Henryk SienkiewiczQUO VADIS

Rozdzia� pierwszy

Petroniusz[1] obudzi� si� zaledwie ko�o po�udnia i jak zwykle, zm�czony bardzo. Poprzedniego dnia by� na uczcie u Nerona[2], kt�ra przeci�gn�a si� do p�na w noc. Od pewnego czasu zdrowie jego zacz�o si� psu�. Sam m�wi�, �e rankami budzi si� jakby zdr�twia�y i bez mo�no�ci zebrania my�li. Ale poranna k�piel i staranne wygniatanie cia�a przez wprawionych do tego niewolnik�w przy�piesza�o stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudza�o go, cuci�o, wraca�o mu si�y, tak �e z elaeothesium[3], to jest z ostatniego k�pielowego przedzia�u, wychodzi� jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami b�yszcz�cymi dowcipem i weso�o�ci�, odm�odzon[4], pe�en �ycia, wykwintny, tak niedo�cigniony, �e sam Otho[5] nie m�g� si� z nim por�wna�, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum[6].

W �a�niach publicznych[7] bywa� rzadko: chyba �e zdarzy� si� jaki� budz�cy podziw retor[8], o kt�rym m�wiono w mie�cie, lub gdy w efebiach[9] odbywa�y si� wyj�tkowo zajmuj�ce zapasy. Zreszt� mia� w swej insuli[10] w�asne k�piele, kt�re s�ynny wsp�lnik Sewerusa, Celer[11], rozszerzy� mu, przebudowa� i urz�dzi� z tak nadzwyczajnym smakiem, i� sam Nero przyznawa� im wy�szo�� nad cezaria�skimi, chocia� cezaria�skie by�y obszerniejsze i urz�dzone z nier�wnie wi�kszym przepychem.

Po owej wi�c uczcie, na kt�rej znudziwszy si� b�aznowaniem Watyniusza[12] bra� wraz z Neronem, Lukanem[13] i Senecjonem[14] udzia� w diatrybie[15]: czy kobieta ma dusz� � wstawszy p�no, za�ywa�, jak zwykle, k�pieli. Dwaj ogromni balneatorzy[16] z�o�yli go w�a�nie na cyprysowej mensie[17], pokrytej �nie�nym egipskim byssem[18], i d�o�mi, maczanymi w wonnej oliwie, pocz�li naciera� jego kszta�tne cia�o � on za� z zamkni�tymi oczyma czeka�, a� ciep�o laconicum[19] i ciep�o ich r�k przejdzie w niego i usunie ze� znu�enie.

Lecz po pewnym czasie przem�wi� � i otworzywszy oczy j�� rozpytywa� o pogod�, a nast�pnie o gemmy[20], kt�re jubiler Idomen obieca� mu przys�a� na dzie� dzisiejszy do obejrzenia... Pokaza�o si�, �e pogoda jest pi�kna, po��czona z lekkim powiewem od G�r Alba�skich[21], i �e gemmy nie przysz�y. Petroniusz zn�w przymkn�� oczy i wyda� rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium[22], gdy wtem spoza kotary wychyli� si� nomenclator[23] oznajmiaj�c, �e m�ody Markus Winicjusz, przyby�y �wie�o z Azji Mniejszej[24], przyszed� go odwiedzi�.

Petroniusz kaza� wpu�ci� go�cia do tepidarium, dok�d i sam si� przeni�s�. Winicjusz by� synem jego starszej siostry, kt�ra przed laty wysz�a za Marka Winicjusza[25], m�a konsularnego z czas�w Tyberiuszowych[26]. M�ody s�u�y� obecnie pod Korbulonem[27] przeciw Partom[28] i po uko�czonej wojnie wraca� do miasta. Petroniusz mia� dla niego pewn� s�abo��, granicz�c� z przywi�zaniem, albowiem Markus by� pi�knym i atletycznym m�odzie�cem, a zarazem umia� zachowywa� pewn� estetyczn� miar� w zepsuciu, co Petroniusz ceni� nad wszystko.

� Pozdrowienie Petroniuszowi! � rzek� m�ody cz�owiek wchodz�c spr�ystym krokiem do tepidarium � niech wszyscy bogowie darz� ci� pomy�lno�ci�, a zw�aszcza Asklepios[29] i Kipryda[30], albowiem pod ich podw�jn� opiek� nic z�ego spotka� ci� nie mo�e.

� Witaj w Rzymie i niech ci odpoczynek b�dzie s�odki po wojnie � odrzek� Petroniusz wyci�gaj�c r�k� spomi�dzy fa�d mi�kkiej karbassowej tkaniny[31], w kt�r� by� obwini�ty. � Co s�ycha� w Armenii[32] i czy bawi�c w Azji nie zawadzi�e� o Bityni�[33]?

Petroniusz by� niegdy� rz�dc� Bitynii i co wi�ksza, rz�dzi� ni� spr�y�cie i sprawiedliwie. Stanowi�o to dziwn� sprzeczno�� z charakterem cz�owieka s�ynnego ze swej zniewie�cia�o�ci i zami�owania do rozkoszy � dlatego lubi� wspomina� te czasy, albowiem stanowi�y one dow�d, czym by by� m�g� i umia�, gdyby mu si� podoba�o.

� Zdarzy�o mi si� by� w Heraklei[34] � odrzek� Winicjusz. � Wys�a� mnie tam Korbulo z rozkazem �ci�gni�cia posi�k�w.

� Ach, Heraklea! Zna�em tam jedn� dziewczyn� z Kolchidy[35], za kt�r� odda�bym wszystkie tutejsze rozw�dki, nie wy��czaj�c Poppei[36]. Ale to dawne dzieje. M�w raczej, co s�ycha� od �ciany partyjskiej. Nudz� mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy[37] i ca�a ta barbaria[38], kt�ra, jak twierdzi m�ody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi. Ale teraz du�o si� o nich m�wi w Rzymie, cho�by dlatego, �e niebezpiecznie m�wi� o czym innym.

� Ta wojna �le idzie i gdyby nie Korbulo, mog�aby si� zmieni� w kl�sk�.

� Korbulo! Na Bakcha[39]! Prawdziwy to bo�ek wojny, istny Mars[40]: wielki w�dz, a zarazem zapalczywy, prawy i g�upi. Lubi� go, cho�by dlatego, �e Nero go si� boi.

� Korbulo nie jest cz�owiekiem g�upim.

� Mo�e masz s�uszno��, a zreszt� wszystko to jedno. G�upota, jak powiada Pyrron[41], w niczym nie jest gorsza od m�dro�ci i w niczym si� od niej nie r�ni.

Winicjusz pocz�� opowiada� o wojnie, lecz gdy Petroniusz przymkn�� powieki, m�ody cz�owiek, widz�c jego znu�on� i nieco wychud�� twarz, zmieni� przedmiot rozmowy i j�� wypytywa� go z pewn� troskliwo�ci� o zdrowie.

Petroniusz otworzy� zn�w oczy.

Zdrowie!... Nie. On nie czu� si� zdr�w. Nie doszed� jeszcze wprawdzie do tego, do czego doszed� m�ody Sisenna, kt�ry straci� do tego stopnia czucie, �e gdy go przynoszono rano do �a�ni, pyta�: �Czy ja siedz�?� Ale nie by� zdr�w. Winicjusz odda� go oto pod opiek� Asklepiosa i Kiprydy. Ale on, Petroniusz, nie wierzy w Asklepiosa. Nie wiadomo nawet, czyim by� synem ten Asklepios, czy Arsinoe, czy Koronidy, a gdy matka niepewna, c� dopiero m�wi� o ojcu. Kto teraz mo�e r�czy� nawet za swego w�asnego ojca!

Tu Petroniusz pocz�� si� �mia�, po czym m�wi� dalej:

� Pos�a�em wprawdzie dwa lata temu do Epidauru trzy tuziny �ywych paszkot�w[42] i kubek z�ota, ale wiesz dlaczego? Oto powiedzia�em sobie: pomo�e � nie pomo�e, ale nie zaszkodzi. Je�li ludzie sk�adaj� jeszcze na �wiecie ofiary bogom, to jednak my�l�, �e wszyscy rozumuj� tak jak ja. Wszyscy! Z wyj�tkiem mo�e mulnik�w[43], kt�rzy najmuj� si� podr�nym przy Porta Capena[44]. Pr�cz Asklepiosa mia�em tak�e do czynienia i z asklepiadami[45], gdym zesz�ego roku chorowa� troch� na p�cherz. Odprawiali za mnie inkubacj�[46]. Wiedzia�em, �e to oszu�ci, ale r�wnie� m�wi�em sobie: co mi to szkodzi! �wiat stoi na oszustwie, a �ycie jest z�udzeniem. Dusza jest tak�e z�udzeniem. Trzeba mie� jednak tyle rozumu, by umie� rozr�ni� z�udzenia rozkoszne od przykrych. W moim hypocaustum[47] ka�� pali� cedrowym drzewem posypywanym ambr�[48], bo wol� w �yciu zapachy od zaduch�w. Co do Kiprydy, kt�rej mnie tak�e poleci�e�, dozna�em jej opieki o tyle, �e mam strzykanie w prawej nodze. Ale zreszt� to dobra bogini! Przypuszczam, �e i ty tak�e poniesiesz teraz pr�dzej czy p�niej bia�e go��bie na jej o�tarz.

� Tak jest � rzek� Winicjusz. � Nie dosi�gn�y mnie strza�y Part�w, ale trafi� mnie grot Amora[49]... najniespodzianiej, o kilka stadi�w od bramy miasta.

� Na bia�e kolana Charytek[50]! Opowiesz mi to wolnym czasem � rzek� Petroniusz.

� W�a�nie przyszed�em zasi�gn�� twej rady � odpowiedzia� Markus.

Lecz w tej chwili weszli epilatorowie[51], kt�rzy zaj�li si� Petroniuszem, Markus za� zrzuciwszy tunik� wst�pi� do wanny z letni� wod�, albowiem Petroniusz zaprosi� go do k�pieli.

� Ach, nie pytam nawet, czy masz wzajemno�� odrzek� Petroniusz spogl�daj�c na m�ode, jakby wykute z marmuru cia�o Winicjusza. � Gdyby Lizypp by� ci� widzia�[52], zdobi�by� teraz bram� wiod�c� do Palatynu, jako pos�g Herkulesa[53] w m�odzie�czym wieku.

M�ody cz�owiek u�miechn�� si� z zadowoleniem i pocz�� zanurza� si� w wannie, wychlustywuj�c przy tym obficie ciep�� wod� na mozaik� przedstawiaj�c� Her� w chwili, gdy prosi Sen o u�pienie Zeusa. Petroniusz patrzy� na niego zadowolonym okiem artysty.

Lecz gdy sko�czy� i odda� si� z kolei epilatorom, wszed� lector[54] z puszk� br�zow� na brzuchu i zwojami papieru w puszce.

� Czy chcesz pos�ucha�? � spyta� Petroniusz.

� Je�li to tw�j utw�r, ch�tnie! � odpowiedzia� Winicjusz � ale je�li nie, wol� rozmawia�. Poeci �api� dzi� ludzi na wszystkich rogach ulic.

� A jak�e. Nie przejdziesz ko�o �adnej bazyliki, ko�o term�w[55], ko�o biblioteki lub ksi�garni, �eby� nie ujrza� poety gestykuluj�cego jak ma�pa. Agryppa, gdy tu przyjecha� ze Wschodu, wzi�� ich za op�tanych. Ale to teraz takie czasy. Cezar pisuje wiersze, wi�c wszyscy id� w jego �lady. Nie wolno tylko pisywa� wierszy lepszych od cezara i z tego powodu boj� si� troch� o Lukana... Ale ja pisuj� proz�, kt�r� jednak nie cz�stuj� ani samego siebie, ani innych. To, co lector mia� czyta�, to s� codicilli[56] tego biednego Fabrycjusza Wejenta.

� Dlaczego �biednego�?

� Bo mu powiedziano, �eby zabawi� si� w Odysa[57] i nie wraca� do domowych pieleszy a� do nowego rozporz�dzenia. Ta odyseja o tyle mu b�dzie l�ejsza ni� Odyseuszowi, �e �ona jego nie jest Penelop�. Nie potrzebuj� ci zreszt� m�wi�, �e post�piono g�upio. Ale tu nikt inaczej rzeczy nie bierze, jak po wierzchu. To do�� licha i nudna ksi��ka, kt�r� zacz�to nami�tnie czyta� dopiero w�wczas, gdy autor zosta� wygnany. Teraz s�ycha� na wszystkie strony: �Scandala! Scandala!�[58] , i by� mo�e, �e niekt�re rzeczy Wejento wymy�la�, ale ja, kt�ry znam miasto, znam naszych patres[59] i nasze kobiety, upewniam ci�, i� to wszystko bledsze ni� rzeczywisto��. Swoj� drog� ka�dy szuka tam obecnie � siebie z obaw�, a znajomych z przyjemno�ci�. W ksi�garni Awirunusa stu skryb�w przepisuje ksi��k� za dyktandem � i powodzenie jej zapewnione.

� Twoich sprawek tam nie ma?

� S�, ale autor chybi�, albowiem jestem zarazem i gorszy, i mniej p�aski, ni� mnie przedstawi�. Widzisz, my tu dawno zatracili�my poczucie tego, co jest godziwe lub niegodziwe, i mnie samemu wydaje si�, �e tak naprawd� to tej r�nicy nie ma, chocia� Seneka, Muzoniusz i Trazea udaj�, �e j� widz�. Mnie to wszystko jedno! Na Herkulesa, m�wi�, jak my�l�! Ale zachowa�em t� wy�szo��, �e wiem, co jest szpetne, a co pi�kne, a tego na przyk�ad nasz miedzianobrody poeta, furman, �piewak, tancerz i histrio[60] � nie rozumie.

� �al mi jednak Fabrycjusza! To dobry towarzysz.

� Zgubi�a go mi�o�� w�asna. Ka�dy go podejrzewa�, nikt dobrze nie wiedzia�, ale on sam nie m�g� wytrzyma� i na wszystkie strony rozgadywa� pod sekretem. Czy ty s�ysza�e� histori� Rufinusa?

� Nie.

� To przejd�my do frigidarium[61], gdzie wych�odniemy i gdzie ci j� opowiem.

Przeszli do frigidarium, na �rodku kt�rego bi�a fontanna zabarwiona na kolor jasnor�owy i roznosz�ca wo� fio�k�w. Tam siad�szy w niszach wys�anych jedwabiem, pocz�li si� och�adza�. Przez chwil� panowa�o milczenie. Winicjusz patrzy� czas jaki� w zamy�leniu na br�zowego fauna, kt�ry przegi�wszy sobie przez rami� nimf� szuka� chciwie ustami jej ust, po czym rzek�:

� Ten ma s�uszno��. Oto co jest w �yciu najlepsze.

� Mniej wi�cej! Ale ty pr�cz tego kochasz wojn�, kt�rej ja nie lubi�, albowiem pod namiotami paznokcie p�kaj� i przestaj� by� r�owe. Zreszt� ka�dy ma swoje zami�owania. Miedzianobrody lubi �piew, zw�aszcza sw�j w�asny, a stary Scaurus swoj� waz� korynck�, kt�ra w nocy stoi przy jego �o�u i kt�r� ca�uje, je�li nie mo�e spa�. Wyca�owa� ju� jej brzegi. Powiedz mi, czy ty nie pisujesz wierszy?

� Nie. Nie z�o�y�em nigdy ca�ego heksametru[62].

� A nie grywasz na lutni i nie �piewasz?

� Nie.

� A nie powozisz?

� �ciga�em si� swego czasu w Antiochii, ale bez powodzenia.

� Tedy jestem o ciebie spokojny. A do jakiego stronnictwa nale�ysz w hipodromie[63]?

� Do Zielonych.

� Tedy jestem zupe�nie spokojny, zw�aszcza �e posiadasz wprawdzie du�y maj�tek, ale nie jeste� tak bogaty jak Pallas albo Seneka. Bo widzisz, u nas teraz dobrze jest pisa� wiersze, �piewa� przy lutni, deklamowa� i �ciga� si� w cyrku, ale jeszcze lepiej, a zw�aszcza bezpieczniej jest nie pisywa� wierszy, nie gra�, nie �piewa� i nie �ciga� si� w cyrku. Najlepiej za� jest umie� podziwia�, gdy to czyni Miedzianobrody. Jeste� pi�knym ch�opcem, wi�c ci to chyba mo�e grozi�, �e Poppea zakocha si� w tobie. Ale ona zbyt na to do�wiadczona. Mi�o�ci za�y�a do�� przy dw�ch pierwszych m�ach, a przy trzecim chodzi jej o co innego. Czy wiesz, �e ten g�upi Otho kocha j� dot�d do szale�stwa... Chodzi tam po ska�ach Hiszpanii i wzdycha, tak za� straci� dawne przyzwyczajenia i tak przesta� dba� o siebie, �e na uk�adanie fryzury wystarczy mu teraz trzy godziny dziennie. Kto by si� tego spodziewa�, zw�aszcza po Othonie.

� Ja go rozumiem � odrzek� Winicjusz. � Ale na jego miejscu robi�bym co innego.

� Co mianowicie?

� Tworzy�bym wierne sobie legie z tamtejszych g�rali. To t�dzy �o�nierze ci Iberowie.

� Winicjuszu! Winicjuszu! Chce mi si� prawie powiedzie�, �e nie by�by� do tego zdolny. A wiesz dlaczego? Oto takie rzeczy si� robi, ale si� o nich nie m�wi nawet warunkowo. Co do mnie, �mia�bym si� na jego miejscu z Poppei, �mia�bym si� z Miedzianobrodego i formowa�bym sobie legie, ale nie z Iber�w, tylko z Iberek. Co najwy�ej, pisa�bym epigramata[64], kt�rych bym zreszt� nie odczytywa� nikomu, jak ten biedny Rufinus.

� Mia�e� mi opowiedzie� jego histori�.

� Opowiem ci j� w unctuarium[65].

Ale w unctuarium uwaga Winicjusza zwr�ci�a si� na co innego, mianowicie na cudne niewolnice, kt�re czeka�y tam na k�pi�cych si�. Dwie z nich, Murzynki, podobne do wspania�ych pos�g�w z hebanu, pocz�y ma�ci� ich cia�a delikatnymi woniami Arabii, inne, bieg�e w czesaniu Frygijki, trzyma�y w r�kach, mi�kkich i gi�tkich jak w�e, polerowane stalowe zwierciad�a i grzebienie, dwie za�, wprost do b�stw podobne greckie dziewczyny z Kos, czeka�y jako vestiplicae[66], a� przyjdzie chwila pos�gowego uk�adania fa�d na togach[67] pan�w.

� Na Zeusa Chmurozbi�rc�! � rzek� Markus Winicjusz � jaki ty masz u siebie wyb�r!

� Wol� wyb�r ni� liczb� � odpowiedzia� Petroniusz. � Ca�a moja familia[68] w Rzymie nie przenosi czterystu g��w i s�dz�, �e do osobistej pos�ugi chyba dorobkiewicze potrzebuj� wi�kszej ilo�ci ludzi.

� Pi�kniejszych cia� nawet i Miedzianobrody nie posiada � m�wi� rozdymaj�c nozdrza Winicjusz.

Na to Petroniusz odrzek� z pewn� przyjazn� niedba�o�ci�:

� Jeste� moim krewnym, a ja nie jestem ani taki nieu�yty jak Bassus, ani taki pedant[69] jak Aulus Plaucjusz.

Lecz Winicjusz us�yszawszy to ostatnie imi� zapomnia� na chwil� o dziewczynach z Kos i podni�s�szy �ywo g�ow�, spyta�:

� Sk�d ci przyszed� na my�l Aulus Plaucjusz? Czy wiesz, �e ja, wybiwszy r�k� pod miastem, sp�dzi�em kilkana�cie dni w ich domu. Zdarzy�o si�, �e Plaucjusz nadjecha� w chwili wypadku i widz�c, �e cierpi� bardzo, zabra� mnie do siebie, tam za� niewolnik jego, lekarz Merion, przyprowadzi� mnie do zdrowia. O tym w�a�nie chcia�em z tob� m�wi�.

� Dlaczego? Czy nie zakocha�e� si� wypadkiem w Pomponii? W takim razie �al mi ci�: niem�oda i cnotliwa! Nie umiem sobie wyobrazi� gorszego nad to po��czenia. Brr!

� Nie w Pomponii � eheu[70]! � rzek� Winicjusz.

� Zatem w kim?

� Gdybym ja sam wiedzia� w kim? Ale ja nie wiem nawet dobrze, jak jej imi�: Ligia czy Kallina? Nazywaj� j� w domu Ligi�, gdy� pochodzi z narodu Lig�w, a ma swoje barbarzy�skie imi�: Kallina. Dziwny to dom tych Plaucjusz�w. Rojno w nim, a cicho jak w gajach w Subiacum. Przez kilkana�cie dni nie wiedzia�em, �e mieszka w nim b�stwo. A� raz o �wicie zobaczy�em j� myj�c� si� w ogrodowej fontannie. I przysi�gam ci na t� pian�, z kt�rej powsta�a Afrodyta, �e promienie zorzy przechodzi�y na wylot przez jej cia�o. My�la�em, �e gdy s�o�ce zejdzie, ona rozp�ynie mi si� w �wietle, jak rozp�ywa si� jutrzenka. Od tej pory widzia�em j� dwukrotnie i od tej pory r�wnie� nie wiem, co spok�j, nie wiem, co inne pragnienia, nie chc� wiedzie�, co mo�e mi da� miasto, nie chc� kobiet, nie chc� z�ota, nie chc� korynckiej miedzi ani bursztynu, ani per�owca, ani wina, ani uczt, tylko chc� Ligii. M�wi� ci szczerze, Petroniuszu, �e t�skni� za ni�, jak t�skni� ten Sen, wyobra�ony na mozaice w twoim tepidarium[71], za Pasytej�, t�skni� po ca�ych dniach i nocach.

� Je�li to niewolnica, to j� odkup.

� Ona nie jest niewolnic�.

� Czym�e jest? Wyzwolenic� Plaucjusza?

� Nie b�d�c nigdy niewolnic�, nie mog�a by� wyzwolona.

� Wi�c?

� Nie wiem: c�rk� kr�lewsk� czy czym� podobnym.

� Zaciekawiasz mnie, Winicjuszu.

� Lecz je�li zechcesz mnie pos�ucha�, zaraz zaspokoj� twoj� ciekawo��. Historia nie jest zbyt d�uga. Ty mo�e osobi�cie zna�e� Wanniusza, kr�la Sweb�w, kt�ry, wyp�dzony z kraju, d�ugi czas przesiadywa� tu w Rzymie, a nawet ws�awi� si� szcz�liw� gr� w ko�ci i dobrym powo�eniem. Cezar Drusus wprowadzi� go zn�w na tron. Wanniusz, kt�ry by� w istocie rzeczy t�gim cz�owiekiem, rz�dzi� z pocz�tku dobrze i prowadzi� szcz�liwe wojny, p�niej jednak pocz�� nadto �upi� ze sk�ry nie tylko s�siad�w, ale i w�asnych Sweb�w. W�wczas Wangio i Sido, dwaj jego siostrze�cy, a synowie Wibiliusza, kr�la Hermandur�w, postanowili zmusi� go, by zn�w pojecha� do Rzymu... pr�bowa� szcz�cia w ko�ci.

� Pami�tam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy.

� Tak. Wybuch�a wojna. Wanniusz wezwa� na pomoc Jazyg�w, jego za� mili siostrze�cy Lig�w, kt�rzy, zas�yszawszy o bogactwach Wanniusza i zwabieni nadziej� �up�w, przybyli w takiej liczbie, i� sam cezar Klaudiusz pocz�� obawia� si� o spok�j granicy. Klaudiusz nie chcia� miesza� si� w wojny barbarzy�c�w, napisa� jednak do Ateliusza Histera, kt�ry dowodzi� legi� naddunajsk�, by zwraca� pilne oko na przebieg wojny i nie pozwoli� zam�ci� naszego pokoju. Hister za��da� w�wczas od Lig�w, by przyrzekli, i� nie przekrocz� granicy, na co nie tylko zgodzili si�, ale dali zak�adnik�w, mi�dzy kt�rymi znajdowa�a si� �ona i c�rka ich wodza... Wiadomo ci, �e barbarzy�cy wyci�gaj� na wojny z �onami i dzie�mi... Ot� moja Ligia jest c�rk� owego wodza.

� Sk�d to wszystko wiesz?

� M�wi� mi to sam Aulus Plaucjusz. Ligowie nie przekroczyli istotnie w�wczas granicy, ale barbarzy�cy przychodz� jak burza i uciekaj� jak burza. Tak znikli i Ligowie, razem ze swymi turzymi[72] rogami na g�owach. Zbili Wanniuszowych Sweb�w i Jazyg�w, ale kr�l ich poleg�, za czym odeszli z �upami, a zak�adniczki zosta�y w r�ku Histera. Matka wkr�tce umar�a, dziecko za� Hister, nie wiedz�c, co z nim robi�, odes�a� do rz�dcy ca�ej Germanii, Pomponiusza. �w po uko�czeniu wojny z Kattami wr�ci� do Rzymu, gdzie Klaudiusz, jak wiesz, pozwoli� mu odprawi� tryumf. Dziewczyna sz�a w�wczas za wozem zwyci�zcy, ale po sko�czonej uroczysto�ci, poniewa� zak�adniczki nie mo�na by�o uwa�a� za brank�, z kolei i Pomponiusz nie wiedzia�, co z ni� zrobi�, a wreszcie odda� j� swej siostrze, Pomponii Grecynie, �onie Plaucjusza. W tym domu, gdzie wszystko, pocz�wszy od pan�w, a sko�czywszy na drobiu w kurniku, jest cnotliwe, wyros�a na dziewic�, niestety, tak cnotliw� jak sama Grecyna, a tak pi�kn�, �e nawet Poppea wygl�da�aby przy niej jak jesienna figa przy jab�ku hesperyjskim[73].

� I co?

� I powtarzam ci, �e od chwili gdy widzia�em, jak promienie przechodzi�y przy fontannie na wskro� przez jej cia�o, zakocha�em si� bez pami�ci.

