrzyma� si� przez kilka dni w Jaros�awiu, namy�laj�c si�, co ma pocz��. Przez ten czas �adowano na szkuty chorych �o�nierzy, kt�rych w obozie by�o mn�stwo, i wysy�ano rzek� do Sandomierza, jako do najbli�szego warownego grodu zostaj�cego jeszcze w szwedzkim r�ku. Po uko�czeniu nowej roboty, gdy w�a�nie nadbieg�y wie�ci o ruszeniu si� Jana Kazimierza ze Lwowa, postanowi� kr�l szwedzki sprawdzi�, gdzie istotnie Jan Kazimierz si� znajduje.</p><p>W tym celu pu�kownik Kanneberg z tysi�cem jazdy przeszed� San i ruszy� ku wschodowi.</p><p>� By� mo�e, i� losy wojny i nas wszystkich masz w r�ku � rzek� mu na odjezdnym kr�l.</p><p>A i naprawd� si�a od tego podjazdu zale�a�o, albowiem w najgorszym razie powinien by� Kanneberg zaopatrzy� ob�z w prowiant: w razie za� gdyby si� na pewno wywiedzia�, gdzie Jan Kazimierz si� znajduje, mia� kr�l szwedzki natychmiast ruszy� z ca�� si�� przeciw �Dariuszowi polskiemu�, rozbi� jego wojska, a zdarzy si�, to i samego w r�ce dosta�.</p><p>Dano wi�c Kannebergowi najprzedniejszych �o�nierzy i najlepsze konie. Czyniono wyb�r tym staranniej, �e pu�kownik nie m�g� ze sob� bra� ni piechoty, ni armat, musia� wi�c mie� takich ludzi, kt�rzy by mogli w otwartym polu z szabl� w r�ku stawi� czo�o polskiej je�dzie.</p><p>Dnia 20 marca podjazd wyszed�. Gdy przechodzili przez most, mn�stwo oficer�w i �o�nierzy �egna�o ich przy nacz�ku: �B�g prowad�! B�g daj wiktori�! B�g daj szcz�liwy powr�t!� Oni za� szli d�ugim sznurem, bo przecie by�o ich tysi�c, a szli dw�jkami, po �wie�o wyko�czonym mo�cie, kt�rego jedno prz�s�o, jeszcze nie uko�czone, by�o jako tako dla nich pokryte deskami, a�eby tylko przej�� mogli.</p><p>Dobra nadzieja �wieci�a im w twarzach, bo byli wyj�tkowo syci. Innym odj�to, a ich nakarmiono, i gorza�ki nalano im do manierek. Wi�c te�, jad�c, pokrzykiwali weso�o i m�wili do zgromadzonych przy nacz�ku �o�nierzy:</p><p>� Czarnieckiego samego na powrozie wam sprowadzim!</p><p>G�upi! nie wiedzieli, �e szli, jak id� wo�y na rze� do byd�ob�jni!</p><p>Wszystko sk�ada�o si� na ich zgub�. Zaledwie przeszli, zaraz saperowie szwedzcy rozebrali po nich czasowy pomost, by silniejsze dawa� belkowanie, po kt�rym by i armaty mog�y przechodzi�. Oni za� skr�cili, �piewaj�c sobie z cicha, ku Wielkim Oczom, he�my ich zab�ys�y jeszcze w s�o�cu na skr�tach raz i drugi, nast�pnie pocz�li si� zanurza� w b�r g�sty.</p><p>Ujechali p� mili � nic! Cisza wko�o, g��biny le�ne zdawa�y si� by� zupe�nie puste. Wi�c stan�li, by da� oddech koniom, po czym ruszyli z wolna dalej. Na koniec dotarli do Wielkich Oczu, w kt�rych nie znale�li �ywego ducha.</p><p>Pustka ta zdziwi�a Kanneberga.</p><p>� Widocznie spodziewano nas si� tu � rzek� do majora Swena � ale Czarniecki musi by� gdzie indziej, skoro nie urz�dzi� nam zasadzki.</p><p>� Czy wasza dostojno�� naka�e odwr�t? � zapyta� Sweno.</p><p>� P�jdziem naprz�d, cho�by pod sam Lw�w, do kt�rego niezbyt daleko. Musim j�zyka dosta� i kr�lowi o Janie Kazimierzu pewn� wiadomo�� przywie��.</p><p>� A je�li na si�y przewa�ne trafim?</p><p>� Cho�by�my te� spotkali i kilka tysi�cy tej ha�astry, kt�r� oni pospolitym ruszeniem zowi�, przecie z takimi �o�nierzami nie damy si� rozerwa�.</p><p>� Ale mo�em trafi� i na regularne wojska. Nie mamy armat, a armaty przeciw nim grunt.</p><p>� Tedy w por� si� cofniem i kr�lowi o nieprzyjacielu doniesiem. Tych za�, kt�rzy by nam chcieli odwr�t przeci��, rozbijem.</p><p>� Nocy si� boj�! � odpowiedzia� Sweno.</p><p>� Zachowamy wszelkie ostro�no�ci. Spy�y dla ludzi i koni mamy na dwa dni, nie potrzebujem si� spieszy�.</p><p>Jako� gdy znowu zag��bili si� w b�r za Wielkimi Oczami, jechali nier�wnie ostro�niej. Pi��dziesi�t koni posz�o naprz�d. Ci jechali z gotowymi muszkietami w r�ku, maj�c wsparte kolby na udach, i ogl�dali si� bacznie na wszystkie strony. Badali zaro�la, chaszcze, cz�stokro� przystawali, s�uchaj�c, czasem zje�d�ali z drogi w bok, by zbada� przybrze�ne g��bie borowe, ni na drodze jednak, ni po bokach nie by�o nikogo.</p><p>Dopiero w godzin� p�niej, min�wszy skr�t do�� nag�y, dw�ch rajtar�w jad�cych w przodku ujrza�o na czterysta krok�w przed sob� je�d�ca na koniu.</p><p>Dzie� by� pogodny i s�o�ce �wieci�o jasno, wi�c owego je�d�ca wida� by�o jak na d�oni. Sam by� �o�nierzyk niewielki, przybrany bardzo przystojnie i z cudzoziemska. Wydawa� si� dlatego zw�aszcza tak ma�y, �e siedzia� na ros�ym bu�anym bachmacie, widocznie wielkiej krwi.</p><p>Je�dziec jecha� sobie z wolna, jakby nie widz�c, �e wojsko za nim wali. Powodzie wiosenne powyrywa�y w drodze g��bokie rowy, w kt�rych szumia�a m�tna woda. Ow� je�dziec zdziera� przed rowami rumaka, a ten przesadza� je ze spr�ysto�ci� jelenia i zn�w szed� truchtem, rzucaj�c �bem i parskaj�c od czasu do czasu rze�wo.</p><p>Dwaj rajtarzy wstrzymali konie i pocz�li si� ogl�da� za wachmistrzem. Ten przyc�apa� w tej chwili, popatrzy� i rzek�:</p><p>� To jaki� ogar z polskiej psiarni.</p><p>� Krzykn� na niego! � rzek� rajtar.</p><p>� Nie krzykniesz. Mo�e ich tu by� wi�cej. Ruszaj do pu�kownika!</p><p>Tymczasem nadjecha�a reszta przedniej stra�y i stan�li wszyscy, ma�y rycerz tak�e zatrzyma� konia i zwr�ci� go frontem do Szwed�w, jakby im chcia� drog� zagrodzi�.</p><p>Przez jaki� czas oni patrzyli na niego, on na nich.</p><p>� Jest i drugi! Drugi! trzeci! czwarty, ca�a kupa! � pocz�to nagle wo�a� w szwedzkich szeregach.</p><p>Jako� z obu stron drogi pocz�li si� sypa� je�d�cy, zrazu pojedynczo, potem po dw�ch, po trzech. Wszyscy stawali obok owego, kt�ry pojawi� si� najpierwszy.</p><p>Lecz i druga stra� szwedzka ze Swenonem, a potem ca�y oddzia� z Kannebergiem nadci�gn�y do forpoczty. Kanneberg i Sweno wyjechali zaraz na czo�o.</p><p>� Poznaj� tych ludzi! � zawo�a�, ledwie spojrzawszy, Sweno � ta chor�giew pierwsza uderzy�a na grafa Waldemara pod Go��biem, to Czarnieckiego ludzie. On sam musi tu by�!</p><p>S�owa te wywar�y wra�enie, w szeregach nasta�a cisza g��boka, jeno konie dzwoni�y munsztukami.</p><p>� Wietrz� tu jak�� zasadzk� � m�wi� dalej Sweno. � Za ma�o ich, by nam stawiali czo�o, ale po lasach musz� by� ukryci drudzy.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Kanneberga:</p><p>� Wasza dostojno��, wracajmy!</p><p>� Dobrze wa�� radzisz � odpar�, marszcz�c brwi, pu�kownik.� Warto by�o wyje�d�a�, je�eli na widok kilkudziesi�ciu obszarpa�c�w wraca� mamy! � A czemu�my na widok jednego nie wr�cili?... Naprz�d!</p><p>Szwedzki szereg poruszy� si� w tej chwili z najwi�ksz� dok�adno�ci�, za nim drugi, trzeci, czwarty. Przestrze� mi�dzy dwoma oddzia�ami zacz�a si� zmniejsza�.</p><p>� <emphasis>Tuj!</emphasis> � skomenderowa� Kanneberg.</p><p>Muszkiety szwedzkie poruszy�y si� jak jeden, �elazne szyje wyci�gn�y si� ku polskim je�d�com.</p><p>Lecz pierwej, nim zagrzmia�y muszkiety, je�d�cy polscy zawr�cili konie i pocz�li umyka� bez�adn� kup�.</p><p>� Naprz�d! � krzykn�� Kanneberg.</p><p>Oddzia� ruszy� z miejsca skokiem, a� ziemia zadr�a�a pod ci�kimi kopytami rajtarskich koni.</p><p>Las nape�ni� si� krzykiem goni�cych i uciekaj�cych. Po kwadransie gonitwy, b�d� �e konie szwedzkie by�y lepsze, b�d� �e polskie jakow�� drog� pom�czone, do��, �e przestrze� dziel�ca dwa wojska zacz�a si� zmniejsza�.</p><p>Lecz zarazem sta�o si� co� dziwnego. Oto bez�adna z pocz�tku kupa polska, w miar� trwania ucieczki, nie tylko nie rozprasza�a si� coraz bardziej, ale przeciwnie, ucieka�a w coraz lepszym ordynku, coraz r�wniejszymi szeregami, jak gdyby sama szybko�� koni r�wna�a je�d�c�w w szeregi.</p><p>Spostrzeg� to Sweno, rozpu�ci� konia, dopad� do Kanneberga i pocz�� wo�a�:</p><p>� Wasza dostojno��! to nie zwyk�a partia, to regularny �o�nierz, kt�ren umy�lnie umyka i do zasadzki nas prowadzi.</p><p>� Zali diabli b�d� w tej zasadzce czy ludzie? � odrzek� Kanneberg.</p><p>Droga sz�a nieco w g�r� i stawa�a si� coraz szersza, las rzednia� i na jego kra�cu wida� ju� by�o niezaros�e pole, a raczej ogromn� polan� otoczon� ze wszystkich stron g�stym i szarym borem.</p><p>Chor�giew polska przyspieszy�a z kolei biegu i okaza�o si�, �e poprzednio umy�lnie sz�a t�po, teraz bowiem w kr�tkiej chwili odsadzi�a si� tak daleko, �e w�dz szwedzki pozna�, i� nigdy jej nie do�cignie.</p><p>Dopad�szy zatem do po�owy polany i spostrzeg�szy, �e nieprzyjaciel ju� niemal do drugiego jej ko�ca dociera, pocz�� hamowa� swoich ludzi i zwalnia� biegu.</p><p>Lecz, o dziwo, polski oddzia�, zamiast uton�� w przeciwleg�ym lesie, zatoczy� na samym kra�cu ogromne p�kole i zwr�ci� si� cwa�em ku Szwedom, stan�wszy od razu w tak wspania�ym bojowym ordynku, �e wzbudzi� podziw w samym nieprzyjacielu.</p><p>� Tak jest! � zawo�a� Kanneberg � to regularny �o�nierz! Zawr�cili jakoby na mustrze. Czego oni chc�?... do kro�set!</p><p>� Id� na nas! � krzykn�� Sweno.</p><p>Jako� chor�giew ruszy�a naprz�d rysi�. Ma�y rycerz na bu�anym bachmacie krzycza� co� na swoich, wysuwa� si� naprz�d i zn�w wstrzymywa� konia, szabl� znaki dawa�, widocznie on by� dow�dc�.</p><p>� Atakuj� naprawd�! � rzek� ze zdumieniem Kanneberg.</p><p>A pod tamtymi ju� konie wzi�y p�d najwi�kszy i potuliwszy uszy, wyci�gn�y si� tak, i� ledwie brzuchami nie dotyka�y ziemi. Je�d�cy pochylili si� na karki i skryli si� za grzyw�. Szwedzi, stoj�cy w pierwszym szeregu, dostrzegli tylko setki rozwartych chrap�w ko�skich i gorej�cych oczu. I wicher tak nie idzie, jako rwa�a ta chor�giew.</p><p>� B�g z nami! Szwecja! Ognia! � skomenderowa� Kanneberg, podnosz�c w g�r� szpad�.</p><p>Gruchn�y wszystkie muszkiety, lecz w tej samej chwili chor�giew polska wpad�a w dym z tak� si��, �e odrzuci�a na prawo i lewo pierwsze szwedzkie szeregi i wbi�a si� w g�stw� ludzi i koni, jak klin wbija si� w rozszczepione drzewo. Uczyni� si� wir straszliwy, pancerz uderza� o pancerz, szabla o szabl�, a �w szcz�k, kwik ko�ski, lament konaj�cych m��w rozbudzi� wszystkie echa, tak �e ca�y b�r pocz�� odzywa� si� bitwie, jako strome ska�y g�rskie odzywaj� si� grzmotom.</p><p>Szwedzi zmieszali si� przez chwil�, zw�aszcza �e znaczna ich ilo�� pad�a od pierwszego uderzenia, lecz wnet och�on�wszy, wsiedli pot�nie na nieprzyjaci�. Skrzyd�a ich zbieg�y si� ze sob�, a �e chor�giew polska i bez tego par�a naprz�d, chcia�a bowiem przej�� �sztychem�, wnet otoczona zosta�a. �rodek Szwed�w ust�powa� przed ni�, natomiast boki naciera�y j� coraz silniej, nie mog�c jej wprawdzie rozerwa�, bo broni�a ci� zaciekle i z ca�� ow� niezr�wnan� bieg�o�ci�, kt�ra czyni�a jazd� polsk� tak straszn� w r�cznej bitwie. Pracowa�y wi�c szable przeciw rapierom, trup pada� g�sto, lecz zwyci�stwo ju�, ju� chyli�o si� na szwedzk� stron�, gdy nagle spod ciemnej �ciany boru wytoczy�a si� druga chor�giew i od razu ruszy�a z krzykiem.</p><p>Ca�e prawe skrzyd�o szwedzkie zwr�ci�o si� natychmiast, pod wodz� Swena, czo�em ku nowemu nieprzyjacielowi, w kt�rym wprawni �o�nierze szwedzcy poznali husari�.</p><p>Wi�d� j� m�� siedz�cy na dzielnym tarantowym koniu, przybrany w burk� i rysi ko�pak z czaplim pi�rem. Wida� go by�o doskonale, bo jecha� z boku, o kilkana�cie krok�w od �o�nierzy.</p><p>� Czarniecki! Czarniecki! � rozleg�y si� wo�ania w szwedzkich szeregach.</p><p>Sweno spojrza� z rozpacz� w niebo, nast�pnie �cisn�� kolanami konia i ruszy� �aw�.</p><p>Pan Czarniecki za� podprowadzi� husarzy na kilkana�cie krok�w i gdy szli ju� w najwi�kszym p�dzie, sam zawr�ci�.</p><p>Wtem od boru ruszy�a trzecia chor�giew, on zaraz doskoczy� do niej i podprowadzi�; ruszy�a czwarta, podprowadzi�; bu�aw� ka�dej pokaza�, gdzie ma uderzy�, rzek�by�: gospodarz prowadz�cy �niwiarzy i rozdzielaj�cy mi�dzy nich robot�.</p><p>Na koniec, gdy wysun�a si� pi�ta, sam stan�� na czele i ruszy� wraz z ni� do bitwy.</p><p>Lecz ju� husaria odrzuci�a w ty� prawe skrzyd�o i po chwili rozerwa�a je zupe�nie, trzy za� nast�pne chor�gwie obskoczy�y tatarsk� mod� Szwed�w i czyni�c krzyk, pocz�y siec zmieszanych �elazem, b�� w��czniami, rozbija�, tratowa�, a wreszcie gna� w�r�d wrzask�w i rzezi.</p><p>Kanneberg pozna�, �e wpad� w zasadzk� i jakoby pod n� wyprowadzi� sw�j oddzia�; nie chodzi�o mu ju� o zwyci�stwo, ale chcia� przynajmniej jak najwi�ksz� liczb� ludzi ocali�, wi�c kaza� tr�bi� na odwr�t. Ruszyli zatem Szwedzi ca�ym p�dem ku tej samej drodze, kt�r� od Wielkich Oczu przyjechali, czarniecczykowie za� jechali na nich tak, �e dech polskich koni ogrzewa� szwedzkie plecy.</p><p>W tych warunkach i wobec przera�enia, jakie ogarn�o rajtar�w, odwr�t �w nie m�g� odbywa� si� w porz�dku, lepsze konie wysforowa�y si� naprz�d i wkr�tce �wietny Kannebergowski oddzia� zmieni� si� w kup� uciekaj�c� bez�adnie i wycinan� niemal bez oporu.</p><p>Im pogo� d�u�ej trwa�a, tym stawa�a si� bez�adniejsz�, bo i Polacy nie gonili w ordynku, ale ka�dy wypuszcza� konia, ile pary w nozdrzach, dopada�, kogo chcia�, bi�, kogo chcia�.</p><p>Pomieszali si� wi�c jedni z drugimi. Niekt�rzy polscy �o�nierze prze�cign�li ostatnie szwedzkie szeregi i zdarza�o si�, �e gdy towarzysz stawa� na strzemionach, by tym pot�niej ci�� uciekaj�cego przed sob� rajtara, sam gin�� pchni�ty rapierem z ty�u. Us�a�a si� g�stym szwedzkim trupem droga do Wielkich Oczu, lecz nie tu by� termin gonitwy. I jedni, i drudzy wpadli tym samym impetem do nast�pnego lasu, tam jednak zdro�one poprzednio konie szwedzkie pocz�y ustawa� i rze� sta�a si� jeszcze krwawsza.</p><p>Niekt�rzy rajtarowie pocz�li zeskakiwa� z koni i zmyka� w las, lecz kilkunastu zaledwie to uczyni�o, wiedzieli bowiem z do�wiadczenia Szwedzi, �e w lasach czyhaj� ch�opi, woleli wi�c gin�� od szabel ni� w straszliwych m�kach, kt�rych rozw�cieczony lud im nie szcz�dzi�.</p><p>Inni prosili pardonu, po wi�kszej cz�ci na pr�no, bo ka�dy wola� �ci�� nieprzyjaciela i gna� dalej, ni� wzi�wszy go je�cem, pilnowa� i dalszej gonitwy zaniecha�.</p><p>Wi�c ci�to bez mi�osierdzia, aby nikt z wie�ci� o kl�sce nie wr�ci�. Pan Wo�odyjowski goni� w przodku z lauda�sk� chor�gwi�. On to by� owym je�d�cem, kt�ry pierwszy ukaza� si� Szwedom na wabia, on pierwszy uderzy�, a teraz siedz�c na koniu jako wicher �cig�ym, u�ywa� z ca�ej duszy, pragn�c si� krwi� nasyci� i go��bsk� kl�sk� pom�ci�. Coraz to dogania� rajtara, a dognawszy, gasi� go tak pr�dko jako �wiec�; czasem za� jecha� na karku dw�ch, trzech lub czterech, lecz kr�tko, bo po chwili ju� tylko konie bez je�d�c�w bieg�y przed nim. Pr�no niejeden Szwedzisko chwyci� w�asny rapier za ostrze i zwracaj�c go na znak pardonu r�koje�ci� ku rycerzowi, g�osem i oczyma �ebra� lito�ci; pan Wo�odyjowski nawet nie zatrzymywa� si� nad nim, jeno wsun�wszy mu sztych szabli tam, gdzie szyja piersi dotyka, zadawa� cios lekki, nieznaczny, a �w r�ce rozk�ada�, zblad�ymi usty jedno i drugie s�owo rzuci�, po czym pogr��a� si� w mroku �mierci.</p><p>Pan Wo�odyjowski za�, nie ogl�daj�c si� wi�cej, bieg� dalej i nowe ofiary na ziemi� str�ca�.</p><p>Zauwa�y� strasznego �niwiarza dzielny Sweno i skrzykn�wszy kilkunastu co najdzielniejszych rajtar�w, postanowi� ofiar� w�asnego �ycia wstrzyma� cho� na chwil� pogo�, aby innych ocali�.</p><p>Zwr�cili tedy konie i nastawiwszy rapiery, czekali z ostrzami na goni�cych. Pan Wo�odyjowski, widz�c to, ani chwili si� nie zawaha�, wspi�� konia i wpad� mi�dzy nich w �rodek.</p><p>I nimby kto� okiem zdo�a� mrugn��, ju� dwa he�my zapad�y w d� konia. Przesz�o dziesi�� rapier�w zmierzy�o si� teraz w jedn� pier� Wo�odyjowskiego, lecz w tej chwili wpadli za nim Skrzetuscy, J�zwa Butrym Beznogi, pan Zag�oba i Roch Kowalski, o kt�rym Zag�oba powiada�, �e nawet id�c do ataku jeszcze, oczy ma zamkni�te i drzemie, a budzi si� dopiero, gdy piersi� o pier� nieprzyjaciela uderzy.</p><p>Pan Wo�odyjowski zwin�� si� pod kulbak� tak szybko, �e rapiery puste powietrze przeszy�y. Mia� on ten spos�b od bia�ogrodzkich Tatar�w, lecz ma�ym, a zarazem nad ludzk� wiar� zr�cznym b�d�c, do takiej doskona�o�ci go doprowadzi�, �e nikn��, kiedy chcia�, z oczu, b�d� za karkiem, b�d� pod brzuchem ko�skim. Tak znikn�� i teraz, a nim zdumieni rajtarzy zdo�ali zrozumie�, co si� z nim sta�o, zn�w niespodzianie na kulbak� wychyn��, straszny jak �bik, gdy mi�dzy trwo�ne ogary z wysokich ga��zi skoczy.</p><p>Tymczasem i towarzysze mu pomogli, roznosz�c �mier� i zamieszanie. Jeden z rajtar�w przy�o�y� panu Zag�obie do samych piersi pistolet, lecz Roch Kowalski, maj�c go po lewej stronie, zatem nie mog�c ci�� szabl�, z�o�y� pi�� i w g�ow� go mimochodem dojecha�, a ten nurkn�� w tej chwili pod konia, tak w�a�nie, jakby we� piorun uderzy�. Pan Zag�oba za� wydawszy okrzyk radosny, ci�� w skro� samego Swena, kt�ren r�ce opu�ci� i czo�em wspar� si� na karku ko�skim. Na ten widok pierzchn�li inni rajtarzy. Wo�odyjowski, J�zwa Beznogi i dwaj Skrzetuscy pu�cili si� za nimi i wyci�li, zanim ubiegli sto krok�w.</p><p>I pogo� dalej trwa�a. Szwedzkie konie coraz mniej mia�y tchu w piersiach i rozpiera�y si� coraz cz�ciej. Na koniec z tysi�ca naj�wietniejszych rajtar�w, kt�rzy pod Kannebergiem wyszli, zosta�o zaledwie stu kilkudziesi�ciu je�d�c�w, reszta le�a�a d�ugim pasem na le�nej drodze. Lecz i ta ostatnia kupa zmniejsza�a si� z ka�d� chwil�, gdy� r�ce polskie nie przesta�y nad ni� pracowa�.</p><p>Na koniec wypadli z lasu. Wie�e Jaros�awia zarysowa�y si� wyra�nie na b��kicie. Ju�, ju� nadzieja wst�pi�a w serca uciekaj�cych, wiedzieli bowiem, �e w Jaros�awiu stoi sam kr�l i ca�a pot�ga i �e w ka�dej chwili mo�e im przyj�� w pomoc.</p><p>Zapomnieli o tym, i� zaraz po ich przej�ciu uprz�tni�to pomost na ostatnim prz�le mostu, aby silniejsze pod�o�y� dla armat belkowanie.</p><p>Pan Czarniecki za�, czy wiedzia� o tym przez swoich szpieg�w, czy te� umy�lnie chcia� si� kr�lowi szwedzkiemu pokaza� i na jego oczach doci�� reszty tych nieszcz�liwych, do��, i� nie tylko nie wstrzyma� pogoni, ale sam z Szemberkow� chor�gwi� naprz�d skoczy�, sam siek�, sam w�asn� r�k� �cina� � p�dz�c za kup� tak, jak gdyby tym samym p�dem chcia� na Jaros�aw uderzy�.</p><p>Na koniec dobiegli o staj� do mostu. Krzyki z pola dolecia�y do obozu szwedzkiego. Mn�stwo �o�nierzy i oficer�w wybieg�o z miasta patrze�, co si� za rzek� dzieje. Ledwie spojrzeli � dostrzegli i poznali rajtar�w, kt�rzy rano wyszli z obozu.</p><p>� Oddzia� Kanneberga! oddzia� Kanneberga!� pocz�o krzycze� tysi�ce g�os�w.</p><p>� W pie� niemal wyci�ci! Ledwie sto ludzi bie�y!</p><p>W tej chwili przygalopowa� sam kr�l, a z nim Wittenberg, Forgell, Miller i inni jenera�owie.</p><p>Kr�l poblad�.</p><p>� Kanneberg! � rzek�.</p><p>� Na Chrystusa i jego rany! Most nie wyko�czony! � zawo�a� Wittenberg � wytn� ich do nogi!</p><p>Kr�l spojrza� na rzek� wezbran� wiosennymi wody; szumia�a ��t� fal�, o przeprawieniu pomocy wp�aw nie by�o co i my�le�.</p><p>Tamci zbli�ali si� coraz wi�cej.</p><p>Wtem zn�w pocz�to krzycze�:</p><p>� Wozy kr�lewskie i gwardia nadci�ga! Zgin� i ci!</p><p>Jako� zdarzy�o si�, �e cz�� kr�lewskiego kredensu, ze stoma lud�mi pieszej gwardii, wynurzy�a si� w tej chwili inn� drog� z przyleg�ych las�w. Spostrzeg�szy, co si� dzieje, ludzie z eskorty w przekonaniu, �e most gotowy, pocz�li zd��a� co si� ku miastu.</p><p>Lecz dostrze�ono ich z pola � za czym natychmiast ze trzysta koni ruszy�o ku nim ca�ym p�dem, a na czele wszystkich lecia� z szabl� wzniesion� nad g�ow� i ogniem w �renicach pan dzier�awca z W�soszy, Rz�dzian. Niewielkie da� on dot�d m�stwa dowody, lecz na widok woz�w, w kt�rych m�g� znajdowa� si� �up obfity, odwaga tak wezbra�a w jego sercu, �e wysforowa� si� na kilkadziesi�t krok�w przed innymi. Piechurowie przy wozach, widz�c, �e nie ujd�, zwarli si� w czworobok i sto muszkiet�w naraz skierowa�o si� w piersi Rz�dziana. Huk wstrz�sn�� powietrzem, wst�ga dymu przelecia�a wzd�u� �ciany czworoboku, lecz nim dym si� rozproszy�, ju� pan dzier�awca przed �cian� wspi�� konia tak, �e kopyta przednie zawis�y przez chwil� nad g�owami rajtar�w � i wpad� na kszta�t gromu w �rodek.</p><p>Lawina je�d�c�w run�a za nim.</p><p>I jako gdy wilcy zmog� konia, on �yje jeszcze i le��c na grzbiecie, broni si� rozpaczliwie kopytami, a one pokryj� go ca�kiem i dr� ze� �ywe kawa�y mi�sa � tak owe wozy i piechurowie pokryci zostali zupe�nie k��bi�c� si� mas� koni i je�d�c�w. Jeno krzyki straszne podnosi�y si� z tego wiru i dolatywa�y uszu Szwed�w stoj�cych na drugim brzegu.</p><p>A tymczasem jeszcze bli�ej brzegu docinano reszty Kannebergowych rajtar�w. Ca�a armia szwedzka wyleg�a jak jeden m�� na wysoki brzeg Sanu. Piechota, jazda, artyleria pomiesza�y si� ze sob� � i patrzyli wszyscy, jakoby w dawnym cyrku rzymskim na widowisko, jeno patrzyli ze �ci�ni�tymi ustami, z rozpacz� w piersi, w przera�eniu, w poczuciu bezsilno�ci. Chwilami z piersi tych mimowolnych widz�w wyrywa� si� krzyk straszny. Chwilami rozlega� si� p�acz powszechny, to zn�w zapada�a cisza i s�ycha� by�o tylko sapanie rozw�cieczonych �o�nierzy. Bo przecie ten tysi�c ludzi, kt�ry wyprowadzi� Kanneberg, stanowi� czo�o i dum� ca�ej armii szwedzkiej; sami to byli weterani okryci s�aw� w B�g wie ilu ziemiach i w B�g wie ilu bitwach! A teraz oto biegali jak b��dne stado owiec po obszernym przeciwleg�ym b�oniu, gin�c jak owce pod no�em rze�niczym. Wi�c nie by�a to ju� bitwa, ale �owy. Straszni je�d�cy polscy kr�cili si� jak zawierucha po bojowisku, krzycz�c r�nymi g�osami i przebiegaj�c rajtarom. Czasem za jednym p�dzi�o kilku lub kilkunastu, czasem pojedynczy za pojedynczym. Niekiedy dognany Szwed pochyla� si� jeno na kulbace, by cios nieprzyjacielowi u�atwi�, niekiedy przyjmowa� bitw�, lecz gin�� najcz�ciej, bo na bia�� bro� szwedzcy �o�nierze nie mogli si� mierzy� z wy�wiczon� we wszelakich fechtach szlacht� polsk�.</p><p>Lecz najokropniej sro�y� si� mi�dzy Polakami ma�y rycerzyk, siedz�cy na bu�anym a �cig�ym i zwrotnym jak sok� koniu. Zauwa�y�o go wreszcie ca�e wojsko, bo kogo on pogoni�, kto si� z nim spotka�, gin�� nie wiadomo jak i kiedy, tak ma�ymi, tak nieznacznymi ruchami miecza str�ca� najt�szych rajtar�w na ziemi�. Na koniec dostrzeg� samego Kanneberga, kt�rego kilkunastu towarzystwa goni�o, wi�c krzykn�� na nich, rozkazem pogo� powstrzyma� i sam na niego uderzy�.</p><p>Szwedzi z drugiego brzegu wstrzymali dech w piersiach. Sam kr�l si� tu� do brzegu przysun�� i patrzy� z bij�cym sercem, miotany jednocze�nie trwog� i nadziej�, bo Kanneberg, jako pan wielki i kr�lewski krewny, od dzieci�stwa �wiczony we wszelkiego rodzaju fechtach przez mistrz�w w�oskich, w walce na bia�y or� nie mia� r�wnego sobie w armii szwedzkiej. Wszystkie wi�c oczy by�y teraz w niego utkwione i zaledwie �mia�y oddycha� otwarte usta, on za� widz�c, �e pogo� gromadna usta�a, i chc�c po straceniu wojska s�aw� sw� w oczach kr�lewskich ratowa�, rzek� do swej duszy ponurej:</p><p>�Biada mi, je�li wojsko wprz�d wytraciwszy, krwi� w�asn� teraz ha�by nie przypiecz�tuj� lub je�li �ycia nie okupi�, tego strasznego m�a obaliwszy. Inaczej, cho�by mnie d�o� Boga na tamt� stron� przenios�a, �adnemu Szwedowi w oczy spojrze� bym nie �mia�!�</p><p>To rzek�szy, zwr�ci� konia i skoczy� ku ��temu rycerzowi.</p><p>�e za� ci je�d�cy, kt�rzy mu przebiegali od rzeki, usun�li si� teraz, mia� wi�c Kanneberg i t� nadziej�, �e gdy pokona przeciwnika, dopadnie brzegu i w wod� skoczy, a potem � co b�dzie, to b�dzie; je�li nie zdo�a wzburzonych fal przep�yn��, to przynajmniej pr�d go wraz z koniem daleko uniesie, a tam ju� jaki� ratunek bracia dla niego obmy�l�.</p><p>Skoczy� wi�c jak piorun ku ma�emu rycerzowi, a ma�y rycerz ku niemu. Chcia� Szwed w przelocie wbi� sw�j rapier a� po gard� pod pach� przeciwnika, lecz zaraz pozna�, �e sam mistrzem b�d�c, na mistrza r�wnie� trafi� musia�, bo szpada tylko ze�lizn�a si� wzd�u� ostrza polskiej szabli, tylko zachwia�a mu si� jako� dziwnie w r�ku, jak gdyby mu nagle rami� zdr�twia�o; ledwie si� zdo�a� zastawi� od ciosu, kt�ry mu rycerz nast�pnie zada�; na szcz�cie, w tej chwili roznios�y ich konie we dwie przeciwne strony.</p><p>Zatoczyli tedy obaj ko�em i zwr�cili si� jednocze�nie, lecz wolniej jechali ju� na siebie, pragn�c wi�cej na spotkanie mie� czasu i cho� kilkakro� �elazo skrzy�owa�. Kanneberg zebra� si� teraz w sobie, tak i� uczyni� si� podobny do ptaka, kt�remu dzi�b tylko pot�ny z nastroszonych pi�r wystaje. Zna� on jedno niezawodne pchni�cie, w kt�rym pewien Florentczyk go wy�wiczy�, straszne, bo zwodnicze i niemal nieodbite, polegaj�ce na tym, �e ostrze, skierowane niby w piersi, mijaj�c bokiem zastaw�, przeszywa�o gard�o i wychodzi�o a� ty�em karku. Tego pchni�cia postanowi� teraz u�y�.</p><p>I pewien swego, zbli�a� si�, hamuj�c coraz bardziej konia, a pan Wo�odyjowski (on to by� bowiem) nadje�d�a� ku niemu w drobnych skokach. Przez chwil� my�la�, �eby bia�ogrodzkim sposobem znikn�� nagle pod koniem, lecz �e z jednym tylko m�em, i to na oczach obu wojsk mia� si� spotka�, wi�c cho� zrozumia�, i� czeka go jaki� cios niespodziewany, wstyd mu by�o po tatarsku, nie po rycersku si� broni�.</p><p>�Chcesz mnie, jako czapla soko�a, sztychem nadzia� � pomy�la� sobie � ale ja ci� owym wiatraczkiem za�yj�, kt�ry w �ubniach jeszcze wykoncypowa�em.�</p><p>I ta my�l wyda�a mu si� na razie najlepsz�, wi�c wyprostowa� si� w kulbace, podni�s� szabelk� i pu�ci� j� w ruch podobny do ruchu �mig wiatraka, lecz tak szybki, i� powietrze pocz�o �wista� przera�liwie.</p><p>A �e zachodz�ce s�o�ce gra�o mu na szabli, wi�c otoczy�a go jakoby tarcza �wietlana, migotliwa, on za� uderzy� ostrogami bachmata i run�� na Kanneberga.</p><p>Kanneberg skurczy� si� jeszcze bardziej i prawie przywar� do konia, w mgnieniu oka zwi�za� rapier z szabl�, nagle wysun�� g�ow� jak w�� i pchn�� okropnie.</p><p>Lecz w tej chwili zaszumia� straszliwy m�yniec, rapier targn�� si� Szwedowi w r�ku, ostrze uderzy�o w pust� przestrze�, natomiast wygi�ty koniec szabli ma�ego rycerza spad� z piorunow� szybko�ci� na twarz Kanneberga, przeci�� mu cz�� nosa, usta, brod�, spad� na obojczyk, strzaska� go i zatrzyma� si� dopiero na id�cym przez rami� pendencie.</p><p>Rapier wysun�� si� z r�k nieszcz�snego i noc obj�a mu g�ow�, lecz nim spad� z konia, pan Wo�odyjowski pu�ci� szabl� na sznurek i chwyci� go za ramiona.</p><p>Zawrza�li jednym wrzaskiem z drugiego brzegu Szwedzi, pan Zag�oba za� przyskoczy� do ma�ego rycerza i rzek�:</p><p>� Panie Michale, wiedzia�em, �e tak b�dzie, alem by� got�w ci� pom�ci�!</p><p>� Mistrz to by� � odpowiedzia� Wo�odyjowski. � Bierz wa�� konia za uzd�, bo zacny!</p><p>� Ha! �eby nie rzeka, skoczy�oby si� z tamtymi poha�asowa�! Pierwszy bym...</p><p>Dalsze s�owa przerwa� panu Zag�obie �wist kul, wi�c nie doko�czy� my�li, natomiast krzykn��:</p><p>� Uchod�my, panie Michale, ci zdrajcy postrzeli� gotowi!</p><p>� Nie maj� ju� te kule impetu � odrzek� Wo�odyjowski � bo za daleko.</p><p>Tymczasem otoczyli ich inni je�d�cy polscy, winszuj�c Wo�odyjowskiemu i patrz�c na� z podziwem, a on tylko w�sikami raz po raz rusza�, bo tak�e rad by� z siebie.</p><p>Za� na drugim brzegu, mi�dzy Szwedami, wrza�o jakby w ulu. Artylerzy�ci zataczali na gwa�t armaty, wi�c i w pobliskich szeregach polskich ozwa�y si� tr�bki do odwrotu. Na g�os ich skoczy� ka�dy do swojej chor�gwi, i w mig stan�y wszystkie w sprawie. Cofn�y si� pod las i zatrzyma�y znowu, jakby miejsce nieprzyjacielowi zostawuj�c i zapraszaj�c go za rzek�. Wreszcie przed �aw� ludzi i koni wyjecha� na tarantowatym dzianecie m�� przybrany w burk� i czapk� z czaplim pi�rem, z poz�ocistym buzdyganem w r�ku.</p><p>Wida� go by�o doskonale, bo pada�y na� czerwone promienie zachodz�cego s�o�ca, i zreszt� je�dzi� przed pu�kami, jakby przegl�d sprawuj�c. Poznali go od razu wszyscy Szwedzi i pocz�li krzycze�:</p><p>� Czarniecki! Czarniecki!</p><p>On za� gada� co� z pu�kownikami. Widziano, jak d�u�ej zatrzyma� si� przy rycerzu, kt�ry Kanneberga usiek�, i r�k� po�o�y� na jego ramieniu, po czym podni�s� buzdygan i chor�gwie zacz�y z wolna, jedna za drug�, zawraca� ku borom.</p><p>W�a�nie i s�o�ce zasz�o. W Jaros�awiu dzwony ozwa�y si� po ko�cio�ach, wi�c wszystkie pu�ki za�piewa�y jednym g�osem, odje�d�aj�c: �Anio� Pa�ski zwiastowa� Naj�wi�tszej Pannie Marii�, i z t� pie�ni� znik�y Szwedom z oczu.</p></section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Dnia tego po�o�yli si� Szwedzi spa�, nic w usta nie bior�c i bez nadziei, aby mieli czym nazajutrz si� posili�. Tote� od m�ki g�odowej spa� nie mogli. Nim drugi kur zapia�, zn�kane �o�nierstwo pocz�o wymyka� si� z obozu pojedynczo i kupami na grasunek po wsiach przyleg�ych do Jaros�awia. Szli wi�c, do nocnych rabusi�w podobni, ku Radymnu, Ka�czudze, Tyczynowi � gdzie mogli i gdzie spodziewali si� zasta� co� do jedzenia. Otuchy dodawa�o im to, �e Czarniecki by� na drugiej stronie rzeki, ale cho�by i przeprawi� si� ju� zd��y�, woleli �mier� ni� g��d. Widocznie wielkie ju� by�o rozprz�enie w obozie, bo oko�o p�tora tysi�ca ludzi wysun�o si� w ten spos�b, wbrew najsurowszym rozkazom kr�lewskim.</p><p>Pocz�li wi�c grasowa� po okolicy, pal�c, rabuj�c, �cinaj�c, lecz prawie nikt z nich nie mia� powr�ci� do obozu. Czarniecki by� wprawdzie z drugiej strony Sanu, lecz i z tej kr�ci�y si� r�ne partie szlacheckie i ch�opskie; najpot�niejsza za� pana Strza�kowskiego, z�o�ona z bitnej szlachty g�rskiej, tej w�a�nie nocy przymkn�a, jak na nieszcz�cie, do Pr�chnika. Ujrzawszy tedy �un� i us�yszawszy strza�y, poszed� pan Strza�kowski, jakoby kto sierpem rzuci�, prosto na gwar i napad� na zaj�tych rabunkiem. Bronili si� silnie w op�otkach, lecz pan Strza�kowski rozerwa� ich, wysiek�, nikogo nie �ywi�. W innych wioskach inne partie uczyni�y to� samo, po czym w gonitwie za uciekaj�cymi podsun�y si� pod sam ob�z szwedzki, roznosz�c trwog� i zamieszanie, krzycz�c po tatarsku, po wo�osku, po w�giersku i po polsku, tak i� Szwedzi s�dzili, �e jakie� pot�ne wojska posi�kowe na nich nast�puj�, mo�e chan z ca�� ord�.</p><p>Wszcz�o si� zamieszanie i � rzecz niebywa�a dot�d � pop�och, kt�ry z najwi�kszym trudem uda�o si� oficerom pot�umi�. Lecz kr�l, kt�ry do rana przesiedzia� na koniu, widzia�, co si� dzieje, zrozumia�, co z tego mo�e wynikn��, i zaraz rankiem zwo�a� rad� wojenn�.</p><p>Pos�pna owa narada nied�ugo trwa�a, bo nie by�o dw�ch dr�g do wyboru. Duch w wojsku upad�, �o�nierz nie mia� co je��, nieprzyjaciel r�s� w pot�g�.</p><p>Szwedzki Aleksander, kt�ry obiecywa� �wiatu ca�emu goni�, cho�by do tatarskich step�w, polskiego Dariusza, nie o gonitwie dalszej, ale o w�asnym ocaleniu musia� teraz my�le�.</p><p>� Sanem mo�em si� wraca� do Sandomierza, stamt�d Wis�� do Warszawy i do Prus � m�wi� Wittenberg. � W ten spos�b zguby unikniem.</p><p>Duglas za g�ow� si� chwyci�:</p><p>� Tyle zwyci�stw, tyle trud�w, tak olbrzymi kraj podbity, i wraca� nam przychodzi!</p><p>A Wittenberg na to:</p><p>� Maszli, wasza dostojno��, jak� rad�?</p><p>� Nie mam! � odrzek� Duglas.</p><p>Kr�l, kt�ry dot�d nic nie m�wi�, wsta� na znak, �e posiedzenie sko�czone, i rzek�:</p><p>� Nakazuj� odwr�t!</p><p>Wi�cej tego dnia nie s�yszano z jego ust ani s�owa.</p><p>B�bny pocz�y warcze� i tr�by gra� w szwedzkim obozie. Wie��, �e odwr�t nakazany, rozbieg�a si� w jednej chwili z ko�ca w koniec. Przyj�to j� okrzykami rado�ci. Przecie zamki i fortece by�y jeszcze w r�ku Szwed�w, w nich czeka� wypoczynek, jad�o, bezpiecze�stwo.</p><p>Jenera�owie i �o�nierze wzi�li si� tak gorliwie do przygotowa� odwrotu, �e a� gorliwo�� owa, jak zauwa�y� Duglas, z ha�b� graniczy�a.</p><p>Samego Duglasa wys�a� kr�l w przedniej stra�y, aby trudne przeprawy naprawia�, lasy trzebi�. Wkr�tce za nim ruszy�o ca�e wojsko szykiem jak do boju; front armaty zas�ania�y, ty� wozy utaborowane, po bokach sz�a piechota. Potrzeby wojenne i namioty p�yn�y rzek� na statkach.</p><p>Wszystkie te ostro�no�ci nie by�y zbyteczne, ledwie bowiem tabor ruszy�, ju� tylne stra�e szwedzkie dojrza�y id�cych �ladem je�d�c�w polskich i odt�d niemal nigdy nie traci�y ich z oczu. Czarniecki po�ci�ga� w�asne chor�gwie, wszystkie partie okoliczne, pos�a� po nowe posi�ki do kr�la i szed� w trop. Pierwszy nocleg w Przeworsku by� zarazem pierwszym alarmem. Oddzia�y polskie natar�y tak blisko, i� kilka tysi�cy piechoty wraz z dzia�ami musiano przeciw nim zwr�ci�. Przez chwil� sam kr�l my�la�, �e Czarniecki naprawd� nast�puje, lecz on, swoim zwyczajem, wysy�a� tylko oddzia�y za oddzia�ami. Te, podpadaj�c, czyni�y okrzyk i cofa�y si� natychmiast. Noc do rana zesz�a na podobnych harcach, noc swarliwa, dla Szwed�w bezsenna.</p><p>I ca�y poch�d, wszystkie nast�pne noce i dnie mia�y by� do niej podobne.</p><p>Tymczasem znowu� Czarnieckiemu przys�a� kr�l dwie chor�gwie jazdy, bardzo moderowanej, za tym i list, �e wkr�tce hetmani z komputowym wojskiem rusz�, on za� sam z reszt� piechot i ord� rych�o za nimi pospieszy. Jako� zatrzymywa�y go ju� tylko rokowania z chanem, z Rakoczym i z cesarzem. Czarniecki uradowa� si� niepomiernie t� wie�ci�, i gdy nazajutrz rano Szwedzi ruszyli dalej, w klin mi�dzy Wis�� i San, rzek� pan kasztelan do pu�kownika Polanowskiego:</p><p>� Sie� nastawiona, ryby w matni� id�.</p><p>� A my uczynim jak �w rybak � rzek� Zag�oba � kt�ry im na fletni gra�, �eby ta�cowa�y, czego gdy nie chc� czyni�, wyci�gn�� je na brzeg; tedy dopiero skaka�y, a on wzi�� je kijem razi� m�wi�c: �O, takie c�rki! trzeba by�o ta�cowa�, p�kim prosi�.�</p><p>Na to pan Czarniecki:</p><p>� B�d� oni ta�cowali, niech jeno pan marsza�ek Lubomirski nadci�gnie ze swoim wojskiem, kt�re na pi�� tysi�cy licz�.</p><p>� Lada chwila go nie wida� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Przyjecha�o dzi� kilku szlachty podg�rskiej � ozwa� si� Zag�oba � ci zapewniaj�, �e wielkimi i pilnymi drogami idzie, ale czy si� zechce z nami po��czy�, miast na swoj� r�k� wojowa�, to inna rzecz!</p><p>� Czemu to? � spyta� pan Czarniecki, bystro patrz�c na Zag�ob�.</p><p>� Bo to cz�ek nadzwyczajnej ambicji i o s�aw� zazdrosny. Znam go si�a lat i by�em mu konfidentem. Pozna�em go, gdy by� m�odym jeszcze pani�ciem, na dworze pana krakowskiego, Stanis�awa. Fecht�w si� wonczas od Francuz�w i W�och�w uczy� i okrutnie si� na mnie rozgniewa�, gdym mu powiedzia�, �e to kpy, z kt�rych �aden mi nie zdzier�y. Uczynili�my parol i samem ich siedmiu jednego po drugim rozci�gn��. On za� ode mnie si� dalej uczy� nie tylko fecht�w, ale i sztuki wojennej. Dowcip mia� z przyrodzenia troch� t�py, ale co umie, to ode mnie.</p><p>� Taki� to z wa�ci mistrz? � spyta� Polanowski.</p><p>� <emphasis>Exemplum</emphasis>: pan Wo�odyjowski, drugi m�j ucze�. Z tego mam prawdziw� pociech�.</p><p>� Prawda, �e� to waszmo�� Swena usiek�?</p><p>� Swena? Gdyby si� to kt�remu z waszmo�ci�w zdarzy�o, mia�by przez ca�e �ycie co opowiada�, jeszcze by s�siad�w sprasza�, by im przy winie jedno w k�ko powtarza�, ale ja o to nie dbam, bo gdybym chcia� wylicza�, m�g�bym takimi Swenami drog� do samego Sandomierza wymo�ci�. Mo�e bym nie m�g�? Powiedzcie, kt�rzy mnie znacie.</p><p>� M�g�by wuj! � ozwa� si� Roch Kowalski.</p><p>Pan Czarniecki nie s�ysza� dalszego ci�gu rozmowy, bo si� g��boko nad s�owami Zag�oby zamy�li�. Zna� i on ambicj� pana Lubomirskiego i nie w�tpi�, �e albo zechce mu swoj� wol� narzuca�, albo na w�asn� r�k� b�dzie dzia�a�, chocia�by to szkod� Rzeczypospolitej przynie�� mia�o.</p><p>Wi�c surowe jego oblicze spos�pnia�o i pocz�� brod� kr�ci�.</p><p>� Oho! � szepn�� do Skrzetuskiego Jana Zag�oba � ju� tam Czarniecki co� gorzkiego �uje, bo mu si� twarz do or�owej podobna uczyni�a, rych�o tu kogo podziobie.</p><p>Wtem pan Czarniecki ozwa� si�:</p><p>� Trzeba, by kt�ry z waszmo�ci�w z listem ode mnie do pana Lubomirskiego pojecha�.</p><p>� Jam mu znajomy i podejmuj� si� � rzek� pan Jan Skrzetuski.</p><p>� Dobrze � odpar� w�dz � im kto znamienitszy, tym lepiej...</p><p>Zag�oba zwr�ci� si� do Wo�odyjowskiego i zn�w szepn��:</p><p>� Ju� i przez nos m�wi, znak to wielkiej alteracji.</p><p>Rzeczywi�cie za� pan Czarniecki mia� srebrne podniebienie, bo mu je kula przed laty pod Busz� wyrwa�a. Ow� ilekro� by� wzruszony, gniewny i niespokojny, zaczyna� zawsze m�wi� ostrym i brz�kliwym g�osem.</p><p>Nagle zwr�ci� si� teraz do Zag�oby:</p><p>� A mo�e by� i wa�pan z panem Skrzetuskim pojecha�?</p><p>� Ch�tnie � odpowiedzia� Zag�oba. � Je�li ja czego nie wsk�ram, nikt nie wsk�ra. Wreszcie do cz�eka tak wielkiego rodu we dw�ch b�dzie przystojniej.</p><p>Czarniecki zacisn�� wargi, szarpn�� brod� i rzek� jakby sam do siebie:</p><p>� Wielkie rody... wielkie rody...</p><p>� Tego nikt panu Lubomirskiemu nie ujmie � zauwa�y� Zag�oba.</p><p>A Czarniecki brwi zmarszczy�:</p><p>� Rzeczpospolita sama jest wielka, a rod�w w proporcji do niej nie masz wielkich, jeno ma�e, i bodaj ziemia po�ar�a takie, kt�re o tym zapominaj�!</p><p>Umilkli wszyscy, bo bardzo pot�nie przem�wi�, i dopiero po niejakiej chwili Zag�oba rzek�:</p><p>� W proporcji do ca�ej Rzeczypospolitej s�usznie!</p><p>� Jam te� nie z soli wyr�s� ani z roli, jeno z tego, co mnie boli � ozwa� si� Czarniecki � a boleli mnie Kozacy, kt�rzy mi t� oto g�b� przestrzelili, a teraz boli mnie Szwed, i albo t� bol�czk� przetn�, albo sam od niej sczezn�, tak mi dopom� B�g!</p><p>� I my dopomo�em krwi� nasz�! � rzek� Polanowski.</p><p>Czarniecki za� prze�uwa� jeszcze czas jaki� gorycz, kt�ra wezbra�a mu w sercu na my�l, �e ambicja pana marsza�ka mo�e mu w ratowaniu ojczyzny przeszkodzi�, wreszcie uspokoi� si� i rzek�:</p><p>� Za czym i list trzeba pisa�. Prosz� waszmo�ci�w ze sob�.</p><p>Jan Skrzetuski i Zag�oba poszli za nim, a w p� godziny p�niej siedli na ko� i pojechali odwrotn� drog� ku Radymnu, by�y bowiem wie�ci, �e tam w�a�nie zatrzyma� si� pan marsza�ek z wojskiem.</p><p>� Janie � rzek� Zag�oba, macaj�c si� po kalecie, w kt�rej wi�z� list pana Czarnieckiego � uczy� mi �ask� i pozw�l mnie samemu gada� do marsza�ka.</p><p>� A ojciec naprawd� go zna�e� i fecht�w go uczy�e�?</p><p>� I!... tak si� jeno sobie m�wi�o dlatego, �eby si� para w g�bie nie zagrza�a i �eby j�zyk nie rozmi�k�, co si� od przyd�u�szego milczenia snadnie przytrafi� mo�e. Ni go zna�em, ni go uczy�em. Albo to nie mia�em czego lepszego do roboty ni� by� nied�wiednikiem i uczy� pana marsza�ka, jako si� na zadnich nogach chodzi? Ale to wszystko jedno. Przezna�em go na wylot z tego, co ludzie o nim powiadaj�, i potrafi� go zagnie�� jako kucharka kluski. Jeno o to jedno ci� jeszcze prosz�: nie powiadaj, �e mam list od pana Czarnieckiego, i nie wspominaj nawet o nim, p�ki go sam nie oddam.</p><p>� Jak�e to? Mia��ebym funkcji, z kt�r� mnie pos�ano, nie spe�ni�?! W �yciu mi si� to nie przygodzi�o i nie przygodzi. Nie mo�e by�! Chocia�by i pan Czarniecki przebaczy�, nie uczyni� tego za skarb gotowy!</p><p>� To wyci�gn� szabl� i p�cin� twemu koniowi podetn�, �eby� za mn� nie nad��y�. Zali widzia�e� kiedy, �eby chybi�o to, com w�asn� g�ow� zamy�li�? Gadaj! �le� to wyszed� ty sam na Zag�obowych fortelach? �le wyszed� pan Micha� albo i twoja Halszka? albo i wy wszyscy, kiedym to was z r�k Radziwi��a wy�uskn��? Powiadam ci, �e z tego listu mo�e by� wi�cej z�ego ni� dobrego, bo pan kasztelan pisa� go w takiej alteracji, �e ze trzy pi�ra z�ama�. Wreszcie, b�dziesz o nim gada�, gdy moje zamys�y chybi�; parol, �e go sam w�wczas oddam, ale nie pr�dzej.</p><p>� Bylem go m�g� odda�, wszystko jedno kiedy.</p><p>� Wi�cej te� nie potrzebuj�! Hajda teraz, bo droga przed nami okrutna!</p><p>Pop�dzili tedy konie i pu�cili si� w skok. Ale nie potrzebowali jecha� d�ugo, bo przednie stra�e marsza�kowskie min�y ju� nie tylko Radymno, ale i Jaros�aw, on sam za� znajdowa� si� w Jaros�awiu i sta� w dawnej kwaterze kr�la szwedzkiego.</p><p>Znale�li go przy obiedzie ze znaczniejszymi oficerami. Lecz gdy si� opowiedzieli, Lubomirski kaza� ich przyj�� natychmiast, bo ich nazwiska zna�, gdy� g�o�ne by�y owego czasu w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Wszystkich oczy zwr�ci�y si� na nich, gdy weszli; patrzono zw�aszcza z podziwem i ciekawo�ci� na Skrzetuskiego, marsza�ek za�, powitawszy ich wdzi�cznie, spyta� zaraz:</p><p>� Czy to s�awnego rycerza mam przed sob�, kt�ry listy z obl�onego Zbara�a kr�lowi przeni�s�?</p><p>� Ja to si� przekrad�em � odrzek� pan Jan.</p><p>� Daj�e mi Bo�e takich oficer�w jak najwi�cej! Niczego tak panu Czarnieckiemu nie zazdroszcz�, bo zreszt� wiem, �e i moje ma�e zas�ugi w pami�ci ludzkiej nie przepadn�.</p><p>� A jam jest Zag�oba! � rzek� stary rycerz, wysuwaj�c si� naprz�d.</p><p>Tu powi�d� okiem po zgromadzeniu; marsza�ek za�, jako to ka�dego chcia� sobie uj��, zaraz zakrzykn��:</p><p>� Kto by nie wiedzia� o m�u, kt�ren Bur�aja, wodza <emphasis>barbarorum</emphasis>, usiek�, kt�ren Radziwi��owi wojsko pobuntowa�...</p><p>� I panu Sapie�e wojsko przywiod�em, kt�re, prawd� rzek�szy, mnie, nie jego, wodzem sobie obra�o � doda� Zag�oba.</p><p>� A �e� to wasza mo�� chcia�, mog�c tak g�rn� mie� szar��, wyrzec si� jej i u pana Czarnieckiego s�u�b� przyj��?</p><p>Na to Zag�oba �ysn�� okiem ku Skrzetuskiemu i odrzek�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie marsza�ku, od waszej to dostojno�ci tak ja, jak i ca�y kraj przyk�ad bierze, jak dla dobra publicznego wyrzeka� si� ambicji i prywaty.</p><p>Lubomirski pokra�nia� z zadowolenia, a Zag�oba wzi�� si� w boki i m�wi� dalej:</p><p>� Pan Czarniecki umy�lnie nas przys�a�, aby�my si� waszej dostojno�ci w jego i ca�ego wojska imieniu pok�onili, a zarazem donie�li o znacznej wiktorii, jak� nam B�g nad Kannebergiem odnie�� pozwoli�.</p><p>� S�yszeli�my ju� tu o tym � odrzek� do�� sucho marsza�ek, w kt�rym ju� poruszy�a si� zazdro�� � ale ch�tnie z ust naocznego �wiadka jeszcze raz pos�yszymy.</p><p>Us�yszawszy to, pan Zag�oba rozpocz�� zaraz opowiada�, jeno z niekt�rymi zmianami, bo si�y Kanneberga spot�nia�y w jego ustach do dw�ch tysi�cy ludzi. Nie zapomnia� te� wspomnie� o Swenonie, o sobie, o tym, jak na oczach kr�lewskich reszt� rajtar�w tu� nad rzek� wyci�to, jak wozy i trzystu ludzi gwardii wpad�o w r�ce szcz�liwych zwyci�zc�w, s�owem, wiktoria uros�a w opowiadaniu do rozmiar�w niepowetowanej dla Szwed�w kl�ski.</p><p>S�uchali wszyscy pilnie, s�ucha� i pan marsza�ek, ale pos�pnia� coraz bardziej i oblicze �cina�o mu si� jakoby lodem, wreszcie rzek�:</p><p>� Nie neguj�, �e pan Czarniecki znamienity wojennik, ale przecie sam wszystkich Szwed�w nie zje i dla innych cho� na �yk zostanie.</p><p>A na to Zag�oba:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie, to nie pan Czarniecki t� wiktori� odni�s�.</p><p>� Jeno kto?</p><p>� Jeno Lubomirski!</p><p>Nasta�a chwila powszechnego zdumienia. Pan marsza�ek usta otworzy�, powiekami pocz�� mruga� i patrzy� na Zag�ob� tak zdziwionym wzrokiem, jak gdyby chcia� go spyta�:</p><p>� Zali wa�panu pi�tej klepki nie staje?</p><p>Lecz pan Zag�oba nie da� si� zbi� z tropu, owszem, wargi z wielk� fantazj� wyd�� (kt�ren gest przej�� od pana Zamoyskiego) i rzek�:</p><p>� S�ysza�em, jak sam Czarniecki przed ca�ym wojskiem m�wi�: �Nie nasze to szable bij�, ale (powiada) imi� Lubomirskiego bije, bo gdy si� (powiada) zwiedzieli, �e tu�, tu� nadci�ga, duch w nich tak zdech�, �e w ka�dym �o�nierzu wojsko marsza�kowskie widz� i jako owce pod n� �by oddaj�.�</p><p>Gdyby wszystkie promienie s�oneczne upad�y od razu na twarz pana marsza�ka, twarz ta nie rozja�ni�aby si� wi�cej.</p><p>� Jak�e? � zakrzykn�� � sam Czarniecki to powiada�?</p><p>� Tak jest, i wiele innych rzeczy, ale nie wiem, czy mi si� godzi powtarza�, bo do konfident�w jeno m�wi�.</p><p>� M�w wa��! Ka�de s�owo pana Czarnieckiego warte, �eby je sto razy powt�rzy�. Niepowszedni to cz�ek i z dawna to m�wi�em!</p><p>Zag�oba spojrza� na marsza�ka, przymru�aj�c jedno oko, i mrucza� pod w�sami:</p><p>� Po�kn��e� hak, zaraz ci� tu wyci�gn�.</p><p>� Co waszmo�� m�wisz? � pyta� marsza�ek.</p><p>� M�wi�, �e wojsko tak na cze�� waszej dostojno�ci wiwatowa�o, jakby i kr�lowi jegomo�ci lepiej nie wiwatowa�o, a w Przeworsku, gdy�my to ca�� noc szarpali Szweda, co kt�ra chor�giew skoczy�a, to krzyczeli: �Lubomirski! Lubomirski!�, i lepszy to skutek mia�o ni� wszystkie �a��a!� i �bij, zabij!� Jest tu �wiadek, pan Skrzetuski, �o�nierz te� nie lada, kt�ren nigdy w �yciu nie ze�ga�.</p><p>Marsza�ek spojrza� mimo woli na Skrzetuskiego, a ten zaczerwieni� si� po uszy i pocz�� co� mamrota� pod nosem.</p><p>Tymczasem oficerowie marsza�kowscy pocz�li wychwala� w g�os pos��w.</p><p>� Ot, politycznie post�pi� sobie pan Czarniecki, tak grzecznych kawaler�w wysy�aj�c! Obaj najs�awniejsi rycerze, a jednemu mi�d po prostu z g�by p�ynie!</p><p>� Zawszem to rozumia� o panu Czarnieckim, �e mi �yczliwy, ale teraz nie masz takiej rzeczy, kt�rej bym dla niego nie uczyni�! � zakrzykn�� marsza�ek, kt�rego oczy mg�� si� pokrywa�y z rozkoszy.</p><p>Na to Zag�oba wpad� w zapa�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie! Kto by ci� nie uwielbia�, kto by ci� nie czci�, wzorze wszystkich cn�t obywatelskich, kt�ry Arystydesa sprawiedliwo�ci�, m�stwem Scypion�w przypominasz! Si�am ksi�g w �yciu przeczyta�, si�am widzia�, si�am rozwa�a�, i rozdar�a mi si� dusza od bole�ci, bo c�em w tej Rzeczypospolitej ujrza�! Oto Opali�skich, Radziejowskich, Radziwi���w, kt�rzy w�asn� pych�, w�asn� ambicj� nad wszystko ceni�c, ojczyzny dla prywaty gotowi byli ka�dego momentu odst�pi�. Wiecem pomy�la�: zgin�a ta Rzeczpospolita niecnot� w�asnych syn�w! Lecz kt� mnie pocieszy�, kto mi otuchy w strapieniu doda�? � pan Czarniecki! �Zaiste � m�wi� � nie zgin�a, skoro powsta� w niej Lubomirski. Tamci o sobie (powiada) my�l�, ten tylko patrzy, tylko szuka, gdzie by ofiar� z prywaty na o�tarzu powszechnym m�g� z�o�y�; tamci si� wysuwaj�, ten si� usuwa, bo przyk�adem chce �wieci�. Ot i teraz (powiada) nadci�ga z wojskiem pot�nym i zwyci�skim, a ju� (powiada) s�ysz�, �e chce mnie komend� nad nim zdawa�, aby nauczy� innych, jako ambicj�, cho�by s�uszn�, maj� dla ojczyzny po�wi�ca�. Jed�cie tedy (powiada) do niego, oznajmijcie mu, �e ja tej ofiary nie chc�, nie przyjm�, gdy� on lepszym ode mnie wodzem, gdy�, zreszt�, jego nie tylko wodzem, ale � daj B�g naszemu Kazimierzowi d�ugie �ycie � kr�lem gotowi�my obra�!... i... obierzemy!!�</p><p>Tu pan Zag�oba sam si� nieco przel�k�, czyli miary nie przebra�, i istotnie, po okrzyku: �obierzemy!�, nasta�a cisza; lecz przed magnatem tylko si� niebo otworzy�o, zrazu przyblad� nieco, nast�pnie pokra�nia�, nast�pnie zn�w przyblad� i robi�c silnie piersiami, odrzek� po chwili milczenia:</p><p>� Rzeczpospolita jest i zostanie zawsze pani� swej woli, bo na tym starodawne fundamenta naszych wolno�ci spoczywaj�... Lecz jam jeno s�uga jej s�ug i B�g mi �wiadkiem, �e nie podnosz� oczu na one wysoko�ci, na kt�re obywatel spogl�da� nie powinien... Co do komendy nad wojskiem... pan Czarniecki przyj�� j� musi. Oto w�a�nie pragn� da� przyk�ad tym, kt�rzy wielko�� swego rodu ustawnie na my�li maj�c, nie chc� �adnej zwierzchno�ci uznawa�, jak <emphasis>pro publico bono</emphasis> nale�y o wielko�ci swego rodu zapomnie�. Wi�c cho� i tak z�ym wodzem mo�e nie jestem, jednako� ja, Lubomirski, id� dobrowolnie pod komend� Czarnieckiego, o to tylko Boga prosz�c, aby nam wiktori� nad nieprzyjacielem spu�ci� raczy�!</p><p>� Rzymianinie! ojcze ojczyzny! � krzykn�� Zag�oba, chwytaj�c r�k� marsza�ka i przyciskaj�c do niej wargi.</p><p>Lecz tu jednocze�nie stary wyga nastawi� na Skrzetuskiego oko i pocz�� nim mruga� raz po razu.</p><p>Rozleg�y si� grzmi�ce okrzyki oficer�w i towarzystwa. T�um w kwaterze powi�ksza� si� z ka�d� chwil�.</p><p>� Wina! � zawo�a� pan marsza�ek.</p><p>A gdy wniesiono kielichy, zaraz wzni�s� zdrowie kr�lewskie, potem pana Czarnieckiego, kt�rego naszym wodzem nazwa�, i wreszcie pos��w. Zag�oba nie pozosta� w tyle z toastami i tak wszystkich za serce chwyci�, �e sam marsza�ek za pr�g ich przeprowadzi�, za� rycerstwo a� do rogatek Jaros�awia.</p><p>Na koniec zostali sami; w�wczas Zag�oba zajecha� drog� Skrzetuskiemu, wstrzyma� konia i chwyciwszy si� w boki, rzek�:</p><p>� A co, Janie?</p><p>� Dalib�g! � odpowiedzia� Skrzetuski � �ebym na w�asne oczy nie widzia� i na w�asne uszy nie s�ysza�, wierzy� bym nie chcia�, cho�by mi te� i anio� powiada�.</p><p>Za� pan Zag�oba:</p><p>� Ha? co? Przysi�gn�, �e sam Czarniecki co najwi�cej to wzywa� i prosi� Lubomirskiego, by szed� z nim w parze. I wiesz, co by�by wsk�ra�? Oto, �e Lubomirski poszed�by osobno, bo je�li w li�cie by�y zakl�cia na mi�o�� do ojczyzny i jakowe� o prywacie wzmianki (a jestem pewien, �e by�y), to zaraz by pan marsza�ek nad�� si� a rzek�: �Zali on chce moim <emphasis>praeceptorem</emphasis> zosta� i uczy�, jak si� ojczy�nie s�u�y?...� Znam ja ich!!... Na szcz�cie, stary Zag�oba wzi�� spraw� w r�ce, pojecha� i ledwie g�b� otworzy�, ju� Lubomirski nie tylko chce i�� razem, ale pod komend� si� poddaje. Morzy si� tam frasunkiem pan Czarniecki, ale ja go pociesz�... A co, Janie, umie sobie Zag�oba z magnatami rady dawa�?</p><p>� Tedy powiadam, �e z podziwienia pary z g�by pu�ci� nie mog�em.</p><p>� Znam ja ich! Poka� kt�remu koron� i r�g gronostajowego p�aszcza, to mo�esz go pod w�os g�aska� jak charcie szczeni�, jeszcze ci si� ugnie i sam krzy�a nadstawi.. �aden kot nie b�dzie si� tak oblizywa�, cho�by� mu <emphasis>prospectus</emphasis> z samych sperek pokaza�. Najpoczciwszemu oczy z po��dliwo�ci na wierzch wyli��, a trafi si� szelma, jako by� ksi��� wojewoda wile�ski, to i ojczyzn� zdradzi� got�w. Co to ta ludzka pr�no��! Panie Jezu! �eby� mi da� tyle tysi�cy, ilu� kandydat�w do tej korony stworzy�, to bym i sam kandydowa�... Bo je�li kt�ry z nich my�li, �e mam si� za gorszego od niego, to niech mu od w�asnej pychy �ywot p�knie... Taki dobry Zag�oba jak i Lubomirski, tylko w fortunie r�nica... Tak, tak, Janie... Czy my�lisz, �em go naprawd� w r�k� poca�owa�? Siebiem w wielki palec poca�owa�, a jego jenom nosem szturgn��... Pewno go tak, odk�d �ywie, nikt w pole nie wywi�d�. Rozsmarowa�em go jako mas�o na grzance dla pana Czarnieckiego... Daj Bo�e naszemu kr�lowi jak najd�u�sze �ycie, ale na wypadek elekcji sobie wola�bym da� kresk� jak jemu... Roch Kowalski da�by mi drug�, a pan Micha� oponent�w by wysiek�... Boga mi, zaraz bym ci� hetmanem wielkim koronnym uczyni�, pana Micha�a po Sapie�e litewskim... a Rz�dziana podskarbim... Ten by dopiero �ydowin�w podatkami cisn��!... Mniejsza wreszcie z tym; grunt, �em Lubomirskiego na hak u�owi�, a sznurek wsadz� Czarnieckiemu w r�k�. Na kim si� skrupi, na Szwedach si� zmiele, a zas�uga czyja? co? O kim innym kroniki by pisa�y, ale ja nie mam szcz�cia... Dobrze jeszcze, je�li Czarniecki na starego nie parsknie, �e listu nie odda�... Taka to wdzi�czno�� ludzka... Ha! nie pierwszyzna mi, nie pierwszyzna... Inni na starostwach siedz� i s�onin� jako parsiuki obro�li, a ty, stary, po dawnemu trz� brzuszysko na szkapie...</p><p>Tu machn�� r�k� pan Zag�oba.</p><p>� Jecha� ludzk� wdzi�czno�� s�k! I tak, i tak trzeba umiera�, a przecie ojczy�nie mi�o pos�u�y�. Najlepsza nagroda dobra kompania. Jak cz�ek raz na ko� si�dzie, to z takimi kompanami, jak ty i Micha�, na kraj �wiata jecha� got�w... Taka ju� nasza polska natura. Byle raz na ko� si���. Niemiec, Francuz, Angielczyk albo smag�y Hiszpan od razu do oczu skoczy, a Polak pacjencj� wrodzon� maj�c, si�a zniesie, d�ugo si� cho�by takiemu Szwedzinie szarpa� pozwoli, ale gdy si� miara przebierze, jak huknie w pysk, to ci si� taki Szwedzina trzy razy nogami nakryje... Bo fantazja jeszcze jest, a p�ki fantazja nie zginie, poty i Rzeczpospolita trwa� b�dzie. Zakonotuj to sobie, Janie...</p><p>I tak d�ugo jeszcze rozprawia� pan Zag�oba, bo bardzo by� rad z siebie, a ilekro� si� to zdarzy�o, tylekro� bywa� i mowny nad zwyk�� miar�, i m�drych sentencyj pe�en.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Czarniecki istotnie nie �mia� nawet my�le� o tym, by pan marsza�ek koronny podda� si� pod jego komend�. Chcia� tylko, by dzia�ali razem, a obawia� si�, �e i to z powodu wielkiej ambicji marsza�ka nie przyjdzie do skutku, dumny pan bowiem odzywa� si� ju� nieraz poprzednio do swych oficer�w, �e woli na w�asn� r�k� Szwed�w podchodzi�, bo i tak co� wsk�ra� mo�e, a gdyby razem z Czarnieckim odnie�li zwyci�stwo, tedyby ca�a s�awa sp�yn�a na Czarnieckiego.</p><p>Jako�by tak i by�o. Czarniecki rozumia� marsza�kowe powody i martwi� si�. Wys�awszy z Przeworska list, odczytywa� teraz po raz dziesi�ty jego kopi�, chc�c si� przekona�, czyli nie napisa� czego� takiego, co by tak dra�liwego cz�eka ubo�� mog�o.</p><p>I �a�owa� niekt�rych wyra�e�, wreszcie pocz�� w og�le �a�owa�, �e list wys�a�. Siedzia� zatem pos�pny w swej kwaterze, a coraz to do okna podchodzi� i spogl�da� na drog�, czyli pos�owie nie wracaj�. Widzieli go przez okna oficerowie i odgadywali, co si� z nim dzieje, bo troska widoczna by�a na jego czole.</p><p>� Patrz no wa�� � rzek� Polanowski do Wo�odyjowskiego. � Nic dobrego nie b�dzie, bo u kasztelana oblicze sta�o si� pstre, a to z�y znak.</p><p>Jako� twarz Czarnieckiego nosi�a liczne �lady ospy i w chwilach wielkiego wzruszenia albo niepokoju pokrywa�a si� bia�awymi i ciemnymi c�tkami. �e za� rysy mia� ostre, bardzo wysokie czo�o, na nim chmurne jowiszowe brwi, nos zagi�ty i wzrok po prostu przeszywaj�cy, wi�c gdy jeszcze przysz�y na� owe pi�tna, stawa� si� straszny. Kozacy przezwali go swego czasu rabym psem, ale wedle s�uszno�ci wi�cej by� do rabego or�a podobny, a gdy, bywa�o, prowadzi� lud do ataku z rozwian� na kszta�t olbrzymich skrzyde� burk�, wtedy to podobie�stwo uderza�o swoich i nieprzyjaci�.</p><p>Wzbudza� te� strach w jednych i drugich. Za czas�w kozackich wojen dow�dcy pot�nych watah tracili g�owy, gdy przysz�o im przeciw Czarnieckiemu dzia�a�. Sam Chmielnicki ba� si� go, a zw�aszcza jego rad, kt�rych kr�lowi udziela�. One to sprowadzi�y na kozactwo straszliw� kl�sk� pod Beresteczkiem. Lecz s�awa jego wyros�a g��wnie po beresteckiej, gdy na wsp�k� z Tatary przebiega� na kszta�t p�omienia stepy, wygniata� do cna zbuntowane roje, bra� szturmem miasta, okopy, rzucaj�c si� z szybko�ci� wichru z jednego ko�ca Ukrainy w drugi.</p><p>Z t� sam� zaciek�� wytrwa�o�ci� szarpa� teraz Szwed�w. �Czarniecki nie wybije, ale wykradnie mi wojsko� � m�wi� Karol Gustaw. Lecz w�a�nie Czarnieckiemu uprzykrzy�o si� ju� wykrada�; mniema�, �e przyszed� czas bi�, za� brak�o mu zupe�nie armat, piechoty, bez kt�rych stanowczo nie mo�na by�o nic wa�niejszego wsk�ra�; dlatego tak pragn�� po��czy� si� z Lubomirskim, kt�ry wprawdzie tak�e ma�� mia� ilo�� armat, ale wi�d� ze sob� piechoty, z�o�one z g�rali. Te, jakkolwiek niezbyt jeszcze wy�wiczone, by�y ju� przecie nieraz w ogniu i mog�y od biedy by� u�yte przeciw niezr�wnanym pieszym zast�pom Karola Gustawa.</p><p>Wi�c pan Czarniecki by� jakby w gor�czce. Nie mog�c wreszcie wytrzyma� w kwaterze, wyszed� przed sie� i spostrzeg�szy Wo�odyjowskiego z Polanowskim, spyta�:</p><p>� A nie wida� pos��w?</p><p>� Zna�, �e im radzi � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Im radzi, ale mnie nieradzi, bo inaczej by�by pan marsza�ek swoich z odpowiedzi� przys�a�.</p><p>� Panie kasztelanie � rzek� Polanowski, kt�ry cieszy� si� wielkim zaufaniem wodza � po co si� troska�; przyjdzie pan marsza�ek, dobrze! nie, to b�dziem po staremu podchodzi�. Ciecze i tak krew ze szwedzkiego garnka, a to wiadomo, �e gdy raz garnek zacznie ciec, to i wszystko z niego ucieknie.</p><p>Na to Czarniecki:</p><p>� I z Rzeczypospolitej ciecze. Je�li teraz ujd�, wzmocni� si�, przyjd� im posi�ki z Prus � sposobno�� minie!</p><p>To rzek�szy, uderzy� si� r�k� po pole na znak niecierpliwo�ci; wtem da�y si� s�ysze� st�pania ko�skie i basowy g�os Zag�oby �piewaj�cy:</p><p><emphasis>Posz�a Ka�ka do piekarni,</emphasis></p><p><emphasis>A Stach do niej: Pu��, przygarnij,</emphasis></p><p><emphasis>Kochana!</emphasis></p><p><emphasis>Bo �nieg pada i wiatr wieje,</emphasis></p><p><emphasis>Gdzie� ja si�, biedny, podziej�</emphasis></p><p><emphasis>Do rana!..</emphasis></p><p>� Dobry znak! Weso�o wracaj�! � zawo�a� Polanowski.</p><p>Tymczasem tamci, ujrzawszy kasztelana, zeskoczyli z kulbak, oddali konie pacholikowi i szli �ywo do ganku; nagle Zag�oba rzuci� czapk� w g�r� i udaj�c g�os marsza�ka tak wybornie, �e kto by go nie widzia�, m�g�by si� omyli�, zakrzykn��:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> pan Czarniecki, nasz w�dz!</p><p>Kasztelan zmarszczy� si� i rzek� pr�dko:</p><p>� Jest pismo dla mnie?</p><p>� Nie ma � odrzek� Zag�oba � jest co� lepszego. Marsza�ek z ca�ym wojskiem przechodzi dobrowolnie pod komend� waszej dostojno�ci!</p><p>Czarniecki przewierci� go wzrokiem, za czym zwr�ci� si� do Skrzetuskiego, jakby mu chcia� rzec: �Gadaj ty, bo tamten podpi�!�</p><p>Pan Zag�oba rzeczywi�cie by� nieco podpi�y; lecz Skrzetuski potwierdzi� jego s�owa, wi�c zdumienie odbi�o si� na obliczu kasztelana.</p><p>� Bywajcie za mn�! � rzek� do przyby�ych. � Mo�ci Polanowski, mo�ci Wo�odyjowski, prosz� tak�e!</p><p>I wszyscy weszli do izby. Nie siedli jeszcze, gdy Czarniecki spyta�:</p><p>� Co rzek� na m�j list?</p><p>� Nic nie rzek� � odpowiedzia� Zag�oba � a dlaczego, to si� w ko�cu mojej relacji oka�e, teraz za� <emphasis>incipiam</emphasis>....</p><p>Tu zacz�� wszystko opowiada�, jak si� odby�o, jako marsza�ka do decyzji tak pomy�lnej doprowadzi�. Czarniecki patrzy� na niego z coraz wi�kszym zdziwieniem, Polanowski za g�ow� si� chwyta�, pan Micha� w�sikami rusza�.</p><p>� To�em ja wa�ci nie zna� dot�d, jak mnie B�g mi�y! � zawo�a� wreszcie kasztelan. � Uszom w�asnym nie wierz�!</p><p>� Ulissesem z dawna mnie nazywano! � odrzek� skromnie Zag�oba.</p><p>� Gdzie m�j list?</p><p>� Ot, jest!</p><p>� Ju� ci musz� darowa�, �e� go nie odda�. To �wik kuty na cztery nogi! Podkanclerzemu uczy� si� u niego, jak uk�ady prowadzi�! Na Boga, gdybym by� kr�lem, do Carogrodu bym wa�ci wys�a�...</p><p>� Ju� by tu sto tysi�cy Turka sta�o! � zakrzykn�� pan Micha�.</p><p>A Zag�oba na to:</p><p>� Dwie�cie, nie sto, �ebym tak zdr�w by�!</p><p>� W niczym�e si� pan marsza�ek nie spostrzeg�? � pyta� zn�w Czarniecki.</p><p>� On? �yka� tak wszystko, com mu do g�by wk�ada�, jak karmny g�sior ga�ki, jeno mu grzdyka gra�a i oczy mg�� zachodzi�y. My�la�em, �e p�knie od rado�ci, jako szwedzki granat. Tego cz�owieka do piek�a pochlebstwem mo�na by zaprowadzi�.</p><p>� Byle si� to na Szwedach skrupi�o, byle si� skrupi�o, a mam nadziej�, �e tak b�dzie! � odrzek� uradowany Czarniecki. � Wa�� jeste� cz�ek zr�czny jako liszka, ale sobie zbytnio z pana marsza�ka nie dworuj, bo inny i tego by nie uczyni�. Si�a od niego zale�y... A� do samego Sandomierza p�jdziemy maj�tno�ciami Lubomirskich i marsza�ek jednym s�owem mo�e ca�� okolic� podnie��, ch�opstwu kaza� przeprawy zatrudnia�, mosty pali�, wiwend� po lasach kry�... Wa�� b�dziesz mia� zas�ug�, kt�rej ci do �mierci nie zapomn�, ale i panu marsza�kowi musz� dzi�kowa�, bo tak mniemam, �e nie z samej pr�no�ci to uczyni�.</p><p>Tu w r�ce zaklaska� i krzykn�� do pacholika:</p><p>� Konia mi natychmiast!... Kujmy �elazo, p�ki gor�ce.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� Wa�ciowie wszyscy ze mn�, �eby asysta by�a jako najokazalsza.</p><p>� Czy i ja mam jecha�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Waszmo�� zbudowa�e� ten most mi�dzy mn� a panem marsza�kiem, s�uszna, aby� pierwszy po nim przejecha�. Zreszt� tak my�l�, �e ci� tam bardzo nawidz�... Jed�, jed�, panie bracie, bo inaczej powiem, �e chcesz wp� pocz�te dzie�o porzuci�.</p><p>� Trudna rada! � Musz� jeno pasa mocniej zacisn��, bo si� na nic utrz�s�... Ju� mi i si� nie bardzo staje, chybabym si� czym pokrzepi�.</p><p>� A czym by?</p><p>� Si�a mi powiadano o kasztela�skim miodzie, kt�regom dot�d nie kosztowa�, a chcia�bym wreszcie wiedzie�, czyli od marsza�kowego lepszy?</p><p>� To si� strzemiennego po kusztyczku napijmy, za to z powrotem nie b�dziem sobie z g�ry odmierzali. Par� g�siork�w znajdziesz te� wa�� u siebie w kwaterze...</p><p>To rzek�szy, kaza� pan kasztelan poda� kielichy i wypili w miar�, na fantazj� i dobry humor, po czym na konie siedli i pojechali.</p><p>Marsza�ek przyj�� pana Czarnieckiego z otwartymi r�koma, go�ci�, poi�, do rana nie pu�ci�, za to rano po��czy�y si� oba wojska i sz�y dalej w komendzie pana Czarnieckiego. Ko�o Sieniawy napadli zn�w na Szwed�w tak skutecznie, i� tyln� stra� w pie� wyci�li i wprowadzili zamieszanie w szeregi g��wnej armii. Dopiero o �witaniu sp�dzi�y ich armaty. Pod Le�ajskiem jeszcze silniej nast�pi� pan Czarniecki. Znaczne oddzia�y szwedzkie pogrz�z�y w b�otach, powsta�ych z deszcz�w i powodzi, i te wpad�y w r�ce polskie. Droga stawa�a si� dla Szwed�w coraz op�aka�sz�. Wycie�czone, zg�odnia�e i zmorzone snem pu�ki ledwie maszerowa�y. Coraz wi�cej �o�nierzy zostawa�o na drodze. Znajdowano niekt�rych tak straszliwie zbiedzonych, �e nie chcieli ju� je�� i pi�, prosili tylko o �mier�. Inni k�adli si� i umierali po k�pach, inni tracili przytomno�� i spogl�dali z najwi�ksz� oboj�tno�ci� na zbli�aj�cych si� je�d�c�w polskich. Cudzoziemcy, kt�rych sporo liczy�o si� w szwedzkich szeregach, pocz�li wymyka� si� z obozu i przechodzi� do pana Czarnieckiego. Tylko niez�omny duch Karola Gustawa utrzymywa� reszt� gasn�cych si� w ca�ej armii.</p><p>Bo nie tylko za armi� szed� nieprzyjaciel; rozmaite partie pod nieznanymi wodzami i kupy ch�opskie zabiega�y jej ustawicznie drog�. Oddzia�y te, niesforne i niezbyt liczne, nie mog�y wprawdzie uderzy� na ni� wst�pnym bojem, ale nu�y�y �miertelnie. �e za� chc�c wpoi� w Szwed�w przekonanie, i� Tatarzy przybyli ju� z pomoc�, wszystkie polskie wojska wydawa�y tatarski okrzyk, wi�c �a��a! a��a!� rozlega�o si� dniem i noc�, bez chwili przerwy. Nie m�g� �o�nierz szwedzki odetchn��, broni na moment w koz�y z�o�y�. Nieraz kilkunastu ludzi alarmowa�o ca�� armi�. Konie pada�y dziesi�tkami i zjadano je natychmiast, bo sprowadzanie prowiant�w sta�o si� niepodobie�stwem. Od czasu do czasu polscy je�d�cy znajdowali straszliwie poszarpane trupy szwedzkie, po kt�rych poznawali natychmiast ch�opsk� r�k�. Wi�ksza cz�� wsi w klinie mi�dzy Sanem i Wis�� nale�a�a do pana marsza�ka i do jego krewnych. Ow� wszyscy ch�opi jak jeden m�� w nich powstali, pan marsza�ek bowiem, nie �a�uj�c w�asnej fortuny, og�osi�, i� ten, kt�ry za or� chwyci, z podda�stwa zostanie uwolniony. Ledwo wie�� o tym rozbieg�a si� po ziemiach, wszystkie kosy osadzono sztorcem i pocz�to co dzie� znosi� g�owy szwedzkie do obozu, a� pan marsza�ek musia� tego zwyczaju, jako niechrze�cija�skiego, zakaza�.</p><p>W�wczas pocz�to znosi� r�kawice i rajtarskie ostrogi. Szwedzi, przywiedzeni do desperacji, �upili ze sk�ry tych, kt�rzy im w r�k� wpadli, i wojna stawa�a si� co dzie� straszliwsz�. Nieco wojska polskiego jeszcze trzyma�o si� Szwed�w, ale trzymano ich tylko postrachem. W drodze do Le�ajska zbieg�o ich wielu, pozostali wszczynali co dzie� takie tumulty w obozie, i� Karol Gustaw rozkaza� w samym Le�ajsku rozstrzela� kilku towarzystwa. By�o to has�em og�lnej ucieczki, kt�rej dokonano z szabl� w r�ku. Nikt prawie nie pozosta�, jeno Czarniecki, wzmocniony, pocz�� nast�powa� coraz pot�niej.</p><p>Pan marsza�ek pomaga� mu bardzo szczerze. By� mo�e, i� szlachetniejsze strony jego natury wzi�y na �w czas, zreszt� kr�tki, g�r� nad pych� i mi�o�ci� w�asn�, wi�c nie szcz�dzi� ni trud�w, ni nawet �ycia, i w�asn� osob� prowadzi� nieraz chor�gwie, nie da� odetchn�� nieprzyjacielowi, a �e by� �o�nierz dobry, wi�c znaczne po�o�y� zas�ugi. Te, przy�o�one do p�niejszych, chwalebn� by mu zapewni�y pami�� w narodzie, gdyby nie �w bunt bezecny, kt�ry pod koniec swego zawodu podni�s�, aby naprawie Rzeczypospolitej przeszkodzi�.</p><p>Lecz czasu tego wszystko czyni�, by chwa�� zyska�, i okry� si� ni� jak p�aszczem. Chodzi� z nim o lepsz� pan Witowski, kasztelan sandomierski, stary i do�wiadczony �o�nierz; ten Czarnieckiemu samemu chcia� dor�wna�, lecz nie zdo�a�, bo mu B�g wielko�ci odm�wi�.</p><p>Wszyscy trzej gn�bili coraz pot�niej Szwed�w. A� przysz�o do tego, �e te pu�ki piechotne i rajtarskie, kt�rym wypad�o i�� tyln� stra�� w odwodzie, w takim sz�y przera�eniu, i� pop�och wszczyna� si� mi�dzy nimi z lada powodu. W�wczas sam Karol Gustaw postanowi� zawsze i�� z tyln� stra��, by ducha obecno�ci� sw� dodawa�.</p><p>Lecz zaraz w pocz�tkach o ma�o �yciem tego nie przyp�aci�. Zdarzy�o si�, �e maj�c przy sobie pu�k lejbgwardii, najt�szy ze wszystkich pu�k�w, bo �o�nierzy do niego z ca�ego narodu skandynawskiego wybierano, zatrzyma� si� kr�l dla odpoczynku we wsi Rudniku. Tam zjad�szy u plebana obiad, postanowi� za�y� nieco spoczynku, albowiem poprzedniej nocy oka nie zmru�y�. Lejbgwardzi�ci otoczyli dom, by nad bezpiecze�stwem kr�lewskim czuwa�. Tymczasem ksi�y pacholik od koni wymkn�� si� chy�kiem ze wsi i dopad�szy stadninki chodz�cej po grodzi, skoczy� na �rebaka i pop�dzi� do pana Czarnieckiego.</p><p>Lecz pan Czarniecki znajdowa� si� tym razem o dwie mile drogi, za� przednia stra�, z�o�ona z pu�ku ksi�cia Dymitra Wi�niowieckiego, sz�a pod panem porucznikiem Szandarowskim nie dalej jak p� mili za Szwedami. Pan Szandarowski rozmawia� w�a�nie z Rochem Kowalskim, kt�ry z rozkazami od kasztelana przyjecha�, gdy nagle obaj ujrzeli nadlatuj�cego co ko� wyskoczy pacholika.</p><p>� Co to za diabe� tak p�dzi? � rzek� Szandarowski � i jeszcze na �rebaku?</p><p>� Ch�opak wiejski � odrzek� Kowalski.</p><p>Tymczasem pachol� przylecia�o przed sam szereg i zatrzyma�o si� dopiero w�wczas, gdy �rebak, przestraszony widokiem koni i ludzi, stan�� d�ba i zary� kopytami w ziemi�. Pacholik zeskoczy� i trzymaj�c go za grzyw�, sk�oni� si� panom rycerzom.</p><p>� A co powiesz? � spyta�, zbli�ywszy si�, Szandarowski.</p><p>� Szwedy u nas w plebanii! Gadaj�, �e sam kr�l mi�dzy nimi! � rzek� pacho�ek z iskrz�cym wzrokiem.</p><p>� A si�a ich?</p><p>� Nie b�dzie nad dwie�cie koni.</p><p>Szandarowskiemu z kolei za�wieci�y si� oczy; lecz ba� si� zasadzki, wi�c spojrza� gro�nie na ch�opaka i rzek�:</p><p>� Kto ci� przys�a�?</p><p>� Co mnie kto mia� przysy�a�! Samem na �rebaka na grodzi skoczy�, ledwom si� nie zatkn�� i czapk� zgubi�. Dobrze, �e mnie, �cierwa, nie obaczyli!</p><p>Prawda bi�a z opalonej twarzy pacholika i ochot� mia� widocznie wielk� na Szwed�w, bo mu policzki pa�a�y i sta� przed oficerami, trzymaj�c jedn� r�k� za grzyw� �rebca, z rozwianym w�osem, rozche�stan� koszul� na piersiach, oddychaj�c szybko.</p><p>� A gdzie reszta szwedzkiego wojska? � spyta� chor��y.</p><p>� Jeszcze o �witaniu przewali�o si� ich tyla, �e�my zrachowa� nie mogli, ale tamci poszli dalej, a osta�a jeno jazda, a jeden �pi u dobrodzieja, powiadaj�, �e kr�l.</p><p>Na to Szandarowski:</p><p>� Ch�opie, je�li ��esz, szyja ci spadnie, ale je�li prawd� m�wisz, pro�, o co chcesz.</p><p>A pacholik sk�oni� mu si� do strzemienia.</p><p>� �ebym tak zdr�w by�! Nie chc� nijakiej nagrody, jeno �eby mi wielmo�ny pan oficer �siabl� da� kaza�.</p><p>� A da� mu tam jak� szerpentyn�! � krzykn�� na swoj� czelad� zupe�nie ju� przekonany Szandarowski.</p><p>Inni oficerowie pocz�li wypytywa� jeszcze pacho�ka, gdzie dw�r, gdzie wie�, co robi� Szwedzi, ten za� odrzek�:</p><p>� Pilnuj�, psiajuchy! Kiedy by�cie prosto poszli, to was obacz�, ale ja was za olszyn� poprowadz�.</p><p>Wydano wnet rozkazy i chor�giew ruszy�a zrazu rysi�, potem w skok. Pacho�ek jecha� oklep na swoim �rebaku bez uzdy, przed pierwszym szeregiem. �rebaka pi�tami go�ymi pogania�, a coraz to spogl�da� promienistymi oczyma na obna�on� szerpentyn�.</p><p>Gdy ju� wie� by�o wida�, wykr�ci� w �ozy i wi�d� drog�, troch� grz�sk�, ku olszynom, w kt�rych by�o jeszcze b�otni�ciej; za czym zwolnili koniom.</p><p>� Cichajcie! � rzek� ch�opak � jako si� olszyna sko�czy, oni b�d� na prawo o �wier� stajania.</p><p>Wi�c pocz�li si� posuwa� bardzo z wolna, bo i droga by�a trudna, a ci�kie konie jazdy zapada�y nieraz do kolan. Wreszcie olszyna pocz�a rzedn�� i wyjechali na brzeg.</p><p>W�wczas, nie dalej jak o trzysta krok�w, ujrzeli id�cy nieco w g�r� obszerny majdan, za nim dom ksi�y, otoczony lipami, mi�dzy kt�rymi wida� by�o s�omiane wiechetki ul�w, na majdanie za� dwustu je�d�c�w w cz�enkowych he�mach i pancerzach.</p><p>Olbrzymi je�d�cy siedzieli na olbrzymich, lubo wychudzonych, koniach i stali w gotowo�ci, jedni z rapierami przy ramionach, drudzy z muszkietami opartymi o uda, ale patrzyli wszyscy w inn� stron�, ku g��wnej drodze, sk�d jedynie mogli si� spodziewa� nieprzyjaciela. Wspania�y b��kitny sztandar ze z�otym lwem powiewa� nad ich g�owami.</p><p>Dalej, naok� domu, sta�y stra�e, po dw�ch ludzi; jedna z nich zwr�cona by�a ku olszynie, ale �e s�o�ce okrutnie gra�o i razi�o oczy, a w olszynie, kt�ra ju� si� pokry�a bujnym li�ciem, by�o prawie ciemno, wi�c je�d�c�w polskich nie mog�a owa stra� dostrzec.</p><p>W Szandarowskim, kawalerze ognistym, krew pocz�a kipie� jak ukrop, lecz si� pohamowa� i czeka�, p�ki szereg si� nie u�adzi; tymczasem Roch Kowalski po�o�y� sw� ci�k� r�k� na ramieniu pacho�ka.</p><p>� S�uchaj, b�ku! � rzek�. � A widzia�e� kr�la?</p><p>� Widzia�em, wielmo�ny panie � szepn�o ch�opi�.</p><p>� Jak�e wygl�da? Po czym go pozna�?</p><p>� Czarny okrutnie na g�bie i czerwone wst�gi przy boku nosi.</p><p>� Konia za� jego pozna�by�?</p><p>� Ko� te� kary, z �ysin�.</p><p>Na to Roch:</p><p>� Stajenny! pilnuj si� mnie i poka� mi go!</p><p>� Dobrze, panie! A pr�dko skoczym?...</p><p>� Zamknij g�b�!</p><p>Tu umilkli i pan Roch modli� si� pocz�� do Naj�wi�tszej Panny, aby mu z Karolem spotka� si� dozwoli�a i prowadzi�a r�k� w spotkaniu.</p><p>Chwil� jeszcze trwa�a cisza, wtem ko� pod samym Szandarowskim parskn�� okrutnie. Na to rajtar ze stra�y spojrza�, drgn��, jakby go co� podrzuci�o w kulbace, i wypali� z pistoletu.</p><p>� A��a! a��a!.. Bij, morduj!... zabij!... Uha-u-bij! � rozleg�o si� w olszynie.</p><p>I chor�giew, wypad�szy jak grom z cienia, run�a ku Szwedom.</p><p>Uderzy�a w dym, nim zdo�ali si� wszyscy do niej czo�em zwr�ci�, i wnet pocz�a si� straszna r�banina na szable tylko i rapiery, bo strzela� nikt nie mia� czasu. W mgnieniu oka zepchni�to rajtar�w na p�ot, kt�ry zwali� si� z trzaskiem pod parciem zad�w ko�skich, i pocz�to ich siec tak zapami�tale, i� st�oczyli si� i zmieszali. Dwakro� pr�bowali si� zewrze� i dwakro� rozerwani utworzyli dwie osobne kupy, kt�re w mgnieniu oka rozdzieli�y si� znowu na mniejsze, wreszcie rozsypa�y si� jak ziarnka grochu, kt�re ch�op szufl� rzuci w powietrze. Nagle rozleg�y si� rozpaczliwe g�osy:</p><p>� Kr�l! kr�l! Ratujcie kr�la!</p><p>Karol Gustaw za� zaraz w pierwszej chwili spotkania wypad� z pistoletami w r�ku i szpad� w z�bach przeze drzwi. Rajtar, kt�ry trzyma� konia tu� przy drzwiach, poda� mu go natychmiast, kr�l wskoczy� na� i skr�ciwszy ko�o samego w�g�a rzuci� si� mi�dzy lipy i ule, by ty�em wymkn�� si� z ko�a bitwy.</p><p>Dobieg�szy do p�otu wspi�� konia, przesadzi� p�ot i wpad� w kup� rajtar�w, broni�c� si� prawemu skrzyd�u polskiemu, kt�re przed chwil� w�a�nie okr��ywszy dom, zderzy�o si� za ogrodem ze Szwedami.</p><p>� W konie! � krzykn�� Karol Gustaw.</p><p>I obaliwszy pchni�ciem szpady je�d�ca polskiego, kt�ry ju� wznosi� na� szabl�, jednym susem wydosta� si� z wiru bitwy; za nim rajtarowie rozerwali szereg polski i ruszyli ca�ym p�dem, jak stado jeleni, gnane przez psy, p�dzi tam, gdzie je prowadzi rogacz przewodnik.</p><p>Je�d�cy polscy zwr�cili za nimi konie i rozpocz�a si� gonitwa. Jedni i drudzy wypadli na g��wn� drog� prowadz�c� z Rudnika do Bojan�wka. Spostrze�ono ich z przedniego dziedzi�ca, na kt�rym wrza�a g��wn� bitwa, i w�wczas to w�a�nie rozleg�y si� g�osy:</p><p>� Kr�l! kr�l! Ratujcie kr�la!</p><p>Lecz rajtarowie na przednim dziedzi�cu byli ju� tak przyci�ni�ci przez samego Szandarowskiego, �e i o w�asnym nawet ratunku my�le� nie mogli, pogna� wi�c kr�l w kupie nie wi�kszej nad dwunastu rajtar�w, za nimi za� pogna�o blisko trzydziestu towarzystwa, na czele za� wszystkich Roch Kowalski.</p><p>Pacho�ek, kt�ry mia� mu kr�la pokaza�, zamiesza� si� gdzie� w g��wnej bitwie, lecz Roch i sam pozna� Karola Gustawa po bukiecie z czerwonych wst�g. Za czym pomy�la�, �e jego chwila nadesz�a, pochyli� si� w kulbace, �cisn�� konia ostrogami i pop�dzi� jak wicher naprz�d.</p><p>Uciekaj�cy, dobywaj�c ostatnich si� z koni, rozci�gn�li si� po szerokiej drodze. Szybsze i l�ejsze rumaki polskie pocz�y ich jednak wkr�tce dochodzi�. Pierwszego rajtara dojecha� Roch bardzo pr�dko, wi�c wsta� w strzemionach dla lepszego rozmachu i ci�� strasznie; r�k� wraz z �opatk� jednym okropnym zamachem odwali� i bieg� wichrem, oczy na nowo w kr�la utkwiwszy.</p><p>Nast�pnie drugi rajtar zaczerni� mu przed oczyma, zwali� drugiego, trzeciemu prze�upa� he�m i g�ow� na dwie po�owy i rwa� dalej, kr�la jedynie na oku maj�c. Wtem konie pocz�y rajtarom rozpiera� si� i pada�; chmura je�d�c�w polskich dogna�a ich i wysiek�a w mgnieniu oka.</p><p>Pan Roch pomija� ju� ludzi i konie, by czasu nie traci�, przestrze� mi�dzy nim a Karolem Gustawem pocz�a si� zmniejsza�. Dw�ch ju� tylko je�d�c�w przedziela�o ich na przestrzeni kilkudziesi�ciu krok�w.</p><p>Wtem strza�a, puszczona z �uku przez kt�rego� z towarzysz�w, za�piewa�a ko�o ucha panu Rochowi i utkwi�a w krzy�ach p�dz�cego przed nim rajtara, a �w zako�ysa� si� w prawo, w lewo, wreszcie wygi�� si� w ty�, zarycza� nieludzkim g�osem i spad� z kulbaki.</p><p>Mi�dzy Rochem a kr�lem zosta� ju� tylko jeden.</p><p>Lecz ten jeden, pragn�c widocznie ratowa� kr�la, zamiast ucieka� zawr�ci� konia. Pan Roch dobieg� i nie tak kula armatnia znosi cz�owieka z kulbaki, jako on zwali� go na ziemi�, po czym, wydawszy krzyk okropny, rzuci� si� na kszta�t rozjuszonego ody�ca przed siebie.</p><p>Kr�l by�by mu mo�e stawi� tak�e czo�o i zgin��by niechybnie, ale za Rochem nadlatywali inni i strza�y pocz�y �wista�, lada chwila kt�ra z nich mog�a zrani� konia, wi�c kr�l �cisn�� go jeszcze mocniej pi�tami, twarz pochyli� na grzyw� i rwa� przed sob� przestrze�, na kszta�t jask�ki �ciganej przez jastrz�bia.</p><p>Za� pan Roch pocz�� swego nie tylko ostrogami b��, ale p�azem szabli ok�ada�, i tak p�dzili jeden za drugim. Drzewa, kamienie, �ozy miga�y im w oczach, wiatr �wista� w uszach. Kapelusz kr�lowi spad� z g�owy, rzuci� wreszcie i kiesk� s�dz�c, �e nieub�agany je�dziec u�akomi si� na ni� i pogoni zaniecha; lecz Kowalski ani na ni� spojrza� i wali� coraz silniej konia, kt�ry pocz�� wreszcie st�ka� z wysilenia.</p><p>Pan Roch za� widocznie zapami�ta� si� ze wszystkim, bo biegn�c j�� krzycze� g�osem, w kt�rym obok gro�by drga�a i pro�ba:</p><p>� St�j! na mi�osierdzie boskie!</p><p>Wtem ko� kr�lewski potkn�� si� tak silnie, �e gdyby kr�l ca�� si�� nie podtrzyma� go cuglami, by�by upad�. Roch rykn�� jak �ubr, przestrze� dziel�ca go od kr�la zmniejszy�a si� znacznie.</p><p>Po chwili rumak zapl�ta� si� drugi raz i zn�w, nim kr�l ustawi� go na nogach, Roch zbli�y� si� o kilkana�cie s��ni. W�wczas wyprostowa� si� ju� w kulbace jak do ci�cia. Straszny by�... Oczy wysz�y mu na wierzch, a z�by b�ysn�y spod rudawych w�s�w... Jeszcze jedno potkni�cie konia, jeszcze chwila, a losy ca�ej Rzeczypospolitej, losy Szwecji i ca�ej wojny by�yby rozstrzygni�te. Lecz rumak kr�lewski zn�w biec pocz��, kr�l za� odwr�ciwszy si�, b�ysn�� lufami dw�ch pistolet�w i po dwakro� da� ognia.</p><p>Jedna z kul strzaska�a kolano Rochowego bachmata. Ten wspi�� si�, a nast�pnie pad� na przednie nogi i zary� nozdrzami w ziemi�.</p><p>Kr�l m�g�by by� w tej chwili rzuci� si� na swego prze�ladowc� i przeszy� go szpad� na wylot, lecz w odleg�o�ci dwustu krok�w nadlatywali inni je�d�cy polscy, wi�c pochyli� si� na nowo w kulbace i pomkn�� jak strza�a z tatarskiego �uku puszczona.</p><p>Roch wydoby� si� spod konia. Chwil� popatrzy� bezprzytomnie za uciekaj�cym, nast�pnie zatoczy� si� jak pijany, siad� na drodze i pocz�� rycze� jak nied�wied�.</p><p>Kr�l za� coraz by� dalej, dalej, dalej!... Wreszcie pocz�� zmniejsza� si�, topnie� i znik� w czarnej opasce chojar�w.</p><p>Wtem z krzykiem i hukaniem nadbiegli towarzysze Rocha. By�o ich z pi�tnastu, kt�rym dopisa�y konie. Jeden z nich ni�s� kiesk� kr�lewsk�, drugi kapelusz, na kt�rym czarne strusie pi�ra by�y diamentami upi�te. Ci obaj pocz�li wo�a�:</p><p>� Twoje to, twoje, towarzyszu! S�usznie ci si� to nale�y!</p><p>A inni:</p><p>� Wiesz, kogo� goni�? Wiesz, kogo� doje�d�a�? To by� sam <emphasis>Carolus</emphasis>!</p><p>� Na Boga! P�ki �yw, tak nie ucieka� przed nikim, jak przed tob�. Chwa�� niezmiern� si� okry�e�, kawalerze!...</p><p>� A co rajtar�w przedtem na�uszczy�, nim si� za samym kr�lem wysforowa�!</p><p>� Ma�o� t� szabl� Rzeczypospolitej w mig nie zbawi�!</p><p>� Bierz kies�!</p><p>� Bierz kapelusz!</p><p>� Zacny by� ko�, ale dziesi�� takich za te skarby kupisz!</p><p>Roch spogl�da� na nich os�upia�ymi oczyma, na koniec zerwa� si� i zakrzykn��:</p><p>� Jam Kowalski, a to pani Kowalska... Id�cie do wszystkich diab��w!!</p><p>� Rozum mu si� pomiesza�! � pocz�to wo�a�.</p><p>� Konia mi dawajcie! Jeszcze do�cign�! � wo�a� Roch.</p><p>Lecz oni wzi�li go pod r�ce i cho� si� rzuca�, poprowadzili nazad ku Rudnikowi, uspokajaj�c i pocieszaj�c po drodze.</p><p>� Da�e� mu pietra! � wo�ali. � Na co mu to przysz�o temu Wiktorowi, temu pogromicielowi tylu pa�stw, miast, wojsk!...</p><p>� Cha! cha! Pozna� polskich kawaler�w!</p><p>� Sprzykrzy mu si� w Rzeczypospolitej. Ciasne na� termina przysz�y!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Roch Kowalski!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>vivat</emphasis> najm�niejszy kawaler! chluba ca�ego wojska!</p><p>I pocz�to pi� z manierek. Dano i Rochowi, a on do dna jeden buk�aczek wychyli� i pocieszy� si� zaraz znacznie.</p><p>W czasie owego po�cigu za kr�lem na bojanowskiej drodze rajtarzy przed plebani� bronili si� jednak z godn� tego s�awnego pu�ku odwag�. Lubo napadni�ci niespodzianie i zrazu bardzo pr�dko rozproszeni, r�wnie pr�dko zebrali si� przez to samo, �e ich otoczono g�st� kup�, ko�o b��kitnego sztandaru. Ani jeden nie poprosi� o pardon, ale stan�wszy ko� przy koniu, rami� przy ramieniu, bodli rapierami tak zaciekle, i� przez chwil� zwyci�stwo zdawa�o si� chyli� na ich stron�. Trzeba ich by�o albo na nowo rozrywa�, co sta�o si� niepodobnym, gdy� naok� otacza�a ich wst�ga polskich je�d�c�w, albo wyci�� do nogi. Uzna� t� drug� my�l za lepsz� Szandarowski, wi�c opasawszy kup� jeszcze cia�niejszym pier�cieniem, sam rzuca� si� na nieprzyjaci�, jak ranny krzeczot na stado d�ugodziobych �urawi. Uczyni�a si� rze� sroga i t�ok. Szable brz�cza�y o rapiery, rapiery �ama�y si� o furdymenta szabel. Czasem ko� wspina� si� jak delfin nad morsk� fal� i po chwili wpada� w wir m��w i koni. Krzyki usta�y, rozlega� si� tylko kwik ko�ski, przera�liwy brz�k �elaza i sapanie zdyszanych piersi rycerskich; niezwyk�a zaciek�o�� opanowa�a serca Polak�w i Szwed�w. Walczono z�amkami szabel i rapier�w; jedni sczepiali si� z drugimi na kszta�t jastrz�bi; chwytano si� za w�osy, w�sy, gryziono z�bami; ci, kt�rzy spadli z koni, a jeszcze na nogach utrzyma� si� mogli, �gali no�ami w brzuchy ko�skie, w �ydy je�d�c�w. W dymie, w wyziewach koni, w straszliwym uniesieniu bojowym ludzie zmieniali si� w olbrzym�w i zadawali ciosy olbrzymie; ramiona zmienia�y si� w maczugi, szable w b�yskawice. Jednym zamachem rozbijano he�my stalowe jak garnki, ra�ono si� przez �by, odwalano r�ce z mieczami, ci�to si� bez wytchnienia, ci�to bez pardonu, bez mi�osierdzia. Spod wiru ludzi i koni krew strumieniami pocz�a sp�ywa� po majdanie.</p><p>Olbrzymi b��kitny sztandar p�ywa� jeszcze nad ko�em szwedzkim, lecz kolisko zmniejsza�o si� z ka�d� chwil�.</p><p>Jak gdy �niwiarze stan� z dw�ch stron �anu i poczn� migota� sierpami, �an niknie, a oni widz� si� coraz bli�ej, tak pier�cie� polski zaciska� si� coraz bardziej, tak i� walcz�cy z jednej strony mogli ju� dojrze� krzywe szable walcz�cych po przeciwnej.</p><p>Pan Szandarowski szala� jak huragan i w�era� si� w Szwed�w, jako zg�odnia�y wilk w�era si� paszcz� w mi�so �wie�o zduszonego konia, lecz jeden je�dziec go furi� przewy�szy�, a by�o nim owo pachol�, kt�re pierwsze zna� da�o o Szwedach w Rudniku, a teraz skoczy�o wraz z ca�� chor�gwi� na nieprzyjaciela. Ksi�y �rebiec trzylatek, kt�ry dot�d chadza� spokojnie po grodzi, naciskany przez konie, nie mog�c si� wyrwa� ze skrz�tu, rzek�by�: w�ciek� si� jak i pan jego; wi�c ze stulonymi uszyma, z oczami wysz�ymi na wierzch g�owy, z naje�on� grzyw� par� naprz�d, k�sa�, wierzga�, ch�opak za� szabl�, jak cepem, macha� na o�lep, w prawo, w lewo, od ucha; p�owa czupryna sp�yn�a mu krwi�, ostrza rapier�w podziurawi�y mu ramiona i uda; twarz mia� poci�t�, lecz owe rany podnieca�y go tylko. Bi� si� w zapami�taniu, jak cz�owiek, kt�ry o w�asnym �yciu zdesperowa� i pragnie tylko pom�ci� �mier� swoj�.</p><p>Tymczasem jednak zast�p szwedzki zmniejsza� si� jak kupa �niegu, kt�r� polewaj� ze wszystkich stron ukropem. Wreszcie ko�o kr�lewskiego sztandaru zosta�o si� tylko kilkunastu. Mrowie polskie pokry�o ich zupe�nie, a oni umierali ponuro, z zaci�ni�tymi z�bami; �aden r�k nie wyci�gn��, �aden nie zawo�a� o lito��.</p><p>Wtem w zam�cie rozleg�y si� g�osy:</p><p>� Chor�giew bra�! chor�giew!</p><p>Us�yszawszy to, pacho� �gn�� sztychem �rebca i rzuci� si� jak p�omie� naprz�d, gdy za� ka�dy z rajtar�w stoj�cych przy sztandarze mia� na sobie dw�ch lub trzech je�d�c�w polskich, ch�opak chlasn�� chor��ego szabl� przez g�b�, a ten r�ce rozkrzy�owa� i pochyli� si� twarz� na grzyw� ko�sk�.</p><p>B��kitny sztandar upad� z nim razem.</p><p>Najbli�szy rajtar, krzykn�wszy okropnie, chwyci� natychmiast za drzewce, za� ch�opak uj�� za p�acht�, szarpn��, oddar� w mgnieniu oka, zwin�� j� w k��b i przyciskaj�c obu r�koma do piersi, pocz�� wrzeszcze� wniebog�osy:</p><p>� Mam, nie dam! Mam, nie dam!</p><p>Ostatni pozostali rajtarowie rzucili si� na niego z w�ciek�o�ci�, jeden pchn�� go jeszcze przez chor�giew i przeszy� mu rami�, lecz w tej chwili rozniesiono wszystkich na szablach w puch.</p><p>Za czym kilkana�cie krwawych r�k wyci�gn�o si� ku ch�opakowi.</p><p>� Chor�giew, dawaj chor�giew! � pocz�to wo�a�.</p><p>Szandarowski poskoczy� mu z pomoc�.</p><p>� Zaniecha� go! On wzi�� w moich oczach, niech j� samemu kasztelanowi odda.</p><p>� Jedzie kasztelan! jedzie! � ozwa�y si� liczne g�osy.</p><p>Jako� z dala ozwa�y si� wojenne krzywu�y i na drodze od strony grodzi ukaza�a si� ca�a chor�giew p�dz�ca w skok ku plebanii. By�a to chor�giew lauda�ska; na jej czele jecha� sam pan Czarniecki. Dobieg�szy, widz�c, i� wszystko ju� sko�czone, wstrzymali konie; �o�nierze Szandarowskiego pocz�li si� sypa� ku nim.</p><p>Poskoczy� i Szandarowski z relacj� do kasztelana, tak za� by� spracowany, �e z pocz�tku tchu z�apa� nie m�g�, bo i dygota� jak w febrze, i g�os urywa� mu si� co chwila w gardzieli.</p><p>� Sam kr�l by�... nie wiem... je�eli uszed�...</p><p>� Uszed�! uszed�! � ozwali si� ci, kt�rzy patrzyli na gonitw�.</p><p>� Chor�giew wzi�ta!... Trupa moc!</p><p>Czarniecki, nie rzek�szy ni s�owa, posun�� si� z koniem ku pobojowisku, kt�re okrutny i �a�osny przedstawia�o widok. Przesz�o dwie�cie trup�w szwedzkich i polskich le�a�o mostem, jeden tu� ko�o drugiego; cz�sto jeden na drugim... Niekt�rzy trzymali si� za w�osy, niekt�rzy poumierali, gryz�c si� wzajemnie z�bami lub szarpi�c si� pazurami. A zn�w inni dzier�yli si� jakoby w braterskim obj�ciu lub le�eli wsparci g�owami na piersiach nieprzyjaci�. Wiele twarzy by�o tak stratowanych, �e nie pozosta�o w nich nic cz�owieczego; te za�, kt�rych nie zdruzgota�y kopyta, oczy mia�y otwarte, pe�ne przera�enia, grozy bojowej, w�ciek�o�ci... Krew chlupota�a w rozmi�k�ej ziemi pod nogami kasztela�skiego konia, kt�re wnet poczerwienia�y wy�ej p�cin; zapach krwi i potu ko�skiego dra�ni� nozdrza i tamowa� dech w piersiach.</p><p>Kasztelan patrzy�, takim okiem na owe cia�a ludzkie, jakim dziedzic patrzy na powi�zane snopy pszeniczne maj�ce br�g nape�ni�. Zadowolenie odbi�o si� na jego twarzy. W milczeniu objecha� doko�a plebanii, popatrzy� na trupy le��ce z drugiej strony za sadem, za czym powr�ci� z wolna na g��wne bojowisko.</p><p>� Rzeteln� tu widz� robot� � rzek� � i kontent jestem z waszmo�ci�w!</p><p>Oni za� wyrzucili krwawymi r�koma czapki w g�r�:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Czarniecki!</p><p>� Daj B�g drugie pr�dkie spotkanie!... <emphasis>Vivat!</emphasis>... <emphasis>vivat!</emphasis>...</p><p>A kasztelan na to:</p><p>� P�jdziecie do tylnej stra�y dla wypoczynku. Mo�ci Szandarowski, a kto wzi�� chor�giew?</p><p>� Dawajcie pacho�ka! � zakrzykn�� Szandarowski � gdzie on?</p><p>�o�nierze skoczyli szuka� i znale�li pacholika siedz�cego pod �cian� stajenn� przy �rebcu, kt�ry pad� z ran i ostatnie w�a�nie tchnienie wydawa�. Na pierwszy rzut oka zdawa�o si�, �e i ch�opakowi niewiele si� nale�y, trzyma� jednak chor�giew obu r�koma i przy piersiach.</p><p>Porwano go natychmiast i przyprowadzono przed kasztelana. Stan�� tedy bosy, rozczochrany, z nag� piersi�, z koszul� i sukmanin� w strz�pach, zamazany krwi� szwedzk� i w�asn� jak nieboskie stworzenie, chwiej�cy si� na nogach, ale z ogniem niezgas�ym jeszcze w �renicach. Zdumia� si� pan Czarniecki na jego widok.</p><p>� Jak�e to? � spyta� � ten zdoby� kr�lewsk� chor�giew?</p><p>� W�asn� r�k� i w�asn� krwi� � odpar� Szandarowski. � On tak�e pierwszy da� zna� o Szwedach, a potem w najwi�kszym ukropie tyle dokazywa�, �e mnie samego i wszystkich <emphasis>superavit</emphasis>!</p><p>� Prawda jest! Rzetelna prawda, jakoby kto spisa� � zakrzykn�li towarzysze.</p><p>� Jak ci na imi�? � spyta� ch�opaka pan Czarniecki.</p><p>� Micha�ko.</p><p>� Czyj jeste�?</p><p>� Ksi�y.</p><p>� By�e� ksi�y, ale b�dziesz sw�j w�asny! � odrzek� kasztelan.</p><p>Lecz Micha�ko nie s�ysza� ju� ostatnich s��w, bo z ran, z up�ywu krwi zachwia� si� i pad� g�ow� na kasztela�skie strzemi�.</p><p>� Wzi�� go, da� mu wszelki starunek. Ja w tym, �e na pierwszym sejmie r�wny on wszystkim waszmo�ciom b�dzie stanem, jako dusz� ju� dzi� r�wny!</p><p>� Godzien tego! godzien! � zakrzykn�a szlachta.</p><p>Po czym wzi�to Micha�ka na nosze i wniesiono do plebanii.</p><p>Za� pan Czarniecki s�ucha� dalszej relacji, kt�r� nie Szandarowski ju� sk�ada�, ale ci, kt�rzy po�cig pana Rocha za Karolem Gustawem widzieli. Okrutnie uradowa� si� tym opowiadaniem pan Czarniecki, a� si� za g�ow� chwyta�, to zn�w d�o�mi po kolanach uderza�, bo rozumia�, �e po takim terminie znacznie musi upa�� duch w Karolu.</p><p>Pan Zag�oba nie mniej si� radowa� i bior�c si� w boki, z dum� powtarza� do rycerstwa:</p><p>� Ha, zb�j! co? Gdyby by� <emphasis>Carolusa</emphasis> do�cign��, sam diabe� nie potrafi�by mu go odj��! Moja krew, jak mi B�g mi�y, moja krew!</p><p>Pan Zag�oba z biegiem czasu i sam uwierzy� w to �wi�cie, �e jest wujem Rocha Kowalskiego.</p><p>Tymczasem pan Czarniecki kaza� szuka� m�odego rycerza, ale nie mogli go znale��, bo pan Roch ze wstydu i zmartwienia wlaz� do stodo�y, zakopa� si� w s�om� i usn�� tak mocno, �e dopiero nazajutrz dzie� dogoni� chor�giew. Ale jeszcze by� bardzo strapiony i nie �mia� pokaza� si� wujowi na oczy. Ten wszelako sam go poszuka� i pociesza� zacz��.</p><p>� Nie frasuj si�, Rochu! � m�wi�. � Wielk� i tak chwa�� si� okry�e�; sam s�ysza�em, jak ci� pan kasztelan wys�awia�: �Kiep (powiada) na oko, �e i trzech, zda si�, nie zliczy, a to, widz�, ognisty kawaler, kt�ry reputacj� ca�ego wojska podni�s�!�</p><p>� Pan Jezus mi nie pob�ogos�awi� � rzek� Roch � bom si� poprzedniego dnia upi� i pacierzam wieczorem zaniecha�!</p><p>� Jeno nie pr�buj wyrok�w boskich dochodzi�, �eby� za� jeszcze nie poblu�ni�. Co mo�esz na plecy bra�, to bierz, ale na rozum nie bierz, gdy� zaraz b�dziesz szwankowa�.</p><p>� Bom ju� by� tak blisko, �e mnie pot od jego konia zalatywa�. By�bym go do kulbaki przeci��! Wuj to my�li, �e ja zgo�a nie mam rozumu!</p><p>Na to Zag�oba:</p><p>� Ka�de bydl� ma sw�j rozum. Setny ch�op z ciebie, Rochu, pociechy mi jeszcze nieraz przysporzysz. Daj Bo�e, �eby twoi synowie mieli ten sam w pi�ci rozum!</p><p>� A nie potrzebuj�! � rzek� Roch. � Ja jestem Kowalski, a to pani Kowalska...</p></section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Po rudnickich terminach poszed� kr�l dalej w klin, mi�dzy San a Wis��, i nie przesta� po staremu z tyln� stra�� i��, bo by� nie tylko znamienitym wodzem, ale i rycerzem odwagi niezr�wnanej. Szli za nim pan Czarniecki, pan Witowski, pan Lubomirski i nap�dzali go jako zwierza do sieci. Lu�ne partie ha�asowa�y dniem i noc� nad Szwedami. �ywno�ci by�o coraz mniej, wojsko coraz bardziej znu�one i na duchu upad�e, zguby pewnej oczekuj�ce.</p><p>Zaszyli si� na koniec Szwedzi w sam k�t, gdzie si� dwie rzeki schodz�, i odetchn�li. Tu ju� z jednej strony broni�a ich Wis�a, z drugiej San, szeroko, jako zwykle wiosn� rozlany, za� trzeci bok tr�jk�ta umocni� kr�l pot�nymi sza�cami, na kt�re pozaci�gano dzia�a.</p><p>Nie do zdobycia to by�a pozycja, jeno mo�na w niej by�o z g�odu umrze�. Ale i pod tym wzgl�dem lepszej nabrali Szwedzi otuchy, gdy� spodziewali si�, �e im z Krakowa i innych fortec nadbrze�nych wod� komendanci spy�� przy�l�. Ot, zaraz pod bokiem by� Sandomierz, w kt�rym pu�kownik Szynkler znaczne nagromadzi� zapasy. To� i wnet je nades�a�, wi�c jedli, pili, spali, a zbudziwszy si�, �piewali luterskie psalmy na chwa�� Bogu, �e ich z tak ci�kiej toni wyratowa�.</p><p>Lecz pan Czarniecki nowe gotowa� im ciosy.</p><p>Sandomierz w szwedzkim r�ku m�g� ci�gle przychodzi� w pomoc g��wnej armii, umy�li� wi�c pan Czarniecki jednym zamachem odebra� miasto, zamek, a Szwed�w wyci��.</p><p>� Okrutne im sprawimy widowisko � m�wi� na radzie wojennej � b�d� patrze� z tamtego brzegu, jako na miasto uderzym, a z pomoc� przez Wis�� przyj�� nie potrafi�; my za�, maj�c Sandomierz, �ywno�ci z Krakowa od Wirtza nie pu�cimy.</p><p>Pan Lubomirski, pan Witowski i inni starzy wojownicy odradzali panu Czarnieckiemu ten post�pek.</p><p>� Dobrze by by�o � m�wili � opanowa� tak znaczne miasto i si�a mogliby�my Szwedom tym zaszkodzi�, ale jak go wzi��? Piechoty nie mamy, armat wielkich nie mamy; trudno, by jazda na mury si� dar�a.</p><p>Na to pan Czarniecki:</p><p>� Albo to nasi ch�opi �le si� na piechot� bij�? Bylem takich Micha�k�w par� tysi�cy znalaz�, wezm� nie tylko Sandomierz, ale i Warszaw�!</p><p>I nie s�uchaj�c d�u�ej niczyich rad, przeprawi� si� przez Wis��. Ledwie po okolicy g�os poszed�, sypn�o si� do niego par� tysi�cy luda, kto z kos�, kto z rusznic�, kto z muszkietem, i ruszyli pod Sandomierz.</p><p>Wpadli do miasta do�� niespodzianie i po ulicach wszcz�a si� rze�ba okrutna. Szwedzi bronili si� zaciekle z okien, z dach�w, lecz wytrzyma� nawa�no�ci nie mogli. Wygnieciono ich jak robactwo po domach i wyparto ca�kiem z miasta. Szynkler schroni� si� z reszt� do zamku, lecz Polacy tym�e impetem ruszyli za nimi. Rozpocz�� si� szturm do bram i mur�w. Pozna� Szynkler, �e i w zamku si� nie utrzyma.</p><p>Wi�c zgarn��, co m�g�, ludzi, rzeczy, zapas�w �ywno�ci i wsadziwszy na szkuty, przeprawia� si� do kr�la, kt�ry patrzy� z drugiego brzegu na kl�sk� swoich, nie mog�c im i�� w pomoc.</p><p>Zamek wpad� w r�ce polskie.</p><p>Lecz chytry Szwed, uchodz�c, podsadzi� pod mury, po piwnicach, beczki z prochem i z zapalonymi lontami.</p><p>Zaraz, stan�wszy przed obliczem kr�la, powiedzia� mu t� wiadomo��, aby mu serce rozweseli�.</p><p>� Zamek w powietrze wyleci ze wszystkimi lud�mi � rzek�. � Mo�e i sam Czarniecki zginie.</p><p>� Je�li tak, to i ja chc� widzie�, jako pobo�ni Polacy do nieba lecie� b�d� � odrzek� kr�l.</p><p>I pozosta� ze wszystkimi jenera�ami na miejscu.</p><p>Tymczasem, mimo zakaz�w Czarnieckiego, kt�ry zdrad� przewidywa�, wolentarze i ch�opi rozbiegli si� po ca�ym zamku dla szukania ukrytych Szwed�w i dla rabunku. Tr�by gra�y larum, by kto �yw, chroni� si� do miasta, lecz oni nie s�yszeli tych g�os�w lub nie chcieli na nie zwa�a�.