� Jest wi�c tak przezroczysta jak lampryska[74] albo jak m�oda sardynka?

� Nie �artuj, Petroniuszu, a je�li ci� �udzi swoboda, z jak� ja sam o mojej ��dzy m�wi�, wiedz o tym, �e jaskrawa suknia cz�stokro� g��bokie rany pokrywa. Musz� ci te� powiedzie�, �e wracaj�c z Azji przespa�em jedn� noc w �wi�tyni Mopsusa[75], aby mie� sen wr�ebny. Ot� we �nie pojawi� mi si� sam Mopsus i zapowiedzia�, �e w �yciu moim nast�pi wielka przemiana przez mi�o��.

� S�ysza�em, jak Pliniusz m�wi�, �e nie wierzy w bog�w, ale wierzy w sny i by� mo�e, �e ma s�uszno��. Moje �arty nie przeszkadzaj� mi te� my�le� czasem, �e naprawd� jest tylko jedno b�stwo, odwieczne, wszechw�adne, tw�rcze � Venus Genitrix[76]. Ona skupia dusze, skupia cia�a i rzeczy. Eros wywo�a� �wiat z chaosu. Czy dobrze uczyni�, to inna rzecz, ale gdy tak jest, musimy uzna� jego pot�g�, cho� wolno jej nie b�ogos�awi�...

� Ach, Petroniuszu! �atwiej na �wiecie o filozofi� ni� o dobr� rad�.

� Powiedz mi, czego ty w�a�ciwie chcesz?

� Chc� mie� Ligi�. Chc�, by te moje ramiona, kt�re obejmuj� teraz tylko powietrze, mog�y obj�� j� i przycisn�� do piersi. Chc� oddycha� jej tchnieniem. Gdyby by�a niewolnic�, da�bym za ni� Aulusowi sto dziewcz�t z nogami pobielonymi wapnem na znak, �e je pierwszy raz wystawiono na sprzeda�. Chc� j� mie� w domu moim dop�ty, dop�ki g�owa moja nie b�dzie tak bia�a, jak szczyt Soracte[77] w zimie.

� Ona nie jest niewolnic�, ale ostatecznie nale�y do familii Plaucjusza, a poniewa� jest dzieckiem opuszczonym, mo�e by� uwa�ana jako alumna[78]. Plaucjusz m�g�by ci j� odst�pi�, gdyby chcia�.

� To chyba nie znasz Pomponii Grecyny. Zreszt� oboje przywi�zali si� do niej jak do w�asnego dziecka.

� Pomponi� znam. Istny cyprys. Gdyby nie by�a �on� Aulusa, mo�na by j� wynajmowa� jako p�aczk�. Od �mierci Julii nie zrzuci�a ciemnej stoli[79] i w og�le wygl�da, jakby za �ycia jeszcze chodzi�a po ��ce poros�ej asfodelami[80]. Jest przy tym univira[81], a wi�c mi�dzy naszymi cztero� i pi�ciokrotnymi rozw�dkami jest zarazem Feniksem[82]... Ale... czy s�ysza�e�, �e Feniks jakoby naprawd� wyl�g� si� teraz w g�rnym Egipcie, co mu si� zdarza nie cz�ciej jak raz na pi��set lat?

� Petroniuszu! Petroniuszu! O Feniksie pogadamy kiedy indziej.

� C� ja ci powiem, m�j Marku. Znam Aula Plaucjusza, kt�ry lubo nagania m�j spos�b �ycia, ma do mnie pewn� s�abo��, a mo�e nawet szanuje mnie wi�cej od innych, wie bowiem, �e nie by�em nigdy donosicielem, jak na przyk�ad Domicjusz Afer, Tygellinus i ca�a zgraja przyjaci� Ahenobarba[83]. Nie udaj�c przy tym stoika krzywi�em si� jednak nieraz na takie post�pki Nerona, na kt�re Seneka i Burrhus patrzyli przez szpary. Je�li s�dzisz, �e mog� co� dla ciebie u Aulusa wyjedna� � jestem na twoje us�ugi.

� S�dz�, �e mo�esz. Ty masz na niego wp�yw, a przy tym umys� tw�j posiada niewyczerpane sposoby. Gdyby� si� rozejrza� w po�o�eniu i pom�wi� z Plaucjuszem...

� Zbytnie masz poj�cie o moim wp�ywie i o dowcipie, ale je�li tylko o to chodzi, pom�wi� z Plaucjuszem, jak tylko przenios� si� do miasta.

� Oni wr�cili dwa dni temu.

� W takim razie p�jdziemy do triclinium[84], gdzie czeka na nas �niadanie, a nast�pnie, nabrawszy si�, ka�emy si� zanie�� do Plaucjusza.

� Zawsze� mi by� mi�y � odrzek� na to z �ywo�ci� Winicjusz � ale teraz ka�� chyba ustawi� w�r�d moich lar�w[85] tw�j pos�g � ot, taki pi�kny jak ten � i b�d� mu sk�ada� ofiary.

To rzek�szy zwr�ci� si� w stron� pos�g�w, kt�re zdobi�y ca�� jedn� �cian� wonnej �wietlicy, i wskaza� r�k� na pos�g Petroniusza, przedstawiaj�cy go jako Hermesa z posochem[86] w d�oni.

Po czym doda�:

� Na �wiat�o Heliosa! Je�li �boski� Aleksander[87] by� do ciebie podobny� nie dziwi� si� Helenie.

I w okrzyku tym by�o tyle� szczero�ci, ile pochlebstwa, Petroniusz bowiem, lubo starszy i mniej atletyczny, pi�kniejszy by� nawet od Winicjusza. Kobiety w Rzymie podziwia�y nie tylko jego gi�tki umys� i smak, kt�ry mu zjedna� nazw� arbitra elegancji, ale i cia�o. Podziw �w zna� by�o nawet na twarzach owych dziewcz�t z Kos, kt�re uk�ada�y teraz fa�dy jego togi, a z kt�rych jedna, imieniem Eunice, skrycie go kochaj�ca, patrzy�a mu w oczy z pokor� i zachwytem.

Lecz on nie zwr�ci� nawet na to uwagi, jeno u�miechn�wszy si� do Winicjusza pocz�� cytowa� mu w odpowiedzi wyra�enie Seneki o kobietach:

� Animal impudens[88]... etc...

A nast�pnie otoczywszy r�k� jego ramiona wyprowadzi� go do triclinium.

W unctuarium dwie greckie dziewczyny, Frygijki i dwie Murzynki pocz�y uprz�ta� epilichnia[89] z woniami. Lecz w tej�e chwili spoza uchylonej kotary od frigidarium ukaza�y si� g�owy balneator�w i rozleg�o si� ciche: �psst� � a na to wezwanie jedna z Greczynek, Frygijki i dwie Etiopki, poskoczywszy �ywo, znik�y w mgnieniu oka za kotar�. W termach rozpoczyna�a si� chwila swawoli i rozpusty, kt�rej inspektor[90] nie przeszkadza�, albowiem sam cz�stokro� bra� w podobnych hulankach udzia�. Domy�la� si� ich zreszt� i Petroniusz, ale jako cz�owiek wyrozumia�y i nie lubi�cy kara�, patrzy� na nie przez szpary.

W unctuarium pozosta�a tylko Eunice. Czas jaki� nas�uchiwa�a oddalaj�cych si� w kierunku laconicum g�os�w i �miech�w, wreszcie uni�s�szy wyk�adany bursztynem i ko�ci� s�oniow� sto�ek, na kt�rym przed chwil� siedzia� Petroniusz, przysun�a si� ostro�nie do jego pos�gu.

Unctuarium pe�ne by�o s�onecznego �wiat�a i kolor�w bij�cych od t�czowych marmur�w, kt�rymi wy�o�one by�y �ciany.

Eunice wst�pi�a na sto�ek � i znalaz�szy si� na wysoko�ci pos�gu, nagle zarzuci�a mu na szyj� ramiona, po czym odrzuciwszy w ty� swe z�ote w�osy i tul�c r�owe cia�o do bia�ego marmuru, pocz�a przyciska� w uniesieniu usta do zimnych warg Petroniusza.

Rozdzia� drugi

Po posi�ku, kt�ry zwa� si� �niadaniem, a do kt�rego dwaj towarzysze zasiedli w�wczas, gdy zwykli �miertelni byli ju� dawno po po�udniowym prandium[91], Petroniusz zaproponowa� lekk� drzemk�. Wed�ug niego pora by�a jeszcze za wczesna na odwiedziny. S� wprawdzie ludzie, kt�rzy poczynaj� odwiedza� znajomych o wschodzie s�o�ca, uwa�aj�c w dodatku zwyczaj ten za stary, rzymski. Ale on, Petroniusz, uwa�a go za barbarzy�ski. Godziny popo�udniowe s� najw�a�ciwsze, nie wcze�niej jednak, zanim s�o�ce nie przejdzie w stron� �wi�tyni Jowisza Kapitoli�skiego i nie pocznie patrze� z ukosa na Forum[92]. Jesieni� bywa jeszcze gor�co i ludzie radzi �pi� po jedzeniu. Tymczasem mi�o jest pos�ucha� szumu fontanny w atrium[93] i po obowi�zkowym tysi�cu krok�w zdrzemn�� si� w czerwonym �wietle, przecedzonym przez purpurowe, na wp� zaci�gni�te velarium[94].

Winicjusz uzna� s�uszno�� jego s��w i pocz�li si� przechadza� rozmawiaj�c w spos�b niedba�y o tym, co s�ycha� na Palatynie i w mie�cie, a po trochu filozofuj�c nad �yciem. Po czym Petroniusz uda� si� do cubiculum[95], lecz nie spa� d�ugo. Po up�ywie p� godziny wyszed� i kazawszy sobie przynie�� werweny[96] pocz�� j� w�cha� i naciera� sobie ni� r�ce i skronie.

� Nie uwierzysz � rzek� � jak to o�ywia i orze�wia. Teraz jestem got�w.

Lektyka[97] czeka�a ju� od dawna, wi�c wsiedli i kazali si� ponie�� na Vicus Patricius, do domu Aulusa. Insula Petroniusza le�a�a na po�udniowym stoku Palatynu oko�o tak zwanych Carinae, najkr�tsza wi�c droga wypada�a im poni�ej Forum, lecz poniewa� Petroniusz chcia� zarazem wst�pi� do z�otnika Idomena, wyda� przeto polecenie, by niesiono ich przez Vicus Apollinis i Forum w stron� Vicus Sceleratus, na rogu kt�rego pe�no by�o wszelkiego rodzaju tabern[98].

Olbrzymi Murzyni podnie�li lektyk� i ruszyli, poprzedzani przez niewolnik�w zwanych pedisequi[99]. Petroniusz przez czas jaki� podnosi� w milczeniu swe d�onie, pachn�ce werwen�, ku nozdrzom i zdawa� si� nad czym� namy�la�, po chwili za� rzek�:

� Przychodzi mi do g�owy, �e je�li twoja le�na boginka nie jest niewolnic�, tedy mog�aby porzuci� dom Plaucjusz�w, a przenie�� si� do twego. Otoczy�by� j� mi�o�ci� i obsypa� bogactwami, tak jak ja moj� ub�stwion� Chryzotemis, kt�rej, m�wi�c mi�dzy nami, mam przynajmniej o tyle dosy�, o ile ona mnie.

Markus potrz�sn�� g�ow�.

� Nie? � pyta� Petroniusz. � W najgorszym razie sprawa opar�aby si� o cezara, a mo�esz by� pewny, �e cho�by dzi�ki moim wp�ywom nasz Miedzianobrody by�by po twojej stronie.

� Nie znasz Ligii! � odpar� Winicjusz.

� To pozw�l�e si� zapyta�, czy ty j� znasz � inaczej jak z widzenia? M�wi��e� z ni�? Wyzna��e� jej sw� mi�o��?

� Widzia�em j� naprz�d przy fontannie, a potem spotka�em j� dwukrotnie. Pami�taj, �e podczas pobytu w domu Aulus�w mieszka�em w bocznej willi, przeznaczonej dla go�ci, i maj�c wybit� r�k� nie mog�em zasiada� do wsp�lnego sto�u. Dopiero w wigili� dnia, na kt�ry zapowiedzia�em sw�j odjazd, spotka�em Ligi� przy wieczerzy � i nie mog�em s�owa do niej przem�wi�. Musia�em s�ucha� Aulusa i jego opowiada� o zwyci�stwach, jakie odni�s� w Brytanii, a nast�pnie o upadku ma�ych gospodarstw w Italii, kt�remu jeszcze Licyniusz Stolo stara� si� zapobiec. W og�le nie wiem, czy Aulus potrafi m�wi� o czym innym i nie mniemaj, �e zdo�amy si� od tego wykr�ci�, chyba �e zechcesz s�ucha� o zniewie�cia�o�ci czas�w dzisiejszych. Oni tam maj� ba�anty w kurnikach, ale ich nie jedz� wychodz�c z zasady, �e ka�dy zjedzony ba�ant przybli�a koniec pot�gi rzymskiej. Drugi raz spotka�em j� ko�o ogrodowej cysterny[100] ze �wie�o wyrwan� trzcin� w r�ku, kt�r� zanurza�a ki�ci� w wodzie i skrapia�a rosn�ce woko�o irysy. Sp�jrz na moje kolana. Na tarcz� Herakla, m�wi� ci, �e nie dr�a�y, gdy na nasze maniple[101] sz�y z wyciem chmury Part�w, ale dr�a�y przy owej cysternie. I zmieszany jak pachol�, kt�re nosi jeszcze bull�[102] na szyi, oczyma tylko �ebra�em lito�ci, d�ugo nie mog�c s�owa przem�wi�.

Petroniusz spojrza� na niego jakby z pewn� zazdro�ci�.

� Szcz�liwy! � rzek�. � Cho�by �wiat i �ycie by�y jak najgorsze, jedno w nich zostanie wieczne dobro � m�odo��!

Po chwili za� spyta�:

� I nie przem�wi�e� do niej?

� Owszem. Oprzytomniawszy nieco, rzek�em, �e wracam z Azji, �em wybi� r�k� pod miastem i cierpia�em srodze, ale w chwili gdy mi przychodzi porzuci� ten dom go�cinny, widz�, �e cierpienie w nim wi�cej jest warte ni� gdzie indziej rozkosz � choroba wi�cej ni� gdzie indziej zdrowie. Ona s�ucha�a s��w moich tak�e zmieszana i ze schylon� g�ow�, kre�l�c co� trzcin� na szafrannym[103] piasku. Po czym podnios�a oczy, raz jeszcze spojrza�a na owe skre�lone znaki, raz jeszcze na mnie, jakby chc�c o co� spyta� � i nagle uciek�a jak hamadriada[104] przed g�upowatym faunem.

� Musi mie� pi�kne oczy.

� Jak morze � i uton��em w nich te� jak w morzu. Wierz mi, �e Archipelag mniej jest b��kitny. Po chwili przybieg� ma�y Plaucjusz i pocz�� o co� pyta�. Ale ja nie rozumia�em, o co mu chodzi.

� O Atene[105]! � zawo�a� Petroniusz � zdejm temu ch�opcu opask� z oczu, kt�r� zawi�za� Eros, bo inaczej rozbije sobie g�ow� o kolumn� �wi�tyni Wenus.

Po czym zwr�ci� si� do Winicjusza:

� O ty wiosenny p�czku na drzewie �ycia, ty pierwsza zielona ga��zko winogradu! Powinien bym zamiast do Plaucjusz�w kaza� ci� zanie�� do domu Gelocjusza, gdzie jest szko�a dla nie�wiadomych �ycia ch�opc�w.

� Czego ty w�a�ciwie chcesz?

� A co skre�li�a na piasku? Czy nie imi� Amora, czy nie serce przeszyte jego grotem lub nie co� takiego, z czego m�g�by� pozna�, �e satyry szepta�y ju� tej nimfie do ucha r�ne tajemnice �ycia? Jak mo�na by�o nie spojrze� na te znaki!

� Dawniej wdzia�em tog�, ni� my�lisz � rzeki Winicjusz � i zanim nadbieg� ma�y Aulus, patrzy�em pilnie na te znaki. Wszak�e wiem, �e i w Grecji, i w Rzymie nieraz dziewcz�ta kre�l� na piasku wyznania, kt�rych nie chc� wym�wi� ich usta... Ale zgadnij, co nakre�li�a?

� Je�li co innego, ni� przypuszcza�em, to nie zgadn�.

� Ryb�.

� Jak powiadasz?

� Powiadam: ryb�. Czy mia�o to znaczy�, �e w �y�ach jej zimna dot�d krew p�ynie � nie wiem! Ale ty, kt�ry� mnie nazwa� wiosennym p�kowiem na drzewie �ycia � zapewne potrafisz lepiej ten znak zrozumie�.

� Carissime[106]! O tak� rzecz spytaj Pliniusza. On si� zna na rybach. Gdyby stary Apicjusz �y� jeszcze, mo�e by ci tak�e umia� co� o tym powiedzie�, albowiem zjad� w ci�gu �ycia wi�cej ryb, ni� mo�e ich od razu pomie�ci� Zatoka Neapolita�ska.

Lecz dalsza rozmowa urwa�a si�, wniesiono ich bowiem na rojne ulice, na kt�rych przeszkadza� jej gwar ludzki. Przez Vicus Apollinis skr�cili na Forum Romanum, gdzie w dnie pogodne przed zachodem s�o�ca gromadzi�y si� t�umy pr�niaczej ludno�ci, by przechadza� si� w�r�d kolumn, opowiada� nowiny i s�ucha� ich, widzie� przenoszone lektyki ze znakomitymi lud�mi, a wreszcie zagl�da� do sklep�w z�otniczych, do ksi�garni, do sklep�w, w kt�rych zmieniano monet�, do b�awatnych[107], br�zowniczych i wszelkich innych, kt�rych pe�no by�o w domach obejmuj�cych cz�� Rynku po�o�on� naprzeciw Kapitolu. Po�owa Forum, le��ca tu� pod wiszarami[108] zamku, pogr��ona by�a ju� w cieniu, natomiast kolumny po�o�onych wy�ej �wi�ty� z�oci�y si� w blasku i na b��kicie. Le��ce ni�ej rzuca�y wyd�u�one cienie na marmurowe p�yty, wsz�dzie za� by�o ich tak pe�no, �e oczy gubi�y si� w�r�d nich jak w lesie. Zdawa�o si�, �e tym budowlom i kolumnom a� ciasno ko�o siebie. Pi�trzy�y si� jedne nad drugimi, bieg�y w prawo i w lewo, wdziera�y si� na wzg�rza, tuli�y si� do zamkowego muru lub jedne do drugich, na podobie�stwo wi�kszych i mniejszych, grubszych i cie�szych, z�otawych i bia�ych pni, to rozkwit�ych pod architrawami[109] kwiatami akantu[110], to pozawijanych w jo�skie rogi, to zako�czonych prostym doryckim kwadratem. Nad owym lasem b�yszcza�y barwne tryglify[111], z tympan�w[112] wychyla�y si� rze�bione postaci bog�w, ze szczyt�w uskrzydlone z�ote kwadrygi zdawa�y si� chcie� ulecie� w powietrze, w �w b��kit, kt�ry zwiesza� si� spokojnie nad owym zbitym miastem �wi�ty�. W �rodku Rynku i po brzegach p�yn�a rzeka ludzka: t�umy przechadza�y si� pod �ukami bazyliki Juliusza Cezara, t�umy siedzia�y na schodach Kastora i Polluksa i kr�ci�y si� ko�o �wi�ty�ki Westy, podobne na tym wielkim marmurowym tle do r�nokolorowych roj�w motyli lub �uk�w. Z g�ry, przez ogromne stopnie, od strony �wi�tyni po�wi�conej �Jovi Optimo Maximo�, nap�ywa�y nowe fale; przy rostrach[113] s�uchano jakich� przygodnych m�wc�w; tu i �wdzie s�ycha� by�o okrzyki przekupni�w sprzedaj�cych owoce, wino lub wod� pomieszan� z figowym sokiem, oszust�w polecaj�cych cudowne lekarstwa, wr�bit�w, odgadywaczy ukrytych skarb�w, t�umacz�w sn�w. Gdzieniegdzie z gwarem rozm�w i nawo�ywa� miesza�y si� d�wi�ki sistry[114], egipskiej sambuki[115] lub greckich flet�w. Gdzieniegdzie chorzy, pobo�ni lub stroskani nie�li do �wi�ty� ofiary. W�r�d ludzi, na kamiennych p�ytach, zbiera�y si� chciwe na ofiarne ziarno, podobne do ruchomych, pstrych i ciemnych plam, stadka go��bi, to wzbijaj�c si� chwilowo z rozg�o�nym szumem skrzyde� w g�r�, to zn�w zapadaj�c na opr�nione przez t�um miejsca. Od czasu do czasu gromady ludzkie rozst�powa�y si� przed lektykami, w kt�rych wida� by�o wykwintne twarze kobiece lub g�owy senator�w i rycerzy, o rysach jakby zakrzep�ych i wyniszczonych �yciem. R�noj�zyczna ludno�� powtarza�a w g�os ich imiona z dodatkiem przezwisk, szyderstw lub pochwa�. Mi�dzy bez�adnymi grupami przeciska�y si� czasem post�puj�ce miarowym krokiem oddzia�y �o�nierzy lub wigil�w[116] czuwaj�cych nad ulicznym porz�dkiem. J�zyk grecki dawa� si� s�ysze� naok� r�wnie cz�sto, jak �aci�ski.

Winicjusz, kt�ry dawno nie by� w mie�cie, patrzy� z pewn� ciekawo�ci� na owo rojowisko ludzkie i na owo Forum Romanum, zarazem panuj�ce nad fal� �wiata i zarazem tak ni� zalane, �e Petroniusz, kt�ry odgad� my�l towarzysza, nazwa� je �gniazdem Kwiryt�w � bez Kwiryt�w�[117]. Istotnie, miejscowy �ywio� gin�� niemal w tym t�umie z�o�onym ze wszystkich ras i narod�w. Wida� tu by�o Etiop�w, olbrzymich jasnow�osych ludzi z dalekiej p�nocy, Brytan�w, Gal�w i German�w, sko�nookich mieszka�c�w Sericum, ludzi znad Eufratu i ludzi znad Indu, o brodach barwionych na kolor ceg�y, Syryjczyk�w znad brzeg�w Orontu, o oczach czarnych i s�odkich; wyschni�tych jak ko�� mieszka�c�w pusty� arabskich, �yd�w z zapad�� piersi�, Egipcjan z wiecznym, oboj�tnym u�miechem w twarzach i Numid�w, i Afr�w; Grek�w z Hellady, kt�rzy na r�wni z Rzymianami w�adali nad miastem, ale w�adali wiedz�, sztuk�, rozumem i szalbierstwem, Grek�w z wysp i z Azji Mniejszej, i z Egiptu, i z Italii, i z Narbo�skiej Galii. W t�umie niewolnik�w z podziurawionymi uszami nie brak�o i wolnej, pr�niaczej ludno�ci, kt�r� cezar bawi�, �ywi�, a nawet odziewa�, i wolnych przybysz�w, kt�rych do olbrzymiego miasta zwabi�a �atwo�� ycia i widoki fortuny; nie brak�o przekupni�w i kap�an�w Serapisa z palmowymi ga��ziami w r�ku, i kap�an�w Izydy, na kt�rej o�tarze znoszono wi�cej ofiar ni� do �wi�tyni Kapitoli�skiego Jowisza, i kap�an�w Kibeli, nosz�cych w r�ku z�ote ki�cie ry�u, i kap�an�w w�drownych b�stw, i tanecznic wschodnich z jaskrawymi mitrami[118], i sprzedaj�cych amulety, i poskromc�w w��w, i chaldejskich mag�w, wreszcie ludzi bez wszelkich zaj��, kt�rzy co tydzie� zg�aszali si� do spichlerzy nadtybrza�skich po zbo�e, bili si� o loteryjne bilety w cyrkach, sp�dzali noce w wal�cych si� ustawicznie w zatybrza�skiej dzielnicy domach, a dnie s�oneczne i ciep�e w kryptoportykach[119], w brudnych garkuchniach Subury[120], na mo�cie Milwiusa lub przed insulami mo�nych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze sto�u niewolnik�w.

Petroniusz dobrze by� znany przez te t�umy. O uszy Winicjusza obija�o si� ustawiczne: �Hic est!� � �To on!� � Lubiono go za hojno��, a zw�aszcza popularno�� jego wzros�a od czasu, gdy dowiedziano si�, �e przemawia� przed cezarem przeciw wyrokowi �mierci wydanemu na ca�� famili�, to jest na wszystkich bez r�nicy p�ci i wieku niewolnik�w prefekta Pedaniusza Sekunda, za to, i� jeden z nich zabi� tego okrutnika w chwili rozpaczy. Petroniusz powtarza� wprawdzie g�o�no, �e mu to by�o wszystko jedno i �e przemawia� do cezara tylko prywatnie, jako arbiter elegantiarum, kt�rego estetyczne uczucia oburza�a owa barbarzy�ska rze�, godna jakich� Scyt�w, nie Rzymian. Niemniej lud, kt�ry wzburzy� si� z powodu tej rzezi, kocha� od tej pory Petroniusza.

Lecz on o to nie dba�. Pami�ta�, �e ten lud kocha� tak�e i Brytanika, kt�rego Nero otru�, i Agrypin�, kt�r� kaza� zamordowa�, i Oktawi�, kt�r� na Pandatarii uduszono po uprzednim otwarciu jej �y� w gor�cej parze, i Rubeliusza Plauta, kt�ry zosta� wygnany, i Trazeasza, kt�remu ka�de jutro mog�o przynie�� wyrok �mierci. Mi�o�� ludu mog�a by� uwa�ana raczej za z�� wr�b�, a sceptyczny Petroniusz by� zarazem przes�dny. T�umem gardzi� podw�jnie: i jako arystokrata, i jako esteta. Ludzie pachn�cy pra�onym bobem, kt�ry nosili w zanadrzu, a przy tym wiecznie schrypni�ci i spotnieli od gry w mor�[121] po rogach ulic i perystylach[122], nie zas�ugiwali w jego oczach na miano ludzi.

Nie odpowiadaj�c te� wcale ani na oklaski, ani na posy�ane tu i owdzie od ust poca�unki, opowiada� Markowi spraw� Pedaniusza, drwi�c przy tym ze zmienno�ci ulicznej ha�astry, kt�ra nazajutrz po gro�nym wzburzeniu oklaskiwa�a Nerona przeje�d�aj�cego do �wi�tyni Jowisza Statora. Lecz przed ksi�garni� Awirunusa kaza� si� zatrzyma� i wysiad�szy zakupi� ozdobny r�kopis, kt�ry odda� Winicjuszowi.

� To podarek dla ciebie � rzek�.

� Dzi�ki! � odrzek� Winicjusz. Po czym spojrzawszy na tytu� zapyta�: � Satyricon[123]. To co� nowego. Czyje to?

� Moje. Ale ja nie chc� i�� ladem Rufinusa, kt�rego histori� mia�em ci opowiedzie�, ani te� �ladem Fabrycjusza Wejenta, dlatego nikt o tym nie wie, ty za� nikomu nie m�w.

� A m�wi�e�, �e nie piszesz wierszy � rzek� Winicjusz zagl�daj�c do �rodka � tu za� widz� proz� g�sto nimi przeplatan�.

� Jak b�dziesz czyta�, zwr�� uwag� na uczt� Trymalchiona. Co do wierszy, zbrzyd�y mi od czasu, jak Nero pisze epos. Witeliusz, widzisz, chc�c sobie ul�y�, u�ywa pa�eczki z ko�ci s�oniowej, kt�r� zasuwa sobie w gard�o; inni pos�uguj� si� pi�rami flaming�w maczanymi w oliwie lub w odwarze macierzanki � ja za� odczytuj� poezje Nerona � i skutek jest natychmiastowy. Mog� je potem chwali�, je�li nie z czystym sumieniem, to z czystym �o��dkiem.

To rzek�szy zatrzyma� zn�w lektyk� przed z�otnikiem Idomenem i za�atwiwszy spraw� gemm kaza� nie�� lektyk� wprost do domu Aulusa.

� Po drodze opowiem ci na dow�d, co jest mi�o�� w�asna autorska, histori� Rufinusa � rzek�.

Lecz zanim j� rozpocz��, skr�cili na Vicus Patricius i niebawem znale�li si� przed mieszkaniem Aulusa. M�ody i t�gi ianitor[124] otworzy� im drzwi wiod�ce do ostium[125], nad kt�rymi sroka, zamkni�ta w klatce, wita�a ich wrzaskliwie s�owem: �Salve!�[126]

Po drodze z drugiej sieni, zwanej ostium, do w�a�ciwego atrium, Winicjusz rzek�:

� Czy� zauwa�y�, �e od�wierny tu bez �a�cuch�w?

� To dziwny dom � odpowiedzia� p�g�osem Petroniusz � Pewno ci wiadomo, �e Pomponi� Grecyn� podejrzewano o wyznawanie wschodniego zabobonu, polegaj�cego na czci jakiego� Chrestosa. Zdaje si�, �e przys�u�y�a si� jej Kryspinilla, kt�ra nie mo�e darowa� Pomponii, �e jeden m�� wystarczy� jej na ca�e �ycie. � Univira!... �atwiej dzi� w Rzymie o p�misek rydz�w z Noricum. S�dzono j� s�dem domowym...

� Masz s�uszno��, �e to dziwny dom. P�niej opowiem ci, com tu s�ysza� i widzia�.

Tymczasem znale�li si� w atrium. Prze�o�ony nad nim niewolnik, zwany atriensis, wys�a� nomenclatora, by oznajmi� go�ci, jednocze�nie za� s�u�ba podsun�a im krzes�a i sto�eczki pod nogi. Petroniusz, kt�ry wyobra�aj�c sobie, �e w tym surowym domu panuje wieczny smutek, nigdy w nim nie bywa�, spogl�da� naok� z pewnym zdziwieniem i jakby z poczuciem zawodu, albowiem atrium czyni�o raczej weso�e wra�enie. Z g�ry przez du�y otw�r wpada� snop jasnego �wiat�a, �ami�cego si� w tysi�ce skier na wodotrysku. Kwadratowa sadzawka z fontann� w �rodku, przeznaczona do przyjmowania d�d�u wpadaj�cego w czasie niepogody przez g�rny otw�r, a zwana impluvium, otoczona by�a anemonami i liliami. Szczeg�lnie w liliach widocznie kochano si� w domu, gdy� by�y ich ca�e k�py, i bia�ych, i czerwonych, i wreszcie szafirowych irys�w, kt�rych delikatne p�atki by�y jakby posrebrzone od wodnego py�u. W�r�d mokrych mch�w, w kt�rych ukryte by�y donice z liliami, i w�r�d p�k�w li�ci widnia�y br�zowe pos��ki, przedstawiaj�ce dzieci i ptactwo wodne. W jednym rogu odlana r�wnie� z br�zu �ania pochyla�a sw� za�niedzia�� od wilgoci, zielonaw� g�ow� ku wodzie, jakby si� chcia�a napi�. Pod�oga atrium by�a z mozaiki; �ciany, cz�ci� wyk�adane czerwonym marmurem, cz�ci� malowane w drzewa, ryby, ptaki i gryfy[127], n�ci�y oczy gr� kolor�w. Odrzwia do bocznych izb zdobne by�y ��wiowcem[128] lub nawet ko�ci� s�oniow�; przy �cianach, mi�dzy drzwiami, sta�y pos�gi przodk�w Aulusa. Wsz�dy zna� by�o spokojny dostatek, daleki od zbytku, ale szlachetny i pewny siebie.

Petroniusz, kt�ry mieszka� nier�wnie okazalej i wykwintniej, nie m�g� tu jednak znale�� adnej rzeczy, kt�ra by razi�a jego smak � i w�a�nie zwr�ci� si� z t� uwag� do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius[129] odsun�� kotar� dziel�c� atrium od tablinum[130] i w g��bi domu ukaza� si� nadchodz�cy �piesznie Aulus Plaucjusz.

By� to cz�owiek zbli�aj�cy si� do wieczornych dni �ycia, z g�ow� pobielon� szronem, ale czerstwy, o twarzy energicznej, nieco za kr�tkiej, ale te� nieco podobnej do g�owy or�a. Tym razem malowa�o si� na niej pewne zdziwienie, a nawet niepok�j, z powodu niespodziewanego przybycia Neronowego przyjaciela, towarzysza i zausznika.

Lecz Petroniusz by� nadto �wiatowcem i nadto bystrym cz�owiekiem, by tego nie zauwa�y�, zatem po pierwszych powitaniach oznajmi� z ca�� wymow� i swobod�, na jak� by�o go sta�, �e przychodzi podzi�kowa� za opiek�, jakiej w tym domu dozna� syn jego siostry, i �e jedynie wdzi�czno�� jest powodem jego odwiedzin, do kt�rych zreszt� o�mieli�a go dawna z Aulusem znajomo��.

Aulus zapewni� go ze swej strony, i� mi�ym jest go�ciem, a co do wdzi�czno�ci, o�wiadczy�, �e sam si� do niej poczuwa, chocia� zapewne Petroniusz nie domy�la si� jej powod�w.

Jako� Petroniusz nie domy�la� si� ich rzeczywi�cie. Pr�no, podni�s�szy swe orzechowe oczy w g�r�, biedzi� si�, by sobie przypomnie� najmniejsz� us�ug� oddan� Aulusowi lub komukolwiek. Nie przypomnia� sobie �adnej, pr�cz tej chyba, kt�r� zamierza� wy�wiadczy� Winicjuszowi. Mimo woli mog�o si� wprawdzie co� podobnego zdarzy�, ale tylko mimo woli.

� Kocham i ceni� bardzo Wespazjana � odrzek� Aulus � kt�remu uratowa�e� �ycie, gdy raz zdarzy�o mu si� nieszcz�cie usn�� przy s�uchaniu wierszy cezara.

� Zdarzy�o mu si� szcz�cie � odrzek� Petroniusz � bo ich nie s�ysza�, nie przecz� jednak, �e mog�o si� ono sko�czy� nieszcz�ciem. Miedzianobrody chcia� mu koniecznie pos�a� centuriona[131] z przyjacielskim zleceniem, by sobie otworzy� �y�y.

� Ty za�, Petroniuszu, wy�mia�e� go.

� Tak jest, a raczej przeciwnie: powiedzia�em mu, �e je�li Orfeusz umia� pie�ni� usypia� dzikie bestie, jego tryumf jest r�wny, skoro potrafi� u�pi� Wespazjana. Ahenobarbowi mo�na przygania� pod warunkiem, �eby w ma�ej przyganie mie�ci�o si� wielkie pochlebstwo. Nasza mi�o�ciwa Augusta, Poppea, rozumie to doskonale.

� Niestety, takie to czasy � odrzek� Aulus. � Brak mi na przodzie dw�ch z�b�w, kt�re mi wybi� kamie� rzucony r�k� Brytana, i przez to mowa moja sta�a si� �wiszcz�c�, a jednak najszcz�liwsze chwile mego �ycia sp�dzi�em w Brytanii...

� Bo zwyci�skie � dorzuci� Winicjusz.

Lecz Petroniusz zl�k�szy si�, by stary w�dz nie zacz�� opowiada� o dawnych swych wojnach, zmieni� przedmiot rozmowy. Oto w okolicy Praeneste wie�niacy znale�li martwe wilcze szczeni� o dwu g�owach, w czasie za� onegdajszej burzy piorun oberwa� naro�nik w �wi�tyni Luny, co by�o rzecz�, ze wzgl�du na sp�nion� jesie�, nies�ychan�. Niejaki te� Kotta, kt�ry mu to opowiada�, dodawa� zarazem, i� kap�ani tej�e �wi�tyni przepowiadaj� z tego powodu upadek miasta lub co najmniej ruin� wielkiego domu, kt�ra tylko nadzwyczajnymi ofiarami da si� odwr�ci�.

Aulus wys�uchawszy opowiadania wyrazi� zdanie, �e takich oznak nie mo�na jednak lekcewa�y�. �e bogowie mog� by� zgniewani przebran� miar� zbrodni, w tym nie masz nic dziwnego � a w takim razie ofiary b�agalne s� zupe�nie na miejscu.

Na to Petroniusz rzek�:

� Tw�j dom, Plaucjuszu, nie jest zbyt wielki, cho� mieszka w nim wielki cz�owiek; m�j jest wprawdzie za du�y na tak lichego w�a�ciciela, ale r�wnie� ma�y. A je�li chodzi o ruin� jakiego� tak wielkiego, jak na przyk�ad domus transitoria[132], to czy op�aci si� nam sk�ada� ofiary, by t� ruin� odwr�ci�?

Plaucjusz nie odpowiedzia� na to pytanie, kt�ra to ostro�no�� dotkn�a nawet nieco Petroniusza, albowiem przy ca�ym swym braku poczucia r�nicy mi�dzy z�em a dobrem nie by� nigdy donosicielem i mo�na z nim by�o rozmawia� z zupe�nym bezpiecze�stwem. Za czym zmieni� zn�w rozmow� i pocz�� wychwala� mieszkanie Plaucjuszowe oraz dobry smak panuj�cy w domu.

� Stara to siedziba � odrzek� Plaucjusz � w kt�rej nic nie zmieni�em od czasu, jakem j� odziedziczy�.

Po odsuni�ciu kotary dziel�cej atrium od tablinum dom otwarty by� na przestrza�, tak �e przez tablinum, przez nast�pny perystyl i le��c� za nim sal�, zwan� oecus[133], wzrok bieg� a� do ogrodu, kt�ry widnia� z dala jak jasny obraz, uj�ty w ciemn� ram�. Weso�e dziecinne �miechy dolatywa�y stamt�d do atrium.

� Ach, wodzu � rzek� Petroniusz � pozw�l nam pos�ucha� z bliska tego szczerego �miechu, o kt�ry dzi� tak trudno.

� Ch�tnie � odrzek� powstaj�c Plaucjusz. � To m�j ma�y Aulus i Ligia bawi� si� w pi�ki. Ale co do �miechu, mniemam, Petroniuszu, �e ca�e �ycie schodzi ci na nim.

� �ycie jest �miechu warte, wi�c si� �miej� � odpowiedzia� Petroniusz � tu jednak �miech brzmi inaczej.

� Petroniusz � doda� Winicjusz � nie �mieje si� zreszt� po ca�ych dniach, ale raczej po ca�ych nocach.

Tak rozmawiaj�c przeszli przez d�ugo�� domu i znale�li si� w ogrodzie, gdzie Ligia i ma�y Aulus bawili si� pi�kami, kt�re niewolnicy wy��cznie do tej zabawy przeznaczeni, zwani spheristae, zbierali z ziemi i podawali im do r�k. Petroniusz rzuci� szybkie, przelotne spojrzenie na Ligi�, ma�y Aulus ujrzawszy Winicjusza przybieg� si� z nim wita�, �w za� przechodz�c schyli� g�ow� przed pi�kn� dziewczyn�, kt�ra sta�a z pi�k� w r�ku, z w�osem nieco rozwianym, troch� zdyszana i zarumieniona.

Lecz w ogrodowym triclinium, zacienionym przez bluszcze, winograd i kozie ziele, siedzia�a Pomponia Grecyna; poszli si� wi�c z ni� wita�. Petroniuszowi, jakkolwiek nie ucz�szcza� do domu Plaucjusz�w, by�a ona znajoma, albowiem widywa� j� u Antystii, c�rki Rubeliusza Plauta, a dalej w domu Senek�w i u Poliona. Nie m�g� te� oprze� si� pewnemu podziwowi, jakim przejmowa�a go jej twarz smutna, ale pogodna, szlachetno�� jej postawy, ruch�w, s��w. Pomponia m�ci�a do tego stopnia jego poj�cia o kobietach, �e �w zepsuty do szpiku ko�ci i pewny siebie, jak nikt w ca�ym Rzymie, cz�owiek nie tylko odczuwa� dla niej pewien rodzaj szacunku, ale nawet traci� poniek�d pewno�� siebie. I teraz oto dzi�kuj�c jej za opiek� nad Winicjuszem wtr�ca� jakby mimo woli wyraz: �domina�[134], kt�ry nigdy nie przychodzi� mu na my�l, gdy na przyk�ad rozmawia� z Kalwi� Kryspinill�, ze Skryboni�, z Waleri�, Solin� i innymi niewiastami z wielkiego �wiata. � Po przywitaniu i z�o�eniu podzi�ki pocz�� te� zaraz narzeka�, �e Pomponi� widuje si� tak rzadko, �e jej nie mo�na spotka� ni w cyrku, ni w amfiteatrze, na co odpowiedzia�a mu spokojnie, po�o�ywszy d�o� na d�oni m�a:

� Starzejemy si� i oboje lubimy coraz wi�cej domowe zacisze.

Petroniusz chcia� przeczy�, lecz Aulus Plaucjusz doda� swoim �wiszcz�cym g�osem:

� I coraz nam bardziej obco mi�dzy lud�mi, kt�rzy nawet naszych bog�w rzymskich greckimi nazywaj� imionami.

� Bogowie stali si� od pewnego czasu tylko retorycznymi figurami � odrzek� niedbale Petroniusz � �e za� retoryki uczyli nas Grecy, przeto mnie samemu �atwiej na przyk�ad powiedzie�: Hera ni� Juno.

To rzek�szy zwr�ci� oczy na Pomponi�, jakby na znak, �e wobec niej �adne inne b�stwo nie mog�o mu przyj�� na my�l, a nast�pnie j�� przeczy� temu, co m�wi�a o staro�ci: �Ludzie starzej� si� wprawdzie pr�dko, ale tacy, kt�rzy �yj� zgo�a innym �yciem, a pr�cz tego s� twarze, o kt�rych Saturn[135] zdaje si� zapomina�.� Petroniusz m�wi� to z pewn� nawet szczero�ci�, albowiem Pomponia Grecyna, jakkolwiek schodzi�a z po�udnia �ycia, zachowa�a niezwyk�� wie�o�� cery, a �e g�ow� mia�a ma�� i twarz drobn�, chwilami wi�c, mimo swej ciemnej sukni, mimo powagi i smutku, czyni�a wra�enie kobiety zupe�nie m�odej.

Tymczasem ma�y Aulus, kt�ry podczas pobytu Winicjusza w domu zaprzyja�ni� si� by� z nim nadzwyczajnie, zbli�ywszy si� pocz�� go zaprasza� do gry w pi�k�. Za ch�opcem wesz�a do triclinium i Ligia. Pod firank� bluszcz�w, ze �wiate�kami drgaj�cymi na twarzy, wyda�a si� teraz Petroniuszowi �adniejsz� ni� na pierwszy rzut oka i istotnie podobn� do jakiej� nimfy. �e za� nie przem�wi� do niej dot�d, wi�c podni�s� si�, pochyli� przed ni� g�ow� i zamiast zwyk�ych wyraz�w powitania pocz�� cytowa� s�owa, kt�rymi Odys powita� Nauzyka�:

Nie wiem, czyli� jest b�stwem, czy pann� �mierteln�, �

Lecz je�li� jest mieszkank� ziemskiego pado�u, �

B�ogos�awiony ojciec z matk� tw� pospo�u, �

B�ogos�awieni bracia[136] . �

Nawet Pomponii podoba�a si� wykwintna grzeczno�� tego �wiatowca. Co do Ligii, s�ucha�a zmieszana i zap�oniona, nie �mi�c oczu podnie��. Lecz stopniowo w k�tach jej ust pocz�� drga� swawolny u�miech, na twarzy zna� by�o walk� mi�dzy dziewcz�cym zawstydzeniem a ch�ci� odpowiedzi � i widocznie ch�� ta przemog�a, spojrzawszy bowiem nagle na Petroniusza, odpowiedzia�a mu s�owami tej�e Nauzykai, cytuj�c je jednym tchem i troch� jak wydawan� lekcj�:

Nie byle kto ty jeste� � i nie byle g�owa!

Po czym, zawr�ciwszy w miejscu, uciek�a, jak ucieka sp�oszony ptak.

Teraz na Petroniusza przysz�a kolej zdziwienia � nie spodziewa� si� bowiem us�ysze� Homerowego wiersza w ustach dziewczyny, o kt�rej barbarzy�skim pochodzeniu by� przez Winicjusza uprzedzony. Spojrza� te� pytaj�cym wzrokiem na Pomponi�, lecz ta nie mog�a mu da� odpowiedzi, patrzy�a bowiem w tej chwili, u�miechaj�c si�, na dum�, jaka odbi�a si� w obliczu starego Aulusa.

On za� nie umia� tej dumy ukry�. Naprz�d przywi�za� si� by� do Ligii jak do w�asnego dziecka, a po wt�re, mimo swych starorzymskich uprzedze�, kt�re kaza�y mu przeciw greczy�nie i jej rozpowszechnieniu piorunowa�, uwa�a� j� za szczyt towarzyskiej og�ady. Sam nie m�g� si� jej nigdy dobrze nauczy�, nad czym skrycie bola�, rad by� wi�c teraz, �e temu wytwornemu panu, a zarazem i literatowi, kt�ry got�w by� uwa�a� dom jego za barbarzy�ski, odpowiedziano w nim j�zykiem i wierszem Homera.

� Jest w domu pedagogus[137] Grek � rzek� zwracaj�c si� do Petroniusza � kt�ry uczy naszego ch�opaka, a dziewczyna przys�uchuje si� lekcjom. Pliszka to jeszcze, ale mi�a pliszka, do kt�rej nawykli�my oboje.

Petroniusz patrzy� teraz poprzez skr�ty bluszcz�w i kapryfolium[138] na ogr�d i na bawi�c� si� tr�jk�. Winicjusz zrzuci� tog� i w tunice tylko podbija� w g�r� pi�k�, kt�r� stoj�ca naprzeciw z wzniesionymi ramionami Ligia usi�owa�a schwyta�. Dziewczyna na pierwszy rzut oka nie uczyni�a wielkiego na Petroniuszu wra�enia. Wyda�a mu si� zbyt szczup�a. Lecz od chwili gdy w triclinium spojrza� na ni� bli�ej, pomy�la� sobie, �e tak jednak mog�aby wygl�da� jutrzenka � i jako znawca zrozumia�, �e jest w niej co� niezwyk�ego. Wszystko zauwa�y� i wszystko oceni�: wi�c i twarz r�ow� i przezrocz�[139], i �wie�e usta, jakby do poca�unku z�o�one, i niebieskie jak lazur m�rz oczy, i alabastrow� bia�o�� czo�a, i bujno�� ciemnych w�os�w prze�wiecaj�cych na skr�tach odblaskiem bursztynu albo korynckiej miedzi, i lekk� szyj�, i �bosk�� spadzisto�� ramion, i ca�� posta� gi�tk�, smuk��, m�od� m�odo�ci� maju i �wie�o rozkwit�ych kwiat�w. Zbudzi� si� w nim artysta i czciciel pi�kno�ci, kt�ry odczu�, �e pod pos�giem tej dziewczyny mo�na by podpisa�: �Wiosna� . � Nagle przypomnia� sobie Chryzotemis i wzi�� go pusty �miech. Wyda�a mu si� razem ze swoim z�otym pudrem na w�osach i uczernionymi brwiami bajecznie zwi�d��, czym� w rodzaju po��k�ej i roni�cej p�atki r�y. A jednak tej Chryzotemis zazdro�ci� mu ca�y Rzym. Nast�pnie przypomnia� sobie Poppe� � i owa przes�awna Poppea r�wnie� wyda�a mu si� bezduszn� woskow� mask�. W tej dziewczynie o tanagryjskich kszta�tach[140] by�a nie tylko wiosna � by�a i promienista �Psyche�, kt�ra prze�wieca�a przez jej r�ane cia�o, jak promyk prze�wieca przez lamp�.

�Winicjusz ma s�uszno�� pomy�la� � a moja Chryzotemis jest stara, stara... jak Troja!�

Po czym zwr�ci� si� do Pomponii Grecyny � i wskazawszy na ogr�d, rzek�:

� Rozumiem teraz, domina, �e wobec takich dwojga wolicie dom od uczt na Palatynie i cyrku.

� Tak � odpowiedzia�a zwracaj�c oczy w stron� ma�ego Aulusa i Ligii.

A stary w�dz pocz�� opowiada� histori� dziewczyny i to, co s�ysza� przed laty od Ateliusza Histera o siedz�cym w mrokach p�nocy narodzie Lig�w.

Tamci za� sko�czyli gra� w pi�k� i przez czas jaki� chodzili po piasku ogrodowym, odbijaj�c na czarnym tle mirt�w i cyprys�w jak trzy bia�e pos�gi. Ligia trzyma�a ma�ego Aulusa za r�k�. Pochodziwszy nieco, siedli na �awce przy piscinie[141] zajmuj�cej �rodek ogrodu. Lecz po chwili Aulus zerwa� si�, by p�oszy� ryby w przezroczej wodzie. Winicjusz za� prowadzi� dalej rozmow� zacz�t� w czasie przechadzki:

� Tak jest � m�wi� niskim, drgaj�cym g�osem. � Zaledwiem zrzuci� pretekst�[142], wys�ano mnie do azjatyckich legii. Miastam nie zazna� � ani �ycia, ani mi�o�ci. Umiem na pami�� troch� Anakreonta i Horacjusza, ale nie potrafi�bym tak jak Petroniusz m�wi� wierszy w�wczas, gdy rozum niemieje z podziwu i w�asnych s��w znale�� nie mo�e. Ch�opcem b�d�c chodzi�em do szko�y Muzoniusza, kt�ry mawia� nam, �e szcz�cie polega na tym, by chcie� tego, czego chc� bogi � a zatem od naszej woli zale�y. Ja jednak my�l�, �e jest inne, wi�ksze i dro�sze, kt�re od woli nie zale�y, bo je tylko mi�o�� da� mo�e. Szukaj� tego szcz�cia sami bogowie, wi�c i ja, o Ligio, kt�rym nie zazna� dot�d mi�o�ci, id�c w ich �lady szukam tak�e tej, kt�ra by mi szcz�cie da� chcia�a...

Umilk� i przez czas jaki� s�ycha� by�o tylko lekki plusk wody, w kt�r� ma�y Aulus ciska� kamyki p�osz�c nimi ryby. Po chwili jednak Winicjusz zn�w m�wi� pocz�� g�osem jeszcze mi�kszym i cichszym:

� Wszak znasz Wespazjanowego syna, Tytusa? M�wi�, �e zaledwie z ch�opi�cego wieku wyszed�szy pokocha� tak Berenik�, i� omal t�sknota nie wyssa�a mu �ycia... Tak i ja bym umia� pokocha�, o Ligio!... Bogactwo, s�awa, w�adza � czczy dym! marno��! Bogaty znajdzie bogatszego od siebie, s�awnego za�mi cudza wi�ksza s�awa, pot�nego pot�niejszy pokona... Lecz zali sam cezar, zali kt�ry b�g nawet mo�e doznawa� wi�kszej rozkoszy lub by� szcz�liwszym ni� prosty �miertelnik, w chwili gdy mu przy piersi dyszy pier� droga lub gdy ca�uje usta kochane... Wi�c mi�o�� z bogami nas r�wna � o Ligio!...

A ona s�ucha�a w niepokoju, w zdziwieniu i zarazem tak, jakby s�ucha�a g�osu greckiej fletni lub cytry. Zdawa�o si� jej chwilami, �e Winicjusz �piewa jak�� pie�� dziwn�, kt�ra s�czy si� w jej uszy, porusza w niej krew, a zarazem przejmuje serce omdleniem, strachem i jak�� niepoj�t� rado�ci�... Zdawa�o jej si� te�, �e on m�wi co� takiego, co w niej ju� by�o poprzednio, ale z czego nie umia�a sobie zda� sprawy. Czu�a, �e on w niej co� budzi, co drzema�o dot�d, i �e w tej chwili zamglony sen zmienia si� w kszta�t coraz wyra�niejszy, bardziej upodobany i �liczny.

Tymczasem s�o�ce przetoczy�o si� dawno za Tyber i stan�o nisko nad Janikulskim wzg�rzem. Na nieruchome cyprysy pada�o czerwone �wiat�o � i ca�e powietrze by�o nim przesycone. Ligia podnios�a swoje b��kitne, jakby rozbudzone ze snu oczy na Winicjusza i nagle � w wieczornych odblaskach, pochylony nad ni�, z pro�b� drgaj�c� w oczach, wyda� si� jej pi�kniejszy od wszystkich ludzi i od wszystkich greckich i rzymskich bog�w, kt�rych pos�gi widywa�a na frontonach �wi�ty�. On za� obj�� z lekka palcami jej r�k� powy�ej kostki i pyta�:

� Zali ty nie odgadujesz, Ligio, czemu ja m�wi� to tobie?...

� Nie � odszepta�a tak cicho, �e Winicjusz zaledwie dos�ysza�.

Lecz nie uwierzy� jej i przyci�gaj�c coraz silniej jej r�k�, by�by j� przyci�gn�� do serca, bij�cego jak m�otem pod wp�ywem ��dzy rozbudzonej przez cudn� dziewczyn� � i by�by wprost do niej zwr�ci� pal�ce s�owa, gdyby nie to, �e na �cie�ce, uj�tej w ramy mirt�w, ukaza� si� stary Aulus, kt�ry zbli�ywszy si� rzek�:

� S�o�ce zachodzi, wi�c strze�cie si� wieczornego ch�odu i nie �artujcie z Libityn�[143]...

� Nie � odrzek� Winicjusz � nie wdzia�em dot�d togi i nie poczu�em ch�odu.

� A oto ju� ledwie p� tarczy zza wzg�rz wygl�da � odpowiedzia� stary wojownik. � Bogdaj to s�odki klimat Sycylii, gdzie wieczorami lud zbiera si� na rynkach, aby ch�ralnym �piewem �egna� zachodz�cego Feba.

I zapomniawszy, �e przed chwil� sam ostrzega� przed Libityn�, pocz�� opowiada� o Sycylii, gdzie mia� swe posiad�o�ci i du�e gospodarstwo rolne, w kt�rym si� kocha�. Wspomnia� te�, �e nieraz przychodzi�o mu na my�l przenie�� si� do Sycylii i tam dokona� spokojnie �ycia. Do�� ma zimowych szron�w ten, komu zimy ubieli�y ju� g�ow�. Jeszcze li�� nie opada z drzew i nad miastem �mieje si� niebo �askawie, ale gdy winograd po��knie, gdy �nieg spadnie w G�rach Alba�skich, a bogowie nawiedz� przejmuj�cym wichrem Kampani�, w�wczas kto wie, czy z ca�ym domem nie przeniesie si� do swojej zacisznej wiejskiej sadyby.

� Mia��eby� ch�� opu�ci� Rzym, Plaucjuszu? � spyta� z nag�ym niepokojem Winicjusz.

� Ch�� t� mam dawno � odpowiedzia� Aulus � bo tam spokojniej i bezpieczniej.

I j�� znowu wychwala� swoje sady, stada, dom ukryty w zieleni i wzg�rza poros�e tymem[144] i cz�brami, w�r�d kt�rych brz�cz� roje pszcz�. Lecz Winicjusz nie zwa�a� na t� bukoliczn�[145] nut� � i my�l�c tylko o tym, �e mo�e utraci� Ligi�, spogl�da� w stron� Petroniusza, jakby od niego jedynie wygl�da� ratunku.

Tymczasem Petroniusz siedz�c przy Pomponii lubowa� si� widokiem zachodz�cego s�o�ca, ogrodu i stoj�cych przy sadzawce ludzi. Bia�e ich ubrania na ciemnym tle mirt�w �wieci�y z�otem od wieczornych blask�w. Na niebie zorza pocz�a zabarwia� si� purpur�, fioletem i mieni� si� na kszta�t opalu. Strop nieba sta� si� liliowy. Czarne sylwetki cyprys�w uczyni�y si� jeszcze wyrazistsze ni� w dzie� bia�y, za� w ludziach, w drzewach i w ca�ym ogrodzie zapanowa� spok�j wieczorny.

Petroniusza uderzy� ten spok�j i uderzy� go zw�aszcza w ludziach. W twarzy Pomponii, starego Aulusa, ich ch�opca i Ligii � by�o co�, czego nie widywa� w tych twarzach, kt�re go co dzie�, a raczej co noc otacza�y: by�o jakie� �wiat�o, jakie� ukojenie i jaka� pogoda p�yn�ca wprost z takiego �ycia, jakim tu wszyscy �yli. I z pewnym zdziwieniem pomy�la�, �e jednak mog�a istnie� pi�kno�� i s�odycz, kt�rych on, wiecznie goni�cy za pi�kno�ci� i s�odycz�, nie zazna�. My�li tej nie umia� ukry� w sobie i zwr�ciwszy si� do Pomponii rzek�:

� Rozwa�am w duszy, jak odmienny jest wasz �wiat od tego �wiata, kt�rym w�ada nasz Nero.

Ona za� podnios�a swoj� drobn� twarz ku zorzy wieczornej i odrzek�a z prostot�:

� Nad �wiatem w�ada nie Nero � ale B�g.

Nasta�a chwila milczenia. W pobli�u triclinium da�y si� s�ysze� w alei kroki starego wodza, Winicjusza, Ligii i ma�ego Aula � lecz nim nadeszli, Petroniusz spyta� jeszcze:

� A wi�c ty wierzysz w bogi, Pomponio?

� Wierz� w Boga, kt�ry jest jeden, sprawiedliwy i wszechmocny � odpowiedzia�a �ona Aula Plaucjusza.

Rozdzia� czwarty

Jako� Petroniusz dotrzyma� obietnicy. Nazajutrz, po odwiedzinach u Chryzotemis, spa� wprawdzie ca�y dzie�, ale wieczorem kaza� si� zanie�� na Palatyn i mia� z Neronem poufn� rozmow�, skutkiem kt�rej na trzeci dzie� przed domem Plaucjusza pojawi� si� centurion na czele kilkunastu pretoria�skich �o�nierzy.

Czasy by�y niepewne i straszne. Pos�a�cy tego rodzaju byli zarazem najcz�ciej zwiastunami �mierci. Tote� z chwil�, w kt�rej centurion uderzy� m�otkiem we drzwi Aulusa, i gdy nadzorca atrium da� zna�, i� w sieni znajduj� si� �o�nierze, przera�enie zapanowa�o w ca�ym domu. Rodzina wnet otoczy�a starego wodza, nikt bowiem nie w�tpi�, �e niebezpiecze�stwo przede wszystkim nad nim zawis�o. Pomponia obj�wszy ramionami jego szyj� przytuli�a si� do niego ze wszystkich si�, a zsinia�e jej usta porusza�y si� szybko, wymawiaj�c jakie� ciche wyrazy; Ligia, z twarz� blad� jak p��tno, ca�owa�a jego r�k�; ma�y Aulus czepia� si� togi � z korytarzy, z pokoi le��cych na pi�trze i przeznaczonych dla s�u�ebnic, z czeladnej, z �a�ni, ze sklepionych dolnych mieszka�, z ca�ego domu pocz�y si� wysypywa� roje niewolnik�w i niewolnic. Da�y si� s�ysze� okrzyki: �Heu, heu, me miserum!�[161] � kobiety uderzy�y w wielki p�acz; niekt�re pocz�y ju� sobie drapa� policzki lub nakrywa� g�owy chustkami.

Sam tylko stary w�dz, przywyk�y od lat ca�ych patrze� �mierci prosto w oczy, pozosta� spokojny i tylko jego kr�tka orla twarz sta�a si� jakby z kamienia wykut�. Po chwili, uciszywszy wrzaski i rozkazawszy rozej�� si� s�u�bie, rzek�:

� Pu�� mnie, Pomponio. Je�li mi nadszed� kres, b�dziemy mieli czas si� po�egna�.

I usun�� j� z lekka � ona za� rzek�a:

� Bodajby tw�j los by� zarazem i moim, o Aulu!

Po czym pad�szy na kolana, pocz�a si� modli� z t� si��, jak� jedynie boja�� o drog� istot� da� mo�e.

Aulus przeszed� do atrium, gdzie czeka� na� centurion. By� to stary Kajusz Hasta, dawny jego podw�adny i towarzysz z wojen bryta�skich.

� Witaj, wodzu � rzek�. � Przynosz� ci rozkaz i pozdrowienie cezara � a oto s� tabliczki i znak, �e w jego imieniu przychodz�.

� Wdzi�cznym jest cezarowi za pozdrowienie, a rozkaz wykonam � odrzek� Aulus. � Witaj, Hasto, i m�w, z jakim zleceniem przychodzisz.

� Aulu Plaucjuszu � pocz�� Hasta � cezar dowiedzia� si�, i� w domu twoim przebywa c�rka kr�la Lig�w, kt�r� �w kr�l jeszcze za �ycia boskiego Klaudiusza odda� w r�ce Rzymian jako r�kojmi�, �e granice imperium nigdy nie zostan� przez Lig�w naruszone. Boski Nero wdzi�czny ci jest, o wodzu, za to, i�e� jej przez lat tyle dawa� go�cinno�� u siebie, lecz nie chc�c d�u�ej obarcza� twego domu, jak r�wnie� bacz�c, i� dziewica, jako zak�adniczka, winna zostawa� pod opiek� samego cezara i senatu � rozkazuje ci j� wyda� w moje r�ce.

Aulus nadto by� �o�nierzem i nadto hartownym m�em, by wobec rozkazu pozwoli� sobie na �al, na marne s�owa lub skargi. Jednak�e zmarszczka nag�ego gniewu i b�lu zjawi�a mu si� na czole. Przed takim zmarszczeniem brwi dr�a�y niegdy� legie bryta�skie � i nawet w tej chwili jeszcze na twarzy Hasty odbi� si� przestrach. Lecz obecnie, wobec rozkazu, Aulus Plaucjusz uczu� si� bezbronnym. Przez czas jaki� patrzy� na tabliczki, na znak, po czym podni�s�szy oczy na starego centuriona rzek� ju� spokojnie:

� Zaczekaj, Hasto, w atrium, zanim zak�adniczka zostanie ci wydana.

I po tych s�owach przeszed� na drugi koniec domu do sali zwanej oecus, gdzie Pomponia Grecyna, Ligia i ma�y Aulus czekali na� w niepokoju i trwodze.

� Nikomu nie grozi �mier� ani wygnanie na dalekie wyspy � rzek� � a jednak pose� cezara jest zwiastunem nieszcz�cia. O ciebie chodzi, Ligio.

� O Ligi�? � zawo�a�a ze zdumieniem Pomponia.

� Tak jest � odrzek� Aulus.

I zwr�ciwszy si� do dziewczyny, pocz�� m�wi�:

� Ligio, by�a� chowana w naszym domu jak w�asne nasze dziecko i oboje z Pomponi� mi�ujemy ci� jak c�rk�. Ale wiesz o tym, �e nie jeste� nasz� c�rk�. Jeste� zak�adniczk� dan� przez tw�j nar�d Rzymowi i opieka nad tob� nale�y do cezara. Ot� cezar zabiera ci� z naszego domu.

W�dz m�wi� spokojnie, ale jakim� dziwnym, niezwyk�ym g�osem. Ligia s�ucha�a s��w jego mrugaj�c oczyma i jakby nie rozumiej�c, o co chodzi; policzki Pomponii pokry�y si� blado�ci�; we drzwiach, wiod�cych z korytarza do oecus, pocz�y si� zn�w ukazywa� przera�one twarze niewolnic.

� Wola cezara musi by� spe�niona � rzek� Aulus.

� Aulu! � zawo�a�a Pomponia obejmuj�c ramionami dziewczyn�, jakby chcia�a jej broni� � lepiej by dla niej by�o umrze�.

Ligia za�, tul�c si� do jej piersi, powtarza�a: �Matko! matko!�, nie mog�c zdoby� si� w�r�d �ka� na inne s�owa.

Na twarzy Aulusa zn�w odbi� si� gniew i b�l.

� Gdybym by� sam na �wiecie � rzek� ponuro � nie odda�bym jej �ywej � i krewni moi dzi� jeszcze mogliby z�o�y� za nas ofiary Jovi Liberatori[162]... Lecz nie mam prawa gubi� ciebie i naszego dziecka, kt�re mo�e szcz�liwszych do�y� czas�w... Udam si� dzi� jeszcze do cezara i b�d� go b�aga�, by rozkaz odmieni�. Czy mnie wys�ucha � nie wiem. Tymczasem b�d� zdrowa, Ligio, i wiedz o tym, �e i ja, i Pomponia b�ogos�awili�my zawsze dzie�, w kt�rym zasiad�a� przy naszym ognisku.

To rzek�szy po�o�y� jej r�k� na g�owie, ale cho� stara� si� zachowa� spok�j, jednak�e w chwili gdy Ligia zwr�ci�a ku niemu oczy zalane �zami, a potem chwyciwszy jego r�k� pocz�a j� do ust przyciska�, w g�osie jego zadrga� �al g��boki, ojcowski.

� �egnaj, rado�ci nasza i �wiat�o oczu naszych! � rzek�.

I pr�dko wyszed� z powrotem do atrium, by nie pozwoli� opanowa� si� niegodnemu Rzymianina i wodza wzruszeniu.

Tymczasem Pomponia zaprowadziwszy Ligi� do cubiculum pocz�a j� uspokaja�, pociesza�, dodawa� jej otuchy i m�wi� s�owa � brzmi�ce dziwnie w tym domu, w kt�rym tu� obok, w przyleg�ej �wietlicy, sta�o jeszcze lararium i ognisko, na kt�rym Aulus Plaucjusz, wierny dawnemu obyczajowi, po�wi�ca� ofiary bogom domowym. Oto czas pr�by nadszed�. Niegdy� Wirginiusz przebi� pier� w�asnej c�rki, by j� wyzwoli� z r�k Appiusza; dawniej jeszcze Lukrecja dobrowolnie przyp�aci�a �yciem ha�b�. Dom cezara jest jaskini� ha�by, z�a, zbrodni. �Lecz my, Ligio, wiemy, dlaczego nie mamy prawa podnie�� na siebie r�ki!...� Tak jest! To prawo, pod kt�rym obie �yj�, jest inne, wi�ksze, �wi�tsze, pozwala jednak broni� si� od z�a i ha�by, cho�by t� obron� �yciem i m�k� przysz�o przyp�aci�. Kto czysty wychodzi z przybytku zepsucia, tym wi�ksza jego zas�uga. Ziemia jest takim przybytkiem, ale na szcz�cie �ycie jest jednym mgnieniem oka, a zmartwychwstaje si� tylko z grobu, za kt�rym nie w�adnie ju� Nero, lecz Mi�osierdzie � i zamiast b�lu jest rado��, i zamiast �ez � wesele.

Po czym j�a m�wi� o sobie. Tak! Spokojna jest, ale i w jej piersiach nie brak ran bolesnych. Oto na oczach jej Aulusa le�y jeszcze bielmo, jeszcze nie sp�yn�� na niego zdr�j �wiat�a. Nie wolno jej tak�e wychowywa� syna w Prawdzie. Wi�c gdy pomy�li, �e tak mo�e by� do kresu �ycia i �e nadej�� mo�e chwila roz��czenia si� z nimi, stokro� wi�kszego i straszniejszego ni� to czasowe, nad kt�rym obie teraz bolej� � nie umie nawet poj��, jakim sposobem potrafi by� bez nich, nawet w niebie, szcz�liwa. I wiele ju� nocy przep�aka�a, wiele sp�dzi�a na modlitwie, �ebrz�c o zmi�owanie i �ask�. Lecz sw�j b�l ofiaruje Bogu � i czeka � i ufa. A gdy teraz nowy spotyka j� cios, gdy rozkaz okrutnika zabiera jej drog� g�ow� � t�, kt�r� Aulus nazwa� �wiat�em oczu, ufa jeszcze, wierz�c, �e jest moc nad Neronow� wi�ksza i Mi�osierdzie od jego z�o�ci silniejsze.

I przycisn�a jeszcze silniej do piersi g��wk� dziewczyny, ta za� osun�a si� po chwili do jej kolan i ukrywszy oczy w fa�dach jej peplum[163], pozosta�a tak przez d�ugi czas w milczeniu, lecz gdy si� wreszcie podnios�a, na twarzy jej wida� ju� by�o nieco spokoju.

� �al mi ciebie, matko, i ojca, i brata, ale wiem, �e op�r nie przyda�by si� na nic, a zgubi� was wszystkich. Natomiast przyrzekam ci, �e s��w twoich nie zapomn� nigdy w domu cezara.

Raz jeszcze zarzuci�a jej ramiona na szyj�, a potem, gdy obie wysz�y do oecus, pocz�a si� �egna� z ma�ym Plaucjuszem � ze staruszkiem Grekiem, kt�ry by� ich nauczycielem, ze swoj� szatn�[164], kt�ra niegdy� nia�czy�a j�, i ze wszystkimi niewolnikami.

Jeden z nich, wysoki i barczysty Ligijczyk, kt�rego w domu zwano Ursus, a kt�ry w swoim czasie razem z matk� Ligii i z ni� przyby� z inn� ich s�u�b� do obozu Rzymian, pad� teraz do jej n�g, a nast�pnie pochyli� si� do kolan Pomponii, m�wi�c:

� O domina! Pozw�lcie mi i�� z moj� pani�, abym jej s�u�y� i czuwa� nad ni� w domu cezara.

� Nie naszym, lecz Ligii jeste� s�ug� � odrzek�a Pomponia Grecyna � lecz zali ci� dopuszcz� do drzwi cezara? I w jaki spos�b potrafisz czuwa� nad ni�?

� Nie wiem, domina, wiem jeno, �e �elazo kruszy si� w moich r�kach jak drzewo...

Aulus Plaucjusz, kt�ry nadszed� na t� chwil�, dowiedziawszy si�, o co chodzi, nie tylko nie sprzeciwi� si� ch�ci Ursusa, ale o�wiadczy�, �e nie maj� nawet prawa go zatrzymywa�. Odsy�aj� Ligi� jako zak�adniczk�, o kt�r� upomina si� cezar � a zatem obowi�zani s� odes�a� jej orszak, kt�ry przechodzi wraz z ni� pod opiek� cezara. Tu szepn�� Pomponii, �e pod pozorem orszaku mo�e jej doda� tyle niewolnic, ile uzna za stosowne � centurion bowiem nie mo�e odm�wi� ich przyj�cia.

Dla Ligii by�a w tym pewna pociecha. Pomponia za� r�wnie� by�a rada, �e mo�e j� otoczy� s�u�b� swego wyboru. Jako� pr�cz Ursusa wyznaczy�a jej star� szatn�, dwie Cypryjki bieg�e w czesaniu i dwie k�pielowe dziewki germa�skie. Wyb�r jej pad� wy��cznie na wyznawc�w nowej nauki, gdy za� i Ursus wyznawa� j� ju� od lat kilku, Pomponia mog�a liczy� na wierno�� tej s�u�by, a zarazem cieszy� si� my�l�, �e ziarna prawdy zostan� posiane w domu cezara.

Napisa�a te� kilka s��w polecaj�c opiek� nad Ligi� wyzwolenicy Neronowej, Akte. Pomponia nie widywa�a jej wprawdzie na zebraniach wyznawc�w nowej nauki, s�ysza�a jednak od nich, �e Akte nie odmawia im nigdy us�ug i �e czytuje chciwie listy Paw�a z Tarsu. Wiadomym jej by�o zreszt�, i� m�oda wyzwolenica �yje w ci�g�ym smutku, �e jest istot� odmienn� od wszystkich domowniczek Nerona i �e w og�le jest dobrym duchem pa�acu.

Hasta podj�� si� sam wr�czy� list Akte. Uwa�aj�c te� za rzecz naturaln�, �e c�rka kr�lewska musi mie� orszak swych s�ug, nie czyni� najmniejszej trudno�ci w zabraniu ich do pa�acu, dziwi�c si� raczej ma�ej ich liczbie. Prosi� jednak�e o po�piech, z obawy, by nie by� pos�dzonym o brak gorliwo�ci w spe�nianiu rozkaz�w. Godzina rozstania nadesz�a. Oczy Pomponii i Ligii zn�w zap�yn�y �zami; Aulus jeszcze raz z�o�y� d�o� na jej g�owie i po chwili �o�nierze, przeprowadzani krzykiem ma�ego Aulusa, kt�ry w obronie siostry wygra�a� swymi ma�ymi pi�ciami centurionowi � uprowadzili Ligi� do domu cezara.

Lecz stary w�dz kaza� gotowa� dla siebie lektyk�, tymczasem za� zamkn�wszy si� z Pomponi� w przyleg�ej do oecus pinakotece[165], rzek� jej:

� S�uchaj mnie, Pomponio. Udaj� si� do cezara, cho� s�dz�, �e na pr�no, a jakkolwiek s�owo Seneki nic ju� u niego nie znaczy, b�d� i u Seneki. Dzi� wi�cej znacz�: Sofroniusz, Tygellinus, Petroniusz lub Watyniusz... Co do cezara, mo�e i nie s�ysza� on nigdy w �yciu o narodzie Lig�w i je�li za��da� wydania Ligii jako zak�adniczki, to dlatego, i� kto� go do tego podm�wi�, �atwo za� odgadn��, kto m�g� to uczyni�.

A ona podnios�a na niego nagle oczy.

� Petroniusz?

� Tak jest.

Nasta�a chwila milczenia, po czym w�dz m�wi� dalej:

� Oto co jest wpu�ci� przez pr�g kt�rego z tych ludzi bez czci i sumienia. Przekl�ta niech b�dzie chwila, w kt�rej Winicjusz wszed� w nasz dom! On to sprowadzi� do nas Petroniusza. Biada Ligii, albowiem nie o zak�adniczk�, tylko o na�o�nic� im chodzi.

I mowa jego z gniewu, z bezsilnej w�ciek�o�ci i z �alu za przybranym dzieckiem sta�a si� jeszcze bardziej �wiszcz�ca ni� zwykle. Czas jaki� zmaga� si� sam ze sob� i tylko zaci�ni�te pi�ci �wiadczy�y, jak ta wewn�trzna walka jest ci�ka.

� Czci�em dotychczas bog�w � rzek� � ale w tej chwili my�l�, �e nie masz ich nad �wiatem i �e jest tylko jeden, z�y, szalony i potworny, kt�remu imi� Nero.

� Aulu! � rzek�a Pomponia. � Nero jest tylko gar�ci� zgni�ego prochu wobec Boga.

On za� pocz�� chodzi� szerokimi krokami po mozaice pinakoteki. W �yciu jego by�y wielkie czyny, ale nie by�o wielkich nieszcz��, wi�c nie by� do nich przyzwyczajony. Stary �o�nierz przywi�za� si� by� do Ligii wi�cej, ni� sam o tym wiedzia�, i teraz nie umia� si� pogodzi� z my�l�, i� j� straci�. Pr�cz tego czu� si� upokorzony. Zaci�y�a nad nim r�ka, kt�r� pogardza�, a jednocze�nie czu�, �e wobec jej si�y jego si�a jest niczym.

Lecz gdy wreszcie pot�umi� w sobie gniew, kt�ry miesza� mu my�li, rzek�:

� S�dz�, �e Petroniusz nie odj�� nam jej dla cezara, nie chcia�by bowiem narazi� si� Poppei. Wi�c albo dla siebie, albo dla Winicjusza... Dzi� jeszcze dowiem si� o tym.

I po chwili lektyka unosi�a go w stron� Palatynu, Pomponia za�, zostawszy sama, posz�a do ma�ego Aula, kt�ry nie ustawa� w p�aczu za siostr� i w pogr�kach przeciw cezarowi.

Rozdzia� si�dmy

Przed Akte, dawn� kochank� Nerona, schyla�y si� niegdy� najwy�sze g�owy w Rzymie. Lecz ona i w�wczas nawet nie chcia�a si� miesza� do spraw publicznych i je�li kiedykolwiek u�ywa�a swego wp�ywu na m�odego w�adc�, to chyba dla wyproszenia dla kogo� lito�ci. Cicha i pokorna, zjedna�a sobie wdzi�czno�� wielu, nikogo za� nie uczyni�a swym nieprzyjacielem. Nie potrafi�a jej znienawidzi� nawet Oktawia. Zazdrosnym wydawa�a si� zbyt ma�o niebezpieczn�. Wiedziano o niej, �e kocha zawsze Nerona mi�o�ci� smutn� i zbola��, kt�ra �yje ju� nie nadziej�, ale tylko wspomnieniami chwil, w kt�rych �w Nero by� nie tylko m�odszym i kochaj�cym, ale lepszym. Wiedziano, �e od tych wspomnie� nie mo�e oderwa� duszy i my�li, ale niczego ju� nie czeka, �e za� nie by�o istotnie obawy, aby cezar do niej wr�ci�, patrzano na ni� jak na istot� zgo�a bezbronn� i z tego powodu pozostawiano j� w spokoju. Poppea mia�a j� tylko za cich� s�ug�, tak dalece nieszkodliw�, �e nie domaga�a si� nawet usuni�cia jej z pa�acu.

Poniewa� jednak cezar kocha� j� niegdy� i porzuci� bez urazy, w spokojny, a nawet poniek�d przyjazny spos�b, zachowano dla niej pewne wzgl�dy. Nero wyzwoliwszy j� da� jej w pa�acu mieszkanie, a w nim osobne cubiculum i gar�� ludzi ze s�u�by. A gdy swego czasu Pallas i Narcyz, chocia� Klaudiuszowi wyzwole�cy, nie tylko zasiadali z Klaudiuszem do uczt, ale jako pot�ni ministrowie zabierali poczesne miejsca, wi�c i j� zapraszano czasem do sto�u cezara. Czyniono to mo�e dlatego, �e jej �liczna posta� stanowi�a prawdziw� ozdob� uczty. Zreszt� cezar w doborze towarzystwa od dawna ju� przesta� si� rachowa� z jakimikolwiek wzgl�dami. Do sto�u jego zasiada�a najr�norodniejsza mieszanina ludzi wszelkich stan�w i powo�a�. Byli mi�dzy nimi senatorowie, ale przewa�nie tacy, kt�rzy godzili si� by� zarazem b�aznami. Byli patrycjusze starzy i m�odzi, spragnieni rozkoszy, zbytku i u�ycia. Bywa�y kobiety nosz�ce wielkie imiona, lecz nie wahaj�ce si� wk�ada� wieczorem p�owych peruk i szuka� dla rozrywki przyg�d na ciemnych ulicach. Bywali i wysocy urz�dnicy, i kap�ani, kt�rzy przy pe�nych czarach sami radzi drwili z w�asnych bog�w, obok nich za� wszelkiego rodzaju ha�astra, z�o�ona ze �piewak�w, z mim�w, muzyk�w, tancerzy i tancerek, z poet�w, kt�rzy deklamuj�c wiersze my�leli o sestercjach, jakie im za pochwa�� wierszy cezarowych spa�� mog�, z filozof�w-g�odomor�w odprowadzaj�cych chciwymi oczyma podawane potrawy, wreszcie ze s�ynnych wo�nic�w, sztukmistrz�w, cudotw�rc�w, bajarzy, trefnisi�w, wreszcie z przer�nych pasowanych przez mod� lub g�upot� na jednodniowe znakomito�ci drapichrust�w, mi�dzy kt�rymi nie brak�o i takich, co d�ugimi w�osami pokrywali przek�ute na znak niewolnictwa uszy.