</p><p>Nagle zatrz�s�a si� im ziemia pod nogami, grzmot straszny i huk targn�y powietrzem, olbrzymi s�up ognia strzeli� do g�ry, wyrzucaj�c w powietrze ziemi�, mury, dachy, ca�y zamek i przesz�o pi��set cia� tych, kt�rzy si� cofn�� nie zdo�ali.</p><p>Karol Gustaw w boki si� wzi�� z rado�ci, a us�u�ni dworacy wnet zacz�li powtarza� jego s�owa.</p><p>� Do nieba id� Polacy! do nieba! do nieba!</p><p>Lecz przedwczesna to by�a rado��, bo niemniej Sandomierz zosta� w r�ku polskim i nie m�g� ju� zaopatrywa� w �ywno�� g��wnej armii, zamkni�tej w k�cie rzecznym.</p><p>Pan Czarniecki rozbi� ob�z naprzeciw Szwed�w, po drugiej stronie Wis�y, i pilnowa� przeprawy.</p><p>Za� pan Sapieha, hetman wielki litewski i wojewoda wile�ski, nadci�gn�� z Litwinami z drugiej strony i po�o�y� si� za Sanem.</p><p>Obsaczono tedy Szwed�w zupe�nie; chwycono ich jakoby w kleszcze.</p><p>� Potrzask zapad�! � m�wili mi�dzy sob� �o�nierze w polskich obozach.</p><p>Ka�dy bowiem, najmniej nawet ze sztuk� wojenn� obznajmiony, rozumia�, �e zguba wisi nad najezdnikami nieuchronna, chybaby nadesz�y na czas posi�ki i wyrwa�y ich toni.</p><p>Rozumieli to i Szwedzi; co rano oficerowie i �o�nierze przychodz�c nad brzeg Wis�y, spogl�dali z rozpacz� w oczach i w sercu na czerniej�ce po drugiej stronie zast�py gro�nej jazdy Czarnieckiego.</p><p>Nast�pnie szli nad San, tam zn�w wojska pana Sapie�y�skie czuwa�y dzie� i noc, gotowe przyj�� ich szabl� i muszkietem.</p><p>O przeprawie b�d� przez San, b�d� przez Wis��, p�ki oba wojska sta�y w pobli�u, nie by�o co i my�le�. Mogliby chyba Szwedzi wraca� do Jaros�awia t�� sam� drog�, kt�r� przyszli, ale to wiedzieli, �e w takim razie ani jeden z nich nie zobaczy�by ju� Szwecji.</p><p>Pocz�y wi�c im p�yn�� ci�kie dni, ci�sze jeszcze, bo swarliwe i pe�ne ha�as�w, noce... �ywno�� znowu si� ko�czy�a.</p><p>Tymczasem pan Czarniecki, zostawiwszy komend� nad wojskiem panu Lubomirskiemu i wzi�wszy lauda�sk� chor�giew dla asysty, przeprawi� si� przez Wis�� powy�ej uj�cia Sanu, aby si� z panem Sapieh� zobaczy� i o dalszej wojnie z nim naradzi�.</p><p>Tym razem nie potrzeba by�o po�rednictwa Zag�oby, aby dw�ch wodz�w do siebie dopasowa�, obaj bowiem mi�owali ojczyzn� wi�cej ni� ka�den siebie samego, obaj byli gotowi dla niej po�wi�ci� prywat�, mi�o�� w�asn� i ambicj�.</p><p>Hetman litewski nie zazdro�ci� Czarnieckiemu, Czarniecki r�wnie� hetmanowi, owszem, obaj si� wielbili wzajemnie, tote� spotkanie mi�dzy nimi by�o takie, �e a� najstarszym �o�nierzom �zy stan�y w oczach.</p><p>� Ro�nie Rzeczpospolita, raduje si� mi�a ojczyzna, gdy tacy jej synowie w ramiona si� bior� � m�wi� do Wo�odyjowskiego i do Skrzetuskich Zag�oba. � Czarniecki straszny wojennik i szczera dusza, ale i Sapia do rany przy��, to si� zgoi. Bodaj si� tacy na kamieniu rodzili. Oto sk�ra by na Szwedach spierzch�a, �eby owe afekta najwi�kszych ludzi widzie� mogli. Czym�e to oni nas bowiem zawojowali, je�eli nie niezgod� a zawi�ci� pan�w. Zali si�� nas zmogli, co? Ot, takich rozumiem! Dusza w cz�eku skacze na widok takiego spotkania. R�cz� te� wam i za to, �e nie b�dzie suche, bo Sapio okrutnie uczty lubi, a ju� z takim konfidentem ch�tnie sobie cugl�w popu�ci.</p><p>� B�g �askaw! z�o mija! B�g �askaw! � m�wi� Jan Skrzetuski.</p><p>� Obacz, aby� nie blu�ni�! � odrzek� mu na to Zag�oba � ka�de z�o musi min��, bo gdyby wiecznie trwa�o, to by�by dow�d, �e diabe� rz�dzi �wiatem, nie za� Pan Jezus, kt�ren mi�osierdzie ma nieprzebrane.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im widok Babinicza, kt�rego wynios�� posta� ujrzeli z dala ponad fal� g��w innych. Pan Wo�odyjowski i Zag�oba pocz�li zaraz kiwa� na niego, lecz on tak zapatrzony by� w pana Czarnieckiego, �e ich zrazu nie zauwa�y�.</p><p>� Patrzcie � rzek� Zag�oba � jako si� ch�op zmizerowa�!</p><p>� Nie musia� wiele wsk�ra� przeciw ksi�ciu Bogus�awowi � odpowiedzia� Wo�odyjowski � inaczej by�by weselszy.</p><p>� I pewno, �e nie wsk�ra�. Wiadomo, �e Bogus�aw pod Malborgiem, razem ze Szteinbokiem, przeciw fortecy czyni.</p><p>� W Bogu nadzieja, �e nic nie sprawi�!</p><p>Na to pan Zag�oba:</p><p>� Cho�by te� i Malborg wzi�li, my tymczasem <emphasis>Carolum Gustavum captivabimus</emphasis>; obaczym, czy fortecy za kr�la nie oddadz�.</p><p>� Patrzcie! Babinicz idzie ju� do nas! � przerwa� Skrzetuski.</p><p>On za� istotnie, dostrzeg�szy ich, pocz�� odsuwa� t�um na obie strony i d��y� ku nim, kiwaj�c im czapk� i u�miechaj�c si� z daleka. Przywitali si� jak dobrzy znajomi i przyjaciele.</p><p>� Co s�ycha�? C�e�, panie kawalerze, uczyni� z ksi�ciem? � pyta� Zag�oba.</p><p>� �le s�ycha�, �le! Ale nie pora o tym powiada�. Teraz do sto��w zasi�dziemy. Waszmo�ciowie zostaniecie tu na noc; chod�cie� do mnie po uczcie na nocleg, mi�dzy moich Tatar�w. Sza�as mam wygodny, to sobie przy kielichach pogaw�dzim do rana.</p><p>� Jak tylko kto� m�drze m�wi, nie ja si� przeciwi�! � odpar� Zag�oba. � Powiedz nam jeno, od czego� tak wymizernia�?</p><p>� Bo mnie w bitwie razem z koniem obali� i rozbi� ten piekielnik, jako gliniany garnek, �e jeno od tej pory �yw� krwi� pluwam i przyj�� do siebie nie mog�. W mi�osierdziu Pana naszego Chrystusa nadzieja, �e jeszcze krew z niego wytocz�. Ale teraz chod�my, bo ju� pan Sapieha z panem Czarnieckim poczynaj� sobie �wiadczy� i o pierwszy krok si� ceremoniowa�. Znak to, �e sto�y gotowe. Z wielkim sercem tu na was czekamy, bo�cie te� juchy szwedzkiej do�� rozlali.</p><p>� Niech inni m�wi�, jakem dokazywa�! � rzek� Zag�oba � mnie nie wypada!</p><p>Wtem ca�e t�umy ruszy�y si� i poszli wszyscy na majdan mi�dzy namioty, na kt�rym zastawione by�y sto�y. Pan Sapieha wyst�pi� na cze�� pana Czarnieckiego jak kr�l. St�, przy kt�rym posadzono kasztelana, by� szwedzkimi chor�gwiami nakryty. Miody i wina la�y si� ze st�giew, a� obaj wodzowie podchmielili sobie nieco pod koniec. Nie brak�o weso�o�ci, �art�w, wiwat�w, gwaru, a� lubo pogoda by�a cudna i s�o�ce nad podziw dogrzewa�o, ch��d wieczorny sp�dzi� wreszcie ucztuj�cych.</p><p>W�wczas Kmicic zabra� swoich go�ci mi�dzy Tatar�w. Siedli tedy w jego namiocie na �ubach, obficie wszelkiego rodzaju zdobycz� wypchanych, i gwarzy� pocz�li o Kmicicowej wyprawie.</p><p>� Bogus�aw teraz jest pod Malborgiem � m�wi� pan Andrzej � a inni powiadaj�, �e u elektora, z kt�rym razem na odsiecz kr�lowi ma ci�gn��.</p><p>� To lepiej! to si� spotkamy! Wy, m�odzi, nie umiecie sobie z nim poradzi�, obaczym, jak sobie stary da rady! Z r�nymi si� spotyka�, ale z Zag�ob� jeszcze nie. Powiadam, �e si� spotkamy, chyba mu ksi��� Janusz w testamencie zaleci�, �eby Zag�ob� z dala omija�. Mo�e to by�!</p><p>� Elektor chytry cz�ek � rzek� Jan Skrzetuski � i niech tylko ujrzy, �e z Carolusem �le, wnet b�dzie wszystkie obietnice i przysi�gi relaksowa�.</p><p>� A ja wam m�wi�, �e nie � rzek� Zag�oba. � Nikt nie jest na nas bardziej zawzi�ty jako Prusak. Gdy tw�j s�uga, kt�ry ci� pod nogi musia� podejmowa� i szaty twoje czy�ci�, panem twoim przy odmianie fortuny zostanie, to w�a�nie tym b�dzie sro�szy, im by�e� mu panem �askawszym.</p><p>� To za� czemu? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Bo mu jego s�u�ebna kondycja w pami�ci zostanie, i m�ci� si� b�dzie za ni� na tobie, cho�by� mu same dobrodziejstwa �wiadczy�.</p><p>� Mniejsza z tym! � rzek� Wo�odyjowski. � Nieraz te� si� zdarza, �e i pies pana w r�k� uk�si. Niech nam Babinicz lepiej o swojej wyprawie powiada.</p><p>� S�uchamy! � rzek� Skrzetuski.</p><p>Kmicic, pomilczawszy chwil�, nabra� tchu i pocz�� rozpowiada� o ostatniej wojnie Sapie�y�skiej z Bogus�awem, o kl�sce tego ostatniego pod Janowem, na koniec o tym, jak ksi��� Bogus�aw, rozbiwszy w puch Tatar�w, jego samego wraz z koniem na ziemi� obali� i z �yciem uszed�.</p><p>� A powiada�e� waszmo�� przerwa� Wo�odyjowski � �e go b�dziesz ze swymi Tatary cho�by do Ba�tyku �ciga�...</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� A waszmo�� mnie powiada�e� tak�e w swoim czasie, jako tu obecny pan Skrzetuski, gdy mu Bohun umi�owan� dziewk� porwa�, przecie i jej, i zemsty zaniecha� dlatego, �e ojczyzna by�a w potrzebie; z kim kto przestaje, takim si� staje, jam za� z waszmo�ciami si� zada� i �ladem ich i�� pragn�.</p><p>� Bogdaj ci tak Matka Boska nagrodzi�a jak Skrzetuskiemu! � odrzek� Zag�oba. � Wszelako wola�bym, �eby twoja dziewka by�a teraz w puszczy ni� w Bogus�awowym r�ku.</p><p>� Nic to! � zakrzykn�� Wo�odyjowski � odzyszczesz j�!</p><p>� Mam ja do odzyskania nie tylko jej person�, ale jej estym� i afekt.</p><p>� Jedno przyjdzie za drugim � rzek� pan Micha� � cho�by� osob� mia� i gwa�tem bra�, jako to w�wczas... pami�tasz?</p><p>� Tego nie uczyni� wi�cej!</p><p>Tu pocz�� pan Andrzej wzdycha� ci�ko, a po chwili rzek�:</p><p>� Nie tylkom tamtej nie odzyska�, ale jeszcze i drug� Bogus�aw mi porwa�.</p><p>� Czysty Turek! jak mi B�g mi�y! � zakrzykn�� Zag�oba. A pan Micha� pocz�� wypytywa�:</p><p>� Jak� drug�?</p><p>� At, si�a powiada� � odrzek� Kmicic. � By�a jedna dziewka, okrutnie g�adka, w Zamo�ciu, kt�ra si� panu staro�cie ka�uskiemu haniebnie podoba�a. �w, �e siostry, ksi�nej Wi�niowieckiej, si� boi, nie �mia� przy niej zbyt naciera�, umy�li� tedy dziewk� wys�a� ze mn�, niby do pana Sapiehy, po spadek na Litwie, w rzeczy za� dlatego, by mi j� o p� mili za Zamo�ciem odj�� i w jakiej pustce osadzi�, w kt�rej by nikt zapa�om jego nie m�g� przeszkadza�. Alem ja zwietrzy� t� intencj�. �Chcesz ty ze mnie (pomy�la�em) rajfura swego uczyni�? � czekaj!� I ludzi mu wybato�y�em, a pann� w ca�ej panie�skiej cnocie do pana Sapiehy odwioz�em. M�wi� wa�pa�stwu, dziewka krasna jako szczygie�, ale zacna... Ja te� ju� inny cz�ek, a moi kompanionowie! Panie, �wie� nad ich dusz�! dawno ju� popr�chnieli w ziemi!</p><p>� C� to by�a za dziewka? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Z zacnego domu, respektowa ksi�nej pani Wi�niowieckiej. Niegdy� by�a zm�wiona z Litwinem Podbipi�t�, kt�rego�cie wa�panowie znali...</p><p>� Anusia Borzobohata!!! � wrzasn��, zrywaj�c si� z miejsca, Wo�odyjowski.</p><p>Zag�oba zerwa� si� tak�e z kupy woj�ok�w.</p><p>� Panie Michale, pohamuj si�!</p><p>Lecz pan Wo�odyjowski skoczy� jak kot ku Kmicicowi.</p><p>� Ty�e�, zdrajco, da� j� porwa� Bogus�awowi?!</p><p>� Nie krzywd� mnie! � rzek� Kmicic. � Odwioz�em j� szcz�liwie do hetmana, staranie o niej takowe jak o siostrze maj�c, a Bogus�aw porwa� j� nie mnie, ale innemu oficerowi, z kt�rym pan Sapieha do swojej rodziny j� odes�a�, a kt�ry zwa� si� G�owbicz czy jak, dobrze nie pami�tam.</p><p>� Gdzie on jest?!</p><p>� Nie masz go tu, bo poleg�. Tak przynajmniej oficerowie Sapie�y�scy powiadali. Ja osobno z Tatary Bogus�awa podchodzi�em, wi�c dobrze nic nie wiem. Ale miarkuj�c z twojej alteracji, widz�, �e jednaki nas termin spotka�, jeden cz�ek nas pokrzywdzi�, a skoro tak jest, to si� przeciw niemu po��czmy, by wsp�lnie krzywdy i zemsty dochodzi�. Wielki on pan i wielki rycerz, a przecie my�l�, �e ciasno mu b�dzie w ca�ej Rzeczypospolitej, gdy takich dw�ch b�dzie mia� wrog�w.</p><p>� Masz moj� r�k�! � odrzek� Wo�odyjowski. � Ju� my odt�d druhy na �mier� i �ycie! Kt�ren go pierwszy znajdzie, ten mu za dw�ch zap�aci. Da�by B�g mnie pierwszemu, bo �e jego krew wytocz�, to jako amen w pacierzu!</p><p>Tu pan Micha� pocz�� tak okrutnie w�sikami rusza� i po szabli si� maca�, �e pana Zag�ob� a� strach wzi��, wiedzia� bowiem, �e z panem Micha�em nie ma �art�w.</p><p>� Nie chcia�bym ja by� teraz ksi�ciem Bogus�awem � rzek� po chwili � cho�by mi kto ca�e Inflanty do tytu�u doda�. Do�� jednego takiego �bika, jak Kmicic, mie� na sobie, a c� dopiero pana Micha�a! Ba! ma�o tego, bo i ja z wami <emphasis>foedus</emphasis> zawieram. Moja g�owa, wasze szable! Nie wiem, czyli jest potentat w chrze�cija�stwie, kt�ry by przed tak� pot�g� nie zadr�a�. Do tego i Pan B�g pr�dzej, p�niej umknie mu fortuny, bo nie mo�e by�, aby na zdrajc� i heretyka kary nie by�o... Kmicic ju� mu i tak nie�le sad�a za sk�r� zala�.</p><p>� Nie neguj�, �e spotka�a go ode mnie niejedna konfuzja � odrzek� pan Andrzej.</p><p>I kazawszy nala� kielichy, opowiedzia�, jako Sorok� z wi�z�w uwolni�. Zamilcza� tylko o tym, �e pierwej si� do n�g Radziwi��owi rzuci�, bo na samo wspomnienie tej chwili krew go zalewa�a.</p><p>Pan Micha� rozweseli� si�, s�uchaj�c opowiadania, a w ko�cu rzek�:</p><p>� Niech ci B�g sekunduje, J�drek! Z takim rezolutem mo�na by i do piek�a i��! To tylko bieda, �e nie zawsze b�dziem mogli razem chodzi�, bo s�u�ba s�u�b�. Mnie mog� wys�a� w jedn� stron� Rzeczypospolitej, ciebie w drug�. Nie wiadomo, kt�ry na niego pierwszy trafi.</p><p>Kmicic pomilcza� chwil�.</p><p>� Po sprawiedliwo�ci, ja powinien bym go dosta�. Je�li zn�w tylko z konfuzj� nie wyjd�, bo... wstyd przyzna� si�, ale ja na r�k� temu piekielnikowi zdzier�y� nie mog�...</p><p>� To ja ci� wszystkich moich arkan�w wyucz�! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� Albo ja! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Nie! Wybaczaj waszmo��, wol� u Micha�a si� uczy�! � odpar� Kmicic.</p><p>� Cho� on taki rycerz, a przecie� si� go z pani� Kowalsk� nie boj�, by�em by� wyspan! � wtr�ci� Roch.</p><p>� Cicho, Rochu! � odpowiedzia� Zag�oba � �eby ci� B�g przez jego r�ce za che�pliwo�� nie pokara�.</p><p>� O wa! Nie b�dzie mi nic!</p><p>Biedny pan Roch nie by� szcz�liwym prorokiem, lecz mu si� okrutnie w tej chwili z czupryny kurzy�o i got�w by� ca�y �wiat wyzwa� na r�k�. Inni te� pili mocno, sobie na zdrowie, Bogus�awowi i Szwedom na pohybel.</p><p>� S�ysza�em � rzek� Kmicic � i� gdy tylko tych Szwed�w tu zetrzem i kr�la dostaniem, zaraz pod Warszaw� poci�gniemy. Potem pewnie b�dzie i wojnie koniec. Potem zasi� przyjdzie na elektora kolej.</p><p>� O to! to! to! � rzek� Zag�oba.</p><p>� S�ysza�em, jak sam pan Sapieha to kiedy� powiada�, a on, jako cz�ek wielki, lepiej kalkuluje. Powiada tedy do nas: �Ze Szwedem b�dzie fryszt! z Septentrionami ju� jest, ale z elektorem nie powinni�my si� w �adne uk�ady bawi�. Pan Czarniecki (powiada) z Lubomirskim p�jd� do Brandenburgii, a ja z panem podskarbim litewskim do Prus elektorskich, a je�eli potem (m�wi) nie przy��czymy Prus na wieki do Rzeczypospolitej, to chyba w kancelarii nie ma ani jednej takiej g�owy, jak pan Zag�oba, kt�ry na w�asn� r�k� listami elektorowi grozi�.�</p><p>� Tak�e Sapio powiada�? � spyta� Zag�oba, czerwieniej�c z zadowolenia.</p><p>� Wszyscy to s�yszeli. A jam by� okrutnie rad, bo ta sama r�zga Bogus�awa wysiecze, i je�li nie pr�dzej, to w�wczas na pewno go dosi�gniem.</p><p>� Byle z tymi Szwedami pr�dzej sko�czy�, byle sko�czy�! � rzek� Zag�oba. � Jecha� ich s�k! Niech ust�pi� Inflanty i miliony pozwol�, darujem ich zdrowiem.</p><p>� Z�apa� Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za �eb trzyma! � odpar�, �miej�c si�, Jan Skrzetuski. � Jeszcze <emphasis>Carolus</emphasis> w Polsce, jeszcze Krak�w, Warszawa, Pozna� i wszystkie znamienitsze miasta w jego r�ku, a ojciec ju� chcesz, �eby si� okupowa�. Ej, si�a si� jeszcze przyjdzie napracowa�, nim o elektorze pomy�limy!</p><p>� A jest armia Szteinboka, a prezydia, a Wirtz! � wtr�ci� Stanis�aw.</p><p>� To czemu tu siedzim z za�o�onymi r�kami? � spyta� nagle Roch, wytrzeszczaj�c oczy � nie mo�em to Szwed�w bi�?</p><p>� G�upi�, Rochu! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Wuj zawsze jedno, a ja, jakom �yw, widzia�em cz�na nad brzegiem. Mo�na by pojecha� i cho� stra� porwa�. Ciemno, cho� w pysk bij; nim si� opatrz�, to i wr�cim, a fantazj� kawalersk� obu wodzom poka�em. Jak waszmo�ciowie nie chcecie, to sam p�jd�!</p><p>� Ruszy�o martwe ciel� ogonem, dziw nad dziwy! � rzek� z gniewem Zag�oba.</p><p>Lecz Kmicicowi pocz�y zaraz nozdrza lata�.</p><p>� Niez�a my�l! niez�a my�l! � rzek�.</p><p>� Niez�a dla czeladzi, ale nie dla tego, kto powag� kocha. Ludzie, miejcie respekt dla siebie samych! To� pu�kownikami jeste�cie, a chcecie w drapichrust�w si� bawi�.</p><p>� Pewnie, �e nie bardzo wypada! � rzek� Wo�odyjowski. � Lepiej spa� p�jd�my, bo p�no.</p><p>Wszyscy zgodzili si� na t� my�l, wi�c zaraz kl�kli do pacierzy i pocz�li je w g�os odmawia�; po czym pok�adli si� na woj�okach i wnet usn�li snem sprawiedliwych.</p><p>Lecz w godzin� p�niej zerwali si� wszyscy na r�wne nogi, gdy� huk wystrza��w rozleg� si� za rzek�, za czym gwar, krzyki powsta�y w ca�ym Sapie�y�skim obozie.</p><p>� Jezus Maria! � krzykn�� Zag�oba � Szwedzi nast�puj�!</p><p>� Co wa�� gadasz?! � odpowiedzia�, chwytaj�c szabl�, Wo�odyjowski.</p><p>� Rochu, bywaj! � wo�a� Zag�oba, kt�ren w nag�ych razach lubi� mie� siostrzana przy sobie.</p><p>Lecz Rocha nie by�o w namiocie.</p><p>Wybiegli wi�c na majdan. T�umy ju� by�y przed namiotami i wszyscy d��yli nad rzek�; po drugiej bowiem stronie wida� by�o b�yskawice ognia i huk rozlega� si� coraz wi�kszy.</p><p>� Co si� sta�o? co si� dzieje? � pytano stra�y porozstawianych licznie nad brzegiem.</p><p>Lecz stra�e nic nie widzia�y. Jeden z �o�nierzy opowiada�, i� s�ysza� co�, jakby plusk fali, lecz �e mg�a wisia�a nad wod�, wi�c nie m�g� nic dostrzec, nie chcia� za� za byle odg�osem alarmowa� obozu.</p><p>Zag�oba, wys�uchawszy relacji, chwyci� si� za g�ow� z desperacji.</p><p>� Roch pojecha� do Szwed�w! M�wi�, �e stra� chce porwa�!</p><p>� Dla Boga! Mo�e to by�! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Ustrzel� mi ch�opa, jak B�g na niebie! � desperowa� dalej Zag�oba. � Mo�ci panowie, czy nie ma �adnego ratunku? Panie Jezu! ch�op jak z�oto najszczersze! Nie masz takiego drugiego w obu wojskach. Co mu do g�upiego �ba strzeli�o?!... Matko Bo�a, ratuj�e go w tej toni!...</p><p>� Mo�e przyp�ynie, mg�a sroga! Nie obacz� go!</p><p>� B�d� tu czeka� cho�by do rana. Matko Bo�a! Matko Bo�a!</p><p>Tymczasem strza�y po przeciwnym brzegu pocz�y si� uspokaja�, �wiat�a gas�y stopniowo i po godzinie zapanowa�o g�uche milczenie. Zag�oba chodzi� nad brzegiem rzeki jako kura, kt�ra kacz�ta wodzi, i wyrywa� sobie resztki w�os�w z czupryny, lecz pr�no czeka�, pr�no desperowa�. Ranek ubieli� rzek�, wreszcie s�o�ce zesz�o, a Roch nie wraca�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Nazajutrz dzie� pan Zag�oba, ci�gle w desperacji trwaj�c, uda� si� do pana Czarnieckiego z pro�b�, aby pos�a� do Szwed�w obaczy�, co si� z Rochem przygodzi�o; �ywli czy w niewoli j�czy, czy te� gard�em za sw� �mia�o�� zap�aci�?</p><p>Czarniecki zgodzi� si� na to bez �adnej trudno�ci, gdy� pana Zag�ob� mi�owa�. Pocieszaj�c go tedy w utrapieniu, tak m�wi�:</p><p>� My�l�, �e siostrzan wa�ci �yw by� musi, bo inaczej woda by go wynios�a.</p><p>� Da�by B�g! � odrzek� z �alem Zag�oba � wszelako takiego nie�acno woda wyniesie, bo nie tylko r�k� mia� ci�k�, ale dowcip jakoby z o�owiu, co si� i z jego uczynku pokazuje.</p><p>Na to Czarniecki:</p><p>� S�usznie wa�� m�wisz! Je�li �yw, powinien bym go kaza� koniem po majdanie w��czy� za pomini�cie dyscypliny. Wolno alarmowa� szwedzkie wojska, ale on oba zaalarmowa�, a i Szwed�w bez komendy i mojego rozkazania nie wolno. C� to! pospolite ruszenie czy ki diabe�, �eby ka�den na w�asn� r�k� mia� si� rz�dzi�!</p><p>� Zawini�, <emphasis>assentior</emphasis>. Sam go ukarz�, niechby go jeno Pan B�g powr�ci�!</p><p>� Ja za� mu przebacz� przez pami�� na rudnickie terminy. Si�a mamy je�c�w do wymiany i znaczniejszych oficyjer�w od Kowalskiego. Jed��e wa�� do Szwed�w i pogadaj o wymianie. Dam dw�ch i trzech w razie potrzeby, bo nie chc� wa�ci serca krwawi�. Przyjd� do mnie po pismo do kr�la jegomo�ci i jed� �ywo!</p><p>Zag�oba skoczy� uradowany do namiotu Kmicica i opowiedzia� towarzyszom, co zasz�o. Pan Andrzej i Wo�odyjowski zakrzykn�li zaraz, �e chc� z nim jecha�, bo obaj ciekawi byli Szwed�w, Kmicic za� m�g� by� pr�cz tego wielce po�yteczny dlatego, i� po niemiecku tak prawie p�ynnie jak po polsku m�g� m�wi�.</p><p>Przygotowania nie zabra�y im wiele czasu. Pan Czarniecki, nie czekaj�c na powr�t Zag�oby, przys�a� sam przez pacholika pismo, za czym wzi�li tr�bacza, siedli w ��d� z bia�� p�acht� osadzon� na dr�gu i ruszyli.</p><p>Z pocz�tku jechali w milczeniu, s�ycha� by�o tylko chrobotanie wiose� o boki �odzi, wreszcie Zag�oba pocz�� si� nieco niepokoi� i rzek�:</p><p>� Niech jeno tr�bacz pr�dko nas oznajmuje, bo szelmy, mimo bia�ej p�achty, gotowi strzela�!</p><p>� Co wa�pan prawisz! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � nawet barbarzy�cy pos��w szanuj�, a to polityczny nar�d!</p><p>� Niech tr�bacz tr�bi, m�wi�! Pierwszy lepszy �o�dak da ognia, przedziurawi ��d�, i p�jdziem w wod�, a woda zimna! Nie chc� przez ich polityk� namokn��!</p><p>� Ot, wida� stra�e! � rzek� Kmicic.</p><p>Tr�bacz pocz�� oznajmia�. ��d� pomkn�a szybko, na drugim brzegu uczyni� si� zaraz ruch wi�kszy i wkr�tce nadjecha� konno oficer przybrany w ��ty sk�rzany kapelusz. Ten, zbli�ywszy si� do samej wody, przys�oni� oczy r�k� i pocz�� patrze� pod blask.</p><p>O kilkana�cie krok�w od brzegu Kmicic zdj�� czapk� na powitanie, oficer sk�oni� im si� z r�wn� grzeczno�ci�.</p><p>� Pismo od pana Czarnieckiego do najja�niejszego kr�la szwedzkiego! � zawo�a� pan Andrzej, ukazuj�c list.</p><p>Tymczasem ��d� przybi�a.</p><p>Warta stoj�ca na brzegu sprezentowa�a bro�. Pan Zag�oba uspokoi� si� zupe�nie, wnet przybra� oblicze w powag� odpowiedni� godno�ci pos�a i rzek� po �acinie:</p><p>� Zesz�ej nocy kawaler pewien zosta� pochwycon na tym brzegu, przyjecha�em upomnie� si� o niego.</p><p>� Nie umiem po �acinie � odrzek� oficer.</p><p>� Grubian! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>Oficer zwr�ci� si� do pana Andrzeja.</p><p>� Kr�l jest w drugim ko�cu obozu � rzek�. � Zechciejcie ich mo�� panowie zatrzyma� si� tu, a ja pojad� oznajmi�.</p><p>I zawr�ci� konia.</p><p>Oni za� pocz�li si� rozgl�da�. Ob�z by� bardzo obszerny, obejmowa� bowiem ca�y tr�jk�t, utworzony przez San i Wis��. U wierzcho�ka tr�jk�ta le�a� Pniew; u podstawy Tarnobrzeg z jednej strony, Rozwad�w z drugiej. Oczywi�cie, ca�ej rozleg�o�ci niepodobna by�o wzrokiem ogarn��; jednak, jak okiem si�gn��, wida� by�o sza�ce, okopy, roboty ziemne i faszynowe, na nich dzia�a i ludzi. W samym �rodku okolicy, w Gorzycach, by�a kwatera kr�lewska, tam te� sta�y g��wne si�y armii.</p><p>� Je�li g��d ich st�d nie wyp�dzi, nie damy im rady � rzek� Kmicic. � Ca�a ta okolica ufortyfikowana. Jest gdzie i konie popa��.</p><p>� Ale ryb dla tylu g�b nie starczy � odrzek� Zag�oba � zreszt� lutrzy nie lubi� postnego jad�a. Niedawno mieli ca�� Polsk�, teraz maj� ten klin; niech�e siedz� zdrowi albo zn�w do Jaros�awia wracaj�.</p><p>� Okrutnie biegli ludzie sypali te sza�czyki � rzek� Wo�odyjowski, spogl�daj�c okiem znawcy na roboty. � R�baczow u nas jest wi�cej, ale uczonych oficyjer�w mniej, i w sztuce wojennej zostali�my w tyle za innymi.</p><p>� A to czemu? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Czemu? Jako �o�nierzowi, kt�ry w je�dzie ca�e �ycie s�u�y�, m�wi� mi tego nie wypada, ale ow� temu, �e wsz�dy piechota a armaty grunt, dopiero� one pochody a obroty wojenne, a marsze, a kontrmarsze. Si�a ksi��ek w cudzoziemskim wojsku cz�ek musi zje��, si�a rzymskich autor�w przewertowa�, nim oficerem znaczniejszym zostanie, u nas za� nic to. Po staremu jazda w dym kup� chodzi i szablami goli, a jak zrazu nie wygoli, to j� wygol�...</p><p>� Gadaj zdr�w, panie Michale! a kt�ra� nacja tyle znamienitych wiktoryj odnios�a?</p><p>� Bo i inni dawniej tak samo wojowali, nie maj�c za� tego impetu, musieli przegrywa�; ale teraz zm�drzeli i patrz wa�pan, co si� dzieje.</p><p>� Poczekamy ko�ca. Postaw mi tymczasem najm�drzejrzego in�yniera Szweda czy Niemca, a ja przeciw niemu Rocha postawi�, kt�ry ksi�g nie wertowa�, i obaczym.</p><p>� Byle� go wa�pan m�g� postawi�... � wtr�ci� pan Kmicic.</p><p>� Prawda, prawda! Okrutnie mi ch�opa �al. Panie Andrzeju, a poszwargocz no onym psim j�zykiem do tych pludrak�w i rozpytaj, co si� z nim sta�o?</p><p>� To wa�� nie znasz regularnych �o�nierzy. Tu ci nikt bez rozkazu g�by nie otworzy. Szkoda gada�!</p><p>� Wiem, �e szelmy nieu�yte. Jak tak do naszej szlachty, a zw�aszcza do pospolitak�w, pose� przyjedzie, to zaraz gadu, gadu, o zdrowie jejmo�ci i dziatek si� spytaj� i gorza�ki si� z nim napij� � i w konsyderacje polityczne poczn� si� wdawa�, a ci oto stoj� jak s�upy i tylko �lepia na nas wyba�uszaj�. �eby ich spar�o w ostatku!</p><p>Jako� coraz wi�cej pieszych �o�nierzy gromadzi�o si� wok� pos�annik�w, przypatruj�c im si� ciekawie. Oni te�, ile �e przybrani starannie w przystojne, a nawet bogate szaty, wspania�� czynili posta�. Najwi�cej zwraca� oczu pan Zag�oba, gdy� prawie senatorsk� nosi� w sobie powag�, najmniej pan Micha�, z przyczyny swego wzrostu.</p><p>Tymczasem oficer, kt�ry pierwszy przyjmowa� ich na brzegu, wr�ci� wraz z drugim, znaczniejszym, i z �o�nierzami prowadz�cymi lu�ne konie. �w znaczniejszy sk�oni� si� wys�annikom i rzek� po polsku:</p><p>� Jego kr�lewska mo�� prosi waszmo�� pan�w do swej kwatery, a �e to niezbyt blisko, wi�c przywiedli�my konie.</p><p>� Waszmo�� Polak? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Nie, panie. Jestem Sadowski. Czech w s�u�bie szwedzkiej.</p><p>Kmicic zbli�y� si� szybko ku niemu.</p><p>� Nie poznajesz mnie waszmo�� pan?</p><p>Sadowski popatrzy� bystro w jego oblicze.</p><p>� Jak�e! pod Cz�stochow�! Wa�� to najwi�ksz� armat� burz�c� wysadzi� i Miller odda� waszmo�ci Kuklinowskiemu. Witam, witam serdecznie tak znamienitego rycerza!</p><p>� A co si� z Kuklinowskim dzieje? � pyta� dalej Kmicic.</p><p>� To wa�� nie wiesz?</p><p>� Wiem, �em mu odp�aci� tym samym, czym on mnie chcia� go�ci�, alem go zostawi� �ywego.</p><p>� Zmarz�.</p><p>� Tak i my�la�em, �e zmarznie � rzek�, machn�wszy r�k�, pan Andrzej.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! � wtr�ci� Zag�oba � a niejakiego Rocha Kowalskiego nie masz tu w obozie?</p><p>Sadowski roz�mia� si�:</p><p>� Jak�e? Jest!</p><p>� Chwa�a Bogu i Naj�wi�tszej Pannie! �yw ch�op, to go i wydostan�. Chwa�a Bogu!</p><p>� Nie wiem, czyli kr�l zechce go odda� � odrzek� Sadowski.</p><p>� O! a czemu to?</p><p>� Bo go sobie wielce upodoba�. Pozna� go zaraz, �e to ten sam jest, kt�ren na niego w rudnickiej sprawie tak nastawa�. Za boki brali�my si�, s�uchaj�c odpowiedzi je�ca. Pyta kr�l: �Co� sobie do mnie upatrzy�?�, a �w rzecze: ��lubowa�em!� Wi�c kr�l zn�w: �To i dalej b�dziesz nast�powa�?� �A jak�e!� � powiada szlachcic. Kr�l pocz�� si� �mia�: �Wyrzecz si� �lubu, daruj� ci� zdrowiem i wolno�ci�.� �Nie mo�e by�!� �Czemu?� �Boby mnie wuj za kpa og�osi�!� �A tak�e� to ufny, �eby� na pojedynk� da� mi rady?� �Ja bym i pi�ciu takim da� rady!� Wi�c kr�l jeszcze: �I �miesz na majestat r�k� podnosi�?� �w za�: �Bo wiara paskudna!� T�umaczyli�my kr�lowi ka�de s�owo, a on coraz by� weselszy i coraz to powtarza�: �Uda� mi si� ten towarzysz!� Dopiero� chc�c wiedzie�, czy go naprawd� taki osi�ek goni�, kaza� wybra� dwunastu co najt�szych ch�op�w mi�dzy gwardi� i kolejno im si� z je�cem pasowa�. Ale to �y�owaty jaki� kawaler! W chwili gdym odje�d�a�, dziesi�ciu ju� rozci�gn�� jednego po drugim, a �aden nie m�g� wsta� o swej mocy. Przyjedziemy w�a�nie na koniec tej uciechy.</p><p>� Poznaj� Rocha! Moja krew! � zawo�a� Zag�oba. � Damy za niego cho�by trzech znacznych oficer�w.</p><p>� Pod dobry humor kr�lowi traficie � odrzek� Sadowski � co teraz rzadko si� zdarza.</p><p>� A wierz� � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>Tymczasem Sadowski zwr�ci� si� do Kmicica i pocz�� wypytywa� go, jakim sposobem nie tylko si� z r�k Kuklinowskiego uwolni�, ale jego samego pogr��y�. �w zacz�� opowiada� obszernie, bo che�pi� si� lubi�. Sadowski za�, s�uchaj�c, za g�ow� si� chwyta� ze zdumienia, wreszcie u�cisn�� jeszcze raz Kmicicow� r�k� i rzek�:</p><p>� Wierz�j mi waszmo�� pan, �e z duszy rad jestem, bo cho� Szwedom s�u��, ale ka�de szczere �o�nierskie serce raduje si�, gdy prawy kawaler szelm� pogr��y. Trzeba wam przyzna�, �e jak si� mi�dzy wami rezolut trafi, to ze �wiec� takiego <emphasis>in universo</emphasis> szuka�.</p><p>� Polityczny z waszmo�ci pana oficer! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� I znamienity �o�nierz, wiemy to! � dorzuci� Wo�odyjowski.</p><p>� Bom si� i polityki, i �o�nierki od was uczy�! � odpowiedzia� Sadowski, przyk�adaj�c r�k� do kapelusza.</p><p>Tak oni ze sob� rozmawiali, przesadzaj�c si� wzajemnie w grzeczno�ciach, a� dojechali do Gorzyc, gdzie by�a kwatera kr�lewska. Wie� ca�a zaj�ta by�a przez �o�nierstwo r�nej broni. Towarzysze nasi z ciekawo�ci� przygl�dali si� kupom �o�nierzy, rozrzuconym mi�dzy op�otkami. Jedni, chc�c nieco g��d zaspa�, spali po przyzbach, bo dzie� by� bardzo pogodny i ciep�y; drudzy grali w ko�ci na b�bnach, popijaj�c piwo, niekt�rzy rozwieszali odzie� na p�otach; inni, siedz�c przed cha�upami i po�piewuj�c skandynawskie pie�ni, szorowali ceglanym proszkiem he�my i pancerze, od kt�rych blask szed� okrutny. Gdzie indziej czyszczono lub przeprowadzano konie, s�owem, �ycie obozowe wrza�o i roi�o si� wsz�dy pod jasnym niebem. Na niekt�rych twarzach zna� by�o wprawdzie trudy straszliwe i g��d, ale s�o�ce powlok�o z�otem n�dz�, zreszt� zacz�y si� dla tych niezr�wnanych �o�nierzy dni wypoczynku, wi�c nabrali zaraz ducha i wojennej postawy. Pan Wo�odyjowski podziwia� ich w duchu, zw�aszcza piesze pu�ki, s�ynne na ca�y �wiat z wytrwa�o�ci i m�stwa. Sadowski za�, w miar� jak przeje�d�ali, obja�nia�:</p><p>� To smalandzki pu�k gwardii kr�lewskiej. To piechota dalekarlijska, najprzedniejsza.</p><p>� Na Boga! a to co za ma�e <emphasis>monstra</emphasis>? � zakrzykn�� nagle Zag�oba, ukazuj�c kup� ma�ych cz�owieczk�w z oliwkow� cer� i czarnymi, wisz�cymi po obu stronach g�owy w�osami.</p><p>� To Lapo�czykowie, kt�rzy do najdalej siedz�cych Hiperborej�w si� licz�.</p><p>� Dobrzy� do bitwy? Bo mi si� widzi, �e m�g�bym po trzech w ka�d� gar�� wzi�� i p�ty �bami stuka�, p�ki bym si� nie zmacha�!</p><p>� Z pewno�ci� m�g�by� waszmo�� to uczyni�! Do bitwy oni na nic. Szwedowie ich ze sob� do pos�ug obozowych wodz�, a w cz�ci dla osobliwo�ci. Za to czarownicy z nich <emphasis>exquisitissimi</emphasis>, ka�den najmniej jednego diab�a, a niekt�rzy po pi�ciu do us�ug maj�.</p><p>� Sk�d�e im taka ze z�ymi duchami komitywa? � pyta�, �egnaj�c si� znakiem krzy�a, Kmicic.</p><p>� Bo w ustawicznej nocy brodz�, kt�ra po p� roku i wi�cej u nich trwa, wiadomo za� waszmo�ciom, �e w nocy naj�atwiej z diab�em o styczno��.</p><p>� A dusz� maj�?</p><p>� Nie wiadomo, ale tak my�l�, �e <emphasis>animalibus</emphasis> s� podobniejsi.</p><p>Kmicic posun�� konia, chwyci� jednego Lapo�czyka za kark, podni�s� go jak kota do g�ry i obejrza� ciekawie, nast�pnie postawi� go na nogi i rzek�:</p><p>� �eby mi kr�l takiego jednego podarowa�, kaza�bym go uw�dzi� i w Orszy w ko�ciele powiesi�, gdzie z innych osobliwo�ci strusie jaje si� znajduje.</p><p>� A w �ubniach by�a u fary szcz�ka wielorybia alboli te� wielkoluda � doda� Wo�odyjowski.</p><p>� Jed�my, bo jeszcze co paskudnego od nich si� do nas przyczepi! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jed�my � powt�rzy� Sadowski. � Prawd� m�wi�c, powinien bym by� kaza� wa�ciom worki na g�ow� za�o�y�, jako jest zwyczaj, ale nie mamy tu co ukrywa�, a �e�cie na sza�ce spogl�dali, to dla nas lepiej.</p><p>Za czym ruszyli ko�mi i po chwili byli przed dworem gorzyckim. Przed bram� zeskoczyli z kulbak i zdj�wszy czapki, szli dalej piechot�, bo sam kr�l by� przed domem.</p><p>Ujrzeli tedy moc jenera��w i oficer�w bardzo �wietnych. By� tam stary Wittenberg, Duglas, Loewenhaupt, Miller, Eriksen i wielu innych. Wszyscy siedzieli na ganku, nieco za kr�lem, kt�rego krzes�o wysuni�te by�o naprz�d, i patrzyli na krotofil�, kt�r� Karol Gustaw sobie z je�cem wyprawia�. Roch rozci�gn�� w�a�nie dopiero co dwunastego rajtara i sta� w porozrywanym przez zapa�nik�w kubraku, zdyszany i spocon wielce. Ujrzawszy wuja w towarzystwie Kmicica i Wo�odyjowskiego, rozumia� zrazu, �e ich r�wnie� w niewol� wzi�to, wi�c wytrzeszczy� oczy i otworzy� usta, za czym post�pi� par� krok�w, lecz Zag�oba da� mu znak r�k�, by sta� spokojnie, sam za� post�pi� z towarzyszami przed oblicze kr�lewskie.</p><p>Sadowski pocz�� prezentowa� wys�annik�w, oni za� k�aniali si� nisko, jak obyczaj i etykieta nakazywa�a, nast�pnie Zag�oba odda� pismo Czarnieckiego.</p><p>Kr�l wzi�� list i pocz�� czyta�, tymczasem towarzysze przypatrywali mu si� z ciekawo�ci�, bo nigdy go przedtem nie widzieli. By� to pan w kwiecie wieku, na twarzy tak smag�y, jakoby si� W�ochem albo Hiszpanem urodzi�. D�ugie pukle czarnych jak krucze skrzyd�a w�os�w spada�y mu wedle uszu a� na ramiona. Z blasku i barwy oczu przypomina� Jeremiego Wi�niowieckiego, jeno brwi mia� bardzo do g�ry podniesione, jak gdyby si� dziwi� ustawicznie. Natomiast w miejscu, gdzie si� brwi schodz�, czo�o podnosi�o mu si� w du�e wypuk�o�ci, kt�re czyni�y go do lwa podobnym; g��boka zmarszczka nad nosem, nie schodz�ca nawet w�wczas, gdy si� �mia�, nadawa�a jego twarzy wyraz gro�ny i gniewny. Warg� doln� mia� tak wysuni�t� naprz�d, jak Jan Kazimierz, jeno twarz t�ustsz� i wi�kszy podbr�dek; w�sy nosi� na kszta�t sznureczk�w, nieco na ko�cach rozszerzonych. W og�le oblicze jego zwiastowa�o nadzwyczajnego cz�owieka, jednego z takich, kt�rzy chodz�c po ziemi, krew z niej wyciskaj�. By�a w nim wspania�o�� i duma monarsza, i si�a lwia, i lotno�� geniuszu, jeno, cho� u�miech �askawy nie schodzi� mu nigdy z ust, nie by�o owej dobroci serca, kt�ra takim �agodnym �wiat�em o�wieca od wewn�trz lica, jak lampka wstawiona w �rodek alabastrowej urny.</p><p>Siedzia� tedy w fotelu ze z�o�onymi na krzy� nogami, kt�rych pot�ne �ydki rysowa�y si� wyra�nie spod czarnych po�czoch, i mrugaj�c, wedle zwyczaju, oczyma, czyta� z u�miechem list Czarnieckiego. Nagle, podni�s�szy powieki, spojrza� na pana Micha�a i rzek�:</p><p>� Poznaj� natychmiast wa�pana: ty� to usiek� Kanneberga.</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� natychmiast na Wo�odyjowskiego, kt�ren ruszy� w�sikami, sk�oni� si� i odrzek�:</p><p>� Do us�ug waszej kr�lewskiej mo�ci.</p><p>� Jaka szar�a? � pyta� kr�l.</p><p>� Pu�kownik chor�gwi lauda�skiej.</p><p>� Gdzie� dawniej s�u�y�?</p><p>� U wojewody wile�skiego.</p><p>� I opu�ci�e� go wraz z innymi? Zdradzi�e� jego i mnie.</p><p>� Swemu kr�lowi by�em powinien, nie waszej kr�lewskiej mo�ci.</p><p>Kr�l nie odrzek� nic; wszystkie czo�a zmarszczy�y si�, oczy pocz�y �widrowa� w panu Michale, lecz on sta� spokojnie, tylko w�sikami rusza� raz po razu.</p><p>Nagle kr�l rzek�:</p><p>� Mi�o mi pozna� tak znamienitego kawalera. Kanneberg uchodzi� mi�dzy nami za niezwyci�onego w spotkaniu. Wa�� musisz by� pierwsz� szabl� w tym pa�stwie?...</p><p>� <emphasis>In universo!</emphasis> � rzek� Zag�oba.</p><p>� Nie ostatni� � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Witam wa�ci�w uprzejmie. Dla pana Czarnieckiego mam prawdziw� estym�, jako dla wielkiego �o�nierza, chocia� mi parol z�ama�, bo powinien dot�d spokojnie w Siewierzu siedzie�.</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� Wasza kr�lewska mo��! Nie pan Czarniecki, ale jenera� Miller pierwszy parol z�ama�, Wolfowy regiment kr�lewskiej piechoty zagarniaj�c.</p><p>Miller post�pi� krok, spojrza� w twarz Kmicicowi i pocz�� co� szepta� do kr�la, kt�ren, mrugaj�c ci�gle oczyma, s�ucha� do�� pilnie, spogl�daj�c na pana Andrzeja, wreszcie rzek�:</p><p>� To, widz�, wybranych kawaler�w pan Czarniecki mi przys�a�. Ale z dawna to wiem, �e rezolut�w mi�dzy wami nie brak, jeno wiary w dotrzymaniu obietnic i przysi�g brakuje.</p><p>� �wi�te s�owa waszej kr�lewskiej mo�ci! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jak to wa�� rozumiesz?</p><p>� Bo gdyby nie ta narodu naszego przywara, to by�, mi�o�ciwy panie, tu nie by�!</p><p>Kr�l zn�w pomilcza� chwil�, jenera�owie zn�w zmarszczyli si� na �mia�o�� wys�annika.</p><p>� Jan Kazimierz sam was od przysi�gi uwolni� � rzek� Karol � bo was opu�ci� i za granic� si� schroni�.</p><p>� Od przysi�gi jeno namiestnik Chrystus�w uwolni� zdolen, kt�ren w Rzymie mieszka i kt�ren nas nie uwolni�.</p><p>� Mniejsza z tym! � rzek� kr�l. � Ot, tym zdoby�em to kr�lestwo (tu uderzy� si� po szpadzie) i tym utrzymam. Nie potrzeba mi waszych sufragi�w ni waszych przysi�g. Chcecie wojny, b�dziecie j� mieli! Tak my�l�, �e pan Czarniecki jeszcze o Go��biu pami�ta?</p><p>� Zapomnia� po drodze z Jaros�awia � odrzek� Zag�oba.</p><p>Kr�l, zamiast si� rozgniewa�, roz�mia� si�.</p><p>� To mu przypomn�!</p><p>� B�g �wiatem rz�dzi!</p><p>� Powiedzcie mu, niech mnie odwiedzi. Mile go przyjm�, jeno niech si� �pieszy, bo jak konie odpas�, p�jd� dalej.</p><p>� Wtedy my wasz� kr�lewsk� mo�� przyjmiemy! � odrzek�, k�aniaj�c si� i k�ad�c nieznacznie r�k� na szabli, Zag�oba.</p><p>Kr�l na to:</p><p>� Widz�, �e pan Czarniecki nie tylko najlepsze szable, ale i najlepsz� g�b� w poselstwie przys�a�. W mig wa�� ka�de pchni�cie parujesz. Szcz�cie, �e nie na tym wojna polega, bo godnego siebie znalaz�bym przeciwnika. Ale przyst�puj� do materii: Pisze mi pan Czarniecki, �ebym owego je�ca wypu�ci�, dw�ch mi za to w zamian znacznych oficer�w ofiaruj�c. Nie lekcewa�� tak moich �o�nierzy, jako my�licie, i zbyt tanio ich okupywa� nie chc�, by�oby to przeciw mojej i ich ambicji. Natomiast, poniewa� niczego panu Czarnieckiemu odm�wi� nie zdo�am, przeto mu podarunek z tego kawalera zrobi�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � odrzek� na to Zag�oba � nie kontempt oficerom szwedzkim, ale kompasj� dla mnie chcia� pan Czarniecki okaza�, bo to jest m�j siostrzan, ja za� jestem, do us�ug waszej kr�lewskiej mo�ci, pana Czarnieckiego konsyliarzem.</p><p>� Po prawdzie � rzek�, �miej�c si�, kr�l � nie powinien bym tego je�ca puszcza�, bo przeciw mnie �lubowa�, chyba �e si� za ono beneficjum �lubu swego wyrzecze.</p><p>Tu zwr�ci� si� do stoj�cego przed gankiem Rocha i kiwn�� r�k�.</p><p>� A p�jd� no tu bli�ej, osi�ku!</p><p>Roch przybli�y� si� o par� krok�w i stan�� wyprostowany.</p><p>� Sadowski � rzek� kr�l � spytaj si� go, czy mnie zaniecha, je�li go puszcz�?</p><p>Sadowski powt�rzy� kr�lewskie pytanie.</p><p>� Nie mo�e by�! � zawo�a� Roch.</p><p>Kr�l zrozumia� bez t�umacza i pocz�� w r�ce klaska� i oczyma mruga�.</p><p>� A co! a co! Jak�e takiego wypuszcza�? Dwunastu rajtarom karku nadkr�ci�, a mnie trzynastemu obiecuje! Dobrze! dobrze! Uda� mi si� kawaler! Czy i on jest pana Czarnieckiego konsyliarzem? W takim razie jeszcze pr�dzej go wypuszcz�.</p><p>� Stul g�b�, ch�opie! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� Do�� krotochwil � rzek� nagle Karol Gustaw. � Bierzcie go i miejcie jeden wi�cej dow�d mojej klemencji. Przebaczy� mog�, jako pan tego kr�lestwa, gdy taka moja wola i �aska, ale w uk�ady wchodzi� z buntownikami nie chc�.</p><p>Tu brwi kr�lewskie zmarszczy�y si� i u�miech nagle znik� mu z oblicza.</p><p>� Kto bowiem przeciw mnie r�k� podnosi, ten jest buntownikiem, gdy� jam tu prawym panem. Z mi�osierdzia jeno nad wami nie kara�em dot�d, jak nale�y, czeka�em upami�tania, przyjdzie wszelako czas, �e mi�osierdzie si� wyczerpie i pora kary nastanie. Przez wasz� to swawol� i niesta�o�� kraj ogniem p�onie, przez wasze to wiaro�omstwo krew si� leje. Lecz m�wi� wam: up�ywaj� dnie ostatnie... nie chcecie s�ucha� napomnie�, nie chcecie s�ucha� praw, to pos�uchacie miecza a szubienicy!</p><p>I b�yskawice pocz�y migota� w Karolowych oczach; Zag�oba popatrzy� na� przez chwil� ze zdumieniem, nie mog�c zrozumie�, sk�d si� wzi�a ta nag�a burza po pogodzie, wreszcie i w nim pocz�o si� serce podnosi�, wi�c sk�oni� si� i rzek� tylko:</p><p>� Dzi�kujem waszej kr�lewskiej mo�ci.</p><p>Po czym odszed�, a za nim Kmicic, Wo�odyjowski i Roch Kowalski.</p><p>� �askawy, �askawy! � m�wi� Zag�oba � a ani si� spostrze�esz, kiedy ci ryknie w ucho jak nied�wied�. Dobry koniec poselstwa! Inni kielichem na wsiadanego cz�stuj�, a on szubienic�! Niech�e ps�w wieszaj�, nie szlacht�! Bo�e! Bo�e! jak my ci�ko grzeszyli przeciw naszemu panu, kt�ry ojcem by�, ojcem jest i ojcem b�dzie, bo jagiello�skie w nim serce! I takiego to pana zdrajcy opu�cili, a poszli z zamorskimi straszyd�y si� kuma�. Dobrze nam tak, bo nice�my lepszego niewarci. Szubienicy! szubienicy!... Samemu ju� ciasno, przycisn�li�my go jako twar�g w worku, �e ju� serwatk� popuszcza, a on jeszcze mieczem i szubienic� grozi. Poczekaj! Z�apa� Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za �eb trzyma! B�dzie wam jeszcze cia�niej. Rochu! chcia�em ci po g�bie da� albo pi��dziesi�t na kobiercu, ale ci ju� przebacz�, za to, �e� si� po kawalersku stawi� i dalej go �ciga� obieca�e�. Daj�e g�by, bom z ciebie rad!</p><p>� Przecie wuj rad! � odrzek� Roch.</p><p>� Szubienica a miecz! I mnie to w oczy powiedzia�! � m�wi� zn�w po chwili Zag�oba. � Macie protekcj�! Wilk tak samo barana do w�asnych kiszek proteguje!... I kiedy to m�wi? Teraz, gdy mu si� ju� g�sia sk�ra na krzy�ach robi. Niech sobie Lapo�czyk�w na konsyliarzy dobierze i z nimi razem diabelskiej protekcji szuka! A nas b�dzie Naj�wi�tsza Panna sekundowa�a, jako pana Bobol� w Sandomierzu, kt�rego prochy na drug� stron� Wis�y razem z koniem przerzuci�y, a dlatego mu nic. Obejrza� si�, gdzie jest, i zaraz na obiad do ksi�dza trafi�. Przy takiej pomocy jeszcze my ich wszystkich, jako raki z wi�cierza, za szyje powyci�gamy...</p></section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Up�yn�o dni kilkana�cie. Kr�l siedzia� ci�gle w wid�ach rzecznych i go�c�w na wszystkie strony rozsy�a� do fortec, do komend, w kierunku Krakowa i Warszawy, z rozkazami, by mu wszyscy z pomoc� spieszyli. Sprowadzano mu te� Wis�� prowianty, ile mo�na by�o, ale niedostatecznie. Po up�ywie dni dziesi�ciu pocz�to konie je��, i rozpacz ogarnia�a kr�la i jenera��w na my�l, co b�dzie, gdy rajtaria od koni odpadnie i gdy armat nie b�dzie w co zaprz�c. Zewsz�d te� przychodzi�y wie�ci niepocieszne. Kraj ca�y tak gorza� wojn�, jakby go kto smo�� pola� i zapali�. Mniejsze komendy, mniejsze prezydia nie mog�y spieszy� na pomoc, bo nie mog�y wychyla� si� z miast i z miasteczek. Litwa, trzymana dot�d �elazn� r�k� Pontusa de la Gardie, powsta�a jak jeden cz�owiek. Wielkopolska, kt�ra podda�a si� najpierwsza, najpierwsza te� zrzuci�a jarzmo i �wieci�a ca�ej Rzeczypospolitej przyk�adem wytrwania, zawzi�to�ci, zapa�u. Partie szlacheckie i ch�opskie rzuca�y si� tam nie tylko na stoj�ce po wsiach za�ogi, ale nawet na miasta. Pr�no Szwedzi m�cili si� straszliwie nad krajem, pr�no ucinali r�ce schwytanym w niewol� je�com, puszczali z dymem wsie, wycinali w pie� osady, wznosili szubienice, sprowadzali tortury z Niemiec dla m�czenia buntownik�w. Kto mia� cierpie�, cierpia�, kto mia� gin��, gin��, lecz je�li by� szlachcicem, gin�� z szabl�, je�li ch�opem, gin�� z kos� w r�ku. I la�a si� krew szwedzka po ca�ej Wielkopolsce, lud �y� w lasach, niewiasty nawet porywa�y za bro�; kary wywo�ywa�y tylko zemst� i tym wi�ksz� zaciek�o��. Kulesza, Krzysztof �egocki i wojewoda podlaski uwijali si� na kszta�t p�omieni po kraju, a pr�cz nich wszystkie bory pe�ne by�y partyj; pola le�a�y nieuprawne, g��d srogi rozwielmo�ni� si� w kraju, lecz najbardziej skr�ca� wn�trzno�ci Szwed�w, bo ci w miastach za bramami zamkni�tymi siedzieli i nie mogli wychyla� si� w pole.</p><p>A� wreszcie pocz�o im brakn�� tchu w piersiach.</p><p>W Mazowszu by�o to samo. Tam lud kurpieski, w mrokach le�nych �yj�cy, wychyli� si� z puszcz, poprzecina� drogi, przejmowa� �ywno�� i go�c�w. Na Podlasiu rojna drobna szlachta tysi�cami ci�gn�a do Sapiehy lub na Litw�. Lubelskie by�o w r�kach konfederacji. Z Rusi dalekich szli Tatarzy, a z nimi i zmuszeni do pos�usze�stwa Kozacy.</p><p>Wi�c wszyscy byli ju� pewni, �e je�li nie za tydzie�, to za miesi�c, je�li nie za miesi�c, to za dwa owe wid�y rzeczne, w kt�rych sta� kr�l Karol Gustaw z g��wn� armi� szwedzk�, zmieni� si� w jedn� wielk� mogi�� � na s�aw� dla narodu, na straszn� nauk� dla tych, kt�rzy by Rzeczpospolit� napada� chcieli. Przewidywano ju� koniec wojny, byli tacy, kt�rzy m�wili, �e Karolowi jeden tylko ratunek pozosta�: wykupi� si� i odda� Rzeczypospolitej Inflanty szwedzkie.</p><p>Lecz nagle polepszy�y si� losy Karola Gustawa i Szwed�w.</p><p>Dnia 20 marca podda� si� Malborg, a� dot�d na pr�no przez Szteinboka oblegany. Silna i dzielna armia jego nie mia�a teraz nic do roboty i mog�a pospieszy� na ratunek kr�lowi.</p><p>Z drugiej strony margraf bade�ski, sko�czywszy zaci�gi, z gotow� si�� i nie utrudzonym jeszcze �o�nierzem ruszy� r�wnie� ku wid�om rzecznym.</p><p>Obaj posuwali si� naprz�d, gromi�c pomniejsze kupy powsta�cze, niszcz�c, pal�c, morduj�c. Po drodze zabierali prezydia szwedzkie, �ci�gali pomniejsze komendy i ro�li w si��, jak rzeka ro�nie tym bardziej, im wi�cej strumieni w siebie przyjmuje.</p><p>Wie�ci o upadku Malborga, o Szteinbokowej armii i o pochodzie margrabiego bade�skiego dosz�y bardzo pr�dko do wide� rzecznych i strapi�y serca polskie. Szteinbok by� jeszcze daleko, ale margrabia bade�ski, id�c spiesznymi pochodami, m�g� wkr�tce nadej�� i zmieni� ca�� posta� rzeczy pod Sandomierzem.</p><p>Z�o�yli tedy wodzowie polscy rad�, w kt�rej wzi�li udzia� pan Czarniecki, pan hetman litewski, Micha� Radziwi��, krajczy koronny, pan Witowski, stary do�wiadczony �o�nierz, i pan Lubomirski, kt�ry od pewnego czasu przykrzy� sobie na Zawi�lu. Na radzie owej postanowiono, i� pan Sapieha z litewskim wojskiem pozostanie pilnowa� Karola, aby si� z wide� nie wymkn��, za� pan Czarniecki ruszy przeciw margrabiemu bade�skiemu i spotka go, jako b�dzie m�g� najpr�dzej, za czym, je�eli mu B�g wiktori� spu�ci, powr�ci po staremu kr�la oblega�.</p><p>Rozkazy odpowiednie zosta�y natychmiast wydane. Nazajutrz zagra�y tr�bki wsiadanego przez munsztuk tak cicho, �e je ledwie us�yszano, chcia� bowiem Czarniecki odej�� w tajemnicy przed Szwedami. Na dawnym obozowisku po�o�y�o si� zaraz kilka lu�nych partyj szlacheckich i ch�opskich. Ci porozpalali ogniska i hucze� pocz�li, aby nieprzyjaciel my�la�, i� nikt z majdanu nie wyszed�, za� kasztela�skie chor�gwie wymyka�y si� jedna za drug�. Posz�a wi�c naprz�d lauda�ska, kt�ra po prawie powinna by�a przy panu Sapie�e pozosta�, ale �e Czarniecki bardzo si� w niej rozkocha�, wi�c mu hetman nie chcia� jej odbiera�. Za lauda�sk� posz�a W�sowie�owa, lud wyborny, przez starego �o�nierza prowadzony, kt�remu p� wieku we krwi rozlewie zesz�o; za czym posz�a ksi�cia Dymitra Wi�niowieckiego pod Szandarowskim, ta sama, kt�ra pod Rudnikiem niezmiern� chwa�� si� okry�a; za czym pana Witowskiego dragonii dwa regimenta, za czym dwie pana starosty jaworowskiego; s�ynny Stapkowski w jednej porucznikowa�; za czym kasztela�ska w�asna, kr�lewska pod Polanowskim i ca�a si�a pana Lubomirskiego. Piechoty nie brano dla po�piechu ni woz�w bo komunikiem i�� mieli.</p><p>Wszystkie razem stan�y pod Zawad� w sile znacznej i ochocie wielkiej. W�wczas wyjecha� na przodek pan Czarniecki i uszykowawszy je do pochodu, sam zatrzyma� nieco konia i puszcza� je mimo siebie tak, aby ca�� si�� dobrze obejrze�. Ko� pod nim prycha� i �bem rzuca�, a kiwa�, jakby chc�c wita� przechodz�ce pu�ki, a samemu kasztelanowi serce ros�o. Pi�kny te� widok mia� przed oczyma. Jak okiem si�gn��, fala koni, fala srogich lic �o�nierskich, ruchem ko�skim ko�ysana, nad nimi trzecia jeszcze fala szabel i grot�w, migotliwa i b�yszcz�ca w porannym s�o�cu. Si�a okrutna sz�a od nich, a t� si�� czu� w sobie pan kasztelan, bo ju� nie by�a to lada jaka zbieranina wolentarska, ale lud na kowadle wojennym wykuty, sprawny, �wiczony i w bitwie tak �jadowity�, �e �adna w �wiecie jazda zdzier�y� mu w r�wnej sile nie mog�a. Wi�c pan Czarniecki uczu� w tej chwili, �e na pewno, �e bez �adnej w�tpliwo�ci z tymi lud�mi rozniesie na szablach i kopytach wojsko margrabiego bade�skiego i owo przeczuwane zwyci�stwo rozpromieni�o mu tak oblicze, �e blask bi� od niego na pu�ki.</p><p>� Z Bogiem! Po wiktori�! � zakrzykn�� wreszcie.</p><p>� Z Bogiem! Pobijemy! � odpowiedzia�y mu pot�ne g�osy.</p><p>I okrzyk �w przelecia� przez wszystkie chor�gwie, jak g�uchy grzmot przez chmury. Czarniecki wspi�� konia, by dogna� id�c� w przodku lauda�sk�.</p><p>I poszli.</p><p>Szli za� nie jak ludzie, ale jak stado ptak�w drapie�nych, kt�re, zwietrzywszy b�j w oddali, lec� z wichrem na prze�cigi. Nigdy, nawet mi�dzy Tatarami w stepie, nikt nie s�ysza� o takim pochodzie. �o�nierz spa� w kulbace, jad� i pi� nie zsiadaj�c; konie karmiono z r�ki. Rzeki, bory, wsie, miasta zostawa�y za nimi. Ledwie po wsiach wypadli ch�opi z cha�up patrze� na wojsko, ju� wojsko nik�o w oddali za tumanami kurzawy. Szli dzie� i noc, tyle tylko wypoczywaj�c, aby koni nie wygubi�.</p><p>Wreszcie pod Kozienicami wpadli na o�m chor�gwi szwedzkich, pod wodz� Torneskilda. Lauda�ska, id�ca w przodku, pierwsza dojrza�a nieprzyjaciela i nie odetchn�wszy nawet, natychmiast skoczy�a ku niemu w dym. Drugi poszed� Szandarowski, trzeci W�sowicz, czwarty Stapkowski.</p><p>Szwedzi, mniemaj�c, �e z jakimi� partiami maj� do czynienia, stawili w otwartym polu czo�o i w dwie godziny p�niej nie pozosta�a jedna �ywa dusza, kt�ra by mog�a do margrabiego dobiec i krzykn��, �e to Czarniecki idzie. Po prostu rozniesiono na szablach owe o�m chor�gwi, �wiadka kl�ski nie zostawuj�c. Po czym ruszyli, jakby kto sierpem rzuci�, do Magnuszewa, szpiegowie bowiem dali zna�, i� margrabia bade�ski z ca�ym wojskiem w Warce si� znajduje.</p><p>Pan Wo�odyjowski zosta� wys�any na noc z podjazdem, aby da� zna�, jak wojsko roz�o�one i jaka jego si�a.</p><p>Bardzo na ow� ekspedycj� narzeka� pan Zag�oba, albowiem nawet przes�awny Wi�niowiecki nigdy takich pochod�w nie odbywa�; �ali� si� te� stary towarzysz, lecz wola� i�� z Wo�odyjowskim ni� przy wojsku zostawa�.</p><p>� Z�oty by� pod Sandomierzem czas � m�wi�, przeci�gaj�c si� w kulbace � cz�ek jad�, spa� i na obl�onych Szwed�w z dala spogl�da�, a teraz nie ma kiedy i manierki do g�by przy�o�y�. Znam ja sztuk� wojenn� <emphasis>antiquorum</emphasis>: wielkiego Pompejusza i Cezara, ale pan Czarniecki now� mod� wymy�la. Przeciw wszelkiej jest to regule trz��� brzuch przez tyle dni i nocy. Z g�odu ju� imaginacja rebelizowa� we mnie poczyna i ci�gle mi si� zdaje, �e gwiazdy to kasza, a ksi�yc sperka. Na psa taka wojna! Jak mi B�g mi�y, tak z g�odu chce si� w�asnemu koniowi uszy obgry��!</p><p>� Jutro, da B�g, wypoczniemy po Szwedach!</p><p>� Wol� ju� Szwed�w ni� tak� mitr�g�! Panie! Panie! kiedy Ty dasz spok�j tej Rzeczypospolitej, a staremu Zag�obie ciep�y przypiecek i piwo grzane... niechby i bez �mietany... Ko�ataj si�, stary, na szkapie, ko�ataj, p�ki si� do �mierci nie doko�atasz... Nie ma tam kt�ry tabaki? Mo�e ow� senno�� nozdrzami wyparskn�... Ksi�yc mi w sam� g�b� tak �wieci, �e a� do brzucha zagl�da, a nie wiem, czego tam szuka, bo nic nie znajdzie. Na psa taka wojna, powtarzam!</p><p>� Skoro wuj my�lisz, �e ksi�yc sperka, to go wuj zjedz! � rzek� Roch.</p><p>� Gdybym ciebie zjad�, m�g�bym powiedzie�, �e wo�owin� jad�em, ale boj� si�, bym po takiej pieczeni reszty dowcipu nie utraci�.</p><p>� Je�li ja w�, a wuj m�j wuj, to wuj co?</p><p>� A ty, kpie, my�lisz, �e Altea dlatego porodzi�a g�owni�, �e przy piecu siada�a?</p><p>� A mnie co do tego?</p><p>� To do tego, �e je�li� wo�em, to si� naprz�d o ojca swego dopytuj, nie o wuja, bo Europ� byk porwa�, ale brat jej, kt�ry wypad� wujem jej potomstwu, by� dlatego cz�owiekiem. Rozumiesz?</p><p>� Co prawda, nie rozumiem, ale zje��, to bym te� co zjad�.</p><p>� Zjedz licha i daj mnie spa�! Co tam, panie Michale? Czemu�my to stan�li?</p><p>� Wark� wida� � rzek� Wo�odyjowski. � Ot, wie�a ko�cielna b�yszczy w miesi�cu.</p><p>� A Magnuszew ju�e�my min�li?</p><p>� Magnuszew zosta� na prawo. Dziwno mi, �e po tej stronie rzeki �adnego podjazdu szwedzkiego nie masz. Pojedziem do tych chaszcz�w i postoim, mo�e nam B�g spu�ci jakowego j�zyka.</p><p>To rzek�szy, pan Micha� wprowadzi� oddzia� do zaro�li i ustawi� o sto krok�w po obu stronach drogi przykazawszy, by cicho stali i cugle trzymali kr�tko, aby kt�ry ko� nie zar�a�.</p><p>� Czeka�! � rzek�. � Pos�uchamy, co si� za rzek� dzieje, a mo�e i co obaczym.</p><p>Stan�li wi�c, lecz d�ugi czas nie by�o nic s�ycha� pr�cz s�owik�w, kt�re w pobliskim gaju olszynowym za�piewywa�y si� na �mier�. Strudzeni �o�nierze pocz�li si� kiwa� w kulbakach, pan Zag�oba po�o�y� si� na szyi ko�skiej i zasn�� g��boko; nawet i konie drzema�y. Up�yn�a godzina. Nareszcie wprawne ucho Wo�odyjowskiego dos�ysza�o co� podobnego do st�pania koni po twardej drodze.</p><p>� Czuj duch! � rzek� do �o�nierzy.</p><p>Sam za� wysun�� si� na brzeg chaszcz�w i spojrza� na drog�. Droga b�yszcza�a w ksi�ycu jak srebrna wst�ga, ale nic nie by�o na niej wida�, odg�os krok�w ko�skich zbli�a� si� jednak.</p><p>� Id� na pewno! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>I wszyscy �ci�gn�li jeszcze kr�cej konie, ka�dy zatamowa� oddech; nie by�o s�ycha� nic pr�cz kl�skania s�owik�w w olszynie.</p><p>Wtem na drodze ukaza� si� oddzia� szwedzki, z�o�ony z trzydziestu je�d�c�w. Szli z wolna i do�� niedbale, nie w szeregu, ale rozwleczonym pasmem. �o�nierze jedni gaw�dzili ze sob�, drudzy po�piewywali z cicha, bo ciep�a noc majowa dzia�a�a nawet na twarde dusze �o�nierskie. Przeszli, nic nie podejrzewaj�c, tak blisko od stoj�cego nie opodal brzegu pana Micha�a, �e m�g� zawietrzy� zapach koni i dym lulek, kt�re rajtarowie palili.</p><p>Na koniec znikli na zakr�cie drogi. Wo�odyjowski czeka� jeszcze do�� d�ugo, a� t�tent zgin�� w oddaleniu, w�wczas dopiero zjecha� do oddzia�u i rzek� do pan�w Skrzetuskich:</p><p>� Pognamy ich teraz jako g�si do obozu pana kasztelana. �aden nie powinien uj��, by nie da� zna�!</p><p>� Je�li potem pan Czarniecki nie pozwoli nam si� naje�� i wyspa� � rzek� Zag�oba � to mu podzi�kuj� za s�u�b� i wracam do Sapia. U Sapia, kiedy bitwa, to bitwa, ale kiedy fryszt, to i uczta. �eby� mia� cztery g�by, wszystkim da�by� funkcj� przystojn�. To mi w�dz! I prawd� rzek�szy, powiedzcie mi, po kiego diab�a nie s�u�ymy u Sapia, gdy ta chor�giew z prawa mu przynale�y?</p><p>� Ojciec, nie blu�nij przeciw najwi�kszemu wojennikowi w Rzeczypospolitej � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Nie ja blu�ni�, jeno moje kiszki, na kt�rych g��d gra jak na skrzypkach.</p><p>� Pota�cuj� przy nich Szwedzi � przerwa� Wo�odyjowski. � Teraz, mo�ci panowie, jed�my �ywo! Przy onej karczmie w lesie, kt�r��my, w t� stron� jad�c, min�li, chcia�bym w�a�nie na nich nast�pi�.</p><p>I poprowadzi� oddzia� szybciej, ale niezbyt szybko. Wjechali w las g�sty, w kt�rym ogarn�a ich ciemno��. Karczma by�a o kilkana�cie staja�. Zbli�ywszy si� do niej, szli zn�w noga za nog�, by zbyt wcze�nie alarmu nie dawa�. Gdy byli nie wi�cej ju� jak na strza� armatni, doszed� ich gwar ludzki.</p><p>� S� i ha�asuj�! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Szwedzi istotnie zatrzymali si� przy karczmie, szukaj�c jakiej �ywej duszy, od kt�rej mogliby zasi�gn�� j�zyka. Lecz karczma by�a pusta. Jedni tedy przetrz�sali g��wn� budow�, inni szukali w oborze, w chlewach, inni podnosili snopki w dachach. Po�owa sta�a na majdanie, trzymaj�c konie tym, kt�rzy szukali.</p><p>Oddzia� Wo�odyjowskiego zbli�y� si� na krok�w sto i pocz�� tatarskim p�ksi�ycem otacza� karczm�.</p><p>Stoj�cy na majdanie s�yszeli doskonale, a w ko�cu widzieli ludzi i konie, lecz �e w lesie by�o ciemno, nie mogli pozna�, co to za wojsko, nie alarmowali si� za� bynajmniej ani przypuszczaj�c, by z tamtej strony m�g� jakikolwiek inny ni� szwedzki oddzia� zaje�d�a�. Dopiero �w ruch p�ksi�ycowy zdziwi� i zaniepokoi� ich. Ozwa�y si� zaraz wo�ania na tych, kt�rzy byli w budynkach.</p><p>Nagle naok� karczmy rozleg� si� krzyk: A��a!, i huk kilku wystrza��w. W jednej chwili ciemne t�umy �o�nierzy pojawi�y si�, jakby spod ziemi wyros�y. Uczyni� si� zam�t i szcz�kanie szablami, kl�twy, st�umione krzyki, lecz wszystko nie trwa�o d�u�ej nad dwa pacierze.</p><p>Po czym na majdanie przed karczm� zosta�o kilka cia� ludzkich i ko�skich, oddzia� za� Wo�odyjowskiego ruszy� dalej, prowadz�c ze sob� dwudziestu pi�ciu je�c�w.</p><p>Szli teraz w skok, poganiaj�c p�azami szabel rajtarskie konie, i skoro �wit, doszli do Magnuszewa. W obozie Czarnieckiego nikt nie spa�; wszyscy byli w pogotowiu. Sam kasztelan wyszed� przeciw podjazdowi, wspieraj�c si� na obuszku, wychudzony i blady z bezsenno�ci.</p><p>� Co tam? � spyta� Wo�odyjowskiego. � Si�a masz j�zyka?</p><p>� Jest dwudziestu pi�ciu je�c�w.</p><p>� A ilu usz�o?</p><p>� <emphasis>Nec nuntius cladis</emphasis>. Wszyscy ogarni�ci!</p><p>� Ciebie jeno wysy�a�, cho�by do piek�a, �o�nierzyku! Dobrze! Wzi�� ich zaraz na pytki. Sam b�d� indagowa�!</p><p>To rzek�szy, kasztelan zwr�ci� z miejsca, a odchodz�c, rzek�:</p><p>� A by� w gotowo�ci, bo mo�e nie mieszkaj�c ruszymy na nieprzyjaciela.</p><p>� Jak to? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Cicho wa�� �odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>Szwedzcy je�cy bez przypiekania w mig zeznali, co by�o im wiadomo o si�ach margrabiego bade�skiego, o ilo�ci armat, piechoty i jazdy. Zaduma� si� tedy nieco pan kasztelan, bo si� dowiedzia�, �e wprawdzie jest to nowo zaci�na armia, ale z�o�ona z samych starych �o�nierzy, kt�rzy w B�g wie ilu wojnach brali udzia�. By�o te� si�a mi�dzy nimi Niemc�w i znaczny oddzia� dragonii francuskiej; ca�a si�a przewy�sza�a o kilkaset g��w wojsko polskie. Lecz natomiast pokaza�o si� z zezna�, �e margrabia ani przypuszcza� nawet, i�by Czarniecki by� tak blisko, i wierzy�, i� Polacy ca�� si�� oblegaj� kr�la pod Sandomierzem.</p><p>Ledwie to us�ysza� kasztelan, gdy zerwa� si� z miejsca i zakrzykn�� na swego dworzanina:</p><p>� Witowski, ka� tr�bi� przez munsztuk, by na ko� siadano!</p><p>W p� godziny p�niej wojsko ruszy�o i sz�o �wie�ym rankiem majowym przez lasy i pola ros� okryte. W ko�cu Warka, a raczej jej zgliszcza, bo miasto przed sze�ciu laty sp�on�o by�o niemal ze szcz�tem, ukaza�y si� na widnokr�gu.</p><p>Wojska Czarnieckiego sz�y po otwartej p�aszczy�nie, wi�c d�ugo si� przed okiem szwedzkim ukrywa� nie mog�y. Jako� dostrze�ono je, ale margrabia mniema�, i� to s� rozmaite partie, kt�re po��czone w znaczn� kup� chc� alarmowa� ob�z.</p><p>Dopiero gdy coraz nowe chor�gwie, id�ce rysi�, ukazywa�y si� zza lasu, powsta� ruch gor�czkowy w szwedzkim obozie. Z pola widziano pomniejsze oddzia�y rajtarii i pojedynczych oficer�w przebiegaj�cych mi�dzy pu�kami. Barwna szwedzka piechota pocz�a wysypywa� si� na �rodek r�wniny; pu�ki formowa�y si� jeden za drugim w oczach polskich �o�nierzy i stawa�y rojnie, na kszta�t kra�nych stad ptactwa. Nad g�owami ich podnosi�y si� ku s�o�cu czworoboki pot�nych dzid, kt�rymi piechurowie zas�aniali si� przed impetem jazdy. Na koniec ujrzano t�umy jazdy szwedzkiej pancernej, biegn�ce k�usem na skrzyd�a; zataczano i odprzodkowywano na gwa�t armaty. Wszystkie przygotowania, ca�y ten ruch wida� by�o jako na d�oni, bo wsta�o s�o�ce jasne, przepyszne, i roz�wieci�o ca�� krain�.</p><p>Pilica dzieli�a dwa wojska.</p><p>Na szwedzkim brzegu ozwa�y si� tr�by, kot�y, b�bny i krzyki �o�nierstwa stawaj�cego co duchu do sprawy, a pan Czarniecki kaza� r�wnie� d�� w krzywu�y i nast�powa� ze wszystkimi chor�gwiami ku rzece.</p><p>Wtem poskoczy� co tchu w dzianecie do W�sowiczowej chor�gwi, kt�ra by�a najbli�ej rzeki.</p><p>� Stary �o�nierzu! � krzykn�� � ruszaj mi ku mostowi, tam z koni i do muszkiet�w! Niech si� na ciebie ca�a pot�ga obr�ci! Prowad�!</p><p>W�sowicz jeno poczerwienia� nieco z ochoty i machn�� buzdyganem. Ludzie, krzyk uczyniwszy, pomkn�li za nim jak tuman kurzawy gnanej wiatrem.</p><p>Dopad�szy na trzysta krok�w do mostu, zwolnili biegu; tu� dwie trzecie zeskoczy�o z kulbak i biegiem ruszy�o ku mostowi.</p><p>Szwedzi za� ruszyli z drugiej strony i wkr�tce zagra�y muszkiety, zrazu wolniej, potem coraz pr�dzej, jakby tysi�c cep�w bi�o nieregularnie w klepisko. Dymy rozci�gn�y si� na rzek�. Krzyki zach�ty brzmia�y przy jednym i drugim nacz�ku. Uwaga obu wojsk skupi�a si� na most, kt�ry by� drewniany, w�ski, zatem trudny do zdobycia, a �atwy do obrony. Jednak�e tylko przeze� mo�na si� by�o dosta� do Szwed�w.</p><p>Tote� w kwadrans p�niej pchn�� pan Czarniecki dragoni� Lubomirskiego w pomoc W�sowiczowi.</p><p>Lecz Szwedzi pocz�li ju� i z armat ostrzeliwa� przeciwleg�y nacz�ek. Zataczano coraz nowe sztuki i faskule pocz�y z wyciem przelatywa� ponad g�owami W�sowiczowych i dragonii, pada� na ��k� i ry� w zagony ziemi�, obrzucaj�c walcz�cych darni� i b�otem.</p><p>Margrabia bade�ski, stoj�c pod lasem, na ty�ach armii, patrzy� przez perspektyw� na bitw�. Od czasu do czasu za� odejmowa� j� od oczu i spogl�daj�c ze zdziwieniem na sw�j sztab, wzrusza� ramionami.</p><p>� Poszaleli � m�wi� � koniecznie chc� �w most sforsowa�. Kilka dzia� i dwa lub trzy pu�ki mo�e go przed ca�� armi� broni�.</p><p>Jednak�e W�sowicz coraz pot�niej nast�powa� ze swymi lud�mi, wi�c i obrona stawa�a si� coraz zaci�tsz�. Most stawa� si� punktem �rodkowym bitwy, ku kt�remu z wolna pocz�a ci�y� i �ci�ga�a si� ca�a linia szwedzka. W godzin� p�niej zmieni� si� jej ca�y szyk i zwr�ci� si� bokiem do poprzedniej pozycji. Most zasypywano po prostu deszczem ognia i �elaza; ludzie W�sowicza pocz�li pada� g�stym trupem, tymczasem przylatywa�y ordynanse coraz gwa�towniejsze, by koniecznie szli naprz�d.</p><p>� Zgubi Czarniecki tych ludzi! � krzykn�� nagle pan marsza�ek koronny.</p><p>Za� pan Witowski, jako do�wiadczony �o�nierz, pozna�, �e �le si� dzieje, i a� dygota� ca�y z niecierpliwo�ci, na koniec nie m�g� wytrzyma� d�u�ej, za czym wspi�� konia, a� rumak st�kn�� �a�o�nie, i skoczy� ku Czarnieckiemu, kt�ry przez ca�y czas ten ci�gle, nie wiadomo dlaczego, posuwa� ludzi ku rzece.</p><p>� Wasza mi�o��! � krzykn�� Witowski � krew si� pr�no leje; nie zdob�dziemy tego mostu!</p><p>� Ja te� go nie chc� zdobywa�! � odrzek� Czarniecki.</p><p>� Wi�c czego wasza dostojno�� chcesz? Co mamy robi�?</p><p>� Ku rzece chor�gwiami! ku rzece! Do szeregu wa��!</p><p>Tu Czarniecki pocz�� sypa� oczyma takie b�yskawice, i� Witowski cofn�� si� s�owa nie rzek�szy.</p><p>Tymczasem chor�gwie dosz�y na dwadzie�cia krok�w do brzegu i stan�y d�ug� lini� wzd�u� koryta. Nikt z oficer�w ni �o�nierzy nie wiedzia� w pie�, dlaczego to czyni�.</p><p>Nagle Czarniecki pojawi� si� jak piorun przed frontem chor�gwi. Ogie� mia� w licach, piorun w oczach. Wiatr silny podnosi� mu burk� na ramionach na kszta�t pot�nych skrzyde�, ko� pod nim skaka� i wspina� si�, wyrzucaj�c p�omie� z nozdrzy, on za� szabl� pu�ci� na temblak, czapk� zerwa� z g�owy i ze zje�on� czupryn�, z potem na czole, krzykn�� do swojej dywizji:</p><p>� Mo�ci panowie! Rzek� si� nieprzyjaciel zastawi� i drwi z nas! Morze przep�yn�� na pogn�bienie nam ojczyzny, a my�li, �e my w jej obronie tej rzeki nie przep�yniem!</p><p>Tu czapk� cisn�� na ziemi�, a chwyciwszy szabl�, wskaza� ni� na wezbrane wody. Uniesienie go porwa�o, bo a� wsta� w kulbace i jeszcze pot�niej zakrzykn��:</p><p>� Komu B�g! komu wiara! komu ojczyzna mi�a! za mn�!</p><p>I �cisn�wszy konia ostrogami tak, i� rumak jakoby w powietrze wyskoczy�, rzuci� si� w nurty. Bryzn�a naok� fala, m�� i ko� skryli si� na chwil� pod wod�, lecz wyp�yn�li w mgnieniu oka.</p><p>� Za moim panem! � krzykn�� Micha�ko, ten sam, kt�ry pod Rudnikiem chwa�� si� okry�.</p><p>I skoczy� w wod�.</p><p>� Za mn�! � wrzasn�� przera�liwym a cienkim g�osem Wo�odyjowski.</p><p>I nurkn��, nim krzycze� przesta�.</p><p>� Jezusie, Mario! � rykn��, wspinaj�c do skoku konia, Zag�oba.</p><p>Wtem �awa m��w i koni run�a w fal�, a� woda wyskoczy�a z szalonym rozp�dem na brzegi. Za lauda�sk� posz�a wi�niowiecka, za wi�niowieck� pana Witowskiego, za ni� Stapkowskiego, za ni� wszystkie inne. Sza� taki ogarn�� tych ludzi, �e pcha�y si� chor�gwie na wy�cigi; krzyk komendy pomiesza� si� z krzykiem �o�nierstwa, rzeka wyst�pi�a z brzeg�w i spieni�a si� na mleko w mgnieniu oka. Fala pocz�a znosi� nieco pu�ki, lecz konie, bodzone ostrogami, p�yn�y jakby nieprzejrzane stada delfin�w, chrapi�c nozdrzami i st�kaj�c. Zape�nili tak rzek�, �e t�um �b�w ko�skich i ludzkich utworzy� jakoby most, po kt�rym m�g�by� przej�� such� nog� na drugi brzeg.</p><p>Czarniecki przep�yn�� pierwszy, lecz nim woda ze� ociek�a, wyp�yn�a za nim lauda�ska, wi�c machn�� pan kasztelan buzdyganem i krzykn�� na Wo�odyjowskiego:</p><p>� W skok! bij!</p><p>A do wi�niowieckiej pod Szandarowskim:</p><p>� W nich!</p><p>I tak puszcza� jedn� za drug�, p�ki wszystkich nie odprawi�. Przy ostatniej sam stan�� na czele i zakrzykn�wszy: �W imi� Bo�e! szcz�liwie!� � ruszy� z innymi.</p><p>A wszak�e dwa pu�ki rajtarii, stoj�c w odwodzie, widzia�y, co si� dzieje, lecz pu�kownik�w ogarn�o os�upienie tak wielkie, �e nim ruszyli si� z miejsca, ju� lauda�ska, rozpu�ciwszy konie, sz�a na nich niepowstrzymanym p�dem. Uderzywszy, rozmiot�a pierwszy pu�k jak wicher li�cie, zepchn�a go na drugi, zmiesza�a drugi, wtem doskoczy� za ni� Szandarowski i rozpocz�a si� rze�ba straszna, lecz kr�tko trwaj�ca; po chwili rozerwa�y si� szeregi szwedzkie i t�um bez�adny pocz�� umyka� ku g��wnej armii.</p><p>Chor�gwie Czarnieckiego bieg�y za nimi z krzykiem straszliwym, siek�c, bod�c, pole trupami za�cielaj�c.</p><p>Sta�o si� wreszcie jasnym, dlaczego pan Czarniecki kaza� W�sowiczowi zdobywa� most, chocia� nie mia� zamiaru po nim przechodzi�. Oto g��wna uwaga ca�ej armii skupi�a si� na �w punkt, i dlatego nikt nie broni�, i nie mia� czasu broni� przeprawy wp�aw. Przy tym wszystkie niemal paszcze armatnie i ca�y front wojsk nieprzyjacielskich zwr�cony by� za rzek� ku mostowi, a teraz gdy trzy tysi�ce jazdy sz�o jej w bok ca�ym p�dem, teraz dopiero trzeba by�o zmienia� szyk, formowa� nowy front, by si� cho� jako tako od uderzenia zas�oni�. Jako� sta� si� straszliwy skrz�t i zamieszanie: pu�ki piechoty, jazdy odwraca�y si� co duchu ku nieprzyjacielowi, �ami�c si� w po�piechu, zawadzaj�c jedne o drugie, stawaj�c byle gdzie, nie rozumiej�c w�r�d wrzasku i tumultu komendy, dzia�aj�c na w�asn� r�k�. Pr�no oficerowie czynili nadludzkie usi�owania, pr�no margrabia ruszy� natychmiast stoj�ce pod lasem w rezerwie pu�ki jazdy; nim do jakiejkolwiek sprawy przyszli, nim piechota zdo�a�a dzidy tylnymi ko�cami w ziemi� zasadzi�, by je nadstawi� nieprzyjacielowi, wpad�a chor�giew lauda�ska jak duch �mierci, w sam �rodek szyk�w; za ni� druga, trzecia, czwarta, pi�ta, sz�sta. Dopiero� rozpocz�� si� dzie� s�du! Dymy strza��w muszkietowych przykry�y, jakoby chmur�, ca�� bitw�, a w tej chmurze huk, wrzenie, nadludzkie g�osy rozpaczy, krzyki tryumfu, przera�liwe d�wi�kanie �elaza, jakby w ku�ni piekielnej, grzechotanie muszkiet�w; czasem b�ysn�� proporzec i zapad� w dymy, czasem z�ota szpica chor�gwi pu�kowej, i zn�w nic nie widzia�e�, jeno �oskot rozlega� si� coraz straszliwszy, jakoby ziemia zarwa�a si� nagle pod rzek� i jakoby wody jej spada�y w przepa�� niezg��bion�.</p><p>Wtem z boku nowe zabrzmia�y wrzaski: to W�sowicz przeszed� most i szed� w bok nieprzyjaciela. W�wczas nied�ugo ju� trwa�a bitwa.</p><p>Z owej chmury pocz�y si� wysuwa� i biec ku lasowi pot�ne kupy ludzkie, bez�adne, ob��kane, bez czapek, he�m�w, bez broni. Za nimi lun�� wkr�tce ca�y potok ludzki w najokropniejszym zwichrzeniu. Artyleria, piechota, jazda, pomieszane ze sob�, ucieka�y ku lasowi, o�lep�e z trwogi i przera�enia. Niekt�rzy �o�nierze krzyczeli wniebog�osy, niekt�rzy uciekali w milczeniu, os�aniaj�c g�owy r�koma, inni w biegu zrzucali odzie�, inni zatrzymywali biegn�cych naprz�d, padali sami, tratowali si� wzajemnie, a tu� za nimi, nad ich karkami i g�owami, p�dzi�a �awa je�d�c�w polskich. Co chwila widzia�e� ca�e ich szeregi, wspinaj�ce konie i rzucaj�ce si� w najwi�ksz� g�stw� ludzk�. Nie broni� si� ju� nikt, wszyscy szli pod miecz. Trup pada� na trupie. Ci�to bez wytchnienia, bez mi�osierdzia, na ca�ej r�wninie; po brzegach rzeki, ku lasowi, jak okiem si�gn��, widzia�e� tylko uciekaj�cych i goni�cych: gdzieniegdzie tylko pojedyncze oddzia�y piechoty dawa�y bez�adny a rozpaczliwy op�r, armaty umilk�y. Bitwa przesta�a by� bitw�, zmieni�a si� na rze�.</p><p>Ca�a cz�� armii, kt�ra bieg�a ku lasowi, zosta�a w pie� wyci�t�. Dotar�y do� tylko nieliczne szwadrony rajtarii, za kt�rymi wpad�y w g�stwin� lekkie chor�gwie.</p><p>Lecz w lesie czekali ju� na owych niedobitk�w ch�opi, kt�rzy na odg�os bitwy zlecieli si� ze wszystkich wsi okolicznych.</p><p>Najstraszliwsza pogo� trwa�a jednak na drodze warszawskiej, kt�r� ucieka�y g��wne si�y szwedzkie. M�odszy margrabia Adolf po dwakro� usi�owa� tam os�oni� ucieczk�, lecz po dwakro� rozbity, sam wreszcie wpad� w niewol�.</p><p>Oddzia� przybocznej jego piechoty francuskiej, z�o�ony z czterystu ludzi, rzuci� bro�, trzy tysi�ce wyborowego �o�nierza, muszkieter�w i jazdy, ucieka�o a� do Mniszewa. Muszkietnik�w wyci�to w Mniszewie, jazd� goniono ku Czerskowi, p�ki nie rozproszy�a si� zupe�nie po lasach, trzcinach, zaro�lach. Tam nazajutrz dopiero wyszukiwali pojedynczych je�d�c�w ch�opi.</p><p>Nim s�o�ce zasz�o, armia Fryderyka margrabiego bade�skiego przesta�a istnie�.</p><p>Na pierwszym pobojowisku pozostali sami tylko chor��owie z go�ymi chor�gwiami, bo wszyscy ludzie zagnali si� za nieprzyjacielem. I s�o�ce mia�o si� ju� dobrze ku schy�kowi, gdy pierwsze oddzia�y jazdy pocz�y ukazywa� si� od strony lasu i Mniszewa. Wraca�y ze �piewaniem i szumem, wyrzucaj�c w g�r� czapki, pal�c z bandolet�w. Prawie wszystkie wiod�y za sob� t�umy powi�zanych w �yka je�c�w. Ci szli przy koniach bez kapeluszy, bez he�m�w, z g�owami pospuszczanymi na piersi, obdarci, okrwawieni, co chwila potykaj�cy si� o cia�a poleg�ych wsp�braci. Pobojowisko straszny przedstawia�o widok. W niekt�rych miejscach, gdzie zderzono si� najpot�niej, le�a�y po prostu stosy trup�w, na p� w��czni wysoko. Niekt�rzy z piechur�w trzymali jeszcze zakrzep�ymi d�o�mi d�ugie w��cznie. W��czniami tymi pokryty by� ca�y majdan. Miejscami tkwi�y one dotychczas w ziemi; gdzieniegdzie le�a�y mostem, gdzieniegdzie z�amki ich potworzy�y jakoby zagrodzenia i p�oty. Lecz przewa�nie wsz�dy przedstawia�a si� oku okrutna a �a�osna mieszanina cia� ludzkich pomia�d�onych kopytami, drzewc�w, po�amanych muszkiet�w, b�bn�w, tr�b, kapeluszy, pas�w, blaszanych �adunk�w, kt�re nosi�a piechota, r�k i n�g stercz�cych tak bez�adnie ze stos�w cia�, �e trudno by�o odgadn��, do kogo nale��. Szczeg�lnie w tych miejscach, gdzie broni�a si� piechota, le�a�y ca�e sza�ce trup�w.</p><p>W dali nieco, przy rzece, sta�y ostyg�e ju� armaty, jedne poprzewracane przez nap�r ludzki, drugie jakoby gotowe jeszcze do strza�u. Obok nich spali, uj�ci snem wiecznym, kanonierowie, kt�rych r�wnie� wyci�to do nogi. Widziano wiele trup�w przewieszonych przez dzia�a i obejmuj�cych je r�koma, jakby ci �o�nierze chcieli je jeszcze po �mierci os�ania�. Spi�, poplamiony krwi� i m�zgiem, po�yskiwa� z�owrogo w promieniach zachodz�cego s�o�ca. Z�ote blaski odbija�y si� w zakrzep�ej krwi, kt�ra tu i owdzie utworzy�a ma�e jeziorka. Ckliwy jej zapach miesza� si� na ca�ym pobojowisku z woni� prochu, z wyziewami cia� i ko�skim potem.</p><p>Pan Czarniecki powr�ci� jeszcze przed zachodem s�o�ca z kr�lewskim pu�kiem i stan�� na �rodku majdanu. Wojska powita�y go grzmi�cym okrzykiem. Co kt�ry oddzia� nadci�gn��, to wiwatowa� bez ko�ca, on za� sta� w blaskach s�onecznych, utrudzon niezmiernie, lecz ca�y promienny, z go�� g�ow�, z szabl� zwieszon� na temblaku i coraz to odpowiada� wiwatuj�cym:</p><p>� Nie mnie, mo�ci panowie, nie mnie, lecz imieniowi boskiemu!</p><p>Za� obok niego sta� Witowski i Lubomirski, ten ostatni jasny jak samo s�o�ce, bo w poz�ociste blachy przybrany, z twarz� obryzgan� krwi�, bo okrutnie pracowa� i sam w�asn� r�k� siek�, �cina� jak prosty �o�nierz, lecz ju� markotny i pos�pny, gdy� nawet jego w�asne pu�ki krzycza�y:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Czarniecki, <emphasis>dux et victor!</emphasis></p><p>Zazdro�� wi�c pocz�a ju� nurtowa� dusz� marsza�kowa.</p><p>Tymczasem coraz nowe oddzia�y wali�y ze wszystkich stron na pobojowisko, za ka�dym za� razem nadje�d�a� towarzysz i ciska� panu Czarnieckiemu pod nogi zdobyt� chor�giew nieprzyjacielsk�. Na �w widok powstawa�y nowe krzyki, nowe wiwatowania, ciskanie czapek w g�r� i palba z bandolet�w.</p><p>S�o�ce zachodzi�o coraz ni�ej.</p><p>Wtem w jedynym ko�ciele, jaki po po�arze w Warce pozosta�, zadzwoniono na nieszp�r; natychmiast poodkrywa�y si� wszystkie g�owy; ksi�dz Piekarski, setny ksi�dz, zaintonowa�: �Anio� Pa�ski zwiastowa� Naj�wi�tszej Pannie Marii!...�, a tysi�c �elaznych piersi odpowiedzia�o mu natychmiast pot�nymi g�osami: �...i pocz�a z Ducha �wi�tego!...�</p><p>Wszystkie oczy podnios�y si� ku niebu, kt�re zarumieni�o si� ca�e zorz� wieczorn�, i z owego krwawego pobojowiska pocz�a lecie� ku graj�cym w g�rze blaskom przedwieczornym pie�� pobo�na.</p><p>W�a�nie gdy sko�czono �piewa�, nadjecha�a rysi� lauda�ska chor�giew, kt�ra si� by�a najdalej zagna�a za nieprzyjacielem. �o�nierze zn�w pocz�li ciska� chor�gwie pod nogi panu Czarnieckiemu, wi�c on uradowa� si� w sercu, i widz�c Wo�odyjowskiego, posun�� ku niemu konia.</p><p>� A si�a wam ich usz�o? � spyta�.</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� tylko g�ow� kr�ci� na znak, �e nie si�a usz�o, lecz tak by� zziajany, �e s�owa jednego przem�wi� nie m�g�, jeno w otwart� g�b� �apa� powietrze raz po razu, a� mu w piersiach gra�o. Pokaza� wreszcie r�k� na usta, �e m�wi� nie mo�e, a pan Czarniecki zrozumia� i za g�ow� go tylko �cisn��.</p><p>� Ten si� spracowa�! � rzek� � bodaj si� tacy na kamieniu rodzili!</p><p>Pan Zag�oba za� pr�dzej odzyska� oddech i szcz�kaj�c z�bami, tak pocz�� przerywanym g�osem m�wi�:</p><p>� Dla Boga! Na pot zimny wiater wieje!... Parala mnie trza�nie... Zewleczcie szaty z jakiego grubego Szweda i dajcie mi, bo wszystko na mnie mokre... Mokro i tu mokro... Nie wiem ju�, co woda, a co m�j w�asny pot, a co krew szwedzka... Je�lim ja si� spodziewa�... �e... kiedy w �yciu tylu tych szelm�w nar�n�, tom niewart by� podogoniem przy kulbace... Najwi�ksza wiktoria w tej wojnie... Ale do wody nie b�d� drugi raz skaka�... Nie jedz, nie pij, nie �pij, a potem k�piel.... Do�� mi na stare lata... R�ka mi zemdla�a... Ju� mnie parala ima... Gorza�ki, na mi�y B�g!...</p><p>S�ysz�c to, pan Czarniecki i widz�c wiekowego m�a istotnie ca�kiem pokrytego krwi� nieprzyjacielsk�, ulitowa� si� nad wiekiem i poda� mu w�asn� manierk�.</p><p>Zag�oba przechyli� j� do ust i po chwili odda� pr�n�, po czym rzek�:</p><p>� Tylem si� wody w Pilicy o��opa�, �e rych�o patrze�, jak mi si� ryby w brzuchu wyl�gn�, ale to lepsze od wody.</p><p>� A przebierz si� wa�� w inne szaty, cho�by i szwedzkie � rzek� pan kasztelan.</p><p>� Ja wujowi grubego Szweda poszukam! � ozwa� si� Roch.</p><p>� Po co z trupa mam pokrwawione k�a�� � odrzek� Zag�oba. � �ci�gnij no wszystko do koszuli z tego jenera�a, kt�regom w jasyr wzi��.</p><p>� To� wa�� wzi�� jenera�a? � spyta� �ywo pan Czarniecki.</p><p>� Kogom nie wzi��, czegom nie dokona�! � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>Wtem pan Wo�odyjowski odzyska� mow�:</p><p>� Wzi�t przez nas m�odszy margrabia Adolf, hrabia Falkenstein, jenera� W�gier, jenera� Poter, Benzy, nie licz�c pomniejszych oficer�w.</p><p>� A margrabia Fryderyk? � spyta� Czarniecki.</p><p>� Je�li tu nie le�y, to uszed� w lasy, ale je�li uszed�, to go ch�opi zabij�!</p><p>Pan Wo�odyjowski omyli� si� w swych przewidywaniach. Margrabia Fryderyk wraz z grafem Szlipenbachem i Ehrensheinem, b��dz�c lasami, dotarli noc� do Czerska; tam przesiedziawszy w ruinach zamku trzy dni o ch�odzie i g�odzie, pow�drowali noc� do Warszawy. Nie uchroni�o ich to p�niej przed niewol�, na ten raz jednak ocaleli.</p><p>Noc ju� by�a, gdy pan Czarniecki zjecha� ku Warce z pobojowiska. By�a to mo�e najweselsza noc w jego �yciu, tak wielkiej bowiem kl�ski nie ponie�li dot�d Szwedzi od pocz�tku wojny. Wszystkie dzia�a, wszystkie chor�gwie, wszystka starszyzna, pr�cz naczelnego wodza, by�a wzi�ta. Armia zniesiona do szcz�tu; rozegnane na cztery wiatry ma�e jej resztki musia�y pa�� ofiar� kup ch�opskich. Lecz pokaza�o si� jeszcze przy tym, �e owi Szwedzi, kt�rzy sami za niezwyci�onych w otwartym polu si� mieli, nie mog� w�a�nie w otwartym polu mierzy� si� z regularnymi polskimi chor�gwiami. Rozumia� wreszcie pan Czarniecki, jak pot�ny skutek to zwyci�stwo w ca�ej Rzeczypospolitej wywrze, jak podniesie ducha, jaki rozbudzi zapa�; widzia� ju� ca�� Rzeczpospolit� w niedalekiej przysz�o�ci od ucisku uwolnion�, tryumfuj�c�... Mo�e i z�ocist� wielkohetma�sk� bu�aw� widzia� oczyma duszy na niebie.</p><p>Wolno mu by�o o niej marzy�, bo szed� ku niej jak prawy �o�nierz, jak obro�ca ojczyzny, i by� z takich, kt�rzy nie powstaj� ani z soli, ani z roli, jeno z tego, co ich boli.</p><p>Tymczasem ledwie ca�� dusz� m�g� obj�� t� rado��, kt�ra na niego sp�yn�a, wi�c zwr�ci� si� do jad�cego obok marsza�ka i rzek�:</p><p>� Teraz pod Sandomierz! pod Sandomierz, jako najpr�dzej! Umie ju� wojsko rzeki przep�ywa�; nie zastraszy nas San ni Wis�a!</p><p>Marsza�ek nie odrzek� ani s�owa, natomiast jad�cy nieco opodal, w szwedzkim przebraniu, pan Zag�oba pozwoli� sobie w g�os przedmowie:</p><p>� Jed�cie, gdzie chcecie, ale beze mnie, bom ja nie kurek na ko�ciele, kt�ry si� kr�ci dniem i noc�, je�� i spa� nie potrzebuj�c.</p><p>Pan Czarniecki tak by� wes�, �e nie tylko si� nie rozgniewa�, ale odrzek� �artuj�c:</p><p>� Wa�� do dzwonnicy ni� do kurka podobniejszy, zw�aszcza �e jako widz�, wr�ble masz w kopule. Wszelako <emphasis>quod attinet</emphasis> jad�a i spoczynku, to si� wszystkim przynale�y.</p><p>Na to Zag�oba, ale ju� p�g�osem:</p><p>� Kto ma dzioby na g�bie, ten ma wr�ble na my�li!</p></section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>Po owym zwyci�stwie pozwoli� na koniec Czarniecki odetchn�� wojsku i konie strudzone odpa��, po czym zn�w wielkimi pochodami mia� wraca� pod Sandomierz, aby do upad�ego kr�la szwedzkiego gn�bi�.</p><p>Tymczasem pewnego wieczora przyby� do obozu pan Char�amp z wie�ciami od Sapiehy. Czarniecki wyjecha� by� pod ow� por� do Czerska na lustracj� pospolitego ruszenia rawskiego, kt�re si� pod owym miastem w�a�nie zbiera�o, wi�c Char�amp, nie zastawszy wodza, uda� si� wprost do Wo�odyjowskiego, aby u niego po d�ugiej drodze wypocz��.</p><p>Przyjaciele witali go wielce rado�nie, lecz on zaraz na wst�pie pos�pn� im twarz ukazali rzek�:</p><p>� O waszej wiktorii ju� s�ysza�em. Tu nam si� u�miechn�a fortuna, a pod Sandomierzem nas przycisn�a. Nie masz ju� Carolusa w saku, bo si� wydoby�, a do tego z wielk� wojska litewskiego konfuzj�.</p><p>� By�li to mo�e? � zakrzykn��, chwytaj�c si� za g�ow�, pan Wo�odyjowski.</p><p>Obaj Skrzetuscy i Zag�oba stan�li jak wryci.</p><p>� Jak�e to by�o? Powiadaj wa�pan, na �ywy B�g, bo we w�asnej sk�rze nie usiedzim!</p><p>� Ju� mi i tchu nie staje � odpowiedzia� pan Char�amp � jecha�em dzie� i noc, strudzi�em si� okrutnie. Nadjedzie pan Czarniecki, to wszystko <emphasis>ab ovo</emphasis> opowiem. Dajcie mi teraz troch� odsapn��.</p><p>� Wi�c ot i Carolus wyszed� z saku. Przewidywa�em, �e na to przyjdzie. Jak�e to? zapomnieli�cie, i�em to prorokowa�? Niech Kowalski przy�wiadczy.</p><p>� Wuj prorokowa�! � rzek� Roch.</p><p>� I gdzie Carolus poszed�? � spyta� Char�ampa Wo�odyjowski.</p><p>� Piechota pop�yn�a szmagami, a on z jazd� poszed� po Przywi�lu ku Warszawie.</p><p>� Bitwa by�a?</p><p>� I by�a, i nie by�a. Kr�tko m�wi�c, dajcie mi spok�j, bo nie mog� gada�!</p><p>� Jedno jeno jeszcze powiedz. Zali ca�kiem pan Sapieha rozbit?</p><p>� Gdzie tam rozbit! Goni nawet kr�la, ale ju� tam pan Sapieha nikogo nie dogoni!</p><p>� Taki on do gonienia jak Niemiec do postu � rzek� Zag�oba.</p><p>� Chwa�a Bogu i za to, �e wojska w ca�o�ci! � wtr�ci� Wo�odyjowski.</p><p>� Podrwili bo�winkowie! � zawo�a� Zag�oba. � Ha! trudno! Musim zn�w dziur� w Rzeczypospolitej na wsp�k� �ata�!</p><p>� Wa�pan na litewskie wojsko nie gadaj � odpar� Char�amp. � Carolus jest wojennik wielki i nie sztuka z nim przegra�. A wy�cie to, koroniarze, nie podrwili pod Uj�ciem, a pod Wolborzem, a pod Sulejowem, a w dziesi�ciu innych miejscach? Sam pan Czarniecki przegra� pod Go��biem! Dlaczego nie mia� przegra� i pan Sapieha, zw�aszcza gdy�cie go, jako sierot�, samego zostawili?</p><p>� A c� my to na ta�ce pod Wark� poszli? � rzek� z oburzeniem Zag�oba.</p><p>� Wiem, �e nie na ta�ce, jeno na bitw�, i B�g da� wam wiktori�. Ale kto wie, czy nie lepiej by�o nie chodzi�, bo u nas powiadaj�, �e wojsko obojga narod�w, ka�de z osobna, mo�e by� pobite, ale w kupie i sam piekielny komput mu nie poradzi.</p><p>� Mo�e to by� � rzek� Wo�odyjowski � ale co wodzowie uradzili, w to nam nie wchodzi�. Nie bez tego te�, �eby waszej winy nie by�o!</p><p>� Musia� tam Sapio pokawi�, ju� ja go znam! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Temu nie mog� negowa�! � mrukn�� pod nosem Char�amp.</p><p>Tu umilkli na chwil�, jeno od czasu do czasu spogl�dali na si� ponuro, bo im si� wyda�o, �e szcz�cie Rzeczypospolitej psu� si� na nowo poczyna, a przecie tak niedawno pe�ni byli wszyscy ufno�ci i nadziei.</p><p>Wtem Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Pan kasztelan powraca!</p><p>I wyszed� z izby.</p><p>Kasztelan powraca� rzeczywi�cie; Wo�odyjowski wybieg� przeciw niemu i z dala pocz�� wo�a�:</p><p>� Mo�ci kasztelanie! Kr�l szwedzki zgwa�ci� litewskie wojsko i z saku umkn��. Jest tu towarzysz z listami od pana wojewody wile�skiego.</p><p>� Dawaj go sam! � krzykn�� Czarniecki. � Gdzie on jest?</p><p>� U mnie. Zaraz go przystawi�.</p><p>Lecz pan Czarniecki tak przyj�� do serca wiadomo��, �e nie chcia� czeka�, jeno natychmiast zeskoczy� z kulbaki i wszed� do kwatery Wo�odyjowskiego.</p><p>Porwali si� z �aw wszyscy, widz�c go wchodz�cego, on za� ledwie im g�ow� sk�oni�, ju� rzek�:</p><p>� Prosz� o listy!</p><p>Char�amp poda� mu zapiecz�towane pismo. Kasztelan poszed� z nim przed okno, bo w cha�upie by�o ciemno, i pocz�� je czyta� ze zmarszczon� brwi� i trosk� w twarzy. Od czasu do czasu gniew b�yska� mu w obliczu.</p><p>� Zalterowa� si� pan kasztelan � szepta� do Skrzetuskiego Zag�oba � obacz, jak mu dzioby poczernia�y; zaraz i szepleni� zacznie, co zawsze czyni, gdy go cholera chwyci.</p><p>Wtem pan Czarniecki sko�czy� czyta�, przez chwil� ca�� pi�ci� kr�ci� brod� i my�la�, na koniec ozwa� si� d�wi�kliwym, niewyra�nym g�osem:</p><p>� A p�jd� no tu bli�ej, towarzyszu!</p><p>� Do us�ug waszej dostojno�ci!</p><p>� Gadaj prawd� � rzek� z przyciskiem kasztelan � bo ta relacja tak misternie haftowana, i� rzeczy doj�� nie mog�... Jeno... gadaj prawd�... nie koloryzuj: wojska rozproszone?</p><p>� Nijak nie rozproszone, mo�ci kasztelanie.</p><p>� A ile dni wam potrzeba, by�cie si� zn�w zebrali?</p><p>Tu Zag�oba szepn�� do Skrzetuskiego:</p><p>� Chce go, jako to m�wi�, z ma�ki za�y�.</p><p>Lecz Char�amp odpowiedzia� bez wahania:</p><p>� Skoro wojsko nie rozproszone, to mu si� zbiera� nie trzeba. Prawda jest, �e pospolitak�w z dwie�cie koni nie mogli�my si� dorachowa�, gdym odje�d�a�, kt�rych i mi�dzy poleg�ymi nie by�o, ale to zwyk�a rzecz i komput na tym nie cierpi, a nawet pan hetman ruszy� za kr�lem w dobrym porz�dku.</p><p>� Armat nie stracili�cie, m�wisz, nic?</p><p>� Owszem. Stracili�my cztery, kt�re Szwedzi, nie mog�c ich zabra�, zagwo�dzili.</p><p>� Widz�, �e prawd� m�wisz; powiadaj tedy, jako si� wszystko odby�o?</p><p>� ...<emphasis>Incipiam</emphasis>! � rzek� Char�amp. � Kiedy�my to ostali sami, postrzeg� si� nieprzyjaciel, i�e zawi�la�skich wojsk nie masz, jeno partie i kupy niesforne na ich miejscu. My�leli�my, a w�a�ciwie m�wi�c, pan Sapieha my�la�, �e na tamtych uderz�, i jakie takie posi�ki im ekspediowa�, ale nieznaczne, by siebie nie os�abi�. Tymczasem u Szwed�w kr�tanina i szum jakoby w ulu. Pod wiecz�r pocz�li zbli�a� si� t�umami do Sanu. Byli�my w kwaterze wojewodzi�skiej. Przyje�d�a ten pan Kmicic, kt�ry si� Babiniczem teraz zowie, �o�nierz przedni, i daje zna�. A pan Sapieha w�a�nie do uczty zasiada�, na kt�r� si� si�a szlachcianek a� spod Kra�nika i Janowa nazje�d�a�o... �e to pan wojewoda lubi p�e� bia�og�owsk�.</p><p>� I uczty lubi! � przerwa� Czarniecki.</p><p>� Nie masz mnie przy nim, nie ma go kto do temperancji nak�ania�! � przerwa� Zag�oba.</p><p>Na to pan Czarniecki:</p><p>� Mo�e pr�dzej b�dziesz wa�� przy nim, ni� my�lisz, zaczniecie si� we dw�ch temperowa�!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Char�ampa:</p><p>� M�w dalej.</p><p>� Babinicz tedy daje zna�, a wojewoda na to: �Symuluj� tylko, �e chc� nast�powa�! Nie przedsi�wezm� nic! Pr�dzej (powiada) przez Wis�� zechc� si� przebiera�, ale mam ja na nich oko i wtedy sam nast�pi�. Tymczasem (powiada) nie psujmy sobie uciechy, �eby nam by�o dobrze!� Poczynamy tedy je�� i pi�. A i kapela poczyna r�n��, sam wojewoda prosi do ta�ca.</p><p>� Dam ja mu ta�ce! � przerwa� Zag�oba.</p><p>� Cicho wa��! � rzek� Czarniecki.</p><p>� Wtem zn�w przylatuj� od brzegu, �e szum okrutny. Nic to! Wojewoda pazia w ucho: �B�dziesz mi tu laz�!� Ta�cowali�my do �witania, spali�my do po�udnia. O po�udniu patrzym, a� ju� sza�ce srogie stoj�, a na nich ci�kie dzia�a, kartauny. Daj� te� czasem ognia, a co kula padnie, to jak ceber! Jedna taka na nic okop zapr�szy!</p><p>� Nie powiadaj koncept�w � przerwa� Czarniecki � bo� nie u hetmana!</p><p>Char�amp zmiesza� si� mocno i tak dalej m�wi�:</p><p>� O po�udniu wyjecha� sam wojewoda. Szwedzi za� pod os�on� owych sza�c�w zacz�li stawia� most. Pracowali do wieczora, z wielkim naszym podziwem, bo�my byli tego mniemania, �e zbudowa� go zbuduj�, ale przej�� po nim nie zdo�aj�. Na drugi dzie� jeszcze buduj�. Pocz�� wojewoda sprawia� wojska, bo i sam ju� my�la�, �e b�dzie batalia.</p><p>� Tymczasem most by� poz�r, a przeszli poni�ej przez inny i z boku was zaszli? � przerwa� Czarniecki.</p><p>Char�amp wytrzeszczy� oczy, otworzy� usta, przez chwil� milcza� zdumiony, na koniec rzek�:</p><p>� To wasza dostojno�� mia�a ju� relacj�?</p><p>� Nie ma co! � szepn�� Zag�oba � co wojny tyczy, nasz dziad w lot zgadnie, jakoby w�a�nie patrzy� na spraw�!</p><p>� M�w dalej! � rzek� Czarniecki.</p><p>� Przyszed� wiecz�r. Wojska sta�y w gotowo�ci, ale z pierwsz� gwiazd� znowu by�a uczta. Tymczasem rano Szwedzi ju� przeszli przez �w drugi most, kt�ry poni�ej zbudowali, i zaraz nast�pili. Sta�a od kra�ca chor�giew pana Koszyca, �o�nierza dobrego. Ten w nich! Skocz� mu w pomoc pospolitacy, kt�rzy byli najbli�ej, ale kiedy to plun� do nich z armat � w nogi! A pan Koszyc poleg� i ludzi jego okrutnie naszarpano. Dopiero� pospolitacy, wpad�szy hurmem na ob�z, wszystkich pomieszali. Co by�o gotowych chor�gwi, to posz�y, ale nie sprawi�y nic, jeszcze�my armaty stracili. Gdyby wi�cej dzia� i piechoty by�o przy kr�lu, sroga by�aby kl�ska, ale szcz�ciem wi�ksza cz�� pieszych regiment�w, wraz z armatami, odp�yn�a noc� szmagami, o czym tak�e nikt u nas nie wiedzia�.</p><p>� Sapio pokawi�! Z g�ry wiedzia�em! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� Przej�li�my korespondencj� kr�lewsk� � rzek� Char�amp � kt�r� Szwedzi zronili. Czytali w niej �o�nierze, �e kr�l do Prus ma i��, by z elektorskimi nazad wr�ci�, gdy� pisze, �e samymi szwedzkimi si�ami nie da sobie rady.</p><p>� Wiem o tym � odrzek� Czarniecki � pan Sapieha przys�a� mi ten list.</p><p>Po czym mrukn�� cicho, jakoby sam do siebie m�wi�c:</p><p>� Trzeba i nam za nim do Prus.</p><p>� Dawno to m�wi�! � rzek� Zag�oba.</p><p>Pan Czarniecki popatrzy� na� przez chwil� w zamy�leniu.</p><p>� Nieszcz�cie! � rzek� g�o�no � bo gdybym ja nad��y� pod Sandomierz, tedyby�my we dw�ch z hetmanem �ywej nogi nie pu�cili... Ha! sta�o si� i nie wr�ci!... Wojna si� przed�u�y, ale tak i temu najazdowi, i najezdnikom �mier� pisana.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�!... � zawo�ali ch�rem rycerze.</p><p>I wielka otucha wst�pi�a im do serc, cho� przed chwil� w�tpili.</p><p>Wtem szepn�� co� Zag�oba do ucha panu dzier�awcy z W�soszy, a �w znik� we drzwiach i po chwili wr�ci� z g�siorem. Widz�c to, Wo�odyjowski pochyli� si� do kolan kasztelanowi.</p><p>� �aska by to by�a dla prostaka �o�nierza niepowszednia... � zacz��.</p><p>� Napij� si� z wami ch�tnie � rzek� Czarniecki � a wiecie dlaczego? Owo dlatego, �e nam si� po�egna� przyjdzie.</p><p>� Jak�e to? � zawo�a� zdumiony Wo�odyjowski.</p><p>� Pisze pan Sapieha, �e chor�giew lauda�ska do litewskiego wojska nale�y i �e j� jeno dla asysty kr�lowi przys�a�, a teraz sam jej b�dzie potrzebowa�, zw�aszcza oficer�w, bo mu ich brak okrutny. M�j Wo�odyjowski, wiesz, ile ci� mi�uj�, i ci�ko mi si� z tob� rozstawa�, ale tu jest dla ciebie rozkaz. Wprawdzie pan Sapieha, jako cz�ek polityczny, na moje r�ce i do mojej dyskrecji rozkaz przysy�a. M�g�bym ci go nie pokaza�.... Ba, ba, tak mi to mi�e, jakoby mi pan hetman szabl� najlepsz� z�ama�... Ale w�a�nie, �e do mojej dyskrecji przys�ano, wi�c ci rozkaz daj� � masz!... a ju� czy�, co� powinien. Za zdrowie twoje, �o�nierzyku!...</p><p>Pan Wo�odyjowski zn�w pochyli� si� do kasztela�skich kolan, wypi�, ale tak by� strapiony, �e s�owa przem�wi� nie m�g�, a gdy kasztelan wzi�� go w obj�cia, �zy ciurkiem pu�ci�y mu si� na ��te w�siki.</p><p>� Wolejbym poleg�! � zawo�a� �a�o�nie. � Goni� pod tob�, wodzu wielbiony, przywyk�em, a tam nie wiadomo, jako b�dzie...</p><p>� Panie Michale, nie zwa�aj na rozkaz! � rzek� wzruszony Zag�oba. � Sam Sapiowi odpisz� i uszu mu przystojnie natr�.</p><p>Lecz pan Micha� przede wszystkim by� �o�nierzem, wi�c jeszcze si� obruszy�:</p><p>� A w wa�panu wiecznie stary wolentarz siedzi!... Milcza�by� lepiej, kiedy rzeczy nie rozumiesz. S�u�ba!!</p><p>� Ot, co! � rzek� Czarniecki.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>Pan Zag�oba, stan�wszy przed hetmanem, nie odpowiedzia� na radosne jego powitanie, owszem r�ce w ty� za�o�y�, warg� wysun�� naprz�d i pocz�� na� spogl�da� jak s�dzia sprawiedliwy, ale surowy. Ten za� jeszcze si� bardziej ucieszy�, widz�c ow� min�, bo ju� si� jakowej� krotofili spodziewa�, i zaraz j�� m�wi�:</p><p>� Jak si� masz, stary francie? C� to tak nosem kr�cisz, jakby� jakowy niecnotliwy zapach wietrzy�?</p><p>� W ca�ym Sapie�y�skim wojsku bigos czu�!</p><p>� Czemu to bigos? � powiadaj!...</p><p>� Bo Szwedzi kapu�cianych g��w naszatkowali!</p><p>� Masz go! Ju� nam przym�wi�! Szkoda, �e i wa�ci nie usiekli!</p><p>� Bom pod takim wodzem s�u�y�, pod kt�rym my�my siekli, nie nas sieczono.</p><p>� Daj ci� katu! �eby ci cho� j�zyk obci�li!</p><p>� Nie mia�bym czym Sapie�y�skiej wiktorii g�osi�!</p><p>Na to posmutnia� hetman i odrzek�:</p><p>� Panie bracie, zaniechaj mnie! Jest wi�cej takich, kt�rzy ju� na moje s�u�by ojczy�nie niepami�tni, zgo�a mnie spostponowali, i wiem to, �e jeszcze wiele si� przeciw mej osobie uczyni ha�asu, a przecie, �eby nie owa chasa pospolitacka, inaczej by rzeczy p�j�� mog�y. Powiadaj�, �em dla podkurk�w nieprzyjaciela zaniedba�, ale przecie temu nieprzyjacielowi ca�a Rzeczpospolita oprze� si� nie mog�a!</p><p>Wzruszy� si� nieco pan Zag�oba s�owy hetmana i odrzek�:</p><p>� Taki to ju� u nas obyczaj, aby win� zawsze na wodza sk�ada�. Nie ja b�d� bra� podkurki za z�e, bo im dzie� d�u�szy, tym podkurek potrzebniejszy. Pan Czarniecki wielki wojennik, t� wszelako, wedle mojej g�owy, ma przywar�, �e wojsku na �niadanie, na obiad i na wieczerz� sam� tylko szwedzin� daje. Lepszy on w�dz ni� kuchta, ale �le czyni, bo od takiej strawy wpr�dce wojna najlepszym kawalerom mo�e zbrzydn��.