S�ynniejsi zasiadali wprost do sto��w, mniejsi s�u�yli do rozrywki w czasie jedzenia, czekaj�c na chwil�, w kt�rej s�u�ba pozwoli im rzuci� si� na resztki potraw i napoj�w. Go�ci tego rodzaju dostarczali Tygellinus, Watyniusz i Witeliusz, go�ciom za� zmuszeni byli nieraz dostarcza� odzie�y odpowiedniej do pokoj�w cezara, kt�ry zreszt� lubi� takie towarzystwo czuj�c si� w nim n�jswobodniejszym. Zbytek dworu z�oci� wszystko i wszystko pokrywa� blaskiem. Wielcy i mali, potomkowie wielkich rod�w i ho�ota z bruku miejskiego, pot�ni arty�ci i liche wyskrobki talent�w cisn�li si� do pa�acu, by nasyci� ol�nione oczy przepychem, niemal przechodz�cym ludzkie poj�cie, i zbli�y� si� do rozdawcy wszelkich �ask, bogactw i dobra, kt�rego jedno widzimisi� mog�o wprawdzie poni�y�, ale mog�o i wynie�� bez miary.

Dnia tego i Ligia mia�a wzi�� udzia� w podobnej uczcie. Strach, niepewno�� i oburzenie, niedziwne po nag�ym przej�ciu, walczy�y w niej z ch�ci� oporu. Ba�a si� cezara, ba�a si� ludzi, ba�a si� pa�acu, kt�rego gwar odejmowa� jej przytomno��, ba�a si� uczt, o kt�rych sromocie s�ysza�a od Aulusa, od Pomponii Grecyny i ich przyjaci�. B�d�c m�od� dziewczyn� nie by�a jednak nie�wiadom�, albowiem �wiadomo�� z�ego w owych czasach wcze�nie dochodzi�a nawet do dzieci�cych uszu. Wiedzia�a wi�c, �e w tym pa�acu grozi jej zguba, o kt�rej zreszt� ostrzega�a j� w chwili rozstania i Pomponia. Maj�c jednak dusz� m�od�, nieobyt� z zepsuciem, i wyznaj�c wysok� nauk� wszczepion� jej przez przybran� matk�, przyrzek�a broni� si� od owej zguby: matce, sobie i zarazem temu Boskiemu Nauczycielowi, w kt�rego nie tylko wierzy�a, ale kt�rego pokocha�a swym wp�dziecinnym sercem za s�odycz nauki, za gorycz �mierci i za chwa�� zmartwychpowstania.

By�a te� pewna, �e teraz ju� ni Aulus, ni Pomponia Grecyna nie b�d� odpowiadali za jej post�pki, zamy�la�a wi�c, czy nie lepiej b�dzie stawi� op�r i nie i�� na uczt�. Z jednej strony strach i niepok�j g�o�no gada�y w jej duszy, z drugiej rodzi�a si� w niej ch�� okazania odwagi, wytrwa�o�ci, nara�enia si� na m�k� i �mier�. Wszak�e Boski Nauczyciel tak kaza�. Wszak�e sam da� przyk�ad. Wszak�e Pomponia opowiada�a jej, �e gorliwsi mi�dzy wyznawcami po��daj� ca�� dusz� takiej pr�by i modl� si� o ni�. I Ligi�, gdy jeszcze by�a w domu Aulus�w, opanowywa�a chwilami podobna ��dza. Widzia�a si� m�czennic�, z ranami w r�kach i stopach, bia�� jak �niegi, pi�kn� nadziemsk� pi�kno�ci�, niesion� przez r�wnie bia�ych anio��w w b��kit, i podobnymi widzeniami lubowa�a si� jej wyobra�nia. By�o w tym du�o marze� dziecinnych, ale by�o i nieco upodobania w samej sobie, kt�re karci�a Pomponia. Teraz za�, gdy op�r woli cezara m�g� poci�gn�� za sob� jak�� okrutn� kar� i gdy widywane w marzeniach m�czarnie mog�y si� sta� rzeczywisto�ci�, do pi�knych widze�, do upodoba� do��czy�a si� jeszcze, pomieszana ze strachem, jaka� ciekawo��, jak te� j� ska�� i jaki rodzaj m�k dla niej obmy�l�.

I tak waha�a si� jej wp� jeszcze dziecinna dusza na dwie strony. Lecz Akte dowiedziawszy si� o tych wahaniach spojrza�a na ni� z takim zdumieniem, jakby dziewczyna m�wi�a w gor�czce. Okaza� op�r woli cezara? Narazi� si� od pierwszej chwili na jego gniew? Na to trzeba chyba by� dzieckiem, kt�re nie wie, co m�wi. Z w�asnych oto s��w Ligii pokazuje si�, �e w�a�ciwie nie jest ona zak�adniczk�, ale dziewczyn� zapomnian� przez sw�j nar�d. Nie broni jej �adne prawo narod�w, a gdyby jej nawet broni�o, cezar do�� jest pot�ny, by je w chwili gniewu podepta�. Cezarowi spodoba�o si� j� wzi�� i odt�d ni� rozporz�dza. Odt�d jest ona na jego woli, nad kt�r� nie masz innej na �wiecie.

� Tak jest � m�wi�a dalej � i ja czyta�am listy Paw�a z Tarsu, i ja wiem, �e nad ziemi� jest B�g i jest Syn Bo�y, kt�ry zmartwychwsta�, ale na ziemi jest tylko cezar. Pami�taj o tym, Ligio. Wiem tak�e, �e twoja nauka nie pozwala ci by� tym, czym ja by�am, i �e wam, jak i stoikom, o kt�rych opowiada� mi Epiktet, gdy przyjdzie wyb�r mi�dzy sromot� a �mierci�, �mier� tylko wybra� wolno. Ale czy mo�esz zgadn��, �e ci� czeka �mier�, nie sromota? Zali nie s�ysza�a� o c�rce Sejana, kt�ra ma�ym by�a jeszcze dziewcz�tkiem, a kt�ra z Tyberiuszowego rozkazu musia�a dla zachowania prawa, kt�re zabrania kara� dziewic �mierci�, przej�� przez ha�b� przed zgonem! Ligio, Ligio, nie dra�nij cezara! Gdy przyjdzie chwila stanowcza, gdy musisz wybiera� mi�dzy ha�b� a �mierci�, post�pisz tak, jak ci twoja Prawda wskazuje, ale nie szukaj dobrowolnie zguby i nie dra�nij z b�ahego powodu ziemskiego, a przy tym okrutnego boga.

Akte m�wi�a z wielk� lito�ci� i nawet z uniesieniem, a maj�c z natury wzrok nieco kr�tki, przysun�a blisko sw� s�odk� twarz do twarzy Ligii, jakby chc�c sprawdzi�, jakie jej s�owa czyni� wra�enie.

Ligia za�, zarzuciwszy z ufno�ci� dziecka r�ce na jej szyj�, rzek�a:

� Ty dobra jeste�, Akte.

Akte, uj�ta pochwa�� i ufno�ci�, przycisn�a j� do serca, a nast�pnie uwolniwszy si� z ramion dziewczyny odpowiedzia�a:

� Moje szcz�cie min�o i rado�� min�a, ale z�a nie jestem.

Po czym j�a chodzi� szybkimi krokami po izbie i m�wi� do siebie jakby z rozpacz�:

� Nie! I on nie by� z�y. On sam my�la� w�wczas, �e jest dobry, i chcia� by� dobrym. Ja to wiem najlepiej. To wszystko przysz�o p�niej... gdy przesta� kocha�... To inni uczynili go takim, jak jest � to inni � i Poppea!

Tu rz�sy jej pokry�y si� �zami. Ligia wodzi�a za ni� czas jaki� swymi b��kitnymi oczyma, a wreszcie rzek�a:

� Ty go �a�ujesz, Akte?

� �a�uj�! � odpowiedzia�a g�ucho Greczynka.

I zn�w pocz�a chodzi� ze �ci�ni�tymi jakby z b�lu r�koma i twarz� bezradn�.

A Ligia pyta�a nie�mia�o dalej:

� Ty go jeszcze kochasz, Akte?

� Kocham...

Po chwili za� doda�a:

� Jego nikt pr�cz mnie nie kocha...

Nasta�o milczenie, podczas kt�rego Akte usi�owa�a odzyska� zm�con� wspomnieniami spokojno��, i gdy wreszcie twarz jej przybra�a znowu zwyk�y wyraz cichego smutku, rzek�a:

� M�wmy o tobie, Ligio. Nie my�l nawet o tym, by sprzeciwi� si� cezarowi. To by�oby szale�stwem. Wreszcie uspok�j si�. Znam dobrze ten dom i s�dz�, �e ze strony cezara nic ci nie grozi. Gdyby Nero kaza� ci� porwa� dla siebie, nie sprowadzaliby ci� na Palatyn. Tu w�ada Poppea, a Nero, od czasu gdy mu powi�a c�rk�, jest jeszcze bardziej pod jej w�adz�... Nie. Nero kaza� wprawdzie, by� by�a na uczcie, ale nie widzia� ci� dot�d, nie zapyta� o ciebie, wi�c mu o ciebie nie chodzi. Mo�e odebra� ci� Aulusowi i Pomponii tylko przez z�o�� do nich... Do mnie Petroniusz pisa�, bym mia�a nad tob� opiek�, a �e pisa�a, jak wiesz, i Pomponia, wi�c chyba porozumieli si� ze sob�. Mo�e on to uczyni� na jej pro�b�. Je�li tak jest, je�li i on na pro�b� Pomponii zaopiekuje si� tob�, nic ci nie grozi i kto wie nawet, czy Nero za jego namow� nie ode�le ci� do Aulus�w. Nie wiem, czy Nero zbyt go kocha, ale wiem, �e rzadko �mie by� przeciwnego z nim zdania.

� Ach Akte! � odpowiedzia�a Ligia. � Petroniusz by� u nas przedtem, nim mnie zabrali, i matka moja by�a przekonana, i� Nero za��da� wydania mnie z jego namowy.

� To by�oby �le � rzek�a Akte.

Lecz zamy�liwszy si� przez chwil�, m�wi�a dalej:

� Mo�e jednak Petroniusz wygada� si� tylko przed Neronem przy jakiej wieczerzy, �e widzia� u Aulus�w zak�adniczk� Lig�w, i Nero, kt�ry jest zazdrosny o swoj� w�adz�, za��da� ci� dlatego, �e zak�adnicy nale�� do cezara. On zreszt� nie lubi Aulusa i Pomponii... Nie! Nie zdaje mi si�, by Petroniusz, gdyby ci� chcia� odebra� Aulusowi, chwyci� si� takiego sposobu. Nie wiem, czy Petroniusz jest lepszy od tych, kt�rzy otaczaj� cezara, ale jest inny... Mo�e wreszcie pr�cz niego znajdziesz jeszcze kogo, kto by si� chcia� wstawi� za tob�. Czy u Aulus�w nie pozna�a� kogo z bliskich cezara?

� Widywa�am Wespazjana i Tytusa.

� Cezar ich nie lubi.

� I Senek�.

� Do��, by Seneka co� poradzi�, aby Nero post�pi� inaczej.

Jasna twarz Ligii pocz�a pokrywa� si� rumie�cem.

� I Winicjusza...

� Nie znam go.

� To krewny Petroniusza, kt�ry wr�ci� niedawno z Armenii.

� Czy my�lisz, �e Nero rad go widzi?

� Winicjusza lubi� wszyscy.

� I chcia�by si� wstawi� za tob�?

� Tak.

Akte u�miechn�a si� tkliwie i rzek�a:

� To go pewnie na uczcie zobaczysz. By� na niej musisz, naprz�d dlatego, �e musisz... Tylko takie dziecko jak ty mog�o pomy�le� inaczej. Po wt�re, je�li chcesz wr�ci� do domu Aulus�w, znajdziesz sposobno�� proszenia Petroniusza i Winicjusza, by swoim wp�ywem wyjednali dla ci� prawo powrotu. Gdyby tu byli, obaj powiedzieliby ci to co ja, �e szale�stwem i zgub� by�oby pr�bowa� oporu. Cezar m�g�by wprawdzie nie dostrzec twej nieobecno�ci, lecz gdyby dostrzeg� i pomy�la�, �e �mia�a� si� sprzeciwi� jego woli, nie by�oby ju� dla ciebie ratunku. Chod�, Ligio... Czy s�yszysz ten gwar w domu? S�o�ce si� zni�a i go�cie ju� wkr�tce zaczn� przybywa�.

� Masz s�uszno��, Akte � odpowiedzia�a Ligia � i p�jd� za twoj� rad�.

Ile w tym postanowieniu by�o ch�ci zobaczenia Winicjusza i Petroniusza, ile kobiecej ciekawo�ci, by raz w �yciu ujrze� tak� uczt�, a na niej cezara, dw�r, s�ynn� Poppe� i inne pi�kno�ci, i ca�y ten nies�ychany przepych, o kt�rym cuda opowiadano w Rzymie, sama Ligia nie umia�a sobie zapewne zda� sprawy. Lecz Akte swoj� drog� mia�a s�uszno�� i dziewczyna czu�a to dobrze. I�� by�o trzeba, wi�c gdy konieczno�� i prosty rozum wspar�y ukryt� pokus�, przesta�a si� waha�.

Akte zaprowadzi�a j� w�wczas do w�asnego unctuarium, by j� nama�ci� i ubra�, a jakkolwiek w domu cezara nie brak�o niewolnic i Akte mia�a ich sporo dla osobistej us�ugi, jednak przez wsp�czucie dla dziewczyny, kt�rej niewinno�� i pi�kno�� chwyci�a j� za serce, sama postanowi�a j� ubra�, i zaraz pokaza�o si�, �e w m�odej Greczynce, mimo jej smutku i mimo wczytywania si� w listy Paw�a z Tarsu, zosta�o wiele jeszcze dawnej duszy helle�skiej, do kt�rej pi�kno�� cia�a przemawia�a silniej ni� wszystko inne na �wiecie. Obna�ywszy Ligi�, na widok jej kszta�t�w zarazem wiotkich i pe�nych, utworzonych jakby z per�owej masy i r�y, nie mog�a wstrzyma� okrzyku podziwienia i odst�piwszy kilka krok�w, patrzy�a z zachwytem na t� niezr�wnan�, wiosenn� posta�.

� Ligio! � zawo�a�a wreszcie � ty� stokro� pi�kniejsza od Poppei!

Lecz dziewczyna, wychowana w surowym domu Pomponii, gdzie skromno�ci przestrzegano nawet w�wczas, gdy kobiety by�y same ze sob�, sta�a � cudna jak cudny sen, harmonijna jak dzie�o Praksytelesa lub jak pie��, ale zmieszana, r�owa od wstydu, ze �ci�ni�tymi kolany, z r�koma na piersi i ze spuszczonymi na oczy rz�sami. Wreszcie, podni�s�szy nag�ym ruchem ramiona, wyj�a szpilki podtrzymuj�ce w�osy i w jednej chwili, jednym wstrz��nieniem g�owy, okry�a si� nimi jak p�aszczem.

Akte za� zbli�ywszy si� i dotykaj�c jej ciemnych splot�w, m�wi�a:

� O, jakie ty masz w�osy! Nie posypi� ich z�otym pudrem, one same prze�wiecaj� gdzieniegdzie z�otem na skr�tach... Ledwie �e mo�e tu i �wdzie dodam z�otego po�ysku, lecz lekko, lekko, jakby rozja�ni� je promie�... Cudny musi by� wasz kraj ligijski, gdzie takie si� rodz� dziewczyny.

� Ja go nie pami�tam � odrzek�a Ligia. � Ursus tylko mi m�wi�, �e u nas lasy, lasy i lasy.

� A w lasach kwiaty kwitn� � m�wi�a Akte maczaj�c d�onie w wazie pe�nej werweny i zwil�aj�c ni� w�osy Ligii.

Po uko�czeniu za� tej roboty pocz�a ma�ci� leciuchno ca�e jej cia�o wonnymi olejkami z Arabii, a nast�pnie przyoblek�a je w mi�kk� z�otej barwy tunik� bez r�kaw�w, na kt�r� mia�o przyj�� nie�ne peplum. Lecz �e przedtem trzeba by�o uczesa� w�osy, wi�c tymczasem owin�a j� w rodzaj obszernej szaty, zwanej synthesis, i usadziwszy na krze�le, odda�a j� na chwil� w r�ce niewolnic, by czuwa� z daleka nad czesaniem. Dwie niewolnice pocz�y nak�ada� jednocze�nie na n�ki Ligii bia�e, haftowane purpur� trzewiki, przypasuj�c je na krzy� z�otymi ta�mami do alabastrowych kostek. Gdy wreszcie czesanie by�o sko�czone, u�o�ono na niej peplum w prze�liczne lekkie fa�dy, po czym Akte, zapi�wszy jej per�y na szyi i dotkn�wszy w�os�w na skr�tach z�ocistym py�em, sama kaza�a si� przybiera�, wodz�c przez ca�y czas zachwyconymi oczyma za Ligi�.

Lecz wnet by�a gotowa, a gdy przed g��wn� bram� pierwsze dopiero zacz�y ukazywa� si� lektyki, wesz�y obie do bocznego kryptoportyku, z kt�rego wida� by�o g��wn� bram�, wewn�trzne galerie i dziedziniec otoczony kolumnad� z numidyjskiego marmuru.

Stopniowo coraz wi�cej ludzi przechodzi�o pod wynios�ym �ukiem bramy, nad kt�r� wspania�a kwadryga[175] Lizyppa zdawa�a si� unosi� w powietrzu Apollina i Dian�. Oczy Ligii uderzy� pyszny widok, o kt�rym skromny dom Aulusa nie m�g� jej da� najmniejszego poj�cia. By�a to chwila zachodu s�o�ca i ostatnie jego promienie pada�y na ��ty numidyjski marmur kolumn, kt�ry w tych blaskach �wieci� jak z�oto i zarazem mieni� si� na r�owo. W�r�d kolumn, obok bia�ych pos�g�w Danaid i innych, przedstawiaj�cych bog�w lub bohater�w, przep�ywa�y t�umy ludzi, m�czyzn i kobiet, podobnych r�wnie� do pos�g�w, bo udrapowanych w togi, peplumy i stole sp�ywaj�ce z wdzi�kiem ku ziemi mi�kkimi fa�dami, na kt�rych dogasa�y blaski zachodz�cego s�o�ca. Olbrzymi Herkules, z g�ow� jeszcze w �wietle, od piersi pogr��on ju� w cieniu rzucanym przez kolumn�, spogl�da� z g�ry na �w t�um. Akte pokazywa�a Ligii senator�w w szeroko obramowanych togach, w barwnych tunikach i z p�ksi�ycami na obuwiu, i rycerzy, i s�ynnych artyst�w, i rzymskie panie przybrane w spos�b rzymski, to grecki, to w fantastyczne wschodnie stroje, z w�osami upi�tymi w wie�e, w piramidy lub zaczesane na wz�r pos�g�w bogi� nisko przy g�owie, a strojne w kwiaty. Wielu m�czyzn i wiele kobiet nazywa�a Akte po imieniu, dodaj�c do imion kr�tkie i nieraz straszne historie, przejmuj�ce Ligi� strachem, podziwem, zdumieniem. By� to dla niej �wiat dziwny, kt�rego pi�kno�ci� napawa�y si� jej oczy, ale kt�rego przeciwie�stw nie umia� poj�� jej dziewcz�cy rozum. W tych zorzach na niebie, w tych szeregach nieruchomych kolumn, gin�cych w g��bi, i w tych ludziach, podobnych do pos�g�w, by� jaki� wielki spok�j; zdawa�o si�, �e w�r�d owych prostolinijnych marmur�w powinni �y� jacy� pr�ni trosk, ukojeni i szcz�liwi p�bogowie, tymczasem cichy g�os Akte odkrywa� raz po raz coraz inn�, straszn� tajemnic� i tego pa�acu, i tych ludzi. Oto tam z dala wida� kryptoportyk, na kt�rego kolumnach i pod�odze czerwieni� si� jeszcze krwawe plamy krwi, kt�r� obluzga� bia�e marmury Kaligula, gdy pad� pod no�em Kasjusza Cherei; tam zamordowano jego �on�, tam dziecko rozbito o kamienie; tam pod tym skrzyd�em jest podziemie, w kt�rym gryz� r�ce z g�odu m�odszy Drusus; tam otruto starszego, tam wi� si� ze strachu Gemellus, tam z konwulsji Klaudiusz, tam Germanik. Wsz�dy te �ciany s�ysza�y j�ki i chrapanie konaj�cych, a ci ludzie, kt�rzy �piesz� teraz na uczt� w togach, w barwnych tunikach, w kwiatach i klejnotach, to mo�e jutrzejsi skaza�cy; mo�e na niejednej twarzy u�miech pokrywa strach, niepok�j, niepewno�� jutra; mo�e gor�czka, chciwo��, zazdro�� w�eraj� si� w tej chwili w serca tych na poz�r beztroskich, uwie�czonych p�bog�w. Sp�oszone my�li Ligii nie mog�y nad��y� za s�owami Akte i gdy �w cudny �wiat przyci�ga� z coraz wi�ksz� si�� jej oczy, serce �cisn�o si� w niej przestrachem, a w duszy zerwa�a si� nagle niewypowiedziana i niezmierna t�sknota za kochan� Pomponi� Grecyn� i za spokojnym domem Aulus�w, w kt�rym panowa�a mi�o��, nie zbrodnia.

Tymczasem od Vicus Apollinis nap�ywa�y coraz nowe fale go�ci. Zza bramy dochodzi� gwar i okrzyki klient�w odprowadzaj�cych swych patron�w. Dziedziniec i kolumnady zaroi�y si� od mn�stwa cezarowych niewolnik�w, niewolnic, ma�ych pachol�t i pretoria�skich �o�nierzy utrzymuj�cych stra� w pa�acu. Gdzieniegdzie mi�dzy bia�ymi lub smag�ymi twarzami zaczernia�a twarz Numida w pierzastym he�mie i z wielkimi z�ocistymi k�kami w uszach. Niesiono lutnie, cytry, p�ki sztucznie wyhodowanych, mimo p�nej jesieni, kwiat�w, lampy r�czne srebrne, z�ote i miedziane. Coraz g�o�niejszy szmer rozm�w miesza� si� z pluskiem fontanny, kt�rej r�owe od wieczornych blask�w warkocze, spadaj�c z wysoka na marmury, rozbija�y si� na nich jakby z �kaniem.

Akte przesta�a opowiada�, lecz Ligia patrzy�a ci�gle, jakby wypatruj�c kogo� w t�umach. I nagle twarz jej pokry�a si� rumie�cem. Spomi�dzy kolumn wysun�li si� Winicjusz i Petroniusz i szli ku wielkiemu triclinium, pi�kni, spokojni, podobni w swoich togach do bia�ych bog�w. Ligii, gdy w�r�d obcych ludzi ujrza�a te dwie znajome i przyjazne twarze, a zw�aszcza gdy ujrza�a Winicjusza, zdawa�o si�, �e wielki ci�ar spad� z jej serca. Uczu�a si� mniej samotn�. Ta niezmierna t�sknota za Pomponi� i domem Aulus�w, kt�ra zerwa�a si� w niej przed chwil�, przesta�a nagle by� dotkliw�. Pokusa widzenia Winicjusza i rozmowy z nim zg�uszy�a inne g�osy. Pr�no przypomina�a sobie wszystko z�e, kt�re s�ysza�a o domu cezara, i s�owa Akte, i przestrogi Pomponii. Mimo tych s��w i przestr�g poczu�a nagle, �e na tej uczcie nie tylko by� musi, ale chce: na my�l, �e za chwil� us�yszy ten mi�y i upodobany g�os, kt�ry jej m�wi� o mi�o�ci i o szcz�ciu godnym bog�w i kt�ry brzmia� dot�d w jej uszach jak pie��, chwyci�a j� wprost rado��.

Lecz nagle zl�k�a si� tej rado�ci. Wyda�o jej si�, �e w tej chwili zdradza i t� czyst� nauk�, w jakiej j� wychowano, i Pomponi�, i siebie sam�. Inna rzecz jest i�� pod przymusem, a inna radowa� si� tak� konieczno�ci�. Uczu�a si� winn�, niegodn� i zgubion�. Porwa�a j� rozpacz i chcia�o jej si� p�aka�. Gdyby by�a sama, by�aby kl�k�a i pocz�a si� bi� w piersi, powtarzaj�c: moja wina, moja wina! Akte, wzi�wszy teraz jej r�k�, wiod�a j� przez wewn�trzne pokoje do wielkiego triclinium, w kt�rym mia�a odbywa� si� uczta, a jej �mi�o si� w oczach, szumia�o od wewn�trznych wzrusze� w uszach i bicie serca tamowa�o jej oddech. Jak przez sen ujrza�a tysi�ce lamp migocz�cych i na sto�ach, i na �cianach, jak przez sen us�ysza�a okrzyk, kt�rym witano cezara, jak przez mg�� dojrza�a jego samego. Okrzyk zg�uszy� j�, blask ol�ni�, odurzy�y wonie i straciwszy reszt� przytomno�ci, zaledwie mog�a rozezna� Akte, kt�ra umie�ciwszy j� przy stole, sama zaj�a miejsce obok.