</p><p>� Bardzo�e pan Czarniecki przeciw mnie choleryzowa�?</p><p>� I!... nie bardzo! Z pocz�tku wielk� pokaza� alteracj�, ale gdy si� dowiedzia�, �e wojska nie rozbite, zaraz powiada: �Wola boska, nie ludzka moc! Nic to! (powiada) ka�demu zdarzy si� przegra�; gdyby�my samych (powiada) Sapieh�w w ojczy�nie mieli, by�by to kraj Arystydes�w.�</p><p>� Dla pana Czarnieckiego krwi bym nie sk�pi�! � odpowiedzia� hetman. � Ka�dy inny poni�a�by mnie, aby siebie i w�asn� s�aw� wywy�szy�, zw�aszcza po �wie�ej wiktorii, ale on nie z takich.</p><p>� Nic i ja przeciw niemu nie powiem, jeno to, �em za stary na tak� s�u�b�, jakiej on od �o�nierza wygl�da, a zw�aszcza na owe k�piele, jakie wojsku wyprawuje.</p><p>� To� wa�� rad, �e� do mnie wr�ci�?</p><p>� I rad, i nierad, bo o podkurku s�ucham od godziny, ale go jako� nie widz�.</p><p>� Zaraz si�dziemy do sto�u. A co pan Czarniecki teraz przedsi�bierze?</p><p>� Idzie do Wielkopolski, aby tamtym niebo��tom dopom�c, stamt�d za� przeciw Szteinbokowi ci�gnie i do Prus, spodziewaj�c si� dosta� od Gda�ska armat i piechoty.</p><p>� Zacni obywatele gda�szczanie. Ca�ej Rzeczypospolitej przyk�adem �wiec�. To si� z panem Czarnieckim pod Warszaw� spotkamy, bo ja tam poci�gn�, jeno si� przedtem ko�o Lublina nieco zabawi�.</p><p>� To Lublin zn�w Szwedzi obsadzili?</p><p>� Nieszcz�sne miasto! Nie wiem ju�, ile razy by�o w nieprzyjacielskim r�ku. Jest tu deputacja od szlachty lubelskiej i zaraz przyjdzie z pro�b�, bym ich ratowa�. Ale �e mam listy do kr�la i hetman�w ekspediowa�, przeto musz� jeszcze poczeka�.</p><p>� Do Lublina i ja ch�tnie p�jd�, bo tam bia�og�owy nad miar� g�adkie i rz�siste. Kiedy to kt�ra chleb kraj�c, bochenek o si� oprze, to nawet na nieczu�ym bochenku sk�ra od kontentacji czerwienieje.</p><p>� O Turku!</p><p>� Wasza dostojno��, jako cz�ek wiekowy, nie mo�esz tego wyrozumie�, ale ja co maja krew jeszcze musz� puszcza�.</p><p>� To�e� starszy ode mnie!</p><p>� Jeno eksperiencj�, nie wiekiem, �e za� umia�em <emphasis>conservare iuventutem meam</emphasis>, tego mi ju� niejeden zazdro�ci�. Pozw�l mnie, wasza dostojno��, przyj�� deputacj� lubelsk�, a ja jej przyrzekn�, �e zaraz idziemy w pomoc, niech si� nieborakowie pociesz�, nim nieboraczki pocieszymy.</p><p>� Dobrze � rzek� hetman � ja p�jd� listy ekspediowa�.</p><p>I wyszed�.</p><p>Zaraz potem wpuszczono deputacj� lubelsk�, kt�r� pan Zag�oba przyj�� z nadzwyczajn� powag� i godno�ci�, a pomoc przyrzek� pod warunkiem, �e wojsko prowiantami, zw�aszcza za� wszelakim napitkiem obe�l�. Po czym zaprosi� ich imieniem wojewodzi�skim na wieczerz�. Oni radzi byli, bo wojska tej�e jeszcze nocy ruszy�y ku Lublinowi. Sam pan hetman pili� niezmiernie, bo mu chodzi�o o to, a�eby jakow�� przewag� wojenn� pami�� sandomierskiej konfuzji zatrze�.</p><p>Rozpocz�o si� wi�c obl�enie, ale sz�o do�� marudnie. Przez ca�y ten czas Kmicic uczy� si� u pana Wo�odyjowskiego szabl� robi� i post�py czyni� nadzwyczajne. Pan Micha� te� wiedz�c, �e to na Bogus�awow� szyj� nauka, �adnych sekret�w swej sztuki mu nie ukrywa�. Cz�sto te� miewali i lepsz� praktyk�; chodzili bowiem pod zamek wyzywa� Szwed�w na r�k�, kt�rych wielu usiekli. Wkr�tce Kmicic do tego doszed�, �e z Janem Skrzetuskim m�g� si� na r�wni potyka�, nikt za� w ca�ym wojsku Sapie�y�skim nie zdo�a� mu dotrzyma�. W�wczas taka ch�� zmierzenia si� z Bogus�awem opanowa�a mu dusz�, i� ledwie m�g� wysiedzie� pod Lublinem, zw�aszcza �e wiosna wr�ci�a mu si�y i zdrowie.</p><p>Rany pogoi�y mu si� wszystkie, przesta� plu� krwi�, krew gra�a w nim po dawnemu i ogie� tryska� z oczu. Spogl�dali na niego z pocz�tku spode �ba lauda�scy ludzie, lecz nie �mieli nastawa�, bo Wo�odyjowski trzyma� ich �elazn� r�k�, p�niej te�, patrz�c na jego post�pki i uczynki, pogodzili si� z nim zupe�nie, i sam najzacieklejszy jego wr�g, J�zwa Butrym, mawia�:</p><p>� Umar� Kmicic, �ywie Babinicz, a ten niech �ywie!</p><p>Za�oga lubelska podda�a si� wreszcie ku wielkiej uciesze wojska, za czym ruszy� pan Sapieha chor�gwie ku Warszawie. Po drodze odebra� wiadomo��, �e sam Jan Kazimierz wraz z hetmanami i nowym wojskiem przyjdzie mu w pomoc. Nadesz�y te� wie�ci i od Czarnieckiego, kt�ren tak�e z Wielkopolski ku stolicy zd��a�. Wojna, rozproszona po ca�ym kraju, skupi�a si� tak pod Warszaw�, jako chmury rozproszone po niebieskim sklepie skupiaj� si� i ��cz�, aby zrodzi� burz�, grzmoty i b�yskawice.</p><p>Szed� pan Sapieha na �elech�w, Garwolin i Mi�sk do siedleckiego traktu, aby si� w Mi�sku z pospolitym ruszeniem podlaskim po��czy�. Jan Skrzetuski obj�� nad ow� chas� komend�, bo chocia� w wojew�dztwie lubelskim mieszka�, ale �e blisko granicy Podlasia, wi�c znany by� wszystkiej szlachcie i wielce przez ni� ceniony, jako jeden z najznamienitszych w Rzeczypospolitej rycerzy. Jako� wpr�dce potrafi� on zmieni� bitn� z natury tamtejsz� szlacht� na chor�gwie, w niczym komputowemu wojsku nie ust�puj�ce.</p><p>Tymczasem za� szli z Mi�ska ku Warszawie bardzo spiesznie, aby jednym dniem pod Prag� stan��. Pogoda sprzyja�a pochodowi. Od czasu do czasu przelatywa�y majowe deszczyki, ch�odz�c ziemi� i t�umi�c kurzaw�, ale w og�le czas by� cudny, ni zbyt gor�cy, ni zbyt zimny. Wzrok bieg� daleko w prze�roczystym powietrzu. Z Mi�ska sz�y wojska komunikiem, wozy bowiem i dzia�a mia�y dopiero drugiego dnia za nimi wyruszy�; ochota panowa�a po pu�kach niezmierna; g�ste lasy, zalegaj�ce ca�y trakt, brzmia�y echem pie�ni �o�nierskich, konie prycha�y na dobr� wr�b�. Chor�gwie w sprawie i w porz�dku p�yn�y jedna za drug�, jak rzeka migotliwa a pot�na, bo przecie dwana�cie tysi�cy luda, bez pospolitak�w, wi�d� pan Sapieha. Rotmistrze, oganiaj�c pu�ki, �wiecili polerownymi blachami. Kra�ne znaki chwia�y si� nad g�owami rycerstwa na kszta�t olbrzymich kwiat�w.</p><p>S�o�ce mia�o si� ku zachodowi, gdy pierwsza id�ca w przodku chor�giew lauda�ska ujrza�a wie�e stolicy. Na �w widok radosny okrzyk wyrwa� si� z piersi �o�nierstwa:</p><p>� Warszawa! Warszawa!</p><p>Okrzyk �w przelecia� jak grzmot przez wszystkie chor�gwie i przez jaki� czas s�ycha� by�o na p� mili drogi powtarzane ustawicznie s�owo: �Warszawa! Warszawa!�</p><p>Wielu Sapie�y�skich rycerzy nigdy nie by�o w stolicy, wielu nigdy jej nie widzia�o, wi�c jej widok wywar� na nich wra�enie nadzwyczajne. Mimo woli wstrzymali wszyscy konie; niekt�rzy pozdejmowali czapki, inni pocz�li si� �egna�, niekt�rym �zy ciurkiem pop�yn�y z oczu i stali wzruszeni, milcz�cy. Nagle pan Sapieha pojawi� si� na bia�ym koniu od ostatnich zast�p�w i pocz�� lecie� wzd�u� chor�gwi.</p><p>� Mo�ci panowie! � wo�a� dono�nym g�osem � my tu pierwsi, nam szcz�cie! nam honor!... Wy�eniem Szweda ze stolicy!!...</p><p>� Wy�eniem! � zawrzaslo dwana�cie tysi�cy litewskich piersi. � Wy�eniem! wy�eniem! wy�eniem!</p><p>I sta� si� szum a huk. Jedni krzyczeli ci�gle: �Wy�eniem!� � drudzy ju� wo�ali: �Bij, kto cnotliwy!� � inni: �W nich, psubrat�w!� Trzaskanie szablami miesza�o si� z krzykiem rycerzy. Oczy pocz�y ciska� b�yskawice, spod srogich w�s�w b�yska�y z�by. Sam Sapieha sp�on�� jak pochodnia. Nagle bu�aw� podni�s� w g�r� i krzykn��:</p><p>� Za mn�!</p><p>W pobli�u Pragi wstrzyma� pan wojewoda chor�gwie i nakaza� wolny poch�d. Stolica wynurza�a si� coraz wyrazi�ciej z sinawej oddali. Wie�e rysowa�y si� d�ug� lini� na b��kicie. Spi�trzone dachy Starego Miasta, kryte czerwon� dach�wk�, p�on�y w blaskach wieczornych. Nic wspanialszego nie widzieli nigdy w �yciu Litwini nad owe mury bia�e i wynios�e, poprzecinane mn�stwem w�skich okien, zwieszaj�ce si� na kszta�t stromych wiszar�w nad wod�; domy zdawa�y si� wyrasta� jedne z drugich, wysoko i jeszcze wy�ej; nad ow� za� zbit� i zacie�nion� mas� tyn�w, �cian, okien, dach�w bod�y niebo wie�e strzeliste. Ci z �o�nierzy, kt�rzy ju� byli w stolicy b�d� na elekcji, b�d� prywatnie, obja�niali innym, co kt�ry gmach znaczy� i jakie nosi� miano. Szczeg�lniej Zag�oba, jako bywalec, uczy� swoich lauda�skich, oni za� s�uchali go pilnie, dziwi�c si� jego s�owom i samemu miastu.</p><p>� Patrzcie na ow� wie�� w samym po�rodku Warszawy � m�wi�. � Oto <emphasis>arx regia</emphasis>! �ebym tyle lat �y�, ile obiad�w tam u kr�lewskiego sto�u zjad�em, Matuzala bym w kozi r�g zap�dzi�. Nie mia� te� kr�l bli�szego ode mnie konfidenta; mog�em wybiera� mi�dzy starostwami jako mi�dzy orzechami, a rozdawa� je tak �atwo jak ufnale. Si�a ludzi promowa�em, a gdym wchodzi�, to <emphasis>senatores</emphasis> w pas mi si� k�aniali, po kozacku. Pojedynki te� na oczach kr�lewskich odbywa�em, bo mnie lubi� widzie� przy robocie, marsza�ek za� musia� zamyka� oczy.</p><p>� Srogi gmach! � rzek� Roch Kowalski. � I pomy�le�, �e wszystko to ci psiajuchowie maj� w r�ku!</p><p>� I �upi� okrutnie! � doda� Zag�oba. � S�ysz�: kolumny nawet z mur�w wydzieraj� i do Szwecji wywo��, kt�re s� z marmur�w i innych kosztownych kamieni. Nie poznam mi�ych k�t�w, a przecie s�usznie rozmaici <emphasis>scriptores</emphasis> zamek �w za �smy cud �wiata uwa�aj�, bo opr�cz tego ma kr�l francuski zacny dworzec, ale kiep w por�wnaniu do tego!</p><p>� A owo, co to za druga wie�a w pobli�u na prawo?</p><p>� To �wi�ty Jan. Jest z zamku do niego kru�ganek. W tym to ko�ciele objawienie mia�em, bo gdym raz po nieszporze przyzosta�, s�ysz� g�os od sklepienia: �Zag�oba, b�dzie wojna z takim synem, kr�lem szwedzkim, i <emphasis>calamitates</emphasis> wielkie nast�pi�!� Ruszy�em co tchu do kr�la i powiadam, com s�ysza�, a tu ksi�dz prymas pastora�em mnie w kark: �Nie powiadaj g�upstw, pijany by�e�!� Maj� teraz... Ten drugi ko�ci�, zaraz tam obok, to jest <emphasis>collegium Jesuitarum</emphasis>; trzecia wie�a opodal to <emphasis>curia</emphasis>, owa czwarta w prawo, marsza�kowska, a �w zielony dach to Dominikanie; wszystkiego nie wymieni�, cho�bym j�zykiem tak umia� obraca� jak szabl�.</p><p>� Chyba nie masz takiego drugiego miasta na �wiecie! � zawo�a� jeden z �o�nierzy.</p><p>� Dlatego te� wszystkie nacje nam go zazdroszcz�.</p><p>� A �w cudny gmach na lewo od zamku?</p><p>� Za Bernardynami?</p><p>� Tak jest.</p><p>� To <emphasis>pallatium</emphasis> Radziejowskianum, dawniej Kazanowskich. Uwa�aj� go za dziewi�ty cud �wiata, ale zaraza na niego, bo w tych to murach zacz�o si� nieszcz�cie Rzeczypospolitej.</p><p>� Jak�e to? � spyta�o kilka g�os�w.</p><p>� Bo jak si� wzi�� pan podkanclerzy Radziejowski z �on� wadzi� i wojowa�, tak kr�l si� za ni� uj��. Wiecie, wa�panowie, co o tym ludzie m�wili, a to pewno, �e i sam podkanclerzy my�la�, �e mu si� �ona w kr�lu kocha, a kr�l w niej; za czym przez invidi� do Szwed�w uciek� i wojna si� rozpocz�a. Co prawda, siedzia�em wtedy na wsi i ko�ca onej sprawy nie widzia�em, jeno z relacji, ale to wiem, �e ona nie do kr�la, tylko do kogo innego przedtem s�odkie oczy, jako marcepan, robi�a.</p><p>� Do kogo?</p><p>Zag�oba pokr�ci� w�sa.</p><p>� Do tego, do kt�rego i wszystkie jako mr�wki do miodu laz�y, jeno mi si� nazwiska nie godzi m�wi�, gdy� zawsze brzydzi�em si� che�pliwo�ci�... Przy tym zestarza� si� cz�ek, zestarza�, zdar� si� jako miot�a, zamiataj�c nieprzyjaci� ojczyzny, ale niegdy� nie by�o wi�kszego nade mnie g�adysza i dworaka, niech Roch Kowalski przy�wiad...</p><p>Tu spostrzeg� si� pan Zag�oba, �e Roch �adn� miar� owych czas�w pami�ta� nie mo�e, wi�c tylko r�k� machn�� i rzek�:</p><p>� Wreszcie, co on tam wie!</p><p>Po czym pokaza� jeszcze towarzyszom pa�ac Ossoli�skich i Koniecpolskich, kt�ry ogromem prawie Radziejowskiemu by� r�wny, wreszcie wspania�� <emphasis>villa regia</emphasis>, a wtem s�o�ce zasz�o i mrok nocny pocz�� nasyca� przestworze.</p><p>Huk dzia�a rozleg� si� na murach warszawskich i tr�by ozwa�y si� d�ugo i przeci�gle na znak, i� nieprzyjaciel si� zbli�a.</p><p>Pan Sapieha oznajmi� te� swoje przybycie palb� z samopa��w, aby ducha mieszka�com stolicy doda�, po czym tej�e jeszcze nocy pocz�� przeprawia� wojsko za Wis��. Przeprawi�a si� wi�c pierwsza lauda�ska, za ni� pana Kotwicza, za ni� Tatarzy Kmicicowi, za ni� Wa�kowiczowa, razem o�m tysi�cy ludzi. W ten spos�b byli zarazem Szwedzi wraz z nagromadzonym �upem otoczeni i pozbawieni dowozu, panu Sapie�e za� nie pozostawa�o nic wi�cej, jak czeka�, p�ki z jednej strony pan Czarniecki, z drugiej kr�l wraz z koronnymi hetmany nie przyci�gnie, tymczasem za� pilnowa�, aby si� jakowe posi�ki do miasta nie przekrad�y.</p><p>Pierwsze wie�ci przysz�y od pana Czarnieckiego, ale niezbyt pomy�lne, donosi� bowiem, �e wojsko i konie tak ma strudzone, i� w tej chwili nie mo�e �adnego w obl�eniu wzi�� udzia�u. Od czasu bitwy pod Wark� dzie� w dzie� by� w ogniu, a od pierwszych miesi�cy roku stoczy� dwadzie�cia jeden wi�kszych bitew ze Szwedami, nie licz�c podjazdowych utarczek i napad�w na mniejsze oddzia�y. Piechoty na Pomorzu nie dosta�, do Gda�ska dotrze� nie m�g�; obiecywa�, co najwi�cej, trzyma� reszt� si� w szachu t� armi� szwedzk�, kt�ra pod Radziwi��em, pod bratem kr�lewskim i Duglasem stoj�c u Narwi, przemy�liwa�a, jakoby obl�onym przyj�� w pomoc.</p><p>Za� Szwedzi gotowali si� do obrony z w�a�ciwym sobie m�stwem i bieg�o�ci�. Jeszcze przed przyj�ciem pana Sapiehy spalono Prag�, obecnie pocz�li ciska� granaty na wszystkie przedmie�cia, jako na Krakowskie, Nowy �wiat, a z drugiej strony na ko�ci� �w. Jerzego i Pann� Mari�. P�on�y tedy domostwa, gmachy i ko�cio�y. W dzie� dymy wi�y si� nad miastem na kszta�t chmur g�stych i czarnych. W noc owe chmury stawa�y si� czerwone i snopy iskier wybucha�y z nich ku niebu. Za murami b��ka�y si� t�umy mieszka�c�w bez dachu nad g�ow�, bez chleba, niewiasty otacza�y Sapie�y�ski ob�z z p�aczem o mi�osierdzie; widziano ludzi uschni�tych z g�odu na szczypki, widziano dzieci umieraj�ce z braku pokarmu, w obj�ciach wychud�ych matek; okolica zmieni�a si� w pad� �ez i n�dzy.</p><p>Pan Sapieha, nie maj�c piechoty ni dzia�, czeka� i czeka� na nadej�cie kr�la, tymczasem przychodzi�, ile m�g�, w pomoc ubogim, rozsy�aj�c ich partiami w mniej zniszczone okolice, w kt�rych jako tako mogli si� wy�ywi�. Troska� si� te� niema�o w przewidywaniu trudno�ci obl�enia, gdy� uczeni in�ynierowie szwedzcy zmienili Warszaw� w pot�n� twierdz�. Za murami siedzia�o trzy tysi�ce wy�wiczonego �o�nierza, dowodzonego przez bieg�ych i do�wiadczonych jenera��w, w og�le za� Szwedzi uchodzili za mistrz�w w obl�eniu i obronie wszelkich fortec. Na ow� wi�c trosk� wyprawia� sobie pan Sapieha co dzie� uczty, w czasie kt�rych kr��y�y g�sto kielichy, mia� bowiem �w zacny obywatel i niepospolity wojownik t� przywar�, i� weso�� kompani� i brz�kanie szk�em nad wszystko nawidzi�, cz�sto nawet s�u�by dla uciechy zaniedbuj�c.</p><p>Dzienn� natomiast przezorno�ci� wieczorn� folg� wynagradza�. Do zachodu s�o�ca pracowa� szczerze, wysy�a� podjazdy, ekspediowa� listy, sam obje�d�a� stra�e, sam przes�uchiwa� schwytanych j�zyk�w, natomiast z pierwsz� gwiazd� cz�sto i skrzypki odzywa�y si� w jego kwaterze. A gdy raz si� rozochoci�, to ju� na wszystko pozwala�, sam nawet posy�a� po oficer�w, cho�by stra�y pilnuj�cych albo na podjazd wyznaczonych, i krzyw by�, je�eli kt�ry si� nie stawi�, gdy� nie by�o dla� uczty bez ciasnoty. Przymawia� mu za to rankami mocno pan Zag�oba, ale wieczorami cz�sto samego czelad� bez duszy do kwatery Wo�odyjowskiego odnosi�a.</p><p>� �wi�tego by Sapio do upadku przywi�d� � t�umaczy� si� na drugi dzie� przyjacio�om � a c� dopiero mnie, kt�rym zawsze igraszki mi�owa�. Jeszcze ma szczeg�lniejsz� jak�� pasj� kielichy we mnie wmusza�, ja za�, nie chc�c si� grubianinem okaza�, ust�puj� przed przynuk�, bo zawsze to obserwowa�em, �eby gospodarzowi nie uchybia�. Alem ju� �lubowa�, �e na przysz�y adwent ka�� sobie grzbiet dyscyplin� dobrze smarowa�, bo sam to rozumiem, �e swawola bez pokuty zosta� nie mo�e; tymczasem musz� mu ju� dotrzymywa�, a to z obawy, aby w gorsze jakie nie wpad� kompanie i do reszty sobie nie folgowa�.</p><p>Byli tacy oficerowie, kt�rzy i bez dozoru hetma�skiego s�u�b� pe�nili, ale niekt�rzy zaniedbywali si� wieczorami srodze, jako zwyczajnie �o�nierze, r�ki �elaznej nad sob� nie czuj�cy.</p><p>Nie omieszka� korzysta� z tego nieprzyjaciel.</p><p>Pewnego razu, na par� dni przed nadci�gni�ciem kr�la i hetman�w, Sapieha wyprawi� wspanialsz� ni� kiedykolwiek ochot�, ju� by� bowiem rad, �e si� wszystkie wojska w kup� zbieraj� i obl�enie rozpocznie si� na dobre. Wszyscy znakomitsi oficerowie byli proszeni, bo pan hetman szukaj�cy zawsze okazji rozg�osi�, i� to na cze�� kr�lewsk� owa uczta si� odb�dzie. Do pan�w Skrzetuskich, Kmicica, Zag�oby, Wo�odyjowskiego i Char�ampa przyszed� nawet umy�lny ordynans, aby koniecznie byli, gdy� hetman za wielkie us�ugi chce ich szczeg�lnie uczci�. Pan Andrzej siada� ju� na ko�, aby z podjazdem wyruszy�, tak i� ordynansowy oficer zasta� ju� jego Tatar�w za bram�.</p><p>� Nie mo�esz, wasza mi�o��, panu hetmanowi tej ujmy okaza� i niewdzi�czno�ci� za serce zap�aci� � rzek� oficer.</p><p>Kmicic zsiad� z konia i poszed� naradzi� si� z towarzyszami.</p><p>� Okrutnie mi to nie na r�k�! � rzek�. � S�ysza�em, �e jaki� znaczny oddzia� jazdy wedle Babic si� ukaza�. Sam�e hetman kaza� mi jecha� i koniecznie dowiedzie� si�, co to za �o�nierze, a teraz na uczt� prosi? Co mam czyni�?</p><p>� Pan hetman przysy�a rozkaz, aby z podjazdem Akbah-U�an poszed� � odpar� ordynansowy.</p><p>� Rozkaz to rozkaz! � rzek� Zag�oba � a kto �o�nierz, ten s�ucha� musi. Wa�pan strze� si�, aby z�ego przyk�adu nie dawa�, a przy tym niedobrze by by�o dla wa�pana �ci�gn�� na si� nie�yczliwo�� hetma�sk�.</p><p>� Powiedz wa��, �e si� stawi�! � rzek� do ordynansowego Kmicic.</p><p>Oficer wyszed�. Za nim odjechali pod Akbah-U�anem Tatarzy, a pan Andrzej pocz�� si� nieco stroi�, w czasie za� ubierania tak m�wi� do towarzysz�w:</p><p>� Dzi� jest uczta na cze�� kr�la jegomo�ci; jutro b�dzie na cze�� ichmo�ci�w pan�w hetman�w koronnych i tak a� do ko�ca obl�enia.</p><p>� Niech jeno kr�l nadci�gnie, sko�czy si� to � odpowiedzia� Wo�odyjowski � bo chocia� i nasz pan mi�o�ciwy lubi si� tak�e we wszelakim frasunku pocieszy�, ale przecie s�u�ba musi p�j�� pilniej, ile �e ka�dy, a mi�dzy innymi i pan Sapieha, b�dzie si� stara� gorliwo�� swoj� okaza�.</p><p>� Za du�o tego, za du�o! nie ma i gadania! � rzek� Jan Skrzetuski. � Czy wam to niedziwno, �e tak przezorny i pracowity w�dz, tak cnotliwy cz�owiek, tak godny obywatel ma t� s�abo��?</p><p>� Niech jeno wiecz�r si� uczyni, inny to zaraz cz�owiek i z wielkiego hetmana w hulak� si� przemienia.</p><p>� A wiecie, czemu mi tak uczty nie w smak? � ozwa� si� Kmicic. � Bo i Janusz Radziwi�� mia� ten zwyczaj, �e je co wieczora wyprawia�. Imainujcie sobie, �e si� tak jako� dziwnie sk�ada�o, �e co uczta, to si� albo nieszcz�cie jakowe� trafia�o, albo z�a nowina spad�a, albo si� nowa hetma�ska zdrada wykrywa�a. Nie wiem, czyli �lepy traf, czyli zrz�dzenie boskie, do��, �e z�o nigdy nie przychodzi�o kiedy indziej, jeno w czasie uczty. To m�wi� wam, �e w ko�cu do tego dosz�o, �e jak tylko do sto��w nakrywali, to a� sk�ra na nas cierp�a.</p><p>� Prawda, jak mi B�g mi�y! � rzek� Char�amp. � Ale by�o to i z tego, �e ksi��� hetman zawsze t� por� do promulgowania swych praktyk z nieprzyjacielem ojczyzny wybiera�.</p><p>� No!� ozwa� si� Zag�oba. � Przynajmniej ze strony poczciwego Sapia nie mamy si� czego obawia�. Je�li on kiedy zdradzi, to ja tyle wart, co wichtarze u moich but�w.</p><p>� O tym i nie ma mowy! Zacny to pan jako chleb bez zakalca! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� A co wieczorem zaniedba, to w dzie� naprawi � doda� Char�amp.</p><p>� To ju� wreszcie chod�my � rzek� Zag�oba � bo prawd� rzek�szy, <emphasis>vacuum</emphasis> w brzuchu czuj�.</p><p>Wyszli, siedli na konie i pojechali, gdy� pan Sapieha sta� w innej stronie za miastem i by�o do�� daleko. Przybywszy przed hetma�sk� kwater�, znale�li ju� mn�stwo koni na podw�rcu i �cisk trzymaj�cych je pacho�k�w, dla kt�rych te� sta�a kufa piwa na majdanie, a kt�rzy jako zwykle, pij�c bez miary, zacz�li si� ju� wadzi� przy niej; uciszyli si� jednak na widok nadje�d�aj�cych rycerzy, zw�aszcza �e pan Zag�oba pocz�� ok�ada� p�azem tych, kt�rzy mu na drodze stali, wo�aj�c stentorowym g�osem:</p><p>� Do koni, hultaje! do koni! Nie was tu na uczt� proszono!</p><p>Pan Sapieha przyj�� towarzysz�w, jak zwykle, z otwartymi r�koma, a �e by� sobie ju� nieco podchmieli�, przepijaj�c do go�ci, pocz�� si� zaraz z Zag�ob� przekomarza�.</p><p>� Czo�em, panie regimentarzu! � rzek� mu.</p><p>� Czo�em, panie kiper � odpar� Zag�oba.</p><p>� Kiedy mnie kiprem zowiesz, to ci dam takiego wina, kt�re jeszcze robi!</p><p>� Byle nie takiego, kt�re z hetmana robi bibosza!</p><p>Niekt�rzy z go�ci, s�ysz�c to, zl�kli si�, lecz pan Zag�oba, gdy widzia� hetmana w dobrym humorze, na wszystko sobie pozwala�, Sapieha za� tak� mia� do niego s�abo��, i� nie tylko si� nie gniewa�, ale za boki si� bra�, powo�uj�c przy tym na �wiadk�w obecnych, co to go od tego szlachcica spotyka.</p><p>Rozpocz�a si� tedy uczta gwarna, weso�a. Sam pan Sapieha przepija� raz po raz do go�ci, to wznosi� toasty na cze�� kr�la, hetman�w, wojsk obojga narod�w, pana Czarnieckiego i ca�ej Rzeczypospolitej. Ochota ros�a, a z ni� gwar i szum. Od toast�w przysz�o do pie�ni. Izba zape�ni�a si� oparem ze �b�w i wyziewami miod�w i win. Zza okien nie mniejszy dochodzi� ha�as, a nawet szcz�kanie �elaza. To czelad� pocz�a si� bi� szablami. Wypad�o na dw�r kilku szlachty, by �ad przywr�ci�, lecz wi�ksze tylko uczyni�o si� zamieszanie.</p><p>Nagle krzyk powsta� tak wielki, �e a� ucztuj�cy w izbie umilkli.</p><p>� Co to jest? � spyta� kt�ry� z pu�kownik�w. � Pacho�kowie nie mog� takiego wrzasku czyni�!</p><p>� Cicho no, mo�ci panowie! � rzek�, nas�uchuj�c, zaniepokojony hetman.</p><p>� To nie zwyk�e okrzyki!</p><p>Nagle wszystkie okna zadr�a�y od huku dzia� i muszkietowej palby.</p><p>� Wycieczka! � krzykn�� Wo�odyjowski � nieprzyjaciel nast�puje!</p><p>� Do koni! Do szabel!</p><p>Wszyscy zerwali si� na r�wne nogi. Ci�ba sta�a si� przy drzwiach, nast�pnie t�um oficer�w wypad� na majdan, nawo�uj�c na pacho�k�w, by im podawali konie.</p><p>Lecz w zam�cie nie�atwo by�o ka�demu do swego trafi�; tymczasem zza majdanu g�osy trwo�ne pocz�y wo�a� w ciemno�ci:</p><p>� Nieprzyjaciel nast�pi�! Pan Kotwicz w ogniu!</p><p>Ruszyli tedy wszyscy, co tchu w koniach, do swych chor�gwi, skacz�c przez p�oty i �ami�c karki w ciemno�ci. A tam ju� <emphasis>larum</emphasis> pocz�o si� w ca�ym obozie. Nie wszystkie chor�gwie mia�y konie pod r�k� i te najpierwsze wszcz�y zamieszanie. T�umy �o�nierstwa pieszego i konnego t�oczy�y si� na siebie wzajem, nie mog�c przyj�� do sprawy, nie wiedz�c, kto sw�j, kto nieprzyjaciel, krzycz�c i ha�asuj�c w�r�d nocy ciemnej. Niekt�rzy pocz�li ju� wo�a�, �e to kr�l szwedzki z ca�� armi� nast�puje.</p><p>Tymczasem wycieczka szwedzka uderzy�a istotnie z gwa�townym zap�dem na Kotwiczowych ludzi. Na szcz�cie, sam, chorym nieco b�d�c, nie by� na uczcie i dlatego m�g� da� jaki taki odp�r na razie, jednak nied�ugotrwa�y, bo napadni�to go przewa�n� liczb� i zasypywano ogniem muszkietowym, wi�c cofa� si� musia�.</p><p>Pierwszy Oskierko przyby� mu w pomoc ze spieszon� dragoni�. Na strza�y pocz�to odpowiada� strza�ami. Lecz i dragonia Oskierkowa d�ugo r�wnie� nie mog�a wytrzyma� naporu i w mig, us�awszy pole trupami, pocz�a �ci�ga� si� z pola w ty� coraz pospieszniej. Dwa razy pr�bowa� Oskierko stan�� w sprawie i po dwakro� rozbito go tak, i� �o�nierze jego kupkami jeno mogli si� odstrzeliwa�. Wreszcie rozsypali si� zupe�nie, a Szwedzi parli jak niepowstrzymany potok ku hetma�skiej kwaterze. Coraz nowe pu�ki wychodzi�y z miasta w pole; z piechurami sz�a jazda, wytaczano nawet dzia�a polowe. Zanosi�o si� na waln� bitw� i zdawa�o si�, �e nieprzyjaciel jej pragnie.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski, wypad�szy z kwatery hetma�skiej, spotka� ju� wp� drogi sw� chor�giew id�c� na odg�os alarmu i wystrza��w, bo by�a zawsze w gotowo�ci. Wi�d� j� teraz Roch Kowalski, kt�ry r�wnie�, jak pan Kotwicz, na uczcie nie by�, ale z tego powodu, �e go na ni� nie zaproszono. Wo�odyjowski kaza� co duchu zapali� par� szop, by pole o�wietli�, i pomkn�� ku bitwie. Po drodze przy��czy� si� do� Kmicic ze swymi strasznymi wolentarzami i t� po�ow� Tatar�w, kt�ra na podjazd nie posz�a. Obaj przybyli w sam� por�, aby Kotwicza i Oskierk� od zupe�nej kl�ski uratowa�.</p><p>Tymczasem szopy rozpali�y si� ju� tak dobrze, �e widno by�o jak w dzie�. Przy tym blasku uderzyli lauda�scy z pomoc� Kmicica na pu�k piechur�w i wytrzymawszy ogie�, wzi�li ich na szable. Skoczy�a swoim w pomoc rajtaria szwedzka i zwar�a si� z lauda�skimi pot�nie. Przez jaki� czas przepierali si�, zupe�nie jak zapa�nicy, kt�rzy, chwyciwszy si� za bary, dobywaj� ostatnich si� i coraz to ten tego, to tamten owego przechyli; lecz tak g�sty trup j�� lecie� u Szwed�w, �e wreszcie pocz�li si� miesza�. Kmicic rzuca� si� okropnie w g�stwie ze swymi zabijakami, pan Wo�odyjowski pustk�, jako zwykle, przed sob� szerzy�; obok niego pracowali krwawo dwaj olbrzymi Skrzetuscy i Char�amp, i Roch Kowalski; lauda�scy siekli na wy�cigi z Kmicicowymi zabijakami, jedni pokrzykuj�c przera�liwie, inni, jako na przyk�ad Butrymowie, wal�c kup� a w milczeniu.</p><p>Prze�amanym Szwedom zn�w skoczy�y na ratunek nowe pu�ki, a Wo�odyjowskiego i Kmicica wspar� Wa�kowicz, kt�ry blisko nich kwaterami stoj�c, wkr�tce po nich by� got�w. Wreszcie przyprowadzi� pan hetman wszystko wojsko do sprawy i pocz�� porz�dnie nast�powa�. Sroga bitwa zawrza�a na ca�ej linii od Mokotowa a� ku Wi�le.</p><p>Wtem Akbah-U�an, kt�ry je�dzi� z podjazdem, pojawi� si� na spienionym koniu przed hetmanem.</p><p>� Effendi! � krzykn�� � czambu� jazdy idzie od Babic ku miastu i wozy wiod�, chc� si� za mury dosta�!</p><p>Sapieha zrozumia� w jednej chwili, co znaczy�a owa wycieczka w stron� Mokotowa. Oto nieprzyjaciel chcia� odci�gn�� wojska stoj�ce na trakcie b�o�skim, aby owa posi�kowa jazda i wozy z �ywno�ci� mog�y si� dosta� w obr�b mur�w.</p><p>� Ruszaj do Wo�odyjowskiego! � krzykn�� na Akbah-U�ana � niech lauda�ska, Kmicic i Wa�kowicz przebiegn� im drog�, zaraz im pomoc wy�l�!</p><p>Akbah-U�an wspi�� konia, za nim polecia� drugi i trzeci ordynans. Wszyscy dopadli Wo�odyjowskiego i powt�rzyli mu rozkaz hetma�ski.</p><p>Wo�odyjowski zwr�ci� natychmiast chor�gwie, Kmicic z Tatarami dogna� go, id�c na prze�aj, i pomkn�li razem, a Wa�kowicz za nimi.</p><p>Lecz przybyli za p�no. Blisko dwie�cie woz�w wje�d�a�o ju� w bram�, id�cy za� za nimi �wietny oddzia� ci�kiej jazdy by� ju� prawie ca�y w promieniu fortecznym. Tylko tylna stra� z�o�ona z oko�o stu ludzi nie nad��y�a jeszcze pod os�on� dzia�. Ale i ci szli ca�ym p�dem. Oficer jad�cy z ty�u przynagla� ich jeszcze krzykiem.</p><p>Kmicic, ujrzawszy ich przy blasku p�on�cych szop, wyda� krzyk przera�liwy i straszny, �e a� konie sp�oszy�y si� obok; pozna� Bogus�awow� rajtari�, t� sam�, kt�ra przejecha�a po nim i po jego Tatarach pod Janowem.</p><p>I niepomny na nic, rzuci� si� jak szalony ku nim, wyprzedzi� swoich w�asnych ludzi i wpad� pierwszy na o�lep mi�dzy szeregi. Szcz�ciem, dwaj m�odzi Kiemlicze, Kosma i Damian, siedz�cy na przednich koniach, wpadli tu� za nim. W tej chwili Wo�odyjowski przesun�� si� ukosem jak b�yskawica i tym jednym ruchem odci�� tyln� stra� od g��wnego oddzia�u.</p><p>Dzia�a z mur�w pocz�y grzmie�, lecz g��wny oddzia�, po�wi�ciwszy swych towarzysz�w, wpad� co pr�dzej za wozami do twierdzy. W�wczas lauda�scy i Kmicicowi opasali pier�cieniem ow� tyln� stra� i rozpocz�a si� rze�ba bez mi�osierdzia.</p><p>Lecz kr�tko trwa�a. Bogus�awowi ludzie, widz�c, �e nie masz znik�d ratunku, w mgnieniu oka pozeskakiwali z koni i rzucili bro� pod nogi, krzycz�c wniebog�osy, aby ich us�yszano w ci�bie i gwarze, �e si� poddaj�.</p><p>Nie zwa�ali na to wolentarze ni Tatarzy i siekli dalej, lecz w tej�e chwili rozleg� si� gro�ny a przera�liwy g�os Wo�odyjowskiego, kt�remu chodzi�o o j�zyka:</p><p>� �ywych bra�! Gas! gas! �ywych bra�!</p><p>� �ywych bra�! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Zgrzyt �elaza usta�. Rozkazano teraz troczy� je�c�w Tatarom, kt�rzy z w�a�ciw� sobie wpraw� uczynili to w mgnieniu oka, po czym chor�gwie cofn�y si� spiesznie spod dzia�owego ognia.</p><p>Pu�kownicy skierowali si� ku szopom. Lauda�ska sz�a naprz�d, Wa�kowiczowi z ty�u, a Kmicic z je�cami w po�rodku, wszyscy w zupe�nej gotowo�ci, aby napad, je�eliby si� zdarzy�, odeprze�. Je�c�w prowadzili Tatarzy na smyczach, inni powodowali zdobyczne konie. Kmicic, zbli�ywszy si� do szop, bacznie spogl�da� w twarze je�c�w, czy Bogus�awowej mi�dzy nimi nie zobaczy, bo cho� mu ju� jeden z rajtar�w pod sztychem zaprzysi�g�, �e ksi�cia samego nie by�o w oddziale, jednak jeszcze my�la�, �e nu� umy�lnie taj�. Wtem jaki� g�os spod strzemienia tatarskiego zawo�a� na�:</p><p>� Panie Kmicic! panie pu�kowniku! Ratuj znajomego! Ka� mnie pu�ci� ze sznura na parol.</p><p>� Hassling! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Hassling by� to Szkot, niegdy� oficer rajtarii ksi�cia wojewody wile�skiego, kt�rego Kmicic zna� w Kiejdanach i swego czasu bardzo lubi�.</p><p>� Pu�� je�ca! � zakrzykn�� na Tatara � i sam precz z konia!</p><p>Tatar skoczy� z kulbaki, jakby go wiatr zmi�t�, bo wiedzia�, jak niebezpiecznie marudzi�, gdy �bagadyr� rozkazuje.</p><p>Hassling, post�kuj�c, wdrapa� si� na wysokie siedzenie ordy�ca.</p><p>Wtem Kmicic chwyci� go powy�ej d�oni i gniot�c mu r�k� tak, jakby chcia� j� zgruchota�, pocz�� pyta� natarczywie:</p><p>� Sk�d jedziecie? Wraz powiadaj, sk�d jedziecie? Na Boga, spiesz si�!</p><p>� Z Taurog�w! � odpar� oficer.</p><p>Kmicic pocisn�� go jeszcze silniej.</p><p>� A... Billewicz�wna... tam jest?</p><p>� Jest!</p><p>Pan Andrzej m�wi� coraz trudniej, bo coraz mocniej zaciska� z�by.</p><p>� I... co ksi��� z ni� uczyni�?</p><p>� Nic nie wsk�ra�.</p><p>Nasta�o milczenie, po chwili Kmicic zdj�� rysi ko�paczek, poci�gn�� r�k� po czole i ozwa� si�:</p><p>� Zaci�to mnie w spotkaniu, krew mi idzie i zes�ab�em...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Wycieczka szwedzka w cz�ci tylko dopi�a celu, gdy� oddzia� Bogus�awowy wszed� do miasta; natomiast sama nie dokaza�a wielkich rzeczy. Wprawdzie chor�giew pana Kotwicza i Oskieczyna dragonia silnie ucierpia�y, lecz i Szwedzi g�stym trupem zas�ali pole, a nawet jeden pu�k piechoty, na kt�ry wpad� Wo�odyjowski z Wa�kowiczem, ca�kiem niemal zosta� zniesiony. Chlubili si� nawet Litwini, �e wi�ksze straty zadali nieprzyjacielowi, ni� sami ponie�li, jeden tylko pan Sapieha trapi� si� wewn�trznie, �e nowa spotka�a go �konfuzja�, od kt�rej s�awa jego wielce mo�e ucierpie�. Przywi�zani do niego pu�kownicy pocieszali go, jak mogli, i prawd� rzek�szy, istotnie wysz�a mu na po�ytek ta nauka, albowiem odt�d nie bywa�o ju� uczt tak zapami�ta�ych, a je�li zdarzy�a si� jakowa� ochota, to w�a�nie w czasie niej rozwijano najwi�ksz� czujno��. Z�apali si� Szwedzi zaraz nazajutrz, przypuszczaj�c bowiem, �e hetman nie b�dzie si� spodziewa�, aby w tak kr�tkim terminie powt�rzy�a si� wycieczka, wyszli zn�w za mury, lecz z miejsca odbici, zostawiwszy kilku poleg�ych, wr�cili nazad.</p><p>Tymczasem badano w kwaterze hetma�skiej Hasslinga, co niecierpliwi�o tak pana Andrzeja, i� ma�o ze sk�ry nie wyskoczy�, chcia� bowiem jak najpr�dzej mie� go u siebie i rozgada� si� z nim o Taurogach. Ca�y dzie� wi�c kr��y� ko�o kwatery, co chwila wchodzi� do �rodka, s�ucha� zezna� i a� podnosi� si� na �awie, gdy w badaniach wspominano imi� Bogus�awa.</p><p>Za� wieczorem odebra� rozkaz, aby na podjazd ruszy�. Nie rzek� na to nic, z�by tylko zacisn��, bo si� ju� by� bardzo zmieni� i nauczy� si� prywat� dla s�u�by publicznej odk�ada�. Tatar�w tylko srodze w czasie podjazdu gn�bi� i o lada co gniewem wybuchaj�c, buzdyganem tak wali�, �e a� ko�ci trzeszcza�y. A ci m�wili mi�dzy sob�, �e �bagadyr� si� w�ciek�, i szli cicho jak trusie, w oczy tylko gro�nemu przyw�dcy patrz�c i my�li w lot zgaduj�c.</p><p>Wr�ciwszy, zasta� ju� Hasslinga u siebie, ale tak chorego, �e m�wi� nie m�g�, bo przecie bior�c go w niewol�, poturbowano go srodze, tak i� teraz, po ca�ym dniu bada� w dodatku, mia� gor�czk� i pyta� nawet nie rozumia�. Musia� si� wi�c Kmicic kontentowa� tym, co mu pan Zag�oba o Hasslingowych zeznaniach powiada�; ale to tyczy�o spraw publicznych, nie prywatnych. O Bogus�awie zezna� m�ody oficer tylko tyle, �e po powrocie z wyprawy na Podlasie i po kl�sce janowskiej chorza� srodze. Z cholery i melancholii w malign� wpada�, a przyszed�szy nieco do zdrowia, zaraz z wojskiem na Pomorze wyruszy�, dok�d go Szteinbok i elektor jak najpilniej wzywali.</p><p>� A teraz gdzie on jest? � pyta� Kmicic.</p><p>� Wedle tego, co Hassling powiada, a nie mia� potrzeby �ga�, teraz z bratem kr�lewskim i Duglasem stoj� w warownym obozie u Narwi i Buga, gdzie Bogus�aw ca�� jazd� dowodzi � odrzek� Zag�oba.</p><p>� Ha! I my�l� tu na odsiecz przyj��. To si� spotkamy, jako B�g na niebie, cho�bym mia� w przebraniu do niego p�j��!</p><p>� Nie choleryzuj wa�� na pr�no! Do Warszawy oni by na odsiecz radzi, ale nie mog�, bo im si� pan Czarniecki po�o�y� na drodze, i ot, co si� dzieje: on, nie maj�c piechot ni dzia�, nie mo�e na ob�z uderzy�, oni za� boj� si� do niego wyj��, bo przekonali si�, �e w go�ym polu ich �o�nierz czarniecczykom nie wytrzyma. Wiedz� te�, �e i rzek� nie pomo�e si� zastawia�. Ba, �eby tam sam kr�l by�, to by da� pole, bo pod jego komend� i �o�nierz lepiej si� bije, dufaj�c, �e to wojownik wielki, ale Duglas ani brat kr�lewski, ani ksi��� Bogus�aw, chocia� to wszyscy trzej rezoluci, przecie si� nie odwa��!</p><p>� A gdzie kr�l?</p><p>� Poszed� do Prus. Kr�l nie wierzy, �eby�my si� ju� na Warszaw� i Wittenberga porwa� mieli. Zreszt�, wierzy czy nie wierzy, musia� tam i�� z dw�ch powod�w: raz, �eby elektora ostatecznie spraktykowa�, cho�by za cen� ca�ej Wielkopolski, a po wt�re: �e to wojsko, kt�re z saku wyprowadzi�, p�ki nie wypocznie, to na nic. Trudy i niewywczasy a ci�g�e alarmy tak ich zjad�y, i� ju� �o�nierze muszkiet�w w r�ku utrzyma� nie mog�, a przecie najwybra�sze to pu�ki z ca�ej armii, kt�re po wszystkich niemieckich i du�skich krainach znamienite wiktorie odnosi�y.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie Wo�odyjowskiego.</p><p>� Jak si� ma Hassling? � spyta� zaraz w progu.</p><p>� Chory, i trzy po trzy imaginuje! � odpar� Kmicic.</p><p>� A ty czego, Micha�ku, od Hasslinga chcesz? � ozwa� si� Zag�oba.</p><p>� Niby to wa�pan nie wiesz?</p><p>� Ja� bym nie mia� wiedzie�, �e ci o ow� wi�ni� chodzi, kt�r� ksi��� Bogus�aw w swoim ogr�dku zasadzi�. Gorliwy to ogrodnik, nie b�j si�! Nie potrzeba mu i roku, �eby si� owoc�w doczeka�.</p><p>� Bodaj wa�ci zabito za tak� pociech�! � krzykn�� ma�y rycerz.</p><p>� Patrzcie go: powiedzie� mu najniewinniejszy <emphasis>iocus</emphasis>, to zaraz w�sikami rusza jak w�ciek�y chrab�szcz! Com ci winien? Na Bogus�awie szukaj pomsty, nie na mnie!</p><p>� Da B�g, poszukam i znajd�!</p><p>� Dopiero co to samo Babinicz powiada�! Nied�ugo, widz�, ca�e wojsko si� na niego sprzysi�e; ale strze�e on si� dobrze i bez moich fortel�w nie dacie sobie rady!</p><p>Tu obaj m�odzi zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� Masz�e wa�� jaki fortel?</p><p>� A wy my�licie, �e fortel tak �atwo z g�owy wyj�� jak szabl� z pochwy? Gdyby Bogus�aw by� tu�, pewno bym znalaz� niejeden, ale na t� odleg�o�� nie tylko fortel, ale i armata nie doniesie. Panie Andrzeju, ka� mi da� kubek miodu, bo dzi� gor�co.</p><p>� Dam i kuf�, by�e� wa�pan co wymy�li�!</p><p>� Naprz�d, czego wy nad tym Hasslingiem jak kat nad dobr� dusz� stoicie. Nie jego jednego wzi�to w niewol�, mo�ecie si� innych wypyta�.</p><p>� Ju�em ci ja tamtych bra� na pytki, ale to gemajny; nie wiedz� nic, a on, jako oficer, by� przy dworze � odrzek� Kmicic.</p><p>� To i racja! � odpowiedzia� Zag�oba. � Ja te� musz� si� z nim rozgada�; od tego, co mi powie o sobie i obyczajach ksi�cia, mog� i fortele zale�e�. Teraz grunt, �eby si� to obl�enie pr�dko sko�czy�o, bo potem pewno przeciw tamtej armii ruszymy. Ale co� naszego pana mi�o�ciwego i hetman�w d�ugo nie wida�!</p><p>� Jak�e? � odrzek� ma�y rycerz. � W tej chwili wracam od hetmana, kt�ry dopiero co odebra� wiadomo��, �e kr�l jegomo�� jeszcze dzi� wieczorem z przybocznymi chor�gwiami tu stanie, a hetmani z komputem jutro nadci�gn�. Od samego Sokala szli, ma�o co wypoczywaj�c, wielkie pochody czyni�c. Przecie zreszt� ju� od paru dni wiadomo, �e tylko co ich nie wida�.</p><p>� A wojska si�a ze sob� prowadz�?</p><p>� Blisko pi�� razy tyle co przy panu Sapie�e, piechoty ruskie i w�gierskie, bardzo przednie; idzie i sze�� tysi�cy ordy pod Subaghazim, ale podobno� nie mo�na ich na dzie� spod r�ki pu�ci�, bo bardzo swawol� i krzywdy naoko�o czyni�.</p><p>� Pana Andrzeja by im na przyw�dc� da�! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Ba! � odpar� Kmicic. � Zaraz bym ich spod Warszawy wyprowadzi�, bo oni w obl�eniu na nic, i powi�d�bym ich do Buga i Narwi.</p><p>� Na nic, nie na nic � odrzek� Wo�odyjowski � gdy� nikt lepiej nie upilnuje, aby �ywno�� do fortecy nie przychodzi�a.</p><p>� No, b�dzie Wittenbergowi ciep�o! Post�j, stary z�odzieju! � zawo�a� Zag�oba. � Wojowa�e� dobrze, tego ci nie neguj�, ale krad�e� i �upi�e� jeszcze lepiej; dwie g�by mia�e�: jedn� do fa�szywych przysi�g, drug� do �amania obietnic, ale teraz dwoma si� nie wyprosisz. Sw�dzi ci� od galickiej choroby sk�ra i medykowie ci j� drapi�, czekaj, my ci� lepiej podrapiemy, Zag�oby w tym g�owa!</p><p>� Ba! Zda si� na kondycj� kr�lowi i co mu kto uczyni? � odrzek� pan Micha�. � Jeszcze mu honory wojskowe b�dziemy musieli oddawa�!</p><p>� Zda si� na kondycj�? tak! � zakrzykn�� Zag�oba. � Dobrze!</p><p>Tu zacz�� pi�ci� w st� wali� tak silnie, �e a� Roch Kowalski, kt�ry w tej chwili wszed� do izby, zl�k� si� i stan��, jako wryty, w progu.</p><p>� Niech �ydom za parobka s�u��! � krzycza� dalej stary � je�eli ja tego blu�niciela przeciw wierze, tego zdzierc� ko�cio��w, tego ciemi�zc� panienek, tego kata m�a i niewiasty, tego podpalacza, tego szelm�, tego felczera od puszczania krwi i pieni�dzy, tego mieszkogryza, tego sk�ro�upa wolno z Warszawy wypuszcz�! Dobrze! Kr�l go na kondycje wypu�ci, hetmani na kondycje wypuszcz�, ale ja, jakom katolik, jakom Zag�oba, jako szcz�cia za �ycia, a Boga przy �mierci pragn�, taki tumult przeciw niemu uczyni�, o jakim nikt jeszcze w tej Rzeczypospolitej nie s�ysza�! Nie machaj r�k�, panie Michale! Tumult uczyni�! powtarzam! tumult uczyni�!</p><p>� Wuj tumult uczyni! � zagrzmia� Roch Kowalski.</p><p>Wtem Akbah-U�an wsadzi� sw� zwierz�c� twarz przeze drzwi.</p><p>� Effendi! � rzek� do Kmicica � wojska kr�lewskie za Wis�� wida�!</p><p>Porwali si� na to wszyscy na r�wne nogi i wypadli przed sie�.</p><p>Kr�l istotnie przyby�. Najpierwej przyci�gn�y tatarskie chor�gwie pod Subaghazim, ale nie w tej liczbie, w jakiej ich si� spodziewano. Za nimi nadesz�o wojsko koronne, mnogie i dobrze uzbrojone, a przede wszystkim pe�ne zapa�u. Do wieczora ca�a armia przesz�a po �wie�o zbudowanym przez pana Oskierk� mo�cie. Sapieha czeka� na kr�la z uszykowanymi jak do bitwy chor�gwiami stoj�cymi wzd�u�, jedna podle drugiej, na kszta�t niezmiernego muru, kt�rego ko�ca okiem trudno by�o dosi�gn��. Rotmistrze stali przed pu�kami, przy nich chor��owie, ka�den z rozpuszczonym znakiem; tr�by, kot�y, krzywu�y, b�bny i litaury czyni�y zgie�k nieopisany. Koronne chor�gwie, w miar� jak kt�ra przesz�a, stawa�y r�wnie� naprzeciw litewskich w ordynku; mi�dzy jednym a drugim wojskiem zosta�o na sto krok�w pustego miejsca.</p><p>Sapieha, trzymaj�c bu�aw� w r�ku, wyszed� piechot� na �w pusty majdan, za nim sz�o kilkunastu przedniejszych wojskowych i cywilnych dygnitarzy. Z drugiej strony, od wojsk koronnych, podjecha� kr�l konno na wspania�ym fryzie podarowanym mu jeszcze w Lubowli przez pana marsza�ka Lubomirskiego, przybrany jak do bitwy w b��kitny lekki pancerz ze z�otymi rzutami, spod kt�rego wida� by�o czarny aksamitny kaftan, z wy�o�on� a� na pancerz koronkow� kryz�; tylko zamiast he�mu mia� na g�owie zwyk�y szwedzki kapelusz z czarnymi pi�rami, natomiast r�kawice bojowe i na nogach d�ugie, chrab�szczowego koloru buty, a� wysoko za kolana zachodz�ce.</p><p>Za nim jecha� nuncjusz, ksi�dz arcybiskup lwowski, ksi�dz biskup kamieniecki, ksi�dz nominat �ucki, ksi�dz Cieciszowski, pan wojewoda krakowski, pan wojewoda ruski, baron Lisola, hrabia P�ttingen, pan kasztelan kamieniecki, pose� moskiewski, pan Grodzicki, jenera� artylerii, Tyzenhauz i wielu innych. Posun�� si� Sapieha, jak ongi marsza�ek koronny, do strzemienia pa�skiego, lecz kr�l, nie czekaj�c, zeskoczy� lekko z kulbaki, podbieg� ku Sapie�e i nie rzek�szy ani s�owa, chwyci� go w obj�cia.</p><p>I chwyciwszy, trzyma� d�ugo, na oczach obu wojsk; milcza� ci�gle, jeno �zy p�yn�y mu ciurkiem po twarzy, bo oto przyciska� do piersi najwierniejszego s�ug� swego i ojczyzny, kt�ry cho� geniuszem nie dor�wna� innym, kt�ry cho� czasem pob��dzi�, przecie poczciwo�ci� wystrzeli� nad wszystkie pani�ta tej Rzeczypospolitej, w wierno�ci nigdy si� nie zawaha�, po�wi�ci� bez chwili namys�u ca�� fortun� i od pocz�tku wojny piersi za swego monarch� i sw�j kraj nadstawia�.</p><p>Litwini, kt�rzy sobie poprzednio szeptali, �e za wypuszczenie Karola spod Sandomierza i za ostatni� warszawsk� nieostro�no�� mo�e i spotkaj� pana Sapieh� wym�wki, a co najmniej zimne przyj�cie, widz�c ow� dobro� kr�lewsk�, uczynili na cze�� dobrego pana huk tak srogi, �e echo niebios�w dosi�g�o. Odpowiedzia�y im zaraz jednym grzmotem wojska kr�lewskie i przez czas jaki� nad wrzaw� kapeli, nad warczeniem b�bn�w, nad �oskotem strza��w s�ycha� by�o tylko okrzyki:</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus!</emphasis></p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis> koroniarze!</p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis> Litwini!</p><p>Tak to oni witali si� pod Warszaw�. Dr�a�y mury, a za murami Szwedzi.</p><p>� Rykn�! jak mi B�g mi�y, rykn�! � wo�a� rozczulony Zag�oba � nie wytrzymam! Oto pan nasz! ojciec! (mo�ci panowie! ju� szlocham!) ojciec!... nasz kr�l, niedawno tu�acz od wszystkich opuszczon, a teraz... a teraz... to�e tu sto tysi�cy szabel na zawo�anie!... O Bo�e mi�osierny!... Nie mog� od �ez... Wczoraj by� tu�aczem, dzi�... cesarz niemiecki nie ma wojsk tak zacnych!</p><p>Tu otwar�y si� �luzy w oczach pana Zag�oby i pocz�� chlipa� raz po razu, nagle zwr�ci� si� do Rocha:</p><p>� Cicho b�d�! czego buczysz!</p><p>� A wuj to nie buczy? � odpar� Roch.</p><p>� Prawda, jak mi B�g mi�y, prawda!... Wstydzi�em si�, mo�ci panowie, za t� Rzeczpospolit�... Ale teraz ju� bym si� z �adn� inn� nacj� nie pomienia�!... Sto tysi�cy szabel, jak go��biowi z gard�a!... Niech to inni poka��!... B�g da� opami�tanie, B�g da�! B�g da�!...</p><p>Pan Zag�oba nie pomyli� si� o wiele, bo istotnie stan�o pod Warszaw� blisko siedmdziesi�t tysi�cy ludzi, nie licz�c dywizji pana Czarnieckiego, kt�ra jeszcze nie nadesz�a, i nie licz�c or�nej czeladzi obozowej, kt�ra w potrzebie stawa�a do sprawy, a kt�rej �my nieprzejrzane wlok�y si� za ka�dym obozem.</p><p>Po przywitaniu si� i pobie�nej lustracji wojska kr�l podzi�kowa� Sapie�y�skim, w�r�d og�lnego zapa�u, za wierne s�u�by i odjecha� do Ujazdowa, wojska za� stawa�y na pozycjach, kt�re im wyznaczono. Niekt�re chor�gwie pozosta�y na Pradze, inne rozrzuci�y si� naok� miasta. Olbrzymi tabor woz�w przeprawia� si� jeszcze do drugiego po�udnia przez Wis��.</p><p>Nazajutrz okolice miasta zabieli�y si� tak namiotami, jakoby je �niegi pokry�y. Nieprzeliczone stada koni r�a�y na przyleg�ych b�oniach. Za wojskiem ci�gn�li kupcy ormia�scy, �ydowscy i tatarscy; drugie miasto, wi�ksze i gwarniejsze od obleganego, wyros�o na r�wninie.</p><p>Szwedzi, przera�eni pierwszych dni pot�g� kr�la polskiego, nie czynili �adnych wycieczek, tak �e pan Grodzicki, jenera� artylerii, m�g� spokojnie obje�d�a� miasto i plan obl�enia uk�ada�.</p><p>Na drugi zaraz dzie� czelad� pocz�a tu i owdzie wznosi�, wedle jego konceptu, sza�ce; zaci�gano na nie tymczasem mniejsze dzia�a, wi�ksze bowiem mia�y dopiero za par� tygodni nadci�gn��.</p><p>Kr�l Jan Kazimierz pos�a� do starego Wittenberga, wzywaj�c go do poddania miasta, do z�o�enia broni, i daj�c warunki �askawe, kt�re gdy o nich dowiedziano si�, wzbudzi�y nieukontentowanie w wojsku. Szerzy� owo nieukontentowanie g��wnie pan Zag�oba, kt�ry mia� szczeg�ln� do pomienionego jenera�a nienawi��.</p><p>Wittenberg, jak �atwo by�o przewidzie�, odrzuci� warunki i postanowi� broni� si� do ostatniej kropli krwi, i raczej zagrzeba� si� w gruzach miasta ni� wyda� je w r�ce kr�lewskie. Wielo�� oblegaj�cych wojsk nie przestrasza�a go wcale, wiedzia� bowiem, �e zbytnia liczba jest raczej zawad� ni�eli pomoc� w obl�eniu. Wcze�nie te� doniesiono mu, �e w obozie kr�lewskim nie masz ani jednego obl�niczego dzia�a, podczas gdy Szwedzi mieli ich a� nadto dosy�, nie licz�c niewyczerpanych zasob�w amunicji.</p><p>Jako� by�o do przewidzenia, �e b�d� bronili si� zapami�tale. Warszawa bowiem s�u�y�a im dotychczas za sk�ad zdobyczy. Wszystkie niezmierne skarby, z�upione po zamkach, ko�cio�ach, klasztorach i miastach w ca�ej Rzeczypospolitej, przychodzi�y do stolicy, sk�d wyprawiano je partiami wod� do Prus i dalej do Szwecji. W chwili za� obecnej, gdy kraj ca�y podni�s� si� i zamki bronione przez mniejsze szwedzkie za�ogi nie zapewnia�y bezpiecze�stwa, tym bardziej nazwo�ono zdobyczy do Warszawy. Szwedzki za� �o�nierz ch�tniej po�wi�ca� �ycie ni� zdobycz. Ubogi lud, dobrawszy si� do skarb�w bogatej krainy, roz�akomi� si� tak dalece, �e �wiat nie widzia� �apczywszych drapie�nik�w. Sam kr�l rozs�awi� si� chciwo�ci�, jenera�owie szli za jego przyk�adem, a wszystkich przewy�sza� Wittenberg. Gdy o zysk chodzi�o, nie powstrzymywa� oficer�w ani honor kawalerski, ani wzgl�d na powag� stopnia. Brali, wyciskali, �upili wszystko, co si� wzi�� da�o. W samej Warszawie pu�kownicy wysokiej szar�y i szlachetnego urodzenia nie wstydzili si� sprzedawa� gorza�k� i tabak� w�asnym �o�nierzom, byle tylko napcha� kieszenie ich �o�dem.</p><p>Do zaciek�o�ci w obronie mog�o podnieca� Szwed�w i to, �e najcelniejsi ich ludzie byli na�wczas w Warszawie zamkni�ci. Wi�c naprz�d sam Wittenberg, drugi g��wny po Karolu dow�dca, a pierwszy, kt�ry wst�pi� w granice Rzeczypospolitej i do upadku j� pod Uj�ciem przywi�d�. Mia� on za to przygotowany w Szwecji tryumf, jako zdobywca. Pr�cz niego, by� w mie�cie kanclerz Oxenstierna, statysta na ca�y �wiat s�awny, dla uczciwo�ci swej nawet przez nieprzyjaci� szanowany. Nazywano go Minerw� kr�lewsk�, gdy� jego to radom zawdzi�cza� Karol wszystkie swe przy uk�adach zwyci�stwa. Byli tak�e jenera�owie: Wrangel m�odszy, Horn, Erskin, drugi Loewenhaupt, i mn�stwo dam szwedzkich wielkiego urodzenia, kt�re za m�ami swymi do tego kraju jako do nowej posiad�o�ci szwedzkiej przyjecha�y.</p><p>Mieli wi�c Szwedzi czego broni�. Rozumia� te� kr�l Jan Kazimierz, �e obl�enie, zw�aszcza przy braku ci�kich dzia�, b�dzie d�ugie i krwawe; rozumieli i hetmani, ale nie chcia�o my�le� o tym wojsko. Ledwie pan Grodzicki sza�ce jakie takie wysypa�, ledwie do mur�w nieco si� przysun��, ju� posz�y deputacje do kr�la od wszystkich chor�gwi, by ochotnikom do szturmu i�� pozwolono. D�ugo musia� t�umaczy� kr�l, �e szablami nie zdobywa si� fortec, nim zapa� pohamowa�.</p><p>Tymczasem posuwano, o ile mo�no�ci, roboty. Wojsko, nie mog�c i�� do szturmu, wzi�o w nich obok ciur�w udzia� gorliwy. Towarzysze spod najprzedniejszych znak�w, ba! nawet oficerowie sami, wozili taczkami ziemi�, znosili faszyn�, pracowali przy podkopach ziemnych. Nieraz Szwedzi pr�bowali przeszkadza� robotom i dzie� jeden nie up�ywa� bez wycieczek, lecz ledwie muszkieterowie szwedzcy zdo�ali przej�� bram�, pracuj�cy przy sza�cach Polacy porzucali taczki, p�ki chrustu, �opaty, oskardy i biegli z szablami w dym tak zaciekle, i� wycieczka z najwi�kszym po�piechem musia�a si� chroni� do twierdzy. Trup pada� przy owych starciach g�sto, fosy i majdany a� do sza�c�w zje�y�y si� mogi�ami, w kt�re chowano podczas kr�tkich zawiesze� broni poleg�ych. Wreszcie i czasu nie sta�o na grzebanie, le�a�y wi�c cia�a na wierzchu, owiewaj�c straszliwym zaduchem miasto i oblegaj�cych.</p><p>Mimo najwi�kszych trudno�ci co dzie� przekradali si� do obozu kr�lewskiego mieszczanie, donosz�c, co si� w mie�cie dzieje, i na kolanach �ebrz�c o przy�pieszenie szturmu. Szwedzi bowiem mieli jeszcze dosy� �ywno�ci, ale lud umiera� z g�odu po ulicach, �y� w n�dzy, w ucisku, pod straszliw� r�k� za�ogi. Codziennie echa donosi�y a� do obozu kr�lewskiego odg�osy strza��w muszkietowych w mie�cie i dopiero zbiegowie donosili, �e to rozstrzeliwano mieszczan podejrzanych o �yczliwo�� swemu kr�lowi. W�osy powstawa�y od opowiada� zbieg�w. M�wili, �e ca�a ludno��, chore niewiasty, nowo narodzone dzieci, starcy, wszyscy nocuj� na ulicach, bo Szwedzi powyganiali ich z dom�w, w kt�rych poprzebijano od muru do muru przej�cia, by za�oga, w razie wkroczenia wojsk kr�lewskich do miasta, chroni� si� i cofa� mog�a. Na koczownicz� ludno�� pada�y deszcze, w dnie pogodne pali�o j� s�o�ce, nocami szczypa�y ch�ody. Ognia nie wolno by�o mieszka�com pali�, nie mieli przy czym �y�ki ciep�ej strawy uwarzy�. R�ne choroby szerzy�y si� coraz bardziej i zabiera�y setki ofiar.</p><p>Kr�lowi, gdy s�ucha� tych opowiada�, p�ka�o serce, wi�c s�a� go�c�w za go�cami, by przyj�cie ci�kich dzia� przyspieszy�. Za� czas p�yn��, up�ywa�y dnie, tygodnie i pr�cz odbijania wycieczek nie mo�na by�o nic wa�niejszego przedsi�wzi��. Krzepi�a tylko oblegaj�cych my�l, �e i za�odze musi w ko�cu zabrakn�� �ywno�ci, gdy� drogi by�y tak poprzecinane, �e i mysz nie zdo�a�aby si� dosta� do fortecy. Tracili te� obl�eni z ka�dym dniem nadziej� odsieczy; owa armia pod Duglasem, stoj�ca najbli�ej, nie tylko nie mog�a pospieszy� z ratunkiem, ale o w�asnej musia�a my�le� sk�rze, kr�l bowiem Kazimierz, maj�c a� nadto si�, zdo�a� i tamtych przyciszy�.</p><p>Pocz�to wreszcie, jeszcze przed przyj�ciem ci�kich kartaun�w, ostrzeliwa� fortec� z mniejszych. Pan Grodzicki od strony Wis�y, sypi�c przed sob� jak kret ziemne zas�ony, przysun�� si� o sze�� krok�w do fosy i zion�� nieustannym ogniem na nieszcz�sne miasto. Przepyszny pa�ac Kazanowskich zasta� zrujnowany i nie �a�owano go, bo do zdrajcy Radziejowskiego nale�a�. Ledwie trzyma�y si� jeszcze porozszczepiane mury, �wiec�ce pustymi oknami; na wspania�e tarasy i sady pada�y dzie� i noc kule, burz�c cudne fontanny, mostki, altany, marmurowe pos�gi i p�osz�c pawie, kt�re �a�osnym wrzaskiem dawa�y zna� o swym nieszcz�snym po�o�eniu.</p><p>Pan Grodzicki sypa� ogie� i na dzwonnic� bernardy�sk� i na Bram� Krakowsk�, z tej strony bowiem postanowi� do szturmu przyst�pi�.</p><p>Tymczasem ciurowie obozowi pocz�li si� prosi�, aby im wolno by�o uderzy� na miasto, bardzo bowiem pragn�li pierwsi do skarb�w szwedzkich si� dosta�. Kr�l raz odm�wi�, lecz wreszcie pozwoli�. Kilku znacznych oficer�w podj�o si� stan�� na czele, a mi�dzy innymi i Kmicic, kt�remu nie tylko sprzykrzy�a si� bezczynno��, ale w og�le rady sobie da� nie m�g� z tej przyczyny, �e Hassling, zapad�szy w ci�k� chorob�, od kilku tygodni le�a� bez duszy i o niczym m�wi� nic nie m�g�.</p><p>Skrzykni�to si� zatem na szturm. Pan Grodzicki sprzeciwia� mu si� do ostatniej chwili, twierdz�c, �e p�ki wy�om nie zrobiony, miasto nie mo�e by� wzi�te, cho�by nie tylko ciurowie, ale sama regularna piechota posz�a do ataku. Lecz poniewa� kr�l da� ju� poprzednio pozwolenie, musia� ust�pi�.</p><p>Dnia 15 czerwca zebra�o si� oko�o sze�ciu tysi�cy obozowej czeladzi, przygotowano drabiny, p�ki chrustu, wory z piaskiem, bosaki, i pod wiecz�r t�um, zbrojny po wi�kszej cz�ci tylko w szable, pocz�� �ci�ga� si� w miejsce, gdzie podkopy i ziemne os�ony przymyka�y najbli�ej do fosy. Gdy si� ju� �ciemni�o zupe�nie, na dany znak ruszyli pacholikowie z wrzaskiem okropnym ku fosie i pocz�li j� zasypywa�. Czujni Szwedzi przyj�li ich morderczym ogniem z muszkiet�w, dzia� i bitwa zaciek�a zawrza�a na ca�ej wschodniej stronie miasta. Ciurowie pod zas�on� ciemno�ci zarzucili w mgnieniu oka fos� i kup� bez�adn� dotarli a� do mur�w. Pan Kmicic uderzy� we dwa tysi�ce na ziemny fort, kt�ry Polacy zwali �kretowiskiem�, stoj�cy w pobli�u Bramy Krakowskiej, i mimo rozpaczliwej obrony zdoby� go jednym zamachem. Za�og� rozniesiono na szablach, nikogo nie �ywi�c. Dzia�a rozkaza� zwr�ci� pan Andrzej ku Bramie, cz�ci� za� ku dalszym murom, aby przyj�� z pomoc� i os�oni� nieco te kupy, kt�re usi�owa�y si� na nie wdrapa�.</p><p>Tym za� nie poszcz�ci�o si� w r�wnym stopniu. Pacho�kowie przystawiali drabiny i darli si� na nie tak zapami�tale, �e najbardziej �wiczona piechota nie potrafi�aby lepiej, lecz Szwedzi, sami zabezpieczeni blankami, sypali im ogie� w same twarze, spychali przygotowane kamienie i k�ody, pod kt�rych ci�arem �ama�y si� w drobne drzazgi drabiny, wreszcie piechota spycha�a szturmuj�cych z pomoc� d�ugich dzid, przeciw kt�rym szable nie mog�y nic wsk�ra�.</p><p>Przesz�o pi�ciuset co najdzielniejszej czeladzi leg�o pod murem; reszta, pod nieustaj�cym ogniem, schroni�a si� na powr�t przez fos� do polskich przykop�w.</p><p>Szturm by� odparty, ale �w forcik pozosta� w r�ku polskim. Pr�no Szwedzi walili do� przez ca�� noc z najci�szych kartaun�w; Kmicic odpowiada� im r�wnie� przez ca�� noc z tych dzia�, kt�re zdoby�. Dopiero nad ranem, gdy uczyni�o si� widno, rozbito mu je co do jednego. Wittenberg, kt�remu o �w szaniec jak o g�ow� chodzi�o, wys�a� w�wczas piechot� z rozkazem, by nie wa�y�a si� wraca�, nie odzyskawszy straty, lecz pan Grodzicki w tej�e chwili pos�a� Kmicicowi posi�ki, z pomoc� kt�rych ten nie tylko odpar� piechot�, lecz wypad� za ni� i gna� a� do Krakowskiej Bramy.</p><p>Pan Grodzicki tak by� uradowany, �e osobi�cie pobieg� do kr�la z relacj�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek�. � By�em przeciwny wczorajszej robocie, ale teraz widz�, �e nie stracona! P�ki ten szaniec by� w ich r�ku, p�ty nie mog�em nic wsk�ra� przeciw Bramie, a teraz niech jeno dzia�a ci�kie nadejd�, w jedn� noc wy�om uczyni�.</p><p>Kr�l, kt�ry by� frasobliwy, �e tylu dobrych pacho�k�w pobito, uradowa� si� s�owami pana Grodzickiego i zaraz spyta�:</p><p>� A kto tam w owym sza�cu ma komend�?</p><p>� Pan Babinicz! � odpowiedzia�o kilka g�os�w.</p><p>Kr�l w r�ce klasn��.</p><p>� Ten wsz�dy musi by� pierwszy! Mo�ci jenerale, znam ja go! Okrutnie to zaci�ty kawaler, i nie da si� wykurzy�!</p><p>� Wina by to by�a nie do odpuszczenia, mi�o�ciwy panie � odrzek� Grodzicki � gdyby�my na to pozwolili. Ju�em mu tam piechoty pos�a� i dzia�ek, bo �e go b�d� wykurza�, to b�d�! O Warszaw� chodzi! Tyle ten kawaler z�ota wart, ile sam wa�y!</p><p>� Wi�cej wart! bo to nie pierwszy i nie dziesi�ty jego post�pek! � odrzek� kr�l.</p><p>Po czym kaza� sobie poda� co duchu konia, lunet� i pojecha� patrze� na szaniec. Lecz zza dym�w wcale nie by�o go wida�, bo kilkana�cie kartaun�w zia�o na� ogniem nieustannym, rzucano we� faskule, granaty, blachy nape�nione kartaczami. A przecie szaniec �w le�a� tak niedaleko Bramy, �e nieledwie i strza�y muszkietowe donosi�y; tote� granaty wida� by�o doskonale, jak wylatywa�y na kszta�t ob�oczk�w w g�r� i opisuj�c �uk bardzo zgi�ty, wpada�y w ow� chmur� dymu, roztrzaskuj�c si� w niej z hukiem okropnym. Wiele pada�o a� za szaniec i te tamowa�y przyst�p posi�kom.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! � rzek� kr�l. � Tyzenhauz! patrz!</p><p>� Nic nie wida�, mi�o�ciwy kr�lu!</p><p>� Kupa ziemi porytej jeno zostanie! Nie mo�e inaczej by�! Tyzenhauz, wiesz, kto tam siedzi?</p><p>� Wiem, mi�o�ciwy kr�lu, Babinicz! Je�li �yw wyjdzie, b�dzie m�g� powiedzie�, �e za �ycia by� w piekle.</p><p>� Trzeba mu tam jeszcze �wie�ych ludzi podes�a�! Mo�ci jenerale!....</p><p>� Ju� rozkazy wydane, ale trudno im doj��, bo granaty przenosz� i okrutnie g�sto z tej strony fortu padaj�.</p><p>� Ze wszystkich dzia� do mur�w mi bi�, �eby dywersj� uczyni�!</p><p>Grodzicki �cisn�� konia ostrogami i skoczy� ku sza�com. Po chwili ozwa�y si� dzia�a na ca�ej linii, a nieco p�niej wida� by�o, jak �wie�y oddzia� piechoty mazurskiej wyszed� z przykop�w i kopn�� si� biegiem ku kretowisku.</p><p>Kr�l wci�� sta� i patrzy�. Na koniec zakrzykn��:</p><p>� Godzi si� Babinicza zluzowa� w komendzie. A kto, mo�ci panowie, zechce go na ochotnika zast�pi�?</p><p>Skrzetuskich ni Wo�odyjowskiego nie by�o w tej chwili przy osobie pana, wi�c nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Ja! � ozwa� si� nagle pan Top�r Grylewski, towarzysz lekkiego znaku imienia prymasa.</p><p>� Ja! � powt�rzy� Tyzenhauz.</p><p>� Ja! ja! ja! � ozwa�o si� zaraz kilkana�cie g�os�w.</p><p>� Kto pierwszy si� ofiarowa�, niech ten idzie! � rzek� kr�l.</p><p>Pan Top�r Grylewski prze�egna� si�, nast�pnie przechyli� do ust manierk� i skoczy�.</p><p>Kr�l sta� i patrzy� ci�gle w chmur� dym�w, kt�rymi przykryte by�o kretowisko, a kt�re ci�gn�y si� wy�ej nad nim, na kszta�t mostu, a� do samych mur�w. Poniewa� fort le�a� bli�ej Wis�y, wi�c mury miejskie g�rowa�y nad nim, i dlatego ogie� by� tak straszliwy.</p><p>Tymczasem huk dzia� zmniejszy� si� nieco, cho� granaty nie ustawa�y opisywa� �uk�w, natomiast grzechot strza��w muszkietowych rozlega� si� tak, jakby tysi�ce ch�op�w bi�o cepami w klepisko.</p><p>� Wida�, zn�w id� do ataku � rzek� Tyzenhauz. � Gdyby mniej by�o dym�w, widzieliby�my piechot�.</p><p>� Podjed�my nieco � rzek� kr�l, ruszaj�c koniem.</p><p>Za nim ruszyli inni i jad�c brzegiem Wis�y od Ujazdowa, podjechali prawie do samego Solca, a poniewa� sady pa�ac�w i klasztor�w, schodz�cych ku Wi�le, by�y jeszcze w zimie przez Szwed�w na opa� wyci�te i drzewa nie zas�ania�y widoku, mogli wi�c przekona� si� i bez lunet, �e Szwedzi istotnie zn�w ruszyli do szturmu.</p><p>� Wola�bym t� pozycj� straci� � ozwa� si� nagle kr�l � ni� �eby Babinicz mia� zgin��!</p><p>� B�g go obroni! � rzek� ksi�dz Cieciszowski.</p><p>� I pan Grodzicki nie omieszka posi�k�w pos�a�! � doda� Tyzenhauz.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� jaki� je�dziec, kt�ry zbli�a� si� ca�ym p�dem od strony miasta. Tyzenhauz, maj�c wzrok tak bystry, �e go�ym okiem lepiej widzia� ni� inni przez perspektywy, porwa� si� na jego widok za g�ow� i krzykn��:</p><p>� Grylewski wraca! Babinicz musia� polec i fort zdobyto!</p><p>Kr�l przys�oni� oczy r�koma, tymczasem Grylewski przyskoczy�, osadzi� konia na miejscu i �api�c powietrze ustami, zawo�a�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie!</p><p>� Co tam? zabit? � spyta� kr�l.</p><p>� Pan Babinicz powiada, �e mu tam dobrze i nie chce zast�pcy, prosi tylko, by mu je�� przys�a�, bo od rana nic w g�bie nie mieli!</p><p>� �yje zatem? � krzykn�� kr�l.</p><p>� Powiada, �e mu dobrze! � powt�rzy� pan Grylewski.</p><p>Inni za�, och�on�wszy ze zdumienia, pocz�li wo�a�:</p><p>� To fantazja kawalerska!</p><p>� To �o�nierz!</p><p>P�niej za� do pana Grylewskiego:</p><p>� A ju� potrzeba by�o zosta� i koniecznie go zluzowa�. Nie wstyd to wraca�? Tch�rz wa�ci oblecia� czy co? Lepiej si� by�o nie podejmowa�!</p><p>Na to pan Grylewski:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Kto mi tch�rza zadaje, temu si� sprawi� na ka�dym polu, ale przed majestatem musz� si� usprawiedliwi�. By�em w samym kretowisku, czego by mo�e niejeden z ichmo�ci�w nie dokaza�, ale �w Babinicz jeszcze mi do oczu za moj� intencj� skoczy�. �Id� wa�� (powiada) do kaduka! Ja tu pracuj�, ledwo (powiada) ze sk�ry nie wylez�, i na gaw�dy nie mam czasu, a ni s�aw�, ni komend� dzieli� si� z nikim nie chc�. Dobrze mi tu (powiada) i ostan�, a wa�ci za okop ka�� wyprowadzi�! Bodaj ci� zabito! (powiada). �re� nam si� chce, a tu mi komendanta, nie straw� przysy�aj�!� Com mia� robi�, mi�o�ciwy panie! Nawet si� i humorowi jego nie dziwuj�, bo tam im r�ce od roboty opadaj�!</p><p>� A jak�e? � spyta� kr�l � utrzyma on si� tam?</p><p>� Taki straceniec! Gdzie on si� nie utrzyma! Tegom jeszcze zapomnia� powiedzie�, co mi na odchodnym krzykn��: �B�d� tu i tydzie� siedzia� i nie dam si�, bylem mia� co je��!�</p><p>� Mo�na�e tam wysiedzie�?</p><p>� Tam, mi�o�ciwy kr�lu, istny dzie� s�du! Granat pada za granatem, czerepy jako diab�y ko�o uszu �wiszcz�, ziemia w do�y powybijana, od dymu m�wi� nie mo�na! Piaskiem i darni� tak kule rzucaj�, �e co chwila trzeba si� otrz�sa�, �eby nie przysypa�o. Si�a ich poleg�o, ale ci, co �ywi, w bruzdach na okopie le�� i p�otki sobie przed g�owami z ko��w porobili, ziemi� je umocniwszy. Bardzo starownie Szwedzi ten nasyp uczynili, a teraz przeciw nim s�u�y. Przy mnie jeszcze przysz�y piechoty pana Grodzickiego i teraz bij� si� tam na nowo.</p><p>� Skoro na mury nie mo�na, p�ki wy�omu nie ma � rzek� kr�l � to na pa�ace na Krakowskim dzi� jeszcze uderzymy; to b�dzie najlepsza dywersja.</p><p>� Okrutnie i pa�ace umocnione, prawie w fortece pozmieniane � zauwa�y� Tyzenhauz.</p><p>� Ale im z pomoc� z miasta nie pospiesz�, bo ca�� zawzi�to�� na Babinicza obracaj� � odrzek� kr�l. � Tak b�dzie, jakom tu �yw, tak b�dzie! I zaraz szturm naka��, jeno jeszcze Babinicza prze�egnam.</p><p>To rzek�szy, kr�l wzi�� z r�ki ksi�dza Cieciszowskiego z�ocisty krucyfiks, w kt�rym drzazgi krzy�a �wi�tego by�y osadzone, i podni�s�szy go do g�ry, pocz�� �egna� daleki nasyp, okryty ogniem i dymami, m�wi�c:</p><p>� Bo�e Abraham�w, Bo�e Izaak�w i Jakub�w, zmi�uj si� nad ludem Twoim i daj ratunek tym gin�cym! Amen! amen! amen!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Nast�pi� krwawy szturm od strony Nowego �wiatu ku Krakowskiemu Przedmie�ciu, niezbyt szcz�liwy, ale o tyle skuteczny, �e odwr�ci� uwag� Szwed�w od sza�ca bronionego przez Kmicica i pozwoli� zawartej w nim za�odze nieco odetchn��. Posun�li si� jednak Polacy a� do pa�acu Kazimierowskiego, lubo nie mogli utrzyma� owego punktu.</p><p>Z drugiej strony szturmowano do pa�acu Dani��owiczowskiego i do Gda�skiego Domu, r�wnie� bezskutecznie. Leg�o zn�w ludzi kilkaset. T� jedn� mia� kr�l pociech�, i� widzia�, �e nawet pospolite ruszenie z najwi�kszym m�stwem i po�wi�ceniem rwie si� na mury i �e po owych pr�bach, mniej wi�cej niepomy�lnych, duch nie tylko nie upad�, ale przeciwnie, umocni�a si� w wojsku pewno�� zwyci�stwa.</p><p>Lecz najpomy�lniejszym dni tych wydarzeniem by�o przybycie pana Jana Zamoyskiego i pana Czarnieckiego. Pierwszy z nich sprowadzi� piechot� bardzo doskona�� i tak ci�kie kartauny z Zamo�cia, i� Szwedzi nie mieli w Warszawie podobnych. Drugi, obsadziwszy Duglasa w porozumieniu z panem Sapieh� cz�ci� wojsk litewskich i pospolitego ruszenia podlaskiego, nad kt�rym Skrzetuskiemu Janowi powierzono dow�dztwo, przyby� do Warszawy, aby wzi�� udzia� w szturmie jeneralnym. Spodziewano si�, a i Czarniecki dzieli� t� wiar�, �e ten szturm b�dzie ostatnim.</p><p>Na sza�cu, zdobytym przez Kmicica, ustawiono owe dzia�a pot�ne, kt�re natychmiast pocz�y pracowa� przeciw murom i Bramie i na pocz�tek zmusi�y do milczenia granatniki szwedzkie. W�wczas sam jenera� Grodzicki zaj�� t� pozycj�, Kmicic za� powr�ci� do swych Tatar�w.</p><p>Ale nie dojecha� jeszcze do swej kwatery, gdy ju� wezwano go do Ujazdowa. Kr�l wobec ca�ego sztabu wys�awia� m�odego rycerza, nie szcz�dzi� mu pochwa� sam Czarniecki ni Sapieha, ni Lubomirski, ni hetmani koronni, on za� sta� przed nimi w podartym i zasypanym ziemi� ubraniu, na twarzy ca�kiem dymami prochowymi okopcony, niewyspany, utrudzon, lecz radosny, �e szaniec utrzyma�, na tyle pochwa� zas�u�y� i s�aw� niezmiern� u obu wojsk pozyska�.</p><p>Winszowali mu te�, mi�dzy innymi kawalerami, pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba.</p><p>� Nie wiesz nawet, panie Andrzeju � rzek� mu ma�y rycerz � jak wielkie i u kr�la masz zachowanie. Wczoraj by�em na radzie wojennej, bo mnie pan Czarniecki wzi�� ze sob�. M�wiono o szturmie, a potem o wiadomo�ciach, kt�re w�a�nie z Litwy nadesz�y, o tamtejszej wojnie i o okrucie�stwach, jakich si� Pontus i Szwedzi dopuszczaj�. Radz� tedy, jak by tam wojn� podsyci�. Powiada Sapieha, �e najlepiej par� chor�gwi pos�a� i cz�eka, kt�ren by umia� by� tam tym, czym pan Czarniecki by� na pocz�tku wojny w Koronie. Na to kr�l: �Taki jest tylko jeden: Babinicz.� Inni zaraz przy�wiadczyli.</p><p>� Ja na Litw�, a zw�aszcza na �mud�, najch�tniej pojad� � odrzek� Kmicic � i sam kr�la jegomo�ci o to prosi� mia�em, czekam jeno, p�ki Warszawy nie we�miem.</p><p>� Szturm jeneralny na jutro � rzek�, zbli�aj�c si�, Zag�oba.</p><p>� Wiem, a jak si� ma Ketling?</p><p>� Kto taki? Chyba Hassling?</p><p>� Wszystko jedno, bo on ma dwa nazwiska, jako to u Angielczyk�w, Szkot�w i wielu innych nacyj obyczaj.</p><p>� Prawda � odrzek� Zag�oba � a Hiszpan to ci na ka�dy dzie� tygodnia ma inne. Powiada� mi waszmo�ci�w pacholik, �e Hassling, czyli te� �w Ketling, zdrowy; ju� przem�wi�, chodzi i gor�czka go opu�ci�a, jeno je�� co godzina wo�a.</p><p>� A wa�� to nie by�e� u niego? � pyta� Kmicic ma�ego rycerza.</p><p>� Nie by�em, bom czasu nie mia�. Kto tam przed szturmem ma g�ow� do czegokolwiek?</p><p>� To p�jd�my teraz.</p><p>� Wa�pan id� naprz�d spa� � rzek� Zag�oba.</p><p>� Prawda! prawda! Ledwie na nogach stoj�!</p><p>Jako� wr�ciwszy do siebie, poszed� pan Andrzej za t� rad�, tym bardziej �e i Hasslinga zasta� �pi�cego. Natomiast wieczorem przyszli go odwiedzi� Zag�oba z Wo�odyjowskim i zasiedli w przestronnym letniku, kt�ry Tatarowie dla swego �bagadyra� wznie�li. Kiemlicze mi�d im leli stary, stuletni, kt�ry kr�l Kmicicowi przys�a�, a oni popijali go ochotnie, gdy� gor�co by�o na dworze. Hassling, blady jeszcze i wyniszczony, zdawa� si� �ycie i si�y czerpa� w cennym napitku. Zag�oba j�zykiem mlaska� i pot z czo�a obciera�.</p><p>� Hej! jak tam te kartauny grzmi� � ozwa� si�, nas�uchuj�c, m�ody Szkot. � Jutro p�jdziecie do szturmu... dobrze zdrowym!... Bo�e was b�ogos�aw! Obcej krwi jestem i s�u�y�em, komum by� powinien, ale wam lepiej �ycz�! Ach, co to za mi�d! �ycie, �ycie we mnie wst�puje...</p><p>Tak m�wi�c, odrzuca� swe z�ote w�osy w ty� i oczy b��kitne wznosi� ku niebu; a twarz mia� cudn� i p� jeszcze dziecinn�. Zag�oba spogl�da� na niego z pewnym rozrzewnieniem.</p><p>� Wa�pan tak dobrze po polsku m�wisz, panie kawalerze, jak ka�dy z nas. Zosta� Polakiem, pokochaj t� nasz� ojczyzn�, a zacn� rzecz uczynisz i miodu ci nie zabraknie! O indygenat te� �o�nierzowi nie tak u nas trudno.</p><p>Na to Hassling:</p><p>� Tym bardziej �e szlachcicem jestem. Ca�e moje nazwisko jest: Hassling-Ketling of Elgin. Rodzina moja z Anglii pochodzi, cho� w Szkocji osiad�a.</p><p>� Dalekie to s� i zamorskie kraje, a tu jako� przystojniej cz�owiekowi �y� � odpar� Zag�oba.</p><p>� Mnie te� tu dobrze!</p><p>� Ale nam �le � rzek� Kmicic, kt�ry kr�ci� si� od pocz�tku niecierpliwie na �awie � bo nam pilno s�ysze�, co w Taurogach si� dzia�o, wa�panowie za� o rodowodach rozprawiacie.</p><p>� Pytajcie mnie, b�d� odpowiada�.</p><p>� Cz�sto widywa�e� pann� Billewicz�wn�?</p><p>Po bladej twarzy Hasslinga przelecia�y rumie�ce.</p><p>� Co dzie�! � rzek�.</p><p>A pan Kmicic zaraz pocz�� na niego bystro patrze�.</p><p>� C�e� to by� taki konfident? Czego p�oniesz? Co dzie�? Jak to co dzie�?</p><p>� Bo wiedzia�a, �em by� jej �yczliwy i us�ug jej kilka odda�em. To si� z dalszego opowiadania poka�e, a teraz trzeba od pocz�tku zacz��. Wa�panowie mo�e nie wiecie, �e nie by�em w Kiejdanach w�wczas, gdy ksi��� koniuszy przyjecha� i pann� ow� do Taurog�w wywi�z�? Ow�, dlaczego si� to sta�o, nie b�d� powtarza�, bo r�ni r�nie m�wili, to tylko powiem, i� ledwie przyjechali, wszyscy zaraz spostrzegli, �e ksi��� okrutnie zakochany.</p><p>� Bodaj go B�g skara�! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Nasta�y zabawy, jakich przedtem nie bywa�o, a gonitwy do pier�cienia i turnieje. My�la�by kto, �e najspokojniejsze czasy, a tu co dzie� listy biega�y, przyje�d�ali pos�owie od elektora, od ksi�cia Janusza. Wiedzieli�my, �e ksi��� Janusz, przez pana Sapieh� i konfederat�w przyci�ni�ty, o ratunek na mi�osierdzie boskie b�aga, bo mu zguba grozi. My nic! Na granicy elektorskiej gotowe wojska stoj�, kapitanowie z zaci�gami nadchodz�, ale w pomoc nie idziem, bo ksi�ciu od panny niesporo.</p><p>� To dlatego Bogus�aw bratu z pomoc� nie przychodzi�? � ozwa� si� Zag�oba.</p><p>� Tak jest. To� samo m�wi� Paterson i wszyscy osoby jego najbli�si. Niekt�rzy sarkali na to, inni radzi byli, �e Radziwi��owie zgin�. Sakowicz za ksi�cia sprawy publiczne odrabia� i na listy odpowiada�, i z pos�ami si� naradza�, ksi��� za� jedynie na to koncept wysila�, �eby u�o�y� jakow�� zabaw� albo konn� kawalkad�, albo polowanie. Pieni�dzmi � on, sk�piec � na wszystkie strony sypa�, lasy kaza� na mile ca�e wycina�, by panna z okien mia�a prospekt lepszy, s�owem, �e naprawd� kwiaty jej pod nogi sypa� i tak j� przyjmowa�, �e gdyby by�a kr�lewn� szwedzk�, nic by lepszego nie wymy�li�. �a�owa�o j� z tego powodu wielu, bo m�wiono: �Wszystko to na jej zgub�, o�eni� si� ksi��� nie o�eni, a niech j� jeno za serce chwyci, to j�, dok�d chce, doprowadzi.� Ale� si� pokaza�o, �e to nie taka panna, kt�r� by mo�na doprowadzi� tam, gdzie cnota nie chodzi. Oho!</p><p>� A co? � zawo�a�, zrywaj�c si�, Kmicic. � Wiem ci ja to lepiej od innych!</p><p>� Jak�e panna Billewicz�wna owe kr�lewskie ho�dy przyjmowa�a? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Z pocz�tku z uprzejm� twarz�, lubo by�o wida� po niej, �e jakowy� �al w sercu nosi. Bywa�a na �owach, na maszkarach i kawalkadach, i turniejach, my�l�c pono�, �e to zwyk�y dworski u ksi�cia obyczaj. Ale� wpr�dce si� spostrzeg�a, �e to wszystko dla niej. Raz si� trafi�o, �e ksi���, wysiliwszy ju� koncept na rozmaite widowiska, zapragn�� pannie konterfekt wojny pokaza�: zapalono tedy osad� blisko Taurog�w, piechota broni�a, ksi��� szturmowa�. Oczywi�cie wiktori� wielk� odni�s�, po kt�rej, syt chwa�y, upad�, jak powiadaj�, pannie do n�g i o wzajemno�� w afektach prosi�. Nie wiadomo, co jej tam <emphasis>proposuit</emphasis>, ale od tej pory sko�czy�a si� ich amicycja. Ona pocz�a si� stryja swego, pana miecznika rosie�skiego, dzie� i noc za r�kaw trzyma�, ksi��� za�...</p><p>� Pocz�� jej grozi�? � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Gdzie tam! Za greckiego pasterza si� przebiera�, za Philemona; umy�lni kurierowie latali do Kr�lewca po modeliusze pasterskich stroj�w, po wst�gi i peruki. On desperacj� udawa�, pod jej oknami chodzi� i na lutni grywa�. A tu powiem wa�panom, co rzetelnie my�l�: kat to by� na cnot� panien zawzi�ty i �mia�o mo�na o nim rzec, co w naszej ojczy�nie o podobnych ludziach m�wi�: �e jego westchnienia niejeden panie�ski �agiel wyd�y, ale tym razem naprawd� si� zakocha�, co i nie dziwota, bo panna wi�cej boginie ni�li mieszkanki ziemskiego pado�u przypomina.</p><p>Tu Hassling zarumieni� si� znowu, lecz pan Andrzej tego nie spostrzeg�, bo chwyciwszy si� z zadowolenia i dumy w boki, spogl�da� w�a�nie tryumfuj�cym wzrokiem na Zag�ob� i Wo�odyjowskiego.</p><p>� Znamy j�, wykapana Diana, jeno jej miesi�ca we w�osach brak! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>� Co to Diana?! W�asne psy by na Dian� wy�y, gdyby j� ujrza�y! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Dlategom rzek�: �nie dziwota� � odpowiedzia� Hassling.</p><p>� Dobrze! Jeno za t� niedziwot� ma�ym ogniem bym go przypala�; za t� niedziwot� hufnalami bym go podku� kaza�...</p><p>� Daj wa�pan spok�j! � przerwa� Zag�oba � pierw go dosta�, potem b�dziesz wydziwia�, teraz zasi� daj temu kawalerowi m�wi�.</p><p>� Nieraz trzyma�em wart� przed komnat�, w kt�rej sypia� � m�wi� dalej Hassling � i wiem, jako si� na �o�u przewraca�, a wzdycha�, a gada� do siebie, a sycza� jako z b�lu, tak go widocznie ��dze piek�y. Zmieni� si� okrutnie, wysech�; mo�e te� go ta choroba ju� nurtowa�a, w kt�r� p�niej zapad�. Tymczasem rozlecia�y si� po ca�ym dworze wie�ci, i� ksi��� tak dalece si� zapami�ta�, �e si� chce �eni�. Dosz�o to i do ksi�nej Januszowej, kt�ra z ksi�niczk� w Taurogach mieszka�a. Zacz�y si� gniewy a kwasy, bo jak wa�pa�stwu wiadomo, mia� Bogus�aw, wedle uk�adu, po�lubi� ksi�niczk� Janusz�wn�, byle do lat dosz�a. Lecz on o wszystkim ju� zapomnia�, tak mia� przeszyte serce. Ksi�na Januszowa, wpad�szy w pasj�, pojecha�a z c�rk� do Kurlandii, on za� o�wiadczy� si� o pann� Billewicz�wn� tego samego wieczora.</p><p>� O�wiadczy� si�?! � zawo�ali ze zdumieniem Zag�oba, Kmicic i Wo�odyjowski.</p><p>� Tak! Naprz�d panu miecznikowi rosie�skiemu, kt�ry nie mniej od waszmo�ci�w by� zdumion i uszom w�asnym wierzy� nie chcia�, ale uwierzywszy wreszcie, z rado�ci ledwie si� posiada�, bo� to dla ca�ego domu Billewicz�w splendor niema�y z Radziwi��ami si� po��czy�; wprawdzie powiada� Paterson, �e i tak koligacja jaka� jest, ale dawna i zapomniana.</p><p>� Powiadaj dalej! � ozwa� si�, dr��c z niecierpliwo�ci, Kmicic.</p><p>� Obaj tedy ruszyli do panny z ca�� ostentacj�, jaka w takich razach we zwyczaju. Ca�y dw�r a� si� trz�s�. Przysz�y z�e wie�ci od ksi�cia Janusza, Sakowicz jeden je przeczyta�, zreszt� nikt na nie nie zwa�a� ani te� na Sakowicza, bo by� tego czasu wypad� z �aski za to, �e ma��e�stwo perswadowa�. A u nas jedni m�wili, �e to nie pierwszyzna si� Radziwi��om ze szlachciankami �eni�, �e w tej Rzeczypospolitej wszystka szlachta r�wna, a billewiczowski dom rzymskich czas�w si�ga. I to m�wili ci, kt�rzy ju� sobie chcieli �aski przysz�ej pani zarobi�. Inni twierdzili, �e to tylko fortel ksi�cia, aby do wi�kszej przyj�� z pann� konfidencji (jako to mi�dzy narzeczonymi niejedno uchodzi) i przy sposobno�ci kwiat dziewictwa uszczkn��.</p><p>� Pewnie to by�o! Nic innego! � ozwa� si� pan Zag�oba.</p><p>� I ja tak mniemam � rzek� Hassling � ale s�uchajcie dalej. Gdy tak mi�dzy sob� na dworze deliberujem, nagle jak grom rozchodzi si�, �e panna przeci�a w�tpliwo�ci jak szabl�, bo odm�wi�a wprost.</p><p>� Bo�e jej b�ogos�aw! � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Odm�wi�a tedy wprost! � m�wi� dalej Hassling. � Do�� by�o spojrze� na ksi�cia, by to pozna�. On, kt�remu ksi�niczki ulega�y, nie znosi� oporu i ma�o nie oszala�. Niebezpiecznie mu si� by�o pokazywa�. Wiedzieli�my wszyscy, �e tak d�ugo nie pozostanie i �e ksi��� pr�dzej, p�niej si�y u�yje. Jako� porwano na drugi dzie� pana miecznika i osadzono w Tyl�y, ju� za granic� elektorsk�. Tego� dnia panna ub�aga�a oficera trzymaj�cego stra� przed jej drzwiami, �e jej kr�cic� nabit� da�. Oficer jej tego nie odm�wi�, bo szlachcicem i honorowym cz�ekiem b�d�c, czu� lito�� dla nieszcz�� damy, a uwielbienie dla jej urody i sta�o�ci.</p><p>� Kto �w oficer? � zawo�a� Kmicie.</p><p>� Ja! � odrzek� sucho Hassling.</p><p>Pan Andrzej porwa� go tak w ramiona, �e m�ody Szkot, s�abym jeszcze b�d�c, krzykn�� z b�lu.</p><p>� Nic to! � zawo�a� Kmicic. � Nie jeste� je�cem, jeste� moim bratem, przyjacielem! M�w, czego chcesz? Na Boga, powiadaj, czego chcesz?</p><p>� Spocz�� chwil�! � odrzek�, dysz�c, Hassling.</p><p>I umilk�, �ciska� tylko r�ce, kt�re mu podawali Wo�odyjowski i Zag�oba, na koniec sam widz�c, �e wszyscy p�on� z ciekawo�ci, m�wi� dalej:</p><p>� Ostrzeg�em j� te�, o czym wszyscy wiedzieli, �e medyk ksi���cy przygotowywa� jakie� bezoary i dekokta odurzaj�ce. Tymczasem obawy okaza�y si� p�onne, bo wmiesza� si� do sprawy Pan B�g. Ten, tkn�wszy ksi�cia palcem, obali� go na �o�e bole�ci i miesi�c trzyma�. Dziw, mo�ci panowie, ale pad� tak, jakby go kos� z n�g �ci�to, tego samego dnia, gdy mia� na cnot� tej panienki nast�pi�. R�ka bo�a, m�wi�, nic wi�cej! Sam on to pomy�la� i zl�k� si�, mo�e te� w chorobie wypali�y si� w nim ��dze, a mo�e czeka� na odzyskanie si�, do��, �e przyszed�szy do siebie, da� jej spok�j, a nawet miecznika z Tyl�y dozwoli� sprowadzi�. Co prawda, to opu�ci�a go choroba ob�o�na, ale nie febra, kt�ra do tej pory pono� go gn�bi. Co prawda tak�e, to wkr�tce po opuszczeniu �o�a na wypraw� ow� musia� i�� pod Tykocin, w kt�rej kl�ska go spotka�a. Wr�ci� z febr� jeszcze wi�ksz�, za czym elektor przywo�a� go do siebie, a tymczasem w Taurogach zasz�a taka zmiana, o kt�rej i dziwnie, i �mieszno powiada�, do��, �e ksi��� nie mo�e tam ju� na wierno�� �adnego oficera ani dworzanina liczy�, chyba na bardzo starych, kt�rzy niedowidz� i niedos�ysz�, zatem i nie dopilnuj�.</p><p>� C� si� takiego sta�o? � spyta� Zag�oba.</p><p>� W czasie tykoci�skiej wyprawy porwano, jeszcze przed janowsk� kl�sk�, niejak� pann� Ann� Borzobohat�-Krasie�sk� i przys�ano j� do Taurog�w.</p><p>� Masz babo placek! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>A pan Wo�odyjowski pocz�� oczyma mruga� i srodze w�sikami rusza�, wreszcie rzek�:</p><p>� Panie kawalerze, nie powiadaj o niej jeno nic z�ego, bo po wyzdrowieniu ze mn� mia�by� do czynienia.</p><p>� Cho�bym chcia�, nie mog� nic z�ego o niej powiedzie�, ale je�li to waszej mo�ci narzeczona, to powiem, �e jej �le pilnujesz, a je�li krewna, to zbyt j� dobrze znasz, aby� temu, co powiem, mia� negowa�; do��, �e w tydzie� rozkocha�a ta panna w sobie wszystkich w czambu�, starszych i m�odszych, niczym innym, jeno oczu strzy�eniem z dodatkiem jakich� sztuk czarodziejskich, z kt�rych ju� relacji zda� nie mog�.</p><p>� Ona! W piekle bym j� po tym pozna�! � mrukn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Dziwna rzecz! � m�wi� Hassling. � Przecie� panna Billewicz�wna dor�wnywa tamtej urod�, ale taka w niej powaga i nieprzyst�pno��, jakby w jakowej ksieni, �e cz�ek, admiruj�c i wielbi�c, nie �mie nawet i oczu podnie��, a c� dopiero jakow�� nadziej� powzi��. Sami przyznacie, �e bywaj� r�ne panny: jedne jako staro�ytne westalki, drugie � co to ledwie spojrzysz, ju� chcia�by�...</p><p>� Mo�ci panie! � rzek� gro�nie pan Micha�.</p><p>� Nie bzdycz si�, panie Michale, bo prawd� powiada! � rzek� Zag�oba. � Sam przy niej nogami przebierasz jako m�ody kurek i oczy ci bielmem zachodz�, a �e ba�amutna, wszyscy wiemy i ty ma�o sto razy to m�wi�e�.</p><p>� Porzu�my t� materi� � rzek� Hassling. � Chcia�em tylko wa�panom wyt�umaczy�, dlaczego w pannie Billewicz�wnie zakochali si� niekt�rzy tylko, prawdziwie niezr�wnan� jej doskona�o�� oceni� zdolni (tu zarumieni� si� zn�w Hassling), a w pannie Borzobohatej niemal wszyscy. Jak mi B�g mi�y, �miech bra�, bo zupe�nie tak by�o, jakby jakowa� zaraza pad�a na serca. A zwad, a pojedynk�w namno�y�o si� w mgnieniu oka. I o co? Po co? Bo i to trzeba wiedzie�, �e nie masz takiego, kt�ry by si� wzajemnym afektem tej panienki m�g� pochlubi�, w to tylko ka�dy �lepo wierzy, �e pr�dzej p�niej on jeden co� wsk�ra.</p><p>� Ona, jakoby j� malowa�! � mrukn�� zn�w Wo�odyjowski.</p><p>� Za to obie panienki pokocha�y si� okrutnie � m�wi� dalej Hassling � jedna bez drugiej krokiem nie ruszy, �e za� panna Borzobohata rz�dzi, jak sama chce, w Taurogach...</p><p>� Jak to? � przerwa� ma�y rycerz.</p><p>� Bo rz�dzi wszystkimi. Sakowicz na wypraw� teraz nie pojecha�, taki rozkochany, a Sakowicz pan absolutny we wszystkich ksi���cych posiad�o�ciach. Przez niego rz�dzi panna Anna.</p><p>� Taki� on rozkochany? � spyta� zn�w Wo�odyjowski.</p><p>� I najbardziej sobie dufa, bo to cz�ek sam przez si� bardzo mo�ny.</p><p>� A zowie si� Sakowicz?</p><p>� Wasza mo�� chcesz go, widz�, dobrze zapami�ta�?</p><p>� I... zapewne! � odrzek� niby niedbale Wo�odyjowski, ale tak przy tym z�owrogo w�sikami ruszy�, �e Zag�ob� ciarki przesz�y.</p><p>� Ow� to tylko chcia�em doda� � rzek� Hassling � �e gdyby panna Borzobohata kaza�a Sakowiczowi, by ksi�cia zdradzi�, a jej i towarzyszce ucieczk� u�atwi�, my�l�, �e uczyni�by to bez wahania; ale o ile wiem, woli to ona za plecami Sakowicza czyni�, mo�e na z�o�� mu... kto wie... do��, �e zwierzy� mi si� jeden oficer, rodak m�j (tylko niekatolik), �e tam ju� ca�y wyjazd pana miecznika z pannami u�o�ony, oficerowie do spisku wci�gni�ci... �e to ma wkr�tce nast�pi�...</p><p>Tu Hassling pocz�� oddycha� ci�ko, bo si� zm�czy� i resztkami si� goni�.</p><p>� I to jest najwa�niejsza rzecz, jak� mia�em wa�panom powiedzie�! � doda� pospiesznie.</p><p>Wo�odyjowski i Kmicic a� za g�owy si� porwali.</p><p>� Dok�d maj� ucieka�?</p><p>� Do puszcz i puszczami si� do Bia�owie�y przebiera�... Tchu mi brak!...</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie ordynansa sapie�y�skiego, kt�ry wr�czy� Wo�odyjowskiemu i Kmicicowi po �wiartce papieru z�o�onej we czworo. Ledwo rozwin�� swoj� Wo�odyjowski, wnet ozwa� si�:</p><p>� Rozkaz, by ju� stanowiska do jutrzejszej roboty zajmowa�.</p><p>� S�yszycie, jak kartauny rycz�? � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� No, jutro! jutro!</p><p>� Uf! gor�co! � rzek� pan Zag�oba. � Z�y dzie� do szturmu... Niech licho porwie takie upa�y. Matko Boska... Niejeden przecie jutro mimo upa�u ostygnie, ale nie ci, nie ci, kt�rzy si� Tobie polecaj�, Patronko nasza... Ale� grzmi� dzia�a!... Za starym ju� do szturm�w... otwarte pole co innego.</p><p>Wtem nowy oficer ukaza� si� we drzwiach.</p><p>� Jest li tu jegomo�� pan Zag�oba? � spyta�.</p><p>� Jestem!</p><p>� Z rozkazu kr�la mi�o�ciwego masz wa�pan jutro zostawa� przy jego osobie.</p><p>� Ha! chc� mnie od szturmu zachowa�, bo wiedz�, �e stary pierwszy ruszy, niech jeno tr�by zagrzmi�. Dobry pan, pami�tny, nie chcia�bym go zmartwi�, ale czy wytrzymam, nie wiem, bo jak mnie ochota zeprze, tedy o niczym nie pami�tam i prosto w dym wal�... Taka ju� natura!... Dobry pan!... S�yszycie, ju� i tr�bki przez munsztuk graj�, by ka�dy na stanowisko rusza�. No! jutro! jutro... B�dzie mia� i �wi�ty Piotr robot�; ju� ksi��ki przygotowywa� musi... W piekle tak�e dla Szwed�w kot�y ze �wie�� smo�� na k�piel nastawili... Uf! uf! jutro!...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Dnia 1 lipca, mi�dzy Pow�zkami a osad� nazwan� p�niej Marymontem, odby�a si� wielka msza polowa, kt�rej dziesi�� tysi�cy ludzi wojsk kwarcianych s�ucha�o w skupieniu ducha. Kr�l �lub uczyni�, �e w razie zwyci�stwa ko�ci� Naj�wi�tszej Pannie wystawi. �lubowali za jego przyk�adem, ka�dy wedle mo�no�ci, dygnitarze, hetmani, rycerstwo, nawet pro�ci �o�nierze, gdy� �w dzie� mia� by� dniem ostatecznego szturmu.</p><p>Po sko�czeniu mszy ruszy� ka�dy z wodz�w do swojej komendy. Wi�c pan Sapieha stan�� naprzeciw ko�cio�a �wi�tego Ducha, kt�ry w�wczas za murami le�a�, ale �e by� do nich kluczem, zosta� zatem pot�nie przez Szwed�w umocnion i wojskiem nale�ycie obsadzony. Pan Czarniecki mia� Gda�skiego Domu dobywa�, tylna bowiem �ciana tej budowli stanowi�a cz�� obwodowego muru, i przebiwszy go, mo�na si� by�o dosta� do miasta. Piotr Opali�ski, wojewoda podlaski, z Wielkopolany i Mazurami od Krakowskiego i Wis�y zmierza�. Kwarciane pu�ki tkwi�y naprzeciw Bramy Nowomiejskiej. Luda by�o tyle, �e niemal wi�cej ni�li przyst�pu do mur�w; ca�a p�aszczyzna, wszystkie okoliczne podmiejskie wioski i b�onia zalane zosta�y morzem ludzkim, za kt�rym biela�y namioty, za namiotami wozy, a� hen! wzrok gubi� si� w sinym oddaleniu, nim kra�ca tego mrowiska si�gn�� zdo�a�.</p><p>Zast�py owe sta�y w zupe�nej gotowo�ci, z broni� podan� ju� naprz�d i wysuni�t� do biegu nog�, gotowe w ka�dej chwili rzuci� si� ku wy�omom uczynionym przez dzia�a wielkiego kalibru, a zw�aszcza przez ci�kie kartauny zamojskie. Dzia�a nie ustawa�y gra� ani na moment, szturm za� zw��czy� si� tylko dlatego, �e czekano ostatecznej odpowiedzi Wittenberga na list, kt�ry kanclerz wielki Koryci�ski mu pos�a�. Lecz gdy ko�o po�udnia przyjecha� oficer z odpowiedzi� odmown�, zagrzmia�y naok� miasta z�owieszcze tr�by i szturm si� rozpocz��.</p><p>Wojska koronne pod hetmanami, czarniecczykowie, pu�ki kr�lewskie, piesze regimenta pana Zamoyskiego, Litwini spod Sapiehy i zast�py pospolitego ruszenia rzuci�y si� jak wezbrana fala ku murom. Az mur�w wykwit�y ku nim smugi bia�ego dymu i rzuty p�omienia: wielkie dzia�a, hakownice, organki, muszkiety zagrzmia�y naraz; ziemia wstrz�s�a si� w posadach. Kule miesi�y t� ci�b� ludzk�, ora�y w niej bruzdy d�ugie, lecz ona bieg�a naprz�d i dar�a si� ku twierdzy, nie zwa�aj�c na ogie� i �mier�. Ob�oki dym�w prochowych s�o�ce zakry�y.</p><p>Uderzy� tedy ka�dy zapami�tale tam, gdzie mu by�o najbli�ej, wi�c hetmani od Nowomiejskiej Bramy, Czarniecki na Gda�ski Dom, pan Sapieha z Litw� na ko�ci� �wi�tego Ducha, a Mazury i Wielkopolanie od Krakowskiego Przedmie�cia i Wis�y.</p><p>Tym za� ostatnim wypad�a najci�sza robota, wszystkie bowiem pa�ace i domy wzd�u� Krakowskiego Przedmie�cia zmienione by�y na twierdze. Lecz dnia tego ogarn�a Mazur�w taka zaciek�o�� bojowa, �e zap�dowi ich nic si� oprze� nie mog�o. Brali wi�c szturmem dom po domu, pa�ac po pa�acu, bili si� w oknach, we drzwiach, na schodach; wycinali w pie� za�ogi.</p><p>Po zdobyciu jednego domostwa, nim krew przysch�a im na r�kach i twarzach, ju� rzucali si� na drugie i zn�w rozpala�a si� r�czna bitwa, i zn�w biegli dalej. Towarzystwo sz�o na wy�cigi z pospolitym ruszeniem, pospolite ruszenie z piechot�. Kazano im, by id�c do szturmu, nie�li przed sob� snopy niedojrza�ego jeszcze zbo�a, kt�re mia�y ich od kul zas�ania�, lecz oni w zapale i uniesieniu bojowym porzucali wszystkie zas�ony, biegn�c z go�� piersi�. W�r�d krwawej bitwy wzi�to kaplic� car�w Szujskich i wspania�y pa�as Komecpolskich. Wygnieciono Szwed�w co do jednego w pomniejszych budowlach, w magnackich stajniach, w ogrodach schodz�cych ku Wi�le. Bli�ej pa�acu Kazanowskich piechota pr�bowa�a postawi� czo�o w ulicy i posi�kowana z mur�w pa�acu, z ko�cio�a i dzwonnicy bernardy�skiej, zmienionych na pot�n� twierdz�, przyj�a rz�sistym ogniem napastnik�w.</p><p>Lecz grad kul nie wstrzyma� ich ani na chwil� i szlachta z okrzykiem: �G�r� Mazury!�, rzuci�a si� z szablami w �rodek czworoboku; za nimi wpad�a piechota �anowa, czelad� zbrojna w dr�gi, oskardy, siekiery. Czworobok rozbito w mgnieniu oka i pocz�to ci��. Swoi i nieprzyjaciele zmieszali si� tak, �e utworzyli jeden k��b olbrzymi, kt�ry mi�dzy pa�acem Kazanowskich, domem Radziejowskiego a Bram� Krakowsk� wi� si�, targa� i przewala� we krwi w�asnej.</p><p>Lecz coraz nowe zast�py krwi� dysz�cych wojownik�w nap�ywa�y, niby spieniona rzeka, od strony Krakowskiego. Wyci�to wreszcie w pie� piechot� i rozpocz�� si� �w s�awny szturm do pa�acu Kazanowskich i jednocze�nie do Bernardyn�w, kt�ry w znacznej cz�ci o losach bitwy rozstrzygn��.</p><p>Pan Zag�oba wzi�� w nim udzia�, myli� si� bowiem dnia wczorajszego s�dz�c, �e kr�l wzywa go do swej osoby jedynie dla asystencji. Przeciwnie bowiem: powierzono mu, jako ws�awionemu i do�wiadczonemu wojownikowi, komend� nad czeladzi�, kt�ra na ochotnika razem z kwart� i pospolitakami z tej strony mia�a do szturmu ruszy�. Chcia� by� wprawdzie pan Zag�oba i�� z ni� w odwodzie i kontentowa� si� zajmowaniem zdobytych ju� poprzednio pa�ac�w, lecz gdy zaraz na pocz�tku wszyscy, id�c na prze�cigi, pomieszali si� ze sob� zupe�nie, porwa� i jego pr�d ludzki. On za� poszed�, bo jakkolwiek wielk� wzi�� od natury w udziale przezorno�� i wola�, gdzie by�o mo�na, �ywota na szwank nie wystawia�, tak si� ju� mimo woli od tylu lat wezwyczai� do bitew, w tylu okropnych by� rzeziach, �e gdy konieczno�� wypad�a, stawa� z innymi, a nawet lepiej od innych, bo z desperacj� i w�ciek�o�ci� w m�nym sercu.</p><p>Tak i obecnie znalaz� si� pod bram� pa�acu Kazanowskich, a raczej w piekle, kt�re pod ow� bram� wrza�o straszliwie, zatem w�r�d wiru, gor�ca, t�oku, gradu kul, ognia, dymu, j�k�w ludzkich i krzyk�w. Tysi�ce siekier, oskard�w, ratyszcz wali�o w bram�; tysi�ce ramion m�skich par�o i targa�o j� w�ciekle; jedni padali, jakoby piorunami ra�eni, drudzy pchali si� na ich miejsce, deptali po ich trupach i dobijali si� do wn�trza, jakby umy�lnie szukaj�c �mierci. Nikt nigdy nie widzia� i nie pami�ta� uporczywszej obrony, ale i uporczywszego szturmowania. Z wy�szych pi�tr nad bram� sypa�y si� kule, la�a si� smo�a, lecz ci, kt�rzy byli pod ogniem, gdyby nawet byli chcieli, nie mogli ust�pi�, tak popychano ich z zewn�trz. Widzia�e� pojedynczych ludzi mokrych od potu, czarnych od prochu, ze �ci�ni�tymi z�bami i zdzicza�ymi oczyma, wal�cych w bram� belkami tak wielkimi, �e w zwyczajnym czasie zaledwie trzech t�gich ch�op�w w�adn�� by nimi zdo�a�o. Tak uniesienie troi�o si�y. Szturmowano jednocze�nie do wszystkich okien, przystawiano drabiny do g�rnych pi�tr, wyr�bywano kraty w murach. A przecie� z owych krat, z okien, z otwor�w wyci�tych w �cianach stercza�y rury muszkiet�w, kt�re ani chwili nie przestawa�y dymi�. Lecz takie wreszcie wzbi�y si� dymy, taka wsta�a kurzawa, �e przy jasnym dniu s�onecznym szturmuj�cy zaledwie mogli si� rozpozna�. Mimo to walki nie zaniechali, owszem, tym bardziej darli si� na drabiny, tym zacieklej �upali bram�, �e wrzaski od ko�cio�a Bernardyn�w zwiastowa�y, i� tam inne watahy szturmuj� z r�wn� energi�.</p><p>Wtem Zag�oba krzykn�� g�osem tak dono�nym, ze us�yszano go w�r�d zgie�ku i wystrza��w:</p><p>� Puszk� z prochem pod bram�!</p><p>Podano mu j� w mgnieniu oka, on za� kaza� zaraz r�ba� w�sk� dziur� u samego spodu wrzeci�dz�w, tak w�sk�, aby tylko puszka w ni� si� zmie�ci�a. Gdy wesz�a, pan Zag�oba sam ni� siarkow� zapali�, po czym zakomenderowa�:</p><p>� Na boki! Pod �ciany!</p><p>Stoj�cy bli�ej umkn�li si� na obie strony ku tym, kt�rzy drabiny przystawiali do dalszych okien, i nasta�a chwila oczekiwania.</p><p>Po czym �oskot ogromny wstrz�sn�� powietrzem i nowe k��by dymu podnios�y si� ku g�rze. Skoczy� pan Zag�oba na powr�t ze swoimi lud�mi; spojrz�: wybuch nie rozni�s� wprawdzie bramy w drobne szcz�tki, ale wyrwa� zawias� z prawej strony, od�upa� par� pot�nych bierwion ju� podr�banych, skr�ci� antab� i ca�� jedn� po�ow� odepchn�� w dolnej cz�ci w g��b sieni, tak i� utworzy�o si� wej�cie, przez kt�re t�gi nawet cz�owiek �atwo m�g� si� przecisn��.</p><p>Wnet zaostrzone ko�y, topory i siekiery pocz�y bi� gwa�townie w nadw�tlon� wierzej�, setki ramion podpar�y j� z wysileniem, da� si� s�ysze� trzask przera�liwy i ca�a jedna po�a� run�a, odkrywaj�c g��b ciemnej sieni.</p><p>W ciemno�ci owej wnet b�ys�y wystrza�y muszkiet�w, lecz rzeka ludzka run�a wy�omem z niepohamowanym p�dem � pa�ac by� zdobyty.</p><p>Jednocze�nie wdarto si� i przez okna i rozpocz�a si� straszliwa bitwa na bia�� bro� wewn�trz pa�acu. Zdobywano komnat� po komnacie, korytarz po korytarzu, pi�tro po pi�trze. Mury by�y ju� poprzednio tak porozszczepiane i nadw�tlone, �e pu�apy w kilku pokojach zapad�y si� z �oskotem, pokrywaj�c gruzami Polak�w i Szwed�w. Lecz Mazury szli jak po�ar, wnikali wsz�dzie, wal�c o�nikami, siek�c, bod�c. Nikt ze Szwed�w nie prosi� pardonu, ale go te� i nie dawano. W niekt�rych korytarzach i przej�ciach trupy ludzkie tak zawali�y drog�, �e Szwedzi porobili z nich sobie barykady, napastnicy za� wyw��czyli je za nogi, za w�osy i wyrzucali przez okna. Krew p�yn�a strugami po schodach. Gromady Szwed�w broni�y si� jeszcze tu i owdzie, odbijaj�c mdlej�cymi r�koma w�ciek�e razy szturmuj�cych. Krew zalewa�a im twarze, oczy zachodzi�y ciemno�ci�, niejeden osun�� si� ju� na kolana, a jeszcze walczy�; parci ze wszystkich stron, duszeni przez t�um przeciwnik�w, umierali w milczeniu Skandynawowie, zgodnie ze sw� s�aw�, jak na �o�nierzy przysta�o. Kamienne figury b�stw i dawnych bohater�w, zbryzgane krwi�, patrzy�y martw� �renic� na t� �mier�.</p><p>Roch Kowalski szala� g��wnie na g�rze, pan Zag�oba za� rzuci� si� ze swoim oddzia�em na tarasy i wysiek�szy broni�cych si� tam piechur�w, wpad� z taras�w do owych cudnych sad�w, w ca�ej Europie s�awnych. Drzewa by�y ju� w nich wyci�te, kosztowne krzewy poniszczone przez polskie kule, fontanny pogruchotane, ziemia poorana przez granaty, s�owem, wsz�dy pustka i zniszczenie, cho� Szwedzi nie przyk�adali do niego swej drapie�nej r�ki, przez wzgl�d na osob� Radziejowskiego. Obecnie b�j i tam zawrza� srogi, lecz trwa� tylko chwil�, bo ju� s�aby dawali op�r Szwedzi. To� wyci�to ich pod osobistym pana Zag�oby dow�dztwem, za czym �o�nierze rozbiegli si� po sadach i ca�ym pa�acu za zdobycz�.</p><p>A pan Zag�oba uda� si� a� na koniec sadu, w miejsce, gdzie mury tworzy�y pot�ny �angu�� i gdzie nie dochodzi�o s�o�ce, chcia� bowiem gro�ny rycerz odetchn�� nieco i z potu uznojone czo�o obetrze�. Nagle spojrza� i spostrzeg� dziwaczne jakie� monstra, kt�re na niego zza kraty �elaznej klatki z�owrogo patrzy�y.</p><p>Klatka by�a wszczepiona w k�t mur�w, tak �e kule padaj�ce od zewn�trz nie mog�y jej dosi�gn��. Drzwi do niej szeroko by�y otwarte, lecz owe wychud�e i szkaradne istoty nie my�la�y z tego korzysta�; owszem, przera�one widocznie zgie�kiem, �wistem kul i srog� rzezi�, na kt�r� przed chwil� patrzy�y, zacisn�y si� w k�t klatki i poukrywane w s�om�, jeno mruczeniem oznajmia�y sw�j przestrach.</p><p>� <emphasis>Simiae</emphasis> czy diab�y? � rzek� do siebie pan Zag�oba.</p><p>Nagle gniew go uchwyci�, m�stwo wezbra�o mu w piersi i podni�s�szy szabl�, wpad� do klatki.</p><p>Pop�och okropny odpowiedzia� pierwszemu ciosowi jego miecza. Ma�py, z kt�rymi �o�nierze szwedzcy dobrze si� obchodzili i kt�re ze swych szczup�ych racyj karmili, bo ich bawi�y, wpad�y w tak okropne przera�enie, �e je sza� ogarn�� po prostu, a poniewa� pan Zag�oba zast�pi� im ode drzwi, pocz�y w susach nadprzyrodzonych rzuca� si� po klatce, czepia� si� �cian, pu�apu, wrzeszcze�, zgrzyta�, na koniec jedna skoczy�a w ob��dzie panu Zag�obie na kark i chwyciwszy go za g�ow�, przywar�a do� z ca�ej si�y. Druga przyczepi�a mu si� do prawego ramienia, trzecia od przodu chwyci�a za szyj�, czwarta uwiesi�a si� u zawi�zanych z ty�u wylot�w, on za� przyduszon, spocony, pr�no si� miota�, pr�no w ty� zadawa� �lepe razy, samemu wkr�tce zabrak�o oddechu, oczy mu na wierzch wysz�y i rozpaczliwym g�osem krzycze� pocz��:</p><p>� Mo�ci panowie! ratujcie!</p><p>Wrzaski zwabi�y kilkunastu towarzystwa, kt�rzy nie mog�c rozezna�, co si� dzieje, biegli w pomoc z dymi�cymi od krwi szablami, lecz nagle stan�li w zdumieniu, spojrzeli po sobie i jakby pod wp�ywem czar�w rykn�li jednym ogromnym �miechem. Nadbieg�o wi�cej �o�nierzy, t�um ca�y, lecz �miech, jak zaraza, udzieli� si� wszystkim. Wi�c taczali si� jak pijani; brali si� w boki, zamazane posok� ludzk� twarze krzywi�y im si� spazmatycznie i im bardziej rzuca� si� pan Zag�oba, tym oni �mieli si� wi�cej. Dopiero Roch Kowalski nadbieg� z g�ry i roztr�ciwszy t�umy, uwolni� wuja z ma�pich u�cisk�w.</p><p>� Szelmy! � krzykn�� zdyszany pan Zag�oba � bodaj was zabito! To �miejecie si�, widz�c katolika w opresji od monstr�w afryka�skich? Bodaj was zabito! �eby nie ja, to by�cie dotychczas trykali �bami o bram�, bo�cie czego lepszego niewarci! Bodaj was zabito, �e�cie i onych ma�p niegodni!</p><p>� Bogdaj ciebie zabito, ma�pi kr�lu! � zakrzykn�� najbli�ej stoj�cy towarzysz.</p><p>� <emphasis>Simiarum destructor!</emphasis> � zawo�a� drugi.</p><p>� <emphasis>Victor!</emphasis> � doda� trzeci.</p><p>� Gdzie tam <emphasis>victor</emphasis>, chyba <emphasis>victus</emphasis>.</p><p>Tu Roch przyszed� znowu z pomoc� wujowi i najbli�szego pi�ci� w pier� uderzy�, a ten zaraz pad�, krew ustami oddawszy. Inni cofn�li si� przed gniewem m�a, niekt�rzy do szabel si� brali, lecz dalszej k��tni zapobieg�y wrzaski i strza�y dochodz�ce ze strony bernardy�skiego klasztoru. Widocznie szturm trwa� tam jeszcze w ca�ej sile i s�dz�c z gor�czkowej palby muszkietowej, Szwedzi nie my�leli si� poddawa�.</p><p>� W sukurs! pod ko�ci�! pod ko�ci�! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Sam za� skoczy� do pa�acu na g�r�, tam bowiem z prawego skrzyd�a wida� by�o ko�ci�, kt�ry zdawa� si� gorze� w ogniu. T�umy szturmuj�cych wi�y si� pod nim konwulsyjnie, nie mog�c dosta� si� do �rodka i gin�c bezu�ytecznie w krzy�owym ogniu, bo i od Bramy Krakowskiej sypa�y si� na nich kule jak piasek.</p><p>� Dzia�a do okien! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Dzia�ek wi�kszych i mniejszych by�o w pa�acu Kazanowskich dosy�, wnet te� przywleczono je do okien; ze z�am�w kosztownych sprz�t�w, z podstaw pos�g�w pourz�dzano lawety i po up�ywie p� godziny kilkana�cie paszcz wyjrza�o przez puste otwory okien ku ko�cio�owi.</p><p>� Rochu! � m�wi� w nadzwyczajnym rozdra�nieniu pan Zag�oba � musz� czego� znacznego dokaza�, bo inaczej przepad�a moja s�awa! Przez te ma�py � �eby je zaraza wydusi�a! � ca�e wojsko na j�zyki mnie we�mie, a cho� i mnie s��w w g�bie nie brak, przecie wszystkim nie poradz�. Musz� t� konfuzj� zatrze�, inaczej, jak Rzeczpospolita szeroka, za ma�piego kr�la mnie og�osz�!</p><p>� Wuj musi t� konfuzj� zatrze�! � powt�rzy� grzmi�cym g�osem Roch.</p><p>� A pierwszy spos�b b�dzie, i� jakom pa�ac Kazanowskich zdoby�... bo niech kto powie, �e to nie ja!...</p><p>� Niech kto powie, �e to nie wuj!... � powt�rzy� Roch.</p><p>� Tak i �w ko�ci� zdob�d�, tak mi Panie Bo�e dopom�, amen! � doko�czy� Zag�oba.</p><p>Po czym odwr�ci� si� do swej czeladzi, kt�ra ju� sta�a przy armatach.</p><p>� Ognia!</p><p>Szwed�w, broni�cych si� z rozpacz� w ko�ciele, strach zdj��, gdy nagle ca�a boczna �ciana trz��� si� zacz�a. Na tych, kt�rzy siedzieli w oknach, przy strzelnicach powycinanych w murze, na za�amach wewn�trznych gzyms�w, przy go��bich otworach, przez kt�re strzelali do oblegaj�cych, j�y si� sypa� ceg�y, gruz, wapno. Straszliwa kurzawa wsta�a w domu bo�ym i pomieszana z dymem, j�a d�awi� spracowanych ludzi. Cz�ek cz�eka nie m�g� dojrze� w ciemno�ci, okrzyki: �Dusim si�, dusim si�!�, powi�kszy�y jeszcze przera�enie. A tu ko�ci� chwieje si�, trzask muru, spadanie cegie�, �oskot kul wpadaj�cych przez okna, d�wi�k o�owianych krat lec�cych na pod�og�, �ar, wyziewy ludzkie zmieniaj� przybytek bo�y w piek�o ziemskie. Przera�eni �o�nierze odbiegaj� bramy, okien, strzelnic. Pop�och zmienia si� w sza�. Zn�w przera�liwe g�osy wo�aj�: �Dusim si�! powietrza! wody!� Nagle setki gardzieli poczynaj� rycze�.</p><p>� Bia�� chor�giew! bia�� chor�giew!</p><p>Komenderuj�cy, Erskin, chwyta za ni� w�asn� r�k�, aby j� wywiesi� na zewn�trz, wtem brama p�ka, lawa szturmuj�cych wpada na kszta�t �awicy szatan�w � i nastaje rze�. Cisza nagle czyni si� w ko�ciele, s�ycha� tylko zwierz�ce sapanie walcz�cych, zgrzyt �elaza o ko�ci, o kamienn� posadzk�, j�ki, chlupotanie krwi � czasem g�os jaki�, w kt�rym nie masz nic ludzkiego, krzyknie: �Pardon! pardon!� Po godzinie walki dzwon na dzwonnicy poczyna hucze�, i huczy, huczy � Mazurom na zwyci�stwo, Szwedom na pogrobne.</p><p>Pa�ac Kazanowskich, klasztor i dzwonnica zdobyte. Sam Piotr Opali�ski, wojewoda podlaski, ukazuje si� w�r�d krwawych t�um�w przed pa�acem na koniu.</p><p>� Kto nam przyszed� w sukurs z pa�acu? � krzyczy, chc�c przekrzycze� gwar i wycie ludzkie.</p><p>� Ten, kt�ry pa�ac zdoby�! � m�wi pot�ny m��, ukazuj�c si� nagle przed wojewod�. � Ja!!!</p><p>� Jak wa�ci zowi�?</p><p>� Zag�oba.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Zag�oba! � rycz� tysi�ce gardzieli. Lecz straszliwy Zag�oba ukazuje krzywcem zabrukanej szabli na bram�.</p><p>� Nie dosy� na tym! � wo�a � tam! do bramy! Dzia�a ku murom i na bram�, a my naprz�d! za mn�!</p><p>Rozszala�e t�umy rzucaj� si� w kierunku bramy, wtem � o cudo! � ogie� szwedzki, zamiast si� wzmaga�, s�abnie.</p><p>Jednocze�nie g�os jaki� dono�ny rozlega si� niespodzianie z wierzcho�ka dzwonnicy.</p><p>� Pan Czarniecki ju� w mie�cie! Widz� nasze chor�gwie!!!</p><p>Ogie� szwedzki s�abnie coraz bardziej.</p><p>� St�j! st�j! � komenderuje wojewoda.</p><p>Lecz t�umy go nie s�ysz� i biegn� na o�lep. Wtem bia�a chor�giew ukazuje si� na Bramie Krakowskiej.</p><p>Istotnie, Czarniecki, przebiwszy Dom Gda�ski, wpad� na kszta�t huraganu do obr�bu fortecy, a gdy pa�ac Dani��owiczowski ju� by� tak�e zdobyty, gdy w chwil� p�niej i litewskie znaki zab�ys�y od strony �wi�tego Ducha na murach, uzna� Wittenberg, �e dalszy op�r daremny. Mogli wprawdzie Szwedzi broni� si� jeszcze w wynios�ych domach Starego i Nowego Miasta, lecz i mieszczanie chwycili ju� za bro�: obrona musia�aby si� sko�czy� na straszliwej rzezi Szwed�w, bez nadziei zwyci�stwa.</p><p>Tr�bacze pocz�li tedy tr�bi� na murach i wiewa� bia�ymi chor�gwiami. Widz�c to, komendanci polscy wstrzymali szturm, po czym jenera� Loewenhaupt, w otoczeniu kilku pu�kownik�w, wyjecha� Bram� Nowomiejsk� i pop�dzi�, co tchu, do kr�la.</p><p>Jan Kazimierz mia� ju� miasto w r�ku, lecz dobry pan pragn�� wstrzyma� rozlew krwi chrze�cija�skiej, wi�c przysta� na podawane poprzednio Wittenbergowi warunki. Miasto mia�o by� oddane ze wszystkimi nagromadzonymi w nim �upami. Ka�demu Szwedowi pozwolono by�o zabra� to tylko, co ze Szwecji ze sob� przywi�z�. Za�oga ze wszystkimi jenera�ami i z broni� w r�ku mia�a prawo wyj�� z miasta, zabrawszy chorych i rannych oraz damy szwedzkie, kt�rych kilkadziesi�t by�o w Warszawie. Polakom, kt�rzy przy Szwedach jeszcze s�u�yli, udzielono amnestii, ze wzgl�du, �e zapewne nie by�o ju� wys�uguj�cych si� dobrowolnie. Wy��czon zosta� jeden Bogus�aw Radziwi��, na co Wittenberg zgodzi� si� tym �atwiej, i� ksi��� sta� w tej chwili z Duglasem u Buga.</p><p>Warunki podpisano natychmiast. Wszystkie dzwony w ko�cio�ach pocz�y g�osi� miastu i �wiatu, �e stolica przechodzi zn�w do r�k prawego monarchy. W godzin� p�niej wysypa�o si� mn�stwo co najbiedniejszego ludu zza wa��w szuka� mi�osierdzia i chleba w polskich obozach, wszystkim ju� bowiem, pr�cz Szwed�w, brak�o w mie�cie �ywno�ci. Kr�l kaza� dawa�, co by�o mo�na, sam za� odjecha� patrze� na wyj�cie za�ogi szwedzkiej.</p><p>Stan�� wi�c otoczony dostojnikami duchownymi i �wieckimi, w asystencji tak wspania�ej, i� oczy ludzkie �mi�a. Wszystkie niemal wojska, wi�c koronne pod hetmanami, dywizja Czarnieckiego, litewskie pod Sapieh� i niezmierne t�umy pospolitego ruszenia wraz z czeladzi�, zebra�y si� obok majestatu, bo wszyscy ciekawi byli widzie� tych Szwed�w, z kt�rymi przed kilku godzinami tak straszliwie i krwawo walczyli. Przy wszystkich bramach, od chwili podpisania ugody, stali komisarze polscy; powierzono im zbadanie, czy Szwedzi jakowych �up�w nie wywo��. Osobna komisja zaj�ta by�a przejmowaniem �up�w w samym mie�cie.</p><p>Ukaza�a si� wi�c naprz�d jazda, kt�rej by�o niewiele, zw�aszcza �e wy��czono od prawa wyj�cia Bogus�awow�; za ni� sz�a artyleria polowa z lekkimi dzia�ami, ci�kie bowiem mia�y by� wydane Polakom. Szli tedy �o�nierze obok dzia� z zapalonymi lontami. Nad nimi chwia�y si� rozwini�te chor�gwie, kt�re przed kr�lem polskim, niedawno tu�aczem, na znak czci zni�ano. Artylerzy�ci post�powali hardo, patrz�c wprost w oczy polskiemu rycerstwu, jak gdyby chcieli m�wi�: �Spotkamy si� jeszcze!�, a Polacy podziwiali ich butn� postaw� i nieugi�ty nieszcz�ciem animusz. Za czym ukaza�y si� wozy z oficerami i rannymi. W naczelnym le�a� Benedykt Oxenstierna, kanclerz, przed kt�rym kr�l kaza� bro� prezentowa� piechocie, chc�c okaza�, �e nawet w nieprzyjacielu cnot� uszanowa� umie.</p><p>Potem, przy odg�osie b�bn�w i tak�e z rozpuszczonymi chor�gwiami, sz�y czworoboki niepor�wnanej piechoty szwedzkiej, podobne, wedle wyra�enia Subaghaziego, do chodz�cych zamk�w. Za nimi ukaza� si� �wietny orszak rajtarii, przybranej w blachy od st�p do g�owy, z b��kitn� chor�gwi�, na kt�rej z�oty lew by� wyszyty. Rajtarowie ci otaczali sztab g��wny. Na ich widok poszed� szmer przez t�umy:</p><p>� Wittenberg jedzie! Wittenberg!</p><p>Jako� jecha� sam feldmarsza�ek, a przy nim Wrangel m�odszy, Horn, Erskin, Loewenhaupt, Forgell. Oczy polskich rycerzy zwr�ci�y si� z chciwo�ci� w ich stron�, a zw�aszcza na twarz Wittenberga. Lecz oblicze jego nie zwiastowa�o tak straszliwego wojownika, jakim by� w samej istocie. By�a to twarz stara, blada, wyniszczona przez chorob�. Rysy mia� ostre, nad ustami nosi� rzadki i ma�y w�s, zadarty w ko�cach ku g�rze. Zaci�ni�te usta i spiczasty, d�ugi nos nadawa�y mu poz�r starego i drapie�nego sk�pca. Przybrany w czarny aksamit i w czarny kapelusz na g�owie, wygl�da� raczej na uczonego astrologa lub na medyka, i tylko z�oty �a�cuch na szyi oraz brylantowa gwiazda na piersiach i bu�awa feldmarsza�kowska w r�ku zdradza�y jego wysok� hetma�sk� szar��.</p><p>Jad�c, rzuca� niespokojnie oczyma na kr�la, na sztab kr�lewski, na stoj�ce w szyku chor�gwie, po czym wzrok jego ogarnia� niezmierzone t�umy pospolitego ruszenia i ironiczny u�miech ukazywa� mu si� na bladych wargach.</p><p>A w tych t�umach szmer rosn�� coraz bardziej i s�owo: �Wittenberg! Wittenberg!� � by�o na wszystkich ustach.</p><p>Po chwili szmer zmieni� si� w pomruk g�uchy, ale gro�ny, jak pomruk morza przed burz�. Od chwili do chwili cich�; a w�wczas hen! w dali, w ostatnich szeregach, s�ycha� by�o jaki� g�os peroruj�cy. Temu g�osowi odpowiada�y inne, odpowiada�o ich coraz wi�cej, rozlega�y si� coraz silniej, rozbiega�y si� coraz szerzej jakby jakie� echa z�owrogie. Przysi�g�by�, �e burza idzie z oddali, �e wybuchnie z ca�� si��.</p><p>Dostojnicy stropili si� i pocz�li niespokojnie spogl�da� na kr�la.</p><p>� Co to jest? co to znaczy? � pyta� Jan Kazimierz.</p><p>Wtem pomruk przeszed� w huk tak straszny, jakby grzmoty pocz�y w niebie walczy� ze sob�. Niezmierne t�umy pospolitego ruszenia poruszy�y si� gwa�townie, zupe�nie jak �an zbo�a, gdy huragan zawadzi o niego swym olbrzymim skrzyd�em. Nagle kilkadziesi�t tysi�cy szabel zab�ys�o w s�o�cu.</p><p>� Co to jest? co to znaczy? � spyta� powt�rnie kr�l.</p><p>Nikt nie umia� mu odpowiedzie�.</p><p>Wtem Wo�odyjowski stoj�cy w pobli�u przy panu Sapie�e zakrzykn��:</p><p>� To pan Zag�oba!</p><p>Wo�odyjowski odgad�. Jak tylko bowiem warunki kapitulacji zosta�y og�oszone i dosz�y do uszu pana Zag�oby, stary szlachcic wpad� w gniew tak straszny, �e mowa by�a mu przez jaki� czas odj�t�. Przyszed�szy do siebie, zacz�� od tego, i� wskoczy� mi�dzy szeregi pospolitego ruszenia i pocz�� burzy� umys�y. S�uchano go ch�tnie, bo wszystkim si� zda�o, �e za tyle m�stwa, za tyle trud�w, za tyle krwi wylanej pod murami Warszawy lepsz� powinni mie� nad nieprzyjacielem zemst�. Otacza�y wi�c Zag�ob� pot�ne ko�a niesfornej i burzliwej szlachty, a on ca�ymi gar�ciami rzuca� roz�arzone w�gle na prochy i wymow� rozdmuchiwa� coraz wi�kszy po�ar, kt�ry tym �atwiej ogarnia� g�owy, �e ju� i tak dymi�y od zwyk�ych po zwyci�stwie libacji.</p><p>� Mo�ci panowie! � m�wi� Zag�oba. Oto te stare r�ce pi��dziesi�t lat ju� pracuj� dla ojczyzny, pi��dziesi�t lat przelewa�y krew nieprzyjacielsk� przy wszystkich �cianach Rzeczypospolitej, teraz zasi� � mam �wiadk�w! � one to pa�ac Kazanowskich i ko�ci� bernardy�ski zdoby�y! A kiedy, mo�ci panowie, Szwedzi stracili otuch�, kiedy na kapitulacj� si� zgodzili? � oto w�wczas, gdy�my armaty od Bernardyn�w na Stare Miasto wyrychtowali. Nie �a�owano tu naszej krwi, bracia, hojnie ni� szafowano, a po�a�owano tylko samego nieprzyjaciela. To my, bracia, substancj� zostawiamy bez gospodarza, czelad� bez pana, �on� bez m�a, dziatki bez ojca... (o moje dziatki, co si� z wami teraz dzieje!) i przychodzimy tu z go�� piersi� na armaty, a jaka� nam za to nagroda? Oto taka: Wittenberg wolny odchodzi i jeszcze go honoruj� na drog�. Odchodzi kat naszej ojczyzny, odchodzi blu�niciel przeciw wierze, Naj�wi�tszej Panny wr�g zaciek�y, podpalacz naszych dom�w, zdzierca naszych szat ostatnich, morderca �on i dziatek naszych! (o moje dziatki, gdzie wy teraz!) ha�biciel duchowie�stwa i panienek Bogu po�wi�conych... Biada tobie, ojczyzno! ha�ba tobie, szlachto! paroksyzm tobie nowy, wiaro nasza �wi�ta! biada wam, ko�cio�y utrapione, p�acz tobie i narzekanie, Cz�stochowo! � bo Wittenberg odchodzi wolno i wr�ci wkr�tce �zy i krew wyciska�, dobija�, kt�rych nie dobi�, pali�, czego jeszcze nie spali�, ha�bi�, czego jeszcze nie zha�bi�. P�acz, Korono i Litwo, p�aczcie, wszystkie stany, jako ja p�acz�, stary �o�nierz, kt�ry, do grobu zst�puj�c, na paroksyzm wasz patrze� musi... Biada tobie, Illium, miasto starego Priama! Biada! biada! biada!</p><p>Tak to prawi� pan Zag�oba, a tysi�ce s�ucha�y go i gniew podnosi� szlachcie w�osy na czuprynach, on za� jecha� dalej i zn�w biada�, i szaty dar� na sobie, i piersi odkrywa�. Wnika� te� i w wojsko, kt�re tak�e ch�tnie skargom jego ucho podawa�o, istotnie bowiem straszliwa by�a przeciw Wittenbergowi we wszystkich sercach zawzi�to��. Tumult by�by wybuch� od razu, ale powstrzyma� go sam Zag�oba z obawy, �e gdy za wcze�nie wybuchnie, w�wczas Wittenberg mo�e si� jeszcze jako� wyratowa�, a je�li wybuchnie w�wczas, gdy b�dzie wyje�d�a� z miasta i na oczy si� pospolitemu ruszeniu poka�e, to go na szablach roznios�, zanim si� kto opatrzy, co si� dzieje.</p><p>I wyrachowania jego sprawdzi�y si� zupe�nie. Na widok okrutnika sza� ogarn�� m�zgi niesfornej a podpi�ej szlachty i w mgnieniu oka burza wybuch�a straszliwa. Czterdzie�ci tysi�cy szabel zab�ys�o w s�o�cu, czterdzie�ci tysi�cy gardzieli pocz�o rycze�: ��mier� Wittenbergowi!� � �Dawajcie go sam!� � �Bigosowa�! bigosowa�!� Do t�um�w szlacheckich przy��czy�y si� t�umy niesforniejszej jeszcze, a rozbestwionej niedawnym przelewem krwi czeladzi, nawet karniejsze regularne chor�gwie j�y szemra� gro�nie przeciw ciemi�zcy i burza pocz�a lecie� z w�ciek�o�ci� na sztab szwedzki.</p><p>W pierwszej chwili stracili wszyscy g�ow�, cho� wszyscy od razu zrozumieli, o co idzie. �Co czyni�!� � ozwa�y si� g�osy przy kr�lu. �Jezu mi�osierny!� � �Ratowa�! os�ania�!� � �Ha�ba nie dotrzyma� umowy!�</p><p>Wtem t�umy roz�arte wpadaj� mi�dzy chor�gwie, cisn� je, chor�gwie mieszaj� si�, nie mog�c usta� na miejscu. Naok� wida� szable, szable i szable, pod nimi rozpalone twarze, wytrzeszczone oczy, wyj�ce usta; zgie�k, szum i dzikie okrzyki rosn� z przera�aj�c� szybko�ci�, na czele leci czelad�, ciury i wszelka wojskowa ho�ota, podobniejsza do zwierz�t lub diab��w ni� do ludzi.</p><p>Zrozumia� i Wittenberg, co si� dzieje. Twarz mu poblad�a jak p��tno, pot obfity a zimny zrosi� mu w jednej chwili czo�o i � o dziwo! � �w feldmarsza�ek, kt�ry przedtem �wiatu ca�emu got�w by� przegra�a�, �w pogromca tylu armii, zdobywca tylu miast, �w stary �o�nierz, zl�k� si� teraz tak okropnie wyj�cej t�uszczy, i� przytomno�� opu�ci�a go zupe�nie. I pocz�� dygota� ca�ym cia�em, i r�ce opu�ci�, i j�cza�, i �lina pocz�a mu ciec z ust na z�oty �a�cuch, a bu�awa marsza�kowska z r�ki wypad�a. Tymczasem straszliwa ci�ba by�a coraz bli�ej i bli�ej; ju�, ju� okropne postacie otacza�y nieszcz�snych jenera��w naok�, chwila jeszcze, a roznios� tak wszystkich na szablach, �e jednego szcz�tka nie zostanie.</p><p>Inni jenera�owie powydobywali szpady, chc�c umrze� z broni� w r�ku, jak na rycerzy przysta�o, lecz stary ciemi�zca zes�ab� zupe�nie i przymru�y� oczy.</p><p>Wtem pan Wo�odyjowski skoczy� sztabowi na ratunek. Chor�giew, id�c w skok klinem, roztr�ci�a tak t�uszcz�, jak okr�t p�yn�cy wszystkimi �aglami roztr�ca spi�trzone fale morza. Krzyk tratowanej ho�oty pomiesza� si� z krzykiem lauda�skich, lecz je�d�cy pierwej dopadli sztabu i otoczyli go w mgnieniu oka murem koni, murem piersi w�asnych i szabel.</p><p>� Do kr�la! � krzykn�� ma�y rycerz.</p><p>I ruszyli. T�um otoczy� ich ze wszystkich stron, bieg� z bok�w, z ty�u, wywija� szablami i dr�gami, wy� coraz straszniej, lecz oni parli naprz�d, tn�c szablami od czasu do czasu na boki, jak tnie pot�ny odyniec otoczony przez stado wilk�w.</p><p>Wtem Wojni��owicz skoczy� w pomoc Wo�odyjowskiemu, za nim Wilczkowski z kr�lewskim pu�kiem, za nim knia� Po�ubi�ski i wszyscy razem, oganiaj�c si� ustawicznie, przyprowadzili sztab przed oblicze Jana Kazimierza.</p><p>Tumult, zamiast zmniejsza� si�, r�s� coraz bardziej. Zdawa�o si� przez chwil�, �e rozhukana t�uszcza, bez wzgl�du na majestat, b�dzie chcia�a dosta� w r�ce jenera��w. Wittenberg oprzytomnia�, ale strach nie opu�ci� go bynajmniej, wi�c zeskoczy� z konia, jak zaj�c napierany przez psy lub wilki chroni si� a� pod wozy zaprz�one, tak on kopn�� si�, mimo podagry, a� pod nogi kr�lewskie.</p><p>Tam rzuci� si� na kolana i chwyciwszy za strzemi�, pocz�� krzycze�:</p><p>� Ratuj, mi�o�ciwy panie! ratuj! Mam twoje s�owo kr�lewskie, ugoda podpisana, ratuj, ratuj! Zmi�uj si� nad nami! Nie pozwalaj mnie zamordowa�!</p><p>Kr�l na widok takiego upokorzenia i takiej ha�by odwr�ci� ze wstr�tem oczy i rzek�:</p><p>� Panie feldmarsza�ku, uspok�j si� pan!</p><p>Lecz sam mia� twarz strapion�, bo nie wiedzia�, co czyni�. Naok� zbiera�y si� coraz wi�ksze t�umy i zbli�a�y si� coraz natarczywiej. Wprawdzie stan�y chor�gwie jakby do boju, a piechota zamojska utworzy�a naok� gro�ny czworobok, lecz jaki mia� by� wszystkiego koniec?</p><p>Kr�l spojrza� na Czarnieckiego, lecz ten tylko brod� kr�ci� z w�ciek�o�ci�, takim gniewem wzburzy�a mu si� dusza przeciw niekarno�ci pospolitego ruszenia.</p><p>Tymczasem kanclerz Koryci�ski rzek�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, trzeba ugody dotrzyma�.</p><p>� Tak jest! � rzek� kr�l.</p><p>Wittenberg, kt�ry pilno patrzy� im w oczy, odetchn�� swobodniej.</p><p>� Najja�niejszy panie! � zawo�a� � wierzy�em w twoje s�owo jak w Boga!</p><p>A na to stary hetman koronny, pan Potocki:</p><p>� A czemu� to wa�� tyle przysi�g, tyle ug�d i kapitulacyj �ama�? Kto czym wojuje, od tego ginie... Wszak�e� to Wolfa, pu�k kr�lewski, wbrew kapitulacji zagarn��?</p><p>� To nie ja, to Miller, to Miller � odrzek� Wittenberg.</p><p>Hetman spojrza� z pogard�, za czym odwr�ci� si� do kr�la.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Nie m�wi� tego, abym wasz� kr�lewsk� mo�� mia� do z�amania tak�e ugody pobudza�, bo niech�e wiaro�omstwo po ich jeno stronie b�dzie.</p><p>� Wi�c co czyni�? � spyta� kr�l.</p><p>� Je�li go teraz do Prus ode�lem, to z pi��dziesi�t tysi�cy szlachty ruszy za nim i nim do Pu�tuska dojedzie, ju� go rozsiekaj�... Chybaby mu ca�y komput wojska za str�� doda�, a tego czyni� nie mo�em... S�yszysz, wasza kr�lewska mo��, jako tam wyj�. <emphasis>Revera</emphasis>... s�uszna jest przeciw niemu zawzi�to��... Trzeba naprz�d jego osob� ubezpieczy�, a odes�a� wszystkich w�wczas, gdy ten ogie� uga�nie.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�! � rzek� kanclerz Koryci�ski.</p><p>� Ale gdzie go ubezpieczy�? Tu go trzyma� nie mo�em, bo tu, u licha, wojna domowa wybuchn�� gotowa � ozwa� si� pan wojewoda ruski.</p><p>Na to wyst�pi� pan starosta ka�uski, Sobiepan, i wydymaj�c mocno wargi, rzek� ze zwyk�� sobie fantazj�:</p><p>� A c�! mi�o�ciwy panie! Dajcie mi ich do Zamo�cia, niech posiedz�, p�ki si� spok�j nie uczyni. Ju� ja go tam przed szlacht� obroni�... Ba! niech mi spr�buj� go wydrze�! Ba!</p><p>� Ale w drodze, jak go wasza dostojno�� obronisz? � spyta� kanclerz.</p><p>� Ha! jeszcze mnie na pacho�k�w sta�. Albo to nie mam piechoty i dzia�, co? Niech go Zamoyskiemu wydr�! Obaczym!</p><p>Tu zacz�� si� w boki bra�, po udach klepa� i na kulbace na obie strony si� przechyla�.</p><p>� Nie ma innej rady! � rzek� kanclerz.</p><p>� I ja nie widz�! � doda� pan Lanckoro�ski.</p><p>� To ich i we�cie, panie starosto! � rzek� do Zamoyskiego kr�l.</p><p>Lecz Wittenberg widz�c, �e ju� �yciu jego nic nie grozi, uzna� za stosowne protestowa�.</p><p>� Nie tego�my si� spodziewali! � rzek�.</p><p>Na to pan Potocki, ukazuj�c w dal r�k�:</p><p>� A to prosz�, nie zatrzymujem, wolna droga!</p><p>Wittenberg umilk�.</p><p>Tymczasem kanclerz rozes�a� kilkudziesi�ciu oficer�w, aby g�osili wzburzonej szlachcie, �e Wittenberg nie odejdzie wolno, ale zostanie odes�any do Zamo�cia. Tumult nie zaraz wprawdzie si� uciszy�, jednak�e wie�� podzia�a�a uspokajaj�co. Nim wiecz�r zapad�, umys�y zwr�ci�y si� w inn� stron�. Wojska pocz�y wchodzi� do miasta i widok odzyskanej stolicy nape�ni� wszystkie dusze rado�ci� tryumfu.</p><p>Radowa� si� i kr�l, jednak�e my�l, �e nie m�g� w zupe�no�ci dotrzyma� warunk�w ugody, trapi�a go niepoma�u, zar�wno jak wieczna niekarno�� pospolitego ruszenia.</p><p>Czarniecki �u� w sobie gniew.</p><p>� Z takim wojskiem nigdy nie mo�na by� jutra pewnym � m�wi� do kr�la. � Czasem bije si� �le, czasem po bohatersku, wszystko od fantazji, a lada podmuch, to i bunt gotowy.</p><p>� Daj Bo�e, by si� nie zacz�li rozje�d�a� � rzek� kr�l � bo jeszcze potrzebni, a ju� my�l�, �e wszystkiego dokonali.</p><p>� Sprawca tego rozruchu powinien by� ko�mi rozerwan, bez wzgl�du na us�ugi, jakie odda�! � m�wi� dalej Czarniecki.</p><p>Kazano te� najsurowiej szuka� pana Zag�oby, bo nikomu nie by�o tajno, �e on to podni�s� burz�, lecz pan Zag�oba jak w wod� wpad�. Szukano go w mie�cie, w namiotach, mi�dzy taborem, nawet mi�dzy Tatarami, wszystko na pr�no. Powiada� przy tym Tyzenhauz, �e kr�l, jak zawsze dobry i mi�o�ciw, �yczy� sobie z ca�ej duszy, �eby go nie znaleziono, i �e nawet nowenn� na to odprawia�.</p><p>Za� w tydzie� p�niej, po jakowym� obiedzie, gdy monarsze serce wezbra�o rado�ci�, us�yszano z ust Jana Kazimierza s�owa nast�puj�ce:</p><p>� A rozg�o�cie tam, �eby si� pan Zag�oba d�u�ej nie chowa�, bo ju� nam po nim i jego krotochwilach t�skno!</p><p>Gdy kasztelan kijowski �achn�� si� na to, kr�l doda�:</p><p>� Kto by w tej Rzeczypospolitej jeno sprawiedliwo��, nie mi�osierdzie mia� w sercu, ten by, zamiast serca, top�r w piersiach nosi� musia�. O win� tu �atwiej ni� gdzie indziej, ale te� i poprawa nigdzie tak rych�o nie nast�puje!</p><p>A m�wi�c to, mia� pan wi�cej jeszcze Babinicza na my�li ni� Zag�ob�, za� o Babiniczu my�la� dlatego, �e m�ody junak w�a�nie poprzedniego dnia pok�oni� si� do n�g kr�lewskich z pro�b�, by mu na Litw� nie by�o wzbroniono jecha�. M�wi�, �e chce tam wojn� o�ywi� i Szwed�w podchodzi�, jak niegdy� Chowa�skiego podchodzi�. A poniewa� kr�l i tak mia� zamiar pos�a� tam do�wiadczonego w podjazdowej wojnie �o�nierza, wi�c pozwoli�, opatrzy�, pob�ogos�awi� i jeszcze mu czego� tam po cichu do ucha �yczy�, po kt�rym �yczeniu pad� mu m�ody rycerz do n�g jak d�ugi.</p><p>Po czym nie zw��cz�c ruszy� ra�no na wsch�d. Subaghazi, znacznym podarkiem uj�ty, pozwoli� mu nowych pi�ciuset dobrudzkich ordy�c�w z sob� zabra�, sz�o wi�c za nim p�tora tysi�ca ludzi dobrych, si�a, z kt�r� mo�na by�o przecie co� pocz��. I pali�a si� g�owa junacka ch�ci� boj�w i wojennych czyn�w, �mia�a mu si� nadzieja s�awy; s�ysza� ju�, jak ca�a Litwa wymawia z chlub� i podziwem jego imi�... S�ysza� zw�aszcza, jak powtarzaj� je jedne kochane usta, i dusza dostawa�a mu skrzyde�.</p><p>A jeszcze i dlatego tak mu si� jecha�o ra�no, �e gdzie przyjecha�, tam pierwszy szcz�sn� wie�� zwiastowa�, i� Szwed pobit i Warszawa wzi�ta. Warszawa wzi�ta! Gdzie zat�tni�y kopyta jego konia, tam ca�e okolice rozbrzmiewa�y tymi s�owami, tam lud wita� go z p�aczem na drogach, tam bito we dzwony po ko�cio�ach i �piewano <emphasis>Te Deum laudamus!</emphasis> Gdy jecha� lasem, to sosny ciemne, gdy polami, to �any zb� z�ocistych, wiatrem ko�ysane, zdawa�y si� powtarza�, szumi�c rado�nie:</p><p>� Szwed pobit! Warszawa wzi�ta! Warszawa wzi�ta!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Jakkolwiek Ketling bliskim by� osoby ksi�cia Bogus�awa, jednak�e nie wszystko wiedzia� i nie wszystko umia� opowiedzie� Kmicicowi, co si� dzia�o w Taurogach, albowiem za�lepia�o go to, �e sam si� w Billewicz�wnie kocha�.</p><p>Bogus�aw innego tak�e mia� powiernika, a mianowicie pana Sakowicza, starost� oszmia�skiego, i ten jeden tylko wiedzia�, jak g��boko zabrn�� ksi��� w afekt dla swej wdzi�cznej branki oraz jakich sposob�w u�ywa�, aby jej serce i osob� posi���.</p><p>Mi�o�� ta by�a po prostu ��dz� piek�c�, bo do innych uczu� serce Bogus�awowe nie by�o zdolne, ale tak gwa�town�, i� �w do�wiadczony w amorach kawaler g�ow� traci�. I nieraz wieczorami, gdy zostali ze starost� oszmia�skim sam na sam, chwyta� si� Bogus�aw za w�osy, wo�aj�c:</p><p>� Gorzej�, Sakowicz, gorzej�!</p><p>Sakowicz wnet spos�b znajdowa�.</p><p>� Kto chce mi�d wybra� � m�wi� � musi pszczo�y odurzy�, a ma�o� to durz�cych dryjakwi ma medyk waszej ksi���cej mo�ci? Dzi� mu s�owo rzec, jutro b�dzie po harapie.</p><p>Lecz ksi��� nie chcia� chwyta� si� tego sposobu, a to z rozmaitych przyczyn. Naprz�d, kt�rego� dnia pojawi� mu si� we �nie stary pu�kownik Billewicz, dziadek Ole�ki, i stan�wszy wedle wezg�owia, wpatrywa� si� w niego, a� do pierwszego piania kogut�w, gro�nymi oczyma. Bogus�aw ten sen zapami�ta�, tak za� by� �w rycerz bez trwogi przes�dny, tak si� ba� czar�w, sennych ostrze�e� i nadprzyrodzonych zjawisk, i� dreszcz go przejmowa� na my�l, w jakiej grozie i w jakiej postawie pojawi�oby si� po raz wt�ry owo widziad�o, gdyby za rad� Sakowicza poszed�. Sam starosta oszmia�ski, kt�ry w Boga nie bardzo wierzy�, ale sn�w i czar�w ba� si� tak�e, zachwia� si� nieco w radach.</p><p>Drug� przyczyn� pow�ci�gliwo�ci Bogus�awowej by�o to, �e �Wo�oszka� bawi�a z pasierbic� w Taurogach. Nazywano �Wo�oszk�� ksi�n� Januszow� Radziwi��ow�. Pani ta, pochodz�c z kraju, w kt�rym niewiasty do�� wolne miewaj� obyczaje, nie by�a wprawdzie zbyt surow�, owszem, mo�e a� nadto na uciechy dworzan i fraucymeru wyrozumia��, jednak�e nie mog�aby �cierpie�, aby pod jej bokiem cz�owiek, maj�cy by� m�em jej pasierbicy, spe�ni� wyst�pek wo�aj�cy o pomst� do nieba.</p><p>Lecz i p�niej, gdy wskutek nam�w Sakowicza i z wol� ksi�cia wojewody wile�skiego �Wo�oszka� wyjecha�a z ksi�niczk� Janusz�wn� do Kurlandii, Bogus�aw nie o�mieli� si� na wyst�pek. Ba� si� straszliwego krzyku, kt�ry by na Litwie ca�ej powsta� musia�. Billewiczowie, ludzie mo�ni, nie omieszkaliby go gn�bi� procesem, prawo za� kara�o podobne uczynki utrat� mienia, czci i gard�a.</p><p>Radziwi��owie byli wprawdzie do�� pot�ni i mogli depta� po prawie, lecz gdyby zwyci�stwo przechyli�o si� w wojnie na stron� Jana Kazimierza, w�wczas i tak m�g� m�ody ksi��� popa�� w srogie terminy, w kt�rych zbrak�oby mu pot�gi, przyjaci� i poplecznik�w. A w�a�nie trudno ju� by�o przewidzie�, jak si� wojna sko�czy, gdy Kazimierzowi co dzie� si� przybywa�o, Karolowa za� pot�ga mala�a konieczn� ludzi utrat� i wyczerpywaniem si� pieni�dzy.</p><p>Ksi��� Bogus�aw, cz�owiek pop�dliwy, ale i polityk, liczy� si� z po�o�eniem. ��dze trawi�y go ogniem, rozum doradza� pow�ci�gliwo��, strach zabobonny kie�zna� porywy krwi, jednocze�nie przysz�y na� choroby, jednocze�nie zwali�y si� sprawy wielkie a pilne, od kt�rych cz�stokro� los ca�ej wojny zale�a�, i te wszystkie przyczyny targa�y dusz� ksi���c�, a� j� znu�y�y �miertelnie.</p><p>Wszelako nie wiadomo, jak by si� sko�czy�a walka, gdyby i nie mi�o�� w�asna Bogus�awowa. By� to pan niezmiernego o sobie rozumienia. Poczytywa� si� za niezr�wnanego statyst�, wielkiego wodza, wielkiego rycerza i niezwyci�onego zdobywc� serc niewie�cich. Mia��eby ucieka� si� do si�y lub odurzaj�cych napoj�w on, kt�ry skrzyni� kowan� list�w mi�osnych od r�nych znamienitych zagranicznych dam ze sob� wozi�? Mia�y�by jego dostatki, jego tytu�y, jego pot�ga, kr�lewskiej niemal r�wna, jego wielkie imi�, uroda i dworno�� nie wystarczy� do pokonania jednej trusi szlacheckiej?</p><p>A przy tym, o ile� triumf wi�kszy, o ile� wi�cej rozkoszy, gdy op�r dziewczyny sfol�eje i gdy sama dobrowolnie, z bij�cym jak u schwytanego ptaka sercem, z pal�c� twarz� i oczyma zasz�ymi mg��, obsunie si� w te ramiona, kt�re si� ku niej wyci�gaj�.</p><p>Bogus�awa przechodzi� dreszcz na my�l o tej chwili i pragn�� jej tak prawie mocno jak samej Ole�ki. Spodziewa� si� ci�gle, �e taka chwila nast�pi, z�yma� si�, niecierpliwi�, �udzi� samego siebie, czasem zdawa�o mu si�, �e jest od niej bli�ej, czasem, �e dalej, i w�wczas wo�a�, �e gorzeje, lecz pracowa� nie przestawa�.</p><p>Otoczy� naprz�d dziewczyn� drobiazgow� troskliwo�ci�, tak aby musia�a mu by� wdzi�czn� i my�le�, �e jest dobry, rozumia� bowiem, �e uczucie wdzi�czno�ci i przyja�ni jest to �agodny i ciep�y p�omyk, kt�ry p�niej nale�y tylko rozdmucha�, a wraz w wielki �ar si� zamieni. Cz�ste przestawanie ich ze sob� mia�o s�u�y� do tego, aby to przysz�o tym pewniej, dlatego te� nie okazywa� Bogus�aw �adnej natarczywo�ci, nie chc�c zmrozi� zaufania ani przestraszy�.</p><p>Tymczasem ka�de spojrzenie, ka�de dotkni�cie r�ki, ka�de s�owo, nic nie sz�o na darmo, jeno musia�o by� kropl� dr���c� kamie�. Wszystko, co czyni� dla Ole�ki, mog�o si� t�umaczy� go�cinno�ci� gospodarza, owym niewinnym poci�giem przyjaznym, jaki jedna istota dla drugiej uczuwa, ale jednak by�o to czynione tak, jakby czyni�a mi�o��. Granica by�a umy�lnie zatarta i niewyra�na, aby przekroczenie jej sta�o si� z czasem �atwiejszym i aby dziewczyna snadniej zab��dzi�a w tych manowcach, gdzie ka�dy kszta�t m�g� co�, ale m�g� i nic nie znaczy�. Gra ta nie godzi�a si� wprawdzie z wrodzon� pop�dliwo�ci� Bogus�awa, wszelako hamowa� si�, bo s�dzi�, �e ona jedynie mo�e doprowadzi� do celu, a zarazem znajdowa� w niej upodobanie takie, jakie znajduje paj�k napinaj�cy sie�, zdradliwy ptasznik zastawiaj�cy sid�a lub strzelec tropi�cy cierpliwie a wytrwale zwierza. Bawi�a ksi�cia w�asna przenikliwo��, subtelno�� i bystro��, kt�rych nauczy� go pobyt na dworze francuskim.</p><p>Jednocze�nie podejmowa� pann� Aleksandr� jakby ksi�n� udzieln�, ale tak, �e znowu nie�atwo by�o jej odgadn��, czyli to dzieje si� wy��cznie dla niej, czy te� wyp�ywa z jego przyrodzonej i nabytej dworno�ci dla p�ci bia�ej w og�le.</p><p>Wprawdzie czyni� j� g��wn� osob� wszystkich zabaw, igrzysk, kawalkad i wypraw my�liwskich, lecz wyp�ywa�o to nieco z natury rzeczy; po wyje�dzie ksi�nej Januszowej do Kurlandii ona by�a istotnie najdostojniejsz� w�r�d niewiast zgromadzonych w Taurogach. Schroni�o si� wprawdzie do Taurog�w, jako do miejsca le��cego tu� przy granicy, mn�stwo szlachcianek z ca�ej �mudzi, aby si� pod opiek� ksi���c� od Szwed�w uchroni�, te jednak same Billewicz�wnie, jako c�rce najzacniejszego rodu, prym we wszystkim przyznawa�y. A tymczasem, gdy ca�a Rzeczpospolita zalewa�a si� krwi�, uroczysto�ciom nie by�o ko�ca. Rzek�by�: dw�r kr�lewski ze wszystkimi dworzany i pannami zjecha� na wie� dla wczasu i zabaw.</p><p>Bogus�aw rz�dzi� jak samow�adny monarcha w Taurogach i w ca�ych przyleg�ych Prusach elektorskich, w kt�rych cz�stym bywa� go�ciem, wi�c wszystko by�o na jego rozkazy. Miasta dostarcza�y na skrypty pieni�dzy, wojsk, szlachta pruska z ochot� zje�d�a�a kole�no i konno na uczty, karuzele i �owy. Bogus�aw wskrzesi� nawet na cze�� swej damy zaniechane ju� w�wczas gonitwy rycerskie w szrankach.</p><p>Pewnego razu sam wzi�� w nich czynny udzia� i przybrany w srebrn� zbroj�, a przepasany b��kitn� wst�g�, kt�r� panna Aleksandra musia�a go przewi�za�, zwali� z konia czterech najprzedniejszych rycerzy pruskich, pi�tego Ketlinga, a sz�stego z kolei Sakowicza, cho� ten si�� mia� tak olbrzymi�, �e karety, uchwyciwszy za ko�o, w biegu zatrzymywa�. I co za zapa� powsta� w t�umie widz�w, gdy nast�pnie srebrny rycerz, kl�kn�wszy przed sw� dam�, bra� z jej r�k wieniec zwyci�stwa. Okrzyki brzmia�y na podobie�stwo grzmotu dzia�, wiewa�y chustki, k�ania�y chor�gwie, on za� uni�s� przy�bicy i patrzy� w jej zap�onion� twarz swymi �licznymi oczyma, przyciskaj�c jednocze�nie do ust jej r�ce.</p><p>Innym razem, gdy w�r�d parkan�w rozw�cieczony nied�wied� za�era� si� z psami i wszystkie z kolei rozci�gn��, ksi���, przybrany tylko w lekk� szat� hiszpa�sk�, skoczy� do �rodka z oszczepem i sk�u� nie tylko srog� besti�, ale i trabanta, kt�ry widz�c chwil� niebezpiecze�stwa, poskoczy� mu na ratunek.</p><p>Panna Aleksandra, wnuczka starego �o�nierza, wychowana w tradycjach krwi, wojny i czci dla przewag rycerskich, nie mog�a si� oprze� na widok tych czyn�w podziwowi, a nawet uwielbieniu, nauczono j� bowiem z ma�ego uwa�a� m�stwo za pierwszy niemal przymiot m�a.</p><p>Tymczasem ksi��� co dzie� sk�ada� dowody nadludzkiej prawie odwagi, i co dzie� na cze�� Ole�ki. Go�cie zebrani, w pochwa�ach i uniesieniach dla ksi�cia tak wielkich, �e b�stwo samo poprzesta� by na nich mog�o, musieli mimo woli ��czy� w rozmowach jej imi� z imieniem Bogus�awa. On milcza�, lecz oczyma wypowiada� jej to, czego nie �mia�y wypowiedzie� usta... Czar otacza� j� doko�a.</p><p>Wszystko uk�ada�o si� w ten spos�b, �eby ich zbli�a�, ��czy�, a zarazem wy��cza� z t�umu innych ludzi. Trudno by�o wspomnie� komu� o nim, by jednocze�nie o niej nie wspomnia�. My�lom samej Ole�ki Bogus�aw narzuca� si� z si�� nieprzepart�. Ka�da chwila dnia by�a obrachowana na to, by czar pot�nia�.</p><p>Wieczorem, po igrzyskach, pokoje p�on�y od lamp r�nokolorowych, rzucaj�cych blaski tajemnicze a s�odkie, jakoby z krainy sn�w rozkosznych na jaw� przeniesione; upajaj�ce wschodnie wonie przesyca�y powietrze, ciche d�wi�ki niewidzialnych harf, lutni i innych instrument�w pie�ci�y uszy, a w�r�d tych aromat�w, �wiate�, d�wi�k�w chodzi� on, w glorii powszechnych uwielbie�, niby zaczarowany kr�lewicz z bajki, m�ody, pi�kny, rycerski, �wiec�cy jak s�o�ce od klejnot�w, a jako pasterz rozkochany...</p><p>Jaka� dziewczyna mog�a si� oprze� tym urokom, jaka� cnota mog�a nie zemdle� w�r�d tych czar�w?... A unika� m�odego ksi�cia nie by�o mo�no�ci, �yj�c z nim pod jednym dachem i korzystaj�c z jego go�cinno�ci, kt�r� aczkolwiek przemoc� narzuci�, jednak�e szczerze i prawdziwie po pa�sku wype�nia�. Przy tym Ole�ka uda�a si� bez niech�ci do Taurog�w, bo je wola�a od ohydnych Kiejdan, r�wnie� jak wola�a rycerskiego Bogus�awa, kt�ry udawa� przed ni� mi�o�� do opuszczonego kr�la i ojczyzny, od jawnego zdrajcy Janusza. Owszem, w pocz�tkach swego pobytu w Taurogach, pe�na by�a przyjaznych uczu� dla m�odego ksi�cia, a spostrzeg�szy wkr�tce, jak dalece i on stara si� o jej przyja��, u�ywa�a nieraz swego wp�ywu, aby ludziom dobrze czyni�.</p><p>W trzecim miesi�cu jej bytno�ci pewien oficer artylerii, przyjaciel Ketlinga, skazany zosta� na rozstrzelanie przez ksi�cia; Billewicz�wna, dowiedziawszy si� o tym od m�odego Szkota, wnios�a za nim instancj�.</p><p>� B�stwo mo�e rozkazywa�, nie prosi� � odrzek� jej Bogus�aw i przedar�szy wyrok �mierci, rzuci� jej do n�g. � Rz�d�, rozkazuj! Taurogi spal�, je�eli cho� u�miech za t� cen� zdo�am na twej twarzy wywo�a�. Nie chc� innej nagrody, jeno mi b�d� weso�� i zapomnij o tym, co� dawniej bola�o!</p><p>Ona weso�� nie mog�a by�, maj�c w sercu b�l, �al i niewypowiedzian� pogard� dla cz�owieka, kt�rego pierwsz� mi�o�ci� pokocha�a, a kt�ry teraz by� w oczach jej wi�kszym zbrodniarzem od ojcob�jcy. �w Kmicic, obiecuj�cy za czerwone z�ote wyda� kr�la jak Judasz Chrystusa, zohydza� si� i szpetnia� coraz bardziej w jej oczach, a� z biegiem czasu zmieni� si� w potw�r ludzki, w zgryzot�, w wyrzut dla niej samej. Nie mog�a sobie darowa�, i� go kocha�a, a zarazem nie mog�a go zapomnie�, nienawidz�c.</p><p>Wobec tych uczu� trudno jej by�o nawet udawa� weso�o��, ale natomiast musia�a by� ksi�ciu wdzi�czn� i za to, �e do zbrodni Kmicicowej nie chcia� przy�o�y� r�ki, i za wszystko, co dla niej czyni�. Dziwno jej to by�o, �e m�ody ksi���, taki rycerz i tak pe�en szlachetnych uczu�, nie �pieszy� na ratunek ojczy�nie, cho� si� na praktyki Januszowe nie zgadza�, s�dzi�a wszelako, �e taki statysta wie, co robi, i �e tego wymaga polityka, kt�rej ona swym prostym panie�skim rozumem poj�� nie mo�e. Bogus�aw napomyka� jej te�, t�umacz�c swoje cz�ste do bliskiej pruskiej Tyl�y wyjazdy, �e si� mu ju� nie staje od zbytniej pracy, �e prowadzi uk�ady mi�dzy Janem Kazimierzem, Karolem Gustawem, elektorem i �e spodziewa si� ojczyzn� z toni wyd�wign��.</p><p>� Nie dla nagr�d, nie dla urz�d�w to czyni� � m�wi� do niej � brata Janusza nawet po�wi�cam, kt�ry by� mi ojcem, bo nie wiem, czy �ycie dla niego u zawzi�to�ci kr�lowej Ludwiki wyprosz�, ale czyni� to, co mi B�g, sumienie i afekt dla mi�ej matki ojczyzny nakazuje....</p><p>Gdy tak m�wi� ze smutkiem w delikatnej twarzy i oczyma ku pu�apowi zwr�conymi, wydawa� jej si� wznios�ym jako ci bohaterowie staro�ytni, o kt�rych stary pu�kownik Billewicz jej opowiada�, co sam w Korneliuszu wyczyta�. I wzbiera�o w niej serce podziwem, uwielbieniem. Powoli dosz�o do tego, �e gdy my�li o nienawistnym Andrzeju Kmicicu zbyt j� zm�czy�y, my�la�a o Bogus�awie, aby si� ukoi� i pokrzepi�. Tamten uosabia� dla niej straszliw� i ponur� ciemno��, ten �wiat�o, w kt�rym rada si� k�pie ka�da dusza stroskana. Pan miecznik rosie�ski i panna Kulwiec�wna, kt�r� tak�e sprowadzono z Wodokt�w, popychali jeszcze Ole�k� po owej pochy�o�ci, �piewaj�c od rana do wieczora hymny pochwalne na cze�� Bogus�awa. Ci��yli mu wprawdzie oboje w Taurogach tak, i� o tym tylko my�la�, jakby ich grzecznie precz wyprawi�, ale ich sobie zjedna�, a zw�aszcza pana miecznika, kt�ry z pocz�tku niech�tny, nawet zagniewan, nie m�g� si� jednak przyja�ni i faworom Radziwi��a oprze�.</p><p>Gdyby Bogus�aw by� tylko znamienitego rodu szlachcicem, nie za� Radziwi��em, nie ksi�ciem, nie magnatem w monarchiczny niemal majestat przyodzianym, by�aby mo�e Billewicz�wna zakocha�a si� w nim na �mier� i �ycie, wbrew testamentowi starego pu�kownika, kt�ry jej wyb�r tylko mi�dzy klasztorem a Kmicicem zostawia�. Lecz by�a to panna surowa dla siebie samej i dusza bardzo prawa, wi�c nawet nie dopu�ci�a do g�owy ani marzenia o niczym innym, jak o wdzi�czno�ci i podziwieniu dla ksi�cia.</p><p>R�d jej by� zbyt ma�y, by mog�a zosta� �on�, a zbyt wielki, by mog�a zosta� kochanic� Radziwi��a, patrzy�a wi�c na niego, jakby patrzy�a na kr�la, b�d�c przy dworze. Pr�no sam stara� si� nasuwa� inne my�li; pr�no sam, zapami�tawszy si� istotnie w mi�o�ci, cz�ci� z rachuby, cz�ci� z uniesienia, powtarza� nieraz, co swego czasu m�wi� pierwszego wieczoru w Kiejdanach, �e Radziwi��owie nieraz si� z szlachciankami �enili; owe my�li nie czepia�y si� jej, jak woda nie czepia si� piersi �ab�dziej, i pozosta�a, jak� by�a, wdzi�czn�, przyjazn�, wielbi�c�, szukaj�c� ulgi w my�li o bohaterze, lecz w sercu spokojn�.</p><p>On za� nie umia� si� w jej uczuciach po�apa� i cz�sto wydawa�o mu si�, �e jest bliskim celu. Lecz sam ze wstydem i z�o�ci� wewn�trzn� spostrzega�, �e nie jest tak �mia�ym wzgl�dem niej, jak bywa� wzgl�dem najpierwszych dam w Pary�u, w Brukseli i w Amsterdamie. Mo�e to by�o dlatego, �e si� naprawd� zakocha�, a mo�e dlatego, �e w tej pannie, w jej twarzy, ciemnych brwiach i surowych oczach by�o co� takiego, co nakazywa�o szacunek. Jeden jedyny Kmicic nie podlega� swego czasu temu wp�ywowi i ani dbaj�c, �mia�o garn�� si� do ca�owania tych surowych oczu i dumnych ust, ale Kmicic by� jej narzeczonym.</p><p>Wszyscy inni kawalerowie, pocz�wszy od pana Wo�odyjowskiego, sko�czywszy na bardzo rubasznej szlachcie pruskiej w Taurogach i samym ksi�ciu, mniej byli z ni� poufali ni� z innymi pannami takiej samej kondycji. Ksi�cia unosi�a wprawdzie pop�dliwo��, ale gdy raz w karecie nacisn�� jej nog�, szepcz�c jednocze�nie: �Nie b�j si�...� � a ona odrzek�a, i� w�a�nie boi si�, by nie po�a�owa�a po�o�onej w nim ufno�ci, Bogus�aw zmiesza� si� i powr�ci� do dawnej drogi stopniowego podbijania jej serca.</p><p>Lecz wyczerpywa�a si� i jego cierpliwo��. Powoli zacz�� te� zapomina� o strasznym widziadle, kt�re mu si� we �nie pojawi�o, coraz cz�ciej rozmy�la� nad tym, co Sakowicz radzi�, i nad tym, �e Billewiczowie w wojnie wszyscy wygin�; ��dze piek�y go coraz pot�niej, gdy nagle zasz�a okoliczno��, kt�ra bieg rzeczy w Taurogach zupe�nie zmieni�a.</p><p>Pewnego dnia przysz�a wie�� jak piorun, �e Tykocin przez pana Sapieh� wzi�ty, a ksi��� hetman wielki straci� �ycie w zwaliskach zamku.</p><p>Zawrza�o wszystko w Taurogach, sam Bogus�aw zerwa� si� i wyjecha� tego� samego dnia do Kr�lewca, w kt�rym mia� widzie� si� z ministrami kr�la szwedzkiego i elektora.</p><p>Pobyt jego przed�u�a� si� nad pierwotny zamiar. Tymczasem do Taurog�w pocz�y �ci�ga� oddzia�y wojsk pruskich, a nawet i szwedzkich. Pocz�to m�wi� o wyprawie przeciw panu Sapie�e. Naga prawda, i� Bogus�aw by� stronnikiem Szwed�w, tak jak jego stryj Janusz, wychodzi�a na wierzch coraz wyra�niej.</p><p>Zdarzy�o si�, �e jednocze�nie pan miecznik rosie�ski odebra� wiadomo�� o spaleniu rodzinnych Billewicz przez oddzia�y Loewerihaupta, kt�re, pobiwszy powsta�c�w �mudzkich pod Szawlami, niszczy�y ogniem i mieczem ca�y kraj.</p><p>W�wczas szlachcic zerwa� si� i pojecha�, chc�c szkody w�asnymi oczyma zobaczy�, a ksi��� Bogus�aw wcale go nie wstrzymywa� � owszem, ch�tnie wyprawi�, rzek�szy tylko na drog�:</p><p>� Teraz waszmo�� rozumiesz, dlaczegom was do Taurog�w sprowadzi�, bo po prostu m�wi�c, �ycie mi zawdzi�czacie.</p><p>Ole�ka zosta�a sama z pann� Kulwiec�wn� i natychmiast zamkn�a si� w swych komnatach, nikogo pr�cz niekt�rych niewiast nie widuj�c. Te gdy jej przynios�y wie��, i� ksi��� gotuje wypraw� przeciw wojskom polskim, nie chcia�a im zrazu wierzy�, lecz pragn�c si� upewni�, kaza�a prosi� do siebie Ketlinga, wiedzia�a bowiem, i� m�ody Szkot niczego przed ni� nie utai.</p><p>Jako� stawi� si� natychmiast, szcz�liwy, �e go przywo�ano, �e przez chwil� b�dzie m�g� rozmawia� z t�, kt�ra opanowa�a mu dusz�.</p><p>Billewicz�wna pocz�a go wypytywa�:</p><p>� Panie kawalerze � rzek�a � tyle wie�ci kr��y po Taurogach, �e b��dzimy w nich jako w�r�d lasu. Jedni m�wi�, �e ksi��� wojewoda swoj� �mierci� zmar�; drudzy, �e na szablach rozniesion. Jaka jest przyczyna jego �mierci?</p><p>Ketling zawaha� si� przez chwil�; widocznym by�o, �e walczy z wrodzon� nie�mia�o�ci�, na koniec zarumieni� si� mocno i odrzek�:</p><p>� Przyczyn� upadku i �mierci ksi�cia wojewody pani jeste�.</p><p>� Ja?... � zapyta�a ze zdumieniem panna Billewicz�wna.</p><p>� Tak jest, bo ksi��� nasz wola� zosta� w Taurogach ni� bratu i�� na ratunek. O wszystkim tu zapomnia�... przy tobie, pani.</p><p>Teraz ona z kolei zap�on�a jak r�a purpurowa.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Szkot sta� z kapeluszem w r�ku, ze spuszczonymi oczyma i g�ow� schylon� na piersi, w postawie pe�nej czci i uszanowania, na koniec podni�s� g�ow�, strz�sn�� jasne pukle w�os�w i rzek�:</p><p>� Pani, je�eli ci� obrazi�y moje s�owa, pozw�l mi kl�kn�� przed tob� i na kolanach prosi� ci� o przebaczenie.</p><p>� Nie czy� tego, panie kawalerze � odrzek�a �ywo panna widz�c, �e m�ody rycerz zgina ju� kolano. � Wiem, i� co� rzek�, to� rzek� w szczero�ci serca, bom to z dawna spostrzeg�a, �e� mi �yczliwy. Zali nie tak? Zali mi wa�pan nie �yczysz?...</p><p>Oficer podni�s� swe anielskie oczy do g�ry i po�o�ywszy r�k� na sercu, g�osem tak cichym jak szmer wiatru, a smutnym jak westchnienie rzek� tylko:</p><p>� Ach, pani! pani!...</p><p>I w tej chwili przestraszy� si�, �e za wiele powiedzia�, wi�c zn�w g�ow� schyli� na piersi i przybra� postaw� dworzanina s�uchaj�cego rozkaz�w ukochanej kr�lewny.</p><p>� W�r�d obcych tu jestem i bez opieki � rzek�a Ole�ka � a cho� sama potrafi� czuwa� nad sob� i B�g mnie od przygody uchroni, przecie� i ludzkiej mi pomocy potrzeba. Chceszli wa�pan by� moim bratem? Chcesz mnie ostrzec w potrzebie, abym wiedzia�a, co czyni�, i wszelakich side� unikn�� mog�a?</p><p>To rzek�szy, wyci�gn�a do� r�k�, on za� teraz przykl�kn��, mimo i� mu broni�a, i uca�owa� ko�ce jej palc�w.</p><p>� M�w wa�pan, co tu si� dzieje ko�o mnie?</p><p>� Ksi��� kocha pani� � odrzek� Ketling. � Czy� pani tego nie spostrzeg�a?</p><p>Ona za� zakry�a twarz r�koma.</p><p>� Widzia�am i nie widzia�am. Czasem wydawa�o mi si�, �e on jeno dobry bardzo...</p><p>� Dobry!... � powt�rzy� jak echo oficer.</p><p>� Tak jest. A czasem, gdy mi przysz�o do g�owy, �em, nieszcz�sna, ��dze wzbudzi� w nim mog�a, tom i tak uspokaja�a si� tym, i� �adna mi od niego nie grozi napastliwo��. By�am mu wdzi�czna za to, co dla mnie czyni�, cho�, B�g widzi, nie wygl�da�am jego nowych �ask, boj�c si� i tak tych, kt�re ju� wy�wiadczy�.</p><p>Ketling odetchn��:</p><p>� Mog� �miele m�wi�? � zapyta� po chwili milczenia.</p><p>� M�w wa�pan.</p><p>� Ksi��� dw�ch ma tylko powiernik�w: pana Sakowicza i Patersona, a Paterson mnie wielce �yczliwy, bo z jednych kraj�w pochodzim i na r�ku mnie nosi�. Wi�c co wiem, to wiem od niego. Ksi��� kocha pani�: ��dze p�on� w nim jako smo�a w pochodni. Wszystko, co tu si� dzieje, wszystkie owe uczty, �owy, karuzele i ten turniej, po kt�rym dot�d, dzi�ki ksi���cej r�ce, krew mi si� rzuca ustami, dzieje si� dla wa�panny. Ksi��� mi�uje ci�, pani, bez pami�ci, ale nieczystym ogniem, bo ci� chce poha�bi�, nie za�lubi�; bo chocia� nie m�g�by znale�� godniejszej, kr�lem nawet wszystkiego �wiata, nie tylko ksi�ciem b�d�c, przecie my�li o innej... Przeznaczona mu jest ksi�niczka Anna i jej fortuna. Wiem to od Patersona, i Boga wielkiego, jego ewangeli� bior� za �wiadka, �e szczer� prawd� m�wi�. Nie wierz, pani, ksi�ciu, nie ufaj jego dobrodziejstwom, nie ubezpieczaj si� jego moderacj�, czuwaj, strze� si�, bo ci tu zdrad� na ka�dym kroku gotuj�. Dech zamiera w piersiach od tego, co mi Paterson m�wi�. R�wnego Sakowiczowi zbrodniarza w �wiecie nie ma... nie mog� o tym m�wi�, po prostu me mog� m�wi�! Gdyby nie przysi�ga, kt�r�m ksi�ciu sk�ada�, �e �ycia i osoby jego strzec b�d�, ta r�ka, pani, i ta szpada uwolni�yby ci� od gro�by ustawicznej... Ale pierwszego zabi�bym Sakowicza... Tak jest! jego pierwszego przed wszystkimi lud�mi! przed tymi nawet, kt�rzy w mojej ojczy�nie krew z ojca mego wytoczyli, fortun� zagarn�li i tu�acza, jurgieltnika ze mnie uczynili...</p><p>Tu Ketling trz��� si� pocz�� z uniesienia, przez chwil� gni�t� tylko r�k� gard� szpady, s�owa wyrzec nie mog�c, nast�pnie och�on�� i jednym tchem wypowiedzia�, jakie sposoby podsuwa� ksi�ciu Sakowicz.</p><p>Panna Aleksandra, ku wielkiemu jego zdziwieniu, zachowa�a si� do�� spokojnie, ujrzawszy gro��c� sobie przepa��, tylko twarz jej poblad�a i sta�a si� jeszcze powa�niejsz�. Nieugi�ta wola odbi�a si� w jej surowym spojrzeniu.</p><p>� Potrafi� si� uchroni�! � rzek�a � tak mi dopom� B�g i �wi�ty krzy�!</p><p>� Ksi��� dotychczas nie chcia� i�� za rad� Sakowicza � doda� Ketling � lecz gdy ujrzy, �e droga, kt�r� obra�, do niczego nie prowadzi...</p><p>I pocz�� opowiada� o przyczynach, kt�re Bogus�awa zatrzymywa�y.</p><p>Panna s�ucha�a ze zmarszczon� brwi�, ale niezbyt uwa�nie, bo ju� pocz�a my�le� o tym, jak by si� wyrwa� spod tej straszliwej opieki. Lecz �e w ca�ym kraju nie by�o miejsca nie oblanego krwi� i plany ucieczki nie przedstawia�y si� jasno, zatem wola�a o nich nie m�wi�.</p><p>� Panie kawalerze � rzek�a wreszcie � odpowiedz mi na jedno jeszcze pytanie. Stoili ksi��� Bogus�aw po stronie kr�la szwedzkiego czy polskiego?</p><p>� Nikomu z nas nietajno � odrzek� m�ody oficer � �e ksi��� nasz pragnie nale�e� do rozbioru tej Rzeczypospolitej, a�eby Litw� w udzielne ksi�stwo dla siebie zmieni�!</p><p>Tu umilk� i rzek�by�, �e jego my�l pobieg�a mimo woli �ladami my�li Ole�ki, bo po chwili doda�:</p><p>� Elektor i Szwedzi na us�ugi ksi�cia, a �e ca�� zajmuj� Rzeczpospolit�, wi�c nie ma si� przed nimi gdzie schroni�.</p><p>Ole�ka nie odrzek�a nic.</p><p>Ketling czeka� jeszcze przez chwil�, czy go o co zapyta� nie zechce, lecz gdy milcza�a, ci�gle w�asnymi my�lami zaj�ta, poczu�, �e nie nale�y jej przeszkadza�, wi�c zgi�� si� we dwoje w po�egnalnym uk�onie, zamiataj�c ziemi� pi�rami od kapelusza.</p><p>� Dzi�kuj�, panie kawalerze � rzek�a, wyci�gn�wszy do� r�k�.</p><p>Oficer, nie odwracaj�c si�, zacz�� cofa� si� ku drzwiom.</p><p>Nagle na twarzy jej pojawi�y si� lekkie rumie�ce, zawaha�a si� przez chwil�, nareszcie rzek�a:</p><p>� S�owo jeszcze, panie kawalerze.</p><p>� Ka�de jest dla mnie �ask�...</p><p>� Wa�pan zna�e� pana... Andrzeja Kmicica...</p><p>� Tak jest, pani... z Kiejdan. Ostatni raz widzia�em go w Pilwiszkach, gdy�my z Podlasia w te strony ci�gn�li.</p><p>� Czy prawda?... czy prawd� ksi��� powiedzia�, i� mu si� pan Kmicic ofiarowa� na osob� kr�la polskiego targn��?...</p><p>� Nie wiem, pani... Wiadomo mi jeno, i� si� w Pilwiszkach ze sob� naradzali, za czym ksi��� odjecha� z nim w lasy i tak d�ugo nie wraca�, �e Paterson pocz�� si� ba� i wys�a� wojsko na spotkanie. Ja w�a�nie prowadzi�em ten oddzia�. Spotkali�my ksi�cia, gdy ju� wraca�. Uwa�a�em, �e by� zalterowan bardzo, jakby wielkie wzruszenie duszy przeby�. Rozmawia� te� sam z sob�, co mu si� nigdy nie zdarza. S�ysza�em te�, jako rzek�: �Diabe� by si� na to porwa�...� Zreszt� nic wi�cej nie wiem... Jeno p�niej, gdy ksi��� wspomina� o tym, z czym mu si� pan Kmicic ofiarowa�, pomy�la�em sobie: je�li to by�o, to wtedy by� musia�o.</p><p>Billewicz�wna zacisn�a wargi.</p><p>� Dzi�kuj� � rzek�a.</p><p>I po chwili zosta�a sama.</p><p>My�l ucieczki opanowa�a j� zupe�nie. Za wszelk� cen� postanowi�a wyrwa� si� z tych ohydnych miejsc i spod w�adzy tego zdradzieckiego ksi�cia. Ale dok�d si� uda�? Wsie i miasta by�y w r�ku szwedzkim, klasztory poburzone, zamki zr�wnane z ziemi�, kraj ca�y roi� si� od �o�dak�w i od straszniejszych od nich zbieg�w wojskowych, zb�jc�w, wszelkiego rodzaju �otrzyk�w. Jaki� los m�g� czeka� dziewczyn� rzucon� na pastw� tej burzy? Kto z ni� p�jdzie? Ciotka Kulwiec�wna, pan miecznik rosie�ski i kilkunastu jego czeladzi. A czy� si�y te ochroni� j�?... Poszed�by mo�e i Ketling, mo�e by nawet znalaz� gar�� wiernych �o�nierzy i przyjaci�, kt�rzy by chcieli mu towarzyszy�, lecz Ketling kocha� si� w niej zbyt widocznie, wi�c jak�e jej by�o zaci�ga� u niego d�ug wdzi�czno�ci, kt�ry by zbyt wielk� cen� sp�aca� nast�pnie przysz�o?</p><p>Wreszcie, jakie� mia�a prawo zamyka� los temu m�odzie�cowi, ledwie wyros�emu z pachol�cia, i nara�a� go na po�cig, na zgub�, je�eli nie mog�a nic mu w zamian pr�cz przyja�ni ofiarowa�. Wi�c pyta�a sama siebie: co czyni�, dok�d ucieka�, gdy� tu i tam grozi�a zguba, tu i tam ha�ba.</p><p>W takiej rozterce dusznej pocz�a modli� si� gor�co, a szczeg�lniej powtarza�a gorliwie jedn� modlitw�, do kt�rej swego czasu stary pu�kownik zawsze si� w z�ych terminach ucieka�, zaczynaj�c� si� od s��w:</p><p><emphasis>B�g Ci� z dzieci�tkiem salwowa�</emphasis></p><p><emphasis>Od Herodowej z�o�ci,</emphasis></p><p><emphasis>W Egipcie drogi prostowa�</emphasis></p><p><emphasis>Dla Twojej przezpieczno�ci</emphasis>...</p><p>Tymczasem powsta� wicher mocny i drzewa pocz�y w sadzie za oknami szumie� okrutnie. Nagle przypomnia�y si� zamodlonej panience puszcze, na kt�rych skraju wychowa�a si� od ma�ego, i my�l, �e w puszczach znajdzie si� jedyne bezpieczne schronisko, przelecia�a jej jako b�yskawica przez g�ow�.</p><p>Wi�c odetchn�a g��boko Ole�ka, bo znalaz�a wreszcie, czego szuka�a. Tak jest! Do Zielonki, do Rogowskiej! Tam nieprzyjaciel nie p�jdzie, �otrzyk nie b�dzie �upu szuka�. Tam sw�j nawet, je�li si� zapami�ta, to mo�e zab��dzi� i b��dzi� a� do �mierci, co� za� dopiero obcy, dr�g nie znaj�cy. Tam obroni� j� Domaszewicze my�liwi i Stakjanowie Dymni, a je�li nie masz ich, je�li ruszyli wszyscy za panem Wo�odyjowskim, to� tymi lasami mo�na a� hen! do innych wojew�dztw ci�gn�� i w innych puszczach spokoju szuka�.</p><p>Wspomnienie pana Wo�odyjowskiego rozweseli�o Ole�k�. Takiego by jej opiekuna! To prawy �o�nierz, to szabla, pod kt�r� i przed Kmicicem, i przed Radziwi��ami samymi mo�na si� schroni�. Tu przypomnia�o si� jej, �e on to w�a�nie radzi� w�wczas, gdy Kmicica w Billewiczach schwyta�, a�eby w Puszczy Bia�owieskiej spokoju szuka�.</p><p>I s�usznie m�wi�! Rogowska i Zielonka za blisko Radziwi���w, a ko�o Bia�owie�y stoi w�a�nie ten Sapieha, kt�ry dopiero co star� z oblicza ziemi najstraszniejszego Radziwi��a.</p><p>Zatem do Bia�owie�y, do Bia�owie�y, cho�by dzi�, jutro!... Niech tylko miecznik rosie�ski przyjedzie, nie b�dzie zwleka�a!</p><p>Ochroni� j� ciemne g��bie Bia�owie�y, a p�niej, gdy burza przejdzie, klasztor. Tam jeno spok�j prawdziwy by� mo�e i zapomnienie wszystkich ludzi, wszystkiego b�lu, �alu, pogardy...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Pan miecznik rosie�ski wr�ci� w kilka dni p�niej. Mimo i� jecha� z glejtem Bogus�awowym, dotar� tylko do Rosie�; do samych za� Billewicz nie by�o po co je�dzi�, gdy� nie by�o ich ju� na �wiecie. Dw�r, zabudowania, wie�, wszystko zosta�o do cna spalone w ostatniej bitwie, kt�r� ksi�dz Straszewicz, jezuita, stoczy� na czele swego oddzia�u z kapitanem szwedzkim Ross�. Lud by� w lasach lub w partiach zbrojnych. Zosta�y na miejscu wsi zamo�nej jeno ziemia i woda.</p><p>Drogi przy tym pe�ne by�y �grasant�w�, to jest zbieg�w z wojsk rozmaitych, kt�rzy znacznymi kupami chodz�c, rozbojem si� trudnili, tak �e nawet pomniejsze komendy wojskowe nie by�y od nich bezpieczne. Nie zdo�a� si� zatem pan miecznik nawet i o tym przekona�, czy zakopane w sadzie sol�wki ze srebrem i pieni�dzmi ocala�y, i powr�ci� do Taurog�w wielce z�y, zgryziony, z okrutn� przeciw niszczycielom w sercu zawzi�to�ci�.</p><p>Ledwie nog� zst�pi� z ka�amaszki, wci�gn�a go Ole�ka do swej komnaty i opowiedzia�a mu wszystko, co jej Hassling-Ketling powiada�.</p><p>Zatrz�s� si� na to stary szlachcic, kt�ry nie maj�c w�asnego potomstwa, dziewczyn� jak c�rk� kocha�. Przez jaki� czas �apa� si� tylko za g�owni� szabli, powtarzaj�c: �Bij, kto cnotliwy!� � wreszcie za g�ow� si� porwa� i tak m�wi� pocz��:</p><p>� <emphasis>Mea culpa, mea maxima culpa!</emphasis> bo mi i samemu czasem do �ba przychodzi�o, i ten, i �w szepta�, �e �w piekielnik w amorach dla ciebie uton��, a ja nie m�wi�em nic, jeszczem si� w boki bra� my�l�c: �Nu� si� o�eni!� Gosiewskim krewni�my, Tyzenhauzom tak�e... Czemu nie mamy by� krewni Radziwi��om? Za pych� to, za pych� B�g mi� karze... Zacne zdrajca pokrewie�stwo obmy�li�. Takim nam by� chcia� krewnym... bodaj go zabito!... jako dworski byk wiejskim ja�oszkom! Bodaj go zabito! Ale poczekasz! Pierwej ta r�ka i ta szabla spr�chniej�!...</p><p>� Tu o ratunku my�le� trzeba � odrzek�a Ole�ka.</p><p>I nu� przedstawia� swe plany ucieczki.</p><p>Pan miecznik, wysapawszy si�, s�ucha� uwa�nie, na koniec rzek�:</p><p>� Wolej mi podda�stwo zebra� i parti� utworzy�! B�d� Szwed�w podchodzi�, jako inni podchodz�, jak niegdy� Kmicic Chowa�skiego. Bezpieczniej ci b�dzie w lesie i w polu ni� na tym dworze zdrajcy i heretyka!</p><p>� Dobrze � odpowiedzia�a panna.</p><p>� Nie tylko si� nie sprzeciwiam � m�wi� w zapale miecznik � ale tak powiadam: �e im pr�dzej, tym lepiej... A to� podda�stwa ani kos mi nie brak. Spalili mi rezydencj�, mniejsza z tym! to z innych wiosek ch�opstwo �ci�gn�... Wszyscy Billewicze, kt�rzy ju� s� w polu, stan� przy nas. Poka�emy ci, panku, pokrewie�stwo, poka�emy, co to na honor Billewicz�wny nastawa�... Ty� Radziwi��! Nic to! nie masz hetman�w w billewiczowskim rodzie, ale nie masz i zdrajc�w!... Obaczym, za kim ca�a �mud� p�jdzie!...</p><p>Tu zwr�ci� si� do panny:</p><p>� Ciebie osadzim w Bia�owie�y, a sami wr�cim! Nie mo�e inaczej by�! Musi on za ten afront odpokutowa�, bo to ca�ego stanu szlacheckiego krzywda. Infamis, kto si� za nami nie opowie! B�g pomo�e, bracia pomog�, obywatele pomog�, a wonczas ogie� a miecz! Dotrzymaj� Billewicze Radziwi��om! Infamis, kto nie z nami! infamis, kto zdrajcy szabl� przed oczyma nie b�y�nie! Kr�l, sejmy, ca�a Rzeczpospolita z nami!</p><p>Tu miecznik, czerwony jak krew i ze zje�on� czupryn�, pocz�� pi�ci� w st� wali�.</p><p>� Pilniejsza ta wojna ni� szwedzka, bo w nas jest ca�y stan rycerski, wszystkie prawa, wszystka Rzeczpospolita pokrzywdzona i w najg��bszych fundamentach zachwiana. Infamis, kto nie rozumie! Zginie ta ojczyzna, je�eli pomsty i kary na zdrajc� nie wymierzym!</p><p>I tak gra�a stara krew coraz gwa�towniej, �e a� Ole�ce przysz�o miecznika uspokaja�. Siedzia� on dotychczas spokojnie, cho� si� zdawa�o, �e nie tylko ojczyzna, lecz i �wiat ca�y ginie, ale dopiero gdy Billewicz�w dotkni�to, w tym ujrza� najstraszniejsz� przepa�� dla ojczyzny i jak lew rycze� pocz��.</p><p>Lecz panna, kt�ra mia�a na niego wp�yw wielki, zdo�a�a go w ko�cu uspokoi�, t�umacz�c mu, �e dla zbawienia ich i dla tego, i�by si� ucieczka uda�a, potrzeba w�a�nie najg��bsz� tajemnic� zachowa� i nie pokaza� ksi�ciu, �e si� czegokolwiek domy�laj�.</p><p>Przyrzek� �wi�cie, i� wedle jej wskaz�wek post�pi, po czym ju� radzili o samej ucieczce. Rzecz nie by�a zbyt trudna, bo zdawa�o si�, �e ich nie strzeg� wcale. Postanowi� tedy pan miecznik wyprawi� naprz�d pacho�ka z listami do ekonom�w, aby natychmiast ch�opstwo ze wszystkich wiosek, do niego i do innych Billewicz�w nale��cych, zbierali i zbroili.</p><p>Nast�pnie sze�ciu zaufanych czeladzi mia�o niby ruszy� do Billewicz po sol�wki z pieni�dzmi i srebrem, a w rzeczy zatrzyma� si� w lasach girlakolskich i tam na pa�stwo z ko�mi, tobo�ami i �ywno�ci� czeka�. Oni sami u�o�yli, �e z Taurog�w wyjad� z dwoma czeladnikami w saniach, niby tylko do pobliskiej Gawny, po czym na konie wierzchowe przesi�d� i z kopyta rusz�. Do Gawny je�dzili cz�sto do pa�stwa Kuczuk�w-Olbrotowskich, gdzie czasem zostawali i na noc, spodziewali si� zatem, �e wyjazd ich nie zwr�ci niczyjej uwagi i �e pogo� za nimi nie p�jdzie, chyba we dwa lub trzy dni potem, gdy b�d� ju� w�r�d kup zbrojnych i w g��bi niezbrodzonych las�w. Nieobecno�� ksi�cia Bogus�awa utwierdza�a ich w tej nadziei.</p><p>Tymczasem pan Tomasz zaj�� si� bardzo czynnie przygotowaniami. Pacholik z listami wyjecha� na drugi dzie�. Trzeciego rozmawia� pan miecznik obszernie z Patersonem o swoich zakopanych pieni�dzach, kt�rych, jak m�wi�, by�o nad sto tysi�cy, i o potrzebie przewiezienia ich do bezpiecznych Taurog�w. Paterson uwierzy� z �atwo�ci�, albowiem szlachcic i uchodzi� za bardzo bogatego, i by� nim w istocie.</p><p>� Niech je przywo�� jak najpr�dzej � rzek� Szkot � je�li potrzeba, to i �o�nierzy jeszcze dodam.</p><p>� Im mniej ludzi b�dzie wiedzia�o, co wioz�, tym lepiej. Czelad� moja wierna, a sol�wki ka�� im pie�k� przykry�, kt�r� cz�sto z naszych stron do Prus wo��, albo te� klepkami, na kt�re nikt si� nie u�akomi.</p><p>� Lepiej klepk� � rzek� Paterson � bo przez konopie szabl� albo dzid� mo�na namaca�, �e co� innego na dnie wozu le�y. A pieni�dze najlepiej wasza mo�� ksi�ciu panu na skrypt oddaj. Wiem te�, �e potrzebuje pieni�dzy, bo intraty �le dochodz�.</p><p>� Chcia�bym si� ksi�ciu tak przys�u�y�, aby niczego nie potrzebowa� � odpar� szlachcic.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa i wszystko zdawa�o si� sk�ada� jak najpomy�lniej, gdy� zaraz potem ruszy�a czelad�, a miecznik z Ole�k� mieli wyjecha� nazajutrz.</p><p>Tymczasem wieczorem wr�ci� najniespodzianiej Bogus�aw na czele dw�ch regiment�w rajtarii pruskiej. Sprawy jego nie musia�y i�� zbyt pomy�lnie, bo wr�ci� z�y i zgryziony.</p><p>Tego jeszcze dnia zwo�a� rad� wojenn�, kt�r� sk�adali pe�nomocnik elektorski hr. Sejdewitz, Paterson, Sakowicz i pu�kownik rajtarski Kyritz. Obradowali do godziny trzeciej w nocy, a celem obrad by�a wyprawa na Podlasie przeciw panu Sapie�e.</p><p>� Elektor i kr� szwedzki zasilili mnie w miar� wojskiem � m�wi� ksi���. � Jedno z dwojga: albo Sapieh� zastaniem jeszcze na Podlasiu i w takim razie musimy go zetrze�; albo nie: w�wczas Podlasie zajmiem bez oporu. Do wszystkiego jednak trzeba pieni�dzy, a tych ni elektor, ni jego szwedzki majestat mi nie dali, bo sami nie maj�.</p><p>� U kog� pieni�dzy szuka�, je�eli nie u waszej ksi���cej mo�ci � odrzek� hr. Sejdewitz. � W ca�ym �wiecie m�wi� o nieprzebranych radziwi��owskich skarbach.</p><p>Na to Bogus�aw:</p><p>� Panie Sejdewitz, gdyby mnie dochodzi�o wszystko, co mi z dziedzicznych d�br nale�y, pewnie bym mia� wi�cej grosza ni� pi�ciu waszych niemieckich ksi���t w kup� wzi�tych. Ale w kraju wojna, intraty nie dochodz� lub te� przez rebelizant�w bywaj� przejmowane. Mo�na by gotowizny dosta� na skrypty od miast pruskich, wszelako wa�� najlepiej wiesz, co si� w nich dzieje, i �e chyba dla jednego Jana Kazimierza rozwi�za�yby worki.</p><p>� A Kr�lewiec?</p><p>� Co mo�na by�o wzi��, tom wzi��, ale tego ma�o.</p><p>� Za szcz�cie sobie poczytuj�, �e si� b�d� m�g� waszej ksi���cej wysoko�ci dobr� rad� przys�u�y� � rzek� Paterson.</p><p>� Wola�bym, �eby� si� przys�u�y� got�wk�.</p><p>� Warta jej ta rada. Nie dawniej jak wczoraj m�wi� mi pan Billewicz, �e ma zacne kwoty zakopane w sadzie w Billewiczach i �e w�a�nie chce je tu w bezpieczne miejsce przenie��, aby je waszej ksi���cej wysoko�ci na skrypt odda�.</p><p>� A to� mi z nieba spad� i �w szlachcic tak�e! � zawo�a� Bogus�aw. � A si�a� tam tego b�dzie?</p><p>� Nad sto tysi�cy pr�cz sreber i kosztowno�ci, kt�rych bodaj �e drugie tyle.</p><p>� Sreber i kosztowno�ci szlachcic nie zechce na gotowizn� zmienia�, ale mo�na je b�dzie zastawi�. Wdzi�czenem ci, Paterson, bo w por� mi to przychodzi. Musz� z Billewiczem zaraz jutro pom�wi�.</p><p>� To go uprzedz�, bo w�a�nie jutro wybiera si� z pann� do Gawny, do pa�stwa Kuczuk�w-Olbrotowskich.</p><p>� Uprzed� go, by nie wyje�d�a�, nim si� ze mn� nie obaczy.</p><p>� Czelad� ju� pos�ana, boj� si� tylko, czy bezpiecznie dojedzie.</p><p>� Mo�na b�dzie pos�a� za nimi ca�y regiment, wreszcie pogadamy. W por� mi to, w por�! A i pocieszna rzecz, je�eli Podlasie za pieni�dze tego regalisty i patrioty od Rzeczypospolitej oderw�.</p><p>To rzek�szy, ksi��� po�egna� rad�, bo musia� jeszcze odda� si� w r�ce pokojowych, kt�rych zadaniem by�o co dzie� przed noc� k�pielami, ma�ciami i r�nymi sztukami, znanymi tylko za granic�, nadzwyczajn� jego urod� konserwowa�. Trwa�o to zwykle godzin�, a czasem i dwie; ksi��� za� i bez tego by� ju� znu�on drog� i p�n� godzin�.</p><p>Nazajutrz rano Paterson zatrzyma� miecznika i Ole�k� oznajmieniem, i� ksi��� pragnie si� z nimi widzie�. Trzeba by�o wyjazd od�o�y�, ale nie zaniepokoili si� tym zbytnio, bo Paterson powiedzia�, o co chodzi.</p><p>W godzin� p�niej nadszed� ksi���. Mimo i� pan Tomasz i Ole�ka przyrzekli sobie naj�wi�ciej, i� przyjm� go po dawnemu, i mimo wszelkich wysile�, nie mogli tego dokaza�.</p><p>Jej twarz zmieni�a si�, a miecznikowa nabieg�a krwi� na widok m�odego ksi�cia, i przez chwil� stali oboje zmieszani, wzburzeni, pr�no usi�uj�c do zwyk�ej powr�ci� spokojno�ci.</p><p>Ksi���, przeciwnie, swobodny by� zupe�nie, tylko troch� pomizernia� w oczach i twarz mia� mniej ubarwion� ni� zwykle, ale w�a�nie ta jego blado�� cudnie odbija�a od per�owej rannej szaty, przerabianej srebrem; spostrzeg� jednak natychmiast, i� przyjmuj� go jako� inaczej i mniej radzi widz� ani�eli zwyczajnie. Ale pomy�la� zaraz, �e pewnie tych dwoje regalist�w dowiedzia�o si� o jego stosunkach ze Szwedami, i st�d ten ch��d w przyj�ciu.</p><p>Postanowi� wi�c sypn�� im natychmiast piaskiem w oczy, i po zwyk�ych komplimentach powitalnych tak zacz��:</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju, s�ysza�e� ju� zapewne waszmo��, jakie nieszcz�cie mnie spotyka...</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� chce m�wi� o �mierci ksi�cia wojewody? � odpar� miecznik.</p><p>� Nie tylko o �mierci. Cios to okrutny, wszelako ju� zda�em si� na wol� Boga, kt�ry jak tusz�, wszystkie krzywdy bratu memu hojnie wynagrodzi�, ale na mnie nowy ci�ar zes�a�, bo musz� wojn� domow� prowadzi�, a dla ka�dego obywatela, mi�uj�cego ojczyzn�, gorzka to dola...</p><p>Miecznik nie odrzek� nic, tylko spojrza� nieco bokiem na Ole�k�. Ksi��� za� m�wi� dalej:</p><p>� Moj� prac�, moim trudem a B�g jeden wie, jakim kosztem doprowadzi�em ju� pok�j do skutku. Prawie o podpisanie traktat�w tylko chodzi�o. Mieli Szwedzi wyj�� z Polski, �adnej nagrody nie ��daj�c, pr�cz przyzwolenia kr�lewskiego i stan�w, aby po �mierci Jana Kazimierza Carolus na tron polski by� obrany. Wojownik tak wielki i pot�ny zbawieniem by�by dla Rzeczypospolitej. Co wi�cej, zaraz teraz mia� zostawi� posi�ki na wojn� ukrainn� i na moskiewsk�. Jeszcze by�my granice rozszerzyli; ale panu Sapie�e to nie na r�k�, bo nie m�g�by gn�bi� Radziwi���w. Wszyscy si� ju� na owe traktaty zgodzili, on jeden si� zbrojn� r�k� przeciwi; za nic mu ojczyzna, byle prywaty m�g� dochodzi�. A� przysz�o do tego, �e trzeba or�a przeciw niemu u�y�, kt�r� funkcj� w�a�nie mnie, za tajemn� zgod� Jana Kazimierza i Carolusa, powierzono. Ot, co jest! Nie wybiega�em si� nigdy od �adnej s�u�by, wi�c i tej podj�� si� musz�, cho� niejeden b�dzie mnie krzywo s�dzi� i pomy�li, �e bratob�jcz� wojn� z samej tylko zemsty wszczynam.</p><p>Na to miecznik:</p><p>� Kto wasz� ksi���c� mo�� pozna� tak dobrze jako my, tego pozory nie uwiod� i zawsze prawdziwe intencje waszej ksi���cej mo�ci zrozumie� potrafi.</p><p>Tu pan miecznik, zachwycony w�asn� chytro�ci� i polityk�, mrugn�� tak wyra�nie na Ole�k�, �e ta a� przel�k�a si�, by tych znak�w nie ujrza� ksi���.</p><p>Ten jednak spostrzeg�.</p><p>�Nie wierz� mi� � pomy�la�.</p><p>I chocia� gniewu na twarzy nie okaza�, przecie� ubod�o go to w duszy. By� on zupe�nie szczerze przekonany, �e obraz� jest nie wierzy� Radziwi��owi, nawet w�wczas, gdy mu si� spodoba zmy�la�.</p><p>� Paterson m�wi� mi � rzek� po chwili � �e wasza mo�� chcesz gotowizn� sw� na skrypt mi odda�. Ch�tnie w tym wa�ci dogodz�, gdy� przyznaj�, �e gotowy grosz i mnie teraz na r�k�. Gdy spok�j nastanie, uczynisz, co zechcesz, albo kwot� odbierzesz, alboli te� dam waszmo�ci par� wsi w zastaw, tak aby to z korzy�ci� dla ci� by�o.</p><p>Tu zwr�ci� si� ksi��� do Ole�ki:</p><p>� Przebacz wa�panna, �e przy tak doskona�ej istocie nie o supirach ani idyllach m�wimy. Nies�uszna to rozmowa, jeno czasy takie, i� uwielbieniu i admiracji przystojnej folgi da� nie mo�na.</p><p>Ole�ka spu�ci�a oczy i chwyciwszy ko�cami palc�w za sukni�, uczyni�a dyg przynale�ny, nie chc�c nic odpowiada�.</p><p>Tymczasem miecznik u�o�y� sobie w g�owie projekt nies�ychanie niedo��ny, ale kt�ry sam za nadzwyczaj przebieg�y poczyta�.</p><p>�I z dziewczyn� uciekn�, i pieni�dzy nie po�ycz�. � pomy�la�.</p><p>Za czym odchrz�kn�wszy i pog�adziwszy kilkakro� czuba, tak rzek�:</p><p>� Mi�o mi b�dzie waszej ksi���cej mo�ci wygodzi�. Nie m�wi�o si� te� Patersonowi o wszystkim, bo i z czerwonymi z�otymi p�garnc�wka si� znajdzie, zakopana osobno, aby w razie przygody ca�ej gotowizny nie utraci�. Pr�cz tego s� i innych Billewicz�w sol�wki, ale te podczas mojej nieobecno�ci pod dyrekcj� tej oto panny zakopywano i ona jedna potrafi wykalkulowa� miejsce, bo cz�owiek, kt�ry je nosi�, umar�. Pozw�l�e nam, wasza ksi���ca mo��, jecha� obojgu, to przywieziem wszystko.</p><p>Bogus�aw spojrza� na niego bystro.</p><p>� Jak to? Paterson powiada�, �e� ju� waszmo�� czelad� wys�a�, a skoro wyjecha�a, to musi wiedzie�, gdzie pieni�dze.</p><p>� Ale o innych nikt nie wie, tylko ona.</p><p>� Przecie musz� by� zakopane w jakim� wyra�nym miejscu, kt�re wskaza� s�owy albo <emphasis>delineare</emphasis> na papierze �atwo.</p><p>� S�owa wiatr � odrzek� miecznik � a na delineacjach czelad� si� nie zna. Pojedziemy oboje, ot, co!</p><p>� Dla Boga, to� wa�� musi zna� dobrze swoje sady, wi�c jed� sam. Po co panna Aleksandra ma jecha�?</p><p>� Sam nie pojad�! � odrzek� rezolutnie pan miecznik.</p><p>Bogus�aw po raz drugi spojrza� na� badawczo, po czym siad� wygodniej i trzcin�, kt�r� trzyma� w r�ku, pocz�� uderza� si� po butach.</p><p>� Koniecznie? � rzek�. � A dobrze! Ale w takim razie dam wam dwa regimenty jazdy, kt�re was odwioz� i przywioz�.</p><p>� Nie potrzeba nam �adnych regiment�w. Sami pojedziem i wr�cim. To nasze strony, nic nam tam nie grozi.</p><p>� Jako gospodarz czu�y na dobro swych go�ci nie mog� pozwoli�, a�eby panna Aleksandra jecha�a bez si�y zbrojnej, wybieraj wi�c wa��: albo sam, albo oboje z eskort�.</p><p>Pan miecznik spostrzeg�, �e wpad� we w�asne sid�a, i do takiego go to gniewu przywiod�o, �e zapomniawszy o wszelkich ostro�no�ciach, zakrzykn��:</p><p>� To wasza ksi���ca mo�� wybieraj: albo pojedziem oboje bez regiment�w, albo pieni�dzy nie dam!</p><p>Panna Aleksandra spojrza�a na niego b�agalnie, lecz on ju� poczerwienia� i sapa� pocz��. By� to jednak cz�owiek z natury ostro�ny, nawet nie�mia�y, lubi�cy zgodnie wszystkie sprawy za�atwia�, ale za to gdy raz przebrano z nim miar�, gdy sobie zbytnio przeciw komu na w�s namota� lub gdy o billewiczowski honor chodzi�o, w�wczas z desperack� jak�� odwag� rzuca� si� do oczu, cho�by najpot�niejszemu nieprzyjacielowi.</p><p>Wi�c i teraz porwa� si� r�k� za lewy bok i trzasn�wszy szabl�, pocz�� krzycze� na ca�e gard�o:</p><p>� C� to tu, jasyr? Oprymowa� chc� wolnego obywatela? kardynalne prawa depta�?</p><p>Bogus�aw, oparty plecami o por�cz krzes�a, patrzy� na niego uwa�nie, bez widomych oznak gniewu, jeno wzrok jego stawa� si� z ka�d� chwil� zimniejszy, a szpicrut� coraz szybciej uderza� si� po butach. Gdyby pan miecznik zna� go lepiej, wiedzia�by, �e �ci�ga na sw� g�ow� gro�ne niebezpiecze�stwo.</p><p>Stosunki z Bogus�awem by�y po prostu straszne, dlatego �e nigdy nie by�o wiadomo, kiedy nad dwornym kawalerem i przywyk�ym do panowania nad sob� dyplomat� we�mie g�r� dziki i niepohamowany magnat depc�cy z okrucie�stwem despoty wschodniego wszelki op�r. �wietne wychowanie, og�ada zdobyta na najpierwszych dworach europejskich, rozwaga, kt�rej nabra� w stosunkach ludzkich, i wykwintno�� by�y jakby cudne a pot�ne kwiaty, pod kt�rymi tai� si� tygrys.</p><p>Lecz miecznik nie wiedzia� o tym i w za�lepieniu gniewnym krzycza� dalej:</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� nie udawaj d�u�ej, bo ci� znaj�!... i bacz, �e ni kr�l szwedzki, ni elektor, kt�rym obum przeciw ojczy�nie s�u�ysz, ni twoje ksi�stwo przed trybuna�em ci� nie os�oni, a szable szlacheckie naucz� moresu... m�odziku!...</p><p>Na to Bogus�aw wsta�, w jednej chwili skruszy� trzcin� w �elaznych r�kach i cisn�wszy drzazgi pod nogi miecznika, rzek� strasznym, przyciszonym g�osem:</p><p>� Ot, mi wasze prawa! Ot, wasze trybuna�y! Ot, wasze przywileje!</p><p>� Gwa�t okropny! � krzykn�� miecznik.</p><p>� Milcz, szlachetko! � krzykn�� ksi��� � bo ci� w proch zetr�!</p><p>I szed� ku niemu, by porwa� zdumia�ego szlachcica za pier� i rzuci� nim o �cian�.</p><p>Wtem Billewicz�wna stan�a mi�dzy nimi.</p><p>� Co wasza ksi���ca mo�� chcesz uczyni�? � rzek�a.</p><p>Ksi��� zatrzyma� si�.</p><p>Ona za� sta�a z rozd�tymi nozdrzami, z p�on�c� twarz� i ogniem w oczach, jak gniewna Minerwa. Pier� jej wzdyma�a si� pod stanikiem, na kszta�t fali morskiej, i tak by�a cudna w tym gniewie, �e Bogus�aw zapatrzy� si� w ni�, wszystkie ��dze wype�z�y mu na twarz, jakoby w�e w pieczarach duszy zamieszka�e.</p><p>Po chwili gniew jego przeszed�, przytomno�� wr�ci�a, czas jaki� patrzy� jeszcze w Ole�k�, na koniec twarz mu z�agodnia�a, sk�oni� g�ow� na piersi i rzek�:</p><p>� Przebacz, anielska panno!... Dusz� mam pe�n� zgryzot a b�lu, wi�c i sob� nie w�adn�.</p><p>To rzek�szy, wyszed� z komnaty.</p><p>W�wczas Ole�ka za�ama�a r�ce, a miecznik, oprzytomniawszy, chwyci� si� za czupryn� i zakrzykn��:</p><p>� Jam to popsowa� wszystko, jam przyczyn� twej zguby!</p><p>Ksi��� nie pokaza� si� przez ca�y dzie�. Obiadowa� nawet u siebie, samowt�r z panem Sakowiczem. Wzburzony do dna duszy, nie m�g� my�le� tak jasno jak zwykle. Trawi�a go jaka� gor�czka. By�a to zapowied� ci�kiej febry, kt�ra mia�a go niebawem uchwyci� z tak� si��, �e w czasie jej napad�w dr�twia� zupe�nie, tak i� musiano go rozciera�. Ale on przypisywa� w tej chwili stan sw�j nadzwyczajnej sile mi�o�ci i rozumowa�, �e albo musi j� zaspokoi�, albo umrze.</p><p>Tymczasem, opowiedziawszy Sakowiczowi ca�� rozmow� z miecznikiem, tak m�wi�:</p><p>� R�ce i nogi mnie pal�, mrowie chodzi po krzy�ach, w g�bie czuj� gorycz i ogie�. A! do wszystkich rogatych diab��w, co to jest?... Nigdy mi si� to nie trafia�o!...</p><p>� Bo� wasza ksi���ca mo�� skrupu�ami nadziany jak pieczony kap�on kasz�... Ksi��� kurzejec, ksi��� kurzejec! Cha! cha!</p><p>� G�upi�!</p><p>� Dobrze!</p><p>� Nie koncept�w mi twoich trzeba!</p><p>� We�, mo�ci ksi���, lutni� i p�jd� pod okna dziewki, mo�e ci poka�e... pi��... miecznik. Tfu! do licha, taki� to z Bogus�awa Radziwi��a rezolut?</p><p>� Dure�-e�!</p><p>� Dobrze! Widz�, �e wasza ksi���ca mo�� zaczynasz ze sob� rozmawia� i prawd� sobie w oczy gada�. �mia�o, �mia�o! Prosz� na godno�� nie uwa�a�!</p><p>� Bo widzisz, Sakowicz, �e m�j Kastor poufali si� ze mn�, to i tak cz�sto go w ziobro nog� kopn�, a ciebie ci�sza mog�aby spotka� przygoda.</p><p>Sakowicz zerwa� si� na r�wne nogi niby zaperzony, jak niedawno miecznik rosie�ski, a �e mia� nadzwyczajny dar udawania, wi�c pocz�� krzycze� g�osem tak do miecznikowego podobnym, �e nie widz�c, kto m�wi, mo�na by si� omyli�.</p><p>� C� to, jasyr? Oprymowa� chc� wolnego obywatela, kardynalne prawa depta�?</p><p>� Daj spok�j, daj spok�j! � m�wi� gor�czkowo ksi��� � bo tam ona tego starego ba�wana w�asn� osob� zastawi�a, a tu nie masz, kto by ci� broni�.</p><p>� Kiedy go zastawi�a, to trzeba by�o j� w zastaw bra�!</p><p>� Nie mo�e inaczej by�, tylko tu s� jakowe� czary. Albo musia�a mi co� zada�, albo konstelacje s� takowe, �e po prostu od zmys��w odchodz�... �eby� ty j� widzia�, jak tego parszywego stryjca broni�a... Ale� ty kiep! W g�owie mi si� m�ci! Patrz! jako mi r�ce gorzej�! Tak� mi�owa�, tak� przygarn��, z tak�...</p><p>� Potomstwo mie�! � doda� Sakowicz.</p><p>� A tak! a tak! jakby� wiedzia�, i musi to by�, bo inaczej rozerw� mnie te p�omienie, jak granat. Dla Boga, co si� ze mn� dzieje... O�eni� si� czy co, u wszystkich ziemskich i piekielnych diab��w?</p><p>Sakowicz spowa�nia�.</p><p>� O tym wasza ksi���ca mo�� nie powiniene� my�le�.</p><p>� W�a�nie �e my�l�, w�a�nie �e jak zechc�, to tak uczyni�, cho�by regiment Sakowicz�w powtarza� mi przez ca�y dzie�: �O tym wasza ksi���ca mo�� nie powiniene� my�le�!�</p><p>� Ej, to widz� nie �arty!</p><p>� Chorym jest, oczarowany, nie mo�e inaczej by�!</p><p>� Czemu wasza ksi���ca mo�� nie idzie w ostateczno�ci za moj� rad�?</p><p>� Chyba p�jd�! Niech zaraza porwie wszystkie sny, wszystkich Billewicz�w, ca�� Litw� wraz z trybuna�ami i Janem Kazimierzem w dodatku. Nie wsk�ram inaczej... Widz�, �e nie wsk�ram! Do�� tego! Co? Wielka rzecz! wielka sprawa! I ja, kiep, wa�y�em si� dot�d na dwie strony! Ba�em si� sn�w, Billewicz�w, proces�w, chasy szlacheckiej, fortuny Jana Kazimierza!... Powiedz mi, �em kiep! S�yszysz? rozkazuj�� powiedzie� mi, �em kiep!</p><p>� A ja nie us�ucham, bo� teraz w�a�nie Radziwi��, a nie kalwi�ski wikary. Ale chory musisz by�, wasza ksi���ca mo��, naprawd�, bom ci� w takiej alteracji nigdy nie widzia�.</p><p>� Prawda! aha! W najci�szych terminach jenom r�k� macha� i pogwizdywa�, a teraz czuj�, jakoby mi kto ostrogi w boki wpiera�.</p><p>� Dziwna to jest, bo je�li ta dziewka umy�lnie waszej ksi���cej mo�ci co zada�a, to nie dlatego, �eby potem mia�a ucieka�, a przecie� z tego, co� mi wasza ksi���ca mo�� m�wi�, pokazuje si�, �e oni oboje chcieli si� po cichu wynie��.</p><p>� Powiada� mi Ryff, �e to wp�yw Saturna, na kt�rym wyziewy pal�ce w tym w�a�nie miesi�cu si� podnosz�.</p><p>� Mo�ci ksi���, wolej Jowisza we� sobie za patrona, bo temu bez �lub�w si� szcz�ci�o. Wszystko b�dzie dobrze, tylko o �lubie wasza ksi���ca mo�� nie wspominaj, chyba o malowanym.</p><p>Nagle pan starosta oszmia�ski uderzy� si� w czo�o.</p><p>� Czekaj no, wasza ksi���ca mo��... S�ysza�em o podobnym wypadku w Prusiech...</p><p>� Szepceli ci diabe� co� do ucha, powiadaj?</p><p>Lecz pan Sakowicz d�ugo nic nie odpowiada�, wreszcie twarz mu si� rozja�ni�a i rzek�:</p><p>� Podzi�kuj, mo�ci ksi���, swojej fortunie, �e ci Sakowicza za przyjaciela da�a.</p><p>� Co nowego? co nowego?</p><p>� Ej, nic! b�d� dru�b� waszej ksi���cej mo�ci � tu Sakowicz sk�oni� si� � zaszczyt to dla takiego chudopacho�ka niema�y...</p><p>� Nie b�aznuj, m�w pr�dko!</p><p>� Jest w Tyl�y niejaki Plaska, czy tam jak, kt�ry swego czasu by� ksi�dzem w Nieworanach, ale rewokowawszy, luterstwo przyj��, o�eni� si� i pod protekcj� elektora si� schroni�, a teraz w�dzon� ryb� ze �mudzi� handluje. Swego czasu stara� si� nawet biskup Parczewski, aby go na powr�t na �mud� dosta�, gdzie by mu pewnie stosik pod nogi pod�o�ono, ale elektor nie chcia� wspo�wiercy wyda�.</p><p>� Co mnie to obchodzi? Nie marud�!</p><p>� Co wasz� ksi���c� mo�� to obchodzi? Ow� powinno obchodzi�, bo on was zszyje jako wierzch z podszewk�, rozumiesz, wasza ksi���ca mo��? A �e kiepski majster i do cechu nie nale�y, �atwo b�dzie po nim rozpru�, rozumiesz, mo�ci ksi���? Tego szycia cechowi za wa�ne nie uznaj�, a przecie nie b�dzie ni gwa�t�w, ni ha�as�w. Majstrowi b�dzie mo�na potem �eb ukr�ci�, wasza ksi���ca mo�� za� sam b�dziesz narzeka�, �e by�o podej�cie, rozumiesz? Za� przedtem: <emphasis>crescite et multiplicamini</emphasis>... Pierwszy daj� moje b�ogos�awie�stwo.</p><p>� Rozumiem i nie rozumiem � rzek� ksi���. � Diab�a tam! pojmuj� doskonale. Sakowicz! musia�e� ju� jak strzyga z z�bami na �wiat si� urodzi�. Kat ci� czeka, nie mo�e inaczej by�... O, panie starosto!... Ale p�ki �yj�, w�os ci z g�owy nie spadnie, a kontentacja przystojna nie minie... Ja tedy...</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� o�wiadczysz si� solennie o r�k� panny Billewicz�wny jej samej i miecznikowi. Je�li ci odm�wi�, je�li si� nie uda, to ka� ze mnie sk�r� �ci�gn��, rzemienie do sanda��w z niej zrobi� i i�� na pokutn� pielgrzymk� do... do Rzymu. Radziwi��owi mo�na si� naje�y�, gdy zechce pokocha�, ale gdy zechce si� �eni�, tedy �adnego szlachcica nie b�dzie potrzebowa� pod w�os g�aska�. Musisz tylko wasza ksi���ca mo�� powiedzie� miecznikowi i pannie, �e ze wzgl�du na elektora i kr�la szwedzkiego, kt�rzy ci� z ksi�niczk� biponck� swataj�, ma��e�stwo musi pozosta� sekretne, dop�ki pok�j nie b�dzie zawarty. Zreszt� intercyzy piszcie, jakie chcecie. Wszystko to oba ko�cio�y musz� uzna� za niewa�ne... A co?</p><p>Bogus�aw milcza� przez chwil�, tylko na obliczu pojawi�y mu si� pod farb� gor�czkowe plamy czerwone. Po chwili rzek�.</p><p>� Czasu nie ma, za trzy dni musz�, musz� na Sapieh� wyruszy�.</p><p>� To w�a�nie! Gdyby czasu by�o wi�cej, niepodobna by by�o pozor�w usprawiedliwi�. Jak�e? Tylko brakiem czasu wyt�umaczysz wasza ksi���ca mo��, �e pierwszy lepszy ksi�dz przyje�d�a, jako w nag�ych razach bywa, i na pytel �lub daje. Oni to� samo pomy�l�: �Pr�dko, bo musi by� pr�dko!� Rycerska to dziewka, wi�c wasza ksi���ca mo�� i na wypraw� zabra� j� ze sob� mo�esz... Kr�lu mi�y, je�li� Sapieha pobije, to i tak w po�owie Wiktorem b�dziesz.</p><p>� Dobrze, dobrze! � rzek� ksi���.</p><p>Lecz w tej chwili uchwyci� go pierwszy paroksyzm, tak i� szcz�ki mu si� zaci�y i s�owa wi�cej przem�wi� nie m�g�. Zesztywnia� ca�y, a potem pocz�o nim rzuca� i drga� jako ryba wyj�ta z wody. Wszelako, nim przestraszony Sakowicz zdo�a� sprowadzi� medyka, paroksyzm przeszed�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Po rozmowie z Sakowiczem ksi��� Bogus�aw uda� si� nazajutrz po po�udniu wprost do miecznika rosie�skiego.</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju! � rzek� na wst�pie � zawini�em ci�ko ostatnim razem, bom si� uni�s� we w�asnym domu. <emphasis>Mea culpa!</emphasis>... i tym wi�ksza, �em ten afront uczyni� cz�owiekowi z rodu od wiek�w zaprzyja�nionego z Radziwi��ami. Ale przychodz� b�aga� o przebaczenie. Niech szczere przyznanie waszmo�ci panu za satysfakcj�, mnie za pokut� wystarczy. Waszmo�� znasz od dawna Radziwi���w, wiesz, �e�my do przeprosin nieskorzy; wszelako, �em to wiekowi i powadze uchybi�, pierwszy, nie bacz�c, ktom jest, przychodz� z powinn� g�ow�. A ju� te�, stary przyjacielu naszego domu, d�oni mi, wierz�, nie umkniesz?</p><p>To rzek�szy, wyci�gn�� r�k�, a miecznik, w kt�rego duszy pierwszy impet ju� przeszed�, nie �mia� mu swej odm�wi�, cho� poda� j�, oci�gaj�c si�, i rzek�:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, wr�� nam wolno��, a to b�dzie najlepsza kontentacja.</p><p>� Jeste�cie wolni i mo�ecie jecha�, cho�by dzi�.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci � odrzek� zdziwiony miecznik.</p><p>� Jedn� tylko stawi� kondycj�, kt�rej, daj B�g, �eby� nie odrzuci�.</p><p>� Jak�� to? � spyta� z obaw� miecznik.</p><p>� A�eby� chcia� wys�ucha� cierpliwie tego, co� powiem.</p><p>� Je�eli tak, tedy b�d� s�ucha�, chocia�by do wieczora.</p><p>� Nie dawaj mi zaraz responsu, jeno si� namy�l godzin� albo i dwie.</p><p>� B�g widzi, �e bylem wolno�� odzyska�, pragn� zgody.</p><p>� Wolno�� wa�pan dobrodziej odzyszczesz, nie wiem tylko, czy korzysta� z niej zechcesz i czy ci pilno b�dzie opu�ci� moje progi. Rad bym, �eby� m�j dom i ca�e Taurogi za swoje uwa�a�, ale teraz s�uchaj. Czy wiesz waszmo��, m�j dobrodzieju, dlaczegom si� sprzeciwia� wyjazdowi panny Billewicz�wny? Oto dlatego, �em odgad�, i� uciec po prostu chcecie, a ja takem si� w synowicy waszmo�cinej rozkocha�, i� byle j� widzie�, Hellespont bym co dzie� przep�ywa� got�w jako �w Leander dla Hery...</p><p>Miecznik poczerwienia� na nowo w jednej chwili.</p><p>� Mnie to wasza ksi���ca mo�� �miesz m�wi�?...</p><p>� W�a�nie waszmo�ci, m�j szczeg�lniejszy dobrodzieju.</p><p>� Mo�ci ksi���! Szukaj fortuny u dworek, a szlacheckiej dziewki nie tykaj, bo� zasi�! Mo�esz j� wi�zi�, mo�esz do sklepu zamkn��, ale ci jej poha�bi� nie wolno!</p><p>� Poha�bi� nie wolno � odrzek� ksi��� � ale wolno pok�oni� si� staremu Billewiczowi i rzec mu: S�uchajcie, ojcze! dajcie mi swoj� synowic� za �on�, bo mi �y� bez niej nijak.</p><p>Miecznik tak zdumia�, �e s�owa przem�wi� nie m�g�, przez czas jaki� tylko w�sami rusza�, a oczy wysz�y mu na wierzch; potem j�� je sobie pi�ciami przeciera� i spogl�da� to na ksi�cia to woko�o po komnacie, wreszcie rzek�:</p><p>� We �nieli czy na jawie?</p><p>� Nie �pisz, dobrodzieju, nie �pisz, a �eby� si� jeszcze lepiej przekona�, to� powt�rz� <emphasis>cum omnibus titulis</emphasis>: Ja, Bogus�aw ksi��� Radziwi��, koniuszy Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, prosz� ciebie, Tomasza Billewicza, miecznika rosie�skiego, o r�k� synowicy twej, panny �owczanki Aleksandry.</p><p>� Jak�e to? Dla Boga! czy� wasza ksi���ca mo�� rozwa�y�?</p><p>� Ja rozwa�y�em, teraz ty rozwa�, dobrodzieju, czyli kawaler godzien panny...</p><p>� Bo ze zdziwienia dech mi zapar�o...</p><p>� Poznaj, czylim mia� jakowe niecnotliwe intencje...</p><p>� I wasza ksi���ca mo�� nie zwa�a�by� na stan nasz chudopacholski?</p><p>� Tacy� to Billewicze tani, tak�e to klejnot wasz szlachecki i staro�ytno�� rodu cenisz? Zali to Billewicz m�wi?</p><p>� Mo�ci ksi���, wiem, �e pocz�tk�w rodu naszego w Rzymie staro�ytnym szuka� nale�y, ale...</p><p>� Ale � przerwa� ksi��� � hetman�w ni kanclerzy nie macie. Nic to! elektorami wszak�e jeste�cie, jako m�j wuj brandenburski. Skoro w naszej Rzeczypospolitej szlachcic kr�lem obran by� mo�e, to nie masz za wysokich prog�w na jego nogi. Ja, m�j mieczniku, a da B�g, m�j stryjaszku, rodz� si� z ksi�niczki brandenburskiej, ojciec m�j z Ostrogskiej, ale dziad, wielkiej pami�ci Krzysztof Pierwszy, ten, kt�rego Piorunem zwali, hetman wielki, kanclerz i wojewoda wile�ski, �onaty by� <emphasis>primo voto</emphasis> z Sobk�wn�, a dlatego mitra mu z g�owy nie spad�a, bo Sobk�wna by�a szlachcianka, tak zacnie urodzona jak i inne. Za to gdy nieboszczyk rodzic z elektor�wn� si� �eni�, to wydziwiano, �e na godno�� nie pami�ta, chocia� z panuj�cym domem si� ��czy�. Taka u was diabla szlachecka pycha. No, dobrodzieju, przyznaj, �e nie my�lisz, �eby Sobek od Billewicza by� lepszy? No?...</p><p>Tak m�wi�c, pocz�� ksi��� klepa� z wielk� poufa�o�ci� pana miecznika po �opatce, a szlachcic zmi�k� jak wosk i odrzek�:</p><p>� B�g waszej ksi���cej mo�ci zap�a� za zacne intencje... Ci�ar spada z serca! Ej, mo�ci ksi���, �eby jeszcze nie r�nica wiary!...</p><p>� Ksi�dz katolicki b�dzie �lub dawa�, innego ja sam nie chc�.</p><p>� Ca�e �ycie b�dziem za to wdzi�czni, bo tu chodzi o b�ogos�awie�stwo bo�e, kt�rego pewnie by Pan Jezus umkn��, gdyby jaki paskudnik...</p><p>Tu ugryz� si� w j�zyk pan miecznik, bo zmiarkowa�, �e nieprzyjemn� dla ksi�cia rzecz chcia� powiedzie�, lecz Bogus�aw ani zauwa�y�, owszem, u�miechn�� si� �askawie i doda�:</p><p>� I co do potomstwa nie b�d� si� upiera�, bo nie masz takiej rzeczy, kt�rej bym dla tej waszej �liczno�ci nie uczyni�...</p><p>Miecznika twarz rozja�ni�a si�, jakby na ni� promienie s�o�ca pad�y.</p><p>� Ju� te� B�g tej b�a�nicy nie posk�pi� urody... Prawda jest!</p><p>Bogus�aw zn�w poklepa� go po ramieniu i pochyliwszy si� szlachcicowi do ucha, pocz�� szepta�:</p><p>� A �e pierwszy b�dzie ch�opak, to ja r�cz�, i malowanie, nie ch�opak!</p><p>� Chi! chi!...</p><p>� Bo nie mo�e inny by� z Billewicz�wny.</p><p>� Z Billewicz�wny za Radziwi��em � doda� miecznik, rozkoszuj�c si� po��czeniem tych nazwisk. � Chi! chi! Ot, b�dzie huczek na ca�ej �mudzi... A co panowie Sici�scy, nasi nieprzyjaciele, powiedz�, gdy Billewicze tak wyrosn�? Wszak�e to oni nawet starego pu�kownika nie zostawili w spokoju, cho� to by� m�� rzymskiego pokroju, od ca�ej Rzeczypospolitej uwielbiany.</p><p>� Wy�cigamy ich ze �mudzi, mo�ci mieczniku!</p><p>� Bo�e wielki, Bo�e mi�osierny, niezbadane s� wyroki Twoje, ale je�eli w wyrokach Twoich le�y, aby panowie Sici�scy pop�kali z inwidii... b�d� wola Twoja!</p><p>� Amen! � dorzuci� Bogus�aw.</p><p>� Mo�ci ksi���! nie bierz�e za z�e, i� si� w godno�� nie obwijam, jako przystoi temu, kt�rego o dziewk� prosz�, i �e zbyt jawnie rado�� okazuj�... Lecz owo �yli�my w strapieniu, nie wiedz�c, co nas czeka, i wszystko najgorzej sobie t�umacz�c. Przysz�o do tego, �e�my i wasz� ksi���c� mo�� �le s�dzili, a� naraz pokazuje si�, �e strachy i pos�dzenia by�y nies�uszne i �e pierwszemu uwielbieniu folg� da� mo�na. To, m�wi� waszej ksi���cej mo�ci, jakoby kto brzemi� z ramion zdj��...</p><p>� Zali i panna Aleksandra tak mnie s�dzi�a?</p><p>� Ona? Cho�bym Cyceronem by�, jeszcze bym jej poprzedniej admiracji dla waszej ksi���cej mo�ci godnie opisa� nie umia�... Tak my�l�, �e cnota w niej jeno i przyrodzona jakowa� nie�mia�o�� afektom sta�a na przeszkodzie. Ale gdy si� dowie o szczerych waszej ksi���cej mo�ci intencjach, tedy jestem pewien, �e sercu zaraz cugli popu�ci, a ono brykn�� na pastwisko mi�o�ci z najwi�kszym impetem nie omieszka.</p><p>� Cyceron by tego ozdobniej nie umia� wyrazi�! � odrzek� Bogus�aw.</p><p>� Bo przy szcz�ciu i wymowa si� znajdzie. Lecz skoro wasza ksi���ca mo�� tak wdzi�cznie wszystkiego, co prawi�, s�ucha� raczysz, tedy ju� do ostatka b�d� szczery.</p><p>� B�d� szczery, panie mieczniku...</p><p>� Bo cho� to dziewka m�oda, ale <emphasis>hic mulier</emphasis> i przy m�skim zgo�a umy�le, dziw, jak charakterna. Tam, gdzie niejeden by do�wiadczony cz�ek si� zawaha�, ona ani si� namy�li. Co z�e, to na lewo, co dobre, na prawo... a sama te� na prawo. S�odkie to niby, a jak raz sobie drog� obierze, chocia�by armaty, na nic! bo ju� nie zboczy. W dziada i we mnie si� wda�a; ojciec by� �o�nierz zawo�any, ale cz�ek mi�kki... matka zasi�, Wojni��owicz�wna <emphasis>de domo</emphasis>, cioteczna siostra Kulwiec�wny, tak�e by�a charakterna.</p><p>� Rad to s�ysz�, mo�ci mieczniku!</p><p>� Ow� nie uwierzysz, mo�ci ksi���, jakie to licho na Szwed�w, ba! na wszystkich nieprzyjaci� Rzeczypospolitej zawzi�te. Gdyby kogo� o zdrad�, cho�by najmniejsz�, pos�dza�a, ju� by abominacj� nieprzezwyci�on� do niego czu�a, cho�by to anio� by�, nie cz�owiek... Wasza ksi���ca mo��! wybacz staremu, kt�ry ojcem twoim m�g�by z wieku, je�li nie z godno�ci by�: porzu� Szweda... To� to gorszy Tatara ojczyzny ciemi�zca! Rusz przeciw takim synom swoje wojska, a nie tylko ja, ale i ona poci�gnie z tob� w pole! Wybaczaj, wasza ksi���ca mo��, wybaczaj!... Ot! powiedzia�em, com my�la�!</p><p>Bogus�aw przem�g� si� po chwili milczenia i tak m�wi� pocz��:</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju! Godzi�o si� wam wczoraj jeszcze przypuszcza�, ale dzi� ju� si� nie godzi, �e wam chc� jeno piaskiem w oczy rzuci�, m�wi�c, i� po stronie kr�la i ojczyzny stoj�. Ow� pod przysi�g�, jako krewnemu, powtarzam, �e com o pokoju i o jego kondycjach rzek�, to by�a szczera prawda. Wola�bym i ja ruszy� w pole, bo mnie do tego natura ci�gnie, ale �em widzia�, i� nie w tym ratunek, z czystej mi�o�ci musia�em si� innego sposobu chwyci�... I to mog� rzec, i�em nies�ychanej rzeczy dokaza�, bo �eby po straconej wojnie taki pok�j zawrze�, aby zwyci�ska pot�ga sz�a jeszcze na s�u�b� zwyci�onej, tego by si� sam najchytrzejszy z ludzi Mazarin nie powstydzi�... Nie panna Aleksandra jedna, ale i ja na r�wni z ni� <emphasis>odium</emphasis> do nieprzyjaci� czuj�. Co jednak czyni�? Jako t� ojczyzn� ratowa�? <emphasis>Nec Hercules contra plures!</emphasis> Wi�c pomy�la�em sobie tak: �Miast zgin��, co by�oby i �atwiej, i pocieszniej, trzeba j� ratowa�.� A i�em si� w sprawach tego rodzaju u wielkich statyst�w �wiczy�, �em to elektora krewny i u Szwed�w, za przyczyn� brata Janusza, dobrze widziany, wnet pocz��em rokowania, a jaki by� ich <emphasis>cursus</emphasis> i dla Rzeczypospolitej po�ytek, to ju� waszmo�� wiesz: koniec wojny, uwolnienie spod opresji katolickiej waszej wiary, ko�cio��w, duchowie�stwa, stanu szlacheckiego, posp�lstwa, pomoc szwedzka na wojn� moskiewsk� i kozack�, a bogdaj rozszerzenie granic... Za to za� wszystko to jedno ust�pstwo, �e Carolus po Kazimierzu kr�lem ma zosta�. Kto wi�cej w tych czasach dla ojczyzny uczyni�, niech mi stanie do oczu!</p><p>� Prawda jest... �lepy by zobaczy�... jeno stanowi szlacheckiemu okrutnie markotno b�dzie, �e wolna elekcja ustanie.</p><p>� A co wa�niejsze, elekcja czy ojczyzna?</p><p>� Wszystko jedno, mo�ci ksi���, bo� to kardynalny fundament Rzeczypospolitej... A c� jest ojczyzna, je�eli nie zbi�r praw, przywilej�w i wolno�ci, stanowi szlacheckiemu przys�uguj�cych?... Pana i pod obcym panowaniem znale�� mo�na.</p><p>Gniew i nuda przelecia�y b�yskawic� po obliczu Bogus�awa.</p><p>� Carolus � rzek� � podpisze <emphasis>pacta conventa</emphasis>, jako i poprzednicy podpisywali, a po jego �mierci obierzem sobie, kogo zechcem... cho�by tego Radziwi��a, kt�ry si� z Billewicz�wny narodzi.</p><p>Miecznik sta� przez chwil� jakoby ol�niony t� my�l�, na koniec podni�s� r�k� w g�r� i zakrzykn�� z wielkim zapa�em:</p><p>� <emphasis>Consentior!</emphasis>...</p><p>� Tak i ja my�l�, �e si� wa�� zgadzasz, cho�by potem tron dziedziczny w naszej rodzinie mia� zosta� � rzek� ze z�o�liwym u�miechem ksi���. � Tacy�cie wszyscy!... Ale to rzecz p�niejsza. Tymczasem trzeba, �eby uk�ady do skutku dosz�y... Rozumiesz waszmo��, panie stryjcu?</p><p>� Trzeba, jako �ywo trzeba! � powt�rzy� z g��bokim przekonaniem miecznik.</p><p>� Doj�� za� mog� dlatego, �e wdzi�cznym jestem jego szwedzkiemu majestatowi po�rednikiem, a wiesz, waszmo��, z jakowych przyczyn?... Oto, Carolus ma jedn� siostr� za de la Gardie, a drug�, ksi�niczk� biponck�, jeszcze pann�, i t� chce za mnie wyda�, aby si� z domem naszym skoligaci� i gotow� parti� mie� na Litwie. St�d jego dla mnie powolno��, do kt�rej go i wuj elektor nak�ania.</p><p>� Jak�e to? � spyta� zaniepokojony miecznik.</p><p>� Tak, mo�ci mieczniku, �e za waszego go��bka odda�bym wszystkie ksi�niczki biponckie, razem z ksi�stwem nie tylko Dw�ch, ale i wszystkich na �wiecie Most�w. Jeno mi dra�ni� szwedzkiej bestii nie wypada, za czym udaj� powolne dla ich rokowa� ucho; ale niech jeno traktat podpisz�, zobaczymy!</p><p>� Ba! to gotowi nie podpisa�, gdy si� dowiedz�, �e� si� wasza ksi���ca mo�� o�eni�?</p><p>� Mo�ci mieczniku � rzek� z powag� ksi��� � pos�dzi�e� mnie o nieszczero�� dla ojczyzny... Ja za�, jako prawy obywatel, pytam ci� teraz: mamli prawo dla swej prywaty dobro Rzeczypospolitej po�wi�ci�?</p><p>Pan Tomasz s�ucha�.</p><p>� Wi�c co b�dzie?</p><p>� Pomy�l sam waszmo��: co ma by�?</p><p>� Dla Boga, widz� ju�, �e �lub musi by� od�o�ony, a przys�owie m�wi: �Co si� odwlecze, to i uciecze.�</p><p>� Ja serca nie zmieni�, bom na ca�e �ycie pokocha�, a i to trzeba waszmo�ci wiedzie�, �e wierno�ci� sam� cierpliw� Penelop� m�g�bym zawstydzi�.</p><p>Miecznik przel�k� si� jeszcze bardziej, bo w�a�nie ca�kiem przeciwne o wierno�ci ksi���cej mia� mniemanie, kt�re i reputacja powszechna potwierdza�a, ksi��� za� jakby na dobitk� doda�:</p><p>� Ale masz wasza mo�� s�uszno��, �e jutra swego nikt nie pewien: mog� zachorze�, ba! nawet zbiera mi si� na jakow�� ob�o�nic�, bom wczoraj tak zdr�twia�, �e mnie ledwie Sakowicz odratowa�; mog� umrze�, zgin�� na wyprawie przeciwko Sapie�e, a co b�dzie mitr�gi, molestowa�, zmartwie�, tego by na wo�owej sk�rze nie spisa�.</p><p>� Na rany boskie, rad� mo�ci ksi���!</p><p>� Co ja poradz�? � odrzek� ze smutkiem ksi��� � chocia� sam bym rad, a�eby klamka jak najpr�dzej zapad�a.</p><p>� Ot�, �eby zapad�a... Wzi�� �lub, a potem co b�dzie, to b�dzie...</p><p>Bogus�aw zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Na �wi�t� Ewangeli�! Waszmo�� ze swoim rozumem kanclerzem litewskim powinien by� zosta�. Przez trzy dni inny by tego nie wymy�li�, co waszmo�ci od razu do g�owy przysz�o! Tak jest! tak! wzi�� �lub i cicho siedzie�. To g�owa! Ja i tak za dwa dni na Sapieh� ruszam, bo mus! Przez ten czas przej�cie tajemne do komnatki panie�skiej si� urz�dzi, a potem w drog�! To g�owa statysty! Dw�ch albo trzech konfident�w do tajemnicy przypu�cim i za �wiadk�w we�miem, aby �lub odby� si� <emphasis>formaliter</emphasis>. Intercyz� spiszem, wiano ubezpieczym, do kt�rego zapis do��cz�, i do czasu � sza! Mieczniku dobrodzieju! dzi�kuj�� z serca, dzi�kuj�! P�jd� w moje obj�cia, stryjcu, bo tobie najlepsz� rad� zawdzi�czam. Nie ja b�d� protestowa�! P�jd� w moje obj�cia, a potem do mojej �liczno�ci... B�d� odpowiedzi jej czeka�, jako na w�glach! Tymczasem za� Sakowicza po ksi�dza wyprawi�! B�d� zdr�w, ojczyku, a da B�g, wkr�tce i dziadku Radziwi��a!</p><p>To rzek�szy, ksi��� wypu�ci� zdumionego szlachcica z obj�cia i wypad� z komnaty.</p><p>� Dla Boga! � rzek� do siebie, och�on�wszy, miecznik. � Da�em tak� rozumn� rad�, �e i Salomon by si� nie powstydzi�, a wola�bym, �eby si� bez niej oby�o. Tajemnica tajemnic�... Wszak�e, �am g�ow�, t�ucz �bem o �cian�, nie mo�e inaczej by�... Hm! nie mo�e inaczej by�! �lepy dojrzy! Bogdaj tych Szwed�w mr�z �cisn�� i wydusi� w ostatku!... �eby nie owe rokowania, to �lub odby�by si� z ceremoniami, jeszcze by ca�a �mud� si� na weselisko zjecha�a. A tu do w�asnej �ony m�� musi w woj�okach chodzi�, �eby ha�asu nie narobi�. Tfu, do licha! Nie tak pr�dko jeszcze Sici�scy pop�kaj�, cho� Bogu chwa�a, �e ich to nie minie...</p><p>To rzek�szy, poszed� do Ole�ki.</p><p>Ksi��� tymczasem naradza� si� w dalszym ci�gu z Sakowiczem.</p><p>� Ta�cowa� szlachcic na dw�ch �apach jak nied�wied� � m�wi� Sakowiczowi � ale te� mnie wym�czy�! Uf! u�cisn��em go za to, a� mu �ebra zatrzeszcza�y, i trz�s�em nim tak, i� my�la�em, �e mu buty razem z wiechciami z n�g zlec�... A com mu powiedzia�: �stryjcu�, to a� w oczach p�cznia�, jakby si� ca�� fask� bigosu ud�awi�. Tfu! tfu! poczekaj! uczyni� ci� stryjcem, ale takich stryjc�w mam na kopy po ca�ym �wiecie... Sakowicz! widz� ju�, jako ona mnie w swojej komnatce czeka i przyjmuje, oczki zamkn�wszy i r�cz�ta skrzy�owawszy... Czekaj i ty! wyca�uj� ja ci te oczki... Sakowicz! we�miesz do�ywociem Prudy za Oszmian�! Kiedy Plaska mo�e tu stan��?</p><p>� Przed wieczorem! Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci za Prudy...</p><p>� Nic to! Przed wieczorem? to znaczy lada chwila... �eby to mo�na dzi� jeszcze, cho�by o p�nocy, �w �lub wzi��. Masz gotow� intercyz�?</p><p>� Mam. Hojny by�em w imieniu waszej ksi���cej mo�ci. Bir�e pannie opraw� zapisa�em... B�dzie miecznik wy� jak pies, gdy mu si� to potem odbierze.</p><p>� Posiedzi w lochu, to si� uspokoi.</p><p>� Nie trzeba i tego. Jak �lub poka�e si� niewa�ny, to i wszystko niewa�ne. A nie m�wi�em waszej ksi���cej mo�ci, �e si� zgodz�?</p><p>� Nie czyni� najmniejszych trudno�ci... Ciekawym, co ona powie... Jako� go nie wida�!</p><p>� Padli sobie w ramiona i z rozczulenia p�acz�, a b�ogos�awi� wasz� ksi���c� mo��, a nad dobroci� i urod� si� unosz�.</p><p>� Nie wiem, czyli nad urod�, bo jako� mizernie wygl�dam. Ci�glem niezdr�w i boj� si�, �eby ona wczorajsza zdr�twia�o�� zn�w nie przysz�a.</p><p>� Ej, byle� wasza ksi���ca mo�� ciep�a za�ywa�...</p><p>Ksi��� ju� sta� przed zwierciad�em.</p><p>� Oczy mam podsinia�e i kiep Fouret brwi mi dzi� krzywo uczerni�. Patrz, czy nie krzywo? Ka�� mu palce wkr�ci� w kurek od muszkietu, a ma�p� zrobi� moim kamerdynerem. Co to jest, �e miecznika nie ma?... Chcia�bym ju� do panny! Przecie poca�owa� si� przed �lubem pozwoli... poca�owa�... posmakowa�!... Jak pr�dko si� dzi� �ciemnia... Na Plask�, je�liby si� wzdraga�, trzeba obc��ki do ognia wsadzi�...</p><p>� Plaska nie b�dzie si� wzdraga�, to szelma spod ciemnej gwiazdy!</p><p>� I �lub da po szelmowsku.</p><p>� Szelma szelm� po szelmowsku o�eni.</p><p>Ksi��� wpad� w dobry humor.</p><p>� Gdzie rajfur dru�b�, nie mo�e by� innego �lubu.</p><p>Na chwil� umilkli i pocz�li si� �mia� obaj, ale rzechotanie ich dziwnie z�owrogo rozlega�o si� po ciemnej izbie. Noc zapada�a coraz g��bsza.</p><p>Ksi��� pocz�� chodzi� po pokoju, stukaj�c g�o�no czekanikiem, kt�rym podpiera� si� silnie, bo od ostatniego odr�twienia nogi mu jeszcze niezbyt s�u�y�y.</p><p>Wtem pacho�kowie wnie�li kandelabry ze �wiecami i wyszli, lecz p�d powietrza pochyli� p�omienie �wiec tak, i� d�ugo nie mog�y si� pali� prosto, topi�c tymczasem obficie wosk.</p><p>� Patrz, jak si� �wiec� pal� � rzek� ksi���. � C� st�d wr�ysz?</p><p>� �e jedna cnota stopi si� dzi� jak wosk.</p><p>� Dziw, jak d�ugo trwa to chybotanie.</p><p>� Mo�e dusza starego Billewicza przelatuje nad p�omieniami.</p><p>� G�upi�! � rzek� porywczo ksi��� Bogus�aw � ogromnie� g�upi! A wybra� te� sobie por� do m�wienia o duchach!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� W Anglii powiadaj� � ozwa� si� ksi��� � �e jak duch jakowy jest w izbie, to ka�da �wieca b�dzie ci si� pali� b��kitno, a te, patrz! p�on� ��to, jak zwykle.</p><p>� Furda! � rzek� Sakowicz. � W Moskwie s� ludzie...</p><p>� Cicho no!... � przerwa� Bogus�aw. � Miecznik nadchodzi... Nie! to wiatr porusza okiennic�. Diabli nadali t� ciotk� dziewczyny... Kulwiec-Hippocentaur�wna! S�ysza� kto o czym� podobnym? Ale te� i wygl�da na Chimer�.</p><p>� Chcesz wasza ksi���ca mo��, to si� z ni� o�eni�. Nie b�dzie zawadza�. Plaska nas zlutuje na poczekaniu.</p><p>� Dobrze. Dam jej jaworow� �opat� na prezent �lubny, a tobie latarni�, �eby� jej mia� czym �wieci�.</p><p>� Ale b�d� twoim wujaszkiem... Bogusiu...</p><p>� Pami�taj na Kastora! � odpar� ksi���.</p><p>� Nie g�ad� Kastora, m�j Polluksie, pod w�os, bo mo�e ugry��!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie miecznika i panny Kulwiec�wny. Ksi��� post�pi� ku nim �ywo, podpieraj�c si� czekanikiem. Sakowicz wsta�.</p><p>� A co? mo�na do Ole�ki? � spyta� ksi���.</p><p>Lecz miecznik tylko r�ce roz�o�y�, a g�ow� spu�ci� na piersi.</p><p>� Mo�ci ksi���! Synowica moja powiada, �e jej testament pu�kownika Billewicza zakazuje losem swym rozporz�dza�, a gdyby nawet nie zakazywa�, tedyby za wasz� ksi���c� mo��, nie maj�c do niej serca, nie wysz�a.</p><p>� Sakowicz! s�yszysz? � ozwa� si� strasznym g�osem Bogus�aw.</p><p>� O tym testamencie i ja wiedzia�em � m�wi� miecznik � alem w pierwszej chwili nie uwa�a� go za niezwalczone <emphasis>impedimentum</emphasis>.</p><p>� Drwi� sobie z waszych szlacheckich testament�w! � rzek� ksi���. � Plwam na wasze szlacheckie testamenta! rozumiesz!...</p><p>� Ale my nie drwim! � odpar� zaperzony pan Tomasz � a wedle testamentu wolno dziewce albo do klasztoru, albo za Kmicica.</p><p>� Za kogo, szerepetko? za Kmicica?... Poka�� ja wam Kmicic�w!... naucz� was!...</p><p>� Kogo to, mo�ci ksi���, szerepetk� nazywasz! Billewicza?</p><p>I miecznik za bok si� pochwyci� w furii najwi�kszej, lecz Bogus�aw w jednej chwili trzasn�� go obuchem w piersi, a� w szlachcicu j�k�o i zwali� si� na ziemi�, sam za� kopn�wszy le��cego nog�, aby drog� do drzwi otworzy�, wypad� bez kapelusza z komnaty.</p><p>� Jezus! Maria! J�zef! � wo�a�a panna Kulwiec�wna.</p><p>Lecz Sakowicz chwyci� j� za rami� i przy�o�ywszy jej kind�a� do piersi, m�wi�:</p><p>� Cicho, klejnociku, cicho, turkaweczko najmilsza, bo ci twoje s�odkie gard�o poder�n� jako kulawej kurze. Sied� tu spokojnie i nie chod� na g�r�, bo tam si� wesele twej siostrzenicy odprawia.</p><p>Lecz w pannie Kulwiec�wnie p�yn�a r�wnie� krew rycerska, wi�c ledwie us�ysza�a s�owa Sakowicza, natychmiast przestrach jej zmieni� si� w rozpacz i uniesienie.</p><p>� �otrze! zb�ju! poganinie! � krzykn�a � zar�nij mnie, bo b�d� krzycze� na ca�� Rzeczpospolit�. Brat zabit, krewna poha�biona, nie chc� i ja �y�! Bij, zb�ju, zar�nij! Ludzie! schod�cie si�! patrzajcie!...</p><p>Dalsze s�owa st�umi� Sakowicz, po�o�ywszy jej na ustach sw� d�o� pot�n�.</p><p>� Cicho, krzywa k�dzio�ko! cicho, zwi�d�a ruto! � rzek� do niej. � Ja� nie b�d� zarzyna�, po co mam diab�u dawa� to, co i tak jego, ale �eby� nie mog�a jako paw krzycze�, zanim si� uspokoisz, to ci tw� wdzi�czn� buzi� w�asn� twoj� chustk� obwi���, a sam lutni� wezm� i �wzdychanego� ci zagram. Nie mo�e by� inaczej, jeno musisz mnie polubi�.</p><p>Tak m�wi�c, pan starosta oszmia�ski, z wpraw� prawdziwego rzezimieszka, okr�ci� g�ow� panny Kulwiec�wny chustk�, pasem skr�powa� jej w mgnieniu oka r�ce, nogi i rzuci� j� na sof�.</p><p>Nast�pnie siad� przy niej i wyci�gn�wszy si� wygodnie, spyta� tak spokojnie, jak gdyby zwyk�� rozpoczyna� rozmow�:</p><p>� Jak�e wa�panna my�lisz? Ja mniemam, �e i Bogu� r�wnie sobie �atwo poradzi?</p><p>Wtem zerwa� si� na r�wne nogi, bo drzwi otworzy�y si� szybko i ukaza�a si� w nich panna Aleksandra.</p><p>Twarz mia�a bia�� jak kreda, w�os nieco rozrzucony, brew namarszczon� i zgroz� w oczach.</p><p>Ujrzawszy le��cego miecznika, przykl�k�a nad nim i pocz�a r�k� dotyka� jego g�owy i piersi.</p><p>Miecznik odetchn�� g��boko, otworzy� oczy, podni�s� si� na wp� i j�� rozgl�da� si� po komnacie, jakby zbudzony ze snu, nast�pnie wspar�szy si� r�k� o ziemi�, popr�bowa� wsta�, co mu si� po chwili przy pomocy panienki uda�o, wi�c doszed� chwiejnym krokiem do krzes�a i rzuci� si� w nie.</p><p>Ole�ka teraz dopiero dostrzeg�a pann� Kulwiec�wn� le��c� na sofie.</p><p>� Czy� j� wa�� zamordowa�? � spyta�a Sakowicza.</p><p>� Uchowaj Bo�e! � odrzek� starosta oszmia�ski.</p><p>� Rozkazuj�� rozwi�za�!</p><p>Tyle by�o mocy w jej g�osie, �e Sakowicz nie odrzek� ani s�owa, jak gdyby rozkaz wyszed� od samej ksi�nej Radziwi��owej, i pocz�� rozwi�zywa� zemdlon� pann� Kulwiec�wn�.</p><p>� A teraz � rzek�a panna � id� do twego pana, kt�ren tam le�y na g�rze.</p><p>� Co si� sta�o? � krzykn��, oprzytomniawszy, Sakowicz. � Wa�panna odpowiesz za niego!</p><p>� Nie przed tob�, s�ugo! Precz!</p><p>Sakowicz skoczy� jak op�tany.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Sakowicz nie odst�powa� ksi�cia przez dwa dni, bo drugi paroksyzm ci�szy by� od pierwszego; szcz�ki Radziwi��a tak si� zwar�y, �e trzeba je by�o no�em otwiera�, aby do ust wla� lekarstwo trze�wi�ce. Zaraz potem odzyska� przytomno��, jednak�e trz�s� si�, dygota�, podskakiwa� na �o�u, wypr�a� si� jak zwierz �miertelnie postrzelony. Gdy i to min�o, przysz�o os�abienie ogromne; przez ca�� noc patrzy� w sufit, nic nie m�wi�c. Nazajutrz, po wzi�ciu odurzaj�cych lek�w, zapad� w sen twardy i ci�ki, a ko�o po�udnia rozbudzi� si� znowu, zlany potem obfitym.</p><p>� Jak si� wasza ksi���ca mo�� czuje? � pyta� Sakowicz.</p><p>� Lepiej mi. Czy nie przysz�y jakowe listy?</p><p>� S� od elektora i Szteinboka, le�� tu na stole, ale czytanie na p�niej trzeba od�o�y�, bo wasza ksi���ca mo�� si� jeszcze nie masz.</p><p>� Dawaj zaraz... s�yszysz?</p><p>Starosta oszmia�ski wzi�� listy i poda�, a Bogus�aw przeczyta� je po dwakro�, po czym pomy�la� chwil� i rzek�:</p><p>� Jutro ruszamy na Podlasie.</p><p>� Jutro b�dziesz, mo�ci ksi���, w �o�u, jako i dzisiaj.</p><p>� B�d� na koniu jako i ty!... Milcz, nie przeciw si�!...</p><p>Starosta umilk� i przez chwil� trwa�a cisza, kt�r� przerywa� tylko powa�ny i powolny tyk-tak gda�skiego zegara.</p><p>� Rada by�a g�upia i pomys� g�upi � rzek� nagle ksi��� � i ja tak�e g�upi, �em ci� us�ucha�...</p><p>� Wiedzia�em, �e jak si� nie uda, to wina na mnie spadnie � odrzek� Sakowicz.</p><p>� Bo� podrwi� g�ow�.</p><p>� Rada by�a roztropna, ale je�li tam jest jaki diabe� na us�ugach, kt�ry o wszystkim ostrzega, ja za to nie odpowiadam.</p><p>Ksi��� podni�s� si� na ��ku.</p><p>� My�lisz?... � rzek�, patrz�c bystro na Sakowicza.</p><p>� A wasza ksi���ca mo�� nie zna papist�w?</p><p>� Znam, znam! I mnie cz�sto do g�owy przychodzi�o, �e to mog� by� czary. Od wczoraj pewien jestem. Utrafi�e� w moj� my�l, dlategom ci� spyta�, zali naprawd� tak mniemasz? Ale kt�re z nich mo�e w komityw� z si�� nieczyst� wchodzi�?... Przecie nie ona, bo cnotliwa... i nie miecznik, bo za g�upi?...</p><p>� A cho�by ona ciotka...</p><p>� Mo�e to by�...</p><p>� Dla pewno�ci na krzy� j� wczoraj wi�za�em, a przed tym przy�o�y�em jej n� do gardzieli i imaginuj sobie wasza ksi���ca mo��, patrz� dzi�, a ostrze jakoby w ogniu stopione.</p><p>� Poka�!</p><p>� Cisn��em n� do wody, cho� w r�koje�ci turkus by� zacny. Wola�em tego ju� wi�cej nie tyka�.</p><p>� To ci powiem, co mi si� wczoraj przygodzi�o... Wpad�em do niej jak oszala�y. Com m�wi�, nie pami�tam... ale to wiem, �e dziewka krzykn�a: �W ogie� pierwej si� rzuc�!� Wiesz, jako tam komin ogromny. I wraz skoczy�a! Ja za ni�. Porwa�em j� wp�. Ju� si� szatki na niej zatli�y. Musia�em gasi� i trzyma� zarazem. Wtem dur mnie schwyci�, szcz�ki mi si� �ci�y... Rzek�by�, �e mnie kto za �y�y w szyi szarpn��... Za czym wyda�o mi si�, �e owe iskry, wedle nas lataj�ce, zmieni�y si� w pszczo�y i brz�cz� jako pszczo�y... Ot, jak mnie tu widzisz, prawda!</p><p>� I co p�niej?</p><p>� Nic ju� nie pami�tam, jeno taki strach, jak gdybym w niezmiern� studni� zlatywa�, w jak�� g��bi� bezdenn�. Co za strach!... powiadam ci, co za strach! Teraz jeszcze w�osy wstaj� mi na g�owie... I nie sam strach, ale... Jakby powiedzie�... i czczo��, i nuda niezmierna, i um�czenie niepoj�te... Szcz�ciem, moce niebieskie by�y ze mn�, inaczej ju� bym dzi� z tob� nie rozmawia�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� mia�e� paroksyzm... Sama choroba cz�sto r�ne jase�eczka przed oczy stawia, ale dla pewno�ci mo�na by kaza� nieco lodu na rzece odr�ba� i t� bab� sp�awi�.</p><p>� Jecha� j� s�k! I tak jutro ruszamy, a potem przyjdzie wiosna, inne b�d� zaraz gwiazdy i noce kr�tkie, wszelk� nieczyst� si�� debilituj�ce.</p><p>� Skoro mamy jutro rusza�, to ju� lepiej wasza ksi���ca mo�� tej dziewki zaniechaj.</p><p>� Cho�bym nie chcia�, musz�... Wcale ��dze dzi� ode mnie odpad�y.</p><p>� Pu�� ich, niech sobie id� do diab�a!</p><p>� Nie mo�e by�!</p><p>� Czemu?</p><p>� Bo mi si� szlachcic do okrutnych pieni�dzy przyzna�, kt�re s� w Billewiczach zakopane. Puszcz� ich, to odkopi� i p�jd� w lasy. Wol� ich tu potrzyma�, a pieni�dze w rekwizycj� wzi��... Teraz wojna, to wolno! Zreszt�, sam si� ofiarowa�. Ka�emy sady w Billewiczach skopa� pi�d� przy pi�dzi; musimy znale��. Miecznik za�, siedz�c tu, przynajmniej ha�asu i krzyku na ca�� Litw� nie naczyni, �e go zrabowano. Z�o�ci mnie bior�, gdy pomy�l�, ilem tu pieni�dzy na pr�no straci� na owe uciechy i turnieje, a wszystko to na nic! na nic!...</p><p>� Mnie ju� dawno i na t� dziewk� z�o�ci bra�y. A m�wi� waszej ksi���cej mo�ci, �e gdy wczoraj przysz�a i rzek�a mi, niby ostatniemu ciurze: �Ruszaj, s�ugo, na g�r�, bo tam pan tw�j le�y� � tylko com jej g�owy nie ukr�ci� jako szpakowi, ile �em my�la�, �e to ona sama pchn�a wasz� ksi���c� mo�� no�em, czyli ustrzeli�a z kr�cicy.</p><p>� Ty wiesz, i� nie lubi�, �eby kto u mnie rz�dzi� jak szara g�... I dobrze, �e� tego nie uczyni�, bo kaza�bym ci� owymi �elazkami szczypa�, kt�re na Plask� by�y przygotowane... Wara ci od niej...</p><p>� Plask� ju�em wyprawi� z powrotem. Okrutnie by� zdziwiony, nie wiedz�c, po co go przywie�li i po co ka�� precz. Chcia� co� za fatyg�, �e to, powiada, �w handlu mam straty�, alem mu rzek�: w nagrod� sk�r� ca�� wywozisz!... Zali to naprawd� jutro mamy rusza� na Podlasie?</p><p>� Jako B�g w niebie. A wojska powyprawiane wedle moich rozkaz�w?</p><p>� Rajtarie wysz�y ju� do Kiejdan, sk�d maj� do Kowna ruszy� i tam czeka�... Nasze polskie chor�gwie s� jeszcze tu, nie zda�o mi si� naprz�d ich wyprawia�. Ludzie niby pewni, a przecie mogliby si� z konfederatami zw�cha�. G�owbicz pojedzie z nami; semenowie pod Wroty�skim tak�e, Karlstr�m ze Szwedy idzie w przedniej stra�y... Po drodze ma rozkaz rebelizant�w, a zw�aszcza ch�opstwo wycina�.</p><p>� Dobrze.</p><p>� Kyritz z piechot� ma ci�gn�� z wolna, a�eby w ci�kim terminie by�o si� o kogo oprze�. Je�li mamy i�� naprz�d jako piorun i ca�y rachunek nasz na szybko�ci polega, to nie wiem, je�eli pruskie i szwedzkie rajtarie b�d� nam przydatne. Szkoda, �e nie staje polskich chor�gwi, bo m�wi�c mi�dzy nami, nie masz nad nasz� jazd�...</p><p>� A artyleria wysz�a?</p><p>� Wysz�a.</p><p>� Jak�e? i Paterson?</p><p>� Nie! Paterson jest, pilnuje Ketlinga, kt�ry w�asn� szpad� zrani� si� do�� szkodliwie. On go bardzo mi�uje. Gdybym Ketlinga nie zna�, i� odwa�ny oficer, my�la�bym, �e si� umy�lnie zak�u�, aby na wypraw� nie i��.</p><p>� Trzeba tu b�dzie ze sto ludzi zostawi�, to� w Rosieniach, to� w Kiejdanach. Szwedzkie prezydia szczup�e, a de la Gardie i tak co dzie� od Loewenhaupta ludzi ��da. Jak jeszcze i my wyjdziemy, rebelia zapomni o szawelskiej kl�sce i zn�w g�ow� podniesie.</p><p>� Rosn� oni i tak. Zn�w s�ysza�em, i� Szwed�w w Telszach wyci�to.</p><p>� Szlachta? ch�opi?</p><p>� Ch�opi pod przyw�dztwem ksi�dza, ale s� i partie szlacheckie, szczeg�lnie wedle Laudy.</p><p>� Lauda�scy pod Wo�odyjowskim wyszli.</p><p>� Si�a wyrostk�w i starc�w zosta�o. Ci za bro� chwytaj�, bo to wojennicy z rodu.</p><p>� Bez pieni�dzy nic rebelia nie wsk�ra.</p><p>� A my si� w Billewiczach zasilim. Trzeba by� geniuszem jak wasza ksi���ca mo��, �eby tak we wszystkim znale�� porad�.</p><p>Bogus�aw gorzko si� u�miechn��.</p><p>� Lepiej w tym kraju ceni� tego, kto si� kr�lowej jejmo�ci i szlachcie akomodowa� umie. Geniusz ni cnota nie pop�aca. Szcz�cie, �em to i ksi���ciem Rzeszy, a za nog� mnie przecie do sosny nie przywi���. Byle mnie intraty z d�br tu po�o�onych regularnie dochodzi�y, nie dbam o ca�� Rzeczpospolit�.</p><p>� �eby tylko konfiskowa� nie chciano?</p><p>� Pierwej my skonfiskujemy Podlasie, je�li nie ca�� Litw�. Tymczasem zawo�aj mi Patersona.</p><p>Sakowicz wyszed� i po chwili wr�ci� z Patersonem. Rozpocz�a si� przy �o�u ksi���cym narada, skutkiem kt�rej nazajutrz do dnia miano rusza� i nag�ymi pochodami ci�gn�� na Podlasie. Ksi��� Bogus�aw wieczorem czu� si� ju� o tyle lepiej, �e ucztowa� razem z oficerami i �artami do p�na si� bawi�, s�uchaj�c z przyjemno�ci� r�enia koni i szcz�ku or�a gotuj�cych si� do pochodu chor�gwi.</p><p>Chwilami oddycha� g��boko i przeci�ga� si� w krze�le.</p><p>� Widz�, �e ta wyprawa zdrowie mi wr�ci � m�wi� do oficer�w � bom te� w�r�d tych wszystkich uk�ad�w i zabaw znacznie pole zale�a�. Ale w Bogu nadzieja, �e poczuj� r�k� moj� konfederaci i nasz eks-kardyna� w koronie.</p><p>Na to za� Paterson o�mieli� si� odpowiedzie�:</p><p>� Szcz�cie to, �e Dalila nie obci�a w�os�w Samsonowi.</p><p>Bogus�aw popatrzy� na niego przez chwil� dziwnym wzrokiem, od kt�rego Szkot ju� miesza� si� pocz��, ale po chwili oblicze ksi���ce rozja�ni�o si� strasznym u�miechem.</p><p>� Je�li filarem jest Sapieha � odrzek� � to nim tak potrz�sn�, �e ca�a Rzeczpospolita na �eb mu runie.</p><p>Rozmowa by�a prowadzona po niemiecku, wi�c wszyscy cudzoziemscy oficerowie-jurgieltnicy zrozumieli j� doskonale i odpowiedzieli ch�rem:</p><p>� Amen!</p><p>Nazajutrz poch�d z ksi�ciem na czele wyruszy� do dnia. Szlachta pruska, kt�r� �wietny dw�r przywabia�, pocz�a zaraz wynosi� si� do dom�w.</p><p>Za nimi ruszyli do Tyl�y ci, kt�rzy w Taurogach szukali przed gro�bami wojny schronienia, a kt�rym Tyl�a wyda�a si� teraz bezpieczniejsz�. Zostali tylko miecznik, panna Kulwiec�wna i Ole�ka, nie licz�c Ketlinga i starego oficera Brauna, kt�ry nad szczup�ym prezydium mia� komend�.</p><p>Miecznik po owym uderzeniu obuszkiem le�a� dni kilkana�cie, krew od czasu do czasu ustami oddaj�c, �e jednak �adna ko�� nie by�a z�amana, pocz�� z wolna przychodzi� do siebie i o ucieczce zamy�la�.</p><p>Tymczasem nadjecha� ciwun z Billewicz z listem od samego Bogus�awa. Miecznik nie chcia� z pocz�tku pisma czyta�, lecz wkr�tce namy�li� si� inaczej, id�c w tym za rad� panienki, kt�ra by�a zdania, �e lepiej zna� wszystkie zamiary nieprzyjaciela.</p><p>�Mnie wielce mi�o�ciwy panie Billewicz! <emphasis>Concordia res parvae crescunt, discordia maximae dilabuntur!</emphasis> Fata to sprawi�y, i�e�my si� nie rozstali tak zgodnie, jakby sobie moje afekta dla WPana i jego wdzi�cznej synowicy �yczy� mog�y, w czym, dalib�g, nie moja wina, gdy� to WPan wiesz najlepiej, i�e�cie mnie za moje szczere intencje niewdzi�czno�ci� nakarmili. Co si� za� w gniewie czyni, tego wedle amicycji w rachub� bra� nie trzeba, tusz� przeto, �e pop�dliwe me uczynki zechcesz WPan krzywd�, kt�rej od was dozna�em, zgo�a wyekskuzowa�. Ja wam te� z serca odpuszczam, jako mi chrze�cija�ska mi�o�� nakazuje, i do zgody powr�ci� pragn�. �eby za� WPanu da� r�kojmi�, �e urazy w sercu nie zosta�o, nie os�dzi�em za rzecz godn� odmawia� WPanu tej przys�ugi, kt�rej ode mnie ��da�e�, i pieni�dze WMPanowe przyjmuj�...�</p><p>Tu miecznik przesta� czyta�, uderzy� ku�akiem w st� i zakrzykn��:</p><p>� Pierwej mnie na marach zobaczy ni� szel�g z mojej szkatu�y!...</p><p>� Czytaj ojciec dalej � rzek�a Ole�ka.</p><p>Miecznik podni�s� zn�w pismo do oczu.</p><p>�...Kt�rej gotowizny dobywaniem nie chc�c WPana trudzi� i zdrowia jego w dzisiejszych burzliwych czasach na szwank wystawia�, kaza�em sam j� wydoby� i obliczy�...�</p><p>W tym miejscu zabrak�o panu miecznikowi g�osu i list wypad� mu z r�k na pod�og�; przez chwil� zdawa�o si�, �e mowa zosta�a szlachcicowi odj�t�, bo palcami tylko chwyci� si� za czupryn� i targa� j� z ca�ej si�y:</p><p>� Bij, kto w Boga wierzy! � zakrzykn�� wreszcie.</p><p>Na to Ole�ka:</p><p>� Jedna krzywda wi�cej, kara boska bli�ej, bo miara wkr�tce si� dope�ni...</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Rozpacz miecznika by�a tak wielka, �e panna musia�a go pociesza� i zapewnia�, �e tych pieni�dzy za przepad�e uwa�a� nie trzeba, bo przecie sam list �w za skrypt starczy, a Radziwi��a, pana tylu d�br na Litwie i Rusi, jest na czym poszukiwa�.</p><p>Natomiast, �e trudno by�o przewidzie�, co ich oboje spotka� jeszcze mo�e, zw�aszcza gdyby Bogus�aw powr�ci� zwyci�sko do Taurog�w, pocz�li tym gorliwiej my�le� o ucieczce.</p><p>Ole�ka radzi�a j� wszelako od�o�y�, dop�ki by Hassling-Ketling nie wyzdrowia�, bo Braun by� to pos�pny i nieu�yty �o�dak, pilnuj�cy �lepo rozkaz�w, i niepodobna by�o go przejedna�.</p><p>Co do Ketlinga, wiedzia�a doskonale panienka, �e dlatego si� zrani�, aby przy niej pozosta�, zatem wierzy�a g��boko, �e wszystko dla niej uczyni� got�w. Sumienie niepokoi�o j� wprawdzie bez ustanku pytaniami, czy ma prawo dla w�asnego ocalenia po�wi�ca� cudzy los, a mo�e i �ycie, lecz gro�by, kt�re nad ni� wisia�y w Taurogach, by�y tak straszne, �e stokro� przewy�sza�y niebezpiecze�stwa, na jakie Ketling z powodu opuszczenia s�u�by m�g� by� nara�ony. Bo przecie Ketling, jako wyborny oficer, wsz�dy m�g� znale�� s�u�b�, i to szlachetniejsz�, a z ni� razem i pot�nych protektor�w, jako kr�l, jako pan Sapieha lub pan Czarniecki. I b�dzie przy tym s�u�y� dobrej sprawie, i znajdzie pole wywdzi�czenia si� temu krajowi, kt�ry go, wygna�ca, przygarn��. �mier� grozi mu tylko w takim razie, gdyby wpad� w r�ce Bogus�awa, ale przecie Bogus�aw nie w�ada jeszcze w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Panna przesta�a si� waha� i gdy zdrowie m�odego oficera polepszy�o si� ju� tak znacznie, �e m�g� s�u�b� odbywa�, wezwa�a go do siebie.</p><p>Ketling stan�� przed ni� blady, wyn�dznia�y, bez kropli krwi w twarzy, ale pe�en zawsze czci, uwielbienia i pokory.</p><p>Na jego widok �zy zakr�ci�y si� w oczach Ole�ce, bo przecie by�a to jedyna �yczliwa dusza w Taurogach, a taka przy tym biedna i cierpi�ca, �e gdy Ole�ka na powitanie spyta�a go o zdrowie, m�ody oficer odrzek�:</p><p>� Niestety, pani, wraca, a tak by mi by�o dobrze umrze�...</p><p>� Wa�panu trzeba porzuci� t� s�u�b� � odrzek�a, patrz�c na� ze wsp�czuciem dziewczyna � bo tak zacnemu sercu trzeba pewno�ci, �e zacnej sprawie, zacnemu panu s�u�y.</p><p>� Niestety! � powt�rzy� oficer.</p><p>� Kiedy ko�czy si� s�u�ba wa�pana?</p><p>� Za p� roku dopiero.</p><p>Ole�ka pomilcza�a chwil�, po czym podnios�a na niego swe cudne oczy, kt�re w tej chwili przesta�y by� surowe, i rzek�a:</p><p>� S�uchaj mnie, panie kawalerze. B�d� m�wi�a jako do brata, jako do serdecznego konfidenta: wa�pan mo�esz i powiniene� si� uwolni�.</p><p>To rzek�szy, wyzna�a mu wszystko: i zamiar ucieczki, i to, �e na jego pomoc rachuje. Pocz�a mu przedstawia�, �e s�u�b� wsz�dy mo�e znale��, a pi�kn�, jako jego dusza jest pi�kn�, a zaszczytn�, jak honor rycerski wymaga� mo�e; wreszcie takimi sko�czy�a s�owy:</p><p>� Ja wa�panu do �mierci b�d� wdzi�czn�. Pod bo�� opiek� chc� si� schroni� i Bogu w zakonie �lubowa�, ale gdziekolwiek b�dziesz, daleko czy blisko, na wojnie, w pokoju, b�d� si� za wa�pana modli�a, b�d� prosi�a Boga, by bratu mojemu i dobroczy�cy da� spok�j i szcz�cie, gdy ja pr�cz wdzi�czno�ci i modlitwy nic mu wi�cej da� nie mog�...</p><p>Tu g�os jej zadr�a�, a oficer s�ucha� jej s��w, bledniej�c jak chusta, na koniec kl�kn��, obie d�onie przy�o�y� do czo�a i g�osem do j�ku podobnym odrzek�:</p><p>� Nie mog�, pani! nie mog�!...</p><p>� Wa�pan mi odmawiasz? � spyta�a ze zdumieniem Billewicz�wna.</p><p>A on zamiast odpowiedzie� modli� si� pocz��.</p><p>� Bo�e wielki i mi�osierny! � m�wi�. � Od dziecinnych lat nigdy fa�sz nie posta� na wargach moich, nigdy nie splami� mnie krzywy uczynek. Wyrostkiem b�d�c, broni�em t� s�ab� r�k� kr�la mojego i ojczyzny, za c�, Panie, karzesz mnie tak ci�ko i zsy�asz m�k�, do kt�rej, sam widzisz, si� mi brakuje!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Ole�ki:</p><p>� Pani, ty nie wiesz, co to jest rozkaz dla �o�nierza, �e w pos�uchu nie tylko jego obowi�zek, ale jego cze�� i honor. Mnie, pani, wi��e przysi�ga, i wi�cej ni� przysi�ga, bo s�owo rycerskie, �e s�u�by przed terminem nie porzuc� i co do niej nale�y, �lepo spe�ni�. Jam �o�nierz i szlachcic i tak mi dopom� B�g, jako nigdy w �yciu nie p�jd� �ladem takich jurgieltnik�w, kt�rzy honor i s�u�b� zdradzaj�. A nawet na rozkaz, nawet na pro�b� twoj�, pani, s�owa nie z�ami�, cho� w m�ce to m�wi� i b�lu. Gdybym, maj�c rozkaz nie puszcza� nikogo z Taurog�w, sta� na stra�y przy bramie i gdyby� w�wczas ty sama, pani, przej�� j� wbrew rozkazowi chcia�a, tedy przesz�aby�, ale po moim trupie. Ty� mnie, pani, nie zna�a i zawiod�a� si� na mnie. Ale zlituj si�, zrozumiej, �e ja ci do ucieczki pomaga� nie mog� i s�ucha� nawet o niej nie powinienem, gdy� rozkaz jest wyra�ny, gdy� odebra� go Braun i nas pi�ciu pozosta�ych tu oficer�w. Bo�e, Bo�e! gdybym by� przewidzia� taki rozkaz, wolej bym poszed� na t� wypraw�... Ja pani� nie przekonam, nie uwierzysz mi, a jednak B�g widzi, B�g niech tak mnie s�dzi po �mierci, jako prawda, �e �ycie da�bym ci bez wahania... honoru nie mog�, nie mog�!</p><p>To rzek�szy, Ketling za�ama� r�ce i umilk� wyczerpany zupe�nie, jeno pocz�� oddycha� szybko.</p><p>Ole�ka nie och�on�a jeszcze ze zdumienia. Nie mia�a czasu ni zastanowi� si�, ni oceni�, jak nale�y, tej duszy wyj�tkowej w swej szlachetno�ci; czu�a tylko, �e usuwa si� jej z r�k ostatnia deska ratunku, zawodzi j� jedyny spos�b wydostania si� z nienawistnej niewoli.</p><p>Lecz pr�bowa�a jeszcze opiera� si�.</p><p>� Panie � rzek�a po chwili. � Jestem wnuczk� i c�rk� �o�nierza; dziad i ojciec m�j r�wnie� honor nad �ycie cenili, ale w�a�nie dlatego nie do wszystkich pos�ug daliby si� byli �lepo u�ywa�...</p><p>Ketling wydoby� dr��c� r�k� pismo z kalety, poda� je Ole�ce i rzek�:</p><p>� S�d�, pani, czy rozkaz s�u�by nie tyczy?</p><p>Ole�ka rzuci�a okiem na papier i przeczyta�a, co nast�puje: �Poniewa� dosz�o do naszej wiadomo�ci, �e urodzony Billewicz, miecznik rosie�ski, zamierza opu�ci� skrycie rezydencj� nasz� w zamiarach nam nieprzyjaznych: mianowicie, aby znajomych, koligat�w, krewnych i klient�w swoich <emphasis>ad rebelionem</emphasis> przeciw jego szwedzkiemu majestatowi i nam <emphasis>excitare</emphasis>, przeto polecamy oficerom, na <emphasis>praesidium</emphasis> w Taurogach zostaj�cym, urodzonego Billewicza wraz z synowic� jako zak�adnik�w i je�c�w wojennych strzec i ucieczki ich nie dopu�ci�, pod utrat� honoru i <emphasis>sub poena</emphasis> s�du wojennego...� etc.</p><p>� Rozkaz przyszed� z pierwszego postoju, po wyje�dzie ksi�cia � rzek� Ketling � dlatego jest na pi�mie.</p><p>� Niech si� dzieje wola bo�a! � rzek�a po chwili milczenia Ole�ka. � Sta�o si�.</p><p>Ketling czu�, �e wypada mu ju� odej��, i nie rusza� si� z miejsca. Blade jego wargi porusza�y si� od czasu do czasu, jak gdyby chcia� co� m�wi� i nie m�g� g�osu wydoby�.</p><p>D�awi�o go pragnienie, by pa�� jej do n�g i �ebra� przebaczenia, lecz z drugiej strony czu�, �e ona dosy� ma w�asnego nieszcz�cia, i znajdowa� jak�� dzik� rozkosz w tym, �e i on cierpi i �e b�dzie cierpia� bez skargi.</p><p>Na koniec sk�oni� si� i wyszed� w milczeniu, ale zaraz w korytarzu pozrywa� banda�e, kt�re mia� na �wie�ej ranie, i pad� zemdlony, a gdy po up�ywie godziny stra� pa�acowa znalaz�a go le��cego blisko schod�w i odnios�a do cekhauzu, rozchorowa� si� ci�ko i przez dwa tygodnie nie m�g� opu�ci� �o�a.</p><p>Ole�ka po odej�ciu Ketlinga pozosta�a czas jaki� jakby odurzona. Spodziewa�a si� pr�dzej �mierci ani�eli jego odmowy, dlatego w pierwszej chwili, pomimo ca�ego hartu duszy, zbrak�o jej si�, energii, uczu�a si� s�ab� jak zwyk�a niewiasta, a chocia� nie�wiadomie powtarza�a: �Dziej si� wola bo�a!� � przecie �al zawodu wzi�� g�r� nad rezygnacj� i �zy obfite a gorzkie pu�ci�y si� jej z oczu.</p><p>W tej chwili nadszed� miecznik, a spojrzawszy na synowic� odgad� zaraz, �e mu niepomy�ln� wie�� ma zwiastowa�, wi�c spyta� �ywo:</p><p>� Dla Boga! co tam znowu?</p><p>� Ketling odmawia � odrzek�a dziewczyna.</p><p>� Wszystko tu �otry, szelmy i arcypsy! Jak to? i ten nie chce pom�c?</p><p>� Nie tylko nie chce on pom�c � odrzek�a, skar��c si� jak ma�e dziecko � ale powiada jeszcze, �e przeszkodzi, cho�by te� i polec mu przysz�o.</p><p>� Czemu? na rany Pa�skie! czemu?</p><p>� Bo taka ju� nasza dola! Ketling nie zdrajca, ale taka ju� nasza dola, bo�my najnieszcz�liwsi ze wszystkich ludzi!</p><p>� Bodaj tych wszystkich heretyk�w pioruny zatrzas�y! � krzykn�� miecznik. � Na cnot� nastaj�, �upi�, kradn�, wi꿹... Bodaj wszystko ju� przepad�o! Nie �y� uczciwym ludziom w takich czasach!</p><p>Tu pocz�� chodzi� spiesznym krokiem po komnacie i pi�ciami wygra�a�, na koniec ozwa� si�, zgrzytn�wszy z�bami:</p><p>� Wola�em wojewod� wile�skiego, wol� tysi�c razy nawet Kmicica ni� tych uperfumowanych szelm�w bez czci i sumienia!</p><p>A gdy Ole�ka nie odrzek�a nic, tylko jeszcze mocniej p�aka� zacz�a, pan miecznik z�agodnia� i po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Nie p�acz. Kmicic mi do g�owy przyszed� jeno dlatego, �e ten by nas przynajmniej wyrwa� z tej babilo�skiej niewoli potrafi�. Da�by ci on wszystkim Braunom, Ketlingom, Patersonom i samemu Bogus�awowi! Ale zreszt� wszyscy zdrajcy jednacy! Nie p�acz! P�akaniem nic nie wsk�rasz, a tu radzi� trzeba. Nie chce Ketling pomaga�... �eby go skrzywi�o!... to si� bez niego obejdziem... M�ski niby animusz w tobie, a w ci�kim terminie jeno szlocha� umiesz... Co powiada Ketling?</p><p>� Powiada, �e ksi��� kaza� nas jako je�c�w wojennych strzec, boj�c si�, �eby� stryjko partii nie zebra� i do konfederat�w nie poszed�.</p><p>Pan miecznik wzi�� si� w boki:</p><p>� A! a! boi si�, szelma!... I ma s�uszno��, bo tak uczyni�, jako B�g w niebie!</p><p>� Maj�c za� rozkaz, kt�ry s�u�by tyczy, Ketling pod czci� musi go spe�ni�.</p><p>� Dobrze!... Obejdziem si� bez heretyckiej pomocy!</p><p>Ole�ka otar�a �zy.</p><p>� I stryjko my�lisz, �e b�dzie mo�na?</p><p>� My�l�, �e trzeba, a jak trzeba, to i mo�na, cho�by�my mieli po powrozach spuszcza� si� z tych okien.</p><p>A panienka zaraz na to:</p><p>� Moja wina, �em p�aka�a... Rad�my jak najpr�dzej!</p><p>�zy jej ca�kiem osch�y i brwi �ci�gn�y si� znowu od my�lenia, z dawn� stanowczo�ci� i energi�.</p><p>Jako� pokaza�o si�, �e miecznik nie umie rady znale�� i �e imaginacja panny o wiele w sposoby obfitsza. Lecz ci�ko i jej sz�o, bo to by�o jasne, �e ich tam musz� strzec pilnie.</p><p>Postanowili tedy nie pr�dzej pr�bowa�, a� pierwsze wie�ci od Bogus�awa przyjd� do Taurog�w. W tym ca�� z�o�yli nadziej�, spodziewaj�c si� kary boskiej na zdrajc� ojczyzny i bezczestnego cz�eka. M�g� on przecie polec, m�g� ob�o�nie zachorze�, m�g� by� pobity przez Sapieh�, a w�wczas niezawodnie powsta�by w ca�ych Taurogach pop�och i nie tak by ju� bacznie bram strze�ono.</p><p>� Znam ja pana Sapieh� � m�wi�, pokrzepiaj�c siebie i Ole�k�, miecznik � wojennik to powolny, ale akuratny, i dziw, jak zawzi�ty. <emphasis>Exemplum</emphasis> jego dla majestatu i ojczyzny wierno��. Zastawi� si�, wyprzeda�, a taki pot�g� zebra�, przy kt�rej Bogus�awowa jedno nic. Tamto powa�ny senator, to fircyk, tamto prawy katolik, to heretyk, tamto sama roztropno��, to paliwoda! Przy kim mo�e by� wiktoria i b�ogos�awie�stwo bo�e? Ust�pi ta radziwi��owska noc przed sapie�y�skim dniem, ust�pi! Chybaby kary i sprawiedliwo�ci na tym �wiecie nie by�o!... Czekajmy jeno wie�ci i m�dlmy si� za powodzenie pana Sapie�y�skiego or�a.</p><p>Pocz�li tedy wyczekiwa�, ale przeszed� miesi�c, d�ugi, ci�ki dla strapionych serc, nim pierwszy goniec przyby�, a i to wys�any nie do Taurog�w, ale do Szteinboka, do Prus Kr�lewskich.</p><p>Ketling, kt�ry od czasu ostatniej rozmowy nie �mia� stan�� przed oczyma Ole�ki, przys�a� jej zaraz kartk� z nast�puj�c� wiadomo�ci�:</p><p>�Ksi��� Bogus�aw zni�s� pana Krzysztofa Sapieh� ko�o Bra�ska; kilka chor�gwi jazdy i piechoty w pie� wyci�tych. Idzie na Tykocin, pod kt�rym stoi Horotkiewicz.�</p><p>Dla Ole�ki by� to po prostu grom. Wielko�� wodza i dzielno�� rycerska znaczy�y dla jej dziewcz�cego umys�u jedno i to samo, �e za� widzia�a Bogus�awa w Taurogach pokonywaj�cego z �atwo�ci� najdzielniejszych rycerzy, przeto, zw�aszcza po owej wiadomo�ci, wyobrazi�a go sobie jako z��, ale niezwyci�on� si��, kt�rej nikt nie sprosta.</p><p>Nadzieja, aby Bogus�aw m�g� by� pokonany, zgas�a w niej zupe�nie. Pr�no miecznik uspokaja� j� i pociesza� tym, �e m�ody ksi��� nie zmierzy� si� jeszcze ze starym panem Sapieh�, pr�no jej zar�cza�, �e sama godno�� hetma�ska, kt�r� kr�l �wie�o pana Sapieh� przyozdobi�, musi da� temu ostatniemu stanowcz� nad Bogus�awem przewag�, nie wierzy�a, nie �mia�a wierzy�.</p><p>� Kto jego zwyci�y? kto mu sprosta?... � odpowiada�a ustawicznie.</p><p>Dalsze wie�ci zdawa�y si� potwierdza� jej obawy.</p><p>W kilka dni p�niej Ketling zn�w nades�a� kartk� z doniesieniem o rozbiciu Horotkiewicza i wzi�ciu Tykocina. �Ca�e Podlasie (pisa�) jest ju� w r�ku ksi�cia, kt�ry nie czekaj�c na pana Sapieh�, sam wielkimi pochodami ci�gnie na niego.�</p><p>�I pan Sapieha zniesion b�dzie!� � pomy�la�a dziewczyna.</p><p>Tymczasem nadlecia�a niby jask�ka, zwiastunka wiosny, wie�� z innych stron. Na te przymorskie brzegi Rzeczypospolitej przylecia�a ona p�no, ale za to ubrana we wszystkie t�czowe blaski cudownej legendy z pierwszych wiek�w chrze�cija�stwa, gdy jeszcze �wi�ci chodzili po �wiecie, �wiadcz�c prawdzie i sprawiedliwo�ci.</p><p>� Cz�stochowa! Cz�stochowa! � powtarza�y wszystkie usta.</p><p>Z serc l�d odtaja� i zakwitn�y jako kwiaty w przygrzanej wiosennym s�o�cem ziemi. �Cz�stochowa si� obroni�a, widziano J� sam�, Kr�low� Polsk�, okrywaj�c� mury p�aszczem niebieskim; granaty zab�jcze przypada�y pod Jej �wi�te stopy, �asz�c si� jako psy domowe; Szwedom sch�y r�ce, muszkiety przyrasta�y do twarzy, a� odst�pili ze wstydem i strachem.�</p><p>Ludzie sobie obcy, gdy us�yszeli t� wie��, padali sobie w obj�cia, p�acz�c z rado�ci. Inni narzekali, �e przysz�a tak p�no.</p><p>� A my tu w p�aczu � m�wili � a my w b�lu, my w m�ce tyle czasu �yli, gdy nam ju� weseli� si� by�o trzeba!...</p><p>Za czym pocz�o hucze� w ca�ej Rzeczypospolitej i roztacza�y si� te gro�ne grzmoty od Pontu Euksynu do Ba�tyku, a� fale obu m�rz dr�a�y; to lud wierny, lud zbo�ny powstawa� jak burza w obronie swej Kr�lowej. We wszystkie serca wst�pi�a otucha, wszystkie �renice zapa�a�y ogniem; to, co si� wydawa�o przedtem strasznym i niezwalczonym, zmala�o w oczach.</p><p>� Kto go pokona? � m�wi� do dziewczyny pan miecznik � kto mu sprosta? Teraz wiesz kto? Panna Naj�wi�tsza!</p><p>Oboje z Ole�k� krzy�em po ca�ych dniach le�eli, dzi�kuj�c Bogu za mi�osierdzie nad Rzecz�pospolit�; zarazem przestali w�tpi� i o w�asnym ocaleniu.</p><p>O Bogus�awie za� ucich�o przez d�ugi czas zupe�nie, jakby on sam wraz z ca�� sw� si�� w wod� wpad�. Oficerowie pozostali w Taurogach pocz�li si� niepokoi� i przysz�o�� sw� niepewn� ogl�da�. Woleliby wie�� o kl�sce ni� t� g�uch� cisz�. Ale �adna wie�� nie mog�a nadej��, bo w�a�nie to w�wczas straszliwy Babinicz wysforowa� si� z Tatary przed ksi�cia i wszystkich go�c�w przejmowa�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Pewnego jednak dnia przyby�a do Taurog�w z konwojem kilkudziesi�ciu �o�nierzy panna Anna Borzobohata-Krasie�ska.</p><p>Braun przyj�� j� bardzo uprzejmie, bo musia�, gdy� mu tak nakazywa� list Sakowicza, przez samego Bogus�awa podpisany, a polecaj�cy wszelkie dla respektowej panienki ksi�nej Gryzeldy Wi�niowieckiej mie� wzgl�dy. Panienka te� by�a pe�na fantazji; od pierwszej chwili przyjazdu pocz�a w Braunie �widrowa� oczkami, a� pos�pny Niemiec rozrusza� si�, jakoby go kto ogniem przypiek�; pocz�a tak�e komenderowa� innymi oficerami, s�owem, rozporz�dza� si� w Taurogach jak we w�asnym domu. Tego samego dnia wieczorem pozna�a si� z Ole�k�, kt�ra patrzy�a wprawdzie na ni� z nieufno�ci�, lecz przyjmowa�a j� grzecznie, w nadziei, i� nowin od niej zaczerpnie.</p><p>Jako� Anusia mia�a ich pod dostatkiem. Rozmowa pocz�a si� od Cz�stochowy, bo tych wie�ci najchciwsi byli taurogscy je�cy. Miecznik szczeg�lnie pilnie os�ania� uszy r�koma, by �adnego s�owa nie uroni�, przerywaj�c tylko od czasu do czasu opowiadanie Anusi okrzykami:</p><p>� Chwa�a na wysoko�ci Panu!</p><p>� Dziwno mi to � rzek�a wreszcie przyjezdna panienka, �e wa�pa�stwa dopiero niedawno wiadomo�� o tych cudach Naj�wi�tszej Panienki dosz�a, bo to ju� dawna historia, i ja by�am jeszcze wtedy w Zamo�ciu, i pan Babinicz jeszcze po mnie nie przyjecha� � hej! na ile� to tygodni by�o przedtem... Potem ju� zacz�li Szwed�w wsz�dy bi�, i w Wielkopolsce, i u nas, a najgorzej pan Czarniecki, przed kt�rego imieniem samym uciekaj�.</p><p>� A! pan Czarniecki! � krzykn��, zacieraj�c r�ce, miecznik � ten im da pieprzu! S�ysza�em jeszcze o nim z Ukrainy jako o wielkim �o�nierzu.</p><p>Anusia tylko r�czkami strzepn�a sukienk� i tak sobie, jakby o najmniejsz� rzecz sz�o, zawo�a�a z niechcenia:</p><p>� Oho! ju� po Szwedach!</p><p>Stary za� pan Tomasz nie m�g� wytrzyma�, wi�c porwawszy j� za r�czk�, ca�kiem pogr��y� on� malutk� w swych ogromnych w�sach i pocz�� ca�owa� zawzi�cie, wreszcie zakrzykn��:</p><p>� A, moje �liczno�ci! Patoka p�ynie z ust wa�panny, jak mi B�g mi�y!... Nie mo�e inaczej by�, jeno anio� przyjecha� do Taurog�w!</p><p>Anusia zaraz pocz�a kr�ci� palcami ko�czyki warkoczyk�w obwi�zane r�owymi wst��eczkami i strzyg�c spod czo�a oczyma, odrzek�a:</p><p>� Ej, daleko mnie do anio��w! Ale ju� i hetmani koronni pocz�li Szwed�w bi�, i wszystkie wojsko kwarciane z nimi, i wszystkie rycerstwo, i uczynili konfederacj� w Tyszowcach, i kr�l do niej przyst�pi�, i wydali uniwersa�y, i nawet ch�opstwo Szwed�w bije... i Naj�wi�tsza Panienka b�ogos�awi...</p><p>Tak za� m�wi�a, jakoby ptak szczebiota�, ale od tego szczebiotania w mieczniku serce zmi�k�o zupe�nie, wi�c cho� niekt�re z tych nowin by�y ju� mu wiadome, rykn�� wreszcie z rado�ci jak �ubr; po twarzy Ole�ki pocz�y tak�e p�yn�� �zy ciche a du�e.</p><p>Widz�c to, Anusia, a maj�c od natury serce dobre, skoczy�a zaraz ku niej, a obj�wszy j� r�koma za szyj�, pocz�a m�wi� szybko:</p><p>� Nie p�acz, wa�panna... mnie wa�panny �al i nie mog� na to patrze�... Czego p�aczesz?...</p><p>Tyle by�o szczero�ci w jej g�osie, �e nieufno�� Ole�ki znik�a zaraz, ale za to rozp�aka�a si� biedna dziewczyna jeszcze serdeczniej.</p><p>� Wa�panna taka �liczna... � pociesza�a j� Anusia � czego p�aczesz?</p><p>� Od rado�ci � odrzek�a na to Ole�ka � ale i ze strapienia, bo my tu w ci�kiej niewoli jeste�my, dnia niepewni ani godziny...</p><p>� Jak�e to? U ksi�cia Bogus�awa?</p><p>� U tego zdrajcy! u tego heretyka! � hukn�� pan miecznik.</p><p>Na to Anusia:</p><p>� To samo i mnie si� przygodzi�o, a dlatego nie p�acz�. Nie neguj� wa�panu dobrodziejowi, �e ksi��� zdrajca i heretyk, ale dworny kawaler i p�e� nasz� respektuj�cy.</p><p>� Bodaj go tak samo w piekle respektowali! � odpar� miecznik. � Panna go jeszcze nie znasz, bo na wa�pann� tak nie nastawa� jako na t� dziewczyn�. Arcy to szelma jest, a �w Sakowicz drugi! Da�by B�g, �eby pan hetman Sapieha obu pogr��y�!</p><p>� �e pogr��y, to pogr��y... Ksi��� Bogus�aw chory okrutnie i pot�g� ma niewielk�. Prawda, �e nagle nast�pi� i kilka chor�gwi zni�s�, i Tykocin zagarn��, i mnie, ale nie jemu mierzy� si� z pana Sapie�y�sk� si��. Mo�ecie mi wa�pa�stwo wierzy�, bom obie pot�gi widzia�a... Przy panu Sapie�e najwi�ksi kawalerowie si� znajduj�, kt�rzy sobie z ksi�ciem Bogus�awem wnet poradz�.</p><p>� A widzisz! nie m�wi�em ci? � rzek� miecznik, zwracaj�c si� do Ole�ki.</p><p>� Ksi�cia Bogus�awa znam z dawna � m�wi�a dalej Anusia � bo to obojga ksi�stwa Wi�niowieckich i pa�stwa Zamoyskich powinowaty; przyje�d�a� on raz do nas do �ubni�w, wtedy kiedy sam ksi��� Jeremi na Tatar�w w Dzikie Pola chodzi�. Dlatego i teraz mnie szanowa� kaza�, bo pami�ta�, i�em tam domow� by�a i ksi�nej pani najbli�sz�. Ot, taka, taka jeszcze by�am malutka! nie to co dzi�!... M�j Bo�e, kto by si� to wtedy spodzia�, �e z niego zdrajca b�dzie. Ale nie frasujcie si� i tak, mili pa�stwo, bo albo on ju� nie wr�ci, albo te� my si� jako st�d wydostaniemy.</p><p>� Ju� my tego pr�bowali � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� I nie uda�o si� wam?</p><p>� Jak si� mia�o uda�? � rzek� miecznik. � Spu�cili�my si� ze sekretu przed jednym oficyjerem, o kt�rym rozumieli�my, �e nam sprzyja, a pokaza�o si�, �e on got�w przeszkodzi�, nie pom�c. Najstarszy nad nimi jest tu Braun, tego za� i sam diabe� nie przejedna.</p><p>Anusia spu�ci�a oczki.</p><p>� Mo�e by mnie si� uda�o. Trzeba tylko, �eby pan Sapieha tu przyszed�, aby by�o si� do kogo schroni�.</p><p>� Daj go Bo�e jak najpr�dzej � odpowiedzia� pan Tomasz � bo te� i mi�dzy jego lud�mi si�a mamy krewnych, znajomych i przyjaci�... Ba! tam�e przecie s� i dawni towarzysze spod wielkiego Jeremiego, panowie Wo�odyjowski, Skrzetuski i Zag�oba.</p><p>� Znam ich � odrzek�a ze zdziwieniem Anusia � ale ich u pana Sapiehy nie masz. Ej, �eby to byli! a zw�aszcza pan Wo�odyjowski (bo pan Skrzetuski �onaty), to by mnie tu nie by�o, gdy� pan Wo�odyjowski nie da�by si� ogarn�� jako pan Kotczyc.</p><p>� Wielki to kawaler! � zawo�a� miecznik.</p><p>� Chluba ca�ego wojska! � doda�a Ole�ka.</p><p>� Dla Boga! czy tylko nie polegli, �e� ich wa�panna nie widzia�a?</p><p>� Ej, nie! � odrzek�a Anusia � przecieby g�o�no by�o o �mierci takich rycerzy, a nie m�wiono mi nic... Wa�pa�stwo ich nie znacie... Nie dadz� si� oni nigdy... chyba kula mo�e ich zabi�, bo �aden cz�owiek im nie poradzi, ani panu Skrzetuskiemu, ani panu Zag�obie, ani panu Micha�owi. Chocia� pan Micha� ma�y, ale pami�tam, co ksi��� Jeremi o nim powiada�, �e gdyby los ca�ej Rzeczypospolitej zawis� od bitwy jednego z jednym, to by pana Micha�a do niej wybra�. On�e Bohuna usiek�... O, nie! pan Micha� zawsze sobie da rady.</p><p>Miecznik kontent, �e ma z kim gaw�dzi�, pocz�� chodzi� szerokimi krokami po komnacie zapytuj�c:</p><p>� Prosz�, prosz�! To wa�panna znasz tak dobrze pana Wo�odyjowskiego?</p><p>� Bo�my tyle lat razem byli...</p><p>� Prosz�!... To pewno si� i bez afekt�w nie obesz�o?</p><p>� Ja temu nie winna � rzek�a Anusia, przybieraj�c skromn� postaw� � ale do tej pory pewnie i pan Micha� si� o�eni�.</p><p>� A w�a�nie �e si� nie o�eni�.</p><p>� Cho�by si� i o�eni�... to� mi wszystko jedno!...</p><p>� Daj wam Bo�e, aby�cie si� zeszli... Ale to mnie martwi, co mi wa�panna m�wisz, �e ich u pana hetmana nie masz, bo z takimi �o�nierzami wiktorie �atwiejsze.</p><p>� Jest tam kto�, co za nich wszystkich stanie.</p><p>� Kt� to taki?</p><p>� Pan Babinicz z Witebskiego... Wa�pa�stwo o nim nie s�yszeli?</p><p>� Nic, co mi i dziwno.</p><p>Anusia pocz�a opowiada� histori� swego wyjazdu z Zamo�cia i wszystko, co si� jej w drodze przygodzi�o. Pan Babinicz za� wyr�s� w jej opowiadaniu na tak wielkiego bohatera, �e miecznik w g�ow� zachodzi�, kto by to by� taki.</p><p>� To� ja znam ca�� Litw� � m�wi�. � S� tu wprawdzie domy podobnie si� nazywaj�ce, jak: Babonaubk�w, Babi���w, Babinowskich, Babi�skich i Babskich, ale o Babiniczach nie s�ysza�em... i mniemam, �e to musi by� nazwisko przybrane, bo tak wielu czyni z tych, kt�rzy s� w partiach, a�eby za� nieprzyjaciel nie m�ci� si� na substancji i rodzinach. Hm! Babinicz!... Ognisty to jaki� kawaler, skoro i pana Zamoyskiego umia� tak splantowa�.</p><p>� Oj! jak ognisty! ach! � zawo�a�a Anusia.</p><p>Miecznik wpad� w dobry humor.</p><p>� Tak�e to? � spyta�, staj�c przed Anusi� i bior�c si� w boki.</p><p>� Bo wa�pan dobrodziej mo�e sobie zaraz B�g wie co suponujesz?</p><p>� Bo�e uchowaj, nic nie suponuj�!</p><p>� A pan Babinicz, ledwo�my z Zamo�cia wyjechali, zaraz mi powiedzia�, �e jego serce kto inny w dzier�awie trzyma... i chocia� mu tenuty nie p�aci, przecie dzier�awcy zmienia� nie my�li...</p><p>� I wa�panna temu wierzysz?</p><p>� Ju�ci, �e wierz� � odpar�a z wielk� �ywo�ci� Anusia � musi on by� po uszy zakochany, skoro przez tyle czasu... skoro... skoro...</p><p>� Oj! jako� nieskoro! � odrzek�, �miej�c si�, pan miecznik.</p><p>� A ja m�wi�, �e skoro � odrzek�a, tupi�c n�k� � bo skoro o nim us�yszymy...</p><p>� Daj to B�g!</p><p>� I powiem wa�panu, dlaczego... Oto, ile razy pan Babinicz o ksi�ciu Bogus�awie wspomnia�, to a� mu twarz biela�a, a z�bami tak skrzypia� jak drzwiami.</p><p>� To ju� b�dzie nasz przyjaciel!... � odrzek� pan miecznik.</p><p>� Pewnie!... I do niego uciekniemy, byle si� pokaza�!</p><p>� Bylem si� st�d wyrwa�, b�d� mia� w�asn� parti�, i wa�panna zobaczysz, �e mi tak�e wojna nie pierwszyzna i �e ta stara r�ka jeszcze si� na co� przyda.</p><p>� To id� wa�pan pod komend� pana Babinicza.</p><p>� Wa�panna masz wi�ksz� ochot� i�� pod t� komend�...</p><p>D�ugo jeszcze przekomarzali si� w ten spos�b i coraz weselej, tak �e i Ole�ka, zapomniawszy o swych zgryzotach, rozweseli�a si� znacznie, a Anusia pocz�a w ko�cu parska� na miecznika jak kotka. �e za� by�a wypocz�ta, bo na ostatnim noclegu w niedalekich Rosieniach wyspa�a si� dobrze, odesz�a wi�c dopiero p�n� noc�.</p><p>� Z�oto, nie dziewka! � rzek� po jej odej�ciu pan miecznik.</p><p>� Szczere jakowe� serce... i my�l�, �e pr�dko przyjdziemy do konfidencji � odpowiedzia�a mu Ole�ka.</p><p>� A postawi�a� jej oto z pocz�tku koz�a na czole.</p><p>� Bom mniema�a, �e to kto� nas�any. Czy ja wiem wreszcie? Wszystkiego si� tu boj�!</p><p>� Ona nas�ana?... chyba przez dobre duchy!... A wykr�tne to licho jak �asica... �ebym tak by� m�odszy, nie wiem, do czego by przysz�o, cho� i tak cz�ek jeszcze jary...</p><p>Ole�ka rozweseli�a si� zupe�nie i wspar�szy r�czki na kolanach, przekr�ci�a na bok g��wk�, na�laduj�c Anusi� i patrz�c z ukosa na miecznika:</p><p>� Tak to, stryjaszku?! Stryjn� mi chcecie z tej m�ki wypiec?</p><p>� No, cicho! no! � odrzek� miecznik.</p><p>Ale u�miechn�� si� i pocz�� ca�� gar�ci� w�sa w g�r� podkr�ca�. Po chwili za� doda�:</p><p>� Przecie i takow� sensatk�, jak ty, rozrusza�a. Pewien jestem, �e si� okrutna amicycja mi�dzy wami pocznie.</p><p>Jako� nie myli� si� pan Tomasz, bo w nied�ugim czasie zawi�za�a si� przyja�� mi�dzy dziewcz�tami bardzo �ywa i ros�a coraz bardziej, mo�e dlatego w�a�nie, �e obie stanowi�y zupe�ne wzgl�dem siebie przeciwie�stwo. Jedna mia�a powag� w duszy, g��boko�� uczu�, niez�omn� wol� i rozum; druga, przy dobrym sercu i czysto�ci my�li, by�a dzierlatk�. Jedna ze swej cichej twarzy, jasnych warkocz�w, z niewys�owionego spokoju i uroku wysmuk�ej postawy do staro�ytnej Psyche by�a podobn�; druga, istna czarnuszka, przypomina�a raczej chochl�, kt�ra nocami na wertepy ludzi wyprowadza i z frasunku ich si� �mieje. Oficer�w pozosta�ych w Taurogach, kt�rzy na obie co dzie� patrzyli, bra�a ochota ca�owa� Billewicz�wny nogi, Anusi usta.</p><p>Ketling maj�cy dusz� szkockiego g�rala, zatem melancholii pe�n�, czci� i ub�stwia� Ole�k�, a od pierwszego wejrzenia pocz�� nie znosi� Anusi, kt�ra zreszt� wyp�aca�a mu si� wzajemno�ci�, wetuj�c poniesione straty na Braunie i wszystkich pozosta�ych, nie wy��czaj�c samego pana miecznika rosie�skiego.</p><p>Ole�ka w kr�tkim czasie uzyska�a wielk� przewag� nad sw� przyjaci�k�, kt�ra z ca�� szczero�ci� serca mawia�a do pana Tomasza:</p><p>� Ona w dw�ch s�owach wi�cej powie, ni� ja przez ca�y dzie� wytrajkocz�.</p><p>Z jednej wszelako przywary nie mog�a powa�na panna wyleczy� swojej pustej przyjaci�ki, mianowicie z zalotno�ci. Bo niech jeno Anusia us�yszy brz�k ostr�g na korytarzu, wnet udaje, �e czego� zapomnia�a, �e chce obaczy�, czyli nowiny o panu Sapie�e nie przyby�y, wypada na korytarz, leci wichrem i wpad�szy na oficera, wykrzykuje:</p><p>� Ach! jak mnie pan przestraszy�!</p><p>Po czym wszczyna si� rozmowa przeplatana kr�ceniem fartuszka, spogl�daniem spod czo�a i rozmaitymi innymi minkami, za pomoc� kt�rych najtwardsze serce m�skie snadnie pogr��one by� mo�e.</p><p>I tym bardziej bra�a jej za z�e Ole�ka owo ba�amuctwo, �e Anusia po kilku dniach znajomo�ci przyzna�a si� jej do cichego afektu dla pana Babinicza. Nieraz ze sob� o tym rozmawia�y.</p><p>� Inni jako dziady �ebrali � m�wi�a zatem Anusia � a ten smok wola� na swoich Tatar�w ni� na mnie spogl�da�, a za� nie m�wi� inaczej, jak rozkazuj�c: �Wa�panna wysi�d�! Wa�pana jedz! Wa�panna pij!� �eby przy tym by� grubian, ale nie by�; �eby nie by� troskliwy, ale by�! W Krasnymstawie zaraz powiedzia�am sobie: �Nie patrzysz na mnie � czekaj!...� A to ju� w ��cznej mnie sam� tak rozebra�o, �e strach. Tu powiem ci, �em mu w te siwe oczy jeno patrza�a, a gdy si� roze�mia�, to ju� i mnie rado�� bra�a, jakobym owo niewolnic� jak� by�a...</p><p>Ole�ka zwiesi�a g�ow�, bo i jej siwe oczy przysz�y na pami��. I tamten by tak samo m�wi�, i tamten komend� wiecznie mia� na ustach, dzielno�� w obliczu, jeno sumienia nie mia� ni boja�ni bo�ej.</p><p>A Anusia, id�c za w�asn� my�l�, m�wi�a dalej:</p><p>� Kiedy z buzdyganem na koniu po polach lata�, to my�la�am, �e orze� albo hetman jaki. Tatarowie si� go gorzej ognia bali. Gdzie przyjecha�, pos�uch musia� by�, a jak si� bitwa zdarzy�a, to ognie na niego z ochoty na krew bi�y. Si�a ja godnych kawaler�w w �ubniach widzia�am, ale takiego, �eby mnie strach przed nim bra�, nigdym nie widzia�a.</p><p>� Je�eli ci go Pan B�g przeznaczy�, to go dostaniesz, a�eby za� ciebie nie lubi�, temu si� wierzy� nie chce...</p><p>� Lubi� to on mnie lubi�... troszeczk�... ale inn� wi�cej. Sam mi nieraz m�wi�: �Szcz�cie to wa�panny, �e ni zapomnie�, ni odkocha� si� nie mog�, bo inaczej lepiej by wilkowi koz� powierzy� ani�eli mnie tak� dziewczyn�.�</p><p>� C�e� mu na to?</p><p>� M�wi�am mu tak: �Sk�d�e wa�pan wiesz, �ebym mu by�a wzajemn�?� A on odpowiada�: �Ja bym nie pyta�!� I r�b tu, co chcesz, z takim!... G�upia tamta, kt�ra go nie pokocha�a, i sam� zatwardzia�o�� musi mie� w sercu. Pyta�am go, jak jej imi�, nie chcia� powiedzie�. �Lepiej � m�wi� � tego nie tyka�, bo to bol�czka, a druga (powiada) bol�czka to Radziwi��y... zdrajcy!� I zaraz tak straszn� twarz czyni�, �e by�abym wola�a do mysiej jamy si� schowa�. Po prostu ba�am si� go!... Ale co tam! nie dla mnie on, nie dla mnie!</p><p>� Pro� o niego �wi�tego Miko�aja; wiem od ciotki, �e najlepszy to w takich terminach protektor. Bacz jeno, by� go nie obrazi�a, innych ba�amuc�c.</p><p>� Ju� nigdy nie b�d�, jeno tyle! odrobin�!</p><p>Tu Anusia pokazywa�a na palcu, ile sobie pozwoli, i ma�� sobie wyznacza�a porcj�, co najwi�cej na p� paznokcia, by �wi�tego Miko�aja nie obrazi�.</p><p>� Ja nie przez pust� swawol� to czyni� � t�umaczy�a si� panu miecznikowi, kt�ry tak�e pocz�� jej ba�amuctwo do serca bra� � ale musz�, bo je�eli nam ci oficyjerowie nie pomog�, to si� nigdy st�d nie wydostaniem.</p><p>� Ba! Braun nigdy nie dopu�ci.</p><p>� Braun pogr��on! � odrzek�a cienkim g�osikiem i spuszczaj�c oczy.</p><p>� A Fitz-Gregory?</p><p>� Pogr��on! � odrzek�a jeszcze cieniej.</p><p>� A Ottenhagen?</p><p>� Pogr��on!</p><p>� A von Irhen?</p><p>� Pogr��on!</p><p>� Niech�e wa�pann� las ogarnie!... To widz� z jednym Ketlingiem tylko nie umia�a� sobie da� rady...</p><p>� Nie cierpi� go! Ale kto inny da sobie z nim rady. Zreszt�, obejdzie si� bez jego pozwolenia.</p><p>� I wa�panna my�lisz, �e jak zechcemy ucieka�, to oni nie przeszkodz�?</p><p>� P�jd� z nami!... � odrzek�a, wyci�gaj�c g��wk� i mru��c oczy, Anusia.</p><p>� Dla Boga! to czemu tu siedzimy? Dzi� bym chcia� by� daleko!</p><p>Ale z narady, kt�ra zaraz nast�pi�a, wypad�o, �e nale�y czeka�, p�ki si� losy Bogus�awowe nie rozstrzygn� i p�ki pan podskarbi albo pan Sapieha nie zbli�� si� w okolic� �mudzi. Inaczej grozi�a sroga zguba nawet od swoich. Towarzystwo cudzoziemskich oficer�w nie tylko nie stanowi�oby obrony, ale powi�ksza�o jeszcze niebezpiecze�stwo, lud bowiem prosty tak strasznie by� na cudzoziemc�w zawzi�ty, �e ka�dego, kto polskich szat nie nosi�, mordowa� bez mi�osierdzia. Polscy bowiem dygnitarze nosz�cy obce suknie, nie m�wi�c o dyplomatach austriackich i francuskich, nie mogli podr�owa� inaczej, chyba pod os�on� pot�nych oddzia��w wojskowych.</p><p>� Wa�pa�stwo mi wierzcie, bom ja przejecha�a ca�y kraj � m�wi�a Anusia � w pierwszej lepszej wsi, w pierwszym lepszym lesie grasanci wymorduj� nas, nim spytaj�, kto�my tacy. Nie mo�na inaczej ucieka�, jeno do wojsk.</p><p>� Ba, b�d� mia� w�asn� parti�.</p><p>� Nim j� wa�pan zbierzesz, nim do znajomej wsi dojedziesz, szyj� stracisz.</p><p>� Wie�ci o ksi�ciu Bogus�awie powinny wkr�tce nadej��.</p><p>� Panu Braunowi kaza�am, by zaraz mi wszystko donosi�.</p><p>Braun jednak przez d�ugi czas nic jej nie donosi�.</p><p>Ketling natomiast pocz�� odwiedza� Ole�k�, bo pierwsza, spotkawszy go pewnego dnia, wyci�gn�a do� r�k�. M�ody oficer �le wr�y� z tej g�uchej ciszy. Wedle niego, ksi���, ze wzgl�du na elektora i Szwed�w, nie zamilcza�by o najmniejszym powodzeniu i raczej by je przesadza�, ani�eli milczeniem znaczenie rzeczywistych przewag os�abia�.</p><p>� Nie przypuszczam, �eby mia� by� ju� zniesiony ze szcz�tem � m�wi� m�ody oficer � ale pewnie znajduje si� w ci�kim po�o�eniu, z kt�rego wyj�cie znale�� trudno.</p><p>� Wszystkie wie�ci przychodz� tu tak p�no � odrzek�a Ole�ka � a najlepszy dow�d na Cz�stochowie, o kt�rej cudownej obronie dowiedzieli�my si� szczeg��w dopiero od panny Borzobohatej.</p><p>� Ja, pani, wiedzia�em ju� o tym dawniej, ale nie rozumiej�c, jako cudzoziemiec, waloru, kt�ry dla Polak�w ma to miejsce, nawet nie wspomina�em pani o tym. Bo �e si� w tak wielkiej wojnie jakowy� zameczek na czas obroni i kilka szturm�w odeprze, to si� zawsze zdarza i zwykle nie przywi�zuje si� do tego wagi.</p><p>� A przecie by�aby to dla mnie najmilsza nowina.</p><p>� Widz� istotnie, �e �le uczyni�em, bo z tego, co jak teraz s�ysz�, po owej obronie zasz�o, miarkuj�, �e to rzecz wa�na, kt�ra na ca�� wojn� wp�yn�� mo�e. Wszelako, wracaj�c do podlaskiej ksi�cia ekspedycji, to inna sprawa. Cz�stochowa daleko, Podlasie bli�ej. A gdy ksi�ciu powodzi�o si� pocz�tkowo, pami�tasz, pani, jak pr�dko przychodzi�y nowiny... Wierzaj mi, pani: jestem m�odym cz�owiekiem, ale od czternastego roku �ycia �o�nierzem, i do�wiadczenie mi m�wi, �e owa cisza i �le wr�y.</p><p>� Raczej dobrze � odrzek�a panna.</p><p>Na to Ketling:</p><p>� Niech b�dzie dobrze!... Za p� roku ko�czy si� moja s�u�ba!... Za p� roku rozwi�zuje si� moja przysi�ga!...</p><p>W kilka dni po tej rozmowie nowiny nareszcie nadesz�y.</p><p>Przywi�z� je pan Bies herbu Kornia, zwany na dworze Bogus�awowym Cornutusem. By� to szlachcic polski, ale scudzoziemcza�y zupe�nie, bo od pachol�cych niemal lat w wojskach zagranicznych s�u��c, prawie po polsku zapomnia�, a przynajmniej m�wi� jak Niemiec. Dusz� mia� tak�e scudzoziemcza��, dlatego wielce do osoby ksi�cia by� przywi�zany. Jecha� on z wa�n� misj� do Kr�lewca, w Taurogach za� zatrzyma� si� tylko dla wypoczynku.</p><p>Braun z Ketlingiem przyprowadzili go zaraz do Ole�ki i Anusi, kt�re obecnie mieszka�y ju� i sypia�y razem.</p><p>Braun stan�� frontem przed Anusi�, po czym zwr�ci� si� do pana Biesa i rzek�:</p><p>� To jest krewna pana Zamoyskiego, starosty ka�uskiego, zatem i ksi�cia pana, dla kt�rej kaza� wszelkie mie� atencje, a kt�ra �yczy sobie nowiny z ust naocznego �wiadka pos�ysze�.</p><p>Pan Bies z kolei wyprostowa� si� jak po s�u�bie i czeka� pytania.</p><p>Anusia nie zaprzecza�a pokrewie�stwa z Bogus�awem, bo bawi�y j� ho�dy wojskowych, wi�c skin�a r�k� na pana Biesa, by usiad�, co gdy uczyni�, spyta�a:</p><p>� Gdzie ksi��� obecnie si� znajduje?</p><p>� Ksi��� cofa si� ku Sok�ce, daj Bo�e szcz�liwie! � odrzek� oficer.</p><p>� M�w wa�pan szczer� prawd�, jak mu idzie?</p><p>� Powiem szczer� prawd� � odrzek� oficer � i nic nie zataj�, mniemaj�c, �e jej dostojno�� znajdziesz w duszy swej fundament do wys�uchania nowin mniej pomy�lnych.</p><p>� Znajd�! � odrzek�a Anusia, stukaj�c pod sukni� korkiem o korek z ukontentowania, �e j� zw� jej dostojno�ci� i �e nowiny s� �mniej pomy�lne�.</p><p>� Z pocz�tku wszystko nam sz�o dobrze � m�wi� pan Bies. � Starli�my po drodze kilka kup rebelizant�w, rozbili�my pana Krzysztofa Sapieh� i wyci�li�my dwie chor�gwie jazdy oraz regiment piechoty dobrej, nikogo nie �ywi�c... Za czym znie�li�my pana Horotkiewicza, i� sam ledwie uszed�, a inni powiadaj�, �e zabit... Za czym zaj�li�my ruiny tykoci�skie...</p><p>� To ju� wszystko wiemy, powiadaj pr�dko wa�pan niepomy�lne nowiny! � przerwa�a nagle Anusia.</p><p>� Racz tylko pani wys�ucha� ich spokojnie. Doszli�my a� do Drohiczyna i tam naraz odwin�a si� karta... Mieli�my wie��, �e pan Sapieha jeszcze daleko; tymczasem dwa nasze podjazdy jakoby w ziemi� wpad�y. Nie wr�ci� ni �wiadek kl�ski. Wtem pokaza�o si�, �e jakie� wojska id� w przodku przed nami. Wielka st�d powsta�a konfuzja. Ksi��� pan pocz�� my�le�, �e wszystkie poprzednie relacje by�y fa�szywe i �e pan Sapieha nie tylko nast�pi�, ale i drog� przeci��. Pocz�li�my si� tedy cofa�, bo w ten spos�b mo�na by�o przydyba� nieprzyjaciela i do walnej bitwy, kt�rej koniecznie chcia� ksi���, go zmusi�... Ale nieprzyjaciel nie dawa� pola, jeno ci�gle napada� i napada�. Posz�y zn�w podjazdy i wr�ci�y poszarpane. Odt�d pocz�o nam wszystko w r�ku topnie�, nie mieli�my spokoju we dnie ni w nocy. Drogi nam psuto, groble przecinano, przejmowano wiwend�. Pocz�y chodzi� s�uchy, �e sam pan Czarniecki nas gn�bi; �o�nierz nie jad�, nie spa�, duch upad�; w samym obozie gin�li ludzie, jakoby ich ziemia po�era�a. W Bia�ymstoku nieprzyjaciel zachwyci� zn�w ca�y podjazd, kredensy i karoce ksi���ce, i dzia�a. Nigdy nic podobnego nie widzia�em. Nie widziano te� tego w poprzednich wojnach. Ksi��� wpad� w alteracj�. Chcia� jednej walnej bitwy, a musia� stacza� co dzie� po dziesi�� mniejszych... i przegrywa�. �ad rozprz�ga� si�. A c� dopiero wyrazi� zdo�a nasz� konfuzj� i strach, gdy�my si� dowiedzieli, �e sam pan Sapieha jeszcze nie nast�pi� i �e to tylko pot�ny podjazd przedosta� si� przed nas i tyle niewypowiedzianych kl�sk nam zada�... W podje�dzie tym by�y wojska tatarskie...</p><p>Dalsze s�owa oficera przerwa� pisk Anusi, kt�ra rzuciwszy si� nagle Ole�ce na szyj�, zakrzykn�a:</p><p>� Pan Babinicz!</p><p>Oficer zdumia�, us�yszawszy nazwisko, ale s�dzi�, �e to przestrach i nienawi�� wyrwa�y dostojnej pannie z piersi ten okrzyk, wi�c dopiero po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Komu B�g da� wielko��, da� mu i si�� do zniesienia ci�kich termin�w, wi�c racz si�, pani, uspokoi�! Tak istotnie zowie si� ten piekielnik, kt�ry los ca�ej wyprawy podkopa� i nieobliczonych jeszcze szk�d sta� si� przyczyn�. Nazwisko jego, kt�re jej dostojno�� z tak� zdumiewaj�c� bystro�ci� odgad�a�, powtarzaj� teraz wszystkie usta z przera�eniem i w�ciek�o�ci� w naszym obozie...</p><p>� Tego pana Babinicza widzia�am w Zamo�ciu � odrzek�a pr�dko Anusia � i gdybym by�a odgad�a...</p><p>Tu umilk�a, i nikt nie dowiedzia� si�, co by w takim razie zasz�o...</p><p>Oficer po chwili milczenia tak znowu m�wi� pocz��:</p><p>� Nasta�y odwil�e i ciep�a, wbrew, mo�na rzec, przyrodzonemu natury porz�dkowi, bo mieli�my wiadomo��, i� na po�udniu Rzeczypospolitej zima trzyma si� jeszcze t�ga, a my zasi� brodzili�my w roztopach wiosennych, kt�re nasz� ci�k� jazd� do ziemi przyku�y. On za�, maj�c ludzi lekkich, tym bardziej doje�d�a�. Co krok ronili�my wozy i dzia�a, tak �e w ko�cu komunikiem i�� przysz�o. Mieszkaniec okoliczny w �lepej zaciek�o�ci swej jawnie sprzyja� napastnikom... B�dzie, co B�g zdarzy, ale w desperackim stanie zostawi�em ca�y ob�z i samego ksi�cia pana, kt�rego w dodatku febra z�o�liwa nie opuszcza i po ca�ych dniach si� pozbawia. Bitwa jeneralna wszak�e nast�pi wkr�tce, ale jak si� to obr�ci, B�g wie... i pokieruje... Cud�w nale�y si� spodziewa�.</p><p>� Gdzie� wa�pan zostawi� ksi�cia?</p><p>� Na dzie� drogi od Sok�ki; ksi��� ma zamiar okopa� si� w Suchowoli lub tamtejszym Janowie i bitw� przyj��. Pan Sapieha jest o dwa dni drogi. Gdym wyje�d�a�, mieli�my troch� wolniejszego oddechu, bo od schwytanego j�zyka dowiedzieli�my si�, �e sam Babinicz odjecha� do g��wnego obozu, bez niego za� Tatarowie nie �miej� tak nast�powa�, kontentuj�c si� szarpaniem podjazd�w. Ksi���, kt�ry jest w�dz niezr�wnany, wszystkie nadzieje na walnej bitwie gruntuje, ale to gdy zdr�w, a gdy go febra chwyci, musi inaczej my�le�, czego najlepszy dow�d w tym, i� mnie wys�a� do Prus.</p><p>� Po co tam wa�pan jedziesz?</p><p>� Albo ksi��� bitw� wygra, albo przegra. Je�eli przegra, ca�e Prusy elektorskie pozostan� bez obrony i snadnie mo�e si� zdarzy�, �e pan Sapieha przejdzie granic�, aby elektora do decyzji sk�oni�... Ow� (m�wi� to, gdy tajemnicy nie ma �adnej) jad� ostrzec, by jakow�� obron� tamtym prowincjom obmy�lono, bo nieproszeni go�cie mog� w zbyt licznej kompanii nadci�gn��. Elektora to sprawa i Szwed�w, z kt�rymi ksi��� pan jest w przymierzu i od kt�rych r�wnie� ma prawo ratunku wygl�da�.</p><p>Oficer sko�czy�.</p><p>Anusia zarzuci�a go jeszcze mn�stwem pyta�, z trudno�ci� utrzymuj�c nale�yt� powag�, za to gdy wyszed�, da�a sobie folg� zupe�n�, pocz�a r�koma po jubce uderza�, na korkach si� jak fryga okr�ca�, Ole�k� po oczach ca�owa�, pana miecznika za wyloty ci�gn�� i wo�a�:</p><p>� A co? a co m�wi�am? Kto zgn�bi� ksi�cia Bogus�awa? mo�e pan Sapieha?... fig� pan Sapieha! Kto Szwed�w tak samo gn�bi? kto zdrajc�w wypleni? kto najwi�kszy kawaler, najwi�kszy rycerz? Pan Andrzej! pan Andrzej!</p><p>� Jaki pan Andrzej?... � spyta�a nagle, bledn�c, Ole�ka.</p><p>� To ci nie m�wi�am, �e jemu Andrzej na imi�? Sam mi to powiada�. Pan Babinicz! Pan Babinicz! Niech �yje pan Babinicz!... Ju� i pan Wo�odyjowski lepiej by nie potrafi�!... Co tobie, Ole�ko?</p><p>Billewicz�wna otrz�sn�a si�, jakby pragn�c zrzuci� z siebie brzemi� ci�kich my�li.</p><p>� Nic! My�la�am, �e to imi� sami zdrajcy nosz�. Bo by� kto�, kt�ry kr�la podejmowa� si� �ywego lub umar�ego Szwedom albo ksi�ciu Bogus�awowi sprzeda�, i na imi� mia� tak�e... Andrzej.</p><p>� Niech go B�g pot�pi! � hukn�� miecznik. � Co tam zdrajc�w po nocy wspomina�. Radujmy si� lepiej, gdy jest czego!</p><p>� Niech tylko tu pan Babinicz nadci�gnie! � doda�a Anusia.� Ot� tak! B�d�, umy�lnie b�d� jeszcze bardziej Brauna ba�amuci�a, by ca�e prezydium pobuntowa� i z lud�mi, z ko�mi i z nami razem do pana Babinicza przeszed�.</p><p>� Uczy� to wa�panna! uczy�! � zawo�a� rozochocony miecznik.</p><p>� A p�niej figa tym wszystkim Niemcom... Mo�e te� on o tej niegodnej zapomni i mnie po... ko...</p><p>Tu znowu pisn�a cieniuteczko, zakry�a oczy r�koma, nagle gniewna my�l musia�a jej przyj�� do g�owy, bo uderzy�a pi�stk� w pi�stk� i rzek�a:</p><p>� Jak nie, to za pana Wo�odyjowskiego p�jd�!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>We dwa tygodnie p�niej zawrza�o w ca�ych Taurogach. Pewnego wieczora nadci�gn�y bez�adne kupy wojsk Bogus�awowych, po trzydzie�ci lub czterdzie�ci koni, n�dzne, obdarte, do mar podobniejsze ni� do ludzi, i przynios�y wie�� o kl�sce Bogus�awowej pod Janowem. Stracono w niej wszystko: armi�, armaty, konie, tabor. Sze�� tysi�cy naj�wietniejszego luda wysz�o z ksi�ciem na t� wypraw�, wr�ci�o za� ledwo czterystu rajtar�w, kt�rych sam ksi��� wyprowadzi� z pogromu.</p><p>Z Polak�w nie wr�ci�a, pr�cz Sakowicza, jedna �ywa dusza, wszyscy bowiem, kt�rzy nie polegli w boju, kt�rych nie poznosi� na podjazdach straszny Babinicz, przeszli do pana Sapiehy. Wielu tak�e cudzoziemskich oficer�w wo�a�o dobrowolnie stan�� przy rydwanie zwyci�zcy. S�owem, nigdy jeszcze �aden z Radziwi���w nie powraca� z wojennej wyprawy bardziej sterany, zniszczony i pobity.</p><p>A jak poprzednio dworackie pochlebstwo nie zna�o miary w wynoszeniu Bogus�awa jako wodza, tak teraz wszystkie usta brzmia�y nieustaj�c� skarg� przeciw niedo��nemu prowadzeniu wojny; w resztkach �o�nierzy trwa�o nieustaj�ce wzburzenie, kt�re w ostatnich dniach odwrotu sprowadzi�o zupe�ny bez�ad i dosz�o do tego stopnia, �e ksi��� os�dzi� za rzecz roztropniejsz� pozosta� nieco w tyle.</p><p>Obaj z Sakowiczem zatrzymali si� w Rosieniach. Hassling, dowiedziawszy si� o tym od �o�nierzy, poszed� natychmiast z nowin� do Ole�ki.</p><p>� G��wna rzecz � rzek�a mu, wys�uchawszy relacji � czy pan Sapieha i �w Babinicz �cigaj� ksi�cia i czy zamierzaj� wojn� przenie�� w te strony?</p><p>� Z zezna� �o�nierzy nic nie mo�na wydoby� � odpowiedzia� oficer � bo przestrach przesadza wszelkie niebezpiecze�stwa, s� wi�c tacy, kt�rzy m�wi�, �e pan Babinicz tu�. Z tego jednak, i� ksi��� z Sakowiczem pozostali, wnosz�, i� po�cig nie mo�e by� szybki.</p><p>� Ale wszak�e musi nast�pi�? Wszak�e trudno inaczej mniema�? Kt� by po zwyci�stwie nie �ciga� pobitego nieprzyjaciela?</p><p>� To si� poka�e. O czym innym chcia�em z pani� pom�wi�. Ksi��� wskutek choroby i niepowodze� musi by� rozdra�niony, zatem jako desperat do gwa�townych uczynk�w sk�onny... Nie roz��czaj si� pani teraz z ciotk� i pann� Borzobohat�; nie zgadzaj si� na to, by pana miecznika do Tyl�y wyprawiano, jako ostatnim razem przed wypraw� si� sta�o.</p><p>Ole�ka nie odrzek�a nic; miecznika oczywi�cie nigdy do Tyl�y nie wyprawiano, tylko, gdy po uderzeniu go obuszkiem przez ksi�cia chorza� dni kilka, Sakowicz, by ukry� przed lud�mi ksi���cy uczynek, umy�lnie rozpu�ci� wie��, �e stary do Tyl�y wyjecha�. Ole�ka wola�a o tym przed Ketlingiem zamilcze�, bo dumnej dziewczynie wstyd by�o wyznawa�, �e kto� jednego z Billewicz�w, jak psa, potera�.</p><p>� Dzi�kuj� wa�panu za ostrze�enie � rzek�a po chwili milczenia.</p><p>� Uwa�a�em za sw�j obowi�zek...</p><p>Lecz jej serce wezbra�o zn�w gorycz�. Przecie� przed niedawnym czasem od Ketlinga zale�a�o, by to nowe niebezpiecze�stwo nie zawis�o nad jej g�ow�, przecie� gdyby si� by� zgodzi� na ucieczk�, by�aby ju� daleko, raz na zawsze od Bogus�awa wolna.</p><p>� Panie kawalerze � rzek�a � szcz�cie prawdziwe dla mnie, �e to ostrze�enie nie tyczy pa�skiego honoru ani �e ksi��� nie wyda� rozkazu, a�eby� pan mnie nie ostrzega�.</p><p>Ketling zrozumia� przym�wk� i odrzek� mow�, kt�rej si� Ole�ka po nim nie spodziewa�a:</p><p>� Co si� s�u�by mojej �o�nierskiej tyczy i czego strzec mi honor nakazuje, to spe�ni� albo �yciem przyp�ac�. Innego wyboru nie mam i mie� nie chc�. Poza s�u�b� wolno mi niegodziwo�ci� zapobiega�. Wi�c jako prywatny cz�owiek zostawiam pani t� kr�cic� i m�wi�: bro� si�, bo niebezpiecze�stwo bliskie, w razie potrzeby � zabij! W�wczas moja przysi�ga b�dzie rozwi�zana i z ratunkiem ci pospiesz�.</p><p>To rzek�szy, sk�oni� si� i zwr�ci� ku drzwiom, lecz Ole�ka zatrzyma�a go.</p><p>� Panie kawalerze, uwolnij si� od tej s�u�by, bro� dobrej sprawy, bro� skrzywdzonych, bo� tego godzien, bo� zacny, bo szkoda ci� dla zdrajcy...</p><p>Na to Ketling:</p><p>� By�bym si� dawno uwolni� i do dymisji poda�, gdyby nie to, �em mniema�, i� pozostaj�c tu, tobie, pani, mog� by� po�ytecznym. Dzi� za p�no. Gdyby ksi��� wraca� zwyci�zc�, nie waha�bym si� chwili... gdy wraca zwyci�ony, gdy by� mo�e, i� nieprzyjaciel za nim nast�puje, by�oby tch�rzostwem ��da� dymisji, p�ki sam ko�cz�cy si� termin mnie nie uwolni... Napatrzysz si� pani do woli, jak ludzie ma�ego serca t�umem opuszczaj� pobitego, ale mnie mi�dzy nimi nie obaczysz... �egnam pani�. Kr�cica ta nawet pancerz z �atwo�ci� przebije...</p><p>Ketling wyszed�, pozostawiwszy bro� na stole, kt�r� Ole�ka schowa�a natychmiast. Na szcz�cie, przewidywania m�odego oficera i jej w�asne obawy okaza�y si� p�onnymi.</p><p>Ksi��� nadjecha� wieczorem wraz z Sakowiczem i Patersonem, ale tak pogn�biony i chory, �e ledwie na nogach m�g� si� utrzyma�. Do tego sam dobrze nie wiedzia�, czyli pan Sapieha nie nast�puje lub czy nie ekspediowa� na po�cig Babinicza z lekkimi chor�gwiami.</p><p>Bogus�aw obali� by� wprawdzie tego ostatniego w ataku wraz z koniem, ale nie �mia� si� spodziewa�, i� go zabi�, gdy� zdawa�o mu si�, �e koncerz obsun�� mu si� w ci�ciu po Babiniczowej misiurce. Wreszcie raz on ju� przecie strzeli� mu w sam� twarz z pistoletu i na nic si� to nie przyda�o.</p><p>Bola�o ksi�cia serce na my�l, co taki Babinicz uczyni z jego w�o�ciami, gdy si� raz do nich ze swymi Tatary dostanie. A broni� ich nie mia� czym! I nie tylko w�o�ci, ale nawet w�asnej osoby. Mi�dzy jego jurgieltnikami nie by�o takich wielu jak Ketling i nale�a�o si� spodziewa�, �e na pierwsz� wie�� o zbli�aniu si� wojsk Sapie�y�skich opuszcz� go wszyscy co do jednego.</p><p>Ksi��� te� nie zamierza� zabawi� w Taurogach d�u�ej nad dni dwa lub trzy, musia� bowiem spieszy� do Prus Kr�lewskich, do elektora i Szteinboka, kt�rzy go mogli zaopatrzy� w nowe si�y i u�y� b�d� do zdobywania miast pruskich, b�d� wys�a� w pomoc samemu kr�lowi zamierzaj�cemu wypraw� w g��b Rzeczypospolitej.</p><p>W Taurogach wypad�o zostawi� tylko kogo� z oficer�w, kt�ry by �ad w rozbite resztki wojsk wprowadzi�, op�dza� si� partiom ch�opskim i szlacheckim, os�ania� dobra obu Radziwi���w i porozumiewa� si� z Loewenhauptem, g��wnodowodz�cym si�ami szwedzkimi na �mudzi.</p><p>W tym celu, po przybyciu do Taurog�w i po przespanej nocy, ksi��� wezwa� na narad� Sakowicza, kt�remu jednemu m�g� ufa� i zupe�nie serce otworzy�.</p><p>Dziwne by�o owo pierwsze �dzie� dobry� w Taurogach, jakie sobie powiedzieli dwaj przyjaciele po nieszcz�snej wyprawie. Czas jaki� patrzyli na siebie bez s�owa.</p><p>Przem�wi� pierwszy ksi���:</p><p>� Ano! diabli wzi�li!</p><p>� Wzi�li! � powt�rzy� Sakowicz.</p><p>� Musia�o tak by� przy takiej aurze. Gdybym mia� wi�cej lekkich chor�gwi lub gdyby licho nie przynios�o tego Babinicza... Do dw�ch razy sztuka! Przezwa� si� wisielec. Nie powiadaj�e o tym nikomu, �eby mu jeszcze s�awy nie przysparza�.</p><p>� Ja nie powiem... Ale czy oficerowie nie b�d� tr�bili, nie zar�czam, bo� przecie ksi��� prezentowa� go u swoich but�w, jako chor��ego orsza�skiego.</p><p>� Oficerowie Niemcy nie rozumiej� si� na polskich nazwiskach. Im wszystko jedno: Kmicic czy Babinicz. A! na rogi Lucypera, �ebym go dosta�! A mia�em go... i jeszcze, szelma, ludzi mi pobuntowa�, G�owbiczowski oddzia� odprowadzi�!... Musi to by� jaki� bastard po naszej krwi, nie mo�e inaczej by�!... Mia�em go, mia�em... i uszed�!... Wi�cej mnie to gryzie ani�eli ta ca�a stracona wyprawa.</p><p>� Mia�e� go, ksi���, ale za cen� mojej g�owy.</p><p>� Jasiu! powiem ci szczerze: niechby ci� tam byli ze sk�ry obdarli, bylem z Kmicicowej b�ben m�g� zrobi�!</p><p>� Dzi�kuj� ci, Bogusiu. Mniej po twojej przyja�ni nie mog�em si� spodziewa�.</p><p>Ksi��� roz�mia� si�:</p><p>� A skwiercza�by� na sapie�y�skim ruszcie... Wszystkie by twoje szelmostwa z ciebie wytopili. <emphasis>Ma foi!</emphasis> chcia�bym to widzie�!</p><p>� Ja za� chcia�bym ci� widzie� w r�ku Kmicica, twojego mi�ego krewniaka. Twarz masz inn�, ale z postawy jeste�cie do siebie podobni i nogi macie jednej miary, i do jednej dziewki wzdychacie, tylko �e ona, nie do�wiadczywszy, zgaduje, �e tamten zdrowszy i �e �o�nierz lepszy.</p><p>� Takim dwom jak ty da�by rady, ale ja przejecha�em mu po brzuchu... A gdybym by� mia� dwie minut czasu, m�g�bym ci teraz parol da�, �e m�j kuzynek nie �yje. Zawsze� by� g�upowaty i dlategom ci� polubi�, ale w ostatnich czasach zje�cza� ci dowcip do reszty.</p><p>� Zawsze� mia� dowcip w pi�tach i dlatego take� przed Sapieh� zmiata�, a�em ci� znielubi� i sam got�wem p�j�� do Sapiehy.</p><p>� Na powr�z!</p><p>� Na ten, kt�rym Radziwi��a zwi���.</p><p>� Dosy�!</p><p>� S�ugam waszej ksi���cej mo�ci!</p><p>� Trzeba by kilku z tych rajtar�w rozstrzela�, kt�rzy najwi�cej krzycz�, i �ad wprowadzi�.</p><p>� Kaza�em dzi� rano sze�ciu powiesi�. Ju� i ostygli, a ta�cuj� na sznurach zawzi�cie, bo wiatr okrutny.</p><p>� Dobrze� zrobi�. S�uchaj no! Czy chcesz zosta� na za�odze w Taurogach, bo musz� tutaj kogo� zostawi�?</p><p>� I chc�, i prosz� o t� funkcj�. Nikt si� tu lepiej nie sprawi. �o�nierz boi si� mnie wi�cej ni� innych, bo wie, �e �art�w ze mn� nie ma. Z uwagi na Loewenhaupta lepiej, �e zostanie kto� powa�niejszy od Patersona.</p><p>� Dasz�e sobie z rebelizantami rady?</p><p>� Upewniam wasz� ksi���c� mo��, �e sosny �mudzkie b�d� rodzi�y �o�skiego roku ci�sze od szyszek owoce. Z ch�opstwa ze dwa regimenty piechoty uczyni� i po mojemu wy�wicz�. Na w�o�ci b�d� mia� oko, a je�li rebelizanci kt�r� napadn�, wnet rzuc� podejrzenie na jakiego bogatszego szlachcica i wycisn� go jak ser w worku. Na pocz�tek potrzeba by mi tyle tylko pieni�dzy, �eby laf� zaspokoi� i piechoty przybra�.</p><p>� Co b�d� m�g�, zostawi�.</p><p>� Z posa�nych?</p><p>� Jak to?</p><p>� To si� znaczy z billewiczowskich, kt�re w posagu z g�ry sam sobie wyp�aci�e�.</p><p>� �eby� m�g� jako politycznie skr�ci� �eb temu miecznikowi, dobrze by by�o, bo to si� lekko m�wi, a szlachcic skrypt ma.</p><p>� Postaram si�. Jeno w tym rzecz, czy skryptu gdzie nie wys�a� albo czy go dziewka w koszul� nie zaszy�a. Wasza ksi���ca mo�� nie �yczy�by� sobie sprawdzi�?...</p><p>� Przyjdzie do tego, ale teraz musz� jecha� i przy tym si� mnie ta przekl�ta <emphasis>febris</emphasis> ca�kiem zbawi�a.</p><p>� Zazdro�� mi, wasza ksi���ca mo��, �e w Taurogach zostaj�.</p><p>� Jak�� masz dziwn� ochot�. Tylko... Czyby� ty czasem?... Hakami kaza�bym ci� rozerwa�... Czemu to tak tej funkcji si� napierasz?</p><p>� Bo si� chc� �eni�.</p><p>� Z kim? � spyta� ksi���, siadaj�c na ��ku.</p><p>� Z pann� Borzobohat�-Krasie�sk�.</p><p>� To jest dobra my�l, to jest przednia my�l! � rzek� po chwili milczenia Bogus�aw. � S�ysza�em o jakim� zapisie...</p><p>� Tak jest, po panu Longinie Podbipi�cie. Wasza ksi���ca mo�� wiesz, jaki to mo�ny r�d, a onego Longina maj�tno�ci w kilku powiatach le��. Wprawdzie jedne z nich jakie� tam dziewi�te wody po kisielu zagarn�y, w drugich moskiewskie wojska stoj�. B�dzie proces�w, bitek i zwad, i zajazd�w bez liku, ale ja dam sobie rady i jednego wycz�ka nikomu nie ust�pi�. Przy tym dziewka okrutnie mi si� nada�a, bo g�adka i wabna. Ju�em to zauwa�y� zaraz po tym, kiedy�my j� to zabrali, �e udawa�a strach, a okiem ku mnie strzyg�a. Niech jeno tu jako komendant zostan�, z samego pr�niactwa zaczn� si� amory...</p><p>� Jedno ci zapowiadam. �eni� si� nie b�d� ci zabrania�, wszelako, s�uchaj no dobrze, �adnych eksces�w, rozumiesz?! Bo to dziewka od Wi�niowieckich, samej ksi�nej Gryzeldy zaufana, a ja ksi�nej nie chc� obrazi� przez estym� ani pana starosty ka�uskiego tak�e.</p><p>� Nie trzeba ostrzega� � odpowiedzia� Sakowicz � bo skoro si� chc� �eni� regularnie, to i stara� si� musz� regularnie.</p><p>� Chcia�bym, �eby ci� odpali�a.</p><p>� Znam kogo�, kogo odpalili, chocia� jest ksi�ciem, ale tak my�l�, �e mnie si� to nie przygodzi. Dziwnie mi ono strzy�enie oczyma dodaje otuchy.</p><p>� Nie przymawiaj�e temu, kogo odpalono, aby ci� rogaczem nie uczyni�. Wyrobi� ci w dodatku do herbu rogi albo przydomek do nazwiska przybierzesz: Sakowicz Rogaty! Ona z domu Borzobohata, a on Bardzorogaty. Dobrana z was b�dzie para. Owszem, �e� si�, Jasiu, �e�, a daj zna� o weselu, b�d� dru�b�.</p><p>Srogi gniew wyst�pi� na straszne i bez tego lica Sakowicza. Oczy przez chwil� zasz�y mu jak dymem, ale wkr�tce si� opami�ta� i w �art obracaj�c s�owa ksi���ce, odrzek�:</p><p>� Niebo��! na schody o w�asnej mocy ci niesporo, a grozisz... Masz tu swoj� Billewicz�wn�, dalej, chuchraku! dalej! B�dziesz ty jeszcze Babiniczowe dzieci piastowa�!</p><p>� Bodaj�e� j�zyk z�ama�, taki synu! To z choroby si� naigrawasz, kt�ra o w�os mnie nie pogr��y�a? Bodaj i ciebie tak oczarowano!</p><p>� Co tam czary! Czasem, gdy spojrz�, jak wszystko idzie naturalnym rzeczy porz�dkiem, to my�l�, �e czary g�upstwo.</p><p>� Same� g�upi! Cicho b�d�, nie wywo�uj licha! Brzydniesz mi coraz wi�cej.</p><p>� Bodaj bym nie by� ostatnim Polakiem, kt�ry waszej ksi���cej mo�ci wierny pozosta�, bo za moj� wierno�� sam� niewdzi�czno�ci� mnie karmi�. Wr�c� oto w domowe pielesze i b�d� siedzia� spokojnie, ko�ca wojny wygl�daj�c.</p><p>� Och, daj spok�j! Wiesz, �e ci� mi�uj�.</p><p>� Ci�ko mi to zmiarkowa�. Diabe� mi ten afekt dla waszej ksi���cej mo�ci wszczepi�. Je�li w czym s� czary, to w tym.</p><p>Sakowicz prawd� m�wi�, bo rzeczywi�cie Bogus�awa kocha�; ksi��� wiedzia� o tym i dlatego p�aci� mu, je�li nie g��bszym przywi�zaniem, to wdzi�czno�ci�, jak� ludzie pr�ni �ywi� zawsze dla tych, kt�rzy ich uwielbiaj�.</p><p>Dlatego ch�tnie zgodzi� si� na jego zamiary wzgl�dem Anusi Borzobohatej i sam osobi�cie dopom�c mu postanowi�.</p><p>W tym celu ko�o po�udnia, gdy si� czu� najzdrowszy, kaza� si� ubra� i poszed� do Anusi.</p><p>� Przyszed�em po dawnej znajomo�ci dowiedzie� si� o zdrowiu wa�panny � rzek� � i spyta� si�, czyli si� wa�pannie pobyt w Taurogach podoba�?</p><p>� Kto jest w niewoli, temu si� wszystko musi podoba� � odrzek�a, wzdychaj�c, Anusia. Ksi��� roz�mia� si�.</p><p>� Wa�panna nie jeste� w niewoli. Zagarni�to ci� razem z sapie�y�skimi �o�nierzami, to prawda, i kaza�em wa�pann� tu odes�a�, ale tylko dla bezpiecze�stwa. W�os tu ci z g�owy nie spadnie. Wiedz o tym wa�panna, �e ja ma�o kogo tak szanuj�, jak ksi�n� Gryzeld�, kt�rej serca blisk� jeste�. I Wi�niowieccy, i Zamoyscy moi koligaci. Wa�panna tu znajdziesz wszelk� wolno�� i wszelk� opiek�, ja za� przychodz� jako �yczliwy przyjaciel i m�wi� tak: chcesz, to jed�, dam ci eskort�, cho� samemu mi �o�nierzy szczup�o, ale radz�� zosta�. Wa�pann�, ilem s�ysza�, wys�ano dla odzyskania maj�tno�ci zapisanych. Wiedz�e, i� teraz nie czas o tym my�le� i �e nawet w spokojnych czasach protekcja pana Sapie�y�ska na nic, bo on jeno w Witebskiem mo�e wsk�ra�, tu nic. Zreszt� sam si� t� spraw� nie zajmie, jeno przez komisarzy... Wa�pannie trzeba by cz�owieka �yczliwego a obrotnego, kt�ry by strach i estym� u ludzi mia�. Taki, gdyby si� zaj��, pewnie nie da�by sobie s�omy zamiast ziarna w gar�� wetkn��.</p><p>� Gdzie ja sierota znajd� takiego opiekuna?! � zawo�a�a Anusia.</p><p>� W�a�nie, �e w Taurogach.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� raczy�by sam...</p><p>Tu Anusia z�o�y�a r�czki i spojrza�a tak �licznie w Bogus�awowe oczy, �e gdyby ksi��� nie by� tak um�czon i sterany, pewnie by zaraz mniej szczerze pocz�� o Sakowiczowskiej sprawie my�le�, lecz �e mu amory nie by�y w g�owie, wi�c odrzek� pr�dko:</p><p>� Gdybym jeno m�g�, nikomu bym tak wdzi�cznej funkcji nie powierza�; ale ja wyje�d�am, bo musz�. Na moim miejscu zostaje komendantem w Taurogach pan starosta oszmia�ski, Sakowicz, kawaler wielki, �o�nierz s�awny i cz�ek tak obrotny, jak drugiego na ca�ej Litwie nie masz. Ow�, powtarzam, osta� si� wa�panna w Taurogach, bo jecha� nie masz gdzie, gdy wsz�dzie pe�no grasant�w i �otrzykowie a rebelizanci wszystkie drogi infestuj�. Sakowicz ci tu da opiek�, Sakowicz ci� obroni, Sakowicz rozpatrzy si�, co mo�na dla wywindykowania tych maj�tno�ci uczyni�, a gdy si� tylko do tego raz we�mie, zar�czam, �e nikt w �wiecie pr�dzej do pomy�lnego ko�ca nie doprowadzi. M�j to przyjaciel, wi�c go znam, i tyle tylko o nim wa�pannie powiem, �e gdybym ja sam maj�tno�ci wa�panny zagarn��, a potem dowiedzia� si�, �e Sakowicz przeciwko mnie wyst�puje, to bym si� wola� ich zrzec dobrowolnie, bo z nim niebezpieczna si� spiera�.</p><p>� Byleby tylko pan Sakowicz zechcia� sierocie przyj�� w pomoc...</p><p>� Nie b�d� mu jeno krzywa, a dla wa�panny wszystko on uczyni, bo mu twoje �liczno�ci g��boko w serce zapad�y. Ju� on tam chodzi i wzdycha...</p><p>� Gdzie ja bym tam komu mog�a wpa�� w serce.</p><p>�Szelma dziewczyna!� � pomy�la� ksi���.</p><p>G�o�no za� doda�:</p><p>� Niech�e Sakowicz wyt�umaczy, jak si� to sta�o, a wa�panna nie b�d� mu tylko krzywa, bo to cz�ek zacny i ze znamienitego rodu, wi�c takim nie �ycz� pogardza�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Nazajutrz rano ksi��� odebra� wezwanie od elektora, aby co pr�dzej pospieszy� do Kr�lewca dla obj�cia komendy nad �wie�o zaci�gni�tymi wojskami, kt�re mia�y i�� pod Malborg lub pod Gda�sk. List zawiera� tak�e wiadomo�ci o �mia�ej wyprawie Karola Gustawa w d� Rzeczypospolitej, a� do kraj�w ruskich. Elektor przewidywa� z�y koniec tej wyprawy, ale w�a�nie dlatego pragn�� stan�� na czele si� jak najwi�kszych, aby w razie potrzeby jednej lub drugiej stronie sta� si� niezb�dnym, drogo si� sprzeda� i losy wojny przewa�y�. Z tych powod�w zaleca� m�odemu ksi�ciu wszelki mo�liwy po�piech, tak dalece za� chodzi�o mu o unikni�cie mitr�gi, �e za pierwszym go�cem wys�a� i drugiego, kt�ry przyby� we dwana�cie godzin p�niej.</p><p>Ksi��� wi�c nie mia� ani chwili do stracenia i nie do�� czasu do odpoczynku, febra bowiem wr�ci�a znowu z dawn� si��. Jednak trzeba by�o jecha�. Za czym, zdawszy w�adz� Sakowiczowi, rzek� mu:</p><p>� By� mo�e, i� przyjdzie miecznika i dziewczyn� przewie�� do Kr�lewca. Tam �atwiej przyjdzie si� po cichu z nieprzyjaznym cz�ekiem upora�; dziewk� �a�, bylem by� zdr�w, wezm� ze sob� do obozu, bo do�� mi tych ceremonij.</p><p>� Dobrze, to si� i komput wojsk mo�e powi�kszy� � odpar� na po�egnanie Sakowicz.</p><p>W godzin� p�niej nie by�o ju� ksi�cia w Taurogach. Zosta� Sakowicz jako pan samow�adny, uznaj�cy nad sob� jedn� tylko w�adz�: w�adz� Anusi Borzobohatej. I proch przed jej stopami zacz�� zdmuchiwa�, jak niegdy� sam ksi��� przed stopami Ole�ki. Hamuj�c dzik� sw� natur�, by� dwornym, uprzedzaj�cym ch�ci, zgaduj�cym my�li, a zarazem trzyma� si� z dala, z ca�ym szacunkiem, z jakim powinien by� �wiatowy kawaler dla panny, o kt�rej r�k� i serce si� stara.</p><p>Jej za�, trzeba wyzna�, spodoba�o si� owo kr�lowanie w Taurogach; mi�o jej by�o pomy�le�, �e gdy wiecz�r nadchodzi, w dolnych salach, na korytarzach, w cekhauzie, w sadzie, jeszcze zimowym szronem okrytym, rozlegaj� si� wzdychania starszych i m�odszych oficer�w, �e nawet astrolog wzdycha, patrz�c w gwiazdy ze swej samotnej wie�y, �e nawet stary miecznik westchnieniami przerywa wieczorny r�aniec.</p><p>Najlepsz� b�d�c dziewczyn�, by�a przecie rada, �e nie ku Ole�ce id� owe afekta strzeliste, ale ku niej; by�a rada i ze wzgl�du na Babinicza, bo czu�a swoj� moc i przychodzi�o jej do g�owy, �e je�li nigdy nikt si� jej nie opar�, to musia�a i na jego sercu trwa�e oczyma wypali� znaki.</p><p>�O tamtej zapomni, nie mo�e inaczej by�, bo niewdzi�czno�ci� go tam karmi�, a gdy si� to stanie, wie, gdzie mnie szuka�, i poszuka... rozb�jnik jeden!�</p><p>Zaraz potem odgra�a�a mu si� w duszy:</p><p>�Czekaj! odp�ac� ja ci, nim pociesz�.�</p><p>Sakowicza tymczasem, niezbyt nawet lubi�c, mile widzia�a. Prawda, �e usprawiedliwi� si� w jej oczach z zarzutu zdrady w ten sam spos�b, w jaki miecznikowi wyt�umaczy� si� Bogus�aw. Zatem m�wi�, �e ze Szwedem ju� by� pok�j zawarty, ju� Rzeczpospolita odetchn�� i zakwitn�� mia�a, gdy pan Sapieha dla swojej prywaty wszystko popsowa�.</p><p>Anusia, niezbyt si� na tych sprawach znaj�c, puszcza�a te s�owa mimo uszu. Lecz natomiast uderzy�o j� co� innego w opowiadaniach pana starosty oszmia�skiego.</p><p>� Billewicze � m�wi� � krzycz� wniebog�osy na sw� krzywd� i niewol�, a przecie� nic im si� tu nie sta�o i nie stanie. Nie puszcza� ich ksi��� z Taurog�w, prawda, ale to dla ich dobra, bo o trzy staje za bram� zgin�� ju� od grasant�w lub le�nych osacznik�w mogli. Nie puszcza� ich i dlatego, �e pann� Billewicz�wn� pokocha�, i to prawda! Kt� wszelako go nie usprawiedliwi? Kto, czu�e serce maj�c i wzdychaniami obarczone piersi, inaczej by post�pi�? Gdyby mia� mniej zacne intencje, pewnie by jako pan tak pot�ny m�g� wodz�w sobie popu�ci�, lecz on chcia� si� �eni�, chcia� wynie�� t� oporn� pann� do swego ksi���cego stanu, szcz�liwo�ciami j� obsypa�, koron� radziwi��owsk� na jej g�ow� w�o�y�, i za to inwektywy na� ci niewdzi�czni ludzie rzucaj�, s�awy mu i zacno�ci ujmuj�c...</p><p>Anusia, niezbyt wierz�c, spyta�a zaraz tego samego dnia Ole�ki, czy prawda, �e ksi��� chcia� si� z ni� �eni�? Ole�ka zaprzeczy� nie mog�a, a �e by�y ju� ze sob� poufa�e, wi�c przytoczy�a swoje racje. Wyda�y si� one Anusi s�uszne i dostateczne, ale przecie pomy�la�a sobie, �e Billewiczom nie by�o zn�w tak ci�ko w Taurogach ani ksi��� z Sakowiczem nie byli takimi zbrodniarzami, za jakich ich pan miecznik rosie�ski og�osi�.</p><p>Tote� gdy nadesz�y wie�ci, �e pan Sapieha z Babiniczem nie tylko nie zbli�aj� si� ku Taurogom, ale poci�gn�li wielkimi pochodami na kr�la szwedzkiego a� hen, ku Lwowu, Anusia wpad�a naprz�d w z�o��, a potem j�a rozumowa�, �e gdy ich nie ma, to na nic ucieka� z Taurog�w, bo mo�na �ycie straci� lub w najlepszym razie spokojny pobyt zmieni� w pe�n� niebezpiecze�stw niewol�.</p><p>Przysz�o z tego powodu do spor�w mi�dzy ni� a Ole�k� i miecznikiem; lecz i oni nawet przyzna� musieli, �e odej�cie pana Sapiehy wielce ucieczk� utrudnia, je�eli ca�kiem niepodobn� jej nie uczyni, tym bardziej �e w kraju wrza�o coraz bardziej i nikt z mieszka�c�w jutra pewien by� nie m�g�. Zreszt�, chocia�by i nie przyznawali racyj Anusinych, ucieczka bez jej pomocy, wobec czujno�ci Sakowicza i innych oficer�w, by�a niemo�liw�. Ketling jeden by� im oddany, ale do �adnego uk�adu przeciwnego s�u�bie wci�gn�� si� nie dawa�, przy tym cz�sto bywa� nieobecny, bo go Sakowicz jako do�wiadczonego �o�nierza i zdolnego oficera rad u�ywa� przeciwko zbrojnym kupom konfederat�w i grasant�w, za czym cz�sto z Taurog�w wysy�a�.</p><p>A Anusi coraz by�o w nich lepiej.</p><p>Sakowicz o�wiadczy� jej si� w miesi�c po wyje�dzie ksi�cia, ale zwodnica da�a mu chytr� odpowied�, �e go nie zna, �e r�nie o nim m�wi�, �e nie mia�a czasu jeszcze go polubi�, �e bez pozwolenia ksi�nej Gryzeldy wychodzi� za m�� nie mo�e, a na koniec, �e chce go na rok pr�by wystawi�.</p><p>Starosta z�u� gniew, kaza� da� tego dnia jednemu rajtarowi za b�ahe przewinienie trzy tysi�ce r�zg, po kt�rych pochowano biednego �o�daka, lecz musia� si� na Anusine kondycje zgodzi�. Ona za� zapowiedzia�a pankowi, �e je�eli b�dzie s�u�y� jeszcze wierniej, pilniej i pokorniej, to za rok i tak dostanie tylko tyle, ile b�dzie jej �aska.</p><p>W ten spos�b igra�a z nied�wiedziem, lecz tak ju� zd��y�a go opanowa�, �e st�umi� nawet mruczenie, odrzek� jej tylko:</p><p>� Z wyj�tkiem zdrady ksi�cia, wszystkiego wa�panna ode mnie wymagaj, cho�by tego, bym na kolanach chodzi�...</p><p>Gdyby Anusia wiedzia�a, jak straszne Sakowiczowego zniecierpliwienia skutki spadaj� na ca�� okolic�, mo�e by go tak nie dra�ni�a. �o�nierze i mieszczanie w Taurogach dr�eli przed nim, bo kara� ci�ko ca�kiem bez winy, nad wszelk� miar�. Je�cy konali w �a�cuchach z g�odu lub przypiekani �elazem.</p><p>Nieraz zdawa�o si�, �e dziki starosta chce och�odzi� wzburzon� i spiek�a �arem mi�o�ci dusz� w krwi ludzkiej, bo zrywa� si� nagle i sam chodzi� na wyprawy. A zwyci�stwo chodzi�o najcz�ciej jego �ladem. Wycina� w pie� kupy rebelizant�w; wzi�tym do niewoli ch�opom kaza� dla przyk�adu ucina� prawe r�ce i puszcza� do dom�w wolno.</p><p>Groza jego imienia opasa�a te� jakby murem Taurogi, znaczniejsze nawet oddzia�y patriot�w nie o�miela�y si� zapuszcza� dalej jak pod Rosienie.</p><p>Cisza sta�a si� wsz�dzie, a on z powsinog�w niemieckich, z miejscowego ch�opstwa formowa� za pieni�dze wyci�ni�te z okolicznych mieszczan i szlachty coraz nowe pu�ki i r�s� w si�y, a�eby ich swemu ksi�ciu w razie ci�kiej potrzeby dostarczy�.</p><p>Wierniejszego i straszniejszego s�ugi nie m�g� Bogus�aw znale��.</p><p>W Anusi� za to patrzy� Sakowicz coraz tkliwiej swymi strasznymi bladoniebieskimi oczyma i na lutni jej grywa�.</p><p>P�yn�o tedy �ycie w Taurogach dla Anusi weso�o i zabawnie, dla Ole�ki ci�ko i jednostajnie. Z jednej sz�y promienie weso�o�ci jako owo �wiate�ko, kt�re nocami bije od �wi�toja�skiego robaczka; drugiej twarz stawa�a si� coraz bledsz�, powa�niejsz�, surowsz�, czarne brwi �ci�ga�y si� coraz mocniej na bia�ym czole, tak �e w ko�cu przezwano j� zakonnic� i mia�a w sobie co� z mniszki. Pocz�a si� oswaja� z t� my�l�, �e ni� zostanie, �e j� sam B�g, przez b�l, przez zawody, za krat� do spokoju prowadzi.</p><p>Nie ta to ju� by�a dziewczyna ze �licznymi rumie�cami na twarzy i szcz�ciem w oczach, nie ta Ole�ka, kt�ra niegdy�, jad�c w saniach z narzeczonym, panem Andrzejem Kmicicem, krzycza�a: �Hej! hej!�, na bory i lasy!</p><p>Wiosna czyni�a si� na �wiecie. Rozp�tane z lodu wody Ba�tyku pocz�� ko�ysa� wiatr du�y a ciep�y, potem drzewa zakwit�y, strzeli�y kwiaty z surowych li�ciastych obs�on, potem s�o�ce zacz�o bywa� znojne, a biedna dziewczyna pr�no wygl�da�a ko�ca tauro�a�skiej niewoli, bo i Anusia nie chcia�a ucieka�, i w kraju coraz straszniej by�o.</p><p>Miecz i ogie� sro�y� si� tak, jakby nigdy zmi�owanie bo�e nast�pi� nie mia�o. Owszem, kto nie chwyci� szabli lub dzidy zim�, ten schwyta� j� wiosn�; �nieg �lad�w nie zdradza�, gdy b�r dawa� lepsze schronienie i ciep�o wojn� czyni�o �atwiejsz�.</p><p>Wie�ci jako jask�ki nadlatywa�y do Taurog�w, czasem gro�ne, czasem pocieszaj�ce. I jedne, i drugie �wi�ci�a czysta dziewczyna modlitw�, a oblewa�a �zami smutku lub rado�ci.</p><p>Wi�c naprz�d m�wiono o okropnym ca�ego narodu powstaniu. Ile by�o drzew w borach Rzeczypospolitej, ile k�os�w ko�ysa�o si� na jej �anach, ile gwiazd �wieci�o po nocach mi�dzy Tatrami a Ba�tykiem, tyle wsta�o przeciw Szwedom wojownik�w: kt�rzy szlacht� b�d�c, do miecza a wojny z woli bo�ej i przyrodzonego rzeczy porz�dku si� rodzili; kt�rzy skiby p�ugiem kraj�c, obsiewali ziarnem t� krain�; kt�rzy handlem i rzemios�y po miastach si� parali; kt�rzy �yli w puszczach z pszczelnej pracy, z wypalania smo�y, z topora lub strzelby; kt�rzy nad rzekami siedz�c, rybactwem si� trudnili; kt�rzy na stepach koczowali ze stadami � wszyscy chwycili za bro�, aby najezdnika z kraju wy�en��.</p><p>Ju� Szwed ton�� w tej liczbie jako w rzece wezbranej.</p><p>Ku podziwowi ca�ego �wiata, bezsilna jeszcze niedawno Rzeczpospolita znalaz�a wi�cej szabel w swojej obronie, ni� m�g� ich mie� cesarz niemiecki lub kr�l francuski.</p><p>Potem przysz�y wie�ci o Karolu Gustawie, jako szed� coraz w g��b Rzeczypospolitej z nogami we krwi, z g�ow� w dymach i p�omieniach, blu�ni�c. Spodziewano si� lada chwila us�ysze� wie�� o jego �mierci i zagubie wszystkich wojsk szwedzkich.</p><p>Imi� Czarnieckiego rozlega�o si� coraz pot�niej od �ciany do �ciany, przejmuj�c strachem nieprzyjaci�, wlewaj�c otuch� w serca polskie.</p><p>� Zbi� pod Kozienicami! � m�wiono jednego dnia � zbi� pod Jaros�awiem! � powtarzano w kilka tygodni p�niej � zbi� pod Sandomierzem! � powtarza�o dalekie echo. Dziwiono si� temu tylko, sk�d si� jeszcze bierze tyle Szwed�w po takich pogromach.</p><p>Na koniec przylecia�y nowe stada jask�ek, a z nimi fama o uwi�zieniu kr�la i ca�ej armii szwedzkiej w wid�ach rzecznych. Zdawa�o si�, �e koniec tu�, tu�.</p><p>Sam Sakowicz w Taurogach przesta� chodzi� na wyprawy, jeno listy po nocach pisywa� i w r�ne strony rozsy�a�.</p><p>Miecznik by� jakoby ob��kany. Co dzie� wiecz�r wpada� z wie�ciami do Ole�ki. Czasem gryz� r�ce, gdy sobie wspomnia�, �e trzeba siedzie� w Taurogach. T�skni�a w pole stara �o�nierska dusza. W ko�cu zacz�� si� zamyka� w swojej stancji i nad czym� po ca�ych godzinach rozmy�la�. Raz chwyci� niespodzianie Ole�k� w ramiona, zarycza� wielkim p�aczem i rzek� jej:</p><p>� Mi�a� ty, dziewczyno, c�ruchno jedyna, ale ojczyzna milsza.</p><p>I nazajutrz dzie� znik�, jakoby w ziemi� si� zapad�.</p><p>Ole�ka znalaz�a tylko list, a w nim s�owa nast�puj�ce:</p><p>�B�g ci� b�ogos�aw, dziecko kochane. Rozumia�em ja ci dobrze, �e ciebie, a nie mnie strzeg� i �e samemu mi �atwiej wymkn�� si� przyjdzie. Niech�e mnie B�g s�dzi, je�lim ja to, niebogo sieroto, z zatwardzia�o�ci serca i braku ojcowskiego afektu dla ciebie uczyni�. Ale m�ka by�a od pacjencji wi�ksza i nie mog�em, na rany Chrystusa Pana przysi�gam, nie mog�em ju� d�u�ej wysiedzie�. Bo jakem pomy�la�, �e si� tam najszczersza krew polska rzek� <emphasis>pro patria et libertate</emphasis> leje, a mojej ni kropli w tej rzece nie masz, tedy mi si� wyda�o, �e mnie anieli niebiescy za to pot�pi�... Nie rodzi� mi si� by�o na �wi�tej �mudzi naszej, gdzie �ywie<emphasis>amor patriae</emphasis> i m�stwo, nie rodzi� mi si� by�o ni szlachcicem, ni Billewiczem, to bym przy tobie zosta� i ciebie strzeg�. Ale ty, m�em b�d�c, uczyni�aby� to samo, wi�c i mnie odpu�cisz, i�em ci�, jako Daniela, sam� w jaskini lw�w porzuci�. Kt�rego �e B�g w mi�osierdziu swoim konserwowa�, tak te� mniemam, �e i nad tob� b�dzie lepsza od mojej, Naj�wi�tszej Panny, Kr�lowej naszej, protekcja.�</p><p>Ole�ka �zami obla�a pismo, ale pokocha�a stryjca za ten post�pek jeszcze lepiej, bo jej serce dum� wezbra�o. Tymczasem uczyni� si� w Taurogach ha�as niema�y. Sam Sakowicz wpad� do dziewczyny z furi� wielk� i nie zdejmuj�c czapki z g�owy, spyta�:</p><p>� Gdzie stryj wa�panny?</p><p>� Gdzie wszyscy, pr�cz zdrajc�w, s�!... W polu!</p><p>� Wa�panna wiedzia�a� o tym!...� krzykn�� starosta.</p><p>A ona, zamiast si� stropi�, post�pi�a kilka krok�w ku niemu i mierz�c go oczyma z niewypowiedzian� pogard� odrzek�a:</p><p>� Wiedzia�am � i c�?</p><p>� Wa�panna... ej! gdyby nie ksi���!... Wa�panna przed ksi�ciem odpowiesz!...</p><p>� Ni przed ksi�ciem, ni przed jego pacho�kiem. A teraz prosz�!...</p><p>I palcem wskaza�a mu drzwi.</p><p>Sakowicz zgrzytn�� z�bami i wyszed�.</p><p>Tego samego dnia zagrzmia�o w ca�ych Taurogach o zwyci�stwie wareckim i taka trwoga pad�a na wszystkich stronnik�w szwedzkich, �e sam Sakowicz nie �mia� kara� ksi�y, kt�rzy publicznie od�piewali w okolicznych ko�cio�ach <emphasis>Te Deum</emphasis>.</p><p>Wielki te� ci�ar spad� mu z serca, gdy w kilka tygodni p�niej przysz�o spod Malborga pismo Bogus�awowe z doniesieniem, i� kr�l wymkn�� si� z rzecznego saku. Lecz inne nowiny by�y wielce niepocieszne. Ksi��� ��da� posi�k�w i nie kaza� zostawia� w Taurogach wi�cej wojsk, ni�by tego konieczna obrona wymaga�a. Gotowe rajtarie wysz�y na drugi dzie�, a z nimi Ketling, Oettingen, Fitz-Gregory, s�owem, wszyscy znamienitsi opr�cz Brauna, kt�ry by� koniecznie Sakowiczowi potrzebny.</p><p>Taurogi opustosza�y jeszcze bardziej ni� po wyje�dzie ksi�cia.</p><p>Anusia Borzobohata pocz�a si� nudzi� i tym bardziej Sakowiczowi dokucza�. On za� my�la�, czyby si� do Prus nie przenie��, bo o�mielone odej�ciem wojsk partie j�y znowu przesuwa� si� za Rosienie i zbli�a� do Taurog�w. Sami Billewicze zebrali do pi�ciuset koni z obywatelstwa, drobnej szlachty i ch�op�w. Porazili oni znacznie pu�kownika B�tzowa, kt�ry przeciw nim wyci�gn��, i przep�ukiwali bez mi�osierdzia wszystkie wsie radziwil�owskie.</p><p>Ludno�� garn�a si� do nich ch�tnie, bo �aden r�d, sami nawet Chlebowiczowie, nie cieszyli si� tak� mi�dzy posp�lstwem czci� i powag�. Sakowiczowi �al by�o zostawia� Taurogi na �ask� nieprzyjaci�, wiedzia� tak�e, �e w Prusach trudno mu b�dzie o pieni�dze, o posi�ki, �e tu rz�dzi, jak chce, tam w�adza jego zmale� musi, jednak�e traci� coraz bardziej nadziej�, czy si� potrafi utrzyma�.</p><p>Pobity B�tzow schroni� si� pod jego opiek�, a wie�ci, kt�re przywi�z� o pot�dze i wzro�cie rebelii, sk�oni�y ostatecznie Sakowicza na stron� prusk�.</p><p>Jako za� cz�owiek stanowczy i lubi�cy pr�dko doprowadzi� do skutku to, co zamierzy�, w dziesi�� dni uko�czy� przygotowania, wyda� rozkazy i mia� ruszy�.</p><p>Nagle trafi� na niespodziewany op�r i to ze strony, z kt�rej najmniej go si� spodziewa�, bo ze strony Anusi Borzobohatej.</p><p>Anusia nie my�la�a do Prus jecha�. W Taurogach by�o jej dobrze. Post�py konfederackich partyj nie przestrasza�y jej bynajmniej, i gdyby Billewicze uderzyli na same Taurogi, jeszcze by by�a rada. Rozumowa�a sobie przy tym, �e na obczy�nie, mi�dzy Niemcami, zostawa�aby zupe�nie na �asce Sakowicza, �e �atwiej by tam mog�o przyj�� do jakowych� zobowi�za�, do kt�rych nie mia�a ochoty, wi�c postanowi�a upiera� si� przy pozostaniu. Ole�ka, kt�rej wyzna�a swoje przyczyny, nie tylko potwierdzi�a ich s�uszno��, ale najmocniej, ze �zami w oczach, pocz�a j� b�aga�, aby opar�a si� wyjazdowi.</p><p>� Tu zbawienie mo�e jeszcze przyj��, nie dzi�, to jutro � m�wi�a � tam zginiemy obie.</p><p>Anusia za� jej na to:</p><p>� A widzisz! A ma�o� to mnie na�aja�a za to, �e i pana starost� chcia�am pogr��y�, cho� ja o niczym nie wiedzia�am, jak ksi�n� Gryzeld� kocham, tylko to jako� tak samo z siebie przysz�o. A teraz zwa�a�li by on na m�j op�r, gdyby nie by� pogr��on? A co?</p><p>� Prawda, Anusiu, prawda! � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� Nie turbuj�e si�, kwiatuszku naj�liczniejszy! Nog� si� z Taurog�w nie ruszymy, jeszcze Sakowiczowi dokucz� w dodatku okrutnie.</p><p>� Daj�e Bo�e, by� co wsk�ra�a.</p><p>� Ja bym nie mia�a wsk�ra�?... Wsk�ram, raz dlatego, �e mu chodzi o mnie, a po wt�re, jak mniemam, o moje maj�tno�ci. Pogniewa� mu si� ze mn� �atwo, a nawet szabl� mnie zrani�, ale w takim razie wszystko by przepad�o.</p><p>I pokaza�o si�, �e ma s�uszno��. Sakowicz przyszed� do niej wes� i pewien siebie, ona za� przywita�a go z mink� wielce pogardliw�.</p><p>� Podobno � spyta�a � wa�pan ze strachu przed panami Billewiczami do Prus chcesz ucieka�?</p><p>� Nie przed panami Billewiczami � odrzek�, marszcz�c brwi � i nie ze strachu, jeno si� tam przenosz� z roztropno�ci, abym wi�cej przeciw tym zb�jom m�g� ze �wie�ymi si�ami dokaza�.</p><p>� To szcz�liwej drogi.</p><p>� Jak to? Zali my�lisz, �e bez ciebie pojad�, moja nadziejo najmilejsza?</p><p>� Kogo tch�rz oblatuje, niech w ucieczce ma nadziej�, nie we mnie. Zbytnio� wa�pan poufa�y, ja za�, gdybym potrzebowa�a konfidenta, pewnie by� nie wa�pan nim zosta�.</p><p>Sakowicz poblad� z gniewu. Da�by on jej, gdyby nie by�a Anusi� Borzobohat�! Lecz bacz�c, przed kim stoi, pomiarkowa� si�, straszn� sw� twarz ocukrzy� u�miechem i odrzek�, niby �artuj�c:</p><p>� Ej, nie b�d� pyta�! Wsadz� do kolaski i powioz�!</p><p>� Tak? � spyta�a dziewczyna. � Tom, widz�, wbrew intencjom ksi�cia w niewoli tu trzymana? Wiedz�e wa�pan o tym, �e je�li to uczynisz, s�owa wi�cej w �yciu do wa�pana nie przem�wi�, tak niech mi Pan B�g dopomo�e, bo ja w �ubniach chowana i dla tch�rz�w najwi�ksz� mam pogard�. Bodajem nie by�a wpad�a w takie r�ce!... Bodaj mnie pan Babinicz do s�dnego dnia na Litw� wi�z�, bo ten si� nie ba� nikogo!</p><p>� Dla Boga! � krzykn�� Sakowicz. � Powiedz�e mi przynajmniej, czemu do Prus nie chcesz jecha�?</p><p>Lecz Anusia pocz�a udawa� p�acz i desperacj�.</p><p>� Wzi�li mnie jako Tatarzyni w niewol�, cho� ja ksi�nej Gryzeldy wychowanka i nikt do mnie nie mia� prawa. Wzi�li i wi꿹, za morza gwa�tem wywo��, na wygnanie mnie skazuj�, rych�o patrze�, jak kleszczami b�d� szarpali!... O Bo�e! o Bo�e!</p><p>� B�j�e si� wa�panna tego Boga, kt�rego wzywasz! � zawo�a� pan starosta.� Kto ci� kleszczami b�dzie szarpa�?</p><p>� Ratujcie mnie, wszyscy �wi�ci! � powtarza�a, �kaj�c, Anusia.</p><p>Sakowicz sam nie wiedzia�, co ma czyni�; dusi�a go w�ciek�o��, gniew; chwilami my�la�, �e zwariuje albo �e Anusia zwariowa�a. Na koniec rzuci� si� jej do n�g i przyrzek�, �e w Taurogach zostanie. W�wczas ona zacz�a go prosi�, i�by odjecha�, je�li si� boi, czym go do ostatniej doprowadzi�a rozpaczy, tak �e si� zerwa� i wychodz�c, rzek�:</p><p>� Dobrze! Zostajem w Taurogach, a czy si� boj� pan�w Billewicz�w, to si� wkr�tce poka�e.</p><p>I tego samego dnia, zebrawszy resztki pobitych wojsk, B�tzowa i swoje w�asne, poszed�, ale nie do Prus, tylko za Rosirnie, przeciw panom Billewiczom, kt�rzy w lasach girlakolskich stali obozem. Nie spodziewali si� oni �adnego napadu, bo ju� wie�� o zamierzonym wyj�ciu wojsk z Taurog�w powtarzano od kilku dni w okolicy, wi�c starosta, napad�szy nie ubezpieczonych, rozni�s� ich na szablach i kopytach. Sam miecznik, pod kt�rego dow�dztwem sta� oddzia�, ocala� z pogromu, ale dw�ch Billewicz�w z innej linii poleg�o; z nimi trzecia cz�� �o�nierzy; pozostali rozpierzchli si� na cztery �wiata strony. Kilkudziesi�ciu je�c�w przyprowadzi� starosta do Taurog�w i straci� wszystkich rozkaza�, zanim Anusia mog�a wyst�pi� w ich obronie.</p><p>O opuszczeniu Taurog�w nie by�o ju� mowy i nie potrzebowa� pan starosta tego czyni�, bo po tym nowym zwyci�stwie partie nie �mia�y przechodzi� na t� stron� Dubisy.</p><p>Sakowicz spanosza� i che�pi� si� niezmiernie, �e byle mu Loewenhaupt przys�a� tysi�c dobrych koni, on w ca�ej �mudzi rebeli� zetrze. Ale Loewenhaupta nie by�o ju� w tych stronach; Anusia za� �le przyj�a staro�ci�sk� che�pliwo��.</p><p>� To z panem miecznikiem � rzek�a � �atwo si� uda�o... Ale niechby tam by� ten, przed kt�rym oba�cie z ksi�ciem precz umykali, pewnie by�by� wa�pan i beze mnie do Prus za morze wyjecha�.</p><p>Starost� ubod�y te s�owa do �ywego.</p><p>� Naprz�d, nie imaginuj sobie wa�panna, �eby Prusy by�y za morzem, bo za morzem jest Szwecja, a po wt�re: przed kim�e�my to tak z ksi�ciem umykali?</p><p>� Przed panem Babiniczem! � odrzek�a, dygaj�c z wielk� ceremoni�.</p><p>� Bodajem go kiedy� na d�ugo�� szabli spotka�!</p><p>� Pewnie by� wa�pan na g��boko�� szabli le�a� w ziemi... Ale nie wywo�uj wilka z lasu!</p><p>Sakowicz rzeczywi�cie nieszczerze tego wilka wywo�ywa�, bo lubo by� cz�owiekiem niezr�wnanej odwagi, jednak�e przed Babiniczem czu� on jaki� strach, prawie zabobonny, tak okropne zosta�y mu po nim z ostatniej wojny wspomnienia. Nie wiedzia� przy tym, jak pr�dko ju� to gro�ne nazwisko us�yszy.</p><p>Nim jednak rozebrzmia�o po ca�ej �mudzi, przysz�a w czas jaki� inna, dla jednych najrado�niejsza z radosnych, dla Sakowicza za� straszliwa wie��, kt�r� w dw�ch s�owach powtarza�y wszystkie usta w ca�ej Rzeczypospolitej:</p><p>� Warszawa wzi�ta!</p><p>Zdawa�o si�, �e ziemia rozst�puje si� pod nogami zdrajc�w lub �e cale niebo szwedzkie wali si� na ich g�owy wraz ze wszystkimi b�stwami, kt�re na nim �wieci�y dotychczas jako s�o�ca. Uszy nie chcia�y wierzy�, �e kanclerz Oxenstierna w niewoli, Ersken w niewoli, Loewenhaupt w niewoli, Wrangel w niewoli, Wittenberg, sam wielki Wittenberg, kt�ry ca�� t� Rzeczpospolit� krwi� obla�, kt�ry po�ow� jej jeszcze przed nadej�ciem Karolowym podbi�, w niewoli! �e kr�l Jan Kazimierz triumfuje, a po zwyci�stwie s�d b�dzie czyni� nad grzesznymi.</p><p>A wie�� bieg�a jakby na skrzyd�ach, hucza�a jak grzmot nad ca�� Rzecz�pospolit�, sz�a przez wsie, bo ch�op powtarza� j� ch�opu; sz�a przez pola, bo �an zbo�owy ni� szumia�; sz�a przez lasy, bo sosna powtarza�a j� so�nie, or�y kraka�y o niej w powietrzu � i tym bardziej, kto �yw, chwyta� za bro�.</p><p>W mig zapomniano ko�o Taurog�w o girlakolskiej kl�sce. Straszny niedawno Sakowicz zmala� we wszystkich, ba, nawet we w�asnych swoich oczach; partie pocz�y na nowo wpada� na oddzia�y szwedzkie; Billewicze, och�on�wszy po ostatnim pogromie, przeszli zn�w Dubis� na czele swych ch�op�w i resztek szlachty lauda�skiej.</p><p>Sakowicz sam nie wiedzia�, co pocz��, gdzie si� obr�ci�, sk�d wygl�da� ratunku. Od dawna nie mia� wie�ci od ksi�cia Bogus�awa i pr�no �ama� sobie g�ow�, gdzie on, przy jakich wojskach mo�e si� znajdowa�? I chwilami niepok�j ogarnia� go �miertelny, czy ksi��� nie dosta� si� tak�e do niewoli?</p><p>Z przera�eniem przypomina� sobie, i� ksi��� m�wi� mu, �e tabor skieruje ku Warszawie i �e je�eli uczyni� go komendantem nad za�og� w stolicy, to woli tam by�, gdy� �atwiej si� stamt�d na wszystkie strony ogl�da�.</p><p>Nie brak�o te� ludzi, kt�rzy twierdzili na pewno, �e ksi��� musia� wpa�� w r�ce Jana Kazimierza.</p><p>� Gdyby ksi�cia nie by�o w Warszawie � m�wiono � po c� by mi�o�ciwy pan nasz z amnestii, kt�r� wszystkim Polakom przy za�odze zostaj�cym z g�ry udzieli�, jego jednego wyjmowa�? Musi on ju� by� w mocy kr�lewskiej, a �e wiadomo, i� g�owa ksi�cia Janusza na pie� by�a przeznaczona, przeto i Bogus�awowa pewno spadnie.</p><p>Skutkiem rozmy�la� doszed� Sakowicz do tego samego przekonania i boryka� si� z rozpacz�, bo raz, �e ksi�cia kocha�, a po wt�re, wiedzia�, �e w razie �mierci tego pot�nego protektora �atwiej najdzikszy zwierz zdo�a uchroni� g�ow� w tej Rzeczypospolitej ni� on, kt�ry by� praw� r�k� zdrajcy.</p><p>Zdawa�o mu si�, �e pozostaje jedno tylko: nie zwa�a� ju� na Anusin op�r i uciec do Prus, tam szuka� chleba, s�u�by.</p><p>� Lecz co b�dzie � pyta� si� nieraz sam siebie starosta � gdy i elektor ul�knie si� gniewu polskiego majestatu i wszystkich zbieg�w wyda?</p><p>Nie by�o wyj�cia, a schronienie chyba za morzem, w Szwecji samej.</p><p>Na szcz�cie po tygodniu tych niepewno�ci i m�ki, przyby� od ksi�cia Bogus�awa goniec z d�ugim listem w�asnor�cznym:</p><p>�Warszawa odj�ta Szwedom � pisa� ksi���. � Tabor m�j i rzeczy przepad�y. <emphasis>Recedere</emphasis> ju� za p�no, bo taka na mnie tam zawzi�to��, �em by� od amnestii wy��czon. Ludzi moich u samych bram Warszawy poszarpa� Babinicz. Ketling w niewoli. Kr�l szwedzki, elektor i ja, razem ze Szteinbokiem i wszystkimi si�ami, idziemy pod stolic�, gdzie walna bitwa niebawem nast�pi. Carolus klnie si�, �e j� wygra, chocia� bieg�o�� Kazimierzowa w prowadzeniu wojny konfunduje go niepoma�u. Kto by si� spodziewa�, �e w eks-jezuicie tak wielki <emphasis>strategos</emphasis> siedzi? Ale jam to pozna� jeszcze pod Beresteczkiem, bo tam wszystko si� dzia�o jego i Wi�niowieckiego g�ow�. Mamy nadziej� w tym, �e pospolite ruszenie, kt�rego przy Kazimierzu by�o na kilkadziesi�t tysi�cy, rozlezie si� do dom�w albo �e pierwszy zapa� ostygnie i bi� si� tak dobrze nie b�dzie. Daj B�g pop�och jakowy mi�dzy t� chas�, w�wczas Carolus waln� mo�e kl�sk� zada�, cho� co po niej b�dzie, nie wiadomo, i sami jenera�owie powiadaj� sobie po cichu, �e ta rebelia to hydra, kt�rej coraz nowe g�owy rosn�. M�wi si�: �Naprz�d odebra� zn�w Warszaw�.� Gdym to z ust Karola us�ysza�, pyta�em, co potem. Nie rzek� nic. A tu si�y nasze kruszej�, ich za� rosn�. Nowej wojny zaczyna� nie ma z czym. I animusz ju� nie ten, i nikt si� z naszych nie chwyci tak Szwed�w, jak na pocz�tku. Wuj elektor milczy, jak zwykle, ale to widz� dobrze, �e je�li bitw� przegramy, pocznie Szwed�w nazajutrz bi�, aby si� w �aski Kazimierzowe wkupi�. Ci�ko uderza� w pokor�, ale musimy! Daj tylko B�g, �eby mnie przyj�to i �ebym ca�y wyszed�, substancji wszystkiej nie straciwszy. W Bogu tylko ufno��, ale boja�ni trudno si� uchroni� i trzeba z�o przewidywa�. Dlatego, co mo�na z maj�tno�ci za gotowy grosz zastawi� albo i przeda�, to uczy�, cho�by z konfederatami po cichu w praktyki wej��. Sam z ca�ym taborem jed� do Bir�, jako �e stamt�d do Kurlandii bli�ej. Radzi�bym ci do Prus, ale tam wkr�tce przed ogniem i mieczem nie b�dzie bezpieczno, bo zaraz po wzi�ciu Warszawy ordynowano Babinicza, aby przez Prusy na Litw� szed� rebeli� ekscytowa�, a po drodze pali� i �cina�. A wiesz, �e on to potrafi. Chcieli�my go z�owi� u Bugu i sam Szteinbok wys�a� na� znaczny podjazd, z kt�rego ni zwiastun kl�ski nie wr�ci�. Nie bierz tego na si�, aby� mia� si� z Babiniczem mierzy�, bo nie zdu�asz, jeno do Bir� pospieszaj.</p><p><emphasis>Febris</emphasis> opu�ci�a mnie zupe�nie, ile �e tu wsz�dy wysokie i suche r�wnie, nie takie <emphasis>paludes</emphasis> jako na �mudzi. Bogu ci� polecam etc.�</p><p>O ile pan starosta uradowa� si�, i� ksi��� �yw i zdrowy, o tyle zatroska�y go wielce nowiny. Je�eli bowiem ksi��� przewidywa�, �e nawet wygrana walna bitwa nie zdo�a zbyt poprawi� zachwianej fortuny szwedzkiej, to czego nale�a�o si� spodziewa� w przysz�o�ci? By� mo�e, i� ksi��� zdo�a si� uchroni� od zag�ady pod p�aszczem chytrego elektora, a on, pan Sakowicz, pod ksi���cym, lecz co czyni� tymczasem? I�� do Prus?</p><p>Pan Sakowicz nie potrzebowa� rad ksi���cych, aby nie wchodzi� w drog� Babiniczowi. Brak�o mu do tego zar�wno si�, jak ch�ci. Pozostawa�y Bir�e, ale i to zbyt p�no! Na drodze do nich le�y partia billewiczowska, le�y kopa innych, szlacheckich, ch�opskich i ksi�ych, i B�g wie nie jakich, kt�re na sam� wie�� po��cz� si� i roznios� go jak wicher suche li�cie; a cho�by si� nie po��czy�y, cho�by uprzedzi� je szybkim a �mia�ym pochodem, trzeba po drodze w ka�dej wsi, na ka�dym bagnie, w ka�dym polu i lesie stacza� now� bitw�. Jakie� by si�y mie� nale�a�o, by cho� w trzydzie�ci koni doj�� do Bir�? Wi�c zosta� w Taurogach? I to �le, bo tymczasem przyjdzie na czele pot�nego tatarskiego zast�pu straszny Babinicz; wszystkie partie zlec� si� do niego i zalej� Taurogi jak pow�d�, i zemst� tak� wywrze, o jakiej ludzie dot�d nie s�yszeli.</p><p>Pierwszy raz w �yciu poczu� zuchwa�y do niedawna starosta, �e brak mu rady w g�owie, mocy w przedsi�wzi�ciu, wyboru w niebezpiecze�stwie.</p><p>I na drugi dzie� zwo�a� na rad� B�tzowa, Brauna i kilku znaczniejszych oficer�w.</p><p>Postanowiono zosta� w Taurogach i czeka� na nowiny spod Warszawy.</p><p>Lecz Braun z tej narady uda� si� wprost na inn�, mianowicie do Anusi Borzobohatej.</p><p>D�ugo, d�ugo naradzali si� ze sob�, na koniec Braun wyszed� z twarz� wielce poruszon�. Anusia za� wpad�a jak burza do Ole�ki.</p><p>� Ole�ka! przyszed� czas! � krzykn�a zaraz w progu. � Musimy ucieka�!</p><p>� Kiedy? � spyta�a dzielna dziewczyna, bledn�c nieco, lecz wstaj�c zaraz, na znak natychmiastowej gotowo�ci.</p><p>� Jutro, jutro! Braun ma komend�, a Sakowicz b�dzie spa� w mie�cie, bo go pan Dzieszuk na uczt� zaprosi. Pan Dzieszuk dawno nam�wion i do wina czego� mu namiesza. Braun powiada, �e sam p�jdzie i pi��dziesi�t koni wyprowadzi. Oj, Ole�ka! Ole�ka, jaka ja szcz�liwa! jaka ja szcz�liwa!</p><p>Tu Anusia rzuci�a si� na szyj� Billewicz�wny i pocz�a j� �ciska� z takim wybuchem rado�ci, �e a� ta zdziwiona spyta�a:</p><p>� Co ci jest, Anusiu? Wszak�e mog�a� dawno Brauna do tego sk�oni�?</p><p>� Mog�am sk�oni�? Tak, mog�am! To ja ci jeszcze nic nie m�wi�am? O Bo�e! Bo�e! Nic nie wiesz? Pan Babinicz tu idzie! Sakowicz ze strachu mrze i wszyscy oni!... Pan Babinicz idzie! pali! �cina! Podjazd jeden zni�s� ze szcz�tem, samego Szteinboka porazi� i idzie wielkimi pochodami, jakby si� spieszy�! A do kog� on si� tu mo�e spieszy�? Powiedz, czy ja nie g�upia?</p><p>Tu �zy b�ysn�y w Anusinych �renicach, Ole�ka za� z�o�y�a r�ce jak do modlitwy i wzni�s�szy oczy, rzek�a:</p><p>� Do kogokolwiek si� spieszy, niech B�g prostuje drogi jego, niech go b�ogos�awi i chroni.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Pan Kmicic, chc�c si� przedosta� od Warszawy ku Prusom Ksi���cym i Litwie, rzeczywi�cie nie�atwe mia� zaraz w pocz�tkach zadanie, bo nie dalej jak w Serocku sta�a wielka pot�ga szwedzka. Karol Gustaw kaza� jej swego czasu umy�lnie tam stan��, aby przeszkadza�a obl�eniu Warszawy, lecz poniewa� Warszawa by�a ju� wzi�ta, przeto armia ta nie mia�a tymczasem nic lepszego do roboty, jak nie puszcza� oddzia��w, kt�re Jan Kazimierz chcia�by na Litw� lub do Prus pos�a�. Sta� na jej czele Duglas, bieg�y wojownik, wy�wiczony jak �aden ze szwedzkich jenera��w w dorywczej wojnie, i dw�ch zdrajc�w polskich, Radziejowski i Radziwi��. By�o z nimi dwa tysi�ce wybornej piechoty, a drugie tyle jazdy i artylerii. Wodzowie, zas�yszawszy o ekspedycji Kmicica, gdy i tak trzeba im by�o zbli�y� si� ku Litwie dla ratowania na nowo obleganego przez Mazur�w i Podlasian Tykocina, rozci�gn�li szeroko na pana Andrzeja sieci w tr�jk�cie nad Bugiem, mi�dzy Serockiem z jednej, Z�otoryj� z drugiej strony i Ostro��k� na szczycie.</p><p>Kmicic za� musia� przez �w tr�jk�t przechodzi�, bo spieszy� si�, a tamt�dy by�a mu droga najbli�sza. Wcze�nie te� pomiarkowa� si�, �e jest w sieci, ale �e przywyk� do tego sposobu wojowania, wi�c si� nie zra�a�. Liczy� na to, �e sie� ta zbyt jest rozci�gni�ta, i dlatego oka w niej tak szerokie, i� si� w razie potrzeby przedosta� przez nie zdo�a. Co wi�cej: jakkolwiek polowano na niego pilnie, on nie tylko kluczy�, nie tylko si� wymyka�, ale i sam polowa�. Naprz�d przeszed� Bug za Serockiem, dotar� brzegiem rzeki do Wyszkowa, w Bra�szczyku zni�s� ze szcz�tem trzysta koni wys�anych na podjazd, tak i�, jak ksi��� pisa�, ni zwiastun kl�ski nie zosta�. Sam Duglas nacisn�� go w D�ugosiodle, lecz on, rozbiwszy jazd�, przedosta� si� poza ni� i zamiast umyka� co duchu, szed� im na oczach a� do Narwi, kt�r� wp�aw przeby�. Duglas zosta� nad jej brzegiem, czekaj�c na promy, ale nim je sprowadzono, Kmicic g�uch� noc� wr�ci� si� zn�w przez rzek� i uderzywszy na przednie stra�e szwedzkie, wznieci� pop�och i zamieszanie w ca�ej Duglasowej dywizji.</p><p>Zdumia� si� tym post�pkiem stary jenera�, lecz nazajutrz zdumienie jego jeszcze by�o wi�ksze, gdy dowiedzia� si�, i� Kmicic obszed� armi� i wr�ciwszy na miejsce, z kt�rego ruszono go jak zwierza, zagarn�� w Bra�szczyku pod��aj�ce za wojskiem wozy szwedzkie wraz z �upami i kas�, wyci�wszy przy tym pi��dziesi�t piechoty konwoju.</p><p>Up�ywa�y czasem ca�e dnie, �e Szwedzi widzieli jego Tatar�w go�ym okiem na kra�cu widnokr�gu, a dosi�gn�� ich nie mogli. Za to pan Andrzej co chwila co� urywa�. �o�nierz szwedzki nu�y� si�, a polskie chor�gwie, kt�re trzyma�y si� jeszcze przy Radziejowskim, lubo z dysydent�w z�o�one, s�u�y�y nieszczerze. Natomiast ludno�� wys�ugiwa�a si� z zapa�em g�o�nemu partyzantowi. Wiedzia� o ka�dym ruchu, o najmniejszym podje�dzie, o ka�dym wozie, kt�ry wyrusza� naprz�d lub pozostawa� w tyle. Cz�stokro� zdawa�o si�, �e igra ze Szwedami, ale by�y to igraszki tygrysie. Je�c�w nie �ywi�, kaza� ich wiesza� Tatarom, gdy� tak samo zreszt� czynili w ca�ej Rzeczypospolitej Szwedzi. Chwilami, rzek�by�, napada�a go w�ciek�o�� niepohamowana, bo ze �lepym zuchwalstwem rzuca� si� na przewa�ne si�y.</p><p>� Wariat dowodzi tym oddzia�em � m�wi� o nim Duglas.</p><p>� Albo w�ciek�y pies! � odpowiedzia� Radziejowski.</p><p>Bogus�aw by� zdania, �e jedno i drugie, ale podszyte znamienitym �o�nierzem. Z chlub� te� opowiada� jenera�om, �e tego kawalera po dwakro� w�asn� r�k� zwali� na ziemi�.</p><p>Jako� na niego najzacieklej nast�powa� pan Babinicz. Szuka� go widocznie; sam �cigany, �ciga�.</p><p>Duglas odgad�, �e musi by� w tym jaka� prywatna nienawi��.</p><p>Ksi��� nie zapiera�, chocia� obja�nie� �adnych nie dawa�. P�aci� te� Babiniczowi r�wn� monet�, bo id�c za przyk�adem Chowa�skiego, wyznaczy� cen� na jego g�ow�, a gdy to nie pomog�o, zamy�li� skorzysta� z jego ku sobie nienawi�ci i w�a�nie przez ni� w potrzask go wprowadzi�.</p><p>� Wstyd nam ju� pora� si� tak d�ugo z tym rozb�jnikiem � rzek� do Duglasa i Radziejowskiego � kr�ci si� on ko�o nas jak wilk ko�o owczarni i spomi�dzy palc�w wymyka. P�jd� mu tedy z niewielkim oddzia�em na przyn�t�, a gdy na mnie uderzy, p�ty go na sobie zatrzymam, dop�ki wasze dostojno�cie nie nadci�gniecie; w�wczas nie wypu�cim raka z kobieli.</p><p>Duglas, kt�remu gonitwa dawno si� ju� uprzykrzy�a, ma�y tylko stawia� op�r, twierdz�c, �e nie mo�e i nie powinien �ycia tak wielkiego dostojnika i krewnego kr�l�w dla schwytania jednego grasanta azardowa�. Lecz gdy ksi��� nalega�, zgodzi� si�.</p><p>U�o�ono, �e ksi��� p�jdzie z oddzia�em pi�ciuset je�d�c�w, ale ka�demu rajtarowi wsadzi za plecy piechura z muszkietem. Fortel ten mia� pos�u�y� do wprowadzenia w b��d Babinicza.</p><p>� Nie wytrzyma on, gdy us�yszy o pi�ciuset tylko rajtarach, i uderzy niezawodnie � m�wi� ksi��� � tymczasem, gdy mu piechota w oczy plunie, rozprosz� si� jego Tatarzy jak piasek... i sam polegnie lub �ywcem go dostaniem...</p><p>Plan �w przeprowadzono szybko i z wielk� dok�adno�ci�. Naprz�d puszczano przez dwa dni wie�ci, i� podjazd z pi�ciuset koni ma by� pod Bogus�awem wys�any. Jenera�owie liczyli na pewno, �e miejscowa ludno�� uwiadomi o tym Babinicza. Jako� tak si� sta�o.</p><p>Ksi��� ruszy� g��bok� i ciemn� noc� ku W�sowu i Jelonce, przeszed� w Czerewinie rzek� i zostawiwszy jazd� w go�ym polu, zasadzi� piechot� w pobliskich zagajnikach, aby niespodzianie wychyli� si� mog�a. Tymczasem Duglas mia� si� posuwa� brzegiem Narwi udaj�c, �e idzie ku Ostro��ce. Radziejowski za� zachodzi� mia� z l�ejszymi chor�gwiami jazdy od Ksi�opola.</p><p>Wszyscy trzej wodzowie nie wiedzieli dobrze, gdzie w tej chwili jest Babinicz, bo od ch�op�w niepodobna si� by�o dowiedzie�, rajtarowie za� nie umieli chwyta� Tatar�w. Przypuszcza� jednak Duglas, �e g��wna si�a Babiniczowa stoi w �niadowie, i chcia� j� otoczy� tak, aby je�li Babinicz ruszy na ksi�cia Bogus�awa, zaj�� mu od granicy litewskiej i przeci�� odwr�t.</p><p>Wszystko zda�o si� sprzyja� szwedzkim zamiarom. Kmicic istotnie by� w �niadowie i zaledwie dosz�a go wiadomo�� o Bogus�awowym podje�dzie, zapad� natychmiast w lasy, aby niespodzianie wynurzy� si� z nich pod Czerewinem.</p><p>Duglas, zawr�ciwszy od Narwi, trafi� po kilku dniach na �lady tatarskiego pochodu i szed� tym samym szlakiem, zatem ju� z ty�u za Babiniczem. Upa� mordowa� straszliwie konie i ludzi poprzybieranych w �elazne blachy, lecz jenera� szed� naprz�d, nie zwa�aj�c na te przeszkody, pewien ju� zupe�nie, �e zajdzie Babiniczowa watah� niespodzianie i w chwili bitwy.</p><p>Na koniec po dw�ch dniach pochodu dotar� tak blisko Czerewina, �e dymy cha�up wida� by�o. W�wczas stan�� i poobsadzawszy wszystkie przej�cia, najmniejsze �cie�ki, czeka�.</p><p>Niekt�rzy oficerowie chcieli i�� na ochotnika i zaraz uderza�, lecz on wstrzyma� ich m�wi�c:</p><p>� Babinicz, po uderzeniu na ksi�cia, gdy pozna, �e nie z sam� jazd�, ale i z piechot� ma do czynienia, cofa� si� musi... a mo�e wraca� tylko dawnym szlakiem, w�wczas za� wpadnie nam jakby w otwarte ramiona.</p><p>Jako� pozostawa�o tylko nadstawia� ucha, rych�oli odezw� si� wycia tatarskie i pierwsze strza�y muszkiet�w.</p><p>Tymczasem up�yn�� jeden dzie� i w lasach czerewi�skich cicho by�o, jak gdyby nigdy nie posta�a w nich noga �o�nierska.</p><p>Duglas pocz�� si� niecierpliwi� i pod noc wys�a� male�ki podjazd ku polem, przykazawszy mu najwi�ksz� ostro�no��.</p><p>Podjazd wr�ci� g��bok� noc�, nic nie widziawszy i niczego nie sprawdziwszy. �witaniem ruszy� sam Duglas z ca�� si�� naprz�d.</p><p>Po kilku godzinach drogi dotar� do miejsca, na kt�rym pe�no by�o �lad�w �o�nierskiego postoju. Znaleziono resztki suchar�w, pot�uczone szk�o, kawa�ki ubioru i pas z �adunkami, jakich u�ywali piechurowie szwedzcy; niew�tpliwie wi�c sta�a w tym miejscu Bogus�awowa piechota, lecz nigdzie nie by�o jej wida�. Dalej, na mokrej ��ce, przednia stra� Duglasowa spostrzeg�a mn�stwo wycisk�w ci�kich rajtarskich koni, na brzegu za� �lady tatarskich bachmat�w; jeszcze dalej le�a�o pad�o jednego konia, z kt�rego wilcy �wie�o wyci�gn�li wn�trzno�ci. O staj� stamt�d znaleziono strza�� tatarsk� bez grotu, ale z ca�kowit� brzechw� i be�tem. Widocznie Bogus�aw cofa� si�, a Babinicz szed� za nim.</p><p>Duglas zrozumia�, �e musia�o zaj�� co� niezwyk�ego.</p><p>Lecz co? Na to nie by�o odpowiedzi. Duglas zamy�li� si�. Nagle zadum� przerwa� mu oficer z przedniej stra�y.</p><p>� Wasza dostojno��! � rzek�. � Przez zaro�la wida� o staj� kilku ludzi w kupie. Nie ruszaj� si�, jakby wartownicy. Wstrzyma�em stra�, by waszej dostojno�ci o tym donie��.</p><p>� Jezdni czy piesi? � spyta� Duglas.</p><p>� Piesi, jest ich czterech czy pi�ciu w kupie, dobrze policzy� nie mo�na, bo ga��zie zas�aniaj�. Ale migaj� si� ��to, jakby nasi muszkietnicy.</p><p>Duglas �cisn�� kolanami konia, szybko pop�dzi� do pierwszej stra�y i ruszy� z ni� naprz�d. Przez rzedn�ce zaro�la w dalszym g��bokim lesie wida� by�o grup� �o�nierzy zupe�nie nieruchom�, stoj�c� pod drzewem.</p><p>� Nasi, nasi! � rzek� Duglas. � Ksi��� musi by� w pobli�u.</p><p>� Dziw! � ozwa� si� po chwili oficer � stoj� na warcie i �aden si� nie ozwie, cho� ha�a�liwie idziemy.</p><p>Wtem zaro�la sko�czy�y si� i ods�oni� si� las niepodszyty. W�wczas nadje�d�aj�cy ujrzeli czterech ludzi stoj�cych w kupie, tu� jeden obok drugiego, jakby patrzyli czego� w ziemi�. Od g�owy podnosi�o si� ka�demu czarne pasmo prosto ku g�rze.</p><p>� Wasza dostojno��! � rzek� nagle oficer � ci ludzie wisz�!</p><p>� Tak jest! � odpowiedzia� Duglas.</p><p>I przy�pieszywszy kroku, stan�li za chwil� tu� ko�o trup�w. Czterech piechur�w wisia�o na p�tlach razem, jak kupa drozd�w, z nogami ledwie na cal wyniesionymi nad ziemi�, bo na niskiej ga��zi.</p><p>Duglas popatrzy� na nich do�� oboj�tnie, po czym rzek� jakby do samego siebie:</p><p>� To wiemy, �e i ksi���, i Babinicz t�dy przechodzili.</p><p>I zamy�li� si� znowu, bo sam dobrze nie wiedzia�, czyli ma i�� dalej tym le�nym szlakiem, czy si� przebra� na wielki go�ciniec ostro��cki.</p><p>Tymczasem w p� godziny p�niej odkryto zn�w dwa trupy. Widocznie byli to maruderowie lub chorzy, kt�rych babiniczowscy Tatarzy schwytali, post�puj�c za ksi�ciem.</p><p>Lecz czemu ksi��� si� cofa�?</p><p>Duglas zna� go zbyt dobrze, to jest zar�wno jego odwag�, jak do�wiadczenie wojenne, a�eby chocia� na chwil� przypu�ci�, �e ksi��� nie mia� dostatecznych przyczyn. Musia�o tam co� zaj�� koniecznie.</p><p>Na drugi dzie� dopiero sprawa si� wyja�ni�a. Mianowicie przyjecha� z podjazdem w trzydzie�ci koni pan Bies Kornia od ksi�cia Bogus�awa z doniesieniem, i� kr�l Jan Kazimierz wyprawi� za Bug przeciw Duglasowi pana hetmana polnego Gosiewskiego w sze�� tysi�cy litewskich i tatarskich koni.</p><p>� Dowiedzieli�my si� o tym � m�wi� pan Bies � zanim Babinicz nadci�gn��, bo szed� bardzo ostro�nie i cz�sto przypada�, zatem marudnie. Pan Gosiewski jest w czterech lub pi�ciu milach. Ksi���, powzi�wszy wiadomo��, cofa� si� spiesznie musia�, aby si� z panem Radziejowskim po��czy�, kt�ry �atwo m�g� by� zniesion. Ale szybko id�c, po��czyli�my si� szcz�liwie. Zaraz te� ksi��� podjazdy ordynowa� po kilkana�cie koni we wszystkie strony z doniesieniem do waszej dostojno�ci. Si�a ich wpadnie w tatarskie albo ch�opskie r�ce, ale w takiej wojnie nie mo�e inaczej by�.</p><p>� Gdzie s� ksi��� i pan Radziejowski?</p><p>� W dw�ch milach st�d, u brzegu.</p><p>� Ksi��� ca��li si�� wyprowadzi�?</p><p>� Piechot� zostawi� musia�, kt�ra si� przebiera co najg�stszymi lasami, by si� od Tatar�w uchroni�.</p><p>� Taka jazda, jak tatarska, by i najwi�kszymi g�szczami i�� umie. Nie spodziewam si� ju� ujrze� tej piechoty. Ale niczyjej w tym winy nie ma i ksi��� post�pi� jako w�dz do�wiadczony.</p><p>� Ksi��� rzuci� jeden znaczniejszy podjazd ku Ostro��ce, aby pana podskarbiego litewskiego w b��d wprowadzi�. Rusz� oni tam nie mieszkaj�c, w tej my�li, �e ca�e nasze wojsko na Ostro��k� posz�o.</p><p>� To dobrze! � rzek� ucieszony Duglas. � Damy panu podskarbiemu rady.</p><p>I nie trac�c chwili, nakaza� poch�d, aby si� z ksi�ciem Bogus�awem i Radziejowskim po��czy�. Nast�pi�o to tego samego dnia ku wielkiej uciesze, zw�aszcza pana Radziejowskiego, kt�ry niewoli gorzej od samej �mierci si� obawia�, wiedzia� bowiem, �e jako zdrajca i sprawca wszystkich nieszcz�� Rzeczypospolitej srodze odpowiada� by musia�.</p><p>Teraz wszelako, po po��czeniu si� z Duglasem, armia szwedzka wynosi�a przesz�o cztery tysi�ce ludzi, zatem mog�a stawi� skuteczny op�r si�om pana hetmana polnego. Mia� on wprawdzie sze�� tysi�cy jazdy, lecz Tatarzy pr�cz Babiniczowych, bardzo wy�wiczonych, u�yci by� we wst�pnym boju nie mogli, a i sam pan Gosiewski, lubo wojownik bieg�y i uczony, nie umia� �ladem Czarnieckiego natchn�� ludzi takim zapa�em, przeciw kt�remu nic osta� si� nie zdo�a�o.</p><p>Duglas jednak w g�ow� zachodzi�, w jakim celu Jan Kazimierz m�g� wys�a� hetmana polnego za Bug. Kr�l szwedzki wraz z elektorem szed� na Warszaw�, walna bitwa musia�a wi�c tam pr�dzej, p�niej nast�pi�. A lubo Kazimierz sta� ju� na czele pot�gi liczebnie od Szwed�w i Brandenburczyk�w wi�kszej, jednak�e sze�� tysi�cy bitnego ludu stanowi�o zbyt wielki zasi�ek. aby si� kr�l polski mia� go dobrowolnie pozbawia�.</p><p>Prawda, �e i pan Gosiewski wyrwa� Babinicza z toni, ale przecie na ratunek Babinicza nie potrzebowa� kr�l ca�ej dywizji wysy�a�. By� zatem w tej wyprawie jaki� cel ukryty, kt�rego jenera� szwedzki, mimo ca�ej przenikliwo�ci, odgadn�� nie umia�.</p><p>W li�cie kr�la szwedzkiego, nades�anym w tydzie� p�niej, zna� by�o wielki niepok�j i jakoby przera�enie z powodu tej ekspedycji, ale kilka s��w wyja�nia�o jej przyczyny. Wedle zdania Karola Gustawa pan hetman nie po to by� pos�any, by na Duglasow� armi� uderza�, ni by i�� na Litw�, tamtejsze powstanie wspomaga�, bo tam i tak Szwedzi ju� nastarczy� nie mogli, ale po to, �eby Prusom Ksi���cym, mianowicie wschodniej ich cz�ci, ca�kowicie wojsk pozbawionej, zagrozi�.</p><p>�Obliczono na to � pisa� kr�l � by elektora w wierno�ci dla malborskiego traktatu i dla nas zachwia�, co �atwo mo�e si� sta�, gdy� on z Chrystusem przeciw diab�u i z diab�em przeciw Chrystusowi jednocze�nie wej�� w sojusz gotowy, aby od obudwu skorzysta�.�</p><p>List ko�czy� si� poleceniem, aby Duglas stara� si� wszelkimi si�ami pana hetmana do Prus nie dopu�ci�, kt�ry je�li w ci�gu kilku tygodni wkroczy� tam nie zdo�a, niechybnie pod Warszaw� wraca� musi.</p><p>Duglas uzna�, �e zadanie, jakie na� w�o�ono, wcale si� jego nie przechodzi. Jeszcze niedawno stawia� on z pewnym powodzeniem czo�a samemu Czarnieckiemu, dlatego Gosiewski nie by� mu straszny. Nie spodziewa� si� wprawdzie znie�� jego dywizji, ale by� pewien, �e potrafi j� osadzi� i wszelkie jej ruchy zahamowa�.</p><p>Jako� od tej chwili pocz�y si� bardzo sztuczne podchody obu armii, kt�re unikaj�c wzajemnie walnej bitwy, stara�y si� obej�� jedna drug�. Obaj wodzowie godnie wsp�zawodniczyli ze sob�, jednak�e do�wiadczony Duglas o tyle by� g�r�, �e wy�ej jak do Ostro��ki pana hetmana polnego nie pu�ci�.</p><p>Za� ocalony od Bogus�awowego podej�cia pan Babinicz wcale si� tak�e z po��czeniem z litewsk� dywizj� nie spieszy�, albowiem z wielk� gorliwo�ci� zaj�� si� ow� piechot�, kt�r� Bogus�aw w spiesznym swym pochodzie ku Radziejowskiemu musia� po drodze zostawi�. Tatarzy jego, prowadzeni przez miejscowych le�nik�w, szli za ni� dzie� i noc, �uszcz�c co chwila nieostro�nych lub tych, kt�rzy pozostawali w tyle. Brak �ywno�ci zmusi� na koniec Szwed�w do podzielenia si� na ma�e oddzia�y, kt�re �atwiej o spy�� stara� si� mog�y, ale tego tylko czeka� pan Babinicz.</p><p>Podzieliwszy sw� watah� na trzy komendy, pod dow�dztwem w�asnym, Akbah-U�ana i Soroki, w kilka dni wygni�t� wi�ksz� cz�� owych piechur�w. By�a to jakby nieustaj�ca ob�awa na ludzi po g�szczach le�nych, �ozach i trzcinach, pe�na ha�asu, wrzask�w, nawo�ywa�, strza��w i �mierci.</p><p>Szeroko rozs�awi�a ona imi� Babinicza mi�dzy Mazurami. Watahy zebra�y si� i po��czy�y z panem Gosiewskim dopiero pod sam� Ostro��k�, kiedy pan hetman polny, kt�rego wyprawa by�a tylko demonstracj�, odebra� ju� rozkaz kr�lewski ci�gnienia z powrotem pod Warszaw�. Kr�tko tylko m�g� pan Babinicz cieszy� si� znajomymi, mianowicie panem Zag�ob� i Wo�odyjowskim, kt�rzy na czele lauda�skiej chor�gwi towarzyszyli hetmanowi. Witali si� jednak bardzo serdecznie, bo ju� by�a wielka przyja�� i za�y�o�� pomi�dzy nimi. Obu m�odym pu�kownikom markotno by�o wielce, �e nie mogli tym razem nic wsk�ra� przeciw Bogus�awowi, ale pan Zag�oba pociesza� ich, dolewaj�c im g�sto do szklenic i tak m�wi�c:</p><p>� Nic to! Ju� moja g�owa od maja pracuje nad fortelami, a nigdy jeszcze na darmo jej nie �ama�em. Mam kilka gotowych, bardzo przednich, jeno do aplikowania ju� czasu nie ma, chyba pod Warszaw�, dok�d wszyscy ruszymy.</p><p>� Ja musz� do Prus! � odpar� Babinicz � i pod Warszaw� nie b�d�.</p><p>� Zali si� do Prus dosta� zdo�asz? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Jak B�g na niebie, tak si� przemkn�, i to �wi�cie wam przyrzekam, �e bigosu narobi� niepo�ledniego, bo ju�ci powiem moim Tatarom: �Hulaj dusza!� Radzi by oni i tu no�ami po gard�ach ludziom przeci�ga�, alem im zapowiedzia�, �e za ka�dy gwa�t powr�z! Za to w Prusiech i w�asnej ochocie pofolguj�. Za� bym nie mia� si� przemkn��! Wy�cie nie mogli, ale to inna rzecz, bo �atwiej wi�kszej sile drog� zagrodzi� ni�li takiej wata�e, jako jest moja, z kt�r� ukry� si� �atwo. Nieraz ja ju� w trzcinach siedzia�, a Duglasowi przechodzili tu�, tu�, ani o tym wiedz�c. Duglas te� p�jdzie pewnie za wami i mnie tu pole wolne ods�oni.</p><p>� Ale� go te�, s�ysz�, zmacha�! � rzek� z zadowoleniem Wo�odyjowski.</p><p>� Ha, szelma! � doda� pan Zag�oba. � Co dzie� musia� koszul� bra�, tak si� poci�. Ju�e� wa�pan i Chowa�skiego sprawniej nie podchodzi�, i to ci musz� przyzna�, �e sam bym lepiej nie potrafi�, gdybym si� na wa�panowym miejscu znajdowa�, chocia� jeszcze pan Koniecpolski powiada�, �e do podjazdowej wojny nie masz nad Zag�ob�.</p><p>� Widzi mi si� � rzek� do Kmicica Wo�odyjowski � i� je�li Duglas wr�ci, to Radziwi��a tu zostawi, by na ci� nast�powa�.</p><p>� Daj to B�g! T� sam� mam nadziej� � odpar� �ywo Kmicic. � Jakbym ja zacz�� jego szuka�, a on mnie tak�e, to by�my si� przecie znale�li. Trzeci raz ju� przeze mnie nie przejedzie, a je�li przejedzie, to si� chyba wi�cej nie podnios�. Twoje arkana pami�tam dobrze i wszystkie sztychy �ubnia�skie mam jako pacierz w pami�ci. Co dzie� ich te� z Sorok� pr�buj�, a�eby sobie r�k� wk�ada�.</p><p>� Co tam fortele! � zawo�a� Wo�odyjowski � szabla grunt!</p><p>Dotkn�a nieco ta maksyma pana Zag�ob�, kt�ry te� zaraz odrzek�:</p><p>� Ka�dy wiatrak my�li, �e grunt skrzyd�ami macha�, a wiesz, Micha�ku, czemu? Bo ma plewy pod dachem, <emphasis>alias</emphasis> w g�owie. Sztuka wojenna tak�e na fortelach polega, inaczej Roch m�g�by by� hetmanem wielkim, a ty polnym.</p><p>� A co pan Kowalski porabia? � spyta� Kmicic.</p><p>� Pan Kowalski? Ju� �elazny he�m na g�owie nosi i s�usznie, bo kapusta z sagana najlepsza. Ob�owi� si� okrutnie w Warszawie, zdoby� si� na poczet zacny i poszed� do husarz�w, do kniazia Po�ubi�skiego, a wszystko dlatego, �eby m�c kopi� si� do Carolusa z�o�y�. Przychodzi do nas co dzie� pod namiot i �lipiami �ypie, czyli szyja od g�siora ze s�omy nie wygl�da. Nie mog� tego ch�opca od pija�stwa odzwyczai�. Na nic dobry przyk�ad! Alem mu prorokowa�, �e mu na z�e wyjdzie to chor�gwi lauda�skiej opuszczenie. Szelma! niewdzi�cznik! za tyle dobrodziejstw, kt�rem mu wy�wiadczy�, opu�ci� mnie, taki syn, dla kopii!</p><p>� Wa�pan �e� jego chowa�?</p><p>� M�j mosanie! nie czy�e mnie nied�wiednikiem. Panu Sapie�e, kt�ren mnie o to pyta�, powiedzia�em, �e jednego z Rochem mieli <emphasis>praeceptora</emphasis>, ale nie mnie, bo ja za m�odych lat by�em bednarzem i klepki umia�em dobrze wstawia�.</p><p>� Naprz�d, tego by� wa�pan panu Sapie�e nie �mia� powiedzie� � odpowiedzia� Wo�odyjowski � a po wt�re, niby mruczysz na Kowalskiego, a mi�ujesz go jako �renic� oka.</p><p>� Wol� go od ciebie, panie Michale, gdy� chrab�szcz�w nigdy znosi� nie mog�em ani kochliwych myd�k�w, kt�rzy na widok pierwszej lepszej niewiasty kozio�ki zaczynaj� zaraz przewraca� jako niemieckie muce.</p><p>� Albo jako te ma�py u Kazanowskich, z kt�rymi wa�pan wojowa�!</p><p>� �miejcie si�, �miejcie, b�dziecie drugi raz sami Warszaw� zdobywali!</p><p>� To� to niby wa�pan j� zdoby�?</p><p>� A kto Krakowsk� Bram� <emphasis>expugnavit</emphasis>? Kto niewol� dla jenera��w obmy�li�? Siedz� teraz na chlebie i wodzie w Zamo�ciu, a co Wittenberg spojrzy na Wrangla, to powiada: �Zag�oba nas tu wsadzi�!� � i oba w p�acz. �eby pan Sapieha nie by� chory i �eby tu by� obecny, powiedzia�by wam, kto szwedzkiego kleszcza z warszawskiej sk�ry najpierwszy wyci�gn��.</p><p>� Dla Boga! � rzek� Kmicic � uczy�cie�e to dla mnie i przy�lijcie mi wiadomo�� o onej bitwie, na kt�r� si� pod Warszaw� zbiera. Dnie i noce b�d� na palcach liczy� i spokoju nie zaznam, p�ki si� czego pewnego nie dowiem.</p><p>Zag�oba przy�o�y� palec do czo�a.</p><p>� Pos�uchajcie mojej polityki � rzek� � bo co powiem, to si� tak pewno spe�ni... jako i to jest pewne, �e ta szklenica stoi przede mn�... Czy nie stoi? co?</p><p>� Stoi, stoi! M�w wa��!</p><p>� T� bitw� waln� albo przegramy, albo wygramy...</p><p>� To ka�dy wie! � wtr�ci� Wo�odyjowski.</p><p>� Milcza�by�, panie Michale, i uczy� si�. Suponuj�c, �e t� bitw� przegramy, wiesz, co dalej b�dzie?... Widzisz! nie wiesz, bo ju� swymi szyde�kami pod nosem, jak zaj�c, ruszasz... Ot� ja m�wi� wam, �e nic nie b�dzie...</p><p>Kmicic, kt�ry by� bardzo �ywy, zerwa� si�, stukn�� szklank� o st� i zawo�a�:</p><p>� Marudzisz wa��!</p><p>� M�wi�, �e nic nie b�dzie! � odpar� Zag�oba. � M�odzi�cie, to tego nie rozumiecie, �e jako teraz rzeczy stoj�, nasz kr�l, nasza mi�a ojczyzna, nasze wojska mog� pi��dziesi�t bitew jedna po drugiej przegra�... i po staremu wojna p�jdzie dalej, szlachta b�dzie si� zbiera�a, z ni� i wszystkie podlejsze stany... I nie uda si� raz, to uda si� drugi, dop�ki moc nieprzyjacielska nie stopnieje. Ale jak Szwedzi jedn� batali� wi�ksz� przegraj�, to ich diabli bez ratunku wezm�, a elektora z nimi w dodatku.</p><p>Tu o�ywi� si� Zag�oba, wychyli� szklank�, paln�� ni� o st� i m�wi� dalej:</p><p>� S�uchajcie, bo tego z lada g�by nie us�yszycie, bo nie ka�dy umie patrzy� generalnie. Niejeden my�li: co tu nas jeszcze czeka? ile bitew, ile kl�sk, o kt�re, wojuj�c z Carolusem, nietrudno... ile �ez? ile krwi wylanej? ile ci�kich paroksyzm�w?... I niejeden w�tpi, i niejeden przeciw mi�osierdziu bo�emu i Matce Naj�wi�tszej blu�ni... A ja wam powiadam tak: Wiecie, co nieprzyjaci� onych wandalskich czeka? � zguba; wiecie, co nas czeka? � zwyci�stwo! Pobij� nas jeszcze sto razy... dobrze... ale my pobijemy sto pierwszy, i b�dzie koniec.</p><p>Rzek�szy to, pan Zag�oba przymkn�� na chwil� oczy, lecz zaraz je otworzy�, spojrza� b�yszcz�cymi �renicami przed siebie i nagle zakrzykn�� ca�� si�� piersi:</p><p>� Zwyci�stwo! zwyci�stwo!</p><p>Kmicic a� zaczerwieni� si� z rado�ci.</p><p>� Dalib�g, ma racj�! dalib�g, s�usznie m�wi! Nie mo�e inaczej by�! Musi taki przyj�� koniec!</p><p>� Ju� to trzeba wa�ci przyzna�, �e ci tu nie brakuje � rzek� Wo�odyjowski, paln�wszy si� w g�ow�. � Rzeczpospolit� mo�na zaj��, ale dosiedzie� w niej nie l�a... i tak w ko�cu trzeba si� b�dzie wynie��.</p><p>� Ha! co? nie brakuje! � rzek� uradowany z pochwa�y Zag�oba. � Kiedy tak, to wam jeszcze b�d� prorokowa�. B�g przy sprawiedliwych! Wa�pan (tu zwr�ci� si� do Kmicica) zdrajc� Radziwi��a pokonasz, do Taurog�w p�jdziesz, dziewczyn� odbierzesz, za �on� j� pojmiesz, potomstwo wychowasz... Niech pypcia na j�zyku dostan�, je�eli tak nie b�dzie, jakom rzek�... Dla Boga! tylko nie udu�!</p><p>S�usznie zastrzeg� si� pan Zag�oba, bo pan Kmicic porwa� go w swoje ramiona, podni�s� w g�r� i tak �ciska� pocz��, �e a� oczy staremu wysz�y na wierzch, ledwie za� stan�� na w�asnych nogach, ledwie odsapn��, ju� pan Wo�odyjowski rozochocony wielce chwyci� go za r�k�.</p><p>� Moja kolej! M�w wa�pan, co mnie czeka?</p><p>� Bo�e ci b�ogos�aw, panie Michale!... Wywiedzie ci twoja misterna dzierlatka ca�e stadko... nie b�j si�. Uf!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Ale pierwej ze Szwedami koniec uczynim! � doda� Zag�oba.</p><p>� Uczynim! uczynim! � zawo�ali, trzaskaj�c szablami m�odzi pu�kownicy.</p><p>� <emphasis>Vivat!</emphasis> zwyci�stwo!</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>W tydzie� p�niej przedosta� si� pan Kmicic w granice Prus elektorskich pod Rajgrodem. Przysz�o mu to do�� �atwo, gdy� przed samym odej�ciem pana hetmana polnego zapad� w lasy tak skrycie, i� Duglas by� pewien, �e i jego wataha poci�gn�a razem z ca�� dywizj� tatarsko-litewsk� pod Warszaw�, i ma�e tylko za�ogi po zameczkach do obrony tych stron zostawi�.</p><p>Duglas odszed� tak�e w �lad za Gosiewskim, z nim i Radziejowski, i Radziwi��.</p><p>Kmicic dowiedzia� si� o tym jeszcze przed przej�ciem granicy i zgryz� si� srodze, �e nie b�dzie si� m�g� oko w oko ze swym �miertelnym wrogiem spotka� i �e kara mo�e Bogus�awa doj�� z innych r�k, mianowicie z r�k pana Wo�odyjowskiego, kt�ry tak�e przeciw niemu �lubowa�.</p><p>Za czym, nie mog�c wywrze� zemsty za krzywdy Rzeczypospolitej i swoje na osobie zdrajcy, wywar� j� w straszliwy spos�b na posiad�o�ciach elektorskich.</p><p>Tej samej nocy jeszcze, w kt�rej Tatarzy min�li s�up graniczny, niebo zaczerwieni�o si� �unami, rozleg�y si� wrzaski i p�acz ludzi deptanych stop� wojny. Kto polsk� mow� o lito�� umia� prosi�, ten z rozkazu wodza by� oszcz�dzany, ale natomiast niemieckie osady, kolonie, wsie i miasteczka zmienia�y si� w rzek� ognia, a przera�ony mieszkaniec szed� pod n�.</p><p>I nie tak pr�dko oliwa rozlewa si� po morzu, gdy j� �eglarze dla uspokojenia fal wylej�, jak rozla� si� �w czambu� Tatar�w i wolentarzy po spokojnych i ubezpieczonych dot�d stronach. Zdawa�o si�, i� ka�dy Tatar umia� si� dwoi� i troi�, by� naraz w kilku miejscach, pali�, �cina�. Nie oszcz�dzano nawet �an�w zbo�owych, nawet drzew w sadach.</p><p>Tyle przecie� czasu trzyma� pan Kmicic na smyczy swych Tatar�w, �e wreszcie, gdy ich pu�ci� na kszta�t stada drapie�nych ptak�w, prawie zapami�tali si� w�r�d rzezi i zniszczenia. Jeden przesadza� si� nad drugiego, a �e jasyru bra� nie mogli, wi�c p�awili si� od rana do wieczora we krwi ludzkiej.</p><p>Sam pan Kmicic, maj�c w sercu niema�o dziko�ci, da� jej folg� zupe�n� i cho� w�asnych r�k we krwi bezbronnych nie wala�, przecie patrzy� z zadowoleniem na p�yn�c�. Na duszy zasi� by� spokojny i sumienie nic mu nie wyrzuca�o, bo by�a to krew niepolska i w dodatku heretycka, wi�c nawet s�dzi�, �e mi�� rzecz Bogu, a zw�aszcza �wi�tym Pa�skim czyni.</p><p>Przecie elektor, lennik, zatem s�uga Rzeczypospolitej z dobrodziejstw jej �yj�cy, pierwszy podni�s� �wi�tokradzk� r�k� na sw� kr�low� i pani�, wi�c nale�a�a mu si� kara, wi�c pan Kmicic by� tylko narz�dziem gniewu bo�ego.</p><p>Dlatego co wieczora spokojnie odmawia� r�aniec przy blasku p�on�cych osad niemieckich, a gdy krzyki mordowanych zmyli�y mu rachunek, tedy zaczyna� od pocz�tku, aby duszy grzechem niedbalstwa w s�u�bie bo�ej nie obci��y�.</p><p>Nie same jednak okrutne uczucia w sercu hodowa�, bo opr�cz pobo�no�ci o�ywia�y je r�ne wzruszenia zwi�zane pami�ci� z dawnymi laty. Cz�sto wi�c przychodzi�y mu na my�l owe czasy, w kt�rych Chowa�skiego z tak wielk� s�aw� podchodzi�, i dawni kompanionowie stawali mu jakby �ywi przed oczyma: Kokosi�ski, olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus, raby Ranicki z senatorsk� krwi� w �y�ach, Uhlik, na czekaniku grywaj�cy, Reku�, na kt�rym krew ludzka nie ci�y�a, i Zend, ptactwo i wszelkiego zwierza bieg�e na�laduj�cy.</p><p>� Wszyscy oni, pr�cz mo�e jednego Rekucia, w piekle skwiercz�, a ot! u�yliby teraz, ot by si� we krwi ubabrali, grzechu na dusz� nie �ci�gaj�c i z po�ytkiem dla Rzeczypospolitej!...</p><p>Tu wzdycha� pan Andrzej na my�l, jak zgubn� rzecz� jest swawola, skoro w zaraniu m�odo�ci drog� do pi�knych uczynk�w na wieki wiek�w zamyka.</p><p>Lecz najwi�cej wzdycha� do Ole�ki. Im bardziej zapuszcza� si� w granice pruskie, tym sro�ej pali�y go rany serca, jakby owe po�ary, kt�re roznieca� i dawn� mi�o�� zarazem podsyca�y. Co dzie� te� prawie m�wi� w swym sercu do dziewczyny:</p><p>�Go��bku najmilszy, mo�e� tam ju� o mnie zapomnia�, a je�eli wspomnisz, to jeno niech�� ci serce zaleje, ja za�, daleki czy bliski, w nocy i we dnie, w pracy dla ojczyzny i trudzie, o tobie ci�gle my�l� i dusza leci ku tobie przez bory i wody, jak zm�czony ptak, aby za� u n�g twoich si� po�o�y�. Rzeczypospolitej i tobie jednej odda�bym wszystk� krew moj�, ale gorze mi, je�li w sercu na wieki banitem mnie og�osisz!�</p><p>Tak rozmy�laj�c, szed� coraz wy�ej ku p�nocy pasem granicznym, pali� i �cina�, nikogo nie �ywi�. T�sknota d�awi�a go okrutna. Chcia�by jutro by� w Taurogach, a tymczasem droga by�a jeszcze tak daleka i tak trudna, bo wreszcie pocz�to bi� we wszystkie dzwony w ca�ej prowincji pruskiej.</p><p>Kto �yw, chwyta� za bro�, by da� op�r strasznym niszczycielom; sprowadzano prezydia nawet z bardzo odleg�ych miast, formowano pu�ki nawet z pacho�k�w miejskich, i wkr�tce wsz�dy mog�o stan�� ze dwudziestu ch�opa przeciw jednemu Tatarowi.</p><p>Kmicic rzuca� si� na owe komendy jak piorun, gromi�, rozprasza�, wiesza�, wywija� si�, kry� i zn�w wyp�ywa� na fali ognia, ale jednak nie m�g� ju� i�� tak szybko jako wprz�dy. Nieraz trzeba by�o tatarskim sposobem zapada� i tai� si� ca�ymi tygodniami w g�szczu lub trzcinach nad brzegami jezior. Ludno�� wysypywa�a si� coraz g�ciej, jakby na wilka, a on k�sa� te� jak wilk, co jednym uderzeniem k��w �mier� zadaje, i nie tylko si� broni�, ale zaczepnej wojny nie zaniecha�.</p><p>Mi�uj�c prac� rzeteln�, czasem, mimo po�cigu, tak d�ugo nie rusza� si� z jakiej� okolicy, p�ki jej mieczem i ogniem na kilka mil nie zniszczy�. Nazwisko jego dosta�o si�, nie wiadomo jakim sposobem, do ust ludzkich i grzmia�o, okryte zgroz� i przera�eniem, a� do brzeg�w Ba�tyku.</p><p>M�g� wprawdzie pan Babinicz wej�� na powr�t w granice Rzeczypospolitej i mimo komend szwedzkich spieszniej ruszy� do Taurog�w, ale nie chcia� tego uczyni�, bo pragn�� nie sobie tylko, lecz Rzeczypospolitej s�u�y�.</p><p>Tymczasem przysz�y wie�ci, kt�re miejscowym mieszka�com doda�y ducha do obrony i zemsty, a srog� �a�o�ci� przej�y serce pana Babinicza. Gruchn�o o wielkiej bitwie pod Warszaw�, kt�r� kr�l polski mia� przegra�. �Karol Gustaw i elektor pobili wszystkie wojska Kazimierzowe� � powtarzano sobie w Prusach z rado�ci�. �Warszawa zn�w wzi�ta! Najwi�ksza to w ca�ej wojnie wiktoria i teraz b�dzie ju� koniec Rzeczypospolitej!�</p><p>Wszyscy ludzie, kt�rych zagarniali i k�adli na w�gle dla zezna� Tatarzy, powtarzali to samo; by�y i przesadne wie�ci, jako zwykle w czasach wojennych a niepewnych. Wedle tych wie�ci wojska by�y doszcz�tnie zniesione, hetmani polegli, a Jan Kazimierz dosta� si� do niewoli.</p><p>Wi�c wszystko si� sko�czy�o? Wi�c owa powstaj�ca i zwyci�ska Rzeczpospolita by�a tylko czczym mamid�em? Tyle pot�gi, tyle wojsk, tylu wielkich ludzi i znamienitych wojownik�w: hetmani, kr�l, pan Czarniecki ze swoj� niezwyci�on� dywizj�, pan marsza�ek koronny, inni panowie ze swymi pocztami, wszystko przepad�o, wszystko jak dym si� rozwia�o? I nie masz ju� innych obro�c�w tego nieszcz�snego kraju, pr�cz lu�nych partyj powsta�czych, kt�re zapewne na wie�� o kl�sce jak tuman si� rozwiej�?!</p><p>Pan Kmicic w�osy z czupryny dar� i r�ce �ama�, chwyta� wilgotn� ziemi� gar�ciami i do p�on�cej g�owy przyciska�.</p><p>� Polegn� i ja! � m�wi� sobie � ale wprz�d ziemia ta krwi� sp�ynie!</p><p>I pocz�� wojowa� jak desperat; nie ukrywa� si� ju� wi�cej, nie zapada� po lasach i trzcinach, �mierci szuka�, rzuca� si� jak szalony na si�y trzykro� wi�ksze i roznosi� je w puch na szablach i kopytach. W Tatarach jego zamar�y wszystkie resztki uczu� ludzkich i zmienili si� w stado dzikich zwierz�t. Drapie�ny, ale niezbyt przydatny do walki w otwartym polu lud, nie utraciwszy nic ze swej zdolno�ci do zasadzek i podst�p�w, przez ci�g�� wpraw�, przez ci�g�e walki wy�wiczy� si� tak, �e najpierwszej w �wiecie je�dzie m�g� pier� w pier� dotrzyma� pola i roznosi� czworoboki nawet szwedzkiej dalekarlijskiej gwardii. W zapasach ze zbrojn� chas� prusk� stu tych Tatar�w rozbija�o z �atwo�ci� dwie�cie i trzysta t�gich, zbrojnych w muszkiety i w��cznie pacho�k�w.</p><p>Kmicic oduczy� ich obci��ania si� �upem, brali tylko pieni�dze, a mianowicie z�oto, kt�re zaszywali w kulbaki. Tote�, gdy kt�ry poleg�, pozostali bili si� z w�ciek�o�ci� o jego konia i siod�o. Bogac�c si� w ten spos�b, nie stracili nic ze swej nadludzkiej prawie lotno�ci. Poznawszy, �e pod �adnym w �wiecie wodzem nie mieliby �niw tak obfitych, przywi�zali si� do Babinicza jako psy go�cze do my�liwca i z prawdziwie mahometa�sk� uczciwo�ci� sk�adali po bitwach w r�ce Soroki i Kiemlicz�w lwi� cz�� �up�w �bagadyrowi� przynale�n�.</p><p>� A��a! � mawia� Akbah-U�an � ma�o ich Bakczysaraj zobaczy, ale ci, kt�rzy wr�c�, murzami wszyscy zostan�.</p><p>Babinicz, kt�ry z dawna umia� si� z wojny �ywi�, zebra� bogactwa pot�ne; natomiast �mierci, kt�rej wi�cej od z�ota szuka�, nie znalaz�.</p><p>Up�yn�� zn�w miesi�c na harcach i trudach wiar� ludzk� przechodz�cych. Bachmatom, lubo j�czmieniem i prusk� pszenic� pasionym, trzeba by�o koniecznie da� cho� par� dni wypoczynku, zatem m�ody pu�kownik, chc�c tak�e wie�ci zasi�gn�� i szczerby w ludziach nowymi wolentarzami zast�pi�, cofn�� si� ko�o Dospady w granice Rzeczypospolitej.</p><p>Wie�ci wkr�tce przysz�y i to tak radosne, �e Kmicic ma�o rozumu nie straci�. Okazywa�o si� prawd�, �e r�wnie dzielny, jak niefortunny Jan Kazimierz przegra� wielk� trzydniow� bitw� pod Warszaw�, ale z jakiej�e przyczyny?</p><p>Oto pospolite ruszenie w ogromnej cz�ci rozesz�o si� przedtem do dom�w, a pozosta�a cz�� nie bi�a si� ju� z takim animuszem jak przy wzi�ciu Warszawy i trzeciego dnia bitwy wszcz�a pop�och. Natomiast przez dwa pierwsze dni wa�y�o si� zwyci�stwo na stron� polsk�. Wojska regularne ju� nie w dorywczej podjazdowej wojnie, ale w wielkiej bitwie z najbardziej wy�wiczonym w Europie �o�nierzem okaza�y tak� umiej�tno�� i wytrwa�o��, �e samych jenera��w szwedzkich i brandenburskich ogarn�o zdumienie.</p><p>Kr�l Jan Kazimierz nie�mierteln� s�aw� pozyska�. M�wiono, �e okaza� si� by� r�wnym Karolowi Gustawowi wodzem i �e gdyby wszystkie jego rozporz�dzenia spe�nione zosta�y, nieprzyjaciel straci�by waln� bitw� i wojna by�aby uko�czona.</p><p>Kmicic mia� ju� te� wiadomo�ci z ust naocznych �wiadk�w, natkn�� si� bowiem na szlacht�, kt�ra s�u��c w pospolitakach, bra�a w bitwie udzia�. Jeden z nich opowiada� mu o �wietnym uderzeniu husarii, w czasie kt�rego sam Carolus, kt�ry mimo zakl�� jenera��w cofa� si� nie chcia�, omal nie zgin��. Wszyscy te� potwierdzali, �e nieprawda, jakoby wojska by�y zniesione lub �eby hetmani polegli. Owszem, ca�a pot�ga, pr�cz pospolitego ruszenia, pozosta�a nie naruszona i cofn�a si� w dobrym �adzie w d� kraju.</p><p>Na mo�cie warszawskim, kt�ry si� za�ama�, uroniono tylko armaty, ale �ducha przewieziono przez Wis��. Wojsko kl�o si� na wszystko, �e pod takim wodzem jak Jan Kazimierz pobije w nast�pnym spotkaniu Karola Gustawa, elektora i kogo b�dzie trzeba, bo ta bitwa to by�a tylko pr�ba, lubo niepomy�lna, ale dobrej otuchy na przysz�o�� pe�na.</p><p>Kmicic zachodzi� w g�ow�, sk�d pierwsze wie�ci mog�y by� tak straszne. Wyt�umaczono mu, �e Karol Gustaw umy�lnie porozsy�a� przesadzone nowiny, w rzeczy za� nie bardzo wiedzia�, co czyni�. Oficerowie szwedzcy, kt�rych pan Andrzej w tydzie� p�niej u�owi�, potwierdzili to zdanie.</p><p>Dowiedzia� si� te� od nich, �e zw�aszcza elektor �y� w wielkim przera�eniu i o w�asnej sk�rze coraz bardziej poczyna� my�le�, �e z wojsk jego si�a pod Warszaw� leg�o, na pozosta�e rzuci�y si� choroby tak straszne, i� gorzej bitew je niszcz�. Tymczasem za� Wielkopolanie, pragn�c za Uj�cie i wszystkie krzywdy zap�aci�, najechali sam� marchi� brandenbursk�, pal�c, �cinaj�c, wod� a ziemi� zostawuj�c. Wedle oficer�w blisk� by�a godzina, w kt�rej elektor porzuci Szwed�w, a z mocniejszym si� po��czy.</p><p>�Trzeba mu tedy przypieka� � pomy�la� Kmicic � �eby pr�dzej to uczyni�.�</p><p>I maj�c konie ju� wypocz�te a szczerby zape�nione, zn�w przekroczy� Dospad� i jak duch zniszczenia na osady niemieckie si� rzuci�.</p><p>R�ne partie posz�y za jego przyk�adem. Zasta� obron� ju� s�absz�, wi�c tym bardziej dokazywa�. Nowiny przychodzi�y coraz rado�niejsze, tak radosne, �e wierzy� w nie by�o trudno.</p><p>Oto naprz�d pocz�to prawi�, �e Karol Gustaw, kt�ry po bitwie warszawskiej a� do Radomia si� posun��, cofa si� teraz na z�amanie szyi ku Prusom Kr�lewskim. Co si� sta�o? czemu si� cofa? � na to nie by�o czas jaki� odpowiedzi, a� wreszcie gruchn�o zn�w po Rzeczypospolitej nazwisko pana Czarnieckiego. Zbi� pod Lipcem, zbi� pod Strzemesznem, pod sam� Raw� wyci�� w pie� tyln� stra� umykaj�cego Karola, za czym dowiedziawszy si�, i� dwa tyci�ce rajtarii wraca z Krakowa, napad� na ni� wst�pnym bojem i ani zwiastuna kl�ski �ywcem nie pu�ci�. Pu�kownik Forgell, brat jenera�a, czterech innych pu�kownik�w, trzech major�w, trzynastu rotmistrz�w i dwudziestu trzech porucznik�w posz�o w �yka. Inni podawali liczb� podw�jn�, niekt�rzy twierdzili ju� w uniesieniu, �e pod Warszaw� nie kl�sk�, ale zwyci�stwo odni�s� Jan Kazimierz, i �e jego poch�d w d� kraju by� tylko fortelem dla pogr��enia nieprzyjaciela.</p><p>Sam pan Kmicic tak pocz�� my�le�, bo od pachol�cych lat przecie� �o�nierzem b�d�c, rozumia� si� na wojnie, a nigdy nie s�ysza� o takim zwyci�stwie, po kt�rym by si� zwyci�zcom gorzej dzia� mia�o. A Szwedom widocznie by�o gorzej i w�a�nie od bitwy warszawskiej.</p><p>Panu Andrzejowi przypomnia�y si� w�wczas s�owa Zag�oby, gdy przy ostatnim widzeniu si� m�wi�, �e wiktorie nie naprawi� ju� szwedzkiej sprawy, za� jedna walna przegrana mo�e ich zgubi�.</p><p>�Kanclerska to g�owa! � pomy�la� Kmicic � kt�ra jakoby w ksi�dze w przysz�o�ci umie czyta�.�</p><p>Tu przypomnia�y mu si� i dalsze proroctwa pana Zag�oby, jako on, Kmicic alias Babinicz, do Taurog�w dojdzie, Ole�k� swoj� odnajdzie, przeb�aga, za�lubi i potomstwo z niej na chwa�� kraju wyprowadzi. Gdy sobie to wspomnia�, ogie� wst�pi� mu w �y�y; ju� i chwili traci� nie chcia�, jeno Prusak�w i rzezi na czas zaniecha� i do Taurog�w lecie�.</p><p>Wtem w wili� wyjazdu przyby� do niego szlachcic lauda�ski spod chor�gwi pana Wo�odyjowskiego z listem od ma�ego rycerza.</p><p>�Idziemy z panem hetmanem polnym litewskim i ksi�ciem krajczym za Bogus�awem i Waldekiem � pisa� pan Micha�. � Po��cz�e si� z nami, bo pole do s�usznej zemsty si� znajdzie, a i prusactwu za opresj� Rzeczypospolitej sp�aci� si� przygodzi.�</p><p>Pan Andrzej w�asnym oczom wierzy� nie chcia� i czas jaki� pos�dza� szlachcica, i� chyba przez jakiego komendanta pruskiego czy szwedzkiego umy�lnie by� nas�any, aby go wraz z czambu�em w zasadzk� wprowadzi�. Mia��eby pan Gosiewski istotnie drugi raz do Prus ci�gn��? Niepodobna by�o nie wierzy�. R�ka by�a pana Wo�odyjowskiego, herb pana Wo�odyjowskiego, a i szlachcica sobie pan Andrzej przypomnia�. Wi�c indagowa� go pocz��, gdzie pan Gosiewski si� znajduje i dok�d doj�� zamierza?</p><p>Szlachcic do�� by� g�upkowaty. Nie jemu wiedzie�, dok�d pan hetman chce i��; wie tylko, �e pan hetman z t� sam� dywizj� litewsko-tatarsk� o dwa dni drogi, a przy nim jest i chor�giew lauda�ska. Po�yczy� jej sobie na czas pan Czarniecki, ale ju� z dawna odes�a�, a teraz id�, gdzie pan hetman polny prowadzi.</p><p>� M�wi� � ko�czy� szlachcic � �e do Prus p�jdziem, i �o�nierz cieszy si� okrutnie... Ale zreszt� nasza rzecz s�ucha� i bi�.</p><p>Kmicic, wys�uchawszy relacji, nie namy�la� si� d�ugo, zawr�ci� czambu� i poszed� wielkim pochodem ku panu hetmanowi, a po dw�ch dniach, ju� p�n� noc�, pad� w ramiona panu Wo�odyjowskiemu, kt�ry wy�ciskawszy go, zaraz zakrzykn��:</p><p>� Graf Waldek i ksi��� Bogus�aw s� w Prostkach, sza�ce sypi�, by si� warownym obozem ubezpieczy�. P�jdziem na nich.</p><p>� Dzi�? � rzek� Kmicic.</p><p>� Jutro do dnia, to jest za dwie lub za trzy godziny.</p><p>Tu padli sobie zn�w w obj�cia.</p><p>� Tak mi co� m�wi, �e go B�g wyda w r�ce nasze! � zawo�a� wzruszony Kmicic.</p><p>� I ja tak my�l�.</p><p>� �lubowa�em sobie do �mierci ten dzie� po�ci�, w kt�rym go spotkam.</p><p>� Protekcja bo�a nie zawadzi � odrzek� pan Micha�. � Nie b�d� te� czu� inwidii, je�li tobie ten los przypadnie, bo twoja krzywda wi�ksza.</p><p>� Michale! zacniejszego od ciebie kawalera nie widzia�em!</p><p>� A niech�e ci si�, J�drek, przypatrz�. Sczernia�e� od wiatru do reszty; ale� si� spisa�. Z wielk� estym� patrzy�a ca�a dywizja na twoj� robot�. Nic, jeno zgliszcza i <emphasis>cadavera</emphasis>. �o�nierz z ciebie zawo�any. I samemu panu Zag�obie, gdyby tutaj by�, ci�ko by przysz�o co� lepszego o sobie wymy�li�.</p><p>� Dla Boga! a gdzie pan Zag�oba?</p><p>� Przy panu Sapie�e zosta�, bo spuch� ca�kiem z p�aczu i z desperacji po Rochu Kowalskim...</p><p>� To pan Kowalski zgin��?</p><p>Wo�odyjowski zacisn�� wargi.</p><p>� Wiesz, kto go zabi�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�?... Powiadaj!</p><p>� Ksi��� Bogus�aw.</p><p>Kmicic zakr�ci� si� na miejscu, jakby sztychem pchni�ty, i pocz�� z sykiem wci�ga� w siebie powietrze, na koniec zgrzytn�� strasznie z�bami i rzuciwszy si� na �aw�, wspar� w milczeniu g�ow� na d�oniach.</p><p>Pan Wo�odyjowski klasn�� w r�ce i kaza� czeladnikowi napitku przynie��, po czym siad� oko�o Kmicica, nala� kusztyki i pocz�� m�wi�:</p><p>� Roch Kowalski tak kawalersk� �mierci� zgin��, �e nie daj Bo�e �adnemu z nas gorzej. Do�� ci powiedzie�, �e mu sam Carolus po otrzymaniu pola pogrzeb wyprawi� i ca�y regiment gwardii ognia nad jego trumn� dawa�.</p><p>� �eby nie z tych r�k, �eby nie z tych piekielnych r�k! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Owszem, z r�k Bogus�awowych, wiem to od usarzy, kt�rzy w�asnymi oczyma na �w �a�osny termin patrzyli.</p><p>� To� tam nie by�?</p><p>� W bitwie miejsca si� nie wybiera, jeno si� stoi, gdzie ka��. Gdybym ja tam by�, to albo tu bym teraz nie by�, albo Bogus�aw nie sypa�by wa��w w Prostkach.</p><p>� M�w, jak wszystko si� odby�o. Zawzi�to�ci tylko przyb�dzie.</p><p>Pan Wo�odyjowski napi� si�, obtar� ��te w�siki i pocz��:</p><p>� Pewnie ci nie brak�o relacji o warszawskiej bitwie, bo wszyscy o niej m�wi�, wi�c te� i ja nie b�d� si� nad ni� zbyt d�ugo rozwodzi�. Nasz pan mi�o�ciwy... daj�e mu Bo�e zdrowie i d�ugie lata, bo pod innym kr�lem zgin�aby ta ojczyzna w�r�d kl�sk... okaza� si� wodzem znamienitym. Gdyby by� taki pos�uch jak w�dz, gdyby�my byli go godni, kroniki zapisa�yby now� polsk� wiktori� pod Warszaw�, grunwaldzkiej i beresteckiej r�wn�. Kr�tko m�wi�c, pierwszego dnia bili�my Szwed�w. Drugiego pocz�a fortuna to na t�, to na tamt� stron� wagi nachyla�, ale przecie byli�my g�r�. Wtedy to posz�a do ataku litewska husaria, w kt�rej i Roch s�u�y� pod kniaziem Po�ubi�skim, �o�nierzem wielkim. Widzia�em ich, gdy szli, jako ciebie widz�, bo sta�em z lauda�skimi na wy�ynie pod sza�cami. By�o ich tysi�c dwie�cie ludzi i koni, jakich �wiat nie widzia�. Szli na p� staja wedle nas i m�wi� ci, ziemia dr�a�a pod nimi. Widzieli�my piechot� brandenbursk�, na gwa�t zatykaj�c� piki w ziemi�, aby pierwszemu impetowi si� oprze�. Inni walili z muszkiet�w, a� dymy zas�oni�y ich zupe�nie. Spojrzymy: husaria ju� rozpu�ci�a konie. Bo�e, co za impet! Wpadli w dym... znikli! U mnie �o�nierze poczn� krzycze�: �Z�ami�! z�ami�!� Przez chwil� nie wida� nic. A� zagrzmia�o co� i d�wi�k si� uczyni�, jakby w tysi�cu ku�ni kowale m�otami bili. Spojrzymy: Jezus Maria! Elektorscy mostem ju� le�� jako �yto, przez kt�re burza przejdzie, a oni ju� hen za nimi! jeno proporce migoc�! Id� na Szwed�w! Uderzyli na rajtari� � rajtaria mostem! uderzyli na drugi regiment � mostem! Tu huk, armaty grzmi�... widzimy ich, gdy wiatr dym zwieje. �ami� piechot� szwedzk�... Wszystko pierzcha, wszystko si� wali, rozst�puje, id� jak gdyby ulic�... bez ma�a przez ca�� armi� ju� przeszli!... Zderz� si� z pu�kiem konnej gwardii, w�r�d kt�rego Carolus stoi... i gwardi� jakoby wicher rozegna�!...</p><p>Tu przerwa� Wo�odyjowski opowiadanie, bo Kmicic pi�ciami oczy zatka� i krzycze� pocz��:</p><p>� Matko Bo�a! raz widzie� i polec!</p><p>� Takiego ataku nie zobacz� ju� oczy moje � ci�gn�� dalej ma�y rycerz. � Nam te� skoczy� kazano... Wi�cej nie widzia�em, ale co� powiem, tom s�ysza� z ust szwedzkiego oficera, kt�ry przy boku Karolowym w�wczas by� i w�asnymi oczyma na termin patrzy�. Gdy ju� husaria wszystko z�ama�a po drodze, ten Forgell, kt�ry p�niej pod Raw� wpad� w nasze r�ce, rzuci� si� do r�k Karolowych: �Kr�lu, ratuj Szwecj�! ratuj siebie! � krzykn��. � Ust�puj, ust�puj! Nic ich nie wstrzyma!� A Carolus na to: �Na nic przed nimi ust�powa�, trzeba op�r da� lub zgin��!� Przypadaj� inni jenera�owie, b�agaj�, prosz�, nie chce. Ruszy� naprz�d... zderzyli si� i z�amano Szwed�w pr�dzej, ni�by� do dziesi�ciu zrachowa�. Kto leg�, tego stratowano; inni rozsypali si� jak groch. Nu� ich ci��. Kr�l odbi� si� samowt�r; najecha� go Kowalski i pozna�, bo go ju� dwa razy widzia�. Kiedy nie natrze!... Rajtar zastawi� kr�la... Ale owo, powiadali ci, kt�rzy widzieli, �e piorun pr�dzej nie zabija, jako Roch rozwali� go na dwoje. W�wczas sam kr�l rzuci� si� na niego...</p><p>Wo�odyjowski przerwa� zn�w opowiadanie i odetchn�� g��boko, lecz Kmicic zaraz zawo�a�:</p><p>� Ko�cz ju�, bo dusza ze mnie wyjdzie!</p><p>� Starli si� tedy w �rodku pola, i�e piersi ko�skie uderzy�y o piersi. Zakot�owa�o si�! �Spojrz� � powiada nam oficer � a� kr�l wraz z koniem ju� na ziemi!� Wydosta� si�, ruszy� cyngla kr�cicy, chybi�. Roch go za �eb, bo mu kapelusz spad�. Ju� miecz wznosi�, ju� Szwedzi mdleli z przera�enia, bo nie czas by�o i�� na ratunek, gdy Bogus�aw jakoby spod ziemi wyr�s� i w samo ucho Kowalskiemu wystrzeli�, �e mu g�ow� wraz z he�mem roznios�o.</p><p>� Dla Boga! Nie mia��e czasu miecza spu�ci�?! � krzykn�� pan Andrzej, targaj�c si� za czupryn�.</p><p>� B�g nie da� mu tej �aski � odrzek� pan Micha�. � Zgadli�my te� z Zag�ob�, co si� sta�o. Oto s�u�y�o ch�opisko u Radziwi���w od pachol�cych lat, za pan�w ich swoich uwa�a�o, i na widok Radziwi��a musia�o si� skonfundowa�. Mo�e mu nigdy ta my�l w g�owie nie posta�a, �eby na Radziwi��a mo�na r�k� podnie��. Bywa tak, bywa! Ha! �yciem to przyp�aci�. Dziwny cz�ek jest pan Zag�oba, bo on mu wcale wujem ni krewnym nie by�, a przecie inny by po synu tak nie desperowa�... Prawd� za� rzek�szy, nie by�o czego, bo tak s�awnej �mierci zazdro�ci� by Kowalskiemu mo�na. To� szlachcic i �o�nierz na to si� rodzi, by nie dzi�, to jutro gard�o da�, a o Kowalskim dzieje pisa� b�d� i potomno�� jego imi� wys�awi.</p><p>Umilk� pan Wo�odyjowski, po chwili za� prze�egna� si� i rzek�:</p><p>� Wieczny odpoczynek racz mu da�, Panie, a �wiat�o�� wiekuista niech mu �wieci...</p><p>� Na wieki wiek�w! � zako�czy� Kmicic.</p><p>Czas jaki� szeptali modlitwy, mo�e o podobn� �mier� dla siebie prosz�c, byle nie z r�k Bogus�awowych, wreszcie pan Micha� rzek�:</p><p>� Ksi�dz Piekarski zar�cza� nam, �e on wprost do raju poszed�.</p><p>� Pewnie, �e tak, to mu i modlitwy nasze niepotrzebne.</p><p>� Modlitwy zawsze potrzebne, bo na rejestr innych b�d� wpisane, a mo�e na nasz w�asny.</p><p>Kmicic westchn��.</p><p>� W mi�osierdziu bo�ym nadzieja � rzek� � tusz� te�, �e za to, com tu w Prusach dokazywa�, cho� z par� lat czy��ca b�dzie mi odpuszczonych.</p><p>� Wszystko si� tam karbuje. Co tu cz�owiek szabl� wyr�bie, to tam sekretarze niebiescy zapisuj�.</p><p>� S�u�y�em i ja u Radziwi��a � rzek� Kmicic � ale si� widokiem Bogus�awa nie skonfunduj�. Bo�e, Bo�e! to� Prostki niedaleko! Pomnij, Panie, �e on i Tw�j nieprzyjaciel, bo heretyk, kt�ren nieraz prawdziwej Twej wierze blu�ni�!</p><p>� I ojczyzny nieprzyjaciel! � doda� Wo�odyjowski. � Miejmy nadziej�, �e jego termin si� zbli�a. Pan Zag�oba to samo po owym ataku husarii prorokowa�, a m�wi� w �alu, we �zach, jakoby natchniony. I przeklina� Bogus�awa tak, �e a� s�uchaj�cym w�osy w czuprynach stawa�y. Ksi��� Kazimierz Micha�, kt�ry z nami przeciw nim ci�gnie, widzia� te� we �nie dwie z�ote tr�by, kt�re Radziwi��owie w tarczy nosz�, pogryzione przez nied�wiedzia i zaraz na drugi dzie� powiada�: �Albo mnie, albo kt�rego z innych Radziwi���w nieszcz�cie spotka.�</p><p>� Przez nied�wiedzia? � spyta�, bledn�c, Kmicic.</p><p>� Tak jest.</p><p>Twarz pana Andrzeja rozja�ni�a si�, jak gdyby na ni� blask z�rz porannych upad�, oczy wzni�s� do g�ry, r�ce ku niebu wyci�gn�� i uroczystym g�osem zawo�a�:</p><p>� Ja� w herbie mam nied�wiedzia. Chwa�a Ci, Panie, na wysoko�ciach! Chwa�a Ci, Matko Naj�wi�tsza!... Panie, Panie! nie jestem godzien tej �aski!</p><p>Us�yszawszy to, Wo�odyjowski wielce tak�e si� wzruszy�, bo pozna� zaraz, �e w tym jest omen niebieski.</p><p>� J�drek! �zawo�a� � �ci�nij�e dla pewno�ci przed bitw� n�ki Chrystusowi, a ja o Sakowicza Go poprosz�.</p><p>� Prostki! Prostki! � powtarza� jakby w gor�czce Kmicic. � Kiedy ruszamy?</p><p>� Do dnia, a nied�ugo ju� �wita� pocznie.</p><p>Kmicic zbli�y� si� do wybitego okienka cha�upy, spojrza� w niebo i zawo�a�:</p><p>� Bledn� ju� gwiazdy, bledn�. <emphasis>Ave Maria</emphasis>...</p><p>Wtem rozleg�o si� dalekie pianie koguta, a jednocze�nie zabrzmia�o ciche tr�bienie przez munsztuk. W kilka pacierzy p�niej ruch pocz�� si� w ca�ej wsi. S�ycha� by�o szcz�k �elaza, parskanie koni. Ciemne masy jazdy zbiera�y si� na go�ci�cu.</p><p>Powietrze pocz�o si� nasyca� �wiat�em; blady blask j�� srebrzy� groty w��czni, migota� na go�ych szablach, wydobywa� z cienia w�sate, gro�ne twarze, he�my, ko�paki, kapuzy, tatarskie baranie czapki, to�uby, sajdaki. Wreszcie poch�d z panem Kmicicem w przedniej stra�y ruszy� ku Prostkom; wojska rozci�gn�y si� d�ugim w�em po drodze i sz�y �ywo.</p><p>Konie pocz�y parska� okrutnie w pierwszych szeregach, za nimi inne na dobr� dla �o�nierzy wr�b�.</p><p>Bia�e tumany zakrywa�y jeszcze ��ki i pola.</p><p>Naok� by�a cisza, jeno derkacze gra�y w zroszonych trawach.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Dnia 6 wrze�nia dosz�y wojska polskie do W�soszy i stan�y na odpoczynek, aby przed bitw� konie i ludzie mogli si� nabra�. Postanowi� pan podskarbi cztery albo pi�� dni si� tam zatrzyma�, ale wypadki pomiesza�y jego rachub�.</p><p>Pana Babinicza, jako znaj�cego ju� dobrze pogranicze, wyprawiono na podjazd, dawszy mu dwie lekkie litewskie chor�gwie i �wie�y czambulik ordy, bo jego w�a�ni Tatarzy zbyt byli pom�czeni.</p><p>Pan podskarbi wielce mu przed drog� zaleca�, by si� o j�zyka stara� i z pr�nymi r�koma nie wraca�. Babinicz za� u�miechn�� si� tylko, my�l�c sobie, i� nie potrzeba mu �adnej zach�ty i �e je�c�w przywiedzie, cho�by ich za okopami w Prostkach mia� szuka�.</p><p>Jako� wr�ci� we dwie doby, przywi�d�szy kilkunastu Prusak�w i Szwed�w, a pomi�dzy nimi znacznego oficera von R�ssela, kapitana z pruskiego regimentu Bogus�awa.</p><p>Przyj�to podjazd w obozie z wielkim aplauzem. Kapitana nie potrzeba by�o bra� na pytki, bo ju� to Babinicz w drodze, przy�o�ywszy mu sztych do gard�a, uczyni�. Z zezna� jego okazywa�o si�, �e nie same pruskie pu�ki grafa Waldeka stoj� w Prostkach, ale i sze�� regiment�w szwedzkich pod komend� jenera�-majora Izraela, z tych cztery jazdy pod Petersem, Frytiotsonem, Taubenem, Ammersteinem i dwa piechoty pod bra�mi Engel. Z pu�k�w pruskich, bardzo okrytych, pr�cz w�asnego grafa Waldeka, by� ksi�cia Wismaru, Bruncla, Konnaberga, jenera�a Walrata oraz cztery chor�gwie z komendy Bogus�awowej: dwie szlachty pruskiej i dwie jego w�asne.</p><p>Naczeln� komend� mia� rzekomo graf Waldek, lecz w rzeczywisto�ci s�ucha� we wszystkim ksi�cia Bogus�awa, kt�rego wp�ywom ulega� tak�e i szwedzki jenera� Izrael.</p><p>Najwa�niejsz� wszelako wiadomo�ci�, jakiej von R�ssel udzieli�, by�a ta, �e z E�ku spieszy na pomoc pod Prostki dwa tysi�ce wyborowej pomorskiej piechoty, graf Waldek za� boj�c si�, aby oddzia�y owe nie zosta�y zagarni�te przez ord�, pragnie wyj�� z warownego obozu i dopiero po po��czeniu si� z nimi, drugi raz si� okopa�. Bogus�aw by�, wedle R�ssela, a� dot�d do�� przeciwny opuszczeniu Prostek i dopiero w ostatnich dniach sk�ania� si� do tego zacz��.</p><p>Us�yszawszy to, pan Gosiewski wielce si� uradowa�, bo ju� by� pewien, �e go zwyci�stwo nie minie. Nieprzyjaciel d�ugo potrafi�by broni� si� w okopie, lecz ani szwedzka, ani pruska jazda nie mog�a dotrzyma� litewskiej w otwartym polu.</p><p>Ksi��� Bogus�aw rozumia� to widocznie tak samo dobrze jak pan podskarbi i dlatego w�a�nie nie bardzo pochwala� Waldekowe plany. Lecz zbyt by� pr�nym, aby nie ust�pi� przed zarzutem nawet zbytniej ostro�no�ci. Wreszcie nie odznacza� si� cierpliwo�ci�. Mo�na by�o niemal na pewno rachowa�, �e sprzykrzy sobie le�enie w wa�ach i w otwartej bitwie s�awy i zwyci�stwa poszuka. Pan podskarbi powinien by� tylko spieszy� si�, aby nast�pi� na nieprzyjaciela w�a�nie w chwili, gdy b�dzie okopy opuszcza�.</p><p>Tak te� my�la� i on sam, i inni pu�kownicy, jako Hassun-bej, kt�ry ord� dowodzi�, pan Wojni��owicz z kr�lewskiego znaku, pan Korsak, pu�kownik petyhorski, pan Wo�odyjowski, pan Kotwicz i pan Babinicz. Wszyscy zgodzili si� na jedno, �e trzeba dalszego odpoczynku zaniecha� i na noc, to jest za kilka godzin, rusza�; tymczasem pan Korsak wys�a� natychmiast swego chor��ego, Biega�skiego, aby szed� pod Prostki i nadci�gaj�cemu wojsku ka�dej godziny zna� dawa�, co si� w obozie dzieje. Wo�odyjowski za� i Babinicz wzi�li do swej kwatery R�ssela, aby o Bogus�awie czego� wi�cej od niego si� dowiedzie�.</p><p>Kapitan z pocz�tku przera�ony by� wielce, bo jeszcze sztych Kmicicowy czu� na gardle, ale wkr�tce wino rozwi�za�o mu j�zyk. �e za� kiedy�, s�u��c w Rzeczypospolitej w cudzoziemskim autoramencie, wyuczy� si� po polsku, przeto m�g� i na pytania ma�ego rycerza, nie umiej�cego po niemiecku, odpowiada�.</p><p>� Dawno wa�� s�u�ysz u ksi�cia Bogus�awa? � pyta� ma�y rycerz.</p><p>� Ja u ksi�cia w jego nadwornym wojsku nie s�u�� � odrzek� R�ssel � jeno w elektorskim pu�ku, kt�ry pod jego komend� zosta� oddany.</p><p>� To i pana Sakowicza wa�� nie znasz?</p><p>� Pana Sakowicza widywa�em w Kr�lewcu.</p><p>� Jestli on przy ksi�ciu?</p><p>� Nie masz go. W Taurogach zosta�.</p><p>Ma�y rycerz westchn�� i w�sikami ruszy�.</p><p>� Nie mam szcz�cia, jako zwykle! � rzek�.</p><p>� Nie frasuj si�, Michale � rzek� Babinicz � odnajdziesz go, a nie, to ja odnajd�.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do R�ssela:</p><p>� Wa�� jeste� stary �o�nierz, widzia�e� oba wojska, a nasz� jazd� znasz od dawna; jak�e my�lisz, po czyjej stronie b�dzie wiktoria?</p><p>� Je�eli wam pole dadz� za okopem, to po waszej, ale okopu bez piechoty i armat nie zdob�dziecie, zw�aszcza �e tam si� wszystko ksi�cia Radziwi��a g�ow� dzieje.</p><p>� Za takiego� to wielkiego masz go wa�� wodza?</p><p>� Nie tylko ja, ale og�lne to jest mniemanie w obu wojskach. Powiadaj� te�, �e pod Warszaw� <emphasis>serenissimus rex Sueciae</emphasis> we wszystkim szed� za jego rad� i dlatego wielk� bitw� wygra�. Ksi���, jako Polak, lepiej zna wasz spos�b wojowania i pr�dzej rad� wymy�li� umie. Sam widzia�em, jak kr�l szwedzki po trzecim dniu bitwy przed frontem wojsk ksi�cia �ciska� i ca�owa�. Prawda, �e mu �ycie by� winien, bo gdyby nie strza� ksi���cy... no! strach my�le�!... Rycerz to jest przy tym niezr�wnany, z kt�rym si� nikt na �adn� bro� mierzy� nie mo�e.</p><p>� Ej! � rzek� pan Wo�odyjowski � mo�e by si� taki znalaz�...</p><p>To rzek�szy, w�sikami gro�nie ruszy�. R�ssel popatrzy� na niego i nagle poczerwienia�. Przez chwil� zdawa�o si�, �e albo krew go zaleje, albo �miechem wybuchnie; lecz wreszcie wspomnia�, i� jest w niewoli, wi�c opami�ta� si� zaraz.</p><p>Kmicic za� popatrzy� na niego pilnie swoimi stalowymi oczyma i rzek�, zaciskaj�c nieco wargi:</p><p>� Jutro si� poka�e...</p><p>� A zdr�w teraz Bogus�aw? � pyta� pan Wo�odyjowski � bo go to febra d�ugo trz�s�a i os�abi� go musia�a...</p><p>� Zdr�w od dawna jak ryba i lekarstw �adnych nie bierze. Chcia� mu medyk z pocz�tku dawa� r�ne prezerwatywy, ale w�a�nie po pierwszej zdarzy� si� zaraz paroksyzm. Wprawdzie nie powt�rzy� si� wi�cej. Ksi��� Bogus�aw kaza� te� rzuca� medykiem w prze�cierad�ach i to mu pomog�o, bo medyk sam febry ze strachu dosta�.</p><p>� Rzuca� w prze�cierad�ach? �spyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Sam widzia�em � odrzek� R�ssel. � Z�o�ono dwa prze�cierad�a do kupy, w �rodku po�o�ono medyka, za czym czterech silnych i trabant�w wzi�o prze�cierad�a za rogi i kiedy to nie poczn� rzuca� nieborakiem, to, m�wi� waszym mi�o�ciom, ma�o na dziesi�� �okci w g�r� podlatywa�, a oni ledwie go z�api� i zn�w w g�r�. Jenera� Izrael, graf Waldek i ksi��� za boki trzymali si� od �miechu. Nas te� oficer�w wielu patrzy�o na owo widowisko, p�ki medyk nie omdla�. Ksi�ciu potem jakby r�k� odj��.</p><p>Jakkolwiek Wo�odyjowski i Babinicz nienawidzili Bogus�awa, nie mogli jednak wstrzyma� si� tak�e od �miechu, s�ysz�c o tej krotofili. Pan Babinicz za� uderzy� si� r�koma po kolanach i zawo�a�:</p><p>� Ha! szelma, jak sobie poradzi�!</p><p>� Trzeba panu Zag�obie o tym lekarstwie powiedzie� � rzek� ma�y rycerz.</p><p>� Na febr� to pomog�o � rzecze R�ssel � ale co po tym, kiedy ksi��� nie do�� zap�dy krwi hamuje i dlatego nie do�yje p�nego wieku.</p><p>� I ja tak my�l� � mrukn�� przez z�by Babinicz. � Tacy jak on d�ugo nie �yj�.</p><p>� Zali i w obozie jeszcze sobie folguje? � spyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Jak�e nie? � odrzek� R�ssel. � �mia� si� nieraz graf Waldek m�wi�c, �e jego ksi���ca mo�� fraucymer ze sob� wozi... Ja za� sam dwie g�adkie panny widzia�em, o kt�rych m�wili mi dworzanie, �e do prasowania kryz s�u��... Ale Boga tam!</p><p>Babinicz, us�yszawszy to, zaczerwieni� si� i zblad�, nagle zerwa� si� na r�wne nogi i porwawszy R�ssela za rami�, pocz�� nim potrz�sa� gwa�townie.</p><p>� Polki to s� czyli Niemkinie? Powiadaj!</p><p>� Nie Polki � odpar� przestraszony R�ssel � jedna jest szlachcianka pruska, a druga Szwedka, kt�ra przedtem u �ony jenera�a Izraela s�u�y�a.</p><p>Babinicz spojrza� na Wo�odyjowskiego i odetchn�� g��boko; ma�y rycerz odetchn�� tak�e i przesta� w�sikami rusza�.</p><p>� Pozw�lcie mi, wasze mi�o�cie, p�j�� spocz�� � rzek� Rossel � okrutniem utrudzon, bo dwie mile mnie Tatarzyn na arkanie prowadzi�.</p><p>Kmicic zaklasn�� na Sorok� i powierzy� mu je�ca, po czym zwr�ci� si� szybkim krokiem do pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Do�� ju� tego! � rzek� � wol� zgin��, wol� sto razy zgin�� ani�eli �y� w tych ustawicznych trwogach i niepewno�ci. Ot i teraz, gdy R�ssel wspomnia� o onych dziewkach, my�la�em, �e mnie kto obuchem w skro� zajecha�.</p><p>Na to pan Wo�odyjowski trzasn�� rapierem.</p><p>� Czas sko�czy�! � rzek�.</p><p>Wtem zatr�biono przy hetma�skiej kwaterze i wnet po wszystkich litewskich chor�gwiach odezwa�y si� tr�bki, a w czambu�ach piszcza�ki.</p><p>Wojsko pocz�o si� zbiera� i w godzin� p�niej by�o w pochodzie.</p><p>Zanim uszli mil�, nadbieg� pos�aniec od chor��ego Biega�skiego, z chor�gwi pana Korsakowej, z wiadomo�ci� do hetmana, i� schwytano kilku rajtar�w z wi�kszej kupy, kt�ra z tej strony rzeki zabiera�a wszystkie wozy i konie ch�opskie. Badani na miejscu, wyznali, �e tabor i ca�e wojsko ma opu�ci� Prostki nazajutrz o �smej rano i �e rozkazy s� ju� wydane.</p><p>� Chwalmy Boga i pop�dzajmy konie � rzek� na to pan podskarbi. � Do wieczora nie b�dzie ju� tych wojsk!</p><p>Pos�ano tedy ord� na �eb na szyj�, aby jak najpr�dzej stara�a si� dosta� mi�dzy wojska Waldekowe a ow� piechot� prusk� �piesz�c� na pomoc. Za ni� litewskie chor�gwie posz�y rysi�, �e za� najwi�cej by�o lekkich, wi�c sz�y tak wartko, i� tu�, tu� za ord� nad��a�y.</p><p>Kmicic poszed� w pierwszej ordzi�skiej stra�y i par� swoj� watah�, a� z koni dymi�o. Po drodze k�ad� si� na kulbace, czo�em bi� o kark ko�ski i modli� si� ze wszystkich si� duszy:</p><p>� Nie za moj� krzywd� daj mi si�, Chryste, pom�ci�, ale za insulty ojczy�nie wyrz�dzone! Jam grzesznik, jam �aski Twojej niegodzien, ale zmi�uj si� nade mn�, pozw�l mi t� krew heretyck� rozla�, a na chwa�� Twoj� b�d� suszy� i b�d� si� biczowa� ka�dego tygodnia w ten dzie� po wiek �ycia mego!</p><p>Potem Naj�wi�tszej Pannie Cz�stochowskiej, kt�rej krwi� w�asn� s�u�y�, i patronowi swojemu jeszcze si� poleca�, a tak protekcj� ich sobie zapewniwszy, uczu� zaraz, �e ogromna nadzieja wst�puje mu do duszy, �e moc nadzwyczajna przejmuje jego cz�onki, moc taka, przed kt�r� w proch musi upa�� wszystko. Zdawa�o mu si�, �e z ramion wyrastaj� mu skrzyd�a; rado�� ogarn�a go jak wicher i lecia� na czele Tatar�w, a� iskry sypa�y si� spoci kopyt jego konia. Tysi�ce dzikich wojownik�w, pochylonych na karki ko�skie, p�dzi�o za nim.</p><p>Fala spiczastych czapek chwia�a si� w takt ko�skiego p�du, �uki ko�ysa�y si� na plecach, przed nimi bieg� t�tent bachmat�w, z ty�u dolatywa� g�uchy szum nad��aj�cych litewskich chor�gwi, podobny do szumu wezbranej rzeki.</p><p>I lecieli tak w�r�d nocy pysznej, gwia�dzistej, pokrywaj�cej drogi i pola, na kszta�t olbrzymiego stada drapie�nych ptak�w, kt�re krew zwietrzy�y w oddaleniu.</p><p>Mijali pola bujne, d�browy, ��ki, a� wreszcie sierp miesi�ca poblad� i pochyli� si� ku zachodowi. W�wczas zwolnili koniom i stan�li na popas ostatni. Byli ju� nie dalej jak p� mili niemieckiej od Prostek.</p><p>Tatarzy pocz�li karmi� konie z r�k j�czmieniem, aby nowych si� nabra�y przed bitw�. Kmicic za�, przesiad�szy si� na zapa�nego dzianeta, pojecha� dalej, aby na ob�z nieprzyjaciela okiem rzuci�.</p><p>Po p� godziny drogi trafi� w �ozie nad rzeczk� na �w podje�dzik petyhorski, kt�ry pan Korsak wys�a� na zwiady.</p><p>� A co? � spyta� chor��ego pan Kmicic. � Co s�ycha�?</p><p>� Nie �pi� ju� i hucz� jak pszczo�y w ulu � odpar� chor��y. � Byliby si� ju� ruszyli, ale nie mieli do�� woz�w.</p><p>� Zali mo�na gdzie z pobli�a ob�z widzie�?</p><p>� Mo�na z onego wyniesienia, kt�re krzami pokryte. Ob�z hen tam le�y w dole rzeki. Chce wasza mi�o�� popatrzy�?</p><p>� Prowad� wa��!</p><p>Chor��y ruszy� koniem i wyjechali na wzniesienie. Ju� te� zorze by�y na niebie i powietrze przesyca�o si� z�otym �wiat�em, ale wedle rzeki, na drugim niskim brzegu, le�a�a jeszcze mg�a surowa. Oni, ukryci w krzach, patrzyli w ow� mg�� rzedn�c� coraz bardziej.</p><p>Na koniec o dwie staje ods�oni� si� w dolinie kwadratowy okop ziemny, wzrok Kmicica wpi� si� we� z chciwo�ci�, lecz w pierwszej chwili dojrza� tylko mgliste zarysy namiot�w woz�w stoj�cych w �rodku wzd�u� wa��w. P�omienia ognisk nie by�o ju� wida�, tylko dymy podnosi�y si� wysokimi smugami ku niebu na znak pogody. Lecz w miar� jak mg�a roztapia�a si� coraz bardziej, m�g� pan Babinicz z pomoc� perspektywy odr�ni� pozatykane na wa�ach chor�gwie: b��kitne szwedzkie i ��te pruskie, nast�pnie masy �o�nierzy, dzia�a i konie.</p><p>Naoko�o by�a cisza, przerywana tylko szelestem krz�w poruszanych przez powiew i weso�ym porannym czyrykaniem szarego ptactwa. Ale z obozu dochodzi� przyt�umiony szum.</p><p>Widocznie nikt tam ju� nie spa�, widocznie gotowane si� do pochodu, bo w �rodku okopu panowa� ruch niezwyczajny. Ca�e pu�ki przenosi�y si� z miejsca na miejsce, niekt�re wychodzi�y przed wa�y; oko�o woz�w panowa�a sroga kr�tanina. Staczano r�wnie� armaty z wa��w.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�, tylko si� do pochodu gotuj� � rzek� Kmicic.</p><p>� Wszyscy je�cy to zeznawali. Chc� si� ze swoj� piechot� po��czy�. Nie spodziewaj� si� te�, aby pan hetman m�g� na nich nast�pi� pr�dzej jak wieczorem, a cho�by mia� i nast�pi�, wol� bitw� w otwartym polu przyj�� ni� on� piechot� pod n� wyda�.</p><p>� Ze dwie godzin up�ynie, nim wyrusz�, a za dwie godzin pan podskarbi tu b�dzie.</p><p>� Chwali� Boga! � odrzek� chor��y.</p><p>� Po�lij�e wa�� jeszcze ludzi, by tam nie popasali za d�ugo.</p><p>� Wedle rozkazu.</p><p>� A nie wysy�ali jakich podjazd�w na t� stron� rzeki?</p><p>� Na t� stron� ani jeden nie wyszed�. Wys�ali, ale ku swojej piechocie, kt�ra od E�ku nadci�ga.</p><p>� Dobrze! � rzek� Kmicic.</p><p>I zjecha� z pag�rka, a przykazawszy podjazdowi tai� si� dalej w trzcinach, sam ruszy�, ile tchu w koniu, z powrotem do chor�gwi.</p><p>Pan Gosiewski w�a�nie na ko� siada�, gdy Babinicz nadjecha�. Pr�dko opowiedzia� mu m�ody rycerz, co widzia� i jaka jest pozycja okolicy; hetman wys�ucha� relacji z wielkim zadowoleniem i nie mieszkaj�c chor�gwie ruszy�.</p><p>Ale tym razem posz�a naprz�d Babiniczowa wataha, za ni� litewskie: wi�c Wojni��owicz�, lauda�ska, w�asna pana hetmanowa, trzy ksi�cia Micha�a Radziwi��a, Korsakowa i inne. Orda pozosta�a za nimi, bo o to usilnie Hassun-bej prosi�, obawiaj�c si�, czy lud jego pierwsze natarcie ci�kiej jazdy wytrzyma. Mia� tak�e i inne wyrachowanie.</p><p>Oto chcia�, aby podczas gdy Litwa uderzy na czo�o wojsk, on z Tatary m�g� ogarn�� tabor, w kt�rym �upu najobfitszego si� spodziewa�. Pan hetman zezwoli�, s�usznie mniemaj�c, �e ordy�cy mi�kko by mo�e uderzali na komunik, ale wpadn� jak w�ciekli na tabor i pop�och wznieci� mog�, zw�aszcza �e konie pruskie mniej by�y straszliwego ich wycia zwyczajne.</p><p>We dwie godziny, jak przepowiedzia� Kmicic, stan�li przy owym wzniesieniu, z kt�rego podjazd zagl�da� w okopy, a kt�re teraz poch�d wszystkich wojsk zas�ania�o. Chor��y, na widok zbli�aj�cych si� wojsk, skoczy� jak piorun z wiadomo�ci�, �e nieprzyjaciel, po�ci�gawszy stra�e z tamtej strony rzeki, ju� wyruszy� i �e w�a�nie koniec ogona taboru wychodzi z okopu.</p><p>Us�yszawszy to pan Gosiewski, wyci�gn�� bu�aw� z tulei przy kulbace i rzek�:</p><p>� To ju� zawr�ci� nie mog�, bo wozy drog� zas�aniaj�. W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Nie ma ju� po co d�u�ej si� ukrywa�!</p><p>I skin�� na bu�czucznego, a �w bu�czuk podni�s� w g�r� i pocz�� nim macha� na wszystkie strony. Na ten znak wszystkie bu�czuki pocz�y si� ko�ysa�, hukn�y tr�by i krzywu�y, zawrzas�y tatarskie piszcza�ki, zad�wi�cza�y litaury sze�� tysi�cy szabel rozb�ys�o w powietrzu i sze�� tysi�cy gardzieli krzykn�o:</p><p>� Jezus, Maria!</p><p>� A��a-hu-A��a!</p><p>Za czym chor�giew za chor�gwi� wynurza�a si� rysi� zza wzniesienia. W Waldekowym obozie nie spodziewano si� tak pr�dko go�ci, bo ruch powsta� gor�czkowy. B�bny pocz�y hucze� nieustaj�cym grzmotem; pu�ki zwraca�y si� frontem ku rzece.</p><p>Go�ym ju� okiem mo�na by�o dostrzec przelatuj�cych mi�dzy regimentami jenera��w i pu�kownik�w. We �rodku zaje�d�ano co duchu z armatami, by je odprzodkowa� ku rzece. Po chwili oba wojska nie by�y ju� wi�cej od siebie jak o tysi�c krok�w. Dzieli�o je tylko b�onie rozleg�e, �rodkiem kt�rego p�yn�a rzeczka.</p><p>Chwila jeszcze i pierwsza smuga bia�ego dymu wykwit�a od strony pruskiej ku Polakom.</p><p>Bitwa by�a rozpocz�ta. Pan hetman sam skoczy� ku Kmicicowej wata�e.</p><p>� Nast�puj, mo�ci Babinicz! nast�puj w imi� bo�e! ot, na t� �cian�!</p><p>I bu�aw� wskaza� b�yszcz�cy pu�k rajtarii.</p><p>� Za mn�! � skomenderowa� pan Andrzej.</p><p>I �cisn�wszy konia ostrogami, ruszy� w skok z miejsca ku rzece. Nim jedno strzelenie z �uku przebiegli, konie ju� wzi�y p�d najwi�kszy i bieg�y ze stulonymi uszami, wyci�gni�te jako charty. Je�d�cy pochyleni na karkach, wyj�c, smagali jeszcze rumaki, kt�re ju� ziemi zdawa�y si� nie tyka�; tym�e impetem wpadli w rzek�, kt�ra ich nie wstrzyma�a, bo trafili na obszerny br�d, zupe�nie p�ytki i piaszczysty; dopadli drugiego brzegu i skoczyli �aw� dalej.</p><p>Widz�c to, pu�k pancernej rajtarii ruszy� ku nim, z pocz�tku st�p�, potem rysi� i nie szed� pr�dzej, tylko gdy wataha zbli�y�a si� ju� na dwadzie�cia krok�w, rozleg�a si� komenda: <emphasis>Feuer!</emphasis> � i tysi�ce ramion, zbrojnych w pistolety, wyci�gn�o si� ku nadbiegaj�cym.</p><p>Wst�ga dymu przelecia�a z jednego ko�ca szeregu w drugi, potem dwie �awy je�d�c�w i koni uderzy�y o siebie z �oskotem. Konie wspi�y si� w pierwszym uderzeniu; nad g�owami walcz�cych zamigota�y przez ca�� d�ugo�� linii szable, jakby w�� b�yskawiczny przelecia� z ko�ca w koniec. Z�owrogi d�wi�k �elaza o he�my i pancerze dos�yszano a� na drugiej stronie rzeki. Zda�o si�, �e to w ku�nicach m�oty bij� w stalowe blachy.</p><p>Linia wygi�a si� w jednej chwili w p�ksi�yc, bo gdy �rodek rajtarii ust�pi�, zepchni�ty pierwszym natarciem, skrzyd�a, na kt�re mniejszy impet przyszed�, sta�y ci�gle na miejscu. Lecz i w �rodku pancerni �o�nierze nie pozwolili si� rozerwa� i rozpocz�a si� rze�ba straszliwa. Z jednej strony lud olbrzymi, przybrany w blachy, opiera� si� ca�� pot�g� ci�aru koni, z drugiej szara �ma tatarska par�a go si�� nabytego rozp�du, siek�c i tn�c z tak� niepoj�t� szybko�ci�, jak� tylko nadzwyczajna lekko�� i ci�g�a wprawa da� mo�e. Jak gdy �ma drwali rzuci si� na las sosen gonnych, s�ycha� tylko huk siekier i raz wraz wynios�e drzewo jakie� spada w d� z trzaskiem straszliwym, tak co chwila kt�ry� z rajtar�w pochyla� b�yszcz�c� g�ow� i zwala� si� pod konia. Szable Kmicicowych migota�y im w oczach, o�lepia�y ich, furka�y ko�o twarzy, oczu, r�k. Daremnie pot�ny �o�nierz wzniesie do g�ry ci�ki miecz; nim go opu�ci, ju� czuje zimne ostrze przenikaj�ce w cia�o, wi�c miecz wysuwa mu si� z r�ki, a sam pada krwawym obliczem na kark ko�ski. I jako stado �s napadnie w ogrodach cz�owieka, kt�ry chcia� owoce otrz�sa�, pr�no ten trzepie r�koma, wywija si�, uchyla, one umiej� przenikn�� do twarzy, szyi i ka�da wbija we� ostrze k�uj�ce, tak �w zaciek�y, a w tylu bojach wy�wiczony lud Kmicicowy rzuca� si� o�lep, ci��, k�sa�, k�u�, szerzy� strach i �mier� coraz natarczywiej, o tyle w�a�nie przewy�szaj�c swych przeciwnik�w, o ile bieg�y mistrz w rzemio�le przewy�sza cho�by silniejszego od si� ch�opa, kt�remu praktyki brakuje.</p><p>Wi�c pocz�a rajtaria coraz g�stszym pada� trupem, i �rodek, w kt�rym walczy� sam Kmicic, rzednia� tak bardzo, i� lada chwila m�g� si� ju� przerwa�. Krzyk oficer�w, zwo�uj�cych w nadw�tlone miejsce �o�nierzy, gin�� w zgie�ku i dzikich wrzaskach, szereg nie zaciska� si� do�� szybko, a Kmicic par� coraz pot�niej. Sam zbrojny w stalow� kolczug�, kt�r� od pana Sapiehy dosta� w darze, walczy� jak prosty �o�nierz, maj�c za sob� m�odych Kiemlicz�w i Sorok�. Ci na zdrowie pana baczenie mieli dawa�, i coraz to kt�ry� odwr�ci� si� w prawo lub lewo, zadaj�c cios okropny, a on rzuca� si� na swym cisawym koniu w g�stw� najwi�ksz�, i wszystkie tajemnice pana Wo�odyjowskiego posiad�szy, a si�� maj�c olbrzymi�, gasi� �ywoty ludzkie jak �wiece. Czasem ca�� szabl� uderzy, czasem ledwie ko�cem dosi�gnie, czasem ledwie k�eczko niewielkie a jako piorun szybkie zatoczy i rajtar leci g�ow� w d� pod konia, jakby go grom zmi�t� z kulbaki. Inni cofaj� si� przed strasznym m�em.</p><p>Wreszcie ci�� pan Andrzej przez skro� chor��ego, a ten zapia� tylko jak zarzynany kur i chor�giew z r�ki wypu�ci�; w tej chwili �rodek si� przerwa�, a pomieszane skrzyd�a uczyni�y dwie kupy bez�adne i cofaj�ce si� szybko ku dalszym liniom wojsk pruskich.</p><p>Kmicic spojrza� przez rozerwany �rodek w g��b pola i nagle ujrza� regiment czerwonych dragon�w, lec�cy jak wicher w pomoc rozerwanej rajtarii.</p><p>�Nic to! � pomy�la� � za chwil� Wo�odyjowski tym brodem przyjdzie mi w pomoc...�</p><p>Tymczasem rozleg� si� huk armat tak gwa�towny, �e ziemia zatrz�s�a si� w posadach; muszkiety pocz�y grzechota� od okopu a� hen do najbardziej wysuni�tych szereg�w nieprzyjacielskich. Ca�e pole pokry�o si� dymem i w tym�e dymie wolentarze Kmicicowi wraz z Tatarami sczepili si� z dragoni�.</p><p>Ale od strony rzeki nikt nie przybywa� na pomoc.</p><p>Pokaza�o si�, �e nieprzyjaciel umy�lnie pu�ci� Kmicicow� watah� przez br�d, nast�pnie pocz�� go zasypywa� tak straszliwie z dzia� i muszkiet�w, �e �ywa noga przej�� nie mog�a.</p><p>Pierwsi poszli ku niemu ludzie pana Korsaka i powr�cili w nie�adzie; druga, Wojni��owiczowska, dosz�a do p� brodu i cofn�a si�, wprawdzie z wolna, bo by� to kr�lewski pu�k, jeden z najdzielniejszych w ca�ym wojsku, ale ze strat� dwudziestu towarzystwa, znakomitej szlachty, i dziewi��dziesi�ciu pocztowych.</p><p>Woda w szczerku, kt�ry stanowi� jedyne tylko przej�cie przez rzek�, pluska�a tak pod uderzeniami kul, jak pod ci�kim ulewnym deszczem. Armatnie przelatywa�y na drug� stron�, rozrzucaj�c tumany piasku.</p><p>Sam pan podskarbi nadjecha� skokiem i popatrzywszy, uzna�, �e niepodobna, aby jeden �ywy cz�ek m�g� przedosta� si� na brzeg przeciwny.</p><p>A jednak mog�o to stanowi� o losach bitwy. Tote� czo�o hetmana zachmurzy�o si� srodze. Przez chwil� patrzy� przez perspektyw� na ca�� lini� wojsk nieprzyjacielskich i krzykn�� na ordynansa:</p><p>� Ruszaj do Hassun-beja � niechaj orda, jako mo�e, przeprawi si� przez g��boki brzeg i na tabor niech uderzy. Co w wozach znajd�, to ich! Armat tam nie masz, jedno z rzek� b�d� mieli robot�.</p><p>Oficer skoczy�, ile tchu w koniu; hetman za� posun�� si� dalej, gdzie pod wierzbin� na ��ce sta�a chor�giew lauda�ska, i zatrzyma� si� tu� przed ni�.</p><p>Wo�odyjowski sta� na jej czele, pos�pny, ale milcz�cy, jeno w oczy hetma�skie patrzy�, a w�sikami rusza�.</p><p>� Co my�lisz wa��? � spyta� hetman � przeprawi� si� Tatarzy?</p><p>� Tatarzy przeprawi� si�, ale Kmicic zginie! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Na Boga! � krzykn�� nagle hetman � ten Kmicic, �eby jeno mia� g�ow� na karku, m�g�by bitw� wygra�, nie zgin��!</p><p>Wo�odyjowski nie odrzek� nic, jednakowo� pomy�la� w duszy:</p><p>�Nie trzeba by�o puszcza� albo �adnej chor�gwi za rzek�, albo pi��...�</p><p>Przez chwil� hetman zn�w patrzy� przez perspektyw� na daleki zam�t, kt�ry za rzek� sprawowa� pan Kmicic; wtem ma�y rycerz, nie mog�c d�u�ej usta�, przysun�� si� i trzymaj�c szabl� ostrzem do g�ry, rzek�:</p><p>� Wasza dostojno��! gdyby rozkaz, to ja bym jeszcze tego brodu spr�bowa�.</p><p>� Sta�! � odrzek� do�� ostro pan podskarbi. � Do��, �e tamci zgin�.</p><p>� Gin� ju�! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Rzeczywi�cie zgie�k sta� si� wyra�niejszy i pot�nia� coraz bardziej. Widocznie Kmicic cofa� si� na powr�t ku rzece.</p><p>� Na Boga! tegom chcia�! � krzykn�� nagle pan hetman i skoczy� jak piorun ku Wojni��owiczowskiej chor�gwi.</p><p>Pan Kmicic za� cofa� si� rzeczywi�cie. Po uderzeniu na czerwonych dragon�w ludzie jego ci�li si� z nimi, ostatka si� dobywaj�c; lecz tchu ju� brak�o im w piersiach, zmachane r�ce mdla�y, trup pada� coraz g�ciej i tylko nadzieja, �e odsiecz zza rzeki przyjdzie lada chwila, podtrzymywa�a w nich jeszcze ducha.</p><p>Tymczasem up�yn�o p� godziny i okrzyk �bij!� nie dawa� si� s�ysze�; natomiast czerwonym dragonom skoczy� na odsiecz Bogus�awowy pu�k ci�kiej jazdy.</p><p>��mier� idzie!� � pomy�la� Kmicic, widz�c ich zaje�d�aj�cych z boku.</p><p>Lecz by� to �o�nierz, kt�ry do ostatniej chwili nie w�tpi� nigdy nie tylko o swoim �yciu, ale i o wygranej. D�uga i hazardowna praktyka da�a mu tak�e wielk� znajomo�� wojny � wi�c nie tak szybko wieczorna b�yskawica zapala si� i ga�nie, jak Kmicicowi mign�a w g�owie my�l nast�puj�ca:</p><p>�Widocznie przez br�d do nieprzyjaciela przedosta� si� nie mog�, a skoro nie mog�, to im go podprowadz�...�</p><p>Wi�c, �e pu�k Bogus�awowy nie by� ju� dalej jak o sto krok�w, a id�c ca�ym p�dem, lada chwila m�g� uderzy� i roznie�� jego Tatar�w, pan Andrzej podni�s� piszcza�k� do ust i �wisn�� tak przera�liwie, �e a� najbli�sze konie drago�skie osadzi�y si� na zadach.</p><p>�wist powt�rzy�y natychmiast inne piszcza�ki starszyzny tatarskiej i nie tak pr�dko wicher zakr�ca piaskiem, jak pr�dko ca�y czambu� zwr�ci� konie do ucieczki.</p><p>Niedobitki rajtarii, czerwona dragonia i pu�k Bogus�awowy kopn�y si� za nimi z kopyta.</p><p>Krzyki oficerskie: �Naprz�d!� i �<emphasis>Gott mit uns!</emphasis>�, zagrzmia�y jak burza i sta� si� cudny widok. Na rozleg�ej grodzi p�dzi� bez�adny i pomieszany czambu� wprost do zasypywanego kulami brodu i rwa�, jakby go skrzyd�a nios�y. Ka�dy ordyniec przyleg� by� do konia, rozp�aszczy� si�, pochowa� w grzywie i karku, tak i� gdyby nie chmura strza� lec�cych ku rajtarii, rzek�by�, i� same konie bez je�d�c�w biegn�; za nimi z hukiem, krzykiem i t�tentem bieg� lud olbrzymi, migoc�c wzniesionymi w prawicach mieczami.</p><p>Br�d by� coraz bli�ej: biegli staj�, p� jeszcze i widocznie konie tatarskie dobywa�y ju� ostatnich si�, bo odleg�o�� mi�dzy nimi a rajtari� pocz�a si� zmniejsza� szybko.</p><p>W kilka minut potem pierwsze rajtarskie szeregi pocz�y ju� siec mieczami zmykaj�cych na ostatku Tatar�w, br�d by� tu�, tu�. Zdawa�o si�, �e w kilku skokach konie go dosi�gn�.</p><p>Nagle sta�o si� co� dziwnego.</p><p>Oto, gdy czambu� dobieg� brodu, przera�liwy �wist piszcza�ek rozleg� si� znowu na skrzyd�ach czambu�u i ca�a wataha zamiast wpa�� w rzek�, aby na drugim jej brzegu szuka� ocalenia, rozdzieli�a si� na dwie kupy i z szybko�ci� stada jask�ek skoczy�a w prawo i w lewo, wzd�u� jej biegu.</p><p>Lecz jad�ce na ich karkach ci�kie pu�ki, kt�rych konie wzi�y ju� najwi�kszy rozp�d, wpad�y t�� sam� si�� w br�d i dopiero w wodzie ju� je�d�cy pocz�li hamowa� rozhukane rumaki.</p><p>Artyleria, kt�ra dot�d zasypywa�a szczerk deszczem �elaza, umilk�a nagle, aby swoich nie razi�.</p><p>Lecz tej w�a�nie chwili czeka� jak zbawienia hetman Gosiewski.</p><p>I jeszcze rajtarie nie dotkn�y prawie wody, gdy straszna kr�lewska chor�giew Wojni��owicza ruszy�a ku nim jak huragan, za ni� lauda�ska, za ni� Korsakowa, za nimi dwie hetma�skie, za nimi wolentarska, za ni� pancerna ksi�cia krajczego Micha�a Radziwi��a.</p><p>Krzyk straszny �Bij, zabij!�, zagrzmia� w powietrzu i nim pruskie pu�ki zdo�a�y �ci�gn�� konie, zatrzyma� si�, zastawi� mieczami, ju� Wojni��owiczowska roznios�a je jak tr�ba powietrzna roznosi li�cie, zgniot�a czerwonych dragon�w, wspar�a pu�k Bogus�awowy, rozbi�a go na dwoje i ponios�a si� w pole ku g��wnej armii pruskiej.</p><p>Rzeka zrumieni�a si� krwi� w jednej chwili, armaty pocz�y gra� na nowo, lecz zbyt p�no, bo ju� o�m chor�gwi litewskiej jazdy mkn�o z hukiem i szumem po b�oniu i ca�a bitwa przenios�a si� na drug� stron� rzeki.</p><p>Sam pan podskarbi lecia� przy jednej ze swych chor�gwi z promiennym szcz�ciem w twarzy, a z ogniem w oczach, bo raz wyprowadziwszy jazd� za rzek�, ju� by� pewien zwyci�stwa.</p><p>Chor�gwie, siek�c i bod�c na wy�cigi, gna�y przed sob� resztki dragonii i rajtar�w, kt�re k�ad�y si� mostem, ile �e ci�kie konie nie mog�y do�� spiesznie umyka� i tylko zas�ania�y goni�cych przed pociskami.</p><p>Tymczasem Waldek, Bogus�aw Radziwi�� i Izrael pchn�li wszystk� sw� jazd�, by natarcie powstrzyma�, sami za� szykowali na gwa�t piechot�. Pu�k za pu�kiem wybiega� od taboru i osadza� si� na grodzi. Wbijano ci�kie dzidy tylnymi ko�cami w g�r�, pochylaj�c je p�otem ku nieprzyjacielowi.</p><p>W drugim szeregu muszkietnicy wyci�gn�li rury muszkiet�w. Mi�dzy czworobokami pu�k�w ustawiano na �eb na szyj� armaty. Ani Bogus�aw, ani Waldek, ani Izrael nie �udzili si�, aby ich jazda mog�a d�ugo wr�cz wytrzyma� polskiej, i ca�a nadzieja ich by�a w armatach i w piechocie. Tymczasem przed piechot� ju� konne pu�ki uderzy�y o siebie pier� w pier�. Ale sta�o si� to, co przewidzieli pruscy wodzowie.</p><p>Oto natarcie litewskiej jazdy by�o tak straszne, �e masy kawalerii nie mog�y ani na chwil� ich powstrzyma� i �e pierwsza husarska chor�giew rozszczepi�a ich niby klin drzewo i sz�a, nie krusz�c kopii, w�r�d g�stwy, jak statek gnany gwa�townym wichrem idzie w�r�d fal. Ju�, ju� coraz bli�ej wida� by�o proporce; po chwili �by husarskich koni wynurzy�y si� z t�um�w pruskich.</p><p>� Baczno��! � krzykn�li oficerowie stoj�cy w czworoboku piechoty.</p><p>Na to has�o knechtowie pruscy osadzili si� silniej na nogach i wyt�yli r�ce, trzymaj�c dzidy. A wszystkim serca wali�y w piersiach gwa�townie, bo straszliwa husaria wynurzy�a si� ju� zupe�nie i gna�a wprost na nich.</p><p>� Ognia! � rozleg�a si� zn�w komenda.</p><p>Muszkiety zagrzechota�y w drugim i trzecim szeregu czworoboku. Dym owion�� ludzi. Chwila jeszcze: huk nadlatuj�cej chor�gwi coraz bli�ej. Ju�, ju� dobiegaj�!... Nagle, w�r�d dymu, pierwszy szereg piechur�w spostrzega tu� nad sob�, prawie nad g�owami, tysi�ce ko�skich kopyt, rozwartych chrap�w, rozpalonych oczu; s�ycha� trzask �amanych dzid; krzyk okropny rozdziera powietrze; polskie g�osy wrzeszcz�: �Bij!� � niemieckie za� �<emphasis>Gott erbarme Dich meiner</emphasis>!�</p><p>Pu�k rozbity, zgnieciony, ale mi�dzy innymi poczynaj� gra� armaty. Ju� i inne chor�gwie dobiegaj�; ka�da za chwil� uderzy si� o las dzid, ale by� mo�e, �e nie ka�da go prze�amie, bo �adna nie ma w sobie tak strasznej jak Wojni��owiczowa si�y. Krzyk wzmaga si� na ca�ym pobojowisku. Nie wida� nic. Lecz z masy walcz�cej zn�w poczynaj� bez�adnie wymyka� si� kupy ��tych piechur�w z jakiego� innego pu�ku, kt�ry widocznie tak�e zosta� rozbity.</p><p>Je�d�cy w szarej barwie gnaj� za nimi, siek� i tratuj� z okrzykiem:</p><p>� Lauda! Lauda!</p><p>To pan Wo�odyjowski upora� si� z drugim czworobokiem.</p><p>Wszelako inne �tkwi�� jeszcze; jeszcze zwyci�stwo mo�e przechyli� si� na stron� prusk�, zw�aszcza �e przy taborze stoj� dwa nie naruszone regimenta, kt�re poniewa� tabor zostawiono w spokoju, w ka�dej chwili mog� by� przywo�ane.</p><p>Waldek straci� ju� wprawdzie g�ow�, Izraela nie masz, bo z jazd� go wys�ano, ale Bogus�aw czuwa, rz�dzi wszystkim, prowadzi ca�� bitw� i widz�c coraz straszniejsze niebezpiecze�stwo, wysy�a pana Biesa po owe regimenta.</p><p>Pan Bies wypuszcza konia i w p� godziny wraca bez ko�paka, z przera�eniem i rozpacz� w twarzy.</p><p>� Orda w taborze! � krzyczy, dobieg�szy do Bogus�awa.</p><p>Jako� w tej chwili na prawym skrzydle rozlegaj� si� nieludzkie wycia i zbli�aj� si� w ka�dej chwili.</p><p>Nagle ukazuj� si� gromady je�d�c�w szwedzkich p�dz�ce w okropnym pop�ochu, za nimi umykaj�, bez broni ju� i bez kapeluszy, piechurowie, za nimi w zamieszaniu, w bez�adzie p�dz� wozy, ci�gni�te przez zhukane i przera�one konie. Wszystko to leci o�lep od taboru na w�asn� piechot�. Za chwil� wpadn�, zamieszaj� j�, rozbij�, zw�aszcza �e od czo�a gna na ni� jazda litewska.</p><p>� Hassun-bej przedosta� si� do taboru! � wo�a w uniesieniu pan Gosiewski i puszcza ostatnie swe dwie chor�gwie, jak dwa soko�y z ber�a.</p><p>I w tej samej chwili, gdy chor�gwie owe uderzaj� na piechot� z czo�a, jej w�asne wozy wpadaj� na ni� z boku. Ostatnie czworoboki p�kaj� jak pod uderzeniem m�ota. Z ca�ej �wietnej armii szwedzko-pruskiej czyni si� jedna olbrzymia kupa, w kt�rej jazda miesza si� z piechot�. Ludzie tratuj� si� wzajemnie, przewracaj�, dusz�, zrzucaj� odzie�, ciskaj� bro�. Jazda prze ich, tnie, gniecie, mia�d�y. To ju� nie bitwa przegrana, to kl�ska, jedna z najokropniejszych w ca�ej wojnie.</p><p>Lecz Bogus�aw widz�c, �e wszystko stracone, postanawia przynajmniej siebie i nieco jazdy ocali� z pogromu.</p><p>Nadludzkim wysileniem zbiera ko�o siebie kilkuset je�d�c�w i wymyka si� w dal lewym skrzyd�em, w kierunku biegu rzeki.</p><p>Ju� wydosta� si� z g��wnego wiru, gdy oto drugi Radziwi��, ksi��� Micha� Kazimierz, uderza na� z boku ze sw� nadworn� husari� i jednym uderzeniem rozprasza ca�y oddzia�.</p><p>Rozproszeni, uciekaj� pojedynczo lub ma�ymi kupkami. Jedynie szybko�ci� koni mog� by� ocaleni.</p><p>Jako� husaria ich nie goni, bo uderza na g��wn� kup� piechur�w, kt�rych wycinaj� wszystkie inne chor�gwie � wiec tamci mkn� jak rozproszone stado sarn po b�oniu.</p><p>Bogus�aw na karym Kmicicowym rumaku umyka jak wicher, pr�no usi�uj�c krzykiem skupi� przy sobie cho� kilkunastu ludzi. Nikt go nie s�ucha; ka�dy umyka na w�asn� r�k�, kontent, �e wysun�� si� z pogromu i �e nie ma ju� nieprzyjaciela przed sob�.</p><p>Lecz pr�na rado��. Nie ubiegli jeszcze tysi�ca krok�w, gdy wycie rozleg�o si� nagle przed nimi i szara �ma tatarska wysun�a si� od rzeki, przy kt�rej czai�a si� a� dot�d.</p><p>By� to pan Kmicic ze swoj� watah�. Wysun�wszy si� z pola po przyprowadzeniu nieprzyjaciela do brodu, wr�ci� teraz, aby uciekaj�cym przeci�� odwr�t.</p><p>Tatarzy, widz�c rozproszonych je�d�c�w, w jednej chwili rozproszyli si� i sami, aby ich �owi� swobodniej, i rozpocz�� si� po�cig morderczy. Po dw�ch, po trzech Tatar�w przebiega�o jednemu rajtarowi, a �w broni� si� rzadko, cz�ciej chwyta� rapier za ostrze i r�koje�ci� wyci�ga� go ku ordy�com, wzywaj�c mi�osierdzia. Lecz ordy�cy, wiedz�c, �e nie odprowadz� tych je�c�w do domu, brali �ywcem tylko starszyzn�, kt�ra mog�a si� wykupi�; pospolity �o�nierz dostawa� no�em po gardle i kona�, nie mog�c nawet �<emphasis>Gott!</emphasis>� wykrzykn��. Tych, kt�rzy uciekali do ostatka, k�uto no�ami w karki i plecy; tych, pod kt�rymi nie rozpiera�y si� konie, �owiono arkanami.</p><p>Kmicic rzuca� si� czas jaki� po pobojowisku, str�caj�c je�d�c�w, i szuka� oczyma Bogus�awa; na koniec ujrza� go i pozna� natychmiast po koniu, po b��kitnej wst�dze i kapeluszu z czarnymi, strusimi pi�rami.</p><p>Chmurka bia�ego dymu otacza�a ksi�cia, bo w�a�nie przed chwil� napad�o go dw�ch nohajc�w, lecz on jednego powali� wystrza�em z pistoletu, drugiego przeb�d� na wylot rapierem, za czym ujrzawszy wi�ksz� watah� p�dz�c� z jednej, a Kmicica z drugiej strony, �cisn�� konia ostrogami i pomkn�� jak jele� �cigany przez psy go�cze.</p><p>Przesz�o pi��dziesi�ciu ludzi rzuci�o si� kup� za nim, lecz nie wszystkie konie bieg�y jednakowo, wi�c wkr�tce kupa rozci�gn�a si� w d�ugiego w�a, kt�rego g�ow� stanowi� Bogus�aw, szyj� Kmicic.</p><p>Ksi��� pochyli� si� w kulbace; kary ko� zdawa� si� ziemi nie tyka� nogami, jeno czerni� si� na zielonej trawie jak �migaj�ca nad ziemi� jask�ka; cisawy wyci�ga� szyj� na kszta�t �urawia, uszy stuli� i zdawa� si� z w�asnej sk�ry chcie� wyskoczy�. Mijali samotne krzaki wierzbowe, k�py, gaiki olszynowe; Tatarzy zostali w tyle na staj�, na dwie, na trzy, a oni biegli i biegli. Kmicic wyrzuci� pistolety z olster, aby koniowi ul�y�, sam za� ze wzrokiem wbitym w Bogus�awa, z zaci�ni�tymi z�bami, le��c prawie na szyi rumaka, b�d� ostrogami spienione jego boki, a� wkr�tce piana spadaj�ca na ziemi� sta�a si� r�ow�.</p><p>Lecz odleg�o�� pomi�dzy nim a ksi�ciem nie tylko nie zmniejszy�a si� na jeden cal, ale pocz�a si� powi�ksza�. �Gorze! � pomy�la� pan Andrzej � tego konia �aden bachmat w �wiecie nie zgoni!�</p><p>I gdy po kilku skokach odleg�o�� powi�kszy�a si� jeszcze bardziej, wyprostowa� si� w kulbace, szabl� pu�ci� na temblak i z�o�ywszy r�ce ko�o ust, pocz�� krzycze� g�osem spi�owym.</p><p>� Umykaj, zdrajco, przed Kmicicem! Nie dzi�, to jutro ci� dostan�!</p><p>Nagle, ledwie s�owa te przebrzmia�y w powietrzu, ksi���, kt�ry je us�ysza�, obejrza� si� szybko, a widz�c, �e pan Kmicic sam go tylko goni, zamiast umyka� dalej, zatoczy� ko�o i z rapierem w r�ku rzuci� si� ku niemu.</p><p>Pan Andrzej wyda� okropny krzyk rado�ci i nie wstrzymuj�c p�du, wzni�s� szabl� do ci�cia.</p><p>� Trup! trup! � zawo�a� ksi���.</p><p>I chc�c tym pewniej uderzy�, pocz�� konia hamowa�.</p><p>Kmicic, dobieg�szy, osadzi� te� swego, a� kopyta zary�y si� w ziemi, i zwi�za� rapier z szabl�.</p><p>Zwarli si� tedy tak, �e dwa konie uczyni�y niemal jedn� ca�o��. Rozleg� si� straszny d�wi�k �elaza, szybki jak my�l; �adne oczy nie mog�yby u�owi� b�yskawicznych ruch�w rapiera i szabli ni odr�ni� ksi�cia od Kmicica. Czasem zaczerni� si� Bogus�awowy kapelusz, czasem b�ysn�a Kmicicowa misiurka. Konie sz�y m�y�cem obok siebie. Miecze d�wi�cza�y coraz okropniej.</p><p>Bogus�aw po kilku uderzeniach przesta� lekcewa�y� przeciwnika. Wszystkie straszliwe pchni�cia, kt�rych wyuczy� si� od mistrz�w francuskich, by�y odbite. Ju� pot sp�ywa� mu obficie z czo�a, mieszaj�c si� na twarzy z barwiczk� i bielid�em, ju� czu� znu�enie w prawicy... Pocz�� go chwyta� podziw, potem niecierpliwo��, potem z�o��, wi�c postanowi� sko�czy� i pchn�� okropnie, a� kapelusz spad� mu z g�owy.</p><p>Kmicic odbi� z tak� si��, �e rapier ksi�cia a� do boku ko�skiego odlecia� i nim Bogus�aw zdo�a� zastawi� si� na nowo, ci�� go samym ko�cem szabli w czo�o.</p><p>� <emphasis>Christ!</emphasis> � krzykn�� po niemiecku ksi���.</p><p>I zwali� si� w traw�. Pad� wznak.</p><p>Pan Andrzej sta� przez chwil� jakby oszo�omiony, lecz oprzytomnia� pr�dko; szabl� pu�ci� na temblak, prze�egna� si�, po czym zeskoczy� z konia i chwyciwszy na nowo r�koje��, zbli�y� si� do ksi�cia.</p><p>Straszny by�, bo blady z um�czenia jak chusta, wargi mia� zaci�ni�te i nieub�agan� nienawi�� w twarzy.</p><p>Oto �miertelny, a tak pot�ny wr�g le�a� teraz u jego n�g we krwi, �ywy jeszcze i przytomny, ale zwyci�on, i niecudz� broni� ani te� z cudz� pomoc�.</p><p>Bogus�aw patrzy� na niego szeroko otwartymi oczyma, pilnie bacz�c na ka�dy ruch zwyci�zcy, a gdy Kmicic stan�� tu� nad nim, zawo�a� pr�dko:</p><p>� Nie zabijaj mnie! Okup!</p><p>Kmicic, zamiast odpowiedzie�, stan�� mu nog� na piersiach i przycisn�� z ca�ej si�y, po czym sztych szabli opar� mu na gardle, a� sk�ra ugi�a si� pod ostrzem; potrzebowa� tylko r�k� ruszy�, tylko pocisn�� mocniej, lecz nie zabija� od razu; chcia� si� jeszcze nasyci� widokiem i �mier� uczyni� nieprzyjacielowi ci�sz�. Oczy wbi� w jego oczy i sta� nad nim, jak stoi lew nad obalonym bawo�em.</p><p>Wtem ksi���, kt�remu coraz wi�cej krwi wyp�ywa�o z czo�a, tak i� ca�y wierzch g�owy nurza� si� jakoby w ka�u�y, ozwa� si� raz jeszcze, ale ju� bardzo przyduszonym g�osem, bo stopa pana Andrzeja ci�gle gniot�a mu piersi:</p><p>� Dziewka... s�uchaj...</p><p>Ledwie pan Andrzej us�ysza� te s�owa, zdj�� nog� z piersi ksi���cych i szabl� podni�s�.</p><p>� M�w! � rzek�.</p><p>Lecz ksi��� Bogus�aw czas jaki� oddycha� tylko g��boko, wreszcie mocniejszym ju� g�osem odpowiedzia�:</p><p>� Dziewka zginie, je�li mnie zabijesz... Rozkazy wydane!</p><p>� Co� z ni� uczyni�? � spyta� Kmicic.</p><p>� Zaniechaj mnie, to ci j� oddam, przysi�gam... na Ewangeli�...</p><p>Na to pan Andrzej uderzy� si� pi�ci� w czo�o, przez chwil� zna� by�o, �e walczy� ze sob� i ze swymi my�lami, po czym rzek�:</p><p>� S�uchaj, zdrajco! Ja bym stu takich wyrodk�w za jeden jej w�os odda�!... Ale ja tobie nie wierz�, krzywoprzysi�zco!</p><p>� Na Ewangeli�! � powt�rzy� ksi���. � Dam ci glejt i rozkaz na pi�mie.</p><p>� Niech�e tak b�dzie, daruj� ci� zdrowiem, ale ci� z r�k nie puszcz�. Dasz mi na pi�mie... Tymczasem Tatarom ci� oddam, u kt�rych w niewoli b�dziesz.</p><p>� Zgoda � rzek� ksi���.</p><p>� Pami�taj! � odrzek� pan Andrzej. � Nie uchroni�o ci� przed moj� r�k� twoje ksi�stwo, twoje wojska, twoje szermierstwo... I wiedz, �e ilekro� mi wejdziesz w drog� albo nie dotrzymaszli s�owa, nic ci� nie uchroni, cho�by ci� cesarzem niemieckim kreowano... Poznaj�e mnie! Raz ci� ju� mia�em w r�ku, teraz mi pod nogami le�ysz!</p><p>� Przytomno�� mnie opuszcza � rzek� ksi���. � Panie Kmicic, woda musi tu by� blisko... Daj mi pi� i ran� zalej.</p><p>� Zdychaj, parrycydo! � rzek� Kmicic.</p><p>Lecz ksi���, bezpieczen ju� o �ycie, odzyska�, lubo ranny, ca�� pewno�� siebie i ozwa� si�:</p><p>� G�upi�, panie Kmicic! Je�li umr� i ona...</p><p>Tu wargi mu zbiela�y.</p><p>Kmicic za� skoczy� szuka�, czy w okolicy nie ma jakiego rowu lub te� ka�u�y.</p><p>Ksi��� omdla�, ale na kr�tk� chwil�, i obudzi� si� na szcz�cie swoje, gdy� tymczasem nadbieg� pierwszy Tatarzyn, Selim, syn Gazy-agi, chor��y z Kmicicowej watahy, a widz�c brocz�cego we krwi nieprzyjaciela, postanowi� przyszpili� go grotem od chor�gwi do ziemi. Ksi��� w tej chwili strasznej znalaz� jeszcze tyle si�, �e za grot r�k� pochwyci�, kt�ry s�abo przytwierdzon oderwa� si� od drzewca.</p><p>Odg�os tej kr�tkiej walki �ci�gn�� na powr�t pana Andrzeja.</p><p>� St�j, psi synu! � zakrzykn��, nadbiegaj�c z daleka.</p><p>Tatar na d�wi�k znanego g�osu przyleg� ze strachu do konia. Kmicic kaza� mu ruszy� po wod�, sam za� zosta� przy ksi�ciu, bo z dala wida� by�o nadje�d�aj�cych w skok Kiemlicz�w, Sorok� i ca�y czambu�, kt�ry wy�owiwszy wszystkich rajtar�w, pu�ci� si� na poszukiwanie wodza.</p><p>Ujrzawszy pana Andrzeja, wierni nohajcy wyrzucili z gromkim okrzykiem czapki w g�r�.</p><p>Akbah-U�an zeskoczy� z konia i pocz�� mu si� k�ania�, dotykaj�c r�k� czo�a, ust i piersi. Inni, cmokaj�c po tatarsku ustami, patrzyli z drapie�no�ci� w oczach na le��cego rycerza, a z podziwem na jego zwyci�zc�; niekt�rzy ruszyli �apa� dwa konie, cisawego i karego, kt�re biega�y opodal z rozwianymi grzywami.</p><p>� Akbahu-U�anie � rzek� Kmicic � to jest w�dz wojsk, kt�re pobili�my dzi� rano: ksi��� Bogus�aw Radziwi��. Daruj� wam go, a wy go trzymajcie, bo za �ywego czy za umar�ego zap�ac� wam sowicie. Teraz opatrzy� go, wzi�� na arkan i zaprowadzi� do obozu!</p><p>� A��a! a��a! Dzi�kujem, wodzu! dzi�kujem, zwyci�zco! � zawo�ali jednym g�osem ordy�cy.</p><p>I zn�w rozleg�o si� cmokanie tysi�ca warg.</p><p>Kmicic kaza� sobie poda� konia, siad� i pu�ci� si� z cz�ci� Tatar�w ku polu bitwy.</p><p>Z dala ju� ujrza� chor��ych, stoj�cych ze znakami, ale przy chor�gwiach by�o zaledwie po kilkunastu towarzystwa, reszta zagna�a si� za nieprzyjacielem. Gromady czeladzi kr�ci�y si� po pobojowisku, obdzieraj�c trupy i czubi�c si� tu i owdzie z Tatarami, kt�rzy czynili to samo. Szczeg�lniej ci ostatni wygl�dali po prostu strasznie, z no�ami w r�ku i ubroczonymi po �okcie r�koma. Rzek�by�: stado kruk�w spad�o z chmur na pobojowisko. Dzikie ich �miechy i wrzaski rozlega�y si� po ca�ym polu.</p><p>Niekt�rzy, trzymaj�c dymi�ce jeszcze no�e w wargach, ci�gn�li obu r�koma za nogi poleg�ych, inni rzucali w siebie z �art�w odci�tymi g�owami, inni �adowali sakwy, inni jak na bazarze podnosili w g�r� pokrwawione szaty, zachwalaj�c ich doskona�o��, lub ogl�dali bro� zdobyt�.</p><p>Kmicic przejecha� naprz�d przez pole, na kt�rym pierwszy spotka� si� z rajtari�. Trupy ludzkie i ko�skie, poci�te mieczami, le�a�y tu w rozproszeniu; lecz tam, gdzie chor�gwie ci�y piechot�, wznosi�y si� ich ca�e stosy, a ka�u�e zakrzep�ej ju� krwi �wiegota�y pod kopytami ko�skimi na kszta�t b�ota.</p><p>Trudno by�o tamt�dy przejecha� w�r�d szcz�tk�w po�amanych dzid, muszkiet�w, trup�w, poprzewracanych woz�w taborowych i uwijaj�cych si� kup tatarstwa.</p><p>Pan Gosiewski sta� dalej jeszcze na okopie warownego obozu, a przy nim ksi��� krajczy Radziwi��, Wojni��owicz, Wo�odyjowski, Korsak i kilkudziesi�ciu ludzi. Z wysoko�ci tej ogarniali oczyma pole a� hen, do najdalszych kra�c�w, i mogli ca�y rozmiar swego zwyci�stwa a nieprzyjacielskiej kl�ski oceni�.</p><p>Kmicic, ujrzawszy pan�w, przyspieszy� kroku, a pan Gosiewski, jako �e by� nie tylko wojennik szcz�liwy, ale i cz�owiek zacny, bez cienia zazdro�ci w sercu, ledwie go ujrza�, zakrzykn��:</p><p>� Oto przybywa <emphasis>victor</emphasis> prawdziwy! Za jego to przyczyn� ta potrzeba wygrana, ja pierwszy publicznie to o�wiadczam. Mo�ci panowie! dzi�kujcie panu Babiniczowi, bo gdyby nie on, nie dostaliby�my si� przez rzek�!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Babinicz! � krzykn�o kilkadziesi�t g�os�w � <emphasis>vivat! vivat!</emphasis></p><p>� Gdzie� ty si�, �o�nierzu, wojny uczy� � spyta� z uniesieniem hetman � �e� tak od razu zrozumia�, co czyni� nale�y?</p><p>Kmicic nie odpowiada�, bo nadto by� utrudzon, tylko si� k�ania� na wszystkie strony i r�k� po zabrukanej od potu i prochowego dymu twarzy wodzi�. Oczy �wieci�y mu blaskiem nadzwyczajnym, a tymczasem wiwaty brzmia�y ci�gle. Oddzia� za oddzia�em nadci�ga� z pola na spienionych koniach i co kt�ry nadci�gn��, ��czy� si� z ca�ej piersi z g�osami na cze�� Babinicza. Czapki wylatywa�y w g�r�, kto bandolety mia� nie wystrzelone, ten ognia dawa�.</p><p>Nagle pan Andrzej stan�� w kulbace i podni�s�szy obie r�ce do g�ry, hukn�� jak grzmot:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Jan Kazimierz! pan nasz i ojciec mi�o�ciwy!</p><p>Tu powsta� taki krzyk, jakby nowa bitwa si� zacz�a. Zapa� niewypowiedziany ogarn�� wszystkich.</p><p>Ksi��� Micha� odpasa� szabl� z pochw� diamentami sadzon� i odda� j� Kmicicowi, hetman deli� w�asn� kosztown� zarzuci� mu na ramiona, a on zn�w wzni�s� r�ce do g�ry.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> nasz hetman, w�dz zwyci�ski!</p><p>� <emphasis>Crescat! floreat!</emphasis> � odpowiedziano ch�rem.</p><p>Za czym pocz�to chor�gwie zdobyte zwozi� i zatyka� w wale pod nogami wodz�w. Ani jednej nie uni�s� nieprzyjaciel: by�y pruskie komputowe, pruskie pospolitego ruszenia, szlacheckie, by�y szwedzkie, Bogus�awowe, ca�a ich t�cza powia�a u wa�u.</p><p>� Jedna to z najwi�kszych wiktorii w tej wojnie! � zawo�a� hetman. � Izrael i Waldek w niewoli, pu�kownicy polegli lub w niewoli, wojsko w pie� wyci�te...</p><p>Tu zwr�ci�, si� do Kmicica:</p><p>� Panie Babinicz, wa�� w tamtej stronie z Bogus�awem musia�e� si� spotka�... Co si� z nim dzieje?</p><p>Tu i pan Wo�odyjowski pocz�� pilnie patrze� w oczy Kmicica, �w za� odrzek� spiesznie:</p><p>� Ksi�cia Bogus�awa B�g pokara� t� oto r�k�!</p><p>To rzek�szy, wyci�gn�� prawic�, lecz w tej chwili ma�y rycerz rzuci� mu si� w obj�cia.</p><p>� J�drek! � krzykn�� � nie zajrz� ci! Niech ci� B�g b�ogos�awi!</p><p>� Ty� to mi r�k� formowa�! � odrzek� z wylaniem pan Andrzej.</p><p>Lecz dalszy wylew braterskich uczu� powstrzyma� ksi��� krajczy.</p><p>� Zali brat m�j zabit? � spyta� �ywo.</p><p>� Nie zabit � odpar� Kmicic � bom mu �ycie darowa�, ale ranny i pojman. A owo, tam ot, prowadz� go moi nohajcy!</p><p>Na te s�owa zdumienie odmalowa�o si� w twarzy pana Wo�odyjowskiego, a oczy rycerstwa zwr�ci�y si� ku r�wninie, na kt�rej ukaza� si� oddzia� kilkudziesi�ciu Tatar�w i zbli�a� si� wolno; na koniec, min�wszy kupy po�amanych woz�w, przysun�� si� o kilkadziesi�t krok�w do okopu.</p><p>W�wczas ujrzano, �e jad�cy w przodzie Tatar prowadzi je�ca; poznali wszyscy Bogus�awa, lecz w jakiej�e los�w odmianie!...</p><p>On, jeden z najpot�niejszych pan�w w Rzeczypospolitej, on, kt�ry wczoraj jeszcze o pa�stwie udzielnym marzy�, on, ksi��� Rzeszy Niemieckiej, szed� teraz z arkanem na szyi, pieszo, przy koniu tatarskim, bez kapelusza, z krwaw� g�ow�, obwi�zan� w brudn� szmat�. Taka jednak zawzi�to�� by�a przeciw temu magnatowi w sercach rycerstwa, �e straszne to upokorzenie nie wzbudzi�o niczyjej lito�ci, owszem, wszystkie niemal usta zawrzas�y w jednej chwili:</p><p>� �mier� zdrajcy! Na szablach go roznie��! �mier�! �mier�!</p><p>A ksi��� Micha� oczy r�k� zatka�, bo przecie to Radziwi��a prowadzono w takim upodleniu. Nagle poczerwienia� i krzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie! to m�j brat, to moja krew, a jam ni zdrowia, ni mienia nie �a�owa� dla ojczyzny! Wr�g m�j, kto na tego nieszcz�nika r�k� podniesie.</p><p>Rycerze umilkli zaraz.</p><p>Ksi�cia Micha�a kochano powszechnie za m�stwo, hojno�� i serce wylane dla ojczyzny. Wszak�e, gdy ca�a Litwa wpad�a w moc hiperborejsk�, on jeden broni� si� w Nie�wie�u, za wojen szwedzkich wzgardzi� namowami Janusza i jeden z pierwszych przysta� do konfederacji tyszowieckiej, wi�c te� g�os jego znalaz� i teraz pos�uch. Wreszcie, mo�e nikt nie chcia� narazi� si� tak pot�nemu panu, do��, �e szable schowa�y si� zaraz do pochew, a nawet kilku oficer�w, klient�w radziwi��owskich, zawo�a�o:</p><p>� Odj�� go Tatarom! Niech go Rzeczpospolita s�dzi, ale nie dajmy poniewiera� krwi zacnej poganom!</p><p>� Odj�� go Tatarom! � powt�rzy� ksi���. � Znajdziemy zak�adnika, a okup on sam zap�aci! Panie Wojni��owicz, rusz no swoich ludzi i niech si�� go wezm�, je�li inaczej nie b�dzie mo�na!</p><p>� Ja si� jako zak�adnik Tatarom ofiaruj�! � zawo�a� pan Gnoi�ski.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski przysun�� si� do Kmicica i rzek�:</p><p>� J�drek! co� ty najlepszego uczyni�! To� on ca�o wyjdzie z tych termin�w!</p><p>Na to Kmicic skoczy� jak ranny �bik.</p><p>� Za pozwoleniem, mo�ci ksi���! � krzykn��. � To m�j jeniec! Jam go zdrowiem darowa�, ale pod kondycjami, kt�re mi na swoj� heretyck� Ewangeli� zaprzysi�g�, i niech trupem padn�, je�li wyjdzie z r�k, w kt�re go odda�em, nim mi wszystkiego dotrzyma!</p><p>To rzek�szy, zdar� konia, zastawi� drog� i ju�, ju� wrodzona pop�dliwo�� pocz�a go unosi�, bo twarz mu si� skurczy�a, rozd�� nozdrza i oczyma b�yskawice j�� rzuca�.</p><p>A tymczasem pan Wojni��owicz nacisn�� go koniem.</p><p>� Na bok, panie Babinicz! � zakrzykn��.</p><p>� Na bok, panie Wojni��owicz! � wrzasn�� pan Andrzej i uderzy� r�koje�ci� szabli Wojni��owiczowskiego konia z tak straszn� si��, �e rumak zachwia� si� na nogach, jakby uderzony kul�, i nozdrzami zary� w ziemi�.</p><p>Sta� si� tedy huk srogi mi�dzy rycerstwem, a� pan Gosiewski wysun�� si� naprz�d i rzek�:</p><p>� Milcze� waszmo�ciom! Mo�ci ksi���, z mocy mojej w�adzy hetma�skiej o�wiadczam, �e pan Babinicz ma prawo do je�ca i �e kto chce go z r�k tatarskich wydoby�, musi da� jego zwyci�zcy por�k�!</p><p>Ksi��� Micha� opanowa� wzburzenie, uspokoi� si� i rzek�, zwracaj�c mow� do pana Andrzeja:</p><p>� M�w wa��, czego chcesz?</p><p>� By mi kondycji dotrzyma�, zanim z niewoli wyjdzie.</p><p>� To ci dotrzyma, wyszed�szy.</p><p>� Nie mo�e by�! Nie wierz�!</p><p>� Tedy ja za niego przysi�gam na Matk� Naj�wi�tsz�, kt�r� wyznaj�, i na parol rycerski, �e wszystko ci b�dzie dotrzymane. W przeciwnym razie mo�esz mnie na honorze i maj�tno�ci poszukiwa�.</p><p>� Do�� mi! � rzek� Kmicic. � Niech pan Gnoi�ski na zak�adnika jedzie, bo inaczej Tatarzy op�r stawi�. Ja poprzestaj� na s�owie.</p><p>� Dzi�kuj� ci, panie kawalerze! � odrzek� ksi��� krajczy. � Nie b�j si� tak�e, aby wolno�� zaraz odzyska�, bo go panu hetmanowi z prawa oddam i je�cem a� do kr�lewskiego wyroku pozostanie.</p><p>� Tak b�dzie! � rzek� hetman.</p><p>I rozkazawszy Wojni��owiczowi si��� na �wie�ego konia, bo tamten ledwie ju� drga�, wys�a� go wraz z panem Gnoi�skim po ksi�cia.</p><p>Lecz sprawa nie posz�a jeszcze �atwo. Je�ca trzeba by�o si�� bra�, bo sam Hassun-bej stawi� gro�ny op�r i dopiero widok pana Gnoi�skiego i um�wiony okup stu tysi�cy talar�w zdo�a� go uspokoi�.</p><p>Za czym wieczorem ksi��� Bogus�aw znajdowa� si� ju� w namiotach pana Gosiewskiego. Opatrzono go tam starannie, dw�ch medyk�w nie opuszcza�o go ani chwili i obaj r�czyli za jego zdrowie, gdy� rana, jako zadana samym ko�cem szabli, nie by�a zbyt ci�k�.</p><p>Pan Wo�odyjowski nie m�g� przebaczy� Kmicicowi, �e ksi�ciu �ycie darowa�, i z �alu unika� go ca�y dzie�, dopiero wieczorem sam pan Andrzej przyszed� do jego namiotu.</p><p>� B�j si� ran boskich! � wykrzykn�� na jego widok ma�y rycerz. � Pr�dzej bym si� po ka�dym tego spodziewa� ani�eli po tobie, �e �ywcem tego zdrajc� wypu�ci!...</p><p>� S�uchaj mnie, Michale, zanim pot�pisz � odrzek� ponuro Kmicic. � Mia�em go ju� pod nog� i sztych trzyma�em mu przy gardzieli, a w�wczas wiesz, co mi ten zdrajca rzek�?... Oto, �e s� rozkazy wydane, aby Ole�k� na gardle w Taurogach karano, je�li on zginie... Com mia�, nieszcz�sny, czyni�? Kupi�em jej �ycie za jego �ycie... Com mia� czyni�?... na krzy� Chrystus�w... Com mia� czyni�?</p><p>Tu zacz�� targa� si� za czupryn� pan Andrzej i nogami z uniesienia tupa�, a pan Wo�odyjowski zamy�li� si� przez chwil�, po czym rzek�:</p><p>� Pojmuj� twoj� desperacj�... ale zawsze... ty�, widzisz, zdrajc� ojczyzny wypu�ci�, kt�ry ci�kie paroksyzmy na Rzeczpospolit� w przysz�o�ci sprowadzi� mo�e... Nie ma co, J�drek! Zas�u�y�e� si� dzisiaj okrutnie, ale� w ko�cu dobro publiczne dla prywaty po�wi�ci�.</p><p>� A ty, ty sam, co by� uczyni�, gdyby ci powiedziano, �e n� na gardle panny Anny Borzobohatej trzymaj�?...</p><p>Wo�odyjowski pocz�� okrutnie w�sikami rusza�.</p><p>� Ja� si� za przyk�ad nie podawam. Hm! co bym uczyni�?... Ale Skrzetuski, kt�ry ma dusz� rzymsk�, ten by go nie �ywi�, a przecie jestem pewien, �e B�g nie pozwoli�by, aby krew niewinna dlatego zosta�a rozlana.</p><p>� Niech�e ja pokutuj�. Ukarz mnie, Bo�e, nie wedle winy mej ci�kiej, jeno wedle Twojego mi�osierdzia... bo �eby wyrok na tego go��bia podpisa�...</p><p>Tu Kmicic oczy zatka�.</p><p>� Ratujcie� mnie, anieli! Nigdy! nigdy!</p><p>� Sta�o si�! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Na to pan Andrzej wydoby� z zanadrza papiery.</p><p>� Patrz, Michale! oto, com zyska�. To rozkaz do Sakowicza, to do wszystkich oficer�w radziwi��owskich i do komendant�w szwedzkich... Kazali mu podpisa�, cho� ledwo r�k� rusza�... Ksi��� krajczy sam pilnowa�... Oto jej wolno��, jej bezpiecze�stwo! Dla Boga, krzy�em b�d� przez rok co dzie� le�a�, ka�czugami ci�� si� ka��, ko�ci� nowy b�d� erygowa�, ale jej �ycia nie po�wi�c�! Nie mam rzymskiej duszy... dobrze! Nie jestem Katonem jako pan Skrzetuski... dobrze! Ale nie po�wi�c�! nie, do stu piorun�w! i niechaj mnie w ostatku w piekle na ro�en...</p><p>Kmicic nie doko�czy�, bo pan Wo�odyjowski skoczy� i zatka� mu usta r�k�, krzykn�wszy przera�liwym g�osem:</p><p>� Nie blu�nij! bo na ni� pomst� bo�� �ci�gniesz! Bij si� w piersi! �ywo, �ywo!</p><p>I Kmicic pocz�� si� wali� w piersi: <emphasis>Mea culpa! mea culpa! mea maxima culpa!</emphasis> Nareszcie rykn�� wielkim p�aczem biedne �o�nierzysko, bo ju� sam nie wiedzia�, co ma czyni�.</p><p>Wo�odyjowski pozwoli� mu si� wyp�aka� do woli, wreszcie, gdy si� uspokoi�, spyta� go:</p><p>� A co teraz przedsi�we�miesz?</p><p>� P�jd� z watah�, gdzie mnie pos�ano, a� hen! pod Bir�e! Niech jeno ludzie i konie odetchn�. Po drodze, co b�d� m�g� heretyckiej krwi na chwa�� bo�� rozla�, to jeszcze rozlej�.</p><p>� I b�dziesz mia� zas�ug�. Nie tra� fantazji, J�drek. B�g mi�osierny!</p><p>� P�jd� prosto, jako sierpem rzuci�. Ca�e Prusy teraz stoj� otworem, chyba gdzieniegdzie ma�e prezydia nadybi�.</p><p>Pan Micha� westchn��:</p><p>� Ej, poszed�bym z tob� z tak� ochot� jakby do raju! Ale komendy trzyma� si� musz�. Szcz�liwy� ty, �e wolentarzami dowodzisz... J�drek, s�uchaj, bracie!... a jak je obie odnajdziesz, to... opiekuj�e si� i tamt�, aby za� jej �le nie by�o... B�g wie, mo�e mi ona pisana...</p><p>To rzek�szy, ma�y rycerz rzuci� si� w obj�cia pana Kmicica.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Ole�ka i Anusia, wydostawszy si� pod opiek� Brauna z Taurog�w, dotar�y szcz�liwie do partii pana miecznika, kt�ry sta� pod�wczas pod Olz�, zatem od Taurog�w niezbyt daleko.</p><p>Stary szlachcic, gdy je obie w dobrym zdrowiu zobaczy�, naprz�d oczom w�asnym wierzy� nie chcia�, potem zap�aka� z rado�ci, a nast�pnie wpad� w taki wojowniczy zapa�, i� nie by�o ju� dla niego niebezpiecze�stw. Niechby nie tylko Bogus�aw, ale sam kr�l szwedzki z ca�� pot�g� nast�pi�, pan miecznik got�w by� broni� swoich dziewczyn przed wszelkim nieprzyjacielem.</p><p>� Pierwej polegn� � m�wi� � ni� w�os wam z g�owy spadnie. Nie ten ja ju� cz�owiek, kt�rego�cie zna�y w Taurogach, i tak my�l�, �e d�ugo popami�taj� Szwedzi Girlakole, Jaswojni� i te ci�gi, kt�re im pod samymi Rosieniami zada�em. Prawda, �e zdrajca Sakowicz napad� nas niespodzianie i rozproszy�, ale oto zn�w kilkaset szabel ma si� na us�ugi.</p><p>Pan miecznik nie bardzo przesadza�, bo rzeczywi�cie trudno w nim by�o pozna� upad�ego na duchu tauro�a�skiego je�ca. Inn� wcale mia� fantazj�; energia jego od�y�a; w polu, na koniu, znalaz� si� w swoim �ywiole, a b�d�c �o�nierzem dobrym, rzeczywi�cie kilkakrotnie ju� Szwed�w mocno poszarpa�. �e za� wielk� mia� powag� w okolicy, wi�c te� kupi�a si� do niego ch�tnie szlachta i lud prosty, a i z dalszych powiat�w raz wraz kt�ry� z Billewicz�w przyprowadza� po kilkana�cie lub nawet kilkadziesi�t koni.</p><p>Partia miecznikowa sk�ada�a si� z trzystu piechoty ch�opskiej i oko�o pi�ciuset je�d�c�w. W piechocie rzadko kto mia� rusznic�, wi�kszo�� zbrojna by�a w kosy i wid�y; jazda stanowi�a zbieranin� zamo�niejszej szlachty, kt�ra z czeladzi� w lasy ruszy�a, i ubo�szej z za�ciank�w. Uzbrojenie jej lepsze by�o ni� piechoty, ale bardzo rozmaite. Tyki chmielowe s�u�y�y wielu za kopie; inni nosili bro� rodzinn� bogat�, ale cz�stokro� zesz�owieczn�; konie rozmaitej krwi i dobroci nie nadawa�y si� do jednego szeregu.</p><p>M�g� miecznik z takim wojskiem zast�powa� drog� patrolom szwedzkim, m�g� wycina� wi�ksze nawet oddzia�y jazdy, m�g� oczyszcza� lasy i wsie z grasant�w, kt�rych liczne watahy, z�o�one ze zbieg�w szwedzkich, pruskich i miejscowych �otrzyk�w, trudni�y si� rozbojem, ale nie m�g� na �adne miasto uderzy�.</p><p>Ow� Szwedzi zm�drzeli ju�. Zaraz po wybuchu powstania wyci�to na ca�ej �mudzi i Litwie tych, kt�rzy w kwaterach rozproszeni po wsiach stali; teraz wi�c ci, kt�rzy ocaleli, trzymali si� napr�dce obwarowanych miast, z kt�rych wychylali si� tylko na bli�sze ekspedycje. Sta�o si� zatem, �e pola, lasy, wioski i pomniejsze miasteczka by�y w r�ku polskim, a za to wszystkie wi�ksze grody dzier�yli Szwedzi i rugowa� ich nie by�o sposobu.</p><p>Miecznikowa partia by�a jedn� z najlepszych; inne mniej jeszcze mog�y wsk�ra�. Na granicy Inflant powsta�cy uzuchwalili si� wprawdzie tak dalece, �e po dwakro� Bir�e obiegli, kt�re za drugim razem zmuszone by�y podda� si�, ale chwilowa ta przewaga wyp�yn�a st�d, �e de la Gardie po�ci�ga� na obron� Rygi przeciw carskiej pot�dze wszystkie wojska z pogranicznych Inflantom powiat�w.</p><p>�wietne jego i rzadkie w dziejach zwyci�stwa kaza�y si� jednak spodziewa�, �e tamta wojna wkr�tce zostanie uko�czon�, a potem na �mud� nadci�gn� nowe i upojone triumfami wojska szwedzkie. Wszelako tymczasem do�� by�o w lasach bezpiecznie i liczne partie powsta�cze, same niewiele zdolne przedsi�wzi��, mog�y by� wszelako pewne, �e ich nieprzyjaciel po zapad�ych puszczach szuka� nie b�dzie.</p><p>Dlatego pan miecznik porzuci� my�l schronienia si� do Puszczy Bia�owieskiej, bo droga do niej by�a bardzo daleka, a po drodze si�a miast znacznych, opatrzonych w liczne prezydia.</p><p>� Pan B�g da� such� jesie� � m�wi� do swoich dziewcz�t � za czym i �atwiej �y� <emphasis>sub Iove</emphasis>. Ka�� wam namiocik foremny sporz�dzi�, bab� do us�ug wam dam, i zostaniecie w obozie. Nie masz w tych czasiech bezpieczniejszego schronienia jak w lasach. Billewicze moje do cna spalone; na dwory grasanci nachodz�, a cz�sto i podjazdy szwedzkie. Gdzie wam bezpieczniej g�owy przytuli� jako przy mnie, kt�ry kilkaset szabel mam do rozporz�dzenia? Przyjd� za� p�niej s�oty, to wam si� jak� chacin� w g��bokich ost�pach wynajdzie.</p><p>My�l ta podoba�a si� bardzo pannie Borzobohatej, bo w partii by�o kilku m�odych Billewicz�w, grzecznych kawaler�w, a wreszcie m�wiono bez ustanku, �e pan Babinicz w te strony ci�gnie.</p><p>Spodziewa�a si� tedy Anusia, �e nadci�gn�wszy, w mig Szwed�w wy�enie, a potem... potem b�dzie, co B�g da. Ole�ka s�dzi�a r�wnie�, �e najbezpieczniej przy partii, chcia�a si� tylko od Taurog�w oddali�, po�cigu Sakowicza si� obawiaj�c.</p><p>� P�jd�my ku Wodoktom � rzek�a � tam b�dziem mi�dzy swymi. Cho�by te� by�y spalone, s� Mitruny i wszystkie za�cianki okoliczne. Niepodobna, by ca�y kraj tamtejszy w pustyni� mia� by� zmieniony. Lauda w razie niebezpiecze�stwa b�dzie nas broni�.</p><p>� Ba, wszyscy lauda�scy z Wo�odyjowskim wyszli � zaoponowa� m�ody Jur Billewicz.</p><p>� Zostali starzy i wyrostki, wreszcie nawet niewiasty tamtejsze broni� si� w razie potrzeby umiej�. Puszcze tam tak�e wi�ksze ni� tu; Domaszewicze My�liwi albo Go�ciewicze Dymni do Rogowskiej nas zawiod�, w kt�rej �aden nieprzyjaciel nas nie odnajdzie.</p><p>� A ja, taborek i was ubezpieczywszy, b�d� na Szwed�w wypada� i znosi� tych, kt�rzy si� na brzegi puszcza�skie odwa�� � rzek� pan miecznik. � To jest przednia my�l! Nic tu po nas, tam wi�ksze us�ugi odda� mo�na.</p><p>Kto wie, czy miecznik nie dlatego chwyci� si� tak skwapliwie rady panny Aleksandry, �e w duszy tak�e nieco si� Sakowicza obawia�, kt�ry do rozpaczy przywiedzion m�g� by� straszny.</p><p>Rada jednak by�a sama w sobie m�dr�, dlatego wszystkim od razu przypad�a do smaku, wi�c miecznik tego samego jeszcze dnia wys�a� pod dow�dztwem Jura Billewicza piechot�, a�eby si� przedziera�a lasami w kierunku Krakinowa; sam za� z jazd� ruszy� w dwa dni p�niej, zasi�gn�wszy wprz�d dok�adnych wie�ci, czy z Kiejdan lub z Rosie�, mi�dzy kt�rymi musia� przechodzi�, nie wysz�y jakie znaczniejsze szwedzkie wojska.</p><p>Szli z wolna i ostro�nie. Panny jecha�y na ch�opskich w�zkach, a czasami na podjezdkach, o kt�re miecznik si� wystara�.</p><p>Anusia, dostawszy w darze od Jura lekk� szabelk�, przewiesi�a j� m�nie przez siebie na jedwabnych rapciach i w ko�paczku na�o�onym z fantazj� na g�ow� ogania�a, niby jaki rotmistrz, chor�giew. Bawi� j� poch�d i szable b�yszcz�ce w s�o�cu, i rozk�adane noc� ogniska. Zachwycali si� ni� wielce m�odzi oficerowie i �o�nierze, a ona strzyg�a oczyma na wszystkie strony, rozpuszcza�a w pochodzie warkocze po to, by je po trzy razy na dzie� zaplata� nad brzegami jasnych strumieni, kt�re zast�powa�y jej zwierciad�o. M�wi�a cz�sto, �e chce widzie� bitw�, aby da� przyk�ad m�stwa, ale w rzeczy samej wcale nie pragn�a bitwy; chcia�a tylko pogr��y� serca wszystkich m�odych wojownik�w, jako� i pogr��y�a ich liczb� niepomiern�.</p><p>Ole�ka tak�e jakoby na nowo od�y�a po opuszczeniu Taurog�w. Tam zabija�a j� niepewno�� losu i ci�g�a obawa, teraz czu�a si� bezpieczniejsz� w g��binach le�nych. Zdrowe powietrze wraca�o jej si�y. Widok �o�nierstwa, broni, ruch i gwar obozowy dzia�a�y jak balsam na zm�czon� jej dusz�. I jej r�wnie� sprawia� przyjemno�� poch�d wojsk, a mo�liwe niebezpiecze�stwa nie przestrasza�y bynajmniej, bo przecie rycerska krew p�yn�a w jej �y�ach. Mniej okazuj�c si� �o�nierzom, nie pozwalaj�c sobie buszowa� na podjezdku przed szeregami, mniej te� �ci�ga�a na si� oczu. Ale natomiast otacza� j� szacunek powszechny.</p><p>U�miecha�y si� w�sate twarze �o�nierskie na widok Anusi, a odkrywa�y si� g�owy, gdy Ole�ka zbli�a�a si� do ognisk. Szacunek �w zmieni� si� p�niej w uwielbienie. Nie by�o te� bez tego, by jakie serce nie zabi�o dla niej w m�odej piersi, jeno �e oczy nie �mia�y na ni� patrze� tak wprost, jak na ow� czarnuszk�-Ukraink�.</p><p>Szli lasami, zaro�lami, cz�sto wysy�aj�c przed sob� zwiady, i a� dopiero si�dmego dnia przybyli p�n� ju� noc� do Lubicza, kt�ry le�a� na skraju lauda�skiej okolicy, stanowi�c jakoby wrota do niej. Konie tak by�y dnia tego zm�czone, �e mimo przedstawie� Ole�ki niepodobna by�o ruszy� dalej, wi�c miecznik zakaza� dziewczynie wydziwia� i roztasowa� parti� na nocleg. Sam z pannami stan�� we dworze, bo i czas by� mglisty, a ch�odny bardzo. Dziwnym trafem dw�r nie by� spalony. Nieprzyjaciel oszcz�dzi� go prawdopodobnie z polece� ksi�cia Janusza Radziwi��a, dlatego �e by� Kmicicowy, a chocia� p�niej ksi��� dowiedzia� si� o odst�pstwie pana Andrzeja, zapomnia� lub nie mia� czasu wyda� nowych rozkaz�w. Powsta�cy uwa�ali ca�� maj�tno�� za billewiczowsk� w�asno��, grasanci nie �mieli rabowa� pod bokiem Laudy. Wi�c nie zmieni�o si� w nim nic. Ole�ka wchodzi�a ze strasznym uczuciem b�lu i goryczy pod ten dach. Zna�a tu ka�dy k�t, lecz niemal z ka�dym ��czy�o si� jakowe� wspomnienie Kmicicowego wyst�pku. Oto przed ni� sala jadalna, ubrana w konterfekty Billewicz�w i w czaszki le�nego zwierza. Potrzaskane kulami czaszki s� jeszcze na gwo�dziach, pochlastane szablami portrety spogl�daj� surowe ze �cian, jakoby chcia�y m�wi�: �Patrz, dziewczyno, patrz, nasza wnuczko, to on �wi�tokradzk� r�k� poci�� wizerunki naszych ziemskich postaci, dawno spoczywaj�cych ju� w grobach!�</p><p>Ole�ka czu�a, �e oczu nie zmru�y w tym domu splamionym. Zda�o jej si�, �e w ciemnych k�tach komnat snuj� si� jeszcze widma strasznych kompanion�w, buchaj�ce ogniem z nozdrzy. I jak�e pr�dko przechodzi� ten cz�owiek, tak przez ni� kochany, od swawoli do wyst�pku, od wyst�pku do coraz wi�kszych zbrodni, od por�bania wizerunk�w do rozpusty, do spalenia Upity i Wo�montowicz, do porwania jej samej z Wodokt�w, dalej do s�u�by radziwi��owskiej, do zdrady, ukoronowanej obietnic� podniesienia r�ki na kr�la, na ojca ca�ej Rzeczypospolitej...</p><p>Noc bieg�a, a sen nie chwyta� si� powiek nieszcz�snej Ole�ki. Wszystkie rany duszy odnowi�y si� w niej i pocz�y piec bole�nie. Wstyd na nowo pali� jej policzki; oczy nie roni�y w tej chwili �ez, ale serce ogarnia�a taka �a�o�� niezmierna, �e nie mog�ca si� w tym biednym sercu pomie�ci�...</p><p>�a�o�� za czym? Za tym, co by by� mog�o, gdyby on by� inny, gdyby przy swych narowach, dziko�ci i swawoli cho� serce przynajmniej mia� uczciwe, gdyby wreszcie mia� cho� miar� w zbrodni, gdyby istnia�a jaka� granica, przez kt�r� by przej�� nie by� zdolen. Przecie jej serce przebaczy�oby tak wiele...</p><p>Spostrzeg�a m�k� towarzyszki Anusia i dorozumia�a si� powodu, bo jej poprzednio ju� ca�� histori� stary miecznik wy�piewa�, wi�c maj�c serce dobre, podesz�a ku pannie Billewicz�wnie i zarzuciwszy jej r�ce na szyj�, rzek�a:</p><p>� Ole�ka! ty w tym domu od bole�ci si� wijesz...</p><p>Ole�ka z pocz�tku nie chcia�a nic m�wi�, jeno pocz�a si� trz��� ca�ym cia�em jako osinowy li��, a w ko�cu p�acz straszny, rozpaczliwy wyrwa� si� z jej piersi. Chwyciwszy konwulsyjnie r�k� Anusi, g�ow� sw� jasn� wspar�a na jej ramieniu i �kanie targa�o ni� jak wicher krzewem.</p><p>Anusia d�ugo czeka� musia�a, zanim przesz�o, wreszcie gdy Ole�ka uspokoi�a si� nieco, ozwa�a si� po cichu:</p><p>� Ole�ka, m�dlmy si� za niego...</p><p>A tamta obu r�koma zakry�a oczy.</p><p>� Nie... mog�!... � rzek�a z wysileniem.</p><p>I po chwili zagarniaj�c gor�czkowo w ty� w�osy, kt�re opad�y jej na skronie, pocz�a m�wi� zdyszanym g�osem:</p><p>� Widzisz... nie mog�... Ty szcz�liwa!... Tw�j Babinicz zacny, s�awny... przed Bogiem... i ojczyzn�... Ty szcz�liwa! Mnie si� nie wolno nawet modli�... Tu wsz�dy krew ludzka... zgliszcza! �eby cho� ojczyzny nie zdradzi�! �eby si� kr�la sprzeda� nie podj��!... Ja poprzednio ju� wszystko przebaczy�am... w Kiejdanach... bom my�la�a... bo mi�owa�am go... z ca�ego serca!... Ale teraz nie mog�... O Bo�e mi�osierny! nie mog�!... Chcia�abym sama nie �y�... i �eby on ju� nie �y�!</p><p>Ma to Anusia:</p><p>� Za ka�d� dusz� modli� si� wolno, bo B�g mi�osierniejszy od ludzi i przyczyny wie, kt�rych ludzie cz�sto nie wiedz�.</p><p>To rzek�szy, kl�k�a do modlitwy, a Ole�ka rzuci�a si� krzy�em na ziemi� i przele�a�a tak a� do rana.</p><p>Nazajutrz gruchn�a wie�� po okolicy, �e pan miecznik Billewicz jest na Laudzie. Na t� wie��, kto �yw by�, wychodzi� wita�. Wi�c z las�w okolicznych wychodzili starcy zgrzybiali i niewiasty z dzie�mi ma�ymi. Dwa lata nie sia� ju� nikt ni ora� w za�ciankach. Same za�cianki by�y cz�ci� spalone i puste. Ludno�� �y�a w lasach. M�owie w sile wieku poszli z panem Wo�odyjowskim lub do r�nych partii, tylko wyrostkowie strzegli i bronili resztek dobytku, i bronili dobrze, ale pod os�on� puszcz.</p><p>Witano tedy miecznika, jak zbawc�, wielkim p�aczem rado�ci, bo tym prostym ludziom zda�o si�, �e kiedy miecznik przyszed� i panna wraca do dawnego gniazda, to ju� musi by� wojnie i kl�skom koniec. Jako� zaraz pocz�li wraca� do za�ciank�w i zgania� p�dziki dobytek z najg��bszych ost�p�w.</p><p>Szwedzi siedzieli wprawdzie niedaleko, obwarowani sza�cami w Poniewie�u, ale wobec miecznikowej si�y i innych okolicznych partii, kt�re mo�na by�o przywo�a� w razie potrzeby, mniej ju� na nich zwa�ano.</p><p>Pan Tomasz zamierza� nawet uderzy� na Poniewie�, aby ca�kiem powiat oczy�ci�; czeka� tylko, by jeszcze wi�cej luda zebra�o si� pod jego chor�giew, a zw�aszcza by jego piechocie dostarczono strzelb, kt�rych znaczn� liczb� mieli ukryt� w lasach Domaszewicze My�liwi; tymczasem ogl�da� si� po okolicy, przeje�d�aj�c od wioski do wioski.</p><p>Ale smutna to by�a lustracja. W Wodoktach dw�r by� spalony i po�owa wsi; Mitruny r�wnie�; Wo�montowicze Butrym�w, kt�re swego czasu spali� Kmicic, odbudowa�y si� po po�arze i dziwnym trafem ocala�y; za to Dro�ejkany i Mozgi Domaszewicz�w by�y spalone do cna; Pacunele do po�owy, Morozy ca�kiem, Goszczuny najsro�szego losu dozna�y, bo i ludno�� by�a do po�owy w pie� wyci�ta, a wszyscy m�czy�ni, od starc�w do kilkunastoletnich ch�opak�w, mieli z rozkazu pu�kownika Rosy poucinane r�ce.</p><p>Tak wojna depta�a strasznie te okolice, takie by�y skutki zdrady ksi�cia Janusza Radziwi��a.</p><p>Lecz nim miecznik sko�czy� lustracj� i postawi� swoje chor�gwie piechoty, przysz�y zn�w wie�ci radosne zarazem i straszne, kt�re tysi�cznym echem rozbrzmia�y od chaty do chaty.</p><p>Jurek Billewicz, poszed�szy w kilkadziesi�t koni z podjazdem pod Poniewie� i zachwyciwszy kilku Szwed�w, pierwszy dowiedzia� si� o bitwie pod Prostkami. Nast�pnie co nowina, to przychodzi�o wi�cej szczeg��w, tak cudownych, �e na ba�� zakrawa�y.</p><p>� Pan Gosiewski � powtarzano � zbi� grafa Waldeka, Izraela i ksi�cia Bogus�awa. Wojsko zniesione ze szcz�tem, wodzowie w niewoli! Ca�e Prusy jednym ogniem p�on�!</p><p>W kilka tygodni p�niej jeszcze jedno gro�ne nazwisko pocz�y powtarza� usta ludzkie: nazwisko Babinicza.</p><p>� Babinicz g��wnie do wiktorii pod Prostkami si� przyczyni� � m�wiono na ca�ej �mudzi. � Babinicz ksi�cia Bogus�awa w�asn� r�k� usiek� i pojma�.</p><p>A dalej:</p><p>� Babinicz pali Prusy elektorskie, idzie jako �mier� ku �mudzi, �cina, ziemi� a niebo zostawuje.</p><p>W ko�cu za�:</p><p>� Babinicz Taurogi spali�. Sakowicz uciek� przed nim i po lasach si� kryje...</p><p>Ostatni wypadek zaszed� zbyt blisko, by d�ugo pozosta� m�g� w�tpliwym. Jako� wie�� sprawdzi�a si� w zupe�no�ci.</p><p>Anusia Borzobohata przez ca�y czas, gdy te wie�ci dochodzi�y, �y�a jakby w odurzeniu, �mia�a si� i p�aka�a na przemian, tupa�a nogami, gdy kto nie wierzy�, i powtarza�a wszystkim, czy kto chcia�, czy nie chcia� s�ucha�:</p><p>� Ja pana Babinicza znam! On mnie z Zamo�cia do pana Sapiehy przywi�z�. Najwi�kszy to w �wiecie wojownik. Nie wiem, czyli pan Czarniecki mu dor�wna. On to � pod panem Sapieh� s�u��c � ca�kiem ksi�cia Bogus�awa w czasie pierwszej wyprawy pogn�bi�... On, jestem pewna, �e nie kto inny, pod Prostkami go usiek�. Da on panu Sakowiczowi i takim dziesi�ciu jak Sakowicz!... A Szwed�w w miesi�c z ca�ej �mudzi wymiecie!</p><p>Jako� zar�czenia jej pocz�y si� pr�dko sprawdza�. Nie by�o ju� najmniejszej w�tpliwo�ci, �e gro�ny wojownik, zwany Babiniczem, posun�� si� od Taurog�w w g��b ku p�nocy kraju.</p><p>Pod Ko�tyniami zbi� pu�kownika Baldona i oddzia� jego zni�s� ze szcz�tem; pod Worniami wyci�� piechot� szwedzk�, kt�ra cofa�a si� przed nim do Telsz; pod Telszami stoczy� wi�ksz� zwyci�sk� bitw� z dwoma pu�kownikami, Normanem i Hudenski�ldem, w kt�rej Hudenski�ld poleg�, a Norman z niedobitkami nie opar� si� a� w Zag�rach, na samej granicy �mudzkiej.</p><p>Z Telsz ruszy� Babinicz ku Kurszanom, p�dz�c przed sob� mniejsze oddzia�y szwedzkie, kt�re na gwa�t chroni�y si� przed nim pod skrzyd�a znaczniejszych za��g.</p><p>Od Taurog�w i Po��gi do Bir� i Wi�komierza brzmia�o imi� zwyci�zcy. Rozpowiadano o okrucie�stwach, kt�rych si� nad Szwedami dopuszcza�; m�wiono, �e wojska jego, z�o�one pocz�tkowo z niewielkiego czambu�u Tatar�w i chor�giewki wolentarzy, rosn� z dnia na dzie�, bo kto �yw, biegnie do niego, wszystkie partie ��cz� si� z nim, a on ujmuje je w kluby �elazne i prowadzi na nieprzyjaciela.</p><p>Umys�y tak dalece by�y jego zwyci�stwami zaj�te, �e wie�� o kl�sce, jak� pan Gosiewski poni�s� od Szteinboka pod Filipowem, przesz�a prawie bez echa. Babinicz by� bli�szym, i Babiniczem wi�cej si� zajmowano.</p><p>Anusia co dzie� b�aga�a miecznika, a�eby szed� ��czy� si� ze ws�awionym wojownikiem. Popiera�a j� i Ole�ka, naglili wszyscy oficerowie i szlachta, kt�r� sama ciekawo�� podnieca�a.</p><p>Ale nie by�a to rzecz �atwa. Naprz�d, Babinicz by� w innej stronie; po wt�re, cz�sto zapada� tak, �e po ca�ych tygodniach nie by�o o nim s�ycha�, i wyp�ywa� zn�w razem z wie�ci� o nowym zwyci�stwie; po trzecie, wszystkie oddzia�y i za�ogi szwedzkie z miast i miasteczek, chroni�c si� przed nim, zagrodzi�y wielkimi kupami drog�, na koniec za Rosieniami pojawi� si� znaczny oddzia� Sakowicza, o kt�rym przyniesiono wiadomo��, �e niszczy wszystko przed sob� straszliwie i m�kami ludzi morz�c, o parti� billewiczowsk� ich bada.</p><p>Miecznik nie tylko nie m�g� ruszy� ku Babiniczowi, ale obawia� si�, czy mu w okolicach Laudy nie stanie si� wkr�tce za ciasno.</p><p>Wi�c sam nie wiedz�c, co pocz��, zwierzy� si� Jurkowi Billewiczowi, �e ma zamiar w lasy rogowskie na wsch�d si� cofa�. Jurek wygada� si� zaraz z nowin� przed Anusi�, ta za� posz�a wprost do miecznika.</p><p>� Stryjku najmilszy � rzek�a do niego (bo tak nazywa�a go zawsze, gdy chcia�a co� na nim wyd�bi�) � s�ysza�am, i� ucieka� mamy. Zali to nie wstyd tak znamienitemu �o�nierzowi pierzcha� na sam� wie�� o nieprzyjacielu?</p><p>� Wa�panna musisz we wszystko swoje trzy grosze w�cibi� � odrzek� sk�opotany miecznik. � To nie wa�panny rzecz.</p><p>� Dobrze, to si� sobie cofajcie, a ja tu zostan�.</p><p>� �eby ci� Sakowicz z�owi�? obaczysz!</p><p>� Sakowicz mnie nie z�owi, bo mnie pan Babinicz obroni.</p><p>� W�a�nie te� b�dzie wiedzia�, gdzie wa�panna jeste�! Powiedzia�em raz, �e si� nie zdo�amy do niego przedrze�.</p><p>� Ale on mo�e przyj�� do nas. Ja jego znajoma; �ebym tylko mog�a wys�a� do niego list, jestem pewna, �e by tu przyszed�, wprz�d Sakowicza pobiwszy. On mnie troch� lubi�, to by i nie odm�wi� ratunku.</p><p>� A kto si� podejmie list zanie��?</p><p>� Przez pierwszego lepszego ch�opa mo�na pos�a�...</p><p>� A nie zawadzi, nie zawadzi, w �adnym razie nie zawadzi. Ole�ka ma bystry rozum, ale i wa�pannie go nie brakuje. Cho�by�my si� mieli tymczasem przed przewa�n� si�� w lasy uchyli�, zawsze b�dzie dobrze, �eby Babinicz przyszed� w te strony, bo tym sposobem pr�dzej si� z nim po��czym. Pr�buj wa�panna. Pos�a�cy si� znajd� i ludzie pewni...</p><p>Uradowana Anusia tak dobrze zacz�a pr�bowa�, �e tego samego dnia znalaz�a sobie a� dw�ch pos�a�c�w, i to nie ch�op�w, bo jednego Jurka Billewicza, drugiego Brauna. Obaj mieli wzi�� po li�cie jednobrzmi�cym, aby w ka�dym razie, je�li nie ten, to �w m�g� go wr�czy� Babiniczowi. Z samym listem mia�a Anusia wi�cej k�opotu, lecz wreszcie napisa�a go w nast�puj�cych s�owach:</p><p>�W ostatniej toni pisz� do Wa�pana, je�li mnie pami�tasz (cho� w�tpi�, bo co by� tam mia� Wa�pan pami�ta�!), aby� mi na ratunek przyby�. Lecz tylko po �yczliwo�ci Wa�pana, kt�r� mi w drodze z Zamo�cia okazywa�e�, �miem si� tego spodziewa�, �e mnie w nieszcz�ciu nie zaniechasz. Jestem w partii pana Billewicza, miecznika rosie�skiego, kt�ry mi przytu�ek da�, bom jego krewn�, pann� Billewicz�wn�, z niewoli tauro�a�skiej wyprowadzi�a. I jego, i nas obie oblega zewsz�d nieprzyjaciel, a mianowicie Szwedzi i niejaki pan Sakowicz, przed kt�rego grzeszn� natarczywo�ci� musia�am ucieka� i w obozie szuka� schronienia. Wiem, �e� mnie Wa�pan nie lubi�, cho� B�g widzi, nic ci nie uczyni�am z�ego, a �yczy�am i �ycz� zawsze z ca�ego serca. Ale i nie lubi�c, ocal biedn� sierot� ze srogich r�k nieprzyjacielskich. B�g zasi� wynagrodzi ci to stokrotnie i ja b�d� si� modli� za Wa�pana, kt�rego dzi� jeno dobrym opiekunem, potem za� zbawc� moim b�d� nazywa�a do �mierci...�</p><p>Gdy wys�a�cy opuszczali ju� ob�z, Anusia, bacz�c, na jakie niebezpiecze�stwa si� nara�aj�, zl�k�a si� o nich i koniecznie zatrzyma� ich pragn�a. Nawet ze �zami w oczach pocz�a prosi� miecznika, �eby im jecha� nie pozwoli�, bo listy i ch�opi mog� zanie��, ch�opom za� i przedosta� si� b�dzie �atwiej.</p><p>Lecz Braun i Jurko Billewicz uparli si� tak, �e �adne przedstawienia nie pomog�y. Jeden i drugi chcieli si� w gotowo�ci do us�ug przesadzi�, �aden za� nie przewidywa�, co go czeka.</p><p>Albowiem w tydzie� p�niej Braun wpad� w r�ce Sakowicza, kt�ry kaza� go ze sk�ry obedrze�, biedny za� Jurko zosta� zastrzelony za Poniewie�em, w ucieczce przed podjazdem szwedzkim.</p><p>Oba listy wpad�y w r�ce nieprzyjaci�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>Sakowicz po schwytaniu Brauna i obdarciu go ze sk�ry, porozumia� si� natychmiast z obersztem Hamiltonem, Anglikiem w s�u�bie szwedzkiej i komendantem w Poniewie�u, celem wsp�lnego uderzenia na parti� miecznika Billewicza.</p><p>Babinicz w�a�nie by� gdzie� zapad� w lasy i od kilkunastu dni �aden s�uch o nim nie doszed�. Zreszt� Sakowicz nie by�by ju� zwa�a� na jego blisko��. Mia� on wprawdzie, mimo ca�ej swej odwagi, jak�� instynktow� obaw� przed Babiniczem, ale teraz got�w by� sam zgin��, byle zemsty dokona�. Od czasu ucieczki Anusinej w�ciek�o�� nie przestawa�a ani na chwil� targa� jego duszy. Zmylone rachuby i zraniona mi�o�� w�asna w sza� go wprawia�y, a przy tym cierpia�o w nim i serce. Z pocz�tku pragn�� on poj�� Anusi� za �on� tylko dla maj�tno�ci zapisanych jej przez pierwszego narzeczonego, pana Podbipi�t�, lecz p�niej zakocha� si� w niej �lepo i na zab�j, jak tylko taki cz�owiek m�g� si� zakocha�. I dosz�o do tego, �e on, kt�ry opr�cz Bogus�awa nikogo si� nie ba� na �wiecie, on, przed kt�rego wzrokiem samym ludzie bledli, patrzy� jak pies w oczy tej dziewczyny, ulega� jej, znosi� jej wydziwiania, spe�nia� wszystkie ch�ci, stara� si� my�li zgadywa�.</p><p>Ona u�ywa�a i nadu�ywa�a swego wp�ywu, �udz�c go s�owy, spojrzeniem, wys�ugiwa�a si� nim jak niewolnikiem, w ko�cu zdradzi�a.</p><p>Sakowicz nale�a� do tego rodzaju ludzi, kt�rzy za jedyne dobro i cnot� poczytuj� to, co dla nich dobre, za z�e i win� to, co im szkod� przynosi. Wi�c w oczach jego Anusia pope�ni�a najstraszliwsz� zbrodni� i nie by�o dla niej do�� wielkiej kary. Gdyby to kogo innego spotka�o, pan starosta �mia�by si� i drwi�, lecz gdy dotkn�o jego osob�, rycza� jak ranny zwierz i my�la� tylko o pom�cie. Chcia� dosta� w r�ce winowajczyni� umar�� albo �yw�. Wola�by �yw�, bo m�g�by naprz�d kawalersk� zemst� wywrze�, lecz cho�by dziewczyna mia�a i polec w czasie napadu, mniejsza mu by�o z tym, byle si� komu innemu nie dosta�a.</p><p>Chc�c dzia�a� na pewno, pos�a� do miecznika przekupionego cz�owieka z listem niby od Babinicza, w kt�rym oznajmia� w imieniu tego ostatniego, �e w Wo�montowiczach w ci�gu tygodnia stanie.</p><p>Miecznik uwierzy� �atwo, ufaj�c za� w niezwyci�on� si�� Babinicza i tajemnicy z tego nie czyni�, za czym nie tylko sam zakwaterowa� si� na dobre w Wo�montowiczach, ale poruszy� przez rozg�oszenie nowiny ca�� prawie ludno�� lauda�sk�. Resztki jej zbieg�y si� z las�w, raz dlatego, �e to ju� by� koniec jesieni i ch�ody wielkie nasta�y, a po wt�re, przez sam� ciekawo�� widzenia ws�awionego wojownika.</p><p>A tymczasem od strony Poniewie�a ci�gn�li ku Wo�montowiczom hamiltonowscy Szwedzi, od strony Kiejdan przekrada� si� po wilczemu Sakowicz.</p><p>Ten ostatni jednak ani si� domy�la�, �e za nim, r�wnie� po wilczemu, ci�gnie na krok kto� trzeci, kt�ry lubo �adnych wezwa� nie otrzyma�, mia� w�a�nie we zwyczaju zjawia� si� tam, gdzie si� go najmniej spodziewano.</p><p>Kmicic nie wiedzia� zupe�nie, �e Ole�ka znajduje si� w billewiczowskiej partii. W Taurogach, kt�re spl�drowa� ogniem i mieczem, zasi�gn�� j�zyka o tym, �e usz�a wraz z pann� Borzobohat�, lecz przypuszcza�, �e usz�y do Puszczy Bia�owieskiej, gdzie chroni�a si� tak�e pani Skrzetuska i wiele innych szlachcianek. M�g� to przypuszcza� tym bardziej, i� wiedzia�, �e stary miecznik od dawna mia� zamiar odwiezienia do tych nieprzebytych bor�w synowicy.</p><p>Zmartwi�o to pana Andrzeja niepomiernie, �e jej w Taurogach nie znalaz�, ale z drugiej strony pociesza� si�, �e umkn�a z r�k Sakowicza i �e a� do ko�ca wojny znajdzie bezpieczne przytulenie.</p><p>Nie mog�c do puszczy zaraz po ni� i��, postanowi� nieprzyjaciela na �mudzi dop�ty podchodzi� i niszczy�, dop�ki ca�kiem go nie zgn�bi. I szcz�cie sz�o jego �ladem. Od p�tora miesi�ca zwyci�stwo nast�powa�o po zwyci�stwie, lud zbrojny sypa� si� do niego tak obficie, �e wkr�tce czambulik stanowi� ledwie czwart� cz�� jego si�y. Wreszcie wy�en�� nieprzyjaci� z ca�ej zachodniej �mudzi, a zas�yszawszy o Sakowiczu i maj�c z nim dawne rachunki do za�atwienia, pu�ci� si� w swe dawne strony i szed� za nim.</p><p>W ten spos�b dotarli obaj w pobli�e Wo�montowicz.</p><p>Miecznik, kt�ry poprzednio sta� niedaleko, rezydowa� tam ju� od tygodnia i nawet w g�owie nie posta�a mu my�l, jak strasznych wkr�tce b�dzie mia� go�ci.</p><p>A� pewnego wieczora wyrostkowie Butrymi, pas�cy za Wo�montowiczami konie, dali zna�, �e jakie� wojsko wysz�o z las�w i zbli�a si� od po�udniowej strony. Miecznik zbyt by� jednak starym i do�wiadczonym �o�nierzem, aby nie przedsi�wzi�� �adnych ostro�no�ci. Piechot� swoj�, cz�ci� ju� opatrzon� przez Domaszewicz�w w strzelb�, umie�ci� w niedawno odbudowanych domach, cz�ci� obsadzi� ko�owr�t, sam za� z jazd� stan�� nieco z ty�u poza p�otami, na obszernym pastewniku dotykaj�cym jedn� stron� rzeczki. Miecznik uczyni� to g��wnie dlatego, �eby uzyska� pochwa�y Babinicza, kt�ry na dobrych rozporz�dzeniach zna� si� musia�; ale pozycja jego istotnie by�a silna.</p><p>Za�cianek, od czasu jak go Kmicic z zemsty za wymordowanie kompanion�w spali�, odbudowywa� si� z wolna; �e za� p�niej wojna szwedzka robot� przerwa�a, by�o wi�c nagromadzonych w g��wnej ulicy mn�stwo bali, bierwion, desek. Ca�e ich kupy wznosi�y si� przy ko�owrocie, i piechota, cho�by mniej wy�wiczona, mog�a si� spoza nich d�ugo broni�.</p><p>W ka�dym razie zabezpiecza�a ona jazd� od pierwszego natarcia. Miecznik tak dalece pragn�� popisa� si� ze swoj� znajomo�ci� �o�nierki przed Babiniczem, �e nawet podje�dzik wys�a� na zwiady.</p><p>Jakie� by�o jego zdumienie, a w pierwszej chwili i przera�enie, gdy z dala, zza borku, doszed� go odg�os strza��w, nast�pnie podjazd ukaza� si� na drodze, ale id�cy w skok i z chmur� nieprzyjaci� na karku.</p><p>Miecznik skoczy� natychmiast do piechoty, aby ostatnie rozkazy wyda�, a tymczasem z borku pocz�y si� wysypywa� g�stsze zast�py nieprzyjaci� i sz�y jak szara�cza ku Wo�montowiczom, �wiec�c w zachodz�cym s�o�cu broni�.</p><p>Borek by� blisko, wi�c podjechawszy nieco, jazda owa pu�ci�a zaraz w skok konie, pragn�c jednym zamachem przedosta� si� przez ko�owr�t, lecz nag�y ogie� piechoty osadzi� j� na miejscu. Pierwsze szeregi cofn�y si� nawet do�� bez�adnie i tylko kilkunastu dotar�o piersiami ko�skimi do zasiek�w.</p><p>Miecznik te� och�on�� tymczasem i skoczywszy do jazdy, kaza� wszystkim, kt�rzy mieli pistolety lub strzelby, i�� na posi�ek piechocie.</p><p>Nieprzyjaciel by� widocznie r�wnie� zaopatrzony w muszkiety bo zaraz po pierwszym natarciu rozpocz�� ogie� bardzo gwa�towny chocia� nieregularny.</p><p>Wi�c z obu stron pocz�o grzmie� to szybciej, to powolniej; kule, �wiszcz�c, dolatywa�y a� do jazdy, stuka�y po domach, p�ocie, kupach belek; dym rozci�ga� si� nad Wo�montowiczami, zapach prochu nape�ni� ulic�.</p><p>Anusia zatem mia�a to, czego chcia�a, to jest bitw�.</p><p>Obie panny zaraz w pierwszej chwili dosiad�y z rozkazu miecznika podjezdk�w, aby w danym razie, gdyby si�y nieprzyjacielskie okaza�y si� zbyt wielkie, mog�y uchodzi� razem z parti�. Pomieszczono je wi�c w tylnych szeregach jazdy.</p><p>Lecz Anusi, mimo �e szabelk� mia�a przy boku i ko�paczek rysi na g�owie, dusza zaraz z pocz�tku uciek�a na rami�. Ona, kt�ra tak dobrze umia�a sobie radzi� w pokoju z oficerami, nie znalaz�a ani szczypty energii, gdy przysz�o stan�� jej oko w oko synom Bellony w polu. �wist i stukanie kul przera�a�o j�, zam�t, bieganie ordynans�w, huk muszkiet�w i j�ki rannych odejmowa�y jej przytomno��, a zapach prochu przyt�umia� oddech w piersiach. Uczyni�o si� jej md�o i s�abo, twarz zblad�a jak chusta i pocz�a wi� si� a piszcze� jak dziecko; a� jeden z towarzysz�w, m�ody pan Olesza z Kiemnar, musia� uchwyci� j� w ramiona. Trzyma� za� mocno, mocniej ani�eli trzeba by�o i got�w by� trzyma� tak do ko�ca �wiata.</p><p>Lecz �o�nierze �mia� si� naoko�o pocz�li.</p><p>� Rycerz w sp�dnicy! � ozwa�y si� g�osy. � A kury sadzi�, a pierze drze�!</p><p>Inni za� wo�ali:</p><p>� Panie Olesza! przypad�a ci tarcza do ramienia, ale ci� przez ni� tym �atwiej Kupido strza�� przeszyje!...</p><p>I dobry humor ogarn�� �o�nierzy.</p><p>Inni woleli wszelako patrze� na Ole�k�, kt�ra zachowywa�a si� ca�kiem inaczej. Z pocz�tku, gdy kilka kul przelecia�o opodal, przyblad�a i ona, nie mog�c si� wstrzyma� od uchylania g�owy i zamykania oczu; lecz nast�pnie krew rycerska gra� w niej pocz�a, wi�c sp�on�wszy na twarzy jak r�a, podnios�a g�ow� i patrzy�a nieul�k�ym okiem przed siebie. Rozd�te jej nozdrza wci�ga�y jakby z lubo�ci� zapach prochu. �e za� dym czyni� si� wedle ko�owrotu coraz wi�kszy i widok bardzo przys�ania�, wi�c odwa�na panna, widz�c, �e oficerowie wyje�d�aj� naprz�d, aby dok�adniej przebieg bitwy �ledzi�, poruszy�a si� wraz z nimi, nie my�l�c nawet o tym, co czyni.</p><p>A w g�stwie jazdy podni�s� si� szmer pochwalny:</p><p>� O, to krew! to �ona dla �o�nierza, to s�uszny wolentarzyk!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Billewicz�wna!</p><p>� Popiszmy si�, mo�ci panowie, bo przed takimi oczyma warto!</p><p>� I amazonki lepiej przeciw muszkietom nie stawa�y! � krzykn�� kt�ry� z m�odych towarzysz�w, zapominaj�c w zapale, �e amazonki �y�y przed wynalezieniem prochu.</p><p>� Czas by ju� sko�czy�. Piechota grzecznie si� sprawi�a i <emphasis>hostes</emphasis> mocno nadwer�eni.</p><p>Rzeczywi�cie, nieprzyjaciel nie m�g� nic wsk�ra� jazd�. Co chwila rozpuszcza� konie, podpada� do ko�owrotu, ale po salwie cofa� si� bez�adnie. I jako fala, rozlawszy si� po p�askim brzegu, zostawia po sobie muszle, kamyki, martw� ryb�, tak po ka�dym ataku zostawa�o kilkana�cie cia� ko�skich i ludzkich na drodze przed ko�owrotem.</p><p>Wreszcie ataki usta�y. Podje�d�ali tylko ochotnicy, pal�c w stron� wsi z pistolet�w i muszkiet�w do�� g�sto, aby uwag� Billewiczowskich zaj��. Natomiast pan miecznik, wylaz�szy po w�g�ach pod okap dworku, dojrza� ruch w tylnych szeregach nieprzyjacielskich ku polom i chru�niakom, ci�gn�cym si� z lewej strony Wo�montowicz.</p><p>� St�d b�d� tentowali! � zakrzykn�� i natychmiast pos�a� cz�� jazdy mi�dzy cha�upy, �eby z sad�w da�a nieprzyjacielowi odp�r.</p><p>W p� godziny nowa bitwa, ale tak�e na paln� bro�, zawi�za�a si� z lewego skrzyd�a partii.</p><p>Sady ogrodzone utrudnia�y jeszcze atak wr�cz, ale utrudnia�y zar�wno dla stron obu. Przy tym nieprzyjaciel, rozrzuciwszy si� na d�ugiej linii, mniej by� nara�ony na strza�y.</p><p>Bitwa z wolna stawa�a si� coraz za�artsz� i coraz pracowitsz�, nie przestano bowiem atakowa� i ko�owrotu.</p><p>Miecznik pocz�� si� niepokoi�.</p><p>Z prawej strony mia� za sob� b�onia wolne jeszcze, ko�cz�ce si� rzeczk� niezbyt szerok�, lecz g��bok� i bagnist�, przez kt�r� przeprawa, zw�aszcza w po�piechu, mog�a by� trudn�. W jednym miejscu tylko by�a wydeptana droga do p�askiego brzegu, przez kt�ry przep�dzano byd�o do boru. Pan Tomasz coraz cz�ciej jako� j�� si� ogl�da� w tamt� stron�.</p><p>Naraz, mi�dzy przejrzyst�, bo pozbawion� ju� li�ci wierzbinow� g�stw�, ujrza� przy zorzy wieczornej po�yskuj�c� bro� i czarniaw� chmur� �o�nierstwa.</p><p>�Babinicz nadchodzi!� � pomy�la�.</p><p>Lecz w tej chwili przypad� do niego pan Chrz�stowski, kt�ry szwadronem jazdy dowodzi�.</p><p>� Od rzeki szwedzk� piechot� wida�! � krzykn�� w przera�eniu.</p><p>� Zdrada jakowa�! � zawo�a� pa� Tomasz. � Na rany Chrystusa! skocz�e wa�� ze swoim szwadronem na t� piechot�; inaczej w bok nam przyjdzie!</p><p>� Si�a wielka! � odrzek� pan Chrz�stowski.</p><p>� Wesprzyjcie j� cho� na godzin�, my za� b�dziem si� w ty� ku lasom salwowa�.</p><p>Pan Chrz�stowski skoczy� i wkr�tce ruszy� b�oniem na czele dwustu ludzi, co widz�c, nieprzyjacielska piechota pocz�a si� szybko formowa� w g�szczach na przyj�cie nieprzyjaciela; po chwili szwadron rozpu�ci� konie, a za� z wierzbinowych krz�w zagrzmia�a muszkietowa palba.</p><p>Miecznik zw�tpi� ju� nie tylko o zwyci�stwie, ale nawet o ocaleniu w�asnej piechoty.</p><p>M�g� jeszcze wycofa� si� w ty� z cz�ci� jazdy, z pannami i szuka� schronienia w lesie, lecz taki odwr�t r�wna� si� wielkiej kl�sce, bo prowadzi� za sob� wydanie pod miecz wi�kszej cz�ci partii i resztek ludno�ci lauda�skiej, kt�ra zgromadzi�a si� w Wo�montowiczach dla widzenia Babinicza. Same Wo�montowicze zosta�yby naturalnie w takim razie z ziemi� zr�wnane.</p><p>Pozostawa�a jeszcze jedynie nadzieja, �e pan Chrz�stowski prze�amie ow� piechot�.</p><p>Tymczasem �ciemni�o si� na niebie, ale w za�cianku blask czyni� si� coraz wi�kszy, bo zapali�y si� wi�ry, drzazgi i heblowiny le��ce kup� przy pierwszym domu od ko�owrotu. Od nich zaj�� si� sam dom i krwawa �una za�wieci�a nad wiosk�.</p><p>Przy jej blasku ujrza� pan miecznik jazd� Chrz�stowskiego, wracaj�c� w pop�ochu i nie�adzie, za ni� za� piechota szwedzka wysypywa�a si� z g�szcz�w, id�c p�dem do ataku.</p><p>W�wczas zrozumia�, �e trzeba cofa� si� jedyn� woln� drog�.</p><p>Ju� wi�c dopad� do resztek jazdy, ju� machn�� szabl� i krzykn��: �W ty�, mo�ci panowie! a w ordynku! w ordynku!� � gdy nagle i z ty�u ozwa�y si� strza�y, pomieszane z okrzykiem �o�nierstwa.</p><p>Pozna� tedy miecznik, �e jest otoczony, �e wpad� jakoby w pu�apk�, z kt�rej nie ma ni wyj�cia, ni ratunku.</p><p>Pozostawa�o mu tylko zgin�� z chwa��, wi�c wyskoczy� przed szereg jazdy i zawo�a�:</p><p>� Padniemy jeden na drugim! Nie po�a�ujem krwi za wiar� i ojczyzn�!</p><p>Tymczasem ogie� jego piechoty, broni�cej ko�owrotu i lewej strony za�cianka, zes�ab�, a coraz pot�niejszy krzyk nieprzyjaciela zwiastowa� jego bliski triumf.</p><p>Lecz co znacz� te chrapliwe g�osy krzywu� w szeregach Sakowiczowskiej watahy i warczenie b�bn�w w szeregach szwedzkich? Wrzaski s�ycha� coraz przera�liwsze, jakie� dziwne, zamieszane, jakby nie triumf, ale przera�enie w nich brzmia�o.</p><p>Ogie� przy ko�owrocie ustaje naraz, jakby kto no�em przeci��. Kupy jazdy Sakowiczowskiej lec� na z�amanie karku od lewej strony ku g��wnej drodze. Z prawej strony piechota staje i zamiast naprz�d, poczyna si� cofa� ku zaro�lom.</p><p>� Co to jest?... Na rany Chrystusa! Co to jest? � krzyczy miecznik.</p><p>Wtem odpowied� przychodzi ze strony owego borku, z kt�rego wyszed� Sakowicz, a teraz sypi� si� z niego ludzie, konie, chor�gwie, bu�czuki, szable i id� � nie! raczej p�dz� jak wicher i nie jak wicher, ale jak tr�ba powietrzna. W krwawych blaskach po�aru wida� ich jak na d�oni. Idzie ich tysi�ce! Ziemia zdaje si� ucieka� spod ich n�g, a ci lec� �aw� zbit�, rzek�by�: jaki� potw�r wychyli� si� z d�browy i sadzi przez pola ku wiosce, by j� poch�on��. Leci przed nimi gnane p�dem powietrze, leci strach i zatracenie... Ju�, ju� s�! ju� dopadaj�! Zwiej� Sakowicza jak wicher!</p><p>� Bo�e! Bo�e wielki! � krzyczy jak w ob��kaniu miecznik � to nasi! to chyba Babinicz!</p><p>� Babinicz! � wrzeszcz� za nim wszystkie gardziele.</p><p>� Babinicz! � rozlegaj� si� przera�one g�osy w Sakowiczowskim oddziele. I ca�a nieprzyjacielska wataha wykr�ca w prawo, chc�c umyka� ku swojej piechocie.</p><p>P�ot �amie si� z trzaskiem przera�liwym pod parciem piersi ko�skich; pastewnik zape�nia si� uciekaj�cymi, lecz tamci ju� siedz� na ich karkach, tn�, siek�, bod�, tn� bez wytchnienia, tn� bez mi�osierdzia. S�ycha� krzyk, j�ki, �wist szabel. Jedni i drudzy wpadaj� na piechot�, przewracaj� j�, �ami�, roznosz�. Rzek�by�: tysi�ce ch�op�w stan�o do m�ocki i cepami bije. Wreszcie ca�a masa zwala si� ku rzece, ginie w zaro�lach, przetacza si� na drugi brzeg. Jeszcze ich wida�, goni� ci�gle i tn� a tn�! Oddalaj� si�. Zab�y�li raz jeszcze szablami i znikli wreszcie w krzach, w przestrzeni, w ciemno�ci.</p><p>Piechota miecznikowa pocz�a �ci�ga� si� od ko�owrotu i z dom�w, kt�rych ju� broni� nie potrzeba; jazda stoi czas jaki� w takim zdumieniu, �e milczenie g�uche panuje w szeregach, i dopiero gdy p�on�cy dom zawala si� z trzaskiem, g�os jaki� odzywa si� nagle:</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Burza to przelecia�a!</p><p>� Noga �ywa z tego po�cigu nie wyjdzie! � dodaje drugi g�os.</p><p>� Mo�ci panowie! � wo�a nagle miecznik � a my nie skoczym na tych, kt�rzy nam z ty�u zachodzili? W odwrocie oni teraz, ale ich dogonim!</p><p>� Bij! zabij! � odpowiadaj� ch�rem g�osy.</p><p>I ca�a jazda, zawr�ciwszy si�, wypuszcza konie za ostatnim oddzia�em nieprzyjaci�. W Wo�montowiczach zostaj� tylko starcy, niewiasty, dzieci i panienka z towarzyszk�.</p><p>Dom ugaszono w mgnieniu oka, po czym rado�� niepoj�ta pochwytuje wszystkie serca. Kobiety z p�aczem i szlochaniem wznosz� r�ce ku niebu i zwracaj�c si� ku stronie, w kt�r� pop�dzi� Babinicz, wo�aj�:</p><p>� Bo�e ci b�ogos�aw, wojenniku niezwyci�ony! Zbawco, kt�ry� nas, nasze dzieci i domy od zag�ady ocali�!</p><p>Zgrzybiali Butrymowie powtarzaj� ch�rem:</p><p>� Bo�e ci b�ogos�aw! Bo�e ci� prowad�! Bez ciebie by�oby ju� po Wo�montowiczach!</p><p>Ach! gdyby w tym t�umie wiedziano, �e wie� od ognia i ludno�� od miecza ocali�a w�a�nie ta sama r�ka, kt�ra przed dwoma laty do tej samej wioski wnios�a ogie� i miecz!...</p><p>Po ugaszeniu po�aru, kto �yw, pocz�� zbiera� rannych, gro�ni za� wyrostkowie, przebiegaj�c z k�onicami pobojowisko, dobijali Szwed�w i Sakowiczowskich grasant�w.</p><p>Ole�ka wnet wzi�a komend� nad opatrunkiem. Przytomna zawsze, pe�na energii i si�y, nie usta�a w pracy p�ty, p�ki ka�dy ranny nie spocz�� w chacie z przewi�zanymi ranami.</p><p>Po czym ca�a ludno�� posz�a za jej przyk�adem pod krzy�, odmawia� litani� za poleg�ych; przez ca�� noc nikt oka nie zmru�y� w Wo�montowiczach, wszyscy czekali na powr�t miecznika i Babinicza krz�taj�c si� przy tym, aby zwyci�zcom nale�yte zgotowa� przyj�cie. Sz�y pod n� hodowane w lasach wo�y i barany; ogniska hucza�y a� do rana.</p><p>Anusia jedna w niczym nie mog�a bra� udzia�u, bo naprz�d odj�� jej si�y strach, a potem rado�� tak wielka, �e do sza�u podobna. Ole�ka musia�a mie� i o niej staranie, a ona �mia�a si� i p�aka�a na przemian, to zn�w rzuca�a si� w ramiona towarzyszce, powtarzaj�c bez �adu i porz�dku:</p><p>� A co? Kto nas ocali�, i miecznika, i parti�, i ca�e Wo�montowicze? Przed kim Sakowicz uciek�? Kto go pogr��y� i Szwed�w razem z nim?... Pan Babinicz! A co? Wiedzia�am, �e przyjdzie. Przeciem do niego pisa�a. A on nie zapomnia�! Wiedzia�am, wiedzia�am, �e przyjdzie. Ja to go sprowadzi�am! Ole�ko! Ole�ko! ja szcz�liwa! Nie m�wi�am�e ci? Jego nikt nie zwyci�y! Jemu pan Czarniecki nie dor�wna... O Bo�e! Bo�e! Prawda, �e on tu wr�ci? Dzi� jeszcze? Bo �eby nie mia� wr�ci�, to by nie przychodzi�, prawda?... S�yszysz, Ole�ka, jakie� konie r�� w oddali...</p><p>Ale w oddali nic nie r�a�o. Nad ranem dopiero rozleg� si� t�tent, okrzyk, �piewy i wr�ci� pan miecznik. Jazda na spienionych od pogoni koniach zape�ni�a ca�y za�cianek. �piewom, krzykom, opowiadaniom nie by�o ko�ca.</p><p>Miecznik, umazany krwi�, zdyszany, ale radosny, opowiada� do wschodu s�o�ca, jako zni�s� oddzia� rajtarii nieprzyjacielskiej, jako dwie mile na nich jecha� i prawie do nogi wyt�pi�.</p><p>On, r�wnie� jak ca�e wojsko i wszyscy lauda�scy byli przekonani, �e Babinicz wr�ci lada chwila.</p><p>Lecz przysz�o po�udnie, potem s�o�ce odby�o drug� po�ow� drogi i pocz�o si� zni�a�, a Babinicz nie wraca�.</p><p>Anusia atoli pod wiecz�r dosta�a wypiek�w na twarzy.</p><p>�Zaliby mu tylko o Szwed�w, nie o mnie chodzi�o? � my�la�a sobie w duszy. � Przecie list odebra�, skoro tu przyszed�...�</p><p>Biedna, nie wiedzia�a, �e dusze Brauna i Jurka Billewicza by�y dawno ju� na tamtym �wiecie i �e Babinicz �adnego listu nie odebra�.</p><p>Bo gdyby by� odebra�, b�yskawic� wr�ci�by do Wo�montowicz, tylko... nie dla ciebie, Anusiu!</p><p>Up�yn�� znowu dzie�; miecznik nie traci� jeszcze nadziei i nie rusza� si� z za�cianka.</p><p>Anusia zaci�a si� w milczeniu.</p><p>� Spostponowa� mnie strasznie! Ale dobrze mi tak za moj� p�ocho��, za moje grzechy! � m�wi�a do siebie.</p><p>Na trzeci dzie� pan Tomasz wys�a� kilkunastu ludzi na zwiady.</p><p>Ci wr�cili czwartego dnia z doniesieniem, �e pan Babinicz wzi�� Poniewie�, a ze Szwed�w nikogo nie �ywi�. Po czym poszed� nie wiadomo dok�d, bo s�uch o nim przepad�.</p><p>� Ju� go nie znajdziem, p�ki znowu nie wyp�ynie! � rzek� na to miecznik.</p><p>Anusia zmieni�a si� w pokrzyw�; kto z m�odszej szlachty i oficer�w dotkn�� si� jej, wnet si� sparzy�. Pi�tego zasi� dnia rzek�a do Ole�ki:</p><p>� Pan Wo�odyjowski taki sam dobry �o�nierz, ale mniejszy grubian.</p><p>� A mo�e � odrzek�a na to w zamy�leniu Ole�ka � mo�e pan Babinicz wierno�ci dla tamtej dochowuje, o kt�rej ci w drodze z Zamo�cia wspomina�.</p><p>Na to Anusia:</p><p>� Dobrze! Wszystko mi jedno...</p><p>Ale nie powiedzia�a prawdy, bo jej wcale nie by�o jeszcze wszystko jedno.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>Sakowicz tak doszcz�tnie zosta� zniesiony, i� zaledwie samopi�t zdo�a� si� schroni� do las�w w pobli�u Poniewie�a. Nast�pnie tu�a� si� po nich w przebraniu ch�opskim przez ca�e miesi�ce, nie �miej�c wychyli� si� na �wiat jasny.</p><p>Babinicz za� rzuci� si� na Poniewie�, piechot� szwedzk� tam�e na za�odze stoj�c� wyci�� i goni� za Hamiltonem, kt�ry nie mog�c ku Inflantom uchodzi� z powodu znacznych si� polskich zebranych w Szawlach i dalej pod Bir�ami, zawr�ci� w bok ku wschodowi w nadziei, �e do Wi�komierza zdo�a si� przedrze�. Zw�tpi� on ju� o ocaleniu swego regimentu, nie chcia� tylko wpa�� w r�ce Babinicza, bo wie�� g�osi�a powszechnie, �e �w srogi wojownik, aby si� k�opotem nie obarcza�, je�c�w do nogi ka�e wycina�.</p><p>Umyka� wi�c nieszcz�sny Anglik, jak jele� �cigany przez stado wilk�w, a Babinicz goni� go tym zawzi�ciej; dlatego to do Wo�montowicz nie wr�ci� i nawet nie pyta�, jak� parti� uda�o mu si� ocali�.</p><p>Ju� te� pierwsze szrony pocz�y rankami okrywa� ziemi�, wi�c ucieczka stawa�a si� tym trudniejsza, bo �lady kopyt zostawa�y na gruncie le�nym. Paszy nie by�o w polach, konie cierpia�y g��d srogi.</p><p>Rajtarowie nie �mieli zatrzymywa� si� na d�u�ej po wsiach z obawy, �e uparty nieprzyjaciel mo�e ich lada chwila do�cign��.</p><p>W ko�cu n�dza ich przesz�a wszelk� granic�; �ywili si� tylko li��mi, kor� i w�asnymi ko�mi, kt�re upada�y ze znu�enia.</p><p>Po tygodniu sami pocz�li prosi� swego pu�kownika, by odwr�ci� si� czo�em ku Babiniczowi i da� mu pole, bo wol� gin�� od miecza ni� od g�odowej �mierci.</p><p>Hamilton us�ucha� i stan�� do bitwy w Androniszkach. Si�y szwedzkie o tyle by�y mniejsze, �e Anglik nie m�g� nawet i marzy� o zwyci�stwie, zw�aszcza nad takim przeciwnikiem. Ale i sam by� ju� um�czon bardzo i chcia� zgin��.</p><p>Jednak�e bitwa, pocz�ta w Androniszkach, sko�czy�a si� w pobli�u Troupi�w, pod kt�rymi ostatni Szwedzi polegli.</p><p>Hamilton zgin�� bohatersk� �mierci�, broni�c si� pod krzy�em przydro�nym przeciw kilkunastu ordy�com, kt�rzy pocz�tkowo chcieli go bra� �ywcem, ale rozj�trzeni uporem, roznie�li wreszcie na szablach.</p><p>Lecz i Babiniczowe chor�gwie by�y tak pom�czone, �e nie mia�y si� ni ch�ci i�� nawet do pobliskich Troupi�w, jeno jak gdzie kt�ra w czasie bitwy sta�a, tam zaraz pocz�a si� roztasowywa� na nocleg, rozpalaj�c ognie w�r�d trup�w nieprzyjacielskich.</p><p>Po posi�ku zasn�li wszyscy kamiennym snem.</p><p>Sami za� Tatarzy od�o�yli do jutra obszukiwanie trup�w.</p><p>Kmicic, kt�remu g��wnie o konie chodzi�o, nie sprzeciwia� si� temu wypoczynkowi.</p><p>Nazajutrz jednak wsta� do�� rano, aby straty w�asne po za�artej potyczce obliczy� i �up sprawiedliwie rozdzieli�. Zaraz po posi�ku stan�� na wzniesieniu pod tym samym krzy�em, pod kt�rym zgin�� Hamilton, a starszyzna polska i tatarska podchodzi�a ku niemu z kolei, maj�c zakarbowany na laskach ubytek ludzi, i czyni�a relacje. On s�ucha�, jako gospodarz wiejski s�ucha latem w�odarzy i radowa� si� w sercu �niwem obfitym.</p><p>Wtem zbli�y� si� ku niemu Akbah-U�an, podobniejszy do straszyd�a ni� do cz�owieka, bo mu w wo�montowickiej bitwie nos rozbito g�owni� od szabli, sk�oni� si�, da� Kmicicowi zakrwawione papiery i rzek�:</p><p>� Effendi, pisma jakowe� znaleziono przy wodzu szwedzkim, kt�re wedle rozkazu oddaj�.</p><p>Rzeczywi�cie Kmicic raz na zawsze wyda� rozkazy, aby wszystkie papiery, znalezione przy trupach, odnoszono mu zaraz po bitwie, cz�stokro� bowiem m�g� wymiarkowa� z nich zamiary nieprzyjaci� i stosownie post�pi�.</p><p>Lecz w tej chwili nie by�o mu tak pilno, wi�c kiwn�wszy g�ow� Akbahowi, schowa� papiery w zanadrze. Akbaha za� odes�a� do czambu�u, poleciwszy mu, a�eby zaraz rusza� do Troupi�w, w kt�rych na d�u�szy odpoczynek pozosta� mieli.</p><p>Przeci�ga�y tedy chor�gwie przed nim jedna po drugiej. W przodku szed� czambulik, kt�ry obecnie niespe�na pi��set g��w tylko liczy�, reszta wykruszy�a si� w ci�g�ych bitwach, ale ka�dy Tatar tyle mia� zaszytych w kulbace, to�ubie i czapce szwedzkich riksdaler�w, pruskich talar�w i dukat�w, �e go mo�na by�o bra� na wag� srebra. By� to przy tym lud wcale do zwyk�ych czambu�owych Tatar�w niepodobny, bo co by�o s�absze, to z trud�w zmarnia�o, zosta�y tylko ch�opy na schwa�, pleczyste, �elaznej wytrzyma�o�ci i jadowite na kszta�t szerszeni. Ci�g�a praktyka tak ich wy�wiczy�a, �e w r�cznym spotkaniu mogliby dotrzyma� nawet polskiej komputowej je�dzie, na rajtar�w za� lub dragon�w pruskich, o ile liczba by�a r�wn�, chodzili jak wilcy na owce. W bitwie bronili szczeg�lniej ze straszn� zajad�o�ci� cia� swych towarzysz�w, aby si� potem skarbami ich podzieli�.</p><p>Teraz przechodzili przed panem Kmicicem z wielk� fantazj�, brz�kaj�c w litaury, �wiszcz�c na ko�skich piszczelach i potrz�saj�c bu�czukiem, a szli tak sfornie, �e i regularny �o�nierz nie szed�by lepiej. Za nimi ci�gn�a dragonia, przez pana Andrzeja z mozo�em wielkim z ochotnik�w wszelkiego rodzaju utworzona, zbrojna w rapiery i muszkiety. Dowodzi� ni� dawny wachmistrz Soroka, teraz do godno�ci oficerskiej, a nawet kapita�skiej podniesion. Pu�k �w, przybrany jednostajnie w mundury zdobyczne, zdarte z dragon�w pruskich, sk�ada� si� przewa�nie z ludzi niskiego stanu, ale w�a�nie pan Kmicic lubi� ten rodzaj ludzi, bo s�ucha� �lepo i wszelkie trudy bez szemrania znosi�.</p><p>W dw�ch nast�pnie id�cych chor�gwiach wolentarskich s�u�y�a sama szlachta, mniejsza i wi�ksza. By�y to duchy burzliwe i niespokojne, kt�re pod innym wodzem zmieni�yby si� w kup� drapie�nik�w, ale w tych �elaznych r�kach sta�y si� podobne do regularnych chor�gwi i same rade zwa�y si� �petyhorskimi�. Ci, mniej na ogie� od dragon�w wytrzymali, byli za to w pierwszej furii straszniejsi, bieg�o�ci� za� w r�cznym spotkaniu przewy�szali ca�e wojsko, bo ka�dy sztuk� fecht�w posiada�.</p><p>Za nimi na koniec przeci�gn�o oko�o tysi�ca �wie�ych wolentariusz�w, ludu dobrego, ale nad kt�rym si�a trzeba by�o jeszcze pracowa�, by si� stali do sprawnego wojska podobni.</p><p>Ka�da z tych chor�gwi, przechodz�c ko�o figury, podnosi�a okrzyk, salutuj�c przy tym pana Andrzeja szablami. On za� radowa� si� coraz wi�cej. Si�a to przecie znaczna i nielicha! Wiele ju� z ni� dokaza�, wiele krwi nieprzyjacielskiej wytoczy� a B�g wie, czego jeszcze dokona� potrafi.</p><p>Dawne jego winy wielkie, ale i �wie�e zas�ugi niema�e. Oto powsta� z upadku, z grzechu i poszed� pokutowa� nie w kruchcie, ale w polu, nie w popiele, ale we krwi. Broni� Naj�wi�tszej Panny, ojczyzny, kr�la, i teraz czuje, �e mu na duszy l�ej, weselej. Ba! nawet dum� wzbiera serce junackie, bo nie ka�dy tak by sobie da� rady jako on!</p><p>Tyle przecie jest szlachty ognistej, tylu kawaler�w w tej Rzeczypospolitej, a czemu to �aden na czele takiej pot�gi nie stoi, ani nawet Wo�odyjowski, ani Skrzetuski? Kto przy tym Cz�stochow� os�ania�, kr�la w w�wozach broni�? Kto Bogus�awa usiek�? Kto pierwszy wni�s� miecz i ogie� do Prus elektorskich?! A owo i teraz na �mudzi prawie ju� nie masz nieprzyjaci�.</p><p>Tu pan Andrzej uczu� to, co czuje sok�, gdy rozci�gn�wszy skrzyd�a, wzbija si� wy�ej i wy�ej! Przeci�gaj�ce chor�gwie wita�y go gromkim okrzykiem, a on g�ow� podni�s� i pyta� sam siebie: �Dok�d te� dolec�?� � I twarz mu sp�on�a, bo w tej chwili wyda�o mu si�, �e hetmana w sobie nosi. Lecz ta bu�awa, je�eli go dojdzie, to dojdzie z pola, z ran, z zas�ugi, z chwa�y. Nie zamigoce mu ju� ni� przed oczyma �aden zdrajca, jak w swoim czasie migota� Radziwi��, jeno wdzi�czna ojczyzna w�o�y mu j� w d�o� z woli kr�lewskiej. A jemu nie troska� si� o to, kiedy to przyjdzie, jeno bi� i bi� � bi� jutro, jak pobi� wczoraj!</p><p>Tu rozbuja�a wyobra�nia kawalerska powr�ci�a do rzeczywisto�ci. Dok�d ma ruszy� z Troupi�w, w jakim nowym miejscu o Szwed�w zahaczy�?</p><p>Wtem przypomnia�y mu si� listy oddane przez Akbah-U�ana, a znalezione przy trupie Hamiltona; si�gn�� wi�c r�k� w zanadrze, wydoby�, spojrza� i zaraz zdumienie odbi�o si� na jego twarzy.</p><p>Na li�cie bowiem sta� wyra�nie napis, niewie�ci� skre�lony r�k�: �Do JMP Babinicza, pu�kownika wojsk tatarskich i wolentarskich.�</p><p>� Do mnie?... � rzek� pan Andrzej.</p><p>Piecz�� by�a z�amana, wi�c pr�dko otworzy� list, uderzy� wierzchem d�oni po papierze i pocz�� czyta�.</p><p>Ale jeszcze nie sko�czy�, gdy mu r�ce zadrga�y, zmieni� si� na twarzy i zakrzykn��:</p><p>� Pochwalone imi� Pa�skie! Bo�e mi�osierny! oto i nagroda dochodzi mnie z r�k Twoich!</p><p>Tu chwyci� podn�e krzy�a w obie r�ce i p�ow� czupryn� pocz�� bi� w cok�. Inaczej dzi�kowa� Bogu w tej chwili nie umia�, na wi�cej s��w modlitwy si� nie zdoby�, bo rado�� obj�a go do wichru podobna i a� hen, pod niebo unios�a.</p><p>Oto list by� od Anusi Borzobohatej. Szwedzi znale�li go przy Jurku Billewiczu, a teraz przez drugiego trupa doszed� r�k Kmicicowych. W g�owie pana Andrzeja tysi�czne my�li przelatywa�y z szybko�ci� strza� tatarskich.</p><p>Wi�c Ole�ka by�a nie w puszczy, ale w partii billewiczowskiej? I on w�a�nie ocali� j�, a z ni� razem te Wo�montowicze, kt�re niegdy� za kompanion�w z dymem pu�ci�! Widocznie r�ka boska kierowa�a jego krokami tak, aby za jednym zamachem wynagrodzi� za wszystkie krzywdy i Ole�ce, i Laudzie. Oto zmazane jego winy? Mo�eli ona teraz mu nie przebaczy� albo ta szara bra� lauda�ska? Mog�li go nie b�ogos�awi�? I co powie umi�owana dziewczyna, kt�ra go za zdrajc� uwa�a, gdy si� dowie, �e �w Babinicz, kt�ry Radziwi��a obali�, kt�ry po pas nurza� si� we krwi niemieckiej i szwedzkiej, kt�ry na �mudzi nieprzyjaciela wygni�t�, wyniszczy�, do Prus i Inflant przep�dzi�, to on, to Kmicic, ale ju� nie zabijaka, nie banit, nie zdrajca, jeno obro�ca wiary, kr�la, ojczyzny!</p><p>A przecie zaraz po przest�pieniu granicy �mudzkiej by�by pan Andrzej na cztery strony �wiata rozg�osi�, kim jest �w przes�awny Babinicz, i je�li tego nie uczyni�, to jeno dlatego, �e si� obawia�, i� na sam d�wi�k prawdziwego jego nazwiska wszyscy si� od niego odwr�c�, wszyscy go b�d� podejrzewa�, odm�wi� pomocy i ufno�ci. Dopiero� ledwie dwa lata up�yn�y, jak ob��kany przez Radziwi��a wycina� te chor�gwie, kt�re razem z Radziwi��em przeciw kr�lowi i ojczy�nie powsta� nie chcia�y. Przed dwoma ledwie laty by� praw� r�k� wielkiego zdrajcy!</p><p>Lecz teraz zmieni�o si� wszystko! Teraz, po tylu zwyci�stwach, w takiej chwale, ma prawo przyj�� do dziewczyny i powiedzie� jej: �Jam Kmicic, ale tw�j zbawca!� Ma prawo krzykn�� ca�ej �mudzi: �Jam Kmicic, ale tw�j zbawca!�</p><p>A zatem Wo�montowicze przecie niedaleko! Tydzie� �ciga� Babinicz Hamiltona, lecz Kmicic pr�dzej jak w tydzie� b�dzie u n�g Ole�ki.</p><p>Tu powsta� pan Andrzej, blady ze wzruszenia, z p�on�cymi oczyma, z promienn� twarz�, i krzykn�� na pacho�ka:</p><p>� Konia mi pr�dzej! �ywo! �ywo!</p><p>Pacholik podprowadzi� karego dzianeta i sam zeskoczy� strzemi� podawa�, lecz stan�wszy na ziemi, rzek�:</p><p>� Wasza mi�o��! obcy ludzie jacy� ku nam od Troupi�w z panem Sorok� jad� i sun� rysi�.</p><p>� Mniejsza mi z nimi! � odrzek� pan Andrzej.</p><p>Tymczasem obaj je�d�cy zbli�yli si� na kilkana�cie krok�w, nast�pnie jeden z nich w towarzystwie Soroki wysun�� si� w skok naprz�d, przybieg� i uchyliwszy rysiego ko�paka, odkry� rud� jak ogie� czupryn�.</p><p>� Widz�, �e przed panem Babiniczem stoj�! � rzek�. � Rad jestem, �em wa�ci odszuka�.</p><p>� Z kim mam honor? � rzek� niecierpliwie pan Kmicic.</p><p>� Jestem Wierszu��, niegdy� rotmistrz tatarski chor�gwi ksi�cia Jaremy Wi�niowieckiego; przybywam w rodzinne strony, by tu na now� wojn� zaci�gi czyni�, a opr�cz tego przywioz�em list dla waszmo�ci od pana hetmana wielkiego Sapiehy.</p><p>� Na now� wojn�? � spyta� Kmicic, marszcz�c brwi. � Co wa�� prawisz?</p><p>� Ten list lepiej ode mnie wa�pana obja�ni � rzek� Wierszu��, podaj�c pismo hetma�skie.</p><p>Kmicic rozerwa� gor�czkowo piecz��. List Sapiehy brzmia�, jak nast�puje:</p><p>�Mnie wielce uprzejmy panie Babinicz! Nowy potop na ojczyzn�! Liga Szweda z Rakoczym stan�a i podzia� Rzeczypospolitej u�o�ony. O�mdziesi�t tysi�cy W�grzyn�w, Siedmiogrodzian, Wo�oszy i Kozak�w przekroczy lada godzina po�udniow� granic�. A gdy w takiej ostatniej toni trzeba nam wszystkie si�y wyt�y�, aby cho� imi� s�awne po naszym narodzie na przysz�e wieki zosta�o, posy�am WM�ci ten ordynans, wedle kt�rego masz WM��, nie trac�c chwili czasu, wprost na po�udnie konie obr�ci� i wielkimi drogami ku nam d��y�. Zastaniesz nas w Brze�ciu, sk�d, nie mieszkaj�c, dalej ci� wy�lem. Tymczasem <emphasis>periculum in mora</emphasis>! Ksi��� Bogus�aw eliberowa� si� z niewoli, ale pan Gosiewski ma mie� na Prusy i �mud� oko. Raz jeszcze zalecaj�c WM�ci po�piech dufam, �e mi�o�� do gin�cej ojczyzny najlepsz� ci b�dzie ostrog�.�</p><p>Kmicic, sko�czywszy czyta�, wypu�ci� list na ziemi� i pocz�� przeci�ga� r�koma po zwilgotnia�ej twarzy, na koniec spojrza� b��dnie na Wierszu��a i spyta� cichym, zduszonym g�osem:</p><p>� Dlaczeg� to pan Gosiewski ma na �mudzi zostawa�, a ja rusza� na po�udnie?</p><p>Wierszu�� wzruszy� ramionami.</p><p>� Spytaj si� waszmo�� pana hetmana w Brze�ciu o racje! Ja� nic nie powiem.</p><p>Nagle straszny gniew schwyci� pana Andrzeja za gard�o, oczy mu zab�ys�y, twarz zsinia�a i krzykn�� przera�liwym g�osem:</p><p>� A ja st�d nie p�jd�! Rozumiesz wa��?!</p><p>� Tak? � odrzek� Wierszu��. � Moja rzecz by�a ordynans odda�, a reszta wa�ci sprawa! Czo�em, czo�em! Chcia�em si� na par� godzin do kompanii zaprosi�, ale po tym, com us�ysza�, wol� poszuka� innej.</p><p>To rzek�szy, odwr�ci� konia i odjecha�.</p><p>Pan Andrzej siad� zn�w pod figur� i pocz�� bezmy�lnie rozgl�da� si� po niebie, jakby pogod� chcia� wymiarkowa�. Pacholik usun�� si� z ko�mi opodal i cisza uczyni�a si� naok�.</p><p>Ranek by� pogodny, blady, p� jesienny i p� ju� zimowy. Wiatr nie wia�, ale z brz�z rosn�cych pod m�k� Pa�sk� sp�ywa�y bez szelestu resztki po��k�ych i skr�conych od ch�odu li�ci. Nieprzeliczone stada wron i kawek lecia�y nad lasami, niekt�re zapada�y z wielkim krakaniem tu� obok figury, na polu bowiem i na drodze le�a�o jeszcze pe�no nie pogrzebionych trup�w szwedzkich. Pan Andrzej patrzy� na owe czarne ptastwo, mrugaj�c oczyma, rzek�by�: chce je przeliczy�. Potem przymkn�� powieki i d�ugo siedzia� bez ruchu. Na koniec wzdrygn�� si�, zmarszczy� brwi, przytomno�� wr�ci�a mu na twarz i tak pocz�� do si� m�wi�:</p><p>� Nie mo�e inaczej by�! P�jd� za dwa tygodnie, ale nie teraz. Niech si� dzieje, co chce! Nie jam Rakoczego sprowadzi�. Nie mog�! Co nadto, to nadto!... Ma�om to si� nat�uk�, nako�ata�, nocy bezsennych na kulbace sp�dzi�, krwi swojej i cudzej narozlewa�? Taka� za to nagroda?!... �ebym to cho� tamtego listu nie odebra�, poszed�bym; ale oba przysz�y w jednej godzinie, jakoby na wi�kszy b�l, na wi�kszy �al dla mnie... Niech�e �wiat si� zapada, nie p�jd�! Nie zginie przez dwa tygodnie ojczyzna, a zreszt� widocznie gniew bo�y jest nad ni�, i nie w mocy ludzkiej na to wsk�ra�. Bo�e, Bo�e! Hiperboreje, Szwedzi, Prusacy, W�grzyni, Siedmiogrodzianie, Wo�osza, Kozacy, wszystko naraz! Kto si� temu oprze? O Panie, co Ci zawini�a ta nieszcz�sna ojczyzna, ten kr�l pobo�ny, �e� odwr�ci� od nich oblicze i ni mi�osierdzia, ni ratunku nie dajesz, i plagi coraz nowe zsy�asz? Ma�o� jeszcze krwi? ma�o �ez? To� tu ludzie ju� si� weseli� zapomnieli, to� tu wichry nie wiej�, jeno j�cz�... To� tu d�d�e nie padaj�, jeno p�acz�, a ty smagasz i smagasz! Mi�osierdzia, Panie! ratunku, Ojcze!... Grzeszyli�my... ale przecie ju� przysz�a poprawa!... Oto odst�pili�my naszych fortun, siedli�my na ko� i bijem a bijem! Poniechali�my swawoli, zrzekli�my si� prywaty... Wi�c czemu nie odpu�cisz? Czemu nie pocieszysz?</p><p>Tu nagle sumienie porwa�o go za w�osy i zatrz�s�o nim, a� krzykn��, bo zarazem zda�o mu si�, �e s�yszy jaki� g�os nieznany, z ca�ego sklepienia niebios p�yn�cy, kt�ry m�wi:</p><p>� Zaniechali�cie prywat? A ty�, nieszcz�niku, co w tej chwili czynisz? Zas�ugi swoje podnosisz, a gdy przysz�a pierwsza chwila pr�by, jako zhukany ko� d�ba stajesz i krzyczysz: �Nie p�jd�!� Ginie matka, nowe miecze pier� jej przeszywaj�, a ty si� od niej odwracasz, nie chcesz jej wesprze� ramieniem, za w�asnym szcz�ciem gonisz i krzyczysz: �Nie p�jd�!� Ona r�ce krwawe wyci�ga, ju�, ju� pada, ju� mdleje, ju� kona i ostatnim g�osem wo�a: �Dzieci! ratujcie!� A ty jej odpowiadasz: �Nie p�jd�!� Biada wam! Biada takiemu narodowi, biada tej Rzeczypospolitej!</p><p>Tu panu Kmicicowi strach podni�s� w�osy na g�owie i ca�e jego cia�o dygota� pocz�o, jakby je paroksyzm febry chwyci�... I naraz rymn�� twarz� do ziemi, i nie wo�a�, ale krzycze� j�� w przera�eniu:</p><p>� Jezu, nie karz! Jezu, zmi�uj si�! B�d� wola Twoja! Ju� p�jd�, p�jd�!</p><p>Potem czas jaki� le�a� w milczeniu i szlocha�, a gdy podni�s� si� wreszcie, twarz mia� rezygnacji pe�n� i spokojniejsz� i tak dalej si� modli�:</p><p>� Ty si�, Panie, nie dziwuj, �e mi �al, bom by� w wili� szcz�liwo�ci mojej. Ale niech ju� tak b�dzie, jak Ty rozporz�dzisz! Teraz ju� rozumiem, �e� mnie chcia� do�wiadczy�, i dlatego� mnie jakoby na rozstajnych drogach postawi�. B�d� jeszcze raz wola Twoja. Ani si� obejrz� za siebie! Tobie, Panie, ofiaruj� ten m�j �al okrutny, te moje t�skno�ci, to moje ci�kie zmartwienie. Niech�e mi wszystko b�dzie policzone za to, �em ksi�cia Bogus�awa oszcz�dzi�, nad czym p�aka�a ojczyzna. Widzisz teraz, Panie, �e to by�a ostatnia moja prywata. Ju� wi�cej nie b�d�. Ojcze mi�o�ciwy! Ano jeszcze t� ziemi� kochan� uca�uj�, ano jeszcze n�ki Twoje krwawe �cisn�... i id�, Chryste! id�!...</p><p>I poszed�.</p><p>A w rejestrze niebieskim, w kt�rym zapisuj� z�e i dobre uczynki ludzkie, przemazano mu w tej chwili wszystkie winy, bo to by� cz�owiek zupe�nie poprawiony.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>�adna ksi�ga nie wypisa�a, ile jeszcze bitew stoczy�y wojska, szlachta i lud Rzeczypospolitej z nieprzyjaci�mi. Walczono po lasach, polach, po wsiach, miasteczkach i miastach; walczono w Prusach Kr�lewskich i Ksi���cych, na Mazowszu, w Wielkopolsce, w Ma�opolsce, na Rusi, na Litwie i �mudzi, walczono bez wytchnienia we dnie i w nocy.</p><p>Ka�da grudka ziemi nasyci�a si� krwi�. Nazwiska rycerzy, prze�wietne czyny, wielkie po�wi�cenia zgin�y w pami�ci, bo nie zapisa� ich kronikarz i nie wy�piewa�a lutnia. Ale pod pot�g� tych usi�owa� ugi�a si� wreszcie moc nieprzyjacielska.</p><p>I jako gdy wspania�y lew, kt�ry przed chwil�, przeszyty pociskami, le�a� jak martwy, podniesie si� nagle, a wstrz�sn�wszy kr�lewsk� grzyw�, ryknie pot�nie, wnet my�liwc�w przejmuje strach blady i nogi ich zwracaj� si� ku ucieczce, tak owa Rzeczpospolita powstawa�a coraz gro�niejsza, jowiszowego gniewu pe�na, �wiatu ca�emu stawi� czo�o gotowa; w ko�ci za� napastnik�w zst�pi�a niemoc i strach. Nie o zdobyczy ju� my�leli, ale o tym jeno, by ze lwiej paszcz�ki g�owy ca�e do domowych pieleszy unie��.</p><p>Nie pomog�y nowe ligi, nowe zast�py W�gr�w, Siedmiogrodzian, Kozak�w i Wo�oszy. Przesz�a wprawdzie jeszcze raz burza mi�dzy Krakowem, Warszaw� i Brze�ciem, lecz si� o piersi polskie rozbi�a i wkr�tce marnym rozwia�a si� tumanem.</p><p>Kr�l szwedzki, pierwszy zw�tpiwszy o sprawie, na du�sk� wojn� odjecha�; zdradziecki elektor, korny przed silnym, zuchwa�y przed s�abszym, czo�em do n�g Rzeczypospolitej uderzy� i Szwed�w bi� pocz��; zb�jeckie zast�py �rze�nik�w� Rakoczego zmyka�y co si� ku swym siedmiogrodzkim komyszom, kt�re pan Lubomirski ogniem i mieczem spustoszy�.</p><p>Lecz �atwiej im by�o wtargn�� w granice Rzeczypospolitej ni� wyj�� z nich bez kary. Wi�c gdy dopadni�to ich u przeprawy, grafowie siedmiogrodzcy, kl�cz�c przed panem Potockim, Lubomirskim i Czarnieckim, w prochu �ebrali o lito��.</p><p>� Oddamy bro�, oddamy miliony! � wo�ali � jeno pozw�lcie nam odej��!</p><p>I przyj�wszy okup, hetmani zlitowali si� nad tym wojskiem n�dznik�w; lecz orda roznios�a ich na kopytach ko�skich u samych ju� prog�w domowych.</p><p>Spok�j pocz�� z wolna wraca� na polskie r�wniny. Kr�l jeszcze pruskie fortece odbiera�, pan Czarniecki mia� do Danii zanie�� miecz polski, bo Rzeczpospolita nie chcia�a ju� poprzesta� na samym wyp�dzeniu nieprzyjaci�.</p><p>Odbudowywa�y si� ze zgliszcz�w wsie i miasta; ludno�� wraca�a z las�w, p�ugi pojawi�y si� na roli.</p><p>Jesieni� 1657 roku, zaraz po wojnie w�gierskiej, cicho ju� by�o w wi�kszej cz�ci ziem i powiat�w, cicho zw�aszcza na �mudzi.</p><p>Ci z lauda�skich, kt�rzy swego czasu poszli z panem Wo�odyjowskim, byli jeszcze gdzie� hen! w polu, ale ju� oczekiwano ich powrotu.</p><p>Tymczasem w Morozach, Wo�montowiczach, Dro�ejkanach, Mozgach, w Goszczunach i Pacunelach niewiasty, podloty obu p�ci i starcy orali, siali oziminy, odbudowywali wsp�lnymi si�ami chaty w tych okolicach, przez kt�re po�ar przeszed�, aby wojownicy po powrocie znale�li przynajmniej dach nad g�ow� i g�odem nie potrzebowali przymiera�.</p><p>Ole�ka siedzia�a od niejakiego czasu w Wodoktach z Anusi� Borzobohat� i miecznikiem. Pan Tomasz do swoich Billewicz si� nie spieszy�, raz dlatego, �e by�y spalone, a po wt�re, �e mu milej by�o przy dziewczynach ni� samemu. Tymczasem przy pomocy Ole�ki zagospodarowywa� Wodokty.</p><p>Panna za� chcia�a jak najlepiej zagospodarowa� Wodokty, te bowiem mia�y wraz z Mitrunami stanowi� jej wiano klasztorne, inaczej m�wi�c, przej�� na w�asno�� zakonu benedyktynek, u kt�rych w sam dzie� przysz�ego Nowego Roku namierza�a biedna Ole�ka rozpocz�� nowicjat.</p><p>Rozwa�ywszy bowiem wszystko, co j� spotka�o, i owe los�w odmiany, i zawody, i bole�ci, przysz�a do przekonania, �e taka, a nie inna musi by� wola bo�a. Zdawa�o si� jej, �e jaka� r�ka wszechmocna popycha j� do celi, �e jaki� g�os m�wi jej:</p><p>�Tam ono najlepsze uspokojenie i koniec wszystkich trosk �wiatowych!�</p><p>Wi�c postanowi�a p�j�� za tym g�osem; czuj�c jednak w g��bi sumienia, �e jeszcze jej dusza nie zdo�a�a oderwa� si� zupe�nie od ziemi, pragn�a pierwej przygotowa� j� gor�c� pobo�no�ci�, dobrymi uczynkami i prac�. Cz�sto te� w tych usi�owaniach przeszkadza�y jej echa ze �wiata.</p><p>Oto, na przyk�ad, pocz�li ludzie przeb�kiwa�, �e �w przes�awny Babinicz by� to Kmicic. Jedni zaprzeczali gor�co, drudzy powtarzali wie�� uporczywie.</p><p>Ole�ka nie uwierzy�a. Nadto przytomne by�y w jej pami�ci wszystkie uczynki Kmicica i jego u Radziwi���w s�u�by, aby chocia� na chwil� przypuszcza� mog�a, �e on jest pogromc� Bogus�awa i tak wiernym s�ug� kr�lewskim, takim gor�cym patriot�. Jednak jej spok�j zosta� zm�cony, a �al i b�l podnios�y si� na nowo w jej piersi.</p><p>Mo�na by�o temu zaradzi� przyspieszonym wej�ciem do klasztoru, lecz klasztory by�y rozproszone; mniszki, kt�re nie zgin�y od �o�dackiej swawoli w czasie wojny, poczyna�y dopiero si� zbiera�.</p><p>N�dza te� panowa�a w kraju powszechna, i kto si� chcia� w mury konwent�w chroni�, musia� nie tylko z w�asnym chlebem przychodzi�, ale i ca�y konwent nim �ywi�.</p><p>Ole�ka chcia�a przyj�� w�a�nie z chlebem do klasztoru, zosta� nie tylko siostrzyczk�, ale i karmicielk� mniszek.</p><p>Miecznik wiedz�c, �e na chwa�� bo�� ma i�� jego praca, pracowa� gorliwie. Obje�d�ali wi�c razem pola i folwarki, pilnuj�c prac jesiennych, kt�re z przysz�� wiosn� mia�y plon przynie��. Czasem towarzyszy�a im Anusia Borzobohata, kt�ra nie mog�c przenie�� afrontu, jaki jej Babinicz uczyni�, grozi�a, �e tak�e do klasztoru wst�pi i �e czeka tylko, aby pan Wo�odyjowski odprowadzi� lauda�skich, bo si� chce z dawnym przyjacielem po�egna�. Cz�ciej jednak miecznik z sam� tylko Ole�k� puszcza� si� na objazdy, bo Anusi� nudzi�o gospodarstwo.</p><p>Pewnego razu wyjechali oboje na podjezdkach do Mitrun�w, w kt�rych odbudowywano pogorza�e czasu wojny stodo�y i obory.</p><p>Po drodze mieli te� wst�pi� do ko�cio�a, bo to by�a w�a�nie rocznica wo�montowickiej bitwy, w kt�rej z ostatniej toni zostali przez nadej�cie Babinicza uratowani. Ca�y dzie� zeszed� im na rozlicznych zaj�ciach, tak �e dopiero pod wiecz�r mogli wyruszy� z Mitrun�w.</p><p>W tamt� stron� jechali drog� ko�cieln�, ale wraca� wypada�o im koniecznie na Lubicz i Wo�montowicze. Panna, ledwie ujrza�a pierwsze dymy lubickie, zaraz odwr�ciwszy oczy, pocz�a szybko odmawia� pacierze, aby bolesne my�li odegna�, miecznik za� jecha� w milczeniu i tylko rozgl�da� si� doko�a.</p><p>Wreszcie, gdy ju� min�li ko�owr�t, rzek�:</p><p>� Senatorska to gleba! Lubicz za dwoje Mitrun�w stanie.</p><p>Ole�ka dalej odmawia�a pacierze.</p><p>Lecz w mieczniku przebudzi� si� widocznie dawny zawo�any gospodarz, a mo�e i szlachcic do pieniactwa po trosze sk�onny, bo po chwili rzek� znowu jakby sam do siebie:</p><p>� A przecie po prawdzie to nasze... Stara billewiczowska substancja, nasz pot, nasz trud. Tamten nieszcz�nik musia� dawno zgin��, skoro si� nie zg�osi�, a cho�by si� i zg�osi�, prawo za nami.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Ole�ki:</p><p>� Co my�lisz, prosz�?</p><p>Na to panna:</p><p>� Przekl�te to miejsce. Niech si� z nim, co chce, dzieje.</p><p>� Ale bo, widzisz, prawo za nami. Miejsce przekl�te by�o w z�ych r�kach, a stanie si� b�ogos�awione w dobrych. Prawo za nami!</p><p>� Nigdy! Nie chc� o niczym wiedzie�. Dziadu� bez restrykcji zapisa�, niech�e jego krewni bior�.</p><p>To rzek�szy, pop�dzi�a podjezdka; miecznik da� tak�e swojemu ostrogi i nie zwolnili a� w czystym polu. Tymczasem zapad�a noc, ale widno by�o zupe�nie, bo ogromny czerwony miesi�c wynurzy� si� zza wo�montowickiego lasu i roz�wieci� ca�� okolic� z�otym blaskiem.</p><p>� Ano! da� B�g pi�kn� noc � ozwa� si� miecznik, patrz�c w kolisko ksi�yca.</p><p>� Jak to si� Wo�montowicze �wiec� z daleka! � rzek�a Ole�ka.</p><p>� Bo drzewo jeszcze na domach nie sczernia�o.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o im skrzypienie wozu, kt�rego zrazu dojrze� nie mogli, bo droga w tym miejscu sz�a falisto, wkr�tce jednak ujrzeli par� koni, za ni� nast�pn� par� przy dyszlu, a w ko�cu drabiniasty p�torak otoczony przez kilku je�d�c�w.</p><p>� Co to za ludzie mog� by�? � rzek� miecznik.</p><p>I zatrzyma� konia; Ole�ka stan�a przy nim.</p><p>Tamci przez ten czas zbli�ali si� coraz wi�cej, na koniec przyjechali tu�.</p><p>� St�j! � zawo�a� miecznik. � A kogo to tam wieziecie?</p><p>Jeden z je�d�c�w zwr�ci� si� ku nim:</p><p>� Pana Kmicica wieziem, kt�ry pod Magierowem od W�grzyn�w postrzelon.</p><p>� S�owo sta�o si� cia�em! � zakrzykn�� miecznik.</p><p>Ole�ce �wiat ca�y zakr�ci� si� nagle w oczach; serce w niej zamar�o, piersiom zabrak�o oddechu. G�osy jakie� wo�a�y jej w duszy: �Jezusie, Mario! To on!� Po czym ca�kiem opu�ci�a j� �wiadomo��, gdzie jest, co si� z ni� dzieje.</p><p>Ale nie spad�a z konia na ziemi�, bo r�k� chwyci�a konwulsyjnie za drabin� wozu. I z chwil� gdy przysz�a do przytomno�ci, oczy jej pad�y na nieruchomy kszta�t ludzki le��cy na wozie. Tak, to by� on, pan Andrzej Kmicic, chor��y orsza�ski. I le�a� na wznak na wozie; g�ow� mia� obwini�t� w chusty, ale przy czerwonym blasku miesi�ca wida� by�o doskonale jego twarz bia�� i spokojn�, jakby z marmuru wykut� lub zlodowacia�� pod tchnieniem �mierci. Oczy mia� g��boko zapad�e i zamkni�te, �ycie nie zdradza�o si� w nim najmniejszym ruchem.</p><p>� Z Bogiem!... � rzek�, zdejmuj�c czapk�, pan miecznik.</p><p>� St�j! � zawo�a�a Ole�ka.</p><p>I pocz�a pyta� cichym, ale pr�dkim, jakoby gor�czkowym g�osem:</p><p>� �yw jeszcze czy zmar�y?</p><p>� �yw, ale �mier� nad nim.</p><p>Tu miecznik, spojrzawszy na twarz Kmicica, ozwa� si� znowu:</p><p>� Nie dowieziecie go do Lubicza.</p><p>� Kaza� si� koniecznie tam wie��, bo tam chce umrze�.</p><p>� Z Bogiem! Spieszcie si�!</p><p>� Czo�em bijemy!</p><p>I w�z ruszy� dalej, a Ole�ka z miecznikiem skoczyli co tchu w koniach w przeciwn� stron�. Przelecieli przez Wo�montowicze jak dwa widziad�a nocne i dopadli do Wodokt�w, nie m�wi�c do siebie ni s�owa przez drog�; dopiero zsiadaj�c z konia, Ole�ka zwr�ci�a si� do stryja:</p><p>� Ksi�dza mu trzeba pos�a�! � rzek�a zdyszanym g�osem � niech w tej chwili kto� do Upity rusza!</p><p>Miecznik zaj�� si� �ywo spe�nieniem polecenia, ona za� wpad�a do swojej izby i rzuci�a si� na kolana przed obrazem Naj�wi�tszej Panny.</p><p>W par� godzin potem, p�n� ju� noc�, dzwonek ozwa� si� przed bram� Wodokt�w. To ksi�dz przeje�d�a� z Panem Jezusem do Lubicza.</p><p>Panna Aleksandra kl�cza�a ci�gle. Usta jej powtarza�y litani�, kt�r� si� przy konaj�cych odmawia. A gdy j� odm�wi�a, po trzykro� pocz�a bi� g�ow� o pod�og� i powtarza� ustawicznie:</p><p>� Panie, policz mu, �e z r�ki nieprzyjaci� ginie... Panie, policz mu, �e z r�ki nieprzyjaci� ginie... Odpu�� mu! zmi�uj si� nad nim!...</p><p>Na tym zesz�a jej ca�a noc. Ksi�dz bawi� w Lubiczu a� do rana, a wracaj�c, sam wst�pi� do Wodokt�w. Ona wybieg�a na jego spotkanie.</p><p>� Czy ju�? � spyta�a.</p><p>I nie mog�a m�wi� wi�cej, bo jej oddechu zbrak�o.</p><p>� �yw jeszcze � odrzek� ksi�dz.</p><p>Przez nast�pnych dni kilkana�cie co dzie� pos�a�cy latali z Wodokt�w do Lubicza i ka�dy wraca� z odpowiedzi�, �e pan chor��y ��yw jeszcze�, na koniec jeden przywi�z� wiadomo��, kt�r� od cyrulika, sprowadzonego z Kiejdan, us�ysza�, �e nie tylko �yw, ale i zdrowy b�dzie, bo postrza�y goj� si� szcz�liwie i si�y rycerzowi wracaj�.</p><p>Panna Aleksandra pos�a�a hojne ofiary na msz� dzi�kczynn� do Upity, ale od owego dnia przestali chodzi� pos�a�cy, i dziwna rzecz! w sercu dziewczyny, razem z uspokojeniem, pocz�� si� budzi� dawny �al do pana Andrzeja. Winy jego przychodzi�y jej znowu co chwila do my�li, tak ci�kie, �e nie do odpuszczenia. �mier� jedynie mog�a je pokry� niepami�ci�... Gdy wraca� do zdrowia, ci��y�y zn�w nad nim... A jednak wszystko, co by�o mo�na przytoczy� na jego obron�, powtarza�a sobie co dzie� biedna Ole�ka.</p><p>Tyle si� za� nagryz�a przez te dni, tyle jednak rozterki by�o w jej duszy, �e a� na zdrowiu pocz�a szwankowa�.</p><p>Zaniepokoi�o to wielce pana Tomasza, wi�c pewnego wieczora, gdy zostali sami, spyta� j�:</p><p>� Ole�ka, powiedz no mi szczerze, co ty my�lisz o chor��ym orsza�skim?</p><p>� Bogu wiadomo, �e nie chc� o nim my�le�! � odrzek�a.</p><p>� Bo to widzisz... pochud�a�... Hm!... By� mo�e, �e ty jeszcze... Ja� nie nalegam na nic, jeno rad bym wiedzie�, co si� tam w tobie dzieje... Zali nie mniemasz, �e wola nieboszczyka dziada twego powinna si� spe�ni�?</p><p>� Nigdy! � odrzek�a Ole�ka. � Dziadu� zostawi� mi te� furt� otwart�... a ja do niej na Nowy Rok zapukam. W tym spe�ni si� jego wola.</p><p>� Nie wierzy�em i ja temu zgo�a � odpar� miecznik � co tu niekt�rzy przeb�kiwali, �e Babinicz a Kmicic to jedno, ale przecie pod Magierowem przy ojczy�nie a przeciw nieprzyjacio�om si� ju� oponowa� i krew rozla�. P�na to poprawa, ale� zawsze poprawa!</p><p>� A przecie i ksi��� Bogus�aw ju� teraz kr�lowi i Rzeczypospolitej s�u�y � odpowiedzia�a z �alem panna. � Niech�e im B�g obudwom przebaczy, a zw�aszcza temu, kt�ry krew rozla�... Ludzie wszelako zawsze b�d� mieli prawo powiedzie�, �e oto w chwili najwi�kszego nieszcz�cia, w chwili kl�sk i upadku na t� ojczyzn� nastawali, a nawr�cili si� do niej dopiero wtedy, gdy nieprzyjacio�om powin�a si� ju� noga i gdy korzy�� w�asna nakazywa�a ze zwyci�zc� trzyma�. Ot, w czym ich wina! Teraz ju� nie ma zdrajc�w, bo nie ma zysku ze zdrady! Ale jaka w tym zas�uga?... Zali nie nowy to dow�d, �e tacy ludzie gotowi zawsze mocniejszemu s�u�y�? B�g by da�, B�g by da�! �eby inaczej by�o, ale takich win Magier�w nie op�aci...</p><p>� Prawda jest! Nie mog� negowa� � odrzek� miecznik. � Ci�ka prawda, ale zawsze prawda! Wszyscy dawniejsi zdrajcy w czambu� do kr�la przeszli.</p><p>� Nad chor��ym orsza�skim � m�wi�a dalej panna � ci��y jeszcze straszniejszy ni� na ksi�ciu Bogus�awie zarzut, bo pan Kmicic ofiarowa� si� przecie na kr�la r�k� podnie��, czego si� sam ksi��� przel�k�. Zali przypadkowy postrza� mo�e to zmaza�?... T� r�k� pozwoli�abym sobie uci��, gdyby tego nie by�o... ale to by�o, jest i nie odstanie si� wi�cej! B�g widocznie zostawi� mu �ycie w�a�nie dlatego, �eby m�g� pokutowa�... M�j stryju! M�j stryju! to� by�my si� oszukiwali sami, gdyby�my chcieli w siebie wm�wi�, �e on jest czysty. I co st�d za zysk? Zali sumienie da si� oszuka�? Niech�e si� dzieje wola boska. Co si� rozerwa�o, to nie zwi��e si� wi�cej, i nie powinno! Szcz�liwam, �e pan chor��y �ywie... przyznaj�, bo zna�, �e B�g nie odwr�ci� jeszcze ca�kiem od niego �aski swojej... Ale do�� mi na tym! Szcz�liwa b�d�, gdy us�ysz�, �e zmaza� winy, ale niczego wi�cej nie chc�, nie pragn�! cho�by tam dusza we mnie jeszcze pocierpie� mia�a... Niechaj go B�g wspomaga...</p><p>Tu Ole�ka d�u�ej nie mog�a m�wi�, bo p�acz j� porwa� wielki i �a�osny, ale by� to p�acz ostatni. Wypowiedzia�a wszystko, co nosi�a w sercu, i od tej pory spok�j zn�w pocz�� jej wraca�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Rogata dusza junacka nie chcia�a istotnie wychodzi� z cielesnej pow�oki i nie wysz�a. W miesi�c po powrocie do Lubicza rany pana Andrzeja pocz�y si� goi�, wcze�niej za� jeszcze odzyska� przytomno�� i rozejrzawszy si� po izbie, zgad� zaraz, i� ju� jest w Lubiczu.</p><p>Nast�pnie pocz�� wo�a� wiernego Soroki.</p><p>� Soroka! � rzek� � mi�osierdzie bo�e jest nade mn�! Czuj�, i� nie umr�!</p><p>� Wedle rozkazu! � odpowiedzia� stary �o�nierz, rozgniataj�c �z� ku�akiem.</p><p>A Kmicic m�wi� dalej, jakby sam do siebie:</p><p>� Sko�czona pokuta... widz� to ja�nie. Mi�osierdzie bo�e jest nade mn�!</p><p>Potem milcza� przez chwil�, jeno mu si� wargi porusza�y modlitw�.</p><p>� Soroka! � rzek� zn�w po chwili.</p><p>� Do us�ug waszej mi�o�ci!</p><p>� A kto tam jest w Wodoktach?</p><p>� Jest panna i pan miecznik rosie�ski.</p><p>� Pochwalone imi� Pa�skie! Przychodzi�li tu kto pyta� si� o mnie?</p><p>� Przysy�ali z Wodokt�w, p�ki�my nie powiedzieli, �e wasza mi�o�� zdr�w b�dzie.</p><p>� A potem przestali przysy�a�?</p><p>� Potem przestali.</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� Nic jeszcze nie wiedz�, ale si� ode mnie samego dowiedz�. Nie m�wi��e� nikomu, �em tutaj jako Babinicz wojowa�?</p><p>� Nie by�o rozkazu � odrzek� �o�nierz.</p><p>� A lauda�scy z panem Wo�odyjowskim nie wr�cili jeszcze?</p><p>� Nie masz ich jeszcze, ale lada dzie� zjad�.</p><p>Na tym sko�czy�a si� pierwszego dnia rozmowa. We dwa tygodnie p�niej pan Kmicic wstawa� ju� i chodzi� na kulach, a nast�pnej niedzieli upar� si� jecha� do ko�cio�a.</p><p>� Pojedziem do Upity � rzek� do Soroki � bo od Boga trzeba poczyna�, a po mszy do Wodokt�w.</p><p>Soroka nie �mia� si� sprzeciwia�, wi�c kaza� jeno wymo�ci� sianem skarbniczek, a pan Andrzej wystroi� si� od�wi�tnie i pojechali.</p><p>Przyjechali w czas, gdy ma�o jeszcze ludzi by�o w ko�ciele. Pan Andrzej, wsparty na ramieniu Soroki, podszed� pod sam wielki o�tarz i kl�kn�� w kolatorskiej �awce; nikt te� go nie pozna�, tak zmieni� si� wielce; twarz mia� bardzo chud�, wyn�dznia��, a przy tym nosi� d�ug� brod�, kt�ra mu czasu wojny i choroby wyros�a. Kto i spojrza� na niego, pomy�la�, �e jaki� przejezdny personat na msz� wst�pi�; kr�ci�o si� bowiem wsz�dzie pe�no przejezdnej szlachty, kt�ra z pola do swych maj�tno�ci wraca�a.</p><p>Lecz ko�ci� z wolna nape�nia� si� ludem i okoliczn� szlacht�; za czym pocz�li zje�d�a� i posesjonaci z dalekich nawet stron, bo w wielu miejscach ko�cio�y by�y popalone i mszy trzeba by�o a� w Upicie szuka�.</p><p>Kmicic, zatopiony w modlitwie, nie widzia� nikogo; z pobo�nego zamy�lenia zbudzi�o go dopiero skrzypienie �awki pod nogami wchodz�cych do niej os�b.</p><p>W�wczas podni�s� g�ow�, spojrza� i spostrzeg� tu� nad sob� s�odk� a smutn� twarz Ole�ki.</p><p>Ona tak�e dostrzeg�a go i pozna�a w tej chwili, bo cofn�a si� nagle, jakby przera�ona; naprz�d p�omie�, a potem blado�� �miertelna wyst�pi�a na jej twarz, lecz najwy�szym wysileniem woli przemog�a wra�enie i kl�k�a tu� ko�o niego; trzecie miejsce zaj�� pan miecznik.</p><p>I Kmicic, i ona pochylili g�owy i wspar�szy twarz na d�oniach, kl�czeli obok siebie w milczeniu, a serca bi�y im tak, �e je s�yszeli oboje doskonale.</p><p>Wreszcie pan Andrzej przem�wi� pierwszy:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w... � odrzek�a p�g�osem Ole�ka. I wi�cej nie m�wili do siebie.</p><p>Tymczasem ksi�dz wyszed� z kazaniem; s�ucha� go Kmicic, ale mimo usi�owa� i nie s�ysza�, i nie rozumia�. Oto ona, ta upragniona, do kt�rej od lat ca�ych ju� t�skni�, kt�ra nigdy nie schodzi�a mu z my�li i z serca, by�a teraz tu� pod jego bokiem. I czu� j� ko�o siebie, i nie �mia� zwraca� ku niej oczu, bo by� w ko�ciele, lecz przymkn�wszy powieki, �owi� uchem jej oddech.</p><p>� Ole�ka, Ole�ka przy mnie! � m�wi� sobie � oto B�g nam si� w ko�ciele po roz��ce spotka� kaza�.</p><p>Wi�c my�li jego i serce powtarza�y bez ustanku to imi�:</p><p>� Ole�ka, Ole�ka, Ole�ka!</p><p>I chwilami p�acz rado�ci chwyta� go za gard�o, to zn�w porywa�o go takie uniesienie dzi�kczynnej modlitwy, �e a� �wiadomo�� traci�, co si� z nim dzieje.</p><p>Ona kl�cza�a ci�gle z twarz� ukryt� w d�oniach.</p><p>Ksi�dz sko�czy� kazanie i zszed� z ambony.</p><p>Nagle przed ko�cio�em rozleg� si� szcz�k broni i t�tent kopyt ko�skich. Kto� krzykn�� przed progiem ko�cio�a: �Lauda wraca!� � i wnet w samej �wi�tyni zerwa�y si� szmery, potem gwar, potem coraz g�o�niejsze wo�anie:</p><p>� Lauda! Lauda!</p><p>T�umy pocz�y si� ko�ysa�, wszystkie g�owy zwr�ci�y si� naraz ku drzwiom.</p><p>A wtem zaroi�o si� we drzwiach i hufiec zbrojny pojawi� si� w ko�ciele. Na czele szli z brz�kiem ostr�g pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba. T�umy rozst�powa�y si� przed nimi, a oni przeszli przez ca�y ko�ci�, kl�kli przed o�tarzem, pomodlili si� kr�tk� chwil�, po czym obaj weszli do zakrystii.</p><p>Lauda�scy zatrzymali si� wp� nawy, nie witaj�c si� dla powagi miejsca z nikim.</p><p>Ach, co za widok! Gro�ne twarze, ogorza�e od wichr�w, wychud�e z trud�w bojowych, poci�te szablami Szwed�w, Niemc�w, W�gr�w, Wo�och�w. Ca�a historia wojny i chwa�a pobo�nej Laudy mieczem na nich wypisana. Oto ponure Butrymy, oto Stakjany, Domaszewicze, Go�ciewicze, wszystkich po trochu. Lecz ledwie czwarta cz�� wr�ci�a z tych, kt�rzy ongi pod Wo�odyjowskim z Laudy ruszyli.</p><p>Wiele niewiast na pr�no szuka m��w, wielu starc�w na pr�no wypatruje syn�w, wi�c p�acz wzmaga si�, bo i ci, kt�rzy znajduj� swoich, p�acz� z rado�ci. Ca�y ko�ci� rozlega si� szlochaniem; od czasu do czasu g�os jaki� imi� kochane wykrzyknie i zmilknie, a oni stoj� w chwale, wsparci na mieczach, lecz i im po srogich bliznach �zy sp�ywaj� na w�siska.</p><p>Wtem dzwonek targni�ty przy drzwiach zakrystii uciszy� p�acze i gwary. Wszyscy kl�kli, wyszed� ksi�dz ze msz�, a za nim w kom�ach pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba, i ofiara si� rozpocz�a.</p><p>Lecz ksi�dz tak�e by� wzruszony i gdy pierwszy raz zwr�ci� si� do ludu m�wi�c: <emphasis>Dominus vobiscum!</emphasis> � g�os mu drga�; gdy za� przysz�o do Ewangelii i wszystkie szable naraz wysun�y si� z pochew na znak, �e Lauda zawsze gotowa wiary broni�, a w ko�ciele sta�o si� a� jasno od stali, to ledwie m�g� od�piewa� Ewangeli�.</p><p>Od�piewano potem w�r�d powszechnego uniesienia suplikacje, wreszcie msza si� sko�czy�a, lecz ksi�dz, pochowawszy Sakrament w cyborium, odwr�ci� si� ju� po Ostatniej Ewangelii ku t�umom, na znak, �e pragnie co� powiedzie�.</p><p>Wi�c uczyni�o si� cicho; ksi�dz za� w serdecznych s�owach powita� naprz�d wracaj�cych �o�nierzy, wreszcie oznajmi�, �e list kr�lewski zostanie odczytany, przez pu�kownika chor�gwi lauda�skiej przywieziony.</p><p>Wi�c uczyni�o si� jeszcze ciszej i po chwili po ca�ym ko�ciele rozleg� si� g�os od o�tarza:</p><p>�My, Jan Kazimierz, kr�l polski, wielki ksi��� litewski, mazowiecki, pruski <emphasis>etc</emphasis>., <emphasis>etc</emphasis>., <emphasis>etc</emphasis>. W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen.</p><p>Jako z�ych ludzi szpetne przeciw majestatowi i ojczy�nie wyst�pki, zanim przed s�dem niebieskim stan�, ju� w tym �yciu doczesnym maj� otrzyma� kar�, tak r�wnie s�usznym jest, a�eby cnota nie zostawa�a bez nagrody, kt�ra cnocie samej blasku chwa�y, a potomnym zach�ty do na�ladowania cnych przyk�ad�w dodawa� winna.</p><p>Przeto wiadomo czynimy ca�emu stanowi rycerskiemu, mianowicie za� ludziom wojskowym i �wieckim, urz�dy maj�cym <emphasis>cuiusvis dignitatis et praeeminentiae</emphasis>, oraz wszystkiemu obywatelstwu Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego i naszego starostwa �mudzkiego, �e jakiekolwiek <emphasis>gravamina</emphasis> ci��y�yby na urodzonym a nam wielce mi�ym panu Andrzeju Kmicicu, chor��ym orsza�skim, te <emphasis>coram</emphasis> jego nast�pnych zas�ug i chwa�y znikn�� z pami�ci ludzkiej maj�, w niczym czci i s�awy pomienionemu chor��emu orsza�skiemu nie ujmuj�c.�</p><p>Tu ksi�dz przesta� czyta� i spojrza� ku �awce, w kt�rej pan Andrzej siedzia�, on za� powsta� na chwil� i wnet usiad� znowu, g�ow� sw� wyn�dznia�� wspar� o stalle i przymkn�� powieki jakoby w omdleniu.</p><p>A wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku niemu, wszystkie usta pocz�y szepta�:</p><p>� Pan Kmicic! Kmicic! Kmicic!... tam, obok Billewicz�w!</p><p>Lecz ksi�dz skin�� r�k� i pocz�� czyta� dalej w�r�d g�uchego milczenia:</p><p>�Kt�ry chor��y orsza�ski, lubo w pocz�tkach nieszcz�snej owej szwedzkiej inkursji po stronie ksi�cia wojewody si� opowiedzia�, przecie uczyni� to nie z �adnej prywaty, ale z najszczerszej ku ojczy�nie intencji, perswazj� tego� ksi�cia do b��du przywiedzion, jakoby taka jeno, a nie inna droga <emphasis>salutis Reipublicae</emphasis> zostawa�a, jak� sam ksi��� kroczy�!</p><p>A przybywszy do ksi�cia Bogus�awa, kt�ry za przedawczyka go maj�c, wszystkie nie�yczliwe praktyki przeciw ojczy�nie ja�nie przed nim odkry�, nie tylko pomieniony chor��y orsza�ski na osob� nasz� r�ki podnosi� nie obiecywa�, ale samego ksi�cia zbrojn� r�k� porwa�, aby si� za nas i za utrapion� ojczyzn� pom�ci�...�</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznej! � zawo�a� niewie�ci g�os tu� oko�o pana Andrzeja, a w ko�ciele zerwa� si� znowu gwar zdumienia.</p><p>Ksi�dz czyta� dalej:</p><p>�Przez tego� ksi�cia postrzelon, ledwie do zdrowia przyszed�szy, do Cz�stochowy si� uda� i tam piersi� w�asn� naj�wi�tszy przybytek os�ania�, przyk�ad wytrwania i m�stwa wszystkim daj�c; tam�e z niebezpiecze�stwem zdrowia i �ycia najwi�ksze dzia�o burz�ce prochami rozsadzi�, przy kt�rym hazardzie pojman, na �mier� przez okrutnych nieprzyjaci� by� skazany, a przedtem �ywym ogniem palony...�</p><p>Tu ju� p�acz niewie�ci rozleg� si� tu i owdzie po ko�ciele. Ole�ka trz�s�a si� ca�a, jak w paroksyzmie febry.</p><p>�Ale i z tych srogich termin�w moc� Kr�lowej Anielskiej wyratowan, do nas na �l�sk si� uda� i w powrocie naszym do mi�ej ojczyzny, gdy zdradliwy nieprzyjaciel zasadzk� nam nagotowa�, pomieniony chor��y orsza�ski samoczwart tylko na ca�� pot�g� nieprzyjacielsk� si� rzuci�, osob� nasz� ratuj�c. Tam posieczon i rapierami sk�uty, do p� bok�w we krwi w�asnej rycerskiej si� p�awi�c, z pobojowiska jako bez duszy by� podniesion...�</p><p>Ole�ka obie r�ce przy�o�y�a do skroni i podni�s�szy g�ow�, pocz�a �owi� w spieczone usta powietrze. Z piersi jej wychodzi� j�k:</p><p>� Bo�e! Bo�e! Bo�e!</p><p>I zn�w zabrzmia� g�os ksi�dza, tak�e coraz bardziej wzruszony:</p><p>�A gdy staraniem naszym do zdrowia przyszed�, i wtedy nie spocz��, ale dalsze wojny odprawowa�, z chwa�� niezmiern� stawaj�c w ka�dej potrzebie, za wz�r rycerstwu przez hetman�w obojga narod�w podawany, a� do szcz�liwego zdobycia Warszawy, po kt�rym do Prus pod przybranym nazwiskiem Babinicza by� wyprawiony...�</p><p>Gdy to imi� zabrzmia�o w ko�ciele, gwar ludzki zmieni� si� jakoby w szmer fali. Wi�c Babinicz to on?! Wi�c �w pogromca Szwed�w, zbawca Wo�montowicz, zwyci�zca w tylu bitwach to Kmicic?!... Szum wzmaga� si� coraz bardziej, t�umy pocz�y cisn�� si� ku o�tarzowi, aby go widzie� lepiej.</p><p>� Bo�e, b�ogos�aw mu! Bo�e, b�ogos�aw! � ozwa�y si� setki g�os�w.</p><p>Ksi�dz zwr�ci� si� ku �awce i prze�egna� pana Andrzeja, kt�ry, wsparty ci�gle o stalle, do umar�ego ni� �ywego by� podobniejszy, bo dusza wysz�a ze� ze szcz�cia i ulecia�a ku niebiosom.</p><p>Po czym kap�an dalej czyta�:</p><p>�Tam�e nieprzyjacielski kraj ogniem i mieczem spustoszy�, do wiktorii pod Prostkami g��wnie si� przyczyni�, ksi�cia Bogus�awa w�asn� r�k� obali� i pojma�, nast�pnie do starostwa naszego �mudzkiego powo�any, jak niezmierne us�ugi odda�, ile miast i wsi�w od nieprzyjacielskiej r�ki uchroni�, o tym tamtejsi <emphasis>incolae</emphasis> najlepiej wiedzie� powinni.�</p><p>� Wiemy! wiemy! wiemy! � grzmia�o w ca�ym ko�ciele.</p><p>� Uciszcie si� � rzek� ksi�dz, podnosz�c pismo kr�lewskie ku g�rze.</p><p>�Przeto my (czyta� dalej) rozwa�ywszy wszystkie jego zas�ugi wzgl�dem naszego majestatu i ojczyzny tak niezmierne, �e i syn wi�kszych ojcu i matce odda� by nie m�g�, postanowili�my je w tym li�cie naszym promulgowa�, a�eby tak wielkiego kawalera, wiary, majestatu i Rzeczypospolitej obro�c� nie�yczliwo�� ludzka d�u�ej ju� nie �ciga�a, lecz aby przynale�n� cnotliwym chwa�� i powszechn� mi�o�ci� okryty chodzi�. Nim za� sejm nast�pny, ch�ci te nasze potwierdzaj�c, wszelk� zmaz� z niego zdejmie, i nim starostwem upickim, kt�re <emphasis>vacat</emphasis>, nagrodzi� go b�dziem mogli, prosim uprzejmie nam mi�ych obywatel�w starostwa naszego �mudzkiego, aby te s�owa nasze w sercach i umys�ach zatrzymali, kt�re nam sama <emphasis>iustitia, fundamentum regnorum</emphasis>, przes�a�, ku ich pami�ci, nakaza�a.�</p><p>Tu sko�czy� ksi�dz i zwr�ciwszy si� do o�tarza, modli� si� pocz��; pan Andrzej za� uczu� nagle, �e jaka� d�o� mi�kka chwyta jego r�k�, spojrza�: by�a to Ole�ka, i nim mia� czas pomiarkowa� si�, cofn�� d�o�, panna podnios�a j� i przycisn�a do ust wobec wszystkich w obliczu o�tarza i t�um�w.</p><p>� Ole�ka! � krzykn�� zdumiony Kmicic.</p><p>Lecz ona wsta�a i zakrywszy twarz zas�on�, rzek�a do miecznika:</p><p>� Stryju! chod�my, chod�my st�d pr�dko!</p><p>I wyszli przez drzwi zakrystii.</p><p>Pan Andrzej pr�bowa� wsta�, wyj�� za ni�, lecz nie m�g�...</p><p>Si�y opu�ci�y go zupe�nie.</p><p>Natomiast w kwadrans p�niej znalaz� si� przed ko�cio�em, trzymany pod r�ce przez pana Wo�odyjowskiego i pana Zag�ob�.</p><p>T�umy obywatelstwa, drobnej szlachty i pospolitego ludu cisn�y si� doko�a; niewiasty � zaledwie kt�ra zdo�a�a si� oderwa� od piersi wracaj�cego z wojny m�a � ju� wiedzione ciekawo�ci�, p�ci swojej w�a�ciw�, bieg�y popatrzy� na tego strasznego ongi Kmicica, dzi� zbawc� Laudy i przysz�ego starost�. Ko�o zaciska�o si� coraz wi�cej, a� lauda�scy musieli w ko�cu otoczy� i broni� od nat�oku rycerza.</p><p>� Panie Andrzeju! � wo�a� pan Zag�oba � ot, przywie�li�my ci go�ci�ca. Sam si� takiego nie spodziewa�e�! Do Wodokt�w teraz, do Wodokt�w, na zr�kowiny i wesele!...</p><p>Dalsze s�owa pana Zag�oby zgin�y w gromkim okrzyku, kt�ry naraz pod przyw�dztwem J�zwy Beznogiego podnie�li wszyscy lauda�scy:</p><p>� Niech �yje pan Kmicic!</p><p>� Niech �yje! � powt�rzy�y t�umy. � Nasz starosta upicki niech �yje! niech �yje!</p><p>� Do Wodokt�w! wszyscy! � hukn�� znowu pan Zag�oba.</p><p>� Do Wodokt�w! do Wodokt�w! � wrzasn�o tysi�c ust. � W swaty do Wodokt�w, z panem Kmicicem, z naszym zbawc�! Do panienki! do Wodokt�w!</p><p>I ruch uczyni� si� ogromny. Lauda siad�a na ko�; z t�um�w, kto �yw, dopada� woz�w, bryczek, was�g�w, podjezdk�w. Piesi na prze�aj pocz�li biec przez lasy i pola. Okrzyk: �Do Wodokt�w!�, brzmia� w ca�ym miasteczku. Drogi zaroi�y si� r�nobarwnymi kupami ludzi.</p><p>Pan Kmicic jecha� w skarbniczku mi�dzy Wo�odyjowskim i Zag�ob� i raz wraz kt�rego� bra� w ramiona. M�wi� jeszcze nie m�g�, bo zbyt by� wzruszony, zreszt� p�dzili tak, jakby Tatarzy na Upit� napadli. Wszystkie bryki i wozy p�dzi�y tak samo ko�o nich.</p><p>Byli ju� dobrze za miastem, gdy nagle pan Wo�odyjowski pochyli� si� do ucha Kmicica:</p><p>� J�drek � spyta� si� � a nie wiesz, gdzie tamta?</p><p>� W Wodoktach! � odpowiedzia� rycerz.</p><p>W�wczas, czy wiatr pocz�� tak porusza� w�sikami pana Micha�a, czy wzruszenie, nie wiadomo, do��, �e przez ca�� drog� nie przestawa�y wysuwa� si� naprz�d, jakby dwa szyd�a lub dwie macki chrab�szcza.</p><p>Pan Zag�oba �piewa� z rado�ci tak okrutnym basem, �e a� si� konie p�oszy�y:</p><p><emphasis>Dwoje nas by�o, Kasie�ko, dwoje na �wiecie,</emphasis></p><p><emphasis>Ale mi si� co� wydaje, �e jedzie trzecie.</emphasis></p><p>Anusia nie by�a tej niedzieli w ko�ciele, bo przy s�abej pannie Kulwiec�wnie z kolei zosta� musia�a, przy kt�rej si� z Ole�k� dzie� po dniu zmienia�y.</p><p>Ca�y ranek zaj�ta by�a dogl�daniem i opatrunkiem chorej, tak �e p�no dopiero mog�a si� zabra� do pacierzy.</p><p>Zaledwie jednak wym�wi�a ostatnie: �Amen�, gdy zaturkota�o przed bram� i Ole�ka wpad�a jak wicher do pokoju.</p><p>� Jezus, Maria! Co si� sta�o? � krzykn�a, spojrzawszy na ni�, panna Borzobohata.</p><p>� Anusiu! wiesz, kto jest pan Babinicz? To pan Kmicic!</p><p>Anusia zerwa�a si� na r�wne nogi.</p><p>� Kto ci powiedzia�?</p><p>� Czytano list kr�lewski... pan Wo�odyjowski przywi�z�... lauda�scy...</p><p>� To pan Wo�odyjowski wr�ci�?... � krzykn�a Anusia.</p><p>I nagle rzuci�a si� w ramiona Ole�ki.</p><p>Ole�ka przyj�a ten wybuch czu�o�ci jako dow�d Anusinego afektu dla siebie, bo zreszt� by�a zgor�czkowana, prawie nieprzytomna. Na twarzy mia�a ogniste wypieki, a pier� jej falowa�a, jak gdyby z wielkiego zm�czenia.</p><p>Wi�c pocz�a opowiada� bez �adu i przerywanym g�osem wszystko, co w ko�ciele s�ysza�a, biegaj�c przy tym jak szalona po komnacie i powtarzaj�c co chwila: �To ja go niewarta!� � czyni�c sobie zarzuty okrutne, �e go najgorzej ze wszystkich skrzywdzi�a, �e nawet modli� si� za niego nie chcia�a w�wczas, gdy on we krwi w�asnej za Naj�wi�tsz� Pann�, za ojczyzn� i za kr�la si� p�awi�.</p><p>Pr�no Anusia, biegaj�c za ni� po izbie, pr�bowa�a j� pociesza�. Ona powtarza�a wci�� jedno, �e go niewarta, �e nie �mia�aby mu w oczy spojrze�; to zn�w poczyna�a m�wi� o czynach Babinicza, o porwaniu Bogus�awa, o jego zem�cie, o ocaleniu kr�la, o Prostkach i Wo�montowiczach, i Cz�stochowie; to wreszcie o swoich winach i o swej zawzi�to�ci, za kt�r� musi odpokutowa� w klasztorze.</p><p>Dalsze jej wyrzekania przerwa� pan Tomasz, kt�ry wpad�szy jak bomba do komnaty, zakrzykn��:</p><p>� Na Boga! ca�a Upita do nas wali! Ju� s� we wsi, a Babinicz pewnie z nimi!</p><p>Jako� za chwil� daleki okrzyk zwiastowa� zbli�anie si� t�um�w. Miecznik porwa� Ole�k� i wyprowadzi� na ganek; Anusia wypad�a za nimi.</p><p>Wtem t�umy ludzi i koni zaczerni�y si� w dali i jak okiem si�gn�� ca�a droga by�a jeszcze nimi zapchana. Dobiegli w ko�cu do dziedzi�ca. Piesi przedostawali si� szturmem przez fos� i p�oty; wozy t�oczy�y si� w bramie, a wszystko to krzycza�o, wyrzuca�o czapki w g�r�.</p><p>Wreszcie ukaza� si� huf zbrojny lauda�skich, otaczaj�cych skarbniczek, w kt�rym siedzia�o trzech m��w: pan Kmicic, pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba.</p><p>Skarbniczek zatrzyma� si� nieco opodal, bo ju� tyle ludu nat�oczy�o si� przed gankiem, �e nie mo�na by�o tu� dojecha�. Zag�oba z Wo�odyjowskim wyskoczyli pierwsi i pom�g�szy Kmicicowi zsi���, zaraz chwycili go pod ramiona.</p><p>� Rozst�pcie si�! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Rozst�pi� si�! � powt�rzyli lauda�scy.</p><p>Ludzie usun�li si� zaraz, tak �e �rodkiem t�umu utworzy�a si� pusta droga, po kt�rej wiedli Kmicica a� do ganku dwaj rycerze. On s�ania� si� i blady by� bardzo, ale szed� z g�ow� podniesion�, zarazem zmieszany i szcz�liwy.</p><p>Ole�ka opar�a si� o odrzwia i r�ce opu�ci�a bezw�adnie po sukni; lecz gdy by� ju� blisko, gdy spojrza�a w twarz tego mizeraka, kt�ry po tylu latach roz��ki zbli�a� si� oto jak �azarz, bez kropli krwi w twarzy, w�wczas szlochanie rozdar�o na nowo jej piersi. On ze s�abo�ci, ze szcz�cia i zmieszania nie wiedzia� sam, co ma m�wi�, wi�c wst�puj�c na ganek, powtarza� tylko przerywanym g�osem:</p><p>� A co, Ole�ka, a co?</p><p>Ona za� obsun�a mu si� nagle do kolan.</p><p>� J�dru�! ran twoich niegodnam ca�owa�!</p><p>Ale w tej chwili wyczerpane si�y wr�ci�y rycerzowi, wi�c porwali j� z ziemi jak pi�rko i do piersi przycisn��.</p><p>Okrzyk jeden ogromny, od kt�rego zadr�a�y �ciany dom�w i ostatki li�ci z drzew opad�y, zg�uszy� wszystkie uszy. Lauda�scy pocz�li pali� z samopa��w, czapki wylatywa�y w g�r�, naok� widzia�e� tylko uniesione rado�ci� twarze, rozpalone oczy i otwarte usta wrzeszcz�ce:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Kmicic! <emphasis>vivat</emphasis> Billewicz�wna! <emphasis>Vivat</emphasis> m�oda para!</p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis> dwie pary! � hucza� Zag�oba. Ale g�os jego gin�� w burzy og�lnej.</p><p>Wodokty zmieni�y si� jakoby w ob�z. Przez ca�y dzie� r�ni�to z rozkazu miecznika barany i wo�y, wykopywano z ziemi beczki miodu i piwa. Wieczorem zasiedli wszyscy do uczty, starsi i znamienitsi w komnatach, m�odsi w czeladnej, prostactwo r�wnie� weseli�o si� przy ogniskach na podw�rzu.</p><p>Przy g��wnym stole kr��y�y kielichy na cze�� dw�ch par szcz�liwych, gdy za� ochota dosz�a do najwy�szego stopnia, pan Zag�oba wzni�s� jeszcze toast nast�puj�cy:</p><p>� Do ci� zwracam si�, cny panie Andrzeju, i do ci�, stary druhu, panie Michale! Nie do�� by�o piersi nadstawia�, krew rozlewa�, nieprzyjaci� wycina�! Nie sko�czony trud wasz, bo gdy si�a ludzi czasu tej okrutnej wojny poleg�o, musicie teraz nowych obywatel�w, nowych obro�c�w tej mi�ej Rzeczypospolitej przysporzy�, do czego, tusz�, nie zbraknie wam m�stwa ni ochoty! Mo�ci panowie! na cze�� onych przysz�ych pokole�! Niech�e im B�g b�ogos�awi i pozwoli ustrzec tej spu�cizny, kt�r� im odrestaurowan� naszym trudem, naszym potem i nasz� krwi� zostawujem. Niech, gdy ci�kie czasy nadejd�, wspomn� na nas i nie desperuj� nigdy, bacz�c na to, �e nie masz takowych termin�w, z kt�rych by si� <emphasis>viribus unitis</emphasis> przy boskich auxiliach podnie�� nie mo�na.</p><p>* * *</p><p>Pan Andrzej nied�ugo po �lubie na now� wojn� ruszy�, kt�ra od wschodniej �ciany wybuch�a. Lecz piorunuj�ce zwyci�stwo Czarnieckiego i Sapiehy nad Chowa�skim i Do�gorukim, a hetman�w koronnych nad Szeremetem uko�czy�y j� wkr�tce. W�wczas wr�ci� Kmicic �wie�� chwa�� okryty i na sta�e w Wodoktach osiad�. Chor�stwo orsza�skie wzi�� po nim stryjeczny jego, Jakub, kt�ry p�niej do nieszcz�snej konfederacji wojskowej nale�a�, pan Andrzej za�, dusz� i sercem stoj�c przy kr�lu, starostwem upickim nagrodzon, �y� d�ugo w przyk�adnej zgodzie i mi�o�ci z Laud�, powszechnym szacunkiem otoczony. Niech�tni (bo kt� ich nie ma) m�wili wprawdzie, �e �ony we wszystkim zbytnio s�ucha, ale on si� tego nie wstydzi�, owszem, sam przyznawa�, �e w ka�dej wa�niejszej sprawie zawsze rady jej zasi�ga.</p></section></section></body><binary id="cover" content-type="image/jpeg">/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCAMeAjoDASIAAhEBAxEB/8QAHAABAQEAAgMBAAAAAAAAAAAAAQACBQYDBAcI/8QAWBAAAQMCBAMEBQYHCgwGAgMBAQACESExAwQFQRJRYQYicYEHEzKRoRRCUrHB8AgVIzNictEWFyQ1N3OTs+HxNENTVWN0gpKUorLSJSc2RlbCRKNkdpXi/8QAGgEBAQEBAQEBAAAAAAAAAAAAAAECAwQFBv/EACsRAQEBAQABAwMDBAIDAQAAAAABEQIDEiExBEFRFCIyE2FxkaHwM0Kx0f/aAAwDAQACEQMRAD8A+9KQOShyXXdfn8Kp2R0+KN/tRGuiCUTX7UOvHxQVVCEHl8U9PiglK6K3hBbSoXlCkCTSqybyFTSEG6Jah1TcSjoqVIiCEgUUUwKJQSiaqhKrUWSeqRZDQoqooqMohVlE1RJtyQM+ayT5JCIG1kASgeMrUSgVFSB5oEAzVJrSTKwSFE0mZQVjCJgSomSo1EoapJEqN4UDDUAwaqoSaoud1WciUDFZWSYO6t1fOQQIHgkVFUGEWRPg7LMKkwqnVEq2UBvNQrZBNFkJNlkmu6QTc3QTHLqrgNoVMQPrSLe1AKDEVVFJiyp81EiOYWQ4clKmk2siTFGyVSDS6EKZEBECpr5IoKAxPRR+A5KoZJ3WSeiTFCAUU3QXEZqQpxO8QqnKQqiFZnkoknp1TRBjmURkmP2qklRj6MndVBMXQQEiJHvSTBhZJAsmQUIiKzKAfvCLbItZBsmLLJJiUbygmJrREaJ6wtT+kV4xUXsiDzKGux9FG8KQfuUezSeSCaQhUm3xQU0hQ5Irb4pCIoV0UfuVIiPNHVR2BV0QW0hG6jyRuhV1UbyjaFbwFEPVSgrogVmUlYJkqoTZCdpUPFQ0OUErJoiNArJsiVEzWyLpJIFwEG0hZ3TekzCIuqiSocq0QYmxQTjF7KmOSDXcKFa/aqmrdRiYggqJ3QSboaQqYogmTKCRwwgSQQqZWRZMiaIilW90FFbyindE9UE7q80TUZ2KvFSHbEIiJVYRuoyKbbIJqJQUppA5qPgjqVBSYNFbKMD73QCIQUIcK3iUhG6giJ3BRArVRvCzBmlD9aqFwE3goMbAe9RBnqVQqiJrANeSifJG5oik7nxQNbkmVk9EzuDJ6q4pO3ggq7mEVVHUILtvfKCJNUQqvNE8qohkgd2yPFSp6hAiN0UCHdEQRJQRMhBikhRRWECTJUCCahE1Auo3uiIkq4ndVA0EyrzUwdivZB6qPesrxVet4s3ijL5TGzBHEMLDc8t3IAldc9HnbXJ9ttOzWcymSzGUGWxRhObjFpJJbIIglc7rP8UZ7/VcX/oK/PPoa9I+j9i9Hz+Q1PK5rFdj5huK1+Fw2DYgyQjt4+PVK+ya927yWkdutO7J4uRzGLj571XBjsLfVt4yRWTNIrRduIX51z3azTe2Ppp7OarpuHj4eEzMYGCRigA0ceRP0l3vtb207T5zt/8AuG7F4WT+UYbOPMZjMmjD7RryAib8gFGu/DfbH072aIiKr5p2I7W9qMv6QX9h+2eFkzmX4ZxMvmMtZ59rbYgGLciF13s3209IvajUdY0XQsLIOzOVx3kZ7MN9Xh5fDDi0Nioc47EjyVYnhv3fbFL5d6Ju2vaTUtZ1ns72lODi5/T8N7w5uEGEOa8tc08MA7VouvdkO2HpU7Z6c/C0L8XjEyry7MZnEGHhNgnu4Y4pHPy3UnsT6frr4r7iK1RiYgbhPeahrSfcvl/ZLtX2ly3pZzXY/tPm8PMYfq3/ACV7MFuHxWex1LyyV7Gl9qNd1j0vavoeBj4P4h0zAxPWAYY4nuDOH2v1z8FU/pf3di9HfbfIdtMpnMxk8nmcqMriNY8Y3DUubIiCV2aa0X599E3abD7J+jftPqZDHY/yrAZlsN3zsQsMeQqT4L676N8x2kzvZjA1HtPi4PyrNflcPCw8uML1eGfZmLk36TF5RfL4/fXZVwPbTtfo3ZHS8PPati4hOM44eDgYLeLExXxMNBgQNySIoudXyj8IDs9q2pZTTdX07KfKsLTnPOOwM4yGu4e9G7e7B8eUqfZjw8+vyTk5D03aLjZzDwsxoGr4TMV4axzOBxr0kfBdl7d9v8j2S1TTMhnNMz+I7PAmWMHc7/DSveM7Cq4vsT6Wuz3ab1GnajgMyGdcAGYeKwYmA523ATRvTfkn0u9r9a7Naz2eymlOyow89iOGN67Lh5o5gEE+z7R+4TZ9ne+POpfTk/8Ar6GtbLoPpW7aapoer6d2Z7O5bAzOt6g4NZxjiGHxO4W0pJJ52FarhD2p7edku12laX23GTzuT1N3Ax+VZw8LpDSQeEWLhQ3BmiOM8N6+76sHIc6q+T6p2z7Zn0m6t2S0LAyebMRlRijg9R3WvdiPO7QJWeyXavtnkPSdg9j+1+NlM4My2+C1oDSWF7S1zQJFIrz6K+yz6fr7u49nu2+T1jtpqvZbCyOaw8zpoecTFdHA4Nc1tKzd3wXZMd7cHAxMd/EW4bS5waJNATAHOll8Y7J6nltF9M/bnVc5iDDwMrl8w/EJ5DEw/v4wu4eiTtH2k7TZPM65qxy+BkMVx+Q4LMCHG8ku3AoAd68k+Dvxa5H0e9tsl22wc9iZPJ5jLDKYjW/lQIcHAxUWNDLbhdrt9/vK+c+iDtrquvaXrWd112Tbh5B88WBlxhgN4SXOImpgLiNK7R+k7tsc/qfZRulafpuWJbhtzTRxYpvALruiJiinut8EvVnPs+ud7dHdXxbOekLtLqnozOu6Zj4Wn6jp2ebl88RhtezEa9vdcGm1b8ly/bzt1qGB2A7PZ/QMx/4lqzW4k+rkhrWflDw/rK+zHXg7mez6j9Kll1DtF27yOjdttP7MYuRzmLiZz1c4uGyQ3jJAgXdEViy692r7f57D9Euja1pWOBq+oYjcGmHPfbTEEL2Nd7XdotG9IHZXsy7Fy2KzNYOC3OYrss3jc5xh/CacM+CNTwZ/KPpHghfM/SN2113L9qcr2M7JYOCNSzBnExcWscXstE0FKkmwsF7+kZb0r5fTNWGezukZvOerb+LvzfDx8Xe4vZpHP3qVnjwdemW3HeyhfF+1nbT0ndlnYTNYxuzrX4tMNmXDcV56w022nmvrHZTH1LMdm8hjazh+q1F+CHZlnBww83pt4Ks+Tw+j7uQmBBVEClEm9EEyYKOCRKiaXUirzQteaJopqAqJrsiyr7JopUQZmVE1RuJsgqyZuqyCd9073QBMgiVkwAtmCsQaVHRIlaBFINBzQTW6O9NxCDdA1lV+RVyJR5KiNTyWamAneYnzUSRaiIBe6vOh6IJ3ACj1KCPOFAInceSJP9qI1IshwJGyJRMmlCgqckbSBRMH+9E1sQiG1xRZdTwUQr6+qAB6JJrZBiALT1UI8/FBTEonlE+KiBNJUYREecqqI3QAiomqg1tdNOvuWDxAAzdPeRXYrKPSqjW6PZVet6mtfxNnv9Vxf+gr5P8AgwYWFidndWOJhYbz8qZVzQfmdV9jIa5rmuaHNdMg1BB2Xq5LT9OyDXM0/TsnkmvcHOblsBuEHECJIaBskrc7zi8/l8e9JbGYf4QXZYYTGtH8GMNAA/OPXB9qtM0fS/TVqDu1z9Qy2n6j+XwsxlcR2GRxcPzm/N4qFfesXTdOxc2zOYun5LEzeH7GYflmOxG+DnCRG3JZ1fStM1fAGX1bTspnsBruJuHmMIPAPmo7T6j+32x889H+Q9GLu32BidmtWz+patlcI4gdi5t2KwMjhNxX2vK64f8ABz/j/th/Os/rcRfWtF0jSNGa9uk6Rp+nh/tfJcBuGT4kVK8+Q07IZF2I/JZHJ5V2LXEOBl2YZeebi0Ak13VYvl3nHyDsD/Lz20j/ACeZ/wCtq8n4L38U68P/AOVhf9BX1pmSyOFmsTN4On5LCzWJ+cx2ZZjcR/6zgJd5q07Jadp7HNyOnZPKcZl5y+XZhcZ2J4QJoi9eX1b/AHx8t9PmnY+lajofbrT/AM9kcfDw8yf0eLiZ9rfNe36CdJxW9k9V7T5sfwnWcxivH820uj/mLlv0uYXbXtDmR2V0XQAdKzHq/lGpP9lvemJ2ihNJNgu+aJpuHpWjZPSsIj1GVy7MFjYoQ0QT53S1e+88M5/L8z9juzOa1nsXrWv6divbndGx8HEZhioe3g70N3cKEeBX3z0XdrMPtf2VwM897Pl2CPU5vDGzxvHI3942XYchpunZBuIzI6fk8o3EPFiNy+A3DDzzIaBJWdP0vTNN9Z+LtNyeS9Z7fyfAbh8UWnhAlE8nm9eez2oXW+2HbrQuymbyeV1XMYuE7Nte5pZh8fC1sCXAVgk7A2K7KvS1TR9J1bBGDqumZLPYY2zGA3EjwJBI8k15+fn3fBfTJq3Y3tLiZAdlcA5rXMfGDMTEwcs7C9bxeyx303TY7brm/TeMbA1LsJgY/excMNGJP0g7Cn4r6to/Zzs9o2K7G0nQ9NyOMaeswcswOjxiR5Qvaz+n6dncbBxc9p2Tzj8Izhux8BuIWGhlpIMWFuSlr0zz5n9nxv0+5HL4HpI0LW9VGZGk4zRg4+JgP4HM4HumHbHvAjwXu5LT/RBi9pNKy+W13UdRz2LjfwWc/iYgDm96vE3ovredyuTz2Vflc7lMDNYDxD8PGww9rvEOB/byIXo6ToHZ/ScQYml6DpmSxBQYmDlWB8frRxfFWX2kZ/rc359ny/RyG/hQ6mLD5O8f/qantPT8JHQY/wAjg/8AQ9fWRp+nDUH6h+L8n8rdQ4/ydnrf9+OL4pxMnkTnsPPOyGSfmmDhZjuy7DitFaB5Ei533RP639vtj8/5rsv+630pdtdMw8bEw8yBj4mXDX8LX4gc2Gu5tP8Absu++hHtXi6vouN2e1UNZqWlsdh8pwmjhtzae6feu/4Wm5DAz2LncDIZPCzGLPrMbDy7W4j5qZcBJk81N0/TcPOOzuFpmRw848kvzLcuwYr5vLwJM71qkq9+f1c+nHxr0H5XF1DsR2w07BE4uaYcJn6zsJ4H1rgPRvhdhn5DM4Ha3VdW0bUMDGLXsZncTBaBy4QPam8r9Cadp+n6fxtyOnZPJ8ZBf8nwG4fHynhAlepqnZvs5quZ+U6n2e0nOY/+Vxcs0v8Afv5yjX9f996z5dR7K9nex2qej7W8l2Nxc1jZLUhiMfiZp/E717RAcKCACB433XRPQjpx7QdocLCzv+DaHp2PlxWvFilwHu4n+5fecvgZbK5fDy+Ty2DlsLDADMPBYGMaBsAKLx5PK5PLnEdlcllcqcR3FiHBwG4ZeebuECTU3TWOfP7WY+AdjNJz2L6SdP7E5x5+S6JqONnZJ+aACPfws967P6RY/f27Hx/of616+sMyeUGcfnG5TLNzLxwvxhhNGI4ci6JIoKE7BZzGnabmc5gZzNabk8bNZf8ANY78FpxGRUQ64rVXfbC/Ub36s+z4124zbeynp4yvaTUsPEOQzGGOBzBJ4fVeqcRzLTWORC75jekvsviaPq+e03NOzztNyrcw5jcNzeKXcIEuAipHvXaNV07TdWypyup6dlM7gF3F6rMYQe2edbHwXr5LQNByOUxMnk9C0rAy2L+dwmZNnC/xpXzUideSdPhHY3tL2ZzHa7G7W9udTONnhiTlsth5d72s5O5Q3Yed1980fUsnq+m5bUsg9+JlMywPwXuYWlzTNYNRZeH8RaD/AJg0X/8AzsH/ALV7mFhYGBhNwctgYeBhNENw8Noa1vRoFAOgUY83l58meluZMhW9VWFUeyJCrzlGyiZGyIQJd3bhBqrbZWygiUCZiSkETUokV+CgpE1VIQDO9lVqqIRKjWiLqqDXZMTRWdlGZPRTjWkrHzlUaKzWUixNBO6EGrCSI80BBJi6DPNA0uZoqOU1WSDCawaoKBKHHoPDmiaQFESIJkIgNeaOcuVJ3sqRtVBUMK2j3qJPQInmUESNyVbGpIVJ2CJrJoiKYVMi6CZuUSUDLYuUHhNa+STLjMH3obQ1RDSt0AikhMGLLLrf2KaInbkmdoQIBiPgkiVATMpnqskxSFT0Wh2R0GnJZLgKqJrI3QRtCPXSgr1dU1DI6Vkn53Us3hZTKsID8bFdwtbJgSfFcN+7rsV/8r0j/iQh6bfh2STyQ4UXWz287FT/AOqdH/4oJ/d32LI/9U6R/wAUEytei/j/AIrsYVJXWz277Fj/AN06P/xQUO3nYr/5To//ABQS6k4v4v8AquxlwRSJXWz267FzP7qdH/4kJHbrsXf91Wj/APEhKejv8f8AFdhrzSbSuvfu67Fz/wCqtH/4kId277F//KtH/wCJCfKejv8AF/1XYQSXdUgkGd11z93PYwCf3VaPP+shR7ddjCP/AFVo8/6yEpPH3+L/AKdikk9USR4rrh7ddjB/7q0ef9ZCv3ddjD/7q0ef9ZCh6O/xf9OxSohddPbrsYf/AHVo/wDxIV+7nsZ/8q0f/iQqejr8X/VdhSKrr37uuxg/91aP/wASEHtz2M/+VaP/AMSEwvHX4v8Ap2C30kLh9P7Wdl9QzeHk8j2i03NZnFMYeDhY4c5xiaDwC5lHPqXn5NIq66LjwU4EgUWbBDWiUA/BFyVb9EFz6rICSaH4I2HxRNaU40WUT3UNbmCAsms9EG/VW6Gmfeh0KRI5KIkESLq6hXRUANALFKDdPQKaIEzRHgogitUEmINkEOcqltaKAos7SKoh4ZPIK5Inqgkm4lVDWalZcZERKUTLvrQPTaEUIiiHXmYVNahAzURZBKjEqN6oByjMIceSJoiLe8KHvCpI6oNKWQO1KI2oJUaVFZQelCghaSVdJRS0WUDSoRF8VG/II5bKcdrqCda9EGSIlDq3EclXCpSTDbSi4UfZvRW0IiHiaKJ3CPNVB1UFVRJ6KpyVQbIDqolCvsQVAqiKzKp6qo7G09Fpx3hZE3S6RRS163Q/T5/Jfqf85l/65q/MMnmF+nfT5/JfqX85l/65q/MPkr930/pP4X/P/wCNT4Ilc72C7M6h2y7V5Ps5puJlsHM5rjLMTHLgxvC0uMkAmwpAX2TB/Bb7TEfle1WkMP6GXxHfWQrbj1yPz7PgmfBfcdc/Bo7cZLLuxdN1LR9UIH5uX4L3eEyPeQvjGradn9J1HH03U8pjZPOZdxZi4GKwtcwj733FUl1LMerJRJVVVUFXmqvNKOJsxIQakok80FSBqmSgeKkDKKqV5oKqjPRSoVHb/Q0QPSbolB+df/VuX6gJ/vX5f9DQ/wDM3RP51/8AVuX6fJr/APVYvy+X9d/Of4INDW6jMCqjbxUDSIVeNC6B9aldeSAdZRsqawi9NkZKynrugoKahaWTdE0PRQRPvULLIKZUDI2Vuo87IBiyCJqiNhuklQ9mPcgHWRY9CojkUG6qEkB1BRJNOSzIiZr1RJmomlIQE1olt1mOXmrek+SqF5VNJmqvNEmZhBGOGZEqpHNDhBFkG9EREGUOmyiSgnfkgpgKmFA05IkElERoKiFWFao85UTzRSTB5BW8gyieVQqvgiKsQL7o81Aj3o6AILzUZjkeaJ2ivNRNZvCIjsLpJojahiUG0KBJJEQjZFOagaKhBkxyUUTw7iqqkKYKOiCOirc0WQM/BB8VdFA89kADsU0RS6FB2UibKDeaiYss8fNWvU6L6fP5L9R/ncD+savzEbL9Oens/wDlfqP87gf1jV+YzZWPpfR/wv8A37R9O/Bb/lw0L9TM/wBS9fdvwqe2/ajsZpOg43ZrUzp+Jm8zisxnDBZicQa0ECHtIuvhH4Lf8uGhfqZn+pev0b+EL6NdW9JGQ0bK6Vn8jkzkcfExMR2a44cHNAAHCDyWent5fP8A8Hj00dqu0nbXC7LdqsTBz7c5hvdgZpmE3CfhPa0ughoDS0gHkQQLrH4amgZVuBoXaVgDc27EfkcT/SN4eNs+EO967Z6D/QaOwnaE9otY1jD1DUcPCfhYGHl8MtwsIOoXSauMUsIk3mnE+mbOaT6RfS32U9G+VxPlGBlM1iZjVThmndZJw558HFPLj5prWPgfY30Z9ue1+W+U6DoOLi5XbM47xhYR5w51/Je/2m9DPpJ7Pae/PZ3s+cxl2N4nPyeK3GLPEN73uBX6d9OnpEZ6L+yun4OkadlsXO5txwMphPHDg4TGNq4hsSB3QAIuuA/B49Mmp9vdXz2gdocnkcHOYWD8owMTLAtbiMkBzS0k1EjyPStlZx+VeyvZvXe1WsHSez+Qdnc+7CdiDCGI1hhsSZcQN1+xtU9HOnZL0MalpPZ/svp+Brma0Z2ARhYbBi4mM7Dgg4hvLpqTC+T+mTGPod9N7e1fZnI5V7dV0/ExDl8QcOFh4hd+Vjh5w0+Liv0B2m7TZnTvRTnO1+XyuC7NYGlfLmYLyeAu9XxcJisKdVeZj8SdtOwPa/sblstj9pdFfp+FmXnDwnOxsN/E4CSO447c14OxnYntR2xzT8v2b0fMZ71ZAxcUQzCwyagOe4hoPSZXa/SV6TNd9KuJo+jZ3IZLJuwc0PU/J+I8TsSGVnxX6h1nH0f0QeiR2Pk8nx4Om4LcPCwm0OYxnEAFxrBc4y4+PQLXqSTX5f1H0D+lDJZV2Yd2ewsyG/My2cw8R/8AuyJ8l82zWBj5XMYuWzWA/AxsJxbiYeI2HMcDBaQbEL9MeiL0/wCtdoO3WS7P9pNP01mBqeJ6nAxsq17DhYhktBBLuIH2dqkFeD8MvsflcthaX2xyeXa3Fxcb5HnHCnHLS7Dceo4XCeoGwTTHwnG7G9rMDs2ztLmOz2fwtGfhsxBnXMHq+F0BpvMEkAU3XZdD9C/pK1nIszuT7NPwsHEbxN+U4+HgvI2PA5wcPMBfqj0UOyTfQN2axtSwmYuUwNJwcfEa5nED6tofbeOGfEBfHdN/Cd1R/a5gzmg5HD0PGxwyGF5zOHhkwHEzwlwFSAOk7qbpmPhfajs7rfZnVTpeu6bmMhmwOLgxW0cObSKOHUEril+zvwsNBymr+ibH1j1QOa0l7Mzg4gHeDXENc3wIdXwnZfjHZWXUsx270Nn/AMzdEP8Apnf1bl+nxaV+YfQ3/KXof887+rcv0/HdR8n6737n+E2YSO7VZN4UbRKPGSiUEyo2Q1c+qhy5Imit/FERUbq3VMqaDY80XUPZVuE0REVUTZAMhJJkXQRKwZv7lvdZoCd0iVNNEmn2LNkONFUPTZE1WYE3TtVBD2Sq1JlW5qgiCgpAHDNZqqTeCoCTEV2QJm5A2QU8pQSRUlU16KeY9yISQAJNUE0JihQCC2IkoJHO9kDNKbLIvTfmoViUSSgjdRCpgkCoRNoM+aIYMwTXoiYutRWblZmtRCKp6e5G0j4qBmUbRMImrnOygVKQ015oKoEqopqA84korY0STvMIB6zCovJW6Ad5hVCbwgaFBoUHmBdQtUKCJB5+5Hv9ylSoEndG081Ac0VJ8EEZsiSmd1niP3Co7K4zZYI5rURZIEiqPT8uienv+S7Uf53A/rGr8xL9O+nv+S/Uf53A/rWr8xrUfT+j/wDHf+/aPpv4LX8uGhfq5n+oevvv4TvbztP2F0/Q8x2czWBgOzeYxcPG9bgNxA4BgIvbdfmj0KdpdO7I+kvS+0GrDH+RZYYoxPUs4n97Dc0QJE1K7x+Ej6TuzXpByGi4HZ8Z4HI4+K/G+VYPq6OaAIqZsVK9sdV7R+mf0ka9lXZTOdosTAwHUczJ4bcGf9po4vivb/Bhz2HlPTZoZx3E+vGPgNcT852E6PqjzXzOarz6fnM1p+oZfP5HHfgZvLYrcXBxWGrHtMgjwIVxNfp38NvSs5j6J2f1jCwi7J5THxcHHePmHEDeEnoeAjxIXRvwO9MzOb9J+PqWDhOOVyWQxG4uJsHPLeEefCfcvovYr8ITsjrWgt07tzlzks2W8OYLst67K445wJj9Uj3rkNV9Onos7MaW/C7MYbc29w4mZfTsj6hhd+kS1oHxKxK1j59+G9mcB3abQ8i0zjYOn42I/oHv7v8A0FfZ+2WDi4/4OeewcIS89mrc/wAgF+NO3XajUe1/abOa7qrgcfMvkNbPDhsFGsb0A+03K/Svoi9PPY5vYjT9J7VZx+n5/JZZmXe5+XfiYeM1rQ0OBYDBIFQUsJX5i7I5vD0/tdo+oYpBwMrqGXxsQtM91uK0n6l+yfwodPzerehjUzkGHEdl3YObc0fOw2vHF7gSfJfE/wAIft56Ou0nZ3J6V2OysZnLZ31/rcHJDL4Ba5pD7gFzvZ2812P0NfhC6bktAy/Z3txhZjiy2GMLBz+Fh+sa/DFGtxGisgUkAyIkTUqT2fH/AEHZLMar6W+zOBk2Evws/h5jEpPCzD77j0tfnA3X6J/DNz+XwfRvp2Rc78vmNUw34beYZhvJ+sL2z6YfQn2ewcTPaMcucd/tM07SX4eK88ieFo95X5x9MXpH1D0i9p253HwTlNPy4czJ5Xj4vVtN3OO7jAmKUA6l8nw/VXo5r+DZpn/9cP8AUlfiTRNOzWqZ/IafksJ2Nmc3j4eDhMbdznuAH1r90+hvHwcr6DOzWZzH5jC0fDfi0nujDqurab2+9AOkO/Hum5nQspnHNJ48DTnNxxO0BkjwTm4Wa5r8I/NYWQ9B2usxKOxsvh5Zv6zntAX4ddZfWfwgfS0fSFm8vpuk4OJl9Cyby9pxKYmZxIgPcJhoAJAHUk7AfJSt8xnqu3+hv+U3Q/5539W5fp/iX5g9DY/8zNDP+md/VuX6e2Ur5P1v85/g3rKOqhQKoaI8Q+4UbFWykEdvijfordRv4IKZ8Vc0KnvKAmhV9wsmxCQaAomkmAiSa+5Br1CpITDTMORYyomqJqqiHvQYhXNQq2qCICDRRgAK+d1QTT3ZMSVkWlLjWyAQaBEMnYLJdNjBVO0kcoWazZBqpgk1WbmtkkmaKJogjy2UYNiAglW1UAXQFT8VE0QPcolQr0hVzyQBNeaIM+CqNGJmSgk7KpCCSAoIklFLKMyqGz1VRDxVtO6lTWZUVEmeaiTKJg9ChA+UoEbUV5wgX6IIe1MKE8VlC90WddAmRSLdUXUa1qiYUC47IHj8FeaLoJxN1THmqduaLoEqoiZRCo7M1BSLLLkemOi+nz+S/Uf53L/1rV+ZF+u+2XZ/B7U9nsfRMzmcXLYWM5jjiYQBcOFwcImmy+ffvGaJP/qDVf6PC/YtPb9N5+eOM6fBVL71+8Zof+f9W/osJX7xeh/5/wBW/osJHp/VeP8AL4ImV96/eM0P/P8Aq39FhLJ9Bmhz/H+rf0WEmxP1fi/L4OqV95/eM0T/AD9qn9HhKPoN0P8Az9qn9HhKH6vxfl8F80gr7x+8Zon+ftV/o8JX7xuif5+1T+jwlT9X4vy+DuEwiF93HoO0Sf4+1X+jwloeg7ROH+PtV/o8JNw/V+H8vg4mygO8vu/7x+icX8far/RYSj6DtE4v4+1X+iwk+E/WeH8vqfYDtV2Yy34P2nadmO0mjYWcZoBw3Zd+ewhiNf6o90t4pnovxnhzwNP6IX3j947Qf8/6p/Q4X7FfvH6FFO0Gqf0OF+xSSxb9X4793wlRX3X94/Rv8/ap/Q4af3j9G/z9qn9FhK+5Pq/F+Xzf0Ofyl6L/ADrv+hy/TxtDV877LeiXSuz/AGhymtZfWNQx8TLOLm4eIxgDpEbBfRD7cBPbHz/qvJPJ3vPwJgwp9pQ+8qmRCjzLiJFVUiVQgkzEKaGUU5qIHNZKIZIFxCp5iUUB68lUuFRQJRSYKiRHLmqKTKIDWASoRSJPNVYqibEBBQZS4mKBRKyTyQMiEcVaE9VdCgwSCDEoE3qg1sB+xBJ3KzN0RoncItaizPuTYUvCCF43UUTEJN46WQQpMbmVkfOlPzgByQN2lERNKKNq7VQaGApxmQeSCsZgKNb/AAQLVV+qiJBpWpUDBIQN6FAiqDNoV1UoKaUUaisKFCZQTeEFtHwV4hVkE+aCmsUVM+KpHJBI2ooIweatuaJE1VNae5BITQGyCVRcU7IkpM8kVOwQHFsYCqHeAqu8BXSQghTmoIPvRbYlQIuqD9EKM8kf7JQdlpWEEGiJtCZNVXoECqotCpFFTeEBVtJ4SguI2qkgmu6AJ2koagN5lBBSZAuoHmIVROrUItQqNDIRtBQNzAWXcyroEmtSglGZ+xFVSYQVZP1IUSY+xBmY25ImimyQAbKsju7XTUaMC6ySN1S3dRqpBF3lCKe0R5qIBvuoAjuk0S0RJ2MjkkRcUKDAqEEzTmoI0rVW808OSOICRFd0VQRm6JKSZpRFrLSIwb0Wa2USYmvgqRzRGoEQslsG6gTN1oQRUIrIItWo9yCazIlVQLoNeUbIiO9aIKSeiDJrKJVPdAKAZsFcQlVqoAzNxASaBZoUmlBP7EARysrwpzS41osoLdEq8bqIp95RDMAuHNBq4FVmjqJRPs+CCNDKJmCVE1UQiIVpKiamqp70zKrXKghFSgoMlRr1VFMUqVbFQ32R8UDNDVFlHoUEwOSgeJRIvuidhRRKCNq2RIAlV1UCopQTFqoVPNQU8gomiiQdkSgrqPOFEEG6DUi6BmsWQedFFRiygjRDibgKiiq+SCkxZXE7qiqq/SQdjtuniopy8ZvMKvQ2T1QsihTvEKpp81bI3VY2QXSVE9UHks72RNaMqNzXa6DVRieYQRUbDaqiR48kTA+tBGR76KEmUXUKboiVuFIkSgiSK9VE2MIeb02WTM32sg20ms0hA2Mygm4A6pJhqyIniI9yDaFfOmYUYBO6DIiAJqoQCZsoigU6DahVLVMjoiTCXX2/YgwCqyDbkstJBNEl1bIceKECCGqDQTQ1VBpKyTN6INCZgEwd0GRYINqIkgTNEECSamVAgbV2UGjaDCgTvQIidXZFBSfeoneUEoKOSpmRSNlbIA2Isgpjam6CTFTHJTrqcRN7IiMxSyppLUutRZPRQW9LlW/3lCjzVAdpSB12QRutEg+KDKndUVhXLdEX1queavioVosikAFZ2KjQ2QLqmrnT4qBkwolVxMKiPuhQKpiZWT5hQKpBuiaK8lBElG9FTCj0oqFBi+yCOYqqsKCncSia1VQCpQgSXdESVCglUoLiJRcQTVQ8VeaBpZAoIt5qAnqixsgaTcoj9JVleSDsZMmJRunZGy076t9lb3KiaWQbIElZmtyonopEq8VdUeSp3hERoqaqKOSBJpZE05KJJ2RJA8kCilT71T9SJQIQTJt5KuD4qJIKCBBBnwVyp5o2JAhU1CggRVE81lxqSk1AhMTS6lkc1CsSgSSUFtdAuVE2CiCBfaVUHEmWzI80AA2SRI5ILi222KC4D2fdCDB5DoiJuY8ECeYIIV4tk/Ws05mRsqSdvNAwR4/Ugkc1EyYReyIp5CqK843KrGVC1XXQR6FVJqidlOG3vQQPRE0vChJsERzRCfZvdFZi8IMbV5KJIuJRCTXogbxU81kynYEbIIe+Ck81mazuo8vioImRIVJJKDtNFSBY7IIx8VEmgbRE0oFGtDRA3pWEWKiYqhBGpmqHVP7FGqhY2RAb0+Ktio1QKJAn2VA71WSZS215RVNVb81XsginJBVlVUVVXzUFWahVbTCLpqgkeKiZrTwRW91QnwRZG9lEmbKCnqoXUQo0QRNbImsJuEbIIuI2VxHkVVRDuZRXZSaUr4IN94RNJVv9pWnZDyRsnebomAiI1uAgTuFETsq+0IiPRVrVVZFrIInkrzqoottMIKFSLGqATzVSSIU0QmOigWwST5DdXLkUQJQMARKBc1U4bz71Ai6CJ2QTCiKkrNCiIKJHioiu8orckKoSfAol1aws+G6ZJ8kNXSFOkbzCi432WBUXhBuKVNCg9TIFkG0JmAINUE6adUHmNrKkRIQ0zdEThSqKA3rspxraiyTRBpwsgVMVEIBINap4pIggIAFB58lEzT6lTv8AWiIHxVKiR7+SzPLwqgZjnCDeJhU+5UxaqANFCeVdykHe6y4x5omnxVsYRMImUDsiBuna4WZQNkRVRmaqPmgJi0oB5yndBHVQaJ8ECyOe6jdEkSihFgopBogoN6KQKBdRUSqEECIWReqjcV8VEoKoKtwgjcR0UeSgjANSomiHQLkwOiCZQMiJUJ4Z+1BuojaPBBESawFb0IS4HdZoDRBE96qpEomqaHmguIFEg/3pNB7I96LckAY+l8VQUHmrj6Isdk8UyhXhK07HqIWZUUFEqlRPirxKj4oi8EHwVKigCeQ96mzFRRRIlFTugYbPLohUGKf3qJMT71BSAb16oJJ+1Jiit1AECAd0QDPCkt2lAtdVAZgVkIBAKTHNYOxhVGiJ3RysmNwZWaRv5oI1oU2gXQHQZQ7md0DcVvsgCuyvCyiUCQYgCoqgUoRUrLnGwV7UbRZETomm11EioFAoyaAjqgmEFYXogNJEz4IJ3UXUQVjJKTEyLwsmCOqt6ilgohIhHnKXGl0DeqaVR5I85hDiVA8zsqidHKqgYuaoEKQRIm6PFMR4IoUEb0+KLFRMml1VCg1MxZDqLNIsFGfJAkoMWEqpsgmvRAmQCjZVIN1KCFEbzKiYNSoqin4IPUSolCgnVFlE0hV7IPKEF5qUeaNlRFRM0Ve6LGFA7VKDWIUReZVNaBBVhSFTAQVCUdKJHNExJJ+CAJIVWJU6XCoA6qmBEoAkbqgbSoiBKKuFJQW59pJiqIpCoM3RcXmsz0WusK4/0UV2Oa1UbIUtN6lKlRqgZnksl03hYJJ2hV7BBoGLFTqboBi8KqNwoJwqK1UD0UamUTAM18EE51UmCF4ya79ZVtEz5piaTEgxZa2iFk3qT7kTJvRUNedFfElZNFCxRCYiDcIgneiiYqLIJkc0FG1kOIBhJpeiJNSgpkTZUrJIRM8kQhwtCSR4LJJB9mqpuaoIciYrQqdFibIBDm8gN0E1IFeSDQhEzUoF0GZQIHFJAFLqqPFAIiayoEVkoiNLVRNamiD0VWKlBqQd0TG/vQKbwpxnyUQyCsuPJQoh/K6aG1yJ3Qa1qj7lNdlReMwoSfBAJN6KJ5X3QURNkErRoNvNeMqJhVJKhQbQqFRSJpdUlUo3RRvulAoe9dU8plZDsgK2uo9UBc81FRsgILyUjdW6CHirdCigupI6q+dRRsqsXQZuEhANFSAR8UEDJIjwURsUWtCq0JvyQJk90SigvKjcUVI99kFzgysnaQnlAQSACXOgBBd79JFeq9HTdSZn8fMjBrhYRaGu53k+C9+e8kutWCayQfckgRZUk7lABm/xQBpYj3K4h19ypIkVTxIOx3MW8EbTVE1onbcjqtNqYEUQalWyjdARyTA2QTCAVAnwlQ6gINdisz0KJrZmK0RLYoZ6oJpWyCYtXyTDVWRO6rE1HuVTlfqsgOtU9VUMHlfqip3C0LSscRncII8Q8FDqYUTYi/igAk1QJE7mSisxFlAx15ILnXRFedz1RVUkx9ijWtSgjyQCAoE7oMckDxEiUSJAVRFSJ5bIiIJM7ckupEIESOI1VEVRFMmqJrCrlVp4UUECLrJkzSQAtNrSUQSERoQG02usuI2UDFNt1OrYUUAT8VDYGFEzy5UVMcvNQDlDqqUE8oCCcZ3ogciEyg16LSVEzWKKJI3VICL+KimZvHgUSK/YqK1RUFQVYuFE9ZV7lKwUGLIseqieSqeKC8UDzUTyQbd40UDNKIlR6FRQRNVIMyFE1kQgjRGxhSvighdSNlbVQWykKmtgggYQ4TukWEXRdsSgCakKHMXU2pI2RSECTU2hG5soGsGY8EibC/gipdZ7Xal/+Bgn+e/R6fafcuU1vUxkMAihx3ew37fBdHxS7EeXOJJJmeq4+TvPZ28fGuwdiTGNmGc2N+1do/8Aquo9j3Rqb2zfD/Yu2/ateO7GfJM6Rc47j3qNeSpBqICD4rowlcTUSRREO6Jo7NQ+HNCLUCr7K62fJCp6qmshQXEZih6ouJSa3G91k3lVFealMb3opZJ6qoAAps2GyJkVECYVB2KBitVCQaLLpM9RRR4hNfNDVNVONkXNadFHumN+aCLib7oLjsqYqqenUIi6QUTWVUiZR9iCtdR6KNLomYhAikWos1NJuozWoVYoAt2lQNhVaJCyZuEQVImKhRdBomZCPZPNEU1nmq7jKLm0eKgakBBChgDqowa81H7hVhIWREC4RSRNkONYhR5KhoBUIpXZFRf4qEmygedUBsG8posF0GECYnmguiJuo1KCAqE1so9VGIoomiAPxUSQqSglQRgoBI2VAhRPDQVKCVIlAM9FEdUCeiPFUoJ2+KBqbI2INeqqAX3QUETBhV07LNDfkgSYgBFqyqEXgdUDeyLygyLIO3OUEa+1RJNEWdWijBHNFxCZpQKJBNKrLSagUTSOZQRoFH2UioRiUaiqP0ne9enq+ewshlvWv9o0aOZWdU1DK6fh/lcT8qfZw9z18F0/V89j5/MetfaIa36I/aufffpdOPH6nhzWYxczjuxsZ5c9xqSvChVV5npct2QP/jTf5t/1T9i7kT5LpvZXLY+Jq2Hi4eFiOw8OTiPDTDZBAkruP/MvR4/h5vIQSgk1HNJFKFAkRK6uacAACj1nRXFWqxPRSjs8GRPJCoKvNVsmQFmeipBMmypmklVAXUiaq4pBr5KohA0nmiBN4RtIHgUAmKwqhkkSR1QKFXEfFExXe8oVCZMKkgdJQSTaihICIiTxVU4isWKBUiVE8hsgjBHWKINKe9USKeEKIO/OyCFTBVUChugGZJp4ooDcoFxKKCirosZ50qiI1CgQOXJSLIiJmhmhVzqrqg0CCmBKpN+aHEwgTuoNSfFXgsg0omvNBT0UeirBB5FQNhJKwTNqdVHlKYpEqoDwkXU11EHoFAIquq+ygIQedVAgRuskmU03U7ogqKhBRKBMIJ5XV4hSAM81TA6qJjdXmgEJJUJBsgLeCemyDb60TFkDTlHVVOaCZofcgwEEYnmEmNlA7VCJ2QUwgkmI5J8UHeCgFCSRCptRE8qFFjRieqIM0KCZNRVPEAKorLamQk3uszUxZenqOo5fI4fFiuBebMFypbhNr3cRzQwuc8NAEklda1btCO9gZAyd8XbyXE6tq2Zz7uEkswv8mCvQbQWXHvyb8O/HjxvExMTFxDiYzi55+cVmt5U0P4SWiQN9vNZrsKri6kAkgNEk3C5/I6Fh5dnyjX8Y5dhPcy7Y9a//ALR1K43Iaj8gDcTK5fDGZH+Pf3nN/VFh9a9XMZjHzOO7HzGK/FxHmXPe6STzlanst93fslnsDM5f1OnYTctk8KjcNu53PMnqarzz3FwnZD+KXTf1zvsXMz3V6ebseTpC5VPwUXAiiJii0y06IKgRC8cwUcalMdnmQYNSgX3kbrJMCnuUT4rbRuspMA3hBNOqIieSjcQqKlA2AEIImImoCjJsAVVKJIQ0zy81mbT71SZoisSiFwm9FU5rLwRc2REIG3jKqxVA3jdTyd7IIE2jrCzWVEmYCQ6iIjMCCgjzlRIUEETZRsjnvyUTNUQ7LO/wTS8rO8ygZAgIKnGnVXI8woERH7VkmkpMboBFQUFQCVIEBQQVJvdRHNLosViahqBuIQRAUVTRBAKioqgEEUKpikKCUJV5LI8aoF3QLKapvugFFEVURWiCnmr4qEBCCk7iiqKmEEE1QNPJZJMXVZUoJZJSqEELSFVvCDMpEfSQBryVMBFVeKCN4CN02Veu6LAalQvXzTQhDgS3ruikEkikhZxSAS4kBoFSdl6mo6hlshl+LGfXZguV1LWNWzGoENc71eALMaaefNY67nLfPHqcrq/aNrOLAyEPdY4psPDmut4mM/FecTFe57iakmpWYBNaIiAV5+ur0788zk/fyXuaRpz89iOc53qcthQcfGcKMb+07DdY0nT8bUcz6nBgBo48R7qNw2buJ5D617mu6jhNwcPStP8A8Cw7vF8Z/wBM/YNkaevq+cwcfEGBksI5fJYR7mCal3J7+bjz2FAvRUt4GH618HFwcFu7sR0Ae6T8Fm+6vH+gvY0/I5zP44wcnlcbHedmNn3nZcngHs1k+9ijM6tjD5v5rB/7j8F7H7qNQzGJh5LTMpl8ph4jgxuFhtpJ+vzlakS1y2lZHH03Jsy+ZOH64y97WPDuGdiRRe53kDDLO4cT1hbd0RxdRFld77816ZMeW3T1hDSQCSIVBAlEk0AKrKaJVweCm0dELVORRXYeKpmwsowTQyCqKAxCqxdbESSCIsotpMURNYiqJk0MIKe7KQIFTKJqBRZdsYKIpSDU9Fk16KEAA18UCSSaUKKqIduq5EoJ1EGoUYiAbK2QAoIFAqseAUDVEoIIjvKqqSSiEyZCJE3UCg0FqoLlBVJso3kBHVESAQAREyk2JHwQTWw80Ea0RYCllGpUeqCmSFBAUHAyIQQPNRMKWQefuWQ7yonvR8SgzMKN4N1YH70QOqK81GSqEzsFGd7rJJ+KiBUyoEz5IPCOcqqhQVaKI6qk8qIkWQUndUyqp8ETsgaoBUFTzogqTKZHmsSmu90E6lYlE80wigCCNAiZuYUCj60DYRMoVvMqobUQVIvVVSKc7IGyYF/ii4LVNkomkboJAbEwNyikLhde13CyjfU5WMTMb8m/fkvR1vXjL8rkcTu2di/s/auuEyZmy49+T8O3Hjbx8bFx8V2LivL3uMuJNSVlxPJCpcuFd5BK8+Uy2Pm8zh5bL4bsTFxDwtaF4JJIAEnkudx47P5UYIM6pmcP8sR/+Phn5n6535WVhWtZzeBpuU/EWmvY5sfwzMN/xz+XgLLgEmplEpbpJhKzZIPFUqNaFRQue7G5Q4uPiZxwhuBTDPN/9g+tcEAXENFzRd90zLNyOn4eUaIdhDv9Xn2vj9S345tY8lx55Jqbqk/OqEyDdEx1C9Dy/JJpZDnACiCY3U2JlUEyKlHe+klxrI96z60fRUV2UcpVWZNkEFPSLroyKEyboFRZU9QJUSLIIjnYUCOkoJBHJR6GqCN0G0E22VsoGUCK0lBJAiUCiCQEQikC3VBdWB59VPI4UHaB4FDSCADFCiRNQk0ImpQDEzfdDUSbbclRWEEGZUZlEUwP7FTPJRRVQXhysi6iTzUCgaQgoqFT8eqAtuq6ig/eFUNbSisQVUFKKMXBUVeajugxCjBRMSAZuVSLlF6opJ2VTnVU7lFZJQQIM2qpUjZFqqCNNlUNOSiZ3QaSgpdsSFVNSqomAiTKCMAmSoCQqm4WTKBPOFCoqFne6ZGxQUmYlRJ5qUbUQHFsPcqwvWFWI5LIHEZKBuguiiTQ9Fk0JiyLDXmodaKttKZHKUUbwAn5sELBd3pBWXvAYXOcPMoDHxMHAwnY2K6GNuuo63rOLnj6rC/J4H/M7x6dFnXdVdnMUYWGSMFn/N1XEv6Lh35Nd+fHiN1GyRZG64u2L7VfYpctoOn4WIcTUdQ/i7Ke1P8AjXfQEfE7DqQrJpuPNp+Bg6Zlfxxmf8LxB/AcAi3+ld0+jzNVwmPiYmNiuxcVxc9xlxNyvZ1fUMXUs+7NYkgGjGCzWiwXqfOTSQmFklVFAhRUaboNKgJ8keaDmOyOUOY1NuaeD6vL/lD+v80e+vku3E1P3K9TQMo3JaVh4bh+UxB6zEPU2HkPrXsm69PE9MeXyXSIJqSp17BBvMoB4jBC0wTChH0h7lCDdZPDKqrkNk+r6u/3lECFngZ93KDspNwgmVAkBZrbmV0ZJFOoQYugkTFa7qmDCBBqPFRKJFR1QKBBF3uRFJlRJoaUUbzsiI2siKKDkE3qgiY2gpdJqKc0E1gpuiIygkTJ+CSZBE1CzAsoFxBA2CJFJQ4AkgyoQJCoZQTFiVT0+KoUFdZNE7o8SED95Wbf2Kn61E9RKCuqfuFINN1Q0RO0KE0MFUqC5SgmiZpKASDMqAvQpsYCHVN0EQJKoiTWAmso3uoqCpKoBCC3wUaeKCiBMVRJJmFAnmLKKBdSADCAZKzMKJ2QVSSTFFSYJ5JELM8yRPRAmI+tVggmD1UEFQlBFalUqmaII2QTTrF02RXl5IqmRasKiLndUoNZr5IrRkLJc7ZsKr4oPFsZQIg1dT7/AAXVe0+sfKMQ5LLkDDbR7x8/p1C9ntRrHqWOyeWMvdTEcD7PTxXVr3XDy+T7O/i4Dq1S3mgGqS7dcXfFKEry5TLY+bzLMtl2ceJiGGj7T0AqT0QefRMhi6hnBgAjDwwOLGxTZjefjy/vXs9oM/g5nEZkcmzhyeWluH+lzPmvY1vMYGm5L8SZIh5B4sfFF3O/Zy5e9cBXyWr7ezM92lknqUSpYxo0hClEhBT/ALq5Hs7kxndRww8fksP8pieAsPMwFxv/AErunZ3JuyOmtGKyMbMRiu5hvzR7q+a3zNrPVxybnEiQsh1YiqhAN1EltI7x+K9Ly7qCAe9cqNTZTu7YoDwUQVFztgoEndBCBQwnu/Rb7kSDAJPuVwjmkHYIreqZkExXYKJNDyRMSd5XRlXaJvsgmfGFRBoaQgwK3pdENzJQRsTRUisA1VMiAgrCESbK8lEEmZhEQg1BhEC8qrFUExRFQFjKpuQSAonnQKNhuERCLg0QTUbEKpSCJKpnxUFNftVxc0AHivZTroI+SgZpTxRItRZptRQeQrM80ByD8FQzXdCtt4RdAzCL7K8fipBW3Qo0NVGCEF0lRojetlHqoKaKHIqCJrZBKodzKZgdVmsygoNpVTmreUIKRFrIEpml1GyAcfcq/jCOKHCiCZNPNAwbqBjZAEAyECLEoNE0komQg3gKNKDzRUCoqqFEEVQRKAVFCCgclQeaZPJBI3KKiY32QP8A6rrPaXV/byeVP67x9Q/avN2Q1L12F8gxT3mVYebRt5feyz6puNehwOufxxnP50r1P0l7mufxxnP54r0/0V5evl6uf4qKqisK2hB5KNEAlwAEldlp2a0286pmR3/9C36H/d1os9nsrhaTkDruoNaCWn5LhuEnlxxzm3vXAZ7N4mczDsfFMvcfcOS3J6WPlhzuIlxMko5LNOaphYbRuQKqBmBRDpEki6qxZAzMtKDFDyRSB4pJr0UHJdnMl8v1Jge38jhflMTwFh5ld0fxOMuMuNyuO0DJHI6UGubGPjEYuJNxTujyH1r35mi9PHOR5u+tolsbpJpSUT0VXlC2wiSgk71SSifNQRKiVGqDCBr0VJ6LNOauJvP4IOwhxuZ8FTJF5RHCIPvSaUnzXVjUbxyRSKlUxMiVTFCEQ7yiIVIiOqLUQRInxshxpwgSlYqg2bQjxQqgNRMKCJIcREqIpQeKDQ7xzVsgqbKcYKC6KwkVgkeSCJqg3mkqMTZUQCRVQBn7hR5A2VM80KiqqeSFe5UQqaqd9fJBHRXuUFKio9AgHogbiFWkRRESglQIJ5oJlR2QDvKBm4NEGeanVVzkoI1WaxsmkzKiB1QUGwJPmoJQZKAJBmhWYjwUAW1JSTTxsgpsjimyiYNh0UIlFBrcqMjYIImluaSaCTPkhgM3lIFJJVIFEEjkiqZKpmhWfNNwglEwmFlyC4ui4DtNq4wv4JlPznz3/R6eP1Lya9q4yjTgYJnMYn/6xz8+Xmuokkkklce+3bjgmtStYDsTAxmY2E8tex3ECNisrMyuDu8uex/lOaxsct4fWkmJsSvEqJUipczoOlsxeLUs6P4BhXB/xh5DmOfuXqaHpuJqeb9WDwYbBxYr4nhH7eS5LtRqOFws0nJn1WXwxAA2HLx+l1W+Z92bXo6/qv40zpeBGE2jAeX3sNlxiYqSpYt1qTAiPqVVRJMHkoKbhE7pkFR4RF0AYXKdmsl8t1IHEbOBgj1mJyNaN8yuK+rdd40HJ/INLZgvH5XE/KYp67DyH1rfE2s93I955LnEk1N1kUlMClUmi9Mry/cAdVQOqIrdVJuURSDsUU8UoUU33hEHos+KgD/elCieiopZUnkorsRdz8lHaZVNKipQDzC6ueLwr4q/2SisqPQmN0RD4qJNoMKnmg3rIjkgjKBeh8VE8t1UUF4KnyQbRKEDtaqlInmqKit1IqJUCgmqFTsLoIkgUN0dfZKopVCsEqsqtVVZuqI3ujxVUGgE7IPioElHRP2IItKgqxEhBFOSqzbyVdBHyQ0w5RCSYitEATW6hAFUGJSINkFQ/sRbdVhZEiECDLYWW8pQD1WttggDeDTwUbzVXWEdalAxJMGiIgoLqCtE33RSRvsgl01iAi10Ug3hFLSXVNVG8WUHECtUDpRA9EHkjqnqgy1xrIouM13Vm5DBDMMh2O8d0chzK8utalhaflSTBxnewz7V0jM4mJj4rsbFeXPcZK5eTyZ7R0449XvU97sTEdivJc9xqTusOgRuqwRsvO9UmL+9I/tQn+5QUtVhtfiYrcPDYXPeYa0XJRLV2Hs3l8LJZbE13NtqymWB+L/sHWq1zNS3Hs5gt7P6N8kwv8OxR+UxP0v2NsOZquqkkmTUry5/OY+dzTsfHdNRwtAgNA2C8KdXTmMiy1NEUVKzVZDdzdPVHUprcWQRAid0cO5T1RUlQcr2TyPyvUziYlcDAHrH9XfNHv8AtXcSYvXqvT0XJDTtLbgOEY2J+UxehO3l+1e1MWM9F6vHzkebydahavvSainvUKDogmlLLbC3EhBI+jVUim6HOkGBH2KBkgzIgI5qAIYCSEG0QPIoESVmxrc3qqkiDCjA6oqcRyMrPEf0kzBV6x30fimDscAHwQYEyaK3QT0XTHIyYoqeQhFC26KWAVCSBEo5mIUVRYxRBXrCKWFIQJrBrvKukKBPRAhE1VKDRgClFiawkwg9UD4oM8pCq2QTRBKKr2R4KCmFXVsiOUygW3qgzFIoooAhA/WgqINpFVbILrVHzaKNVEQeaCqhTrbhDaBAk80OvZR6JHQIIE7ws3NVUk1gqBhAmm8dEA02USCLLxm9EG9zBACAawPioFV0VWEKiAQVOuh1ADCKB7NhCZtAWQDxUFEg3AFAgZBkFAENrMKmImyi4l1YhBFw3ogdKqkXspvetVBletqmewshlvXPvZrd3FeTOZnDyuWfmMUwxl+Z8Oq6Pqmexc/mTjPNLNb9ELn336W+OPU8edzWLncw7HxTLj8F4XEW3RJhEVBXl+XrkwxdMgIJ4jWgRvWyBQpaY1+JiNYxpc58BrRck7QqPd0DTH6pn24FsFnfxn8m/tNh1K9ntLqvyrH9Rg/k8tgdxrG+yfDoLfHde5qLm6Noo0jBj5Vi9/HxPv7h5ldaIK1fb2ZnuonkqI5qiOSL81ho7o3VWURVAmIECeaGyCawkWNYVRQVfohct2VyfyjPevxGcWDgd53V3zR76+AK4gCXQAZXedOyg0/I4eWHtnvY/wCvy8reMrfjm1ju49wlznHiFTKBUt4jSg9yA5xIHNTrmF6XmxAweqiVkGtPeo1KGAVMWUaX+tJmbpJg0cimlliQe7PuV3pmQiBUcV9lBHhmxlTamKU6qAcbBFRcKicI2VxnkPeol1iJWeMfQTR2QWsiojmk0ETMbIJINYC6uSO9PFQBnYIgyCKfaq07KaKqCSmeYQbWEpoD9anRA+rmg13uqpNB70gZ9yJk0UUSfDwVD1RNlFR6oI8ygmitunVVFkRjmrboraiPrQR6Kmhqg06qIqJQRso2mVbosgSQTQSixuiKUooUFaoE1ugUUKWQYiAZQKD0RQn2j5qIpMoEyIr7kE96xKDbkoFBE1srZRcZsi4RUZi8o8QCgRCfBA7XQbgJ3ReaoqfsLodyv0VzKPmyUCLKmTXdBPwUa+aBMW5LNrbqgjyUTw33QErOLjswcFz3uDWtElx2SSAJJ+/muna/qxzeOcHC/wAHZ/zO+9h5rPXXpb559Txa9qP4wx7/AJP5jPt8T8FxwV+srwXkt16pMVqINaKJmqhzUVAxRRM0Ua1QOaCXYezmW+Q5N2uZwAR/g7Tc/pfYPfsuO0DTjqWebgu7uC3vYuJ9Fv7TYdSvZ7WaiMfNNymCYwMCjQN9o8rLfNz3Zvu4vN47sxmHYzp4nHmvHVCJcsa0nGKoq6/NLp3R7VVAtAsOapO6zQGi1UiEoI81NlQJ3EKYZdwipspBzPZLI/Kc2/N4onDy9fF5nhHlBPku2T9/v1Xq6fkxpuTZlCO8O9i/rm48reS88r1cz0x5u+vUg4C4rKnzXYBRim6IoZMVW2DJqB8VkOE1N0uuRcQs8iAgXSBAqOayXAC0nnF1oEtkEA+SDMRHnFk1QCQ2oHRJcIlM0IJjksiFBcTjugyfnDol3JAgumaIGpVwN+5Q4kiAjg6oOxOI3FkExaievJAMrr8uRBUjyUT4SoLYVQT71eVEboELMmYKSVSI+uVRINqKRTmgp6yqVbdUUqEDvVWyBNVKCRPRVVTVBWtQIMFRNUGDS6BJgIJUeUojkgQQDBRfoq48VCLlBA8kbp3kokE0QRIrVQoEUG4KPD3oF0xZZBg1PkgmDeVo+RRUQCbKbMmihKJRTXkPFAibeaja/ko06+CBPWZR0QDSVDmgp2CLWACjR2yjQ7IJph0blEUl1yqhPVTZcDxIAmK80GlDusrgO02r+q/gmUP67/s6HnyWeusa5514O02r+tPyTKH8n89/0ungPiuvquheW9a9fPONCiDRQM13Ua02WVSIlQpdV7IJtE4bX4mIzDw2F7nwGtFSSbALLqLsvZjKYeQymJrWeb7LPyAcKj/SDwoB5nZak1LceXP8GgaMMmAPl+KPyj+R/wD+bDrVdWJmpqV59TzmLns2/HxDejRyC9dTq6nMwCn32UaffZIQaqVpVHtKkWV0KhaYWdEQNlVFVAoIJMAEk8lcEub7JZQY2eObxh+Tywlsbv8Am+65/tXh07s3rOcb6xuV9Rhf5XMO9W341+C7TkMm3T8jh5PjZiFkue9h7r3m5HSw8l055c++mzJK1PJTwJk36LLySINui7xwb2sseNFTQykGtUA4XMyq1BRRiKVWcR3DMCwQIAEmSg+2O8Y67qmZkEBRNAQggQfnIBqomlAgmgofBBA1IMqJGwRtBULwVQxXuq4D9ILJaAJqjhHMIOymAYFUGETBqi5XTHIkquFG6DQKCsgHbmqVA/BUSAZoU2KDUpRSg+St1bTRQRNaE8ke5QmKSomiCqraiDN5UDO6BpZE1CFGyCkKmLIiTvPJBMIH4orsolw2lU8plBUmoUTyEhVx3lClAUEa7og81d3YhFvat0QRkdUCeaZJG0IRUVSEWo6EkC6Ki7wqqfDkohuyIFkEoIN4VeqAkl0qkkkH+xRPd+3ZBdWPjsgjwh3EborEmyMQy4O2CZpSyguF3DSYFkzxDhssEmOi47XtUbkcqAwg47vZby6pbJNJLXKCoLTyXznGB9e9jtnn619AymL6/K4OOD7bAT4xVdH1VnBqmZYNsRx95lcPN+6O/h9unqeKo6qMIlcXc2uUT8VEhQj3oI/FZ8LbrSsNr8TEbhsaXOcYaBUk8lR73Z/TjqepNwnSMvh97GcLhv7TZch2r1EYhbp+XhuDhUPDYDZo6Bchj8PZrRvUiuZxh3/5z9jfiV1B5JMuqStX2mMT3VAgoJ5KKxjbWyykWQFKEVZVQaHUdRZM/tSZISUe3gHTMMD1uFmMw7lx+qb9RP1L2m69jZYcOlZPKaeP8ph4fFi/77pI8oXFLl+zOmtz+O7Hx2n5Lgmv+kds3qOfTxC1zt+ErndEwsx8k/GGpZjGzGZzHsB7+LgZz8T8AvfkfNsrEeXu4jfqsz9FemTHlt1GLpHEPZAhZM8wji4e9BKtCbyQiZ8EyDfdEHigmHIFx7tLrM1qfFJMGAFQAJAmboIi1+lEb7q4nkAQQB1UNyoCdq+KzMCQOi1AJlFYgCUEBLp87LTTc8R6rAMPVMyT3ZRVxRQGKo73NqSZJFKDmjib9Ee9DHYqbqIpTmsiqQars4lBsq5UaKCKDait0AwghO6uLkomvJHLdA86I3lQiyPeoKaXUalRJI2RNKoGSgkyqo3QTPggUK2hEoL2pjyVbZR5yi9vegrbpjlRHiiUUkjY1VewoqiDRBSBQCFAGTcqCpIp5IoqDUIJi4TIPVBhAitri6I+Co5KNkB4lRsYKgigPggRa4VQTXqojwQaUMIDaP7kSJUa2tzQatooGhMWQ4i2wRxQ0iJXhzOPh5bLux8V0MaJPVNxZNY1DOYWRyrsZ8EmjGzVxXRs1j4uYzD8xjO4nuK8+p57E1DNHFcYaKMb9EL1DJMWXm779T08cTl3HspjnF0gNJk4by3y2XAdpWhmtZl30gCP91e72Mxox8fLGzhxjyXh7X4cao0/TwgfcYVt3lJM7cKFHooolcnVdFEq6E1VA2U3BbLsvZHINy7Dq2abwkSMAGhBF3/sXE6JpmJqWdayHjAZ3sZ4+a39psuT7XagBGnZU8LGgB0bAWaunM+7HVcRrGfxNQzbsRxhje6xvIdeq9N1LVQKCPv5JiKrHq1vMV1KQLqaGyD0UbqdZQQjdUkVKAPpJcYZ3hKYPLp2Uxc9ncLK4IHFiOiTsNyegEld7wsHBymWw8pl/wA3hzDvpE3J6/ZA2Xo9ntO/FuSGJjN/hmYYC8b4TDUM8bE+Q2Xur0+PjHDvrWjtX+1HOqpv3f7EcqX+K6RzMEVMILmsugDxlMxUwgNpjwVfwCp2BkCwRZprL0CJJVYEA0N0MduVH2rQOSaHubT1WaQrcgkyoSLjwUBXmoUJkoI3I8kkg1i1FFEAgmQlxBgIqOgVW/dRVI4qws936CQKmxWo/T+KDn4mybDzRZQqu2uBlEogypQR3UbKmqJQRRMXSSg1QRMKIArug1spBTWFHzlUmdoVUEoIzeQjqja8jwRtEIFRAG0oVSRuEFIpToiQJI9yjE0QabIqFbpgg8woyqaIYFGivEqFpJkIodWYKdgJ80UJhpTahQBHIgIcZ5DkqQCr7lBTArBRITRZJafFAyDZZo7wKoAV7oUGuEXnwWXIkc6c1G16pormLKmiyLykCXSmAJDRxEgACSTsuna/qbs9jlmEYwGGGj6XVe92t1A10/AfS+MR/wBK65UEc1w8vf2j0eLjPdC8qdQyFImKLi7OQ0DG9Rq2A/6UsPmuT7aNjFyuJzYWn3rrrXFjmvFC0gj3rsna1wx9LyOZbZzvrH9i6T+NjnZ+7XWprCnD3K3Ua0XN0DaJaC5waASXGABcnkh1F2bsbkQ0HUsw0U7uAD/1+W3Wqs52pbj2xw6Bo/q7YxE4h3difQ8B+0rp+NiPxcV+LiGXPMk9VyHaDUfleeIwz+TYeBn/AHeH2Lje/PRXus8wzyCr3KJmyI5lc2yPGFGeaD9ShHvSqY6qqd4R9iqeMqBNv1VzvZTTvXOOoY+HOXwT3G/TxP2C/jTmuL0bJYuo6hh5YYnq2HvYmIWyGNF3H7OZIG67y1uFhYTMHAZwYWG3hY2Zgf8AcTJPiu3j5+7n31iLi+pusxAJcZ5IEAyDKJney7vO1iGwXjaJdeEgw4SPNW91YESImqiIBAQHVgqkiaXQIFLwsbrTakmUE8LudEEQOEECpKTVp4is7g2jqoum9EET4LJBipmDstRuppE7DnRRQTWImU0F0E0NROyjJFSigmhBAhUSAGje8qiNzKT3TMmFBRuVnhH0lOcSFSUHYtkbFXRFV1cDxLJTFUWQUSVFU1SUAaBBMhDiqaIGUc7qPRCBJRtRSDM09yBkzeqDCjN0b2RcUqEDYkorfZNPNBXM1CoMVsgAAVNFTyRSZmiztXmkUFZCd6gAICQLglEyIUehUYJg0KCkCgCDIqSgzFoKKi9UDAIRTmonrGyy07GkINEhBpVUgHmVcQP7FAEqok8JCyIA6KBhHCZuFXCJlVa1Ammy9HWc63I5B+KCPWOoxvMr3HYjWNL3GGgSSeS6NrWedntQdiAluEzusHIftKx316Y1xz6q9R7nYrjiOcXOJkk7rPXki0wqPnbbrzPX9kaORdyTzQKmVAmvdXOYr/lPZJs1OWxA37+9cCbyuW0x/Fo2o5Y34BijyV5+WevjXFGlFEwiZCWtLyGgST8Vlp7uhac/U86MKS3BZ38Z/wBFo28TYeK5/tTn25bKsyWB3SWwwC2GwbL2splsLRNL4cWBiRx453L4o3yt4yunZzM4mZx8TMYpkvdToNguv8Y5/wAnhpvdVQoCRVG9CuOumYjQ1UbSqTNpSSPNFDS03CGcQ4uEpNTZZFJhEJpZQBc4AXNOD77lPs3XZOymQidSx27fwUH6W7z4WHWqvM1OrjldKyLNMyXyd0Ox3wcd3I/Q8vrJXndbpz3T9/v5rLr9eey9UjzW6i0SYq0qa6aAWUL1USXCABS5C0gcIFTvZR7zZhDqmfikkhoAFEFAid1NmACZkJEEckEmW1sEBQAIJmpEVVSbEofIMbclFxOF4KWiaRK0QHSAVgmDRJSqsERCnGYiiiQSCT4otuiiRub7wtQLhBNKCVGSLqAJMgJLuEGZqgxwgVnmrYmsmwQDjQI4x9Fy0CI3Vwk14nIOw7oJkeKhuRtzRvVdXBb80G6SdzZF0Cb2QB71HoiaIJxlArcRKakIm5v4oIeKj9EKvUoiRsgpiAIM8yomESo1RYhzhR2PNSjVFVNkeEhTbwTCi6EEQIsUTGxUeapQMg3WHDw96TO1lVQUCKXUBBNRCnCAsnoZQaJEm5WXSgkgqJkqDTlkxSDRJM2IoggpRkiPKyy7xWiVG1oRUDSqnST9SKRdDiTbyUD9FZ3VPsr1tVz2HkcmcQ3IhjeZ+9VLVkcT2s1KB8gwTBP5wjlyXWVrGxH4uM573FznGSTusrzdXa9XMxFW0K2UDRZaTrQiw2V1UPJTRff+zwXt6O+M2/CNsbCfh+ZFPjC9VawcX1eZw8Vo9ggwk6LHjw53su0dkdO4B+NMZu/Dl27zu/w2C4fRtO/GepDADyzCYOPFePms3812TtBnW5DIBuCQ1zh6vBYPmNA+z6114n3rn5L/AOscN2n1I42P8lwq4bL/AK39n1rgY3WySTJ+/wB7o/RXO9a1IhESi9VOk/YjyWflozFUg04gPBDSbUWrKKy51VOdRXkFrBw3YuKzCwwXYj3BrGC7idlfke5oGRfqOf8AVuafUMHHjv5M6dTYf2LurizutwmcGGxgDGCzWgQAvXyOTw9PyDcowAkO48R4+e+I9wsPfuvN/wAn3svV4+PS83XehpAIBaJ+pVZqY6qMgnuitlkigm62wQ6aC6ncgVACCUAgggH+1BN9kA1vdXd8DRFC6iOImRPlCBeaiCh0GsFAgUJhLaAm6ikmH2hDT3yUwT3rI63KiqxOxQDwiQZKrVUACZNUEYBBANVGrTKjAPJBk+CCBMDhJISbmZCyAQOR5qN7ygqkyIVvQD3qk2hEAmKe5BokE1HxWa8wigRA6oOxmIKKG5VdQPRdXBGoos2FVXKbSggp1uUoHtUorzQRPl4KqRBqgVdSiNxNKoHoAEOklRtMV5qnoi4haqjzG/JESpFQMWUSo3rt5IQRmOqaXKOLmg1QVRUkqorim6yYQJKL7hEq4k0Ti6efgib0hRMVsZWjZQArM1CCYvfoqgRPmgjw9ackE1UDWyi6okieSK0TQ9FkybDZBBgQfGVA0ugnt4fZMwhsRXyUKGqoEGUVUAl9Aumdos/8uzn5P8wzut/S6+f1Lmu0uo4GFk35QYuIMw9lODYdfFdTFlw8nX2dvHyr1VdUotVcHY9KoVvKHXQIMmEWMUVuo+SgZQpc32R071+dGfxZ9Vlrcn4nzR5XPu3WuZtLcc3pGTbpOncOIQMR/wCUzDjtyHlv1XUtWzpz2dfiukNb3cNp2auY7W6ia5PDeeJ5nGP2ftXXC2YXTydZ7Rz55391IIixQ2+60J5FBkc1xdFa6DXaqjAq2pVWFFU/N5X6rDk7yvd03SNS1E/wHIY+K0/PDYYPFxho961Ij0qciu1dk9OGDl/xhjN/L47fyAI9lm7/APasOldwrK9khgmdSz2DIr6jA7znfouNh1iei5l73PMkNHRogCkU5WXbjhy77F7nw6KvQoNa+9RM0Hkea6uKsReFT3jABPVTe9Img35qIvQkHZNBLrGESN7c1AAUU4mNoRcAEbTK1IAJmFmQRFB4LIIk1JRWyAeqKGR8EOdUXQ8gjY+CaNFwmlUEbhTR34IkKBh5EQFBoGRIqslxCG+0TNEG6BceK6gSAAPch1rR5qrQU8UCjzUSayigHNBHh4tlfOkR5lAHJUUoJPVAniJuPNPe5NWGwDW61xnkEHYHFG1EVpNgkVC6uC2QJAoqqPZPMhBK+MKdYoArRFwXJqp1OpVQxPNJrayKogKtVFfco1NEFJ2CDUVCTF4nwR4T5IKaiUWmVEVqrfogFeanWuoO5GqCcZt5rEOla96oJ3/sUoyozyHuUabjwQPEIJxa4CRVLtkOtQKDjuEUGSbUU3u2ukEoAMobqmTVRFUGAUG+6CdZQiLJJCyfEoqJiUCSZWjHCvEXRjcH0xxNPUXHuITch93S9Zw34eqZgYtXB0Dw2+C9McNJ2que7aYMZvBzQENxGcB/Wb/YQuvEEmTzXj6mV6uLsaPTdRoFC0oFq23WWjsjaVXtbZRMiNwoA7FTR3TJqqe7E1VQdd0qt5bDxMxjMwMJpdiPcGMHMldzzWJg6LpTcNrg4YQhv6b9z99l6XZLIjCy7tUxQA/EBbgTsPnO+wea4btBn3Z3N8LDODh0Z16rrP2TXK31XHo4uIcYlz6uJkleMSCBEdVSBsok86LljqpMCCkd6ypEWUDHs0RHnyuQzeO6W4QZh/5TFeMNvvcQF7oyelYBjUNV9YR/i8mz1n/MYb9a4zFJfXFJJFiTKxurKOcGr6VlBGnaHgcY/wAdnHeud7qN+C9fO9odYzvdzGoY3APZYw8LR5Lidly/ZjI6dncXEOoYmM5rIjAw2/nPF3zQPebLU2pXN9nsli5bJ/KMyT6/Md+psz5vvqfAhckp3ejpQeCvv9+i9EmPNbrIMi0clOoLpEg1WXQSqiDobUmu6o3lRAi6Kc5RTNZv0KCQWwogkRdXCQLAdEUO2qFGI2QagGQFAki6gjsmOImoCZJiSENNSJHigfWy0ImTUeCzAIjkqOSCI63SZp8EGZ8FqRMndBkVFYKCTIIACmidoRBoIqgeYLRPNVBWirGytqhAF3eoEcVaIBJ3jxV7k0LiJqs8PgkSdgmCg7AfGEFQrTZB9r4Lq44dqlR2KDYBW+6CFG1USBZJosEmbIrR9lE8hBVNwrkgjJFoQLWS4iZAKzE1qPNA2MCeiJAUdp2UATZBEwJ+pEpNd5hZNeiCF5orfZBqYK0KCCgxAHNRf0VU80eSKplB5BXkqSLwfKygu80xskFAJkrLBUlQacaTMKguFSgwRUqdERKAMjfeSo1ogxNDXdUCkCeRKKiAVExZFUnqFRl5JEFeDU3ery3yloJOA4Ykfo2d8DPkvO6kE2skhjwWPHdc0tI5giFBxvaTAbmNIxT7Rw4xWEdL/A/BdNi/Jdy0J/rMvjZLMd5+XJy753H9y6hmsJ+XzGLl3Xw3lpXm8k+70eOsG0ImBVV6jZRqI9652OiFBRA587qJp9SjaqgiWi69vRsjiajn2ZVp4WHvYj/osFz9916lAAXWF127Ssu3RtIdmMx3cbF7+NzaPmt++8LfHO1nu4x2pz7cpkG5PAHAXtDGNHzMMUA+/VdT3EryZ3M4mazL8ximXONByGwXipMp31tXmYgIo63NUgq9qPBB6LCqsmaAbKPNRIJqomIQO3QondR57hZ3QQvWgXedGyGUyGnTlsx8qOYh5xTg+rps0bkCTXqus9ncnls9qbcLOPjBa0vcxvtYkfNHKdzsF3HEJL4iIpA+/JdvHPu5eTphxIAB3SYPkggl1dlSA3xXdykUVoZhUkGouqRCppRRR4mFDgIgXRW1FEFrSYQJL4ke5QBjvC+6AJbdUwd1BRGxRAM3S4y72lSawSgKEUlTDM0VxGLosLoC1VOJABVNbzFlGOEUugyTUCtVoclRUVtZAueqBAAsoQ7YBAICwCTMINOkdVX2hRoBTzRMlRZEWFpjiaqgdz8k3JIjzR1BE+KMokIlv0Sm5WZfyRrHYSUi0boAgpNaSuzizSFFRMnwUDFJQNALLIudlEG8qJIpEoKJElBIlQJqoSTMQgdgsjeSbI4juLIERuFNG5jcGqyXVvtsiiKzZNGgZEodbiCB7XTZRMUnwQVAOP4LBcb7rUzT3qLZNLIsAipqnaUE1omsbzugCRxQBWEbpbM7IN5MBCK5ugmIibomD1SeIkRfZFXMlV91HeqBQoK44eW/NTxEEe/kg+1Kb0+HNS0CfvsvTx8XO42YOT07LtxMQM4sR7nANwxsSSvXxNF7QvoNc01rvotxo+PDHxWdakclwkK4l1/Ot7UaOQ/M/lME2xQPWMP+0vY0vXMtmSMPNfksY7z3D5rM7W84zm3/AIt7R4OOPzWfZwvPJwp9UFcZ2sy/qtV9ZFMXD4v9oUP2LmO02B6/S/XNvl8QYjSORofsXo6s8an2bws6PzmC/vefdPxhY7n2dOK68ephE0rQqLposCSamSuOY6tSHGOSiQW12U0DvTfZOBhvxcZuHhsL3vcGtaNybJC1y3ZXTvlmf9fitnAwKmbOd81v2rXajURms2cBriWsMOM+0ea5LVcbD0LSG6dl3B2MR3njdx9p32DoF1Jx73Ed1u3JjEm1E7BWyYgyUGhrSFzbI+pDgPer7EEHmqLvHZEbqBEwCSV7eXyGezBnAyOaxv1MBzvqCg9Vc9oHZwZzAGbzeoYWXwTMMZ38U+VhXmfJem3QtcDeI6Nn/wCgcu1ZXDOBk8vgWOHhgR9fxldeOd+WOrjWWy+QyeXODksvi4ZeQcTEdiS5xFtoAqfen/k733+CUFd8cbTaprKDAbxC/JW5LjA6Ik0LRQ80DJuazdURJBsqBPeMdFmYoEEZuoEm9TurvRUpbyBqoAtrAMc1S7cyQs1mpS6BQIEwYJCnHzRI2lFA6Rfkgooh8mK+SXKPE4WAIQZg2Wm0NKrInlJUDsg3WNgJWSRXlKq2ApuqBCAAqjvl9eWySTxeVJU6CZJuFNVVmm6Ih5jYJpMzYbonYIIPEUqhsE2TXePJBbFpRU4QVoOEeysVmeIe9XCz/KFB2EOm4UboAkSERNZXZwJQP71TShqqZQRJAjYqBMrIqIKyB5INTJ5KPIlBcIgVQWuQAmqpEBRF1CgGygqElVRMGOijXZFuiB4qUuggbGiAIoVfcIEctkFxjqqUEbFFAAned0km1VOPUqPUqG6nGSswAAXCR4INHQY8EuJDBY/Yiqk381CpiVNI4eEwgXuoIRW/7FUlRmFAgmUE07fHmpxhs/HkgmK/DkonZDXjyvd+UE/4zGc49fo+4UXlmUE8VUESFFbw8bGwu9hvcOgsfKy4TtFobM2x2d03BDMZonFyw+cB89vXm3zXLFzGYcPxGsHMmFgZ3L+saW47ONppBrKXmWLLjqWnapiZZrsvmeLFy2MOFzd29QvN2XcMX12m4tBmGcIdyXu9rNLbiMOr5VvCQf4RhgX/AEwPr9667g4rsHFZi4buFzCHA8l5+r6a78zWcXDdhYuJhPEPYSD4rDQuV7SMZi5vC1DB/NZzDDz0f877D5rjGrF9rjc9wYjwXYOy+Bh5XAxdazNGNBZgTz+c77B1JXEaXkn6hn2ZfDPD6yrj9Foufv0XJ9q85hl+FpmWHBlsu3hI67D7Vrj292ertcTns0/O5rEzOJd1AOQ2C9cAFvgphgoNHUss2tSNkg3WHGvQqPMUhVIvKSYIwZkWXu6bpGp6jXKZLHxG/SDYHvMBdl0TTtLyWXw8ecHPZvfjrhMPRvzvE0nZctiZzMYuHGLiOcNv7l158e/LF7x62j5LU9LymFg4eV0XAxGDvYzsYcbzzJDSeVosvb+Vao7/AAjPh383ivd9cL1yYWT3l1kxxt1p2Piz+cf/ALxWQZuZKTG31LJMdyBF5hWidsOahQwDZVZJIoiBER8UFEmEk0giVCDIvO6oMXiLoM1JFbKsCBXql0E9UWqLDZQEgmAabKLY3qogTaApxpRBH9GoQTSHeSGgWJgKoTeQLIEch71SIm5Q2IMiEe0LQEGm1MGqDQqkjuinVAkzXzQJmZ3RNO6qs36IHPqgRuY8UCI3J3SDMkWsUGFAgUvWN7oAAQY2smsIqoSrhk3iUCBdLqVnba6DL5mimyBVJ2qjioiwF1T3fiqCsl3e6Jk8kHYieSJp4bIN1XNDZdnBEKKzJmAaC6i4WTRo93qsOdA6q4pqBAUTJFFACtYWg/cVKCYMID4BdHRBE1Ch471RWkjyVSTsio25oTSLIM7BBFwV4IM3AlQpR1SoooTEe9IcB16JdLhELNuo5K/IpkKEi6KQgQLWQQrUpvY13RUQIuqBU1osiMgyCEHnaUyOKQTA6INRRAkna6osYrylRHlyosEiAFZQy529d+qpHNHEW/Nr9SZHJQwcRXjzmKcLJ42KBJYwujwXl4gsOHE0gsHAaEcwmEdPy+U1TX8ecDDOYxGe2SYa0fUFyB7G6kKNzmmh/wBH5R9sQuZ0nL/IcgMmOCWvcS5vzq0Puhexfv8ANc/R+Xb+o6fqOBrOk4Bwc2M1h4WJQxXDd51XFG3JfRm4xOHiYD2tfg4tMTDcJa4dV1DtPpbchijHwCTk8U/k5Muafon9q598Y1x16nHHMvdkmZV/eYx3G3oYg+W8c14ln78qLmOzGnfLMy7HxmTlsGC6bPds3z+oFYk10tx7+QH4l0Y5s/4VmeHg/Qb8xvn7R6QutYji95c4kkmSVyPaPUfl2dIa5xw8OjSPndVxci0q9fhI2YIkCFhDiQQBVdo00dmdMy/FjYo1PNn/ACgd6ph8PnfATsnPOluOH0zRtT1Mh2Ryr8XC+diHusb4k0XO5fsjlh/GGrYYP0Msz1n/ADUC5Aavg5x7W4eaY+B3WN7oA6NsvPhu4pcunPjjne6439zPZ8D1YzupYb3fP9Uxw91D8Vxmf0rUdELcxl86czlD/jGUArZ7difcdl2Nepq2MzB0nNDE7zHs4Sz6U2jqDB8lq8zNSdDRc/h5/Ac8gjFaYcCvc4Vw/ZTJ42XyxxsYcPr6sBHzefnsuY4lZfZmzA4nhFvJUmdkEREVKTE2CqAdVcUbDxRMEwJVcVAnogSXTKKgySgwW3qgCYlAkQ6SUkiI4UPBAErJJAmUGzeRYrJLSY5KvwzTlKzSpIQJFO9Wfgr5sNpHxQIoOaRvKgopBWQeHeOSSDNbKJE2VASLuk7Fag7QQh5FxVUENpUhA1JEmUSiHTVVqGCoLeFRQAlIsjaCigkKHf8AZjzWWHimTbZTYaaBFxp09KIaWnnKj3toWQQN/NEabJqSs1nomCZuomKCUURzVL+SiZdJNOq1x9WoOe8BRZca0UCDVZIJqCuuuCkzRIG4FT8FbdUtjz3QZkkwSgm0m6S5pJCDEUEoIjvUsqhBAFlFwoCappFTCDNSRJsokAc1n526dghESD1qqtwdt1OqTTfZFh+1GkamRSFEgi5VtFlA8JkEQgP0QVCRMtBU7qqBcNJUECaVogmLKBsEEGKJojMJoRsVR3QgHaBIsopmlA1QktmWhZcakmJSQOCpEoCSSBNN0GyRfxRAgojZMgfFeOTUBAJEH3KBNynwpkzF+agZogkknfkstmh94UGuH6p81l5axhe50NAkkq4vrnyXjzWF8qwXZbj4PW93i5KDh8z2lw8OW5XAOKfpOoP2r0c9r+JnMg/K42SYziIIdNoXYOz+XbpmnsHqG/Lj+cxH4cltbNn2Y3pJPRcjmsyMzl3t1JuDmcICSMXCaeHwMSFn02/d19WPm4HEwAXK7HqROjaFh6c14+UYkcZ5k+0fIQ3yXi7P5PKY+r4+cw8IjIYD5wmYnPYTTxPuXF6znBqGqYmKXHgZIZ1E/aZK5T9sdP5PS+tcxpXZvVs9gNzDMHCy2WNsbHdwMjpufcvZ7MaQMQ/jDN97LsP5Fl/Wu/7Qb8zTmuy4+O5+K7FxS7Ee6Kl1vJXjx771Ou8cQOyWnN/wrV8d/wDq2W/7iPqXgznZAPH/AITnzm3ivqsTD9W49BUgnpPhK5ogkVKzEXXW8xznboONh42XxHMcH4WK095pEEHqu19nM+/N5Y4eJV+FEu5yuL7Z4vFq7ZriDCa17vpcvcIHkF7XY/AxWYeYx3MIw3Q1p5kVP1hceZZXTvLHPACZr4rbMU4OJxBrC75riJIXiJPDJtyS7YCgK9GuKfiOxcUvxHOc7dUg7CFcIiG0Wet0o0+CaIcI8Fl0cSXmghQIA5GFk0aZHuUb7oE8J580C5sU3QKTJT3TXiqsu4QYQUzMlacBwLNjEKfIptdAvgEF2+yIvCp3NSfgppBBNgLxugAW9eqXCAYrNoWWxJDaz8EztsLqEVBQV5qJcRxU8EG9Alxn53SEUEHZQINEGQNlkR84EcihI3WvFVVN0AO3soXQW0xKiJE78kCN5vCpuTU9EA7hkQfJJFAVCHCt0SCaopcXEWV3QanwKEiDQ7IAOJFApp71QoHksuduJQsadBCysnicYC1wP5N9yGOcbwx9qYEil1oiNoWCTv7l1xwNdigmkGh5qgXBtzVHdiQUFX6SBFVTW6ZJFv7kMXVDo2UTFxQINbUUWJxoZspsEdUTwggouZRWhRYce8eSZOynAVmqui3MKrA+tRNBWqO9Fd1BUkyqYDYRImyjcQghBNbqJkwVOJaaEGl+aBfihRSKPgTELLjDoCiSSmJMk7IjNC6AK7pDYN1AniMEIkztCBLqQbrO0BJqo2ugRYEodSqCaEXqonioaciooc6RTyUB3IGyoAB6oJhpIpNgqIz6ziKDE8W6RIM3RQiqBfiOfBdU7nmuJ7T5k4eTGXZ+cxzw05b/ALPNcquHy0Z3tNiYxM4OTHcg/P2+P1LHVa4h1b/wfQWZLD/OWf8ArH2vsHkuvaRlH57PsyzXFrH/AJ13JgqT8PfC9jtBnTm8+7h/M4fdb15lcv2RyhwMliZrEoc17H6g/af+lcv5dY7T9sc1xAMbhsHDhsaGsaLNAsAvGt/f+1YXeOGt4a8WPl9XzDD8hyDXDZ2JjMHwla7vVUjmPNKriMDstinH9frOo4WHXvYeC/1uK77B5nyXLhzMNjcDAwxh5fDEYTBcDqdyTWUFu6CYUkxb1qkkRdJqBsoHcCKVREm6ISRw37qxBLYArK05u2yppBvKAbaqncrzuomQQAgGxsgmippZIJNZhAHtQ6pVEkACSgyQAYNykgCFHoigddAqgNEzPRDiJ5eCLhBqAaWCmyG0RBhUwZUA5sWUTAn3qdIsVSC2qKXEcljhJfIJTvMGEgGZBRQQJJkSoju8UCSp0VhZBIbBgV96I0XTNTXZEkNpcK4YsAY+CJgSalFTSYrIlQJLvZjlCZBEgeYKBE3qiGAHSTMrJja6XAEVMkboJAsiriAMkkEUULmENMth0BTiBETPNFRkqISHHhrRE8QgmqCA7tlcD/ohDRSAtQeag5xxJvRQpZyOG8meSySRyourztmPJZpFlAoJ6KqDeyZpVNabHqglRRWkfFQNbgFQ6GQogViqA9qZqFOMGBdQEtMqaRNboIAxO6AZKpJUBVAETbZRmiTuAi1CgCRO0hRM0tKhSqiDcKAIAMAVCZI3lAqaoiCCZhFaBPzoWalVKSD0QI4e6bc0REix8KLXzYRIaDIuisyioSLoPWybnyuggcW4G6DFXlsf3LRrCnQGSFNBiUEKmAhtD3rE1SBEl1Duh0Bp3+xBSDMIJIaVGJ4UweGAmD09YzgyWlvxZguhjTvxQuOcfxR2eBfTM5rvdRIp7hXxKi38ddoW4JrkcpLsXkSD9tlxfafUDqGqOcDOGzusjxqVx76dueXr6Jk3annsHLNkMcScR30WC5/Z1IXeHFoaMPDw2Mw2gNaGizQIhcd2eyByGS9bid3FzMFw+iweyPM19y9/da8fOJ3dUjiEXhEuBHNTiOKl0uNVthDYpLgJJss3MCyohtbSoImZGyC6ICSO9S0LPDSSgvm9IUJBogEcEbgJmklBE1qaKFpuZU2gmJaVkUFaElAgxXmraEEmCItuoGaoIGtRRW3tQEUqJUBYoImLIcLRRJANTQoLxMEJogAq0kX5puokBsXUEJLIFz8EQd7BJmCFkmG1KKgIqSogxTdZBMzsvIQ4C97IuMSTIMwokzAso9SoHumLjdBE1oFgzxxK2aWaRG3JFC6TEoAEzVUTUrbReoXjJ70oFzYAIIryUQTJoI5pxD3YoV45IggIrT4LQDQdFkUpK02TIiBeqIEzNDugrhJIAhRABg2VT3ICkVKjwtbMyVEmhABWakGlECC6JEI9YforOJDTWUDi+gVMHYqRvS0oOyOIHdAourhhJg0VxHdBNU3HMoq4p8URN4lUe5VEA4WmVQNlEmaU8UGYMUQRvI8JUXE/2qFAjy6oKOJNLIBn60bqCMTKgCZJNhZHIBaIgUnomDLTNFqRBAHgsuMEUMyskkSgaRFVQG2iN5U3iiSiYN5CKeI8FIgI4gWwQRN1GIkLNSUGqcMIEAVsVBxEQBAumZuoMkie7ZRqesKIh0oqXEjlZUU9UOdEAlPD0Q4CUEI455KMlx4TCnQi5O1IU+FxLi9dz/q8EZPDJOYxTAjYLzapnsLJZcuxO84+y3n49F49ByGNg5g6vn/8KxfzeEf8X/pP0f0Vm3fZuR483w6FoIwRAz+MCcXxP7PrXD9l9OOf1EYmM2crgd/Fn5x+a3zPwBWe0eeOd1J3B+aw+6yt+q7Jo2U+RaRh4ZbGNiflMToTYeQjzlc5NrduR72K5z3S6/JYIQHENqZR7XiurkYaD1VBE7x8UEHhg3UKd6ZQJdFZlTbUIQSIoEAOJpBQRJmLpIlBuYJRxANgmehQbghwM3Kw6/iqSVRWLwEE4gGaGmyHcMAXgKfYKJHDUboA1NqdVUBqa+KPOVCt5lAwCZB+CQ6sRPisiJoACrhg3UCDJkpJisSUezS8oHJA8RNHeaDQSKKFdkVmLnkinhaIio63QZrwwR1U4uLjIUQ2gE+KNMyN1GJgVJ52Q6LJNW0FEFXdVhWiiRwgTCA1Ewk0kCaKvVQtCphvmgRJIMGnxWSJJPuS034SQOiwTJlEadYJkASTbksmeHfwQ1pcZ5XKKnHhbPtStEy0UgKcQ2A3ZYceMiBRFOJJIFTHNRMutCnUMuiOigeEd2/VBBrQ+hEmyy6RMgOG6RxA1KJI68kFNPYWpZyKCwFs8SOBBz3DzhBssiSTxC+6jK6OLLhWhWmmAZUIO/gqa3iNkESqZFlQLgVUTCAJMiDPioGbCqrrOx67KKTRQcAgAm6qDqiI8xTxVau/JRPmonnVAUIEm6pp4KMEiEUg7oK5tdFyFb8lEkjlzRVBmSbqfbuivJF7IoXckGpPzgsijlPIBg3VA4pKBcJKDU0BmEOHE/pCS4UFIIQAcR3YklUEkGYjZZjvCk9EuED7VNGjEn8psstI4QstLS7vNjZIgNgKqoko4RDpdGyXOhtFAtiSg4XQG4X46zeNmcP1+NgP4cLjMtb1I36bLHaXV8TDOJlcHE/KYn554uP7Tv8A2rx5d/q+1OdE8PG0uj4rgc3jfKc3iY0QcRxK896yY7Sa9vs9lRntUwsJ4PqxL8U8mtv77ea7p7Yk2XHdncochpYL2gY2aAe87hnzR538wvf24Qt8c5GOrq4Wxwgqo2oqSgBopyQamhW2SCYqqNgj5y0YiRdWQAhHEi4mIKBQ2BUE+TFz4KibhTjzJHggVFDKDRugXqkCl4qjYnrFSmgcdr1myDcgBMSZNYG4UXQAek0UXAQXXFFRw7iVCYkn3JNQiKKShxMUqmaRFfBBBihp0QAJdenRBNZC1IsUURUDAjnshzjcCCkVuIUXCwsgHOJEGAsvIL23AWmisG/IoLjBIjiGxRS7cEVQ0nhiygSQJC1IFEVik0HvRPeAuEk1MiVmpkoNCjrxVBJt12QQfhZBgOQaFDz5kKNiUXU3uiogckEK3BoqajcfUoGRIiqBV1IACCmCYBKhQ3upxaYPsnnyVMxFR9SCJPCJjpChW09J2SeQojiAHeqUCAQSCZ5rIpMEnl0U1zgaAnkprqHbmoIEASQSmQsiYmQTyRXkFRzpn6QMcgjwugUqEkTQhda4rqSZTa4ieSzTnVVL8uayNNpuhvFPFsVl1TIul0C5QAq+BY3U8tuRZR52QT3rSgmcVTW6iA096ZQ4usBCXAECSipxmYRWZg2S5lDSnis1DeqDRLQRAWTe0J71bDks8RaQdypBVBsiZMgpkiZmFQJHVKIogCFESOiD42VE8zEKBlL4tssjZAyRc0PJAIAiSFGjoU8y4C6DLi4weIwp5gCTRMV4eKEOqOGA6FFbHCRSiyZbtKXP4HARKHvndRWDwzJSCzlCTMWVLQKoOp9pB6nWMTFF3YX1gheLs1kxntSZ6xp9RhjjxfDZvmftXs9sG8OcwcTZ+FHuJXOaPkzpumswHj8u88eL47N8hTxlcfTvTtOs5j2sR5c4uLftUAS+gIELxYmLh4ALsXEYwHd7oCWZnLPAGHmMBxOzcQFdtjllaMgxKY2KSN7oDt4RFAZQ1QXdFOh1QUAdUBM0MQd0kiSKxsoAQogNkVQHLmpoMTSeqOIkiiiDcEVUCZIrWqzMGUivvqknYIsqBBgkRAUDwgQZQ0TAIjmogChM8kEHGlKKcAXCDtKLGNlO6SEC4Q4tAmla8kOd3DwmDNlmXNtdadESipveEmhKyTDoup5mCKnZIobUN+aCIEcQrKp2tFVkeyYNUm7Qai6GJpLRJMbALIJLpuLFahp7pNCb80EgS0IqceHwRIdT2hzUa0KpI7scP2oIg8MGLIrw7KNQoSCga2U0kHelkOJlRLpqgHwLykQCKkCLoIEUCCWg2lBd0+yQVHuz3mjrCWmDMcKPaEtJJ8EEaOIBuVsGHGkhYJ5Uqo/SlBU4xMzCA2o25KPOVTQbUQTSXG1VrvTwgBHeBoBCu9MmIWREOBiko73IJnvTFE8XgtDmIBskRdQO6HFbcUT0QCdq+KJPJMG6ipx50KnTHPkUdSZB33VQNiVRHlNVExdTDSYoLwsuJilVNDEv6LTgKWWJkTQ0QOGlECSN5UduCCEESauACjAEoAiQKzzS2KilFAk1FllxPDJEhUaMGpI8EAiLIFrEFJBIix3QAtVThAklWJ7O/JQqKoKRNUOgml1g+1ep3WmitU0TgZoJV3t4CXXhDvZvVRRJJmhQOIH2YlRo2N+iiKbqKniHNaPm2hEd5oG9wUmkz7Js4IxHjDwy8kcIFSUCeLdYcWAS4wuHzWutfiDByGDi5jGdRpAkfCpQ/QNf1GHak9mTwzUDMP4P+USfgs3r8NTlnU9S078YZbGIGZ+T8XcApxbSbRPiuPzuu57H9h/qerb+9c5lezWkYeH/AArO5jMYm4wcP1Y97pXvYOS0PB/MaNg4nXM4jsT4SAsem1vZHROLExiZDsVx2MuK93J6FrOaY12BpWcxAbEYZH1wu9t1DHY3hwRgZccsDCDF4cXNZnGAGLj4mJ4vJ+Cs8WfKXyR1rA7Kdo2GSBlur86G/U5chgaHrmEIdr2QZ0djnF/+pXvGWm8qDpV9MiXvWW5PNtA9ZrenYnhlsT+xa+z6O/vWi6e/z+9Fkunuc/vVaZExMIniKKEGE7gUkc1Ua4pEkCByWWiYWr8oWTsWyoGQNopRA2J81EzalEUNOaCcTUg70WXGZnzWzQETMFHCQSioE3A5XQeIOsCLKJIbEQYj3qEgxsiouk77rBLr36LZMnhgCt1kyBO8Qio7EJkRUqHeEhQ7roc2yAE2hRhtvJDvZkOvZN4DhXdAO71hBIuswRG63JingQhrhYhBD3KI5IIrF+q06A3hJr9aDDgBzqioKXQZv4KcKT9aBMzLaIl26nUFBO1NlCSJOwQXd4YmUGAFDh4BAgqmkRKCApdUkNJkgSomBKG95tUCJLYoa+5AoNjCgRFQoisoFpJEcIHVQqIkVFkBvskAxCgAWg8JM3QRNFULd1AlogtQSCJghZDUNtRVOSzINiZVXkVdHN+9N6/YgReQOifKBzW3IVFQR5pEi5B81kxuSYWCYMgq4NiCYMLJjiMzRRNeZCqkTBMoAEFhjdLCBbbkrig0AAQIqnwJ1CKJbaeiDJQJA8vegQTRZxDM13SXAQEEjkkFMth0AdFOgChCJAQLRBHVBeYKqxIvsoiPNXQkwEFMiOdFVhRAIoawiShE0SZ81p3REQRCzJBFaKKQDMlANZ33U6pmVNvKigOB9q61FO+YCL/7KQzLuM4uD62GxDjQ+I386IPVGNmM271OlZY5pw9vFJ4cHD8XoGlZYY06rmznsX/I5b8ngt/2rnyA8V7uNmMfGgYj+6PZY0cLGjoBZeNLF15sDMfJcM4WQZhZFhuMuzhJ8XVcfMrwSJPFxEnc1V9/v1R9/v1SJa1PCJIWIm11OJSCYhANAglIDQ0lMd4EWiqzBiNiUE4WNqIBNo2vyQ4niIOwshpIjwsoNkgtAJsgEBhp5ogESLp+bBRUI3HkgAxaeXRRgtmY5HmguMQDCCkwkVbKCRQC/JPsm9N0QGJ4iKXQXVqOqQCTBPdskjY3sUAeXuURAia7ImESPaN9kVNniB35KMpEifFDbnrsjSlRgBDaFRgiN5sgWyAsut1SCeSiJqCgxukWqnhHEkoAibqiAT8EOSB3YpT4oAugxWFkAuJ57zstHhHslZkigEyUCZArWLEquSBEJ+d3iJRFdkE4COqjHDYjwQXNqaSFSy1YKCkAUUDMkBU8RtRR4g3u2QEQwlQgtS2bAIiAUCBxKIPCe7BG0qJhsmyGwBxAUPVQDSCCTtsouhsAGdgmx4OOBeyDehmECALGCB1QRu0RNqoveQnuzLTI3ooAzcCVnvfR+BW5ilkS3mfeg5qRsFTNSBARJNT71VHUHZdHJGJpuoN6kBVTSKBNLx7ygySOKYmeSpMdFkzNfgkHYpomoJoYFUxIoRRZ4iDICCIix3UCjvGZ51UQUUkCpUSLAKuHDpVBDWm/giEtJ5IqSd0TJmUG90gSRNUcV6CFXUTWogqqGSLlTzyQZKi02PhKhEGumYSTETcKc6BCjWvmioCBEoBg2obdFH2euygS4QFBElvhuFAkogc68kwP7EESJj4qc4Afb9qHQQsRKDTXkft+1Rk1+P2rO/2JqaBBcxup08F6qMes67okcMhAgkiiyOKEiOG6mxBItugjy+KGtJNeVVMBDpdSdlou9oDy6KAECUSBdZuTB2slveJ8ExYhS4oo02lQvBKK8V4i3VAgSbV5qNTBHilrgTS+4WXzMzRAyL7IPNTRAgiipi6Km1v4hRknh3uEN5qN5mtggjPER1U65B9ymyaINRyrXmio+zX3C6Gxw152U0zO1a81OgSgeIRApNUiagLIAFQY8dk8dZCA9m8zKjAMGKoMuQQZmxFkDNKnoqoqsl0i9OgTEwIiBzQVRMG9YQHCZjwTWCilggol16KB3pZAg34qXKsOBXzQI4SdqckBwB7xuoERApukREmklBAQ08JQJ4YmqDHDMwkiBLbKBdxbInumLomkz5JJBIO6ohVvDEIZfhKWVtKAYee8YOyyLhPHMX3RB4lome6jj4RAcBFIQVoqD5qgzDbIAmTWD0FFQ6wagYJEz8EQ7oniYKRXeqeJqo5cXrZXdFTayyXAGfgo1ErbkcSCJWDyWgREFBAFZTBEGSJlU93vCymmZNigioJdfZUPDLpmiyW8QJNgkgim+ymtM1MJhuAezKOExIK0+AszSpUEZAoowRZE0hXejhhKsTj3rqlu9VUBkGeiHd2pr0RVJBgiAkBwNII5IbW6Y+dXwUGTV1E2EQsgy2lCkEm6CIn2Sp1BOygQSdkAz4IIgRKiKzaKeKPnQhxkVQaNQJoomTO6y4yYOwUajzQMiJ3lBLiYhTj0kSriqZsgmySREQgP75I2RxEEomAeaDRBMNFQboIiimg0kzuh0xPVBPEnhA8FNJoNjULRgwRQgUQ0SGknaPBRU10g8VPBRBNlOtRFggQIeJKyCWutEHZM8W6WnhrESi4HwarIMCbIBkEWqptzxWKK0DSUNBBkUUfaPDQbqMj3Ii4uGTzSR3QT8UUiOaJ5opgUAWRQkHdTSYpsgmTIugWyQb0VUumLqBrw1TZ1tkERAI5rLBIMpmaxvzWQ6ZQNrqJM9CFmpuKJcCIDRSEFUhTqiCkOgS1tZWYJJBFboEB0910N4pUdp5pLRuZ3WTQjhsguIAR1mEAgQI4ReFe0ZcKCo6pLqCQpQlziXcVAhokndJgsgUKy7iFBVIJ0B4daAkAubM7qI7oNlkiSBNEGmtoZY3kstEfNFoqihBAvM1U8fkgOZ3QIoTylRIQKiN08Bi4QTt2/Uqgso0I6qJ4akKDV6zZYFDJSZi9EGkhBcIbJCiRxEyYKOIwRCjJQLhc3PVXD4Ku2tSriZ9D4qjlyGgkz5KDgGki6I/Jh+5oiIcOq6Y5KsSq5iUh3eLYRSpQg4YgA1THNAr5rXDsSmjNxM1CprXdBpRQbNFFkDxJuoRvVaaB7KHXgKKgReEFzroIINCgyCg0PZggIJHDyPJFA2QtYg4WhyDNZEJeYI4T5IDjHEN08NalBkiRBoqBNCoXgrJdFEGhLjyVEeKo7spndATWEGIpzTEz0Q5tY6IAkXCPm8QusbELyNNEE/h4bSSVGlAVCrTzQR3SHVSiM3RDbRE7paeIGBACB3g47qT3WikxN/gkVQwAx1qjiiURoi9fJUh5NYErLJN1cII7tEawnlzVa4SRDh4oce8QiaA4GI3UT3RHPdY4o2svIxsgTuisgjzQTMBtVl44XrccUbIobNBeUmYEVMqxDwCtV4+M3RLG4g+ChWhSDxcLivHiuIdA3RWrGlQUQCJbdaiBN1nEpwgIIe0TSgSD3g7hoVOv5IbBAEbIBuzYv1U+G+zF1kRwNMVlMUmBUq4hvTZT5MBsxCS103slzXRM2ClGXFpALZuoxfcJAJF7FYLXF3tUU1QTLibUS0wmlWxQBZdUibBNC6RNZb9SSZADRS0lXDSQoyTBSgEGIVPWEyAbLMD3qh4ZYTMooBJRwlri0mQUu3aEE8ECnJAaS2xJGy0e6BNUNdxEit1KI0gwhpkmQrEFAZKY7pMmtEwUSJuUA8UB1ITYzyWMUmTFAUwaihQ0y7mtNA4RzWDI81AlsCeaQVmQ4xVa4QICApwiRVPDh8istrwrdOqsH/9k=</binary>
</FictionBook>