Lecz po chwili niski, znajomy g�os ozwa� si� z drugiej strony:

� B�d� pozdrowiona, najpi�kniejsza z dziewic na ziemi i z gwiazd na niebie! B�d� pozdrowiona, boska Kallino!

Ligia, oprzytomniawszy nieco, spojrza�a: obok niej spoczywa� Winicjusz.

By� bez togi, albowiem wygoda i zwyczaj nakazywa�y zrzuca� togi do uczty. Cia�o okrywa�a mu tylko szkar�atna tunika bez r�kaw�w, wyszyta w srebrne palmy. Ramiona mia� nagie, ozdobione obyczajem wschodnim dwoma szerokimi z�otymi naramiennikami upi�tymi powy�ej �okci, ni�ej starannie oczyszczone z w�os�w, g�adkie, lecz zbyt muskularne, prawdziwe ramiona �o�nierza, stworzone do miecza i tarczy. Na g�owie nosi� wieniec z r�. Ze swymi zro�ni�tymi nad nosem brwiami, z przepysznymi oczyma i smag�� cer� by� jakby uosobieniem m�odo�ci i si�y. Ligii wyda� si� tak pi�kny, �e jakkolwiek pierwsze jej odurzenie ju� przesz�o, zaledwie zdo�a�a odpowiedzie�:

� B�d� pozdrowiony, Marku...

On za� m�wi�:

� Szcz�liwe oczy moje, kt�re ci� widz�; szcz�liwe uszy, kt�re s�ysza�y tw�j g�os, milszy mi od g�osu fletni i cytr. Gdyby mi kazano wybiera�, kto ma spoczywa� przy mnie na tej uczcie, czy ty, Ligio, czy Wenus, wybra�bym ciebie, o boska!

I pocz�� patrze� na ni�, jakby chcia� nasyci� si� jej widokiem, i pali� j� oczyma. Wzrok jego ze�lizgiwa� si� z jej twarzy na szyj� i obna�one ramiona, pie�ci� jej �liczne kszta�ty, lubowa� si� ni�, ogarnia� j�, poch�ania�, lecz obok ��dzy �wieci�o w nim szcz�cie i rozmi�owanie, i zachwyt bez granic.

� Wiedzia�em, �e ci� zobacz� w domu cezara � m�wi� dalej � a jednak gdym ci� ujrza�, ca�� dusz� moj� wstrz�sn�a taka rado��, jakby mnie ca�kiem niespodziane szcz�cie spotka�o.

Ligia oprzytomniawszy i czuj�c, �e w tym t�umie i w tym domu jest on jedyn� blisk� jej istot�, pocz�a m�wi� z nim i wypytywa� go o wszystko, co by�o dla niej niezrozumia�e i co przejmowa�o j� strachem. Sk�d wiedzia�, �e j� znajdzie w domu cezara, i dlaczego ona tu jest? Dlaczego cezar odebra� j� Pomponii? Ona si� tu boi i chce do niej powr�ci�. Umar�aby z t�sknoty i niepokoju, gdyby nie nadzieja, �e Petroniusz i on wstawi� si� za ni� do cezara.

Winicjusz t�umaczy� jej, i� o jej porwaniu dowiedzia� si� od samego Aulusa. Dlaczego ona tu jest, nie wie. Cezar nikomu nie zdaje sprawy ze swoich rozporz�dze� i rozkaz�w. Jednak�e niechaj si� nie boi. Oto on, Winicjusz, jest przy niej i pozostanie przy niej. Wola�by straci� oczy ni� jej nie widzie�, wola�by straci� �ycie ni� j� opu�ci�. Ona jest jego dusz�, wi�c b�dzie jej strzeg� jak w�asnej duszy. Zbuduje jej u siebie w domu o�tarz jak swemu b�stwu, na kt�rym b�dzie ofiarowywa� mirr� i aloes, a wiosn� sasanki i kwiat jab�oni... A skoro si� boi domu cezara, wi�c jej przyrzeka, �e w domu tym nie pozostanie.

A jakkolwiek m�wi� wykr�tnie i chwilami zmy�la�, w g�osie jego czu� by�o prawd�, poniewa� uczucia jego by�y prawdziwe. Ogarnia�a go tak�e szczera lito�� i s�owa jej wnika�y mu do duszy tak, �e gdy zacz�a dzi�kowa� i zapewnia� go, �e Pomponia pokocha go za jego dobro�, a ona sama b�dzie mu ca�e �ycie wdzi�czna, nie m�g� opanowa� wzruszenia i zdawa�o mu si�, �e nigdy w �yciu nie potrafi si� oprze� jej pro�bie. Serce pocz�o w nim topnie�. Pi�kno�� jej upaja�a jego zmys�y i pragn�� jej, lecz zarazem czu�, �e jest mu bardzo droga i �e naprawd� m�g�by j� wielbi� jak b�stwo; czu� r�wnie� niepohamowan� potrzeb� m�wienia o jej pi�kno�ci i o swym dla niej uwielbieniu, �e za� gwar przy uczcie wzmaga� si�, wi�c przysun�wszy si� bli�ej, pocz�� jej szepta� wyrazy dobre, s�odkie, p�yn�ce z g��bi duszy, d�wi�czne jak muzyka, a upajaj�ce jak wino.

I upaja� j�. W�r�d tych obcych, kt�rzy j� otaczali, wydawa� jej si� coraz bli�szym, coraz milszym i zupe�nie pewnym, i ca�� dusz� oddanym. Uspokoi� j�, obieca� wyrwa� z domu cezara, obieca�, �e jej nie opu�ci i �e b�dzie jej s�u�y�. Pr�cz tego przedtem u Aulus�w rozmawia� z ni� tylko og�lnie o mi�o�ci i o szcz�ciu, jakie ona da� mo�e, teraz za� m�wi� ju� wprost, �e j� kocha, �e mu jest najmilsz� i najdro�sz�. Ligia po raz pierwszy s�ysza�a takie s�owa z m�skich ust i w miar� jak s�ucha�a, zdawa�o si� jej, �e co� budzi si� w niej jak ze snu, �e ogarnia j� jakie� szcz�cie, w kt�rym niezmierna rado�� miesza si� z niezmiernym niepokojem. Policzki jej pocz�y pa�a�, serce bi�, usta rozchyli�y si� jakby z podziwu. Bra� j� strach, �e takich rzeczy s�ucha, a nie chcia�aby za nic w �wiecie uroni� jednego s�owa. Chwilami spuszcza�a oczy, to zn�w podnosi�a na Winicjusza wzrok �wietlisty, boja�liwy i zarazem pytaj�cy, jakby pragn�a mu powiedzie�: �M�w dalej!� Gwar, muzyka, wo� kwiat�w i wo� arabskich kadzide� pocz�y j� zn�w odurza�. W Rzymie by�o zwyczajem spoczywa� przy ucztach, lecz w domu Ligia zajmowa�a miejsce mi�dzy Pomponi� i ma�ym Aulusem, teraz za� spoczywa� obok niej Winicjusz, m�ody, ogromny, rozkochany, pa�aj�cy, ona za� czuj�c �ar, kt�ry od niego bi�, doznawa�a zarazem wstydu i rozkoszy. Ogarnia�a j� jaka� s�odka niemoc, jaka� omdla�o�� i zapomnienie, jakby j� morzy� sen.

Lecz blisko�� jej pocz�a dzia�a� i na niego. Twarz mu zblad�a. Nozdrza rozd�y mu si� jak u wschodniego konia. Wida� i jego serce bi�o pod szkar�atn� tunik� niezwyk�ym t�tnem, bo oddech jego sta� si� kr�tki, a wyrazy rwa�y mu si� w ustach. I on po raz pierwszy by� tak tu� przy niej. My�li pocz�y mu si� m�ci�; w �y�ach czu� p�omie�, kt�ry pr�no chcia� ugasi� winem. Nie wino jeszcze, ale jej cudna twarz, jej nagie r�ce, jej dziewcz�ca pier�, faluj�ca pod z�ot� tunik�, i jej posta�, ukryta w bia�ych fa�dach peplum, upaja�y go coraz wi�cej. Wreszcie obj�� jej r�k� powy�ej kostki, jak to raz ju� uczyni� w domu Aulus�w, i ci�gn�c j� ku sobie, pocz�� szepta� dr��cymi wargami:

� Ja ciebie kocham, Kallino... boska moja!...

� Marku, pu�� mnie � rzek�a Ligia.

On za� m�wi� dalej z oczyma zasz�ymi mg��:

� Boska moja! Kochaj mnie...

Lecz w tej chwili ozwa� si� g�os Akte, kt�ra spoczywa�a z drugiej strony Ligii:

� Cezar patrzy na was.

Winicjusza porwa� nag�y gniew i na cezara, i na Akte. Oto s�owa jej rozproszy�y czar upojenia. M�odemu cz�owiekowi nawet przyjazny g�os wyda�by si� w takiej chwili natr�tnym, s�dzi� za�, �e Akte pragnie umy�lnie przeszkodzi� jego rozmowie z Ligi�.

Wi�c podni�s�szy g�ow� i spojrzawszy na m�od� wyzwolenic� poprzez ramiona Ligii, rzek� ze z�o�ci�:

� Min�� czas, Akte, gdy� na ucztach spoczywa�a obok cezara, i m�wi�, �e ci grozi �lepota, wi�c jak�e mo�esz go dojrze�?

A ona odpowiedzia�a jakby ze smutkiem:

� Widz� go jednak... On tak�e ma kr�tki wzrok i patrzy na was przez szmaragd.

Wszystko, co czyni� Nero, wzbudza�o czujno�� nawet w jego najbli�szych, wi�c Winicjusz zaniepokoi� si�, och�on�� i pocz�� spogl�da� nieznacznie w stron� cezara. Ligia, kt�ra na pocz�tku uczty widzia�a go ze zmieszania jak przez mg��, a potem, poch�oni�ta przez obecno�� i rozmow� Winicjusza, nie patrzy�a na� wcale, teraz zwr�ci�a tak�e ku niemu zarazem ciekawe i przestraszone oczy.

Akte m�wi�a prawd�. Cezar pochylony nad sto�em i zmru�ywszy jedno oko, a trzymaj�c palcami przy drugim okr�g�y, wypolerowany szmaragd, kt�rym stale si� pos�ugiwa�, patrzy� na nich. Na chwil� wzrok jego spotka� si� z oczyma Ligii i serce dziewczyny �cisn�o si� przera�eniem. Gdy, dzieckiem jeszcze, bywa�a w wiejskiej sycylijskiej posiad�o�ci Aulus�w, stara niewolnica egipska opowiada�a jej o smokach zamieszkuj�cych czelu�ci g�r, i ot� teraz wyda�o jej si�, �e nagle spojrza�o na ni� zielonawe oko takiego smoka. D�oni� chwyci�a r�k� Winicjusza, jak dziecko, kt�re si� boi, a do g�owy pocz�y jej si� cisn�� bez�adne i szybkie wra�enia. Wi�c to by� on? Ten straszny i wszechmocny? Nie widzia�a go dot�d nigdy, a my�la�a, �e wygl�da inaczej. Wyobra�a�a sobie jakie� okropne oblicze ze skamienia�� w rysach z�o�ci�, tymczasem ujrza�a wielk�, osadzon� na grubym karku g�ow�, straszn� wprawdzie, ale niemal �mieszn�, albowiem podobn� z daleka do g�owy dziecka. Tunika ametystowej barwy, zabronionej zwyk�ym �miertelnikom, rzuca�a sinawy odblask na jego szerok� kr�tk� twarz. W�osy mia� ciemne, utrefione mod� zaprowadzon� przez Othona, w cztery rz�dy pukli. Brody nie nosi�, gdy� przed niedawnym czasem po�wi�ci� j� Jowiszowi, za co ca�y Rzym sk�ada� mu dzi�kczynienie, jakkolwiek po cichu szeptano sobie, i� po�wi�ci� j� dlatego, �e jak wszyscy z jego rodziny zarasta� na czerwono. W jego silnie wyst�puj�cym nad brwiami czole by�o jednak co� olimpijskiego. W �ci�gni�tych brwiach zna� by�o �wiadomo�� wszechmocy; lecz pod tym czo�em p�boga mie�ci�a si� twarz ma�py, pijaka i komedianta, pr�na, pe�na zmiennych ��dz, zalana mimo m�odego wieku t�uszczem, a jednak chorobliwa i plugawa. Ligii wyda� si� wrogim, lecz przede wszystkim ohydnym.

Po chwili po�o�y� szmaragd i przesta� patrze� na ni�. W�wczas ujrza�a jego wypuk�e, niebieskie oczy, mru��ce si� pod nadmiarem �wiat�a, szkliste, bez my�li, podobne do oczu umar�ych.

On za� zwr�ciwszy si� do Petroniusza rzek�:

� Czy to jest owa zak�adniczka, w kt�rej si� kocha Winicjusz?

� To ona � rzek� Petroniusz.

� Jak si� nazywa jej nar�d?

� Ligowie.

� Winicjusz uwa�a j� za pi�kn�?

� Przybierz w niewie�cie peplum spr�chnia�y pie� oliwny, a Winicjusz uzna go za pi�kny. Ale na twoim obliczu, o znawco niezr�wnany, czytam ju� wyrok na ni�! Nie potrzebujesz go og�asza�! Tak jest! Za sucha! Chuderlawa, istna mak�wka na cienkiej �odydze, a ty, boski esteto, cenisz w kobiecie �odyg�, i po trzykro�, po czterykro� masz s�uszno��! Sama twarz nic nie znaczy. Jam du�o skorzysta� przy tobie, ale tak pewnego rzutu oka nie mam jeszcze... I got�wem oto si� za�o�y� z Tuliuszem Senecjonem o jego kochank�, �e jakkolwiek przy uczcie, gdy wszyscy le��, trudno o ca�ej postaci wyrokowa�, ty ju�e� sobie powiedzia�: �Za w�ska w biodrach.�

� Za w�ska w biodrach � odrzek� przymykaj�c oczy Nero.

Na ustach Petroniusza pojawi� si� ledwo dostrzegalny u�miech, za� Tuliusz Senecjo, kt�ry by� zaj�ty a� do tej chwili rozmow� z Westynusem, a raczej przedrwiwaniem sn�w, w kt�re Westynus wierzy�, zwr�ci� si� do Petroniusza i chocia� nie mia� najmniejszego poj�cia, o co chodzi, rzek�:

� Mylisz si�! Ja trzymam z cezarem.

� Dobrze � odpar� Petroniusz. � Dowodzi�em w�a�nie, �e masz szczypt� rozumu, cezar za� twierdzi, i� jeste� os�em bez domieszki.

� Habet![176] � rzek� Nero �miej�c si� i zwracaj�c w d� wielki palec r�ki, jak to czyni�o si� w cyrkach na znak, �e gladiator otrzyma� cios i ma by� dobity.

A Westynus s�dz�c, �e mowa ci�gle o snach, zawo�a�:

� A ja wierz� w sny i Seneka m�wi� mi kiedy�, �e wierzy tak�e.

� Ostatniej nocy �ni�o mi si�, �em zosta�a westalk� � rzek�a przechylaj�c si� przez st� Kalwia Kryspinilla.

Na to Nero pocz�� bi� w d�onie, inni poszli za jego przyk�adem i przez chwil� naok� rozlega�y si� oklaski, albowiem Kryspinilla, kilkakrotna rozw�dka, znana by�a ze swej bajecznej rozpusty w ca�ym Rzymie.

Lecz ona nie zmieszawszy si� bynajmniej rzek�a:

� I c�! Wszystkie one stare i brzydkie. Jedna Rubria do ludzi podobna, a tak by�oby nas dwie, chocia� i Rubria dostaje latem pieg�w.

� Pozw�l jednak, przeczysta Kalwio � rzek� Petroniusz � i� westalk� mog�a� zosta� chyba przez sen.

� A gdyby cezar kaza�?

� Uwierzy�bym, �e sprawdzaj� si� sny nawet najdziwaczniejsze.

� Bo si� sprawdzaj� � rzek� Westynus. � Rozumiem ludzi, kt�rzy nie wierz� w bog�w, ale jak mo�na nie wierzy� w sny?

� A wr�by? � spyta� Nero. � Wr�ono mi niegdy�, �e Rzym przestanie istnie�, a ja b�d� panowa� nad ca�ym Wschodem.

� Wr�by i sny to si� ze sob� ��czy � m�wi� Westynus. � Raz jeden prokonsul, wielki niedowiarek, pos�a� do �wi�tyni Mopsusa niewolnika z opiecz�towanym listem, kt�rego nie pozwoli� otwiera�, by sprawdzi�, czy bo�ek potrafi odpowiedzie� na pytanie w li�cie zawarte. Niewolnik przespa� noc w �wi�tyni, by mie� sen wr�ebny, po czym wr�ci� i rzek� tak: ��ni� mi si� m�odzian, jasny jak s�o�ce, kt�ry rzek� mi jeden tylko wyraz: �czarnego�.� Prokonsul us�yszawszy to zblad� i zwracaj�c si� do swych go�ci, r�wnych mu niedowiark�w, powiedzia�: �Czy wiecie, co by�o w li�cie?�

Tu Westynus przerwa� i podni�s�szy czasz� z winem pocz�� pi�.

� Co by�o w li�cie? � spyta� Senecjo.

� W li�cie by�o pytanie: �Jakiego byka mam ofiarowa�: bia�ego czy czarnego?�

Lecz zaj�cie wzbudzone opowiadaniem przerwa� Witeliusz, kt�ry, przyszed�szy ju� podpity na uczt�, wybuchn�� nagle, bez �adnego powodu, bezmy�lnym �miechem.

� Z czego ta beczka �oju �mieje si�? � spyta� Nero.

� �miech odr�nia ludzi od zwierz�t � rzek� Petroniusz � a on nie ma innego dowodu, �e nie jest wieprzem.

Witeliusz za� urwa� wp� �miechu i cmokaj�c �wiec�cymi od sos�w i t�uszcz�w wargami, pocz�� spogl�da� na obecnych z takim zdumieniem, jakby ich nigdy przedtem nie widzia�.

Nast�pnie podni�s� sw� podobn� do poduszki d�o� i rzek� ochryp�ym g�osem:

� Spad� mi z palca rycerski pier�cie� po ojcu.

� Kt�ry by� szewcem � doda� Nero.

Lecz Witeliusz wybuchn�� znowu niespodzianym �miechem i pocz�� szuka� pier�cienia w peplum Kalwii Kryspinilli.

Na to Watyniusz j�� udawa� okrzyki przestraszonej kobiety, Nigidia za�, przyjaci�ka Kalwii, m�oda wdowa z twarz� dziecka, a oczyma nierz�dnicy, rzek�a w g�os:

� Szuka, czego nie zgubi�.

� I co mu si� na nic nie przyda, cho�by znalaz� � doko�czy� poeta Lukan.

Uczta stawa�a si� weselsz�. T�umy niewolnik�w roznosi�y coraz nowe dania; z wielkich waz, nape�nionych �niegiem i okr�conych bluszczem, wydobywano co chwila mniejsze kratery[177] z licznymi gatunkami win. Wszyscy pili obficie. Z pu�apu na st� i na biesiadnik�w spada�y raz wraz r�e.

Petroniusz pocz�� jednak prosi� Nerona, by nim go�cie si� popij�, uszlachetni� uczt� swym �piewem. Ch�r g�os�w popar� jego s�owa, ale Nero pocz�� si� wzbrania�. Nie o sam� odwag� chodzi, chocia� brak mu jej zawsze... Bogowie wiedz�, ile go kosztuj� wszelkie popisy... Nie uchyla si� wprawdzie od nich, bo� trzeba co� uczyni� dla sztuki, i zreszt�, je�li Apollo obdarzy� go pewnym g�osem, to dar�w bo�ych nie godzi si� marnowa�. Rozumie nawet, �e jest to jego obowi�zkiem wzgl�dem pa�stwa. Ale dzi� jest naprawd� zachrypni�ty. W nocy po�o�y� sobie o�owiane ci�arki na piersiach, ale i to nie pomog�o... My�li nawet jecha� do Ancjum, by odetchn�� morskim powietrzem.

Lecz Lukan pocz�� go zaklina� w imi� sztuki i ludzko�ci. Wszyscy wiedz�, �e boski poeta i �piewak u�o�y� nowy hymn do Wenus, wobec kt�rego Lukrecjuszowy jest skomleniem rocznego wilcz�cia. Niech�e ta uczta b�dzie prawdziw� uczt�. W�adca tak dobry nie powinien zadawa� takich m�k swym poddanym: �Nie b�d� okrutnikiem, cezarze!�

� Nie b�d� okrutnikiem! � powt�rzyli wszyscy siedz�cy bli�ej.

Nero roz�o�y� r�ce na znak, �e musi ust�pi�. W�wczas wszystkie twarze ubra�y si� w wyraz wdzi�czno�ci, a wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku niemu. Lecz on kaza� jeszcze przedtem oznajmi� Poppei, �e b�dzie �piewa�, obecnym za� o�wiadczy�, �e nie przysz�a ona na uczt�, bo nie czu�a si� zdrow�, poniewa� jednak �adne lekarstwo nie sprawia jej takiej ulgi jak jego �piew, przeto �al by mu by�o pozbawi� j� sposobno�ci.

Jako� Poppea nadesz�a niebawem. W�ada�a ona dot�d Neronem jak poddanym, wiedzia�a jednak, �e gdy chodzi�o o jego mi�o�� w�asn� jako �piewaka, wo�nicy lub poety, niebezpiecznie by�oby j� zadra�ni�. Wesz�a wi�c, pi�kna jak b�stwo, przybrana r�wnie jak Nero w ametystowej barwy szat� i w naszyjnik z olbrzymich pere�, z�upiony niegdy� na Masynissie, z�otow�osa, s�odka i jakkolwiek po dw�ch m�ach rozw�dka, z twarz� i wejrzeniem dziewicy.

Witano j� okrzykami i mianem �boskiej Augusty�. Ligia nigdy w �yciu nie widzia�a nic r�wnie pi�knego, i oczom w�asnym nie chcia�o jej si� wierzy�, albowiem wiadomo jej by�o, �e Poppea Sabina jest jedn� z najniegodziwszych w �wiecie kobiet. Wiedzia�a od Pomponii, �e ona doprowadzi�a cezara do zamordowania matki i �ony, zna�a j� z opowie�ci Aulusowych go�ci i s�u�by; s�ysza�a, �e jej to pos�gi obalano po nocach w mie�cie; s�ysza�a o napisach, kt�rych sprawc�w skazywano na najci�sze kary, a kt�re jednak zjawia�y si� ka�dego rana na murach miasta. Tymczasem teraz na widok tej os�awionej Poppei, uwa�anej przez wyznawc�w Chrystusa za wcielenie z�a i zbrodni, wyda�o jej si�, �e tak mogli wygl�da� anio�owie lub jakie� duchy niebia�skie. Po prostu nie umia�a od niej oderwa� oczu, a z ust mimo woli wyrwa�o si� jej pytanie:

� Ach, Marku, czy to by� mo�e?...

On za�, podniecony winem i jakby zniecierpliwiony, �e tyle rzeczy rozprasza�o jej uwag� i odrywa�o j� od niego i jego s��w, m�wi�:

� Tak, ona pi�kna, ale� ty stokro� pi�kniejsza. Ty si� nie znasz, inaczej zakocha�aby� si� w sobie jak Narcyz... Ona si� k�pie w mleku o�lic, a ciebie chyba Wenus wyk�pa�a we w�asnym. Ty si� nie znasz, ocelle mi[178]! Nie patrz na ni�. Zwr�� oczy ku mnie, ocelle mi!... Dotknij ustami tej kru�y[179] wina, a potem ja opr� na tym samym miejscu moje...

I przysuwa� si� coraz bli�ej, a ona pocz�a si� cofa� ku Akte. Ale w tej chwili nakazano cisz�, albowiem cezar powsta�. �piewak Diodor poda� mu lutni� z rodzaju zwanych delta, drugi, Terpnos, kt�ry mia� mu towarzyszy� w graniu, zbli�y� si� z instrumentem zwanym nablium, Nero za�, opar�szy delt� o st�, wzni�s� oczy w g�r� i przez chwil� w triclinium zapanowa�a cisza przerywana tylko szmerem, jaki wydawa�y spadaj�ce wci�� z pu�apu r�e.

Po czym j�� piewa�, a raczej m�wi� �piewnie i rytmicznie, przy odg�osie dw�ch lutni, sw�j hymn do Wenus. Ani g�os, lubo nieco przy�miony, ani wiersz nie by�y z�e, tak �e biedn� Ligi� znowu opanowa�y wyrzuty sumienia, albowiem hymn, jakkolwiek s�awi�cy nieczyst� poga�sk� Wenus, wyda� si� jej a� nadto pi�kny, a i sam cezar, ze swoim wie�cem laurowym na czole i wzniesionymi oczyma, wspanialszym, daleko mniej strasznym i mniej ohydnym ni� na pocz�tku uczty.

Lecz biesiadnicy ozwali si� grzmotem oklas�w. Wo�ania: �O, g�osie niebia�ski!�, rozleg�y si� naok�; niekt�re z kobiet, podni�s�szy d�onie w g�r�, pozosta�y tak na znak zachwytu nawet po sko�czeniu �piewu, inne obciera�y za�zawione oczy; w ca�ej sali zawrza�o jak w ulu. Poppea, schyliwszy sw� z�otow�os� g��wk�, podnios�a do ust r�k� Nerona i trzyma�a j� d�ugo w milczeniu, m�ody za� Pitagoras, Grek przecudnej urody, ten sam, z kt�rym p�niej na wp� ju� ob��kany Nero kaza� sobie da� �lub flaminom[180] z zachowaniem wszelkich obrz�d�w, ukl�k� teraz u jego n�g.

Lecz Nero patrzy� pilnie na Petroniusza, kt�rego pochwa�y przede wszystkim by�y mu zawsze po��dane, �w za� rzek�:

� Je�li chodzi o muzyk�, Orfeusz musi by� w tej chwili tak ��ty z zazdro�ci, jak tu obecny Lukan, a co do wierszy, �a�uj�, �e nie s� gorsze, bo mo�e bym znalaz� w�wczas odpowiednie na ich pochwa�� s�owa.

Lecz Lukan nie wzi�� mu za z�e wzmianki o zazdro�ci, owszem, spojrza� na niego z wdzi�czno�ci� i udaj�c z�y humor pocz�� mrucze�:

� Przekl�te Fatum, kt�re kaza�o mi �y� wsp�cze�nie z takim poet�. Mia�by cz�ek miejsce w pami�ci ludzkiej i na Parnasie, a tak zga�nie jak kaganek przy s�o�cu.

Petroniusz jednak, kt�ry mia� pami�� zadziwiaj�c�, pocz�� powtarza� ust�py z hymnu, cytowa� pojedyncze wiersze, podnosi� i rozbiera� pi�kniejsze wyra�enia. Lukan, zapomniawszy niby o zazdro�ci wobec uroku poezji, do��czy� do jego s��w swoje zachwyty. Na twarzy Nerona odbi�a si� rozkosz i bezdenna pr�no��, nie tylko granicz�ca z g�upot�, lecz zupe�nie jej r�wna. Sam podsuwa� im wiersze, kt�re uwa�a� za najpi�kniejsze, a wreszcie j�� pociesza� Lukana i m�wi� mu, by nie traci� odwagi, bo jakkolwiek czym si� kto urodzi, tym jest, jednak�e cze��, jak� ludzie oddaj� Jowiszowi, nie wy��cza czci innych bog�w.

Po czym wsta�, by odprowadzi� Poppe�, kt�ra b�d�c istotnie niezdrow� pragn�a odej��. Wszelako biesiadnikom, kt�rzy pozostali, rozkaza� zaj�� zn�w miejsca i zapowiedzia�, �e wr�ci. Jako� wr�ci� po chwili, by odurza� si� dymem kadzide� i patrze� na dalsze widowiska, jakie on sam, Petroniusz lub Tygellinus przygotowali na uczt�.

Czytano zn�w wiersze lub s�uchano dialog�w, w kt�rych dziwactwo zast�powa�o dowcip. Za czym s�ynny mima[181], Parys, przedstawia� przygody Iony, c�rki Inacha. Go�ciom, a zw�aszcza Ligii, nieprzywyk�ej do podobnych widowisk, wyda�o si�, �e widz� cuda i czary. Parys ruchami r�k i cia�a umia� wyra�a� rzeczy na poz�r do wyra�enia w ta�cu niemo�liwe. D�onie jego zam�ci�y powietrze, tworz�c chmur� �wietlist�, �yw�, pe�n� drga�, lubie�n�, otaczaj�c� na wp� omdla�y dziewiczy kszta�t, wstrz�sany spazmem rozkoszy. By� to obraz, nie taniec, obraz jasny, ods�aniaj�cy tajnie mi�o�ci, czarowny i bezwstydny, a gdy po jego uko�czeniu weszli korybanci[182] i rozpocz�li z syryjskimi dziewcz�tami, przy odg�osie cytr, fletni, cymba��w i b�benk�w, taniec bachiczny[183], pe�en dzikich wrzask�w i dzikszej jeszcze rozpusty, Ligii wyda�o si�, �e spali j� �ywy ogie�, �e piorun powinien uderzy� w ten dom lub pu�ap zapa�� si� na g�owy biesiadnik�w.

Lecz ze z�otego niewodu[184] upi�tego pod pu�apem pada�y tylko r�e, a natomiast na wp� pijany ju� Winicjusz m�wi� jej:

� Widzia�em ci� w domu Aulus�w przy fontannie i pokocha�em ci�. By� �wit i my�la�a�, �e nikt nie patrzy, a jam ci� widzia�... I widz� ci� tak� dot�d, chocia� kryje mi ci� to peplum. Zrzu� peplum jak Kryspinilla. Widzisz! Bogowie i ludzie szukaj� mi�o�ci. Nie ma pr�cz niej nic w �wiecie! Oprzyj mi g�ow� na piersiach i zmru� oczy.

A jej t�tna bi�y ci�ko w skroniach i r�kach. Ogarnia�o j� wra�enie, �e leci w jak�� przepa��, a ten Winicjusz, kt�ry przedtem wydawa� jej si� tak bliskim i pewnym, zamiast ratowa�, ci�gnie j� do niej. I uczu�a do niego �al. Pocz�a si� zn�w ba� i tej uczty, i jego, i siebie samej. Jaki� g�os, podobny do g�osu Pomponii, wo�a� jeszcze w jej duszy: �Ligio, ratuj si�!�, ale co� m�wi�o jej tak�e, �e ju� za p�no i �e kogo obwia� podobny p�omie�, kto to wszystko, co dzia�o si� na tej uczcie, widzia�, w kim serce tak bi�o, jak bi�o w niej, gdy s�ucha�a s��w Winicjusza, i kogo przejmowa� taki dreszcz, jaki przejmowa� j�, gdy on przybli�a� si� do niej, ten jest ju� zgubiony bez ratunku. Czyni�o jej si� s�abo. Chwilami zdawa�o jej si�, �e zemdleje, a potem stanie si� co� strasznego. Wiedzia�a, �e pod gro�b� gniewu cezara nie wolno nikomu wsta�, p�ki nie wstanie cezar, ale cho�by i tak nie by�o, nie mia�aby ju� na to si�.

Tymczasem do ko�ca uczty by�o daleko. Niewolnicy przynosili jeszcze nowe dania i ustawicznie nape�niali kru�e winem, a przed sto�em, ustawionym w otwart� z jednej strony klamr�, zjawili si� dwaj atleci, by da� go�ciom widok zapas�w.

I wnet pocz�li si� zmaga�. Pot�ne, �wiec�ce od oliwy cia�a utworzy�y jedn� bry��, ko�ci ich chrz�cia�y w �elaznych ramionach, z zaci�ni�tych szcz�k wydobywa� si� zgrzyt z�owrogi. Chwilami s�ycha� by�o szybkie, g�uche uderzenia ich st�p o przytrz��ni�t� szafranem pod�og�, to zn�w stawali nieruchomie, cichli i widzom wydawa�o si�, �e maj� przed sob� grup� wykut� z kamienia. Oczy Rzymian z lubo�ci� �ledzi�y gr� straszliwie napi�tych grzbiet�w, �yd i ramion. Lecz walka nie trwa�a zbyt d�ugo, albowiem Kroto, mistrz i prze�o�ony szko�y gladiator�w, niepr�no uchodzi� za najsilniejszego w pa�stwie cz�owieka. Przeciwnik jego pocz�� oddycha� coraz �pieszniej, potem rz�zi�, potem twarz mu posinia�a, wreszcie wyrzuci� krew ustami i zwis�.

Grzmot oklask�w powita� koniec walki, za� Kroto, opar�szy stopy na plecach przeciwnika, skrzy�owa� olbrzymie ramiona na piersiach i toczy� oczyma tryumfatora po sali.

Weszli nast�pnie udawacze zwierz�t i ich g�os�w, kuglarze i b�azny, lecz ma�o na nich patrzono, gdy� wino �mi�o ju� oczy patrz�cych. Uczta zmienia�a si� stopniowo w pijack� i rozpustn� orgi�. Syryjskie dziewcz�ta, kt�re poprzednio ta�czy�y taniec bachiczny, pomiesza�y si� z go��mi. Muzyka zmieni�a si� w bez�adny i dziki ha�as cytr, lutni, cymba��w arme�skich, sistr egipskich, tr�b i rog�w, gdy za� niekt�rzy z biesiadnik�w pragn�li rozmawia�, pocz�to krzycze� na muzykant�w, by poszli precz. Powietrze przesycone zapachem kwiat�w, pe�ne woni olejk�w, kt�rymi �liczne pachol�ta przez czas uczty skrapia�y stopy biesiadnik�w, przesycone szafranem i wyziewami ludzkimi sta�o si� duszne; lampy pali�y si� md�ym p�omieniem, poprzekrzywia�y si� wie�ce na czo�ach, twarze poblad�y i pokry�y si� kroplami potu.

Witeliusz zwali� si� pod st�. Nigidia, obna�ywszy si� do wp� cia�a, wspar�a sw� pijan�, dziecinn� g�ow� na piersi Lukana, a �w, r�wnie pijany, pocz�� zdmuchiwa� z�oty puder z jej w�os�w, podnosz�c oczy z niezmiern� uciech� ku g�rze. Westynus z uporem pijaka powtarza� po raz dziesi�ty odpowied� Mopsusa na zapiecz�towany list prokonsula. Tuliusz za�, kt�ry drwi� z bog�w, m�wi� przerywanym przez czkawk�, rozwlek�ym g�osem:

� Bo je�li Sferos Ksenofanesa jest okr�g�y, to uwa�asz, takiego boga mo�na toczy� nog� przed sob� jak beczk�.

Lecz Domicjusz Afer, stary z�odziej i donosiciel, oburzy� si� t� rozmow� i z oburzenia pola� sobie falernem[185] ca�� tunik�. On zawsze wierzy� w bog�w. Ludzie m�wi�, �e Rzym zginie, a s� nawet tacy, kt�rzy twierdz�, �e ju� ginie. I pewno!... Ale je�li to nast�pi, to dlatego, �e m�odzie� nie ma wiary, a bez wiary nie mo�e by� cnoty. Zaniechano tak�e dawnych surowych obyczaj�w i nikomu nie przychodzi do g�owy, �e epikurejczycy nie opr� si� barbarzy�com. A to darmo! Co do niego, �a�uje, �e do�y� takich czas�w i �e w uciechach szuka� musi obrony przed zmartwieniami, kt�re inaczej rych�o by sobie da�y z nim rady.

To rzek�szy przygarn�� ku sobie syryjsk� tancerk� i bezz�bnymi ustami pocz�� ca�owa� jej kark i plecy, co widz�c konsul Memmiusz Regulus roz�mia� si� i podni�s�szy sw� �ysin� przybran� w wieniec na bakier, rzek�:

� Kto m�wi, �e Rzym ginie?... G�upstwo!... Ja, konsul, wiem najlepiej... Videant consules[186]!... trzydzie�ci legii... strze�e naszej pax romana[187]!...

Tu przy�o�y� pi�ci do skroni i pocz�� krzycze� na ca�� komnat�:

� Trzydzie�ci legii! � trzydzie�ci legii!... od Brytanii do granic Part�w!

Lecz nagle zastanowi� si� i przy�o�ywszy palec do czo�a, rzek�:

� A bodaj �e nawet trzydzie�ci dwie...

I stoczy� si� pod st�, gdzie po chwili pocz�� oddawa� j�zyki flaming�w, pieczone rydze, mro�one grzyby, szara�cze na miodzie, ryby, mi�siwa i wszystko, co zjad� lub wypi�.

Domicjusza nie uspokoi�a jednak ilo�� legii strzeg�cych rzymskiego pokoju: Nie, nie! Rzym musi zgin��, bo zgin�a wiara w bog�w i surowy obyczaj! Rzym musi zgin��, a szkoda, bo �ycie jednak jest dobre, cezar �askawy, wino dobre! Ach, co za szkoda!

I ukrywszy g�ow� w �opatki syryjskiej bachantki, rozp�aka� si�.

Co tam to �ycie przysz�e!... Achilles mia� s�uszno��, �e lepiej jest by� parobkiem w pods�onecznym �wiecie ni� kr�lowa� w kimeryjskich krainach. A i to pytanie, czy istniej� jacy bogowie, chocia� niewiara gubi m�odzie�...

Lukan tymczasem rozdmucha� wszystek z�oty puder z w�os�w Nigidii, kt�ra, spiwszy si�, usn�a. Nast�pnie zdj�� zwoje bluszcz�w ze stoj�cej przed nim wazy i obwin�� w nie �pi�c�, a po dokonaniu dzie�a j�� patrzy� na obecnych wzrokiem rozradowanym i pytaj�cym.

Po czym ustroi� i siebie w bluszcz, powtarzaj�c tonem g��bokiego przekonania:

� Wcale nie jestem cz�owiekiem, tylko faunem.

Petroniusz nie by� pijany, ale Nero, kt�ry z pocz�tku pi� ze wzgl�du na sw�j �niebieski� g�os ma�o, pod koniec wychyla� czasz� po czaszy i upi� si�. Chcia� nawet �piewa� dalej swe wiersze, tym razem greckie, ale ich zapomnia� i przez omy�k� za�piewa� piosenk� Anakreona. Wt�rowali mu do niej Pitagoras, Diodor i Terpnos, ale poniewa� wszystkim nie sz�o, wi�c dali spok�j. Nero natomiast pocz�� si� zachwyca�, jako znawca i esteta, urod� Pitagorasa i z zachwytu ca�owa� go po r�kach. Tak pi�kne r�ce widzia� tylko niegdy�... u kogo?

I przy�o�ywszy d�o� do mokrego czo�a pocz�� sobie przypomina�. Po chwili na twarzy jego odbi� si� strach:

� Aha! U matki! U Agrypiny!

I nagle opanowa�y go pos�pne widzenia.

� M�wi� � rzek� � �e ona nocami chodzi przy ksi�ycu po morzu, ko�o Baiae i Bauli... Nic, tylko chodzi, chodzi, jakby czego szuka�a. A jak zbli�y si� do ��dki, to popatrzy i odejdzie, ale rybak, na kt�rego spojrza�a, umiera.

� Niez�y temat � rzek� Petroniusz.

Westynus za� wyci�gn�wszy szyj� jak �uraw, szepta� tajemniczo:

� Nie wierz� w bog�w, ale wierz� w duchy... oj!

Lecz Nero nie uwa�a� na ich s�owa i m�wi� dalej:

� Przecie odby�em lemuralia[188]. Nie chc� jej widzie�! To ju� pi�ty rok. Musia�em, musia�em j� skaza�, bo nas�a�a na mnie morderc�, i gdybym jej nie by� uprzedzi�, nie s�yszeliby�cie dzi� mego �piewu.

� Dzi�ki, cezarze, w imieniu miasta i �wiata � zawo�a� Domicjusz Afer.

� Wina! I niech uderz� w tympany[189].

Ha�as wszcz�� si� na nowo. Lukan, ca�y w bluszczach, chc�c go przekrzycze� wsta� i pocz�� wo�a�:

� Nie jestem cz�owiekiem, jeno faunem i mieszkam w lesie. E...cho...oooo!

Spi� si� wreszcie cezar, spili si� m�czy�ni i kobiety. Winicjusz nie mniej by� pijany od innych, a w dodatku obok ��dzy budzi�a si� w nim ch�� do k��tni, co zdarza�o mu si� zawsze, ilekro� przebra� miar�. Jego czarniawa twarz sta�a si� jeszcze bledsz� i j�zyk pl�ta� mu si� ju�, gdy m�wi� g�osem podniesionym i rozkazuj�cym:

� Daj mi usta! Dzi�, jutro, wszystko jedno!... Do�� tego! Cezar wzi�� ci� od Aulus�w, by ci� darowa� mnie, rozumiesz! Jutro o zmroku przyszl� po ciebie, rozumiesz!... Cezar mi ci� obieca�, nim ci� wzi��... Musisz by� moj�! Daj mi usta! Nie chc� czeka� jutra... daj pr�dko usta!

I obj�� j�, ale Akte pocz�a jej broni�, a i ona sama broni�a si� ostatkiem si�, bo czu�a, �e ginie. Pr�no jednak usi�owa�a obu r�kami zdj�� z siebie jego bezw�ose rami�; pr�no g�osem, w kt�rym drga� �al i strach, b�aga�a go, by nie by� takim, jak jest, i by mia� nad ni� lito��. Przesycony winem oddech oblewa� j� coraz bli�ej, a twarz jego znalaz�a si� tu� ko�o jej twarzy. Nie by� to ju� dawny, dobry i niemal drogi duszy Winicjusz, ale pijany, z�y satyr, kt�ry nape�nia� j� przera�eniem i wstr�tem.

Si�y jednak opuszcza�y j� coraz bardziej. Daremnie, przechyliwszy si�, odwraca�a twarz, by unikn�� jego poca�unk�w. On podni�s� si�, chwyci� j� w oba ramiona i przyci�gn�wszy jej g�ow� ku piersiom, pocz�� dysz�c rozgniata� ustami jej zblad�e usta.

Lecz w tej�e chwili jaka� straszna si�a odwin�a jego ramiona z jej szyi z tak� �atwo�ci�, jakby to by�y ramiona dziecka, jego za� odsun�a na bok jak such� ga��zk� lub zwi�d�y li��. Co si� sta�o? Winicjusz przetar� zdumione oczy i nagle ujrza� nad sob� olbrzymi� posta� Liga zwanego Ursusem, kt�rego pozna� w domu Aulus�w.

Lig sta� spokojny i tylko patrzy� na Winicjusza b��kitnymi oczyma tak dziwnie, i� m�odemu cz�owiekowi krew �ci�a si� w �y�ach, po czym wzi�� na r�ce sw� kr�lewn� i krokiem r�wnym, cichym wyszed� z triclinium.

Akte w tej chwili wysz�a za nim.

Winicjusz siedzia� przez mgnienie oka jak skamienia�y, po czym zerwa� si� i pocz�� biec ku wyj�ciu:

� Ligio! Ligio!...

Lecz ��dza, zdumienie, w�ciek�o�� i wino podci�y mu nogi. Zatoczy� si� raz i drugi, po czym chwyci� za nagie ramiona jednej z bachantek i pocz�� pyta� mrugaj�c oczyma:

� Co si� sta�o?

A ona wzi�wszy kru�� z winem poda�a mu j� z u�miechem w zamglonych oczach.

� Pij! � rzek�a.

Winicjusz wypi� i zwali� si� z n�g.

Wi�ksza cz�� go�ci le�a�a ju� pod sto�em; inni chodzili chwiejnym krokiem po triclinium, inni spali na sofach sto�owych, chrapi�c lub oddaj�c przez sen zbytek wina, a na pijanych konsul�w i senator�w, na pijanych rycerzy, poet�w, filozof�w, na pijane tancerki i patrycjuszki, na ca�y ten �wiat, wszechw�adny jeszcze, ale ju� bezduszny, uwie�czony i rozpasany, ale ju� gasn�cy, ze z�otego niewodu upi�tego pod pu�apem kapa�y i kapa�y wci�� r�e.

Na dworze pocz�o �wita�.

Rozdzia� �smy

Ursusa nikt nie zatrzyma�, nikt nie zapyta� nawet, co czyni. Ci z go�ci, kt�rzy nie le�eli pod sto�em, nie pilnowali ju� swych miejsc, wi�c s�u�ba, widz�c olbrzyma nios�cego na r�ku biesiadniczk�, s�dzi�a, �e to jaki� niewolnik wynosi pijan� swoj� pani�. Zreszt� Akte sz�a z nimi i obecno�� jej usuwa�a wszelkie podejrzenia.

W ten spos�b wyszli z triclinium do przyleg�ej komnaty, a stamt�d na galeri� wiod�c� do mieszkania Akte.

Ligi� opu�ci�y si�y tak dalece, �e ci�y�a jak martwa na ramieniu Ursusa. Ale gdy obla�o j� ch�odne i czyste poranne powietrze, otworzy�a oczy. Na �wiecie czyni�o si� coraz widniej. Po chwili, id�c kolumnad�, skr�cili w boczny portyk wychodz�cy nie na dziedziniec, ale na pa�acowe ogrody, w kt�rych wierzcho�ki pinij i cyprys�w rumieni�y si� ju� od zorzy porannej. W tej cz�ci gmachu by�o pusto, a odg�osy muzyki i wrzaski biesiadne dochodzi�y ich coraz niewyra�niej. Ligii wyda�o si�, �e wyrwano j� z piek�a i wyniesiono na jasny �wiat bo�y. By�o jednak co� poza tym ohydnym triclinium. By�o niebo, zorze, �wiat�o i cisza. Dziewczyn� chwyci� nag�y p�acz i tul�c si� do ramienia olbrzyma, pocz�a powtarza� ze �kaniem:

� Do domu, Ursusie, do domu, do Aulus�w!

� P�jdziemy! � odrzek� Ursus.

Tymczasem jednak znale�li si� w ma�ym atrium przynale�nym do mieszkania Akte. Tam Ursus posadzi� Ligi� na marmurowej �awce opodal fontanny. Akte za� pocz�a j� uspokaja� i zach�ca� do spoczynku upewniaj�c, �e chwilowo nic jej nie grozi, gdy� pijani biesiadnicy b�d� po uczcie spali do wieczora. Lecz Ligia przez d�ugi czas nie chcia�a si� uspokoi� i przycisn�wszy r�koma skronie powtarza�a tylko jak dziecko:

� Do domu, do Aulus�w!...

Ursus by� got�w. Przy bramach stoj� wprawdzie pretorianie, ale on i tak przejdzie. �o�nierze nie zatrzymuj� wychodz�cych. Przed �ukiem mrowi si� od lektyk. Ludzie poczn� wychodzi� ca�ymi kupami. Nikt ich nie zatrzyma. Wyjd� razem z t�umem i p�jd� prosto do domu. Zreszt�, co mu tam! Jak kr�lewna ka�e, tak musi by�. Po to on tu jest.

A Ligia powtarza�a:

� Tak, Ursusie, wyjdziemy.

Lecz Akte musia�a mie� rozum za oboje. Wyjd�! Tak! Nikt ich nie zatrzyma. Ale z domu cezara ucieka� nie wolno i kto to czyni, obra�a jego majestat. Wyjd�, ale wieczorem centurion na czele �o�nierzy przyniesie wyrok �mierci Aulusowi, Pomponii Grecynie, Ligi� za� zabierze na powr�t do pa�acu i w�wczas ju� nie b�dzie dla niej ratunku. Je�li Aulusowie przyjm� j� pod sw�j dach, �mier� czeka ich na pewno.

Ligii opad�y r�ce. Nie by�o rady. Musia�a wybiera� mi�dzy zgub� Plaucjusz�w a w�asn�. Id�c na uczt� mia�a nadziej�, �e Winicjusz i Petroniusz wyprosz� j� od cezara i oddadz� Pomponii, teraz za� wiedzia�a, �e to oni w�a�nie nam�wili cezara, by j� odebra� Aulusom. Nie by�o rady. Cud chyba m�g� j� wyrwa� z tej przepa�ci. Cud i pot�ga Bo�a.

� Akte � rzek�a z rozpacz� � czy s�ysza�a�, co m�wi� Winicjusz, �e mu cezar mnie darowa� i �e dzi� wiecz�r przy�le po mnie niewolnik�w i zabierze mnie do swego domu?

� S�ysza�am � rzek�a Akte.

I roz�o�ywszy r�ce umilk�a. Rozpacz, z jak� m�wi�a Ligia, nie znajdowa�a w niej echa. Ona sama by�a przecie kochank� Nerona. Serce jej, jakkolwiek dobre, nie umia�o do�� odczu� sromoty takiego stosunku. Jako dawna niewolnica, nadto z�y�a si� z prawem niewoli, a opr�cz tego kocha�a dot�d Nerona. Gdyby chcia� powr�ci� do niej, wyci�gn�aby do niego r�ce jak do szcz�cia. Rozumiej�c teraz jasno, �e Ligia albo musi zosta� kochank� m�odego i pi�knego Winicjusza, albo narazi� siebie i Aulus�w na zgub�, nie pojmowa�a po prostu, jak dziewczyna mog�a si� waha�.

� W domu cezara � rzek�a po chwili � nie by�oby ci bezpieczniej ni� w domu Winicjusza.

I nie przysz�o jej na my�l, �e jakkolwiek m�wi�a prawd�, s�owa jej znaczy�y: �Zg�d� si� z losem i zosta� na�o�nic� Winicjusza.� Lecz Ligii, kt�ra czu�a jeszcze na ustach jego pe�ne zwierz�cej ��dzy i pal�ce jak w�giel poca�unki, krew nap�yn�a ze wstydu na samo wspomnienie o nich do twarzy.

� Nigdy! � zawo�a�a z wybuchem. � Nie zostan� ani tu, ani u Winicjusza, nigdy!

Akte zadziwi� �w wybuch.

� Zali � spyta�a � Winicjusz jest ci tak nienawistny?

Lecz Ligia nie mog�a odpowiedzie�, gdy� porwa� j� zn�w p�acz. Akte przygarn�a j� do piersi i pocz�a uspokaja�. Ursus oddycha� ci�ko i zaciska� olbrzymie pi�ci, albowiem kochaj�c z wierno�ci� psa sw� kr�lewn�, nie m�g� znie�� widoku jej �ez. W jego ligijskim, p�dzikim sercu rodzi�a si� ch��, by wr�ci� do sali, zd�awi� Winicjusza, a w razie potrzeby cezara, ba� si� jednak zaofiarowa� z tym swej pani, nie b�d�c pewnym, czy taki post�pek, kt�ry zrazu wyda� mu si� nader prostym, by�by odpowiednim dla wyznawcy Ukrzy�owanego Baranka.

A Akte utuliwszy Ligi� pocz�a zn�w pyta�:

� Zali on ci tak nienawistny?

� Nie � rzek�a Ligia � nie wolno mi go nienawidzi�, bo jestem chrze�cijank�.

� Wiem, Ligio. Wiem tak�e z list�w Paw�a z Tarsu, i� wam nie wolno ni si� poha�bi�, ni ba� si� wi�cej �mierci ni� grzechu, ale powiedz mi, czy twoja nauka pozwala �mier� zadawa�?

� Nie.

� Wi�c jak�e mo�esz �ci�ga� pomst� cezara na dom Aulus�w?

Nasta�a chwila milczenia. Przepa�� bez dna otworzy�a si� przed Ligi� na nowo.

Za� m�oda wyzwolenica m�wi�a dalej:

� Pytam, bo mi ci� �al i �al dobrej Pomponii, i Aulusa, i ich dziecka. Ja dawno �yj� w tym domu i wiem, czym grozi gniew cezara. Nie! Wy nie mo�ecie st�d ucieka�. Jedna ci droga zostaje: b�aga� Winicjusza, aby ci� wr�ci� Pomponii.

Lecz Ligia obsun�a si� na kolana, by b�aga� kogo innego. Ursus ukl�k� po chwili tak�e i oboje pocz�li si� modli� w domu cezara, przy rannej zorzy.

Akte po raz pierwszy widzia�a tak� modlitw� i nie mog�a oczu oderwa� od Ligii, kt�ra zwr�cona do niej profilem, ze wzniesion� g�ow� i r�koma, patrzy�a w niebo, jakby czekaj�c stamt�d ratunku. �wit obrzuci� �wiat�em jej ciemne w�osy i bia�e peplum, odbi� si� w �renicach i ca�a w blasku, sama wygl�da�a jak �wiat�o. W jej poblad�ej twarzy, w otwartych ustach, we wzniesionych r�kach i oczach zna� by�o jakie� nadziemskie uniesienie.

I Akte zrozumia�a teraz, dlaczego Ligia nie mo�e zosta� niczyj� na�o�nic�. Przed dawn� kochank� Nerona uchyli� si� jakby r�g zas�ony kryj�cej �wiat zgo�a inny ni� �w, do kt�rego przywyk�a. Zdumiewa�a j� ta modlitwa w tym domu zbrodni i sromoty. Przed chwil� wydawa�o si� jej, �e nie ma dla Ligii ratunku, teraz za� pocz�a wierzy�, �e mo�e sta� si� co� nadzwyczajnego, �e przyjdzie jaki� ratunek tak pot�ny, i� i sam cezar oprze� mu si� nie zdo�a, �e z nieba zejd� jakie� skrzydlate wojska w pomoc dziewczynie albo �e s�o�ce pod�ciele pod ni� promienie i poci�gnie j� ku sobie. S�ysza�a ju� o wielu cudach mi�dzy chrze�cijanami i my�la�a teraz, �e widocznie wszystko to prawda, skoro Ligia tak si� modli.

Ligia za� podnios�a si� wreszcie z twarz� rozja�nion� nadziej�. Ursus podni�s� si� tak�e i przykucn�wszy obok �awki, patrzy� w sw� pani� czekaj�c jej s��w.

A jej oczy zasz�y mg�� i po chwili dwie wielkie �zy pocz�y si� toczy� z wolna po jej policzkach.

� Niech B�g b�ogos�awi Pomponii i Aulusowi � rzek�a. � Nie wolno mi �ci�ga� zguby na nich, wi�c nie zobacz� ich nigdy wi�cej.

Po czym zwr�ciwszy si� do Ursusa pocz�a mu m�wi�, i� on jeden zostaje jej teraz na �wiecie, �e musi by� teraz jej ojcem i opiekunem. Nie mog� szuka� schronienia u Aulus�w, albowiem �ci�gn�liby na nich gniew cezara. Ale ona nie mo�e pozosta� tak�e ni w domu cezara, ni Winicjusza. Niech�e wi�c Ursus j� we�mie, niech wyprowadzi z miasta, niech ukryje gdzie�, gdzie jej nie znajdzie ni Winicjusz, ni jego s�udzy. Ona wsz�dzie p�jdzie za nim, cho�by za morza, cho�by za g�ry, do barbarzy�c�w, gdzie nie s�yszano rzymskiego imienia i gdzie w�adza cezara nie si�ga. Niech j� we�mie i ratuje, bo on jej jeden pozosta�.

Lig by� got�w i na znak pos�usze�stwa pochyliwszy si� obj�� jej nogi. Lecz na twarzy Akte, kt�ra spodziewa�a si� cudu, odbi�o si� rozczarowanie. Tyle� tylko sprawi�a ta modlitwa? Uciec z domu cezara jest to dopu�ci� si� zbrodni obrazy majestatu, kt�ra musi by� pomszczona, i gdyby nawet Ligia zdo�a�a si� ukry�, cezar pom�ci si� na Aulusach. Je�li chce ucieka�, niech ucieka z domu Winicjusza. W�wczas cezar, kt�ry nie lubi zajmowa� si� cudzymi sprawami, mo�e nawet nie zechce pomaga� Winicjuszowi w po�cigu, a w ka�dym razie nie b�dzie zbrodni obra�onego majestatu.

Lecz Ligia tak w�a�nie my�la�a. Aulusowie nie b�d� nawet wiedzieli, gdzie ona jest, nawet Pomponia. Ucieknie jednak nie z domu Winicjusza, tylko z drogi. On o�wiadczy� jej po pijanemu, i� wieczorem przy�le po ni� swych niewolnik�w. M�wi� pewno prawd�, kt�rej nie by�by wyzna�, gdyby by� trze�wym. Widocznie on sam lub mo�e obaj z Petroniuszcm widzieli przed uczt� cezara i wymogli na nim obietnic�, �e j� nazajutrz wieczorem wyda. A je�liby dzi� zapomnieli, to przy�l� po ni� jutro. Ale Ursus j� uratuje. Przyjdzie, wyniesie j� z lektyki, jak wyni�s� z triclinium, i p�jd� w �wiat. Ursusowi nie potrafi si� oprze� nikt. Jemu nie opar�by si� nawet �w straszny zapa�nik, kt�ry wczoraj zmaga� si� w triclinium. Ale �e Winicjusz mo�e przys�a� bardzo du�o niewolnik�w, wi�c Ursus p�jdzie zaraz do biskupa Linusa o rad� i pomoc. Biskup ulituje si� nad ni�, nie zostawi jej w r�kach Winicjusza i ka�e chrze�cijanom i�� z Ursusem na jej ratunek. Odbij� j� i uprowadz�, a potem Ursus potrafi j� wywie�� z miasta i ukry� gdzie� przed moc� rzymsk�.

I twarz jej pocz�a si� powleka� rumie�cem i �mia�. Otucha wst�pi�a w ni� na nowo, tak jakby nadzieja ratunku zmieni�a si� ju� w rzeczywisto��. Nagle rzuci�a si� na szyj� Akte i przy�o�ywszy swe �liczne usta do jej policzka, pocz�a szepta�:

� Ty nas nie zdradzisz, Akte, nieprawda?

� Na cie� matki mojej � odpowiedzia�a wyzwolenica � nie zdradz� was i pro� tylko swego Boga, by Ursus potrafi� ci� odebra�.

Ale niebieskie, dziecinne oczy olbrzyma �wieci�y szcz�ciem. Oto nie potrafi� nic wymy�le�, cho� �ama� sw� biedn� g�ow�, ale tak� rzecz to on potrafi. I czy w dzie�, czy w nocy, wszystko mu jedno!... P�jdzie do biskupa, bo biskup w niebie czyta, co trzeba, a czego nie trzeba. Ale chrze�cijan to by i tak potrafi� zebra�. Ma�o� to on ma znajomych i niewolnik�w, i gladiator�w, i wolnych ludzi, i na Suburze, i za mostami. Zebra�by ich tysi�c i dwa. I odbije swoj� pani�, a wyprowadzi� j� z miasta tak�e potrafi, i p�j�� z ni� potrafi. P�jd� cho�by na koniec �wiata, cho�by tam, sk�d s�, gdzie i nie s�ysza� nikt o Rzymie.

Tu pocz�� wpatrywa� si� przed siebie, jakby chcia� dojrze� jakie� rzeczy przesz�e i niezmiernie odleg�e, po czym j�� m�wi�:

� Do boru? Hej, jaki b�r, jaki b�r!...

Lecz po chwili otrz�sn�� si� z widze�.

Ot, p�jdzie zaraz do biskupa, a wieczorem b�dzie ju� w jakie sto g��w czatowa� na lektyk�. I niechby j� prowadzili nie tylko niewolnicy, ale nawet pretorianie[190]! Ju� tam lepiej nikomu nie podsuwa� si� pod jego pi�ci, cho�by w �elaznej zbroi... Bo czy to �elazo takie mocne! Jak godnie stukn�� w �elazo, to i g�owa pod nim nie wytrzyma.

Lecz Ligia z wielk�, a zarazem dziecinn� powag� podnios�a palec w g�r�:

� Ursusie! �Nie zabijaj!� � rzek�a.

Lig za�o�y� sw� podobn� do maczugi r�k� na ty� g�owy i pocz�� mrucz�c pociera� kark z wielkim zak�opotaniem. On przecie musi j� odebra�... �swoje �wiat�o�... Sama powiedzia�a, �e teraz jego kolej... B�dzie si� stara�, ile b�dzie m�g�. Ale jakby si� zdarzy�o niechc�cy?... Przecie musi j� odebra�! No, jakby si� zdarzy�o, to ju� on tak b�dzie pokutowa�, tak Baranka Niewinnego przeprasza�, �e Baranek Ukrzy�owany zlituje si� nad nim biednym... On by przecie Baranka nie chcia� obrazi�, tylko �e r�ce ma takie ci�kie...

I wielkie rozczulenie odmalowa�o si� na jego twarzy, lecz pragn�c je ukry� pok�oni� si� i rzek�:

� To ja id� do �wi�tego biskupa.

Akte za� obj�wszy szyj� Ligii pocz�a p�aka�...

Raz jeszcze zrozumia�a, �e jest jaki� �wiat, w kt�rym nawet w cierpieniu wi�cej jest szcz�cia ni� we wszystkich zbytkach i rozkoszach domu cezara; raz jeszcze uchyli�y si� przed ni� jakie� drzwi na �wiat�o, lecz zarazem uczu�a, �e niegodna jest przej�� przez te drzwi.

Rozdzia� dziewi�ty

Ligii �al by�o Pomponii Grecyny, kt�r� kocha�a z ca�ej duszy, i �al ca�ego domu Aulus�w, jednak�e rozpacz jej min�a. Czu�a nawet pewn� s�odycz w my�li, �e oto dla swej Prawdy po�wi�ca dostatek, wygod� i idzie na �ycie tu�acze i nieznane. Mo�e by�o w tym troch� i dziecinnej ciekawo�ci, jakim b�dzie to �ycie gdzie� w odleg�ych krajach, w�r�d barbarzy�c�w i dzikich zwierz�t, by�o wszelako jeszcze wi�cej g��bokiej i ufnej wiary, �e post�puj�c w ten spos�b, czyni tak, jak nakaza� Boski Mistrz, i �e odt�d On sam b�dzie czuwa� nad ni� jak nad dzieckiem pos�usznym i wiernym. A w takim razie c� z�ego mog�o j� spotka�? Przyjd�-li jakie cierpienia, to ona je zniesie w Jego imi�. Przyjdzie-li �mier� niespodziana, to On j� zabierze, i kiedy�, gdy umrze Pomponia, b�d� razem przez ca�� wieczno��. Nieraz, jeszcze w domu Aulus�w, trapi�a sw� dziecinn� g��wk�, �e ona, chrze�cijanka, nic nie mo�e uczyni� dla tego Ukrzy�owanego, o kt�rym z takim rozczuleniem wspomina� Ursus. Lecz teraz chwila nadesz�a. Ligia czu�a si� prawie szcz�liwa i pocz�a m�wi� o swoim szcz�ciu Akte, kt�ra jednak nie mog�a jej zrozumie�. Porzuci� wszystko, porzuci� dom, dostatki, miasto, ogrody, �wi�tynie, portyki, wszystko, co jest pi�kne, porzuci� kraj s�oneczny i ludzi bliskich, i dlaczego? Dlatego, by skry� si� przed mi�o�ci� m�odego i pi�knego rycerza?... W g�owie Akte nie chcia�y si� te rzeczy pomie�ci�. Chwilami odczuwa�a, �e jest w tym s�uszno��, �e mo�e by� nawet jakie� ogromne, tajemnicze szcz�cie, ale jasno nie umia�a zda� sobie z tego sprawy, zw�aszcza �e Ligi� czeka�o jeszcze przej�cie, kt�re mog�o si� �le sko�czy� i w kt�rym mog�a straci� wprost �ycie. Akte by�a boja�liw� z natury i ze strachem my�la�a o tym, co �w wiecz�r mo�e przynie��. Lecz o obawach swych nie chcia�a m�wi� Ligii, �e za� tymczasem uczyni� si� dzie� jasny i s�o�ce zajrza�o do atrium, wi�c pocz�a j� namawia� na spoczynek, potrzebny po bezsennie sp�dzonej nocy. Ligia nie stawi�a oporu i obie wesz�y do cubiculum, kt�re by�o obszerne i urz�dzone z przepychem, skutkiem dawnych stosunk�w Akte z cezarem. Tam po�o�y�y si� jedna obok drugiej, lecz Akte mimo zm�czenia nie mog�a zasn��. Od dawna by�a smutna i nieszcz�liwa, lecz teraz pocz�� j� chwyta� jaki� niepok�j, kt�rego nie doznawa�a nigdy przedtem. Dotychczas �ycie wydawa�o si� jej tylko ci�kim i pozbawionym jutra, teraz wyda�o si� jej nagle bezecnym.

W g�owie jej powstawa� coraz wi�kszy zam�t. Drzwi na �wiat�o pocz�y si� zn�w to odchyla�, to zamyka�. Ale w chwili, gdy si� otwiera�y, �wiat�o owo ol�niewa�o j� tak, �e nie widzia�a nic wyra�nie. Raczej odgadywa�a tylko, �e tkwi w tej jasno�ci jakie� szcz�cie po prostu bez miary, wobec kt�rego wszelkie inne jest tak dalece niczym, �e gdyby na przyk�ad cezar oddali� Poppe� a pokocha� na nowo j�, Akte, to i to by�oby marno�ci�. Naraz przysz�a jej my�l, �e ten cezar, kt�rego kocha�a i kt�rego mimo woli uwa�a�a za jakiego� p�boga, jest czym� tak lichym jak i ka�dy niewolnik, a �w pa�ac z kolumnadami z numidyjskiego marmuru czym� nie lepszym od kupy kamieni. Lecz w ko�cu te poczucia, z kt�rych nie umia�a sobie zda� sprawy, pocz�y j� m�czy�. Pragn�a zasn��, lecz nurtowana przez niepok�j nie mog�a.

Na koniec, s�dz�c, �e Ligia, nad kt�r� zawis�o tyle gr�b i niepewno�ci, nie �pi tak�e, zwr�ci�a si� ku niej, by rozmawia� o jej wieczornej ucieczce.

Lecz Ligia spa�a spokojnie. Do ciemnego cubiculum przez zasuni�t� nie do�� szczelnie zas�on� wpada�o kilka jasnych promieni, w kt�rych kr�ci� si� py� z�oty. Przy ich �wietle Akte spostrzeg�a jej delikatn� twarz, wspart� na obna�onym ramieniu, zamkni�te oczy i otwarte nieco usta. Oddycha�a r�wno, ale tak, jak oddycha si� we �nie.

��pi, mo�e spa�! � pomy�la�a Akte. � To jeszcze dziecko.�

Wszelako po chwili przysz�o jej do g�owy, �e to dziecko woli jednak ucieka� ni� zosta� kochank� Winicjusza, woli n�dz� ni� ha�b�, tu�actwo ni� wspania�y dom ko�o Karyn�w, ni� stroje, klejnoty, ni� uczty, g�osy lutni i cytr.

�Dlaczego?�

I pocz�a patrze� na Ligi�, jakby chc�c znale�� odpowied� w jej u�pionej twarzy. Patrzy�a na jej przeczyste czo�o, na pogodny �uk brwi, na ciemne rz�sy, na rozchylone usta, na poruszan� spokojnym oddechem pier� dziewcz�c�, po czym pomy�la�a zn�w:

�Jaka ona inna ode mnie!�

I Ligia wyda�a jej si� cudem, jakim� boskim widzeniem, jakim� ukochaniem bog�w, stokro� pi�kniejszym od wszystkich kwiat�w w ogrodzie cezara i od wszystkich rze�b w jego pa�acu. Lecz w sercu Greczynki nie by�o zazdro�ci. Owszem, na my�l o niebezpiecze�stwach, jakie grozi�y dziewczynie, chwyci�a j� wielka lito��. Zbudzi�o si� w niej jakie� uczucie matki; Ligia wyda�a si� jej nie tylko pi�kn� jak pi�kny sen, ale zarazem bardzo kochan�, i zbli�ywszy usta do jej ciemnych w�os�w pocz�a je ca�owa�.

A Ligia spa�a spokojnie jakby w domu, pod opiek� Pomponii Grecyny. I spa�a do�� d�ugo. Po�udnie przesz�o ju�, gdy otworzy�a swe b��kitne oczy i pocz�a spogl�da� po cubiculum z wielkim zdziwieniem.

Widocznie dziwi�o j�, �e nie jest w domu, u Aulus�w.

� To ty, Akte? � rzek�a wreszcie, dojrzawszy w mroku twarz Greczynki.

� Ja, Ligio.

� Czy to ju� wiecz�r?

� Nie, dziecko, ale po�udnie ju� min�o.

� A Ursus nie wr�ci�?

� Ursus nie m�wi�, �e wr�ci, tylko �e wieczorem b�dzie czatowa� z chrze�cijanami na lektyk�.

� Prawda.

Po czym opu�ci�y cubiculum i uda�y si� do �a�ni, gdzie Akte, wyk�pawszy Ligi�, zaprowadzi�a j� na �niadanie, a potem do ogrod�w pa�acowych, w kt�rych �adnego niebezpiecznego spotkania nie nale�a�o si� obawia�, albowiem cezar i jego przedniejsi dworscy spali jeszcze. Ligia po raz pierwszy w �yciu widzia�a te wspania�e ogrody, pe�ne cyprys�w, pinii[191], d�b�w, oliwek i mirt�w[192], w�r�d kt�rych bieli� si� ca�y lud pos�g�w, b�yszcza�y spokojne zwierciad�a sadzawek, kwieci�y si� ca�e gaiki r� zraszanych py�em fontann, gdzie wej�cia do czarownych grot obrasta� bluszcz lub winograd, gdzie na wodach p�ywa�y srebrne �ab�dzie, a w�r�d pos�g�w i drzew chodzi�y przyswojone gazele z pusty� Afryki i barwne ptactwo sprowadzane ze wszystkich znanych krain �wiata.

Ogrody by�y puste; tu i �wdzie tylko pracowali z �opatami w r�ku niewolnicy, �piewaj�c p�g�osem pie�ni; inni, kt�rym dano chwil� wypoczynku, siedzieli nad sadzawkami lub w cieniu d�b�w, w drgaj�cych �wiate�kach utworzonych od promieni s�o�ca przedzieraj�cych si� przez li�cie, inni na koniec zraszali r�e lub bladolila kwiaty szafranu. Akte z Ligi� chodzi�y do�� d�ugo, ogl�daj�c wszelkie cuda ogrod�w, i jakkolwiek Ligii brak�o swobody my�li, by�a jednak jeszcze nadto dzieckiem, aby mog�a oprze� si� zaj�ciu, ciekawo�ci i podziwowi. Przychodzi�o jej nawet na my�l, �e gdyby cezar by� dobry, to w takim pa�acu i w takich ogrodach m�g�by by� bardzo szcz�liwy.

Lecz wreszcie, zm�czone nieco, siad�y na �awce ukrytej prawie ca�kiem w g�szczu cyprys�w i pocz�y rozmawia� o tym, co im najbardziej ci��y�o na sercu, to jest o wieczornej ucieczce Ligii. Akte by�a daleko mniej spokojn� od Ligii o powodzenie tej ucieczki. Chwilami wydawa�o si� jej nawet, �e to jest zamiar szalony, kt�ry nie mo�e si� uda�. Czu�a coraz wi�ksz� lito�� nad Ligi�. Przychodzi�o jej te� do g�owy, �e stokro� bezpieczniej by�oby pr�bowa� przejedna� Winicjusza. Po chwili pocz�a j� wypytywa�, jak dawno zna Winicjusza i czy nie my�li, �e da�by si� mo�e ub�aga� i wr�ci� j� Pomponii.

Lecz Ligia potrz�sn�a smutno sw� ciemn� g��wk�.

� Nie. W domu Aulus�w Winicjusz by� inny, dobry bardzo, ale od wczorajszej uczty boj� si� go i wol� uciec do Lig�w.

Akte pyta�a dalej:

� Jednak w domu Aulus�w by� ci mi�ym?

� Tak � odrzek�a Ligia schylaj�c g�ow�.

� Ty przecie nie jeste� niewolnic�, tak jak ja by�am � rzek�a po chwili namys�u Akte. � Ciebie Winicjusz m�g�by za�lubi�. Jeste� zak�adniczk� i c�rk� kr�la Lig�w. Aulusowie kochaj� ci� jak w�asne dziecko i jestem pewna, �e gotowi ci� przyj�� za c�rk�. Winicjusz m�g�by ci� za�lubi�, Ligio.

Lecz ona odpowiedzia�a cicho i jeszcze smutniej:

� Wol� uciec do Lig�w.

� Ligio, czy chcesz, bym zaraz posz�a do Winicjusza, zbudzi�a go, je�li �pi, i powiedzia�a mu to, co tobie m�wi� w tej chwili? Tak, droga moja, p�jd� do niego i powiem mu: �Winicjuszu, to c�rka kr�lewska i drogie dziecko s�awnego Aulusa; je�li j� kochasz, wr�� j� Aulusom, a potem we� j� jako �on� z ich domu.�

A dziewczyna odpowiedzia�a g�osem tak ju� cichym, �e Akte zaledwie mog�a dos�ysze�:

� Wol� do Lig�w...

I dwie �zy zawis�y na jej spuszczonych rz�sach.

Lecz dalsz� rozmow� przerwa� szelest zbli�aj�cych si� krok�w i zanim Akte mia�a czas zobaczy�, kto nadchodzi, przed �awk� ukaza�a si� Sabina Poppea z ma�ym orszakiem niewolnic. Dwie z nich trzyma�y nad jej g�ow� p�ki strusich pi�r, osadzone na z�otych pr�tach, kt�rymi wachlowa�y j� lekko, a zarazem i zas�ania�y przed pal�cym jeszcze jesiennym s�o�cem, przed ni� za� czarna jak heban Etiopka, o wyd�tych, jakby wezbranych mlekiem piersiach, nios�a na r�ku dziecko owini�te w purpur� ze z�ot� fr�dzl�. Akte i Ligia powsta�y mniemaj�c, �e Poppea przejdzie obok �awki nie zwr�ciwszy na nie uwagi, lecz ona zatrzyma�a si� przed nimi i rzek�a:

� Akte, dzwonki, kt�re� przyszy�a na icunculi (lalce), �le by�y przyszyte; dziecko oderwa�o jeden i ponios�o do ust; szcz�cie, �e Lilith zobaczy�a do�� wcze�nie.

� Wybacz, boska � odpowiedzia�a Akte krzy�uj�c r�ce na piersi i pochylaj�c g�ow�.

Lecz Poppea pocz�a patrze� na Ligi�.

� Co to za niewolnica? � spyta�a po chwili.

� To nie jest niewolnica, boska Augusto, ale wychowanka Pomponii Grecyny i c�rka kr�la Lig�w, dana przez tego� jako zak�adniczka Rzymowi.

� I przysz�a ci� odwiedzi�?

� Nie, Augusto. Od onegdaj mieszka w pa�acu.

� By�a wczoraj na uczcie?

� By�a, Augusto.

� Z czyjego rozkazu?

� Z rozkazu cezara...

Poppea pocz�a jeszcze uwa�niej patrze� na Ligi�, kt�ra sta�a przed ni� z g�ow� pochylon�, to wznosz�c z ciekawo�ci swe promienne oczy, to nakrywaj�c je zn�w powiekami. Nagle zmarszczka zjawi�a si� mi�dzy brwiami Augusty. Zazdrosna o w�asn� urod� i o w�adz�, �y�a ona w ustawicznej trwodze, by kiedy� jaka� szcz�liwa wsp�zawodniczka nie zgubi�a jej tak, jak ona sama zgubi�a Oktawi�. Dlatego ka�da pi�kna twarz w pa�acu wzbudza�a w niej podejrzenie. Okiem znawczyni ogarn�a od razu wszystkie kszta�ty Ligii, oceni�a ka�dy szczeg� jej twarzy i zl�k�a si�. �To jest wprost nimfa � rzek�a sobie. � J� urodzi�a Wenus.� I nagle przysz�o jej do g�owy to, co nie przychodzi�o jej nigdy dot�d na widok �adnej pi�kno�ci: �e jest znacznie starsza! Zadrga�a w niej zraniona mi�o�� w�asna, chwyci� j� niepok�j i r�ne obawy pocz�y jej przesuwa� si� szybko przez g�ow�. �Mo�e jej Nero nie widzia� albo patrz�c przez szmaragd, nie oceni�. Ale co mo�e si� zdarzy�, je�li j� spotka w dzie�, przy s�o�cu, tak� cudn�?... W dodatku nie jest niewolnic�! Jest c�rk� kr�lewsk�, z barbarzy�c�w wprawdzie, ale c�rk� kr�lewsk�!... Bogowie nie�miertelni! Ona r�wnie pi�kna jak ja, a m�odsza!� I zmarszczka mi�dzy brwiami sta�a si� jeszcze wi�ksz�, a oczy jej spod z�otych rz�s pocz�y �wieci� zimnym blaskiem.

Lecz zwr�ciwszy si� do Ligii pocz�a pyta� z pozornym spokojem:

� M�wi�a� z cezarem?

� Nie, Augusto.

� Dlaczego wolisz tu by� ni� u Aulus�w?

� Ja nie wol�, pani. Petroniusz nam�wi� cezara, by mnie odebra� Pomponii, ale jam tu po niewoli, o pani!...

� I chcia�aby� wr�ci� do Pomponii?

Ostatnie pytanie Poppea zada�a g�osem mi�kszym i �agodniejszym, wi�c w serce Ligii wst�pi�a nagle nadzieja.

� Pani! � rzek�a wyci�gaj�c ku niej r�ce � cezar obieca� odda� mnie, jak niewolnic�, Winicjuszowi, ale ty si� wstaw za mn� i wr�� mnie Pomponii.

� Wi�c Petroniusz nam�wi� cezara, by ci� zabra� Aulusowi i odda� Winicjuszowi?

� Tak, pani. Winicjusz ma dzi� jeszcze przys�a� po mnie, lecz ty, dobra, ulituj si� nade mn�.

To rzek�szy schyli�a si� i chwyciwszy za brzeg sukni Poppei pocz�a czeka� na jej s�owo z bij�cym sercem. Poppea za� patrzy�a na ni� przez chwil� z twarz� rozja�nion� z�ym u�miechem, po czym rzek�a:

� Wi�c ci obiecuj�, �e dzi� jeszcze zostaniesz niewolnic� Winicjusza.

I odesz�a jak widziad�o pi�kne, ale z�e. Do uszu Ligii i Akte doszed� tylko krzyk dziecka, kt�re nie wiadomo dlaczego zacz�o p�aka�.

Ligii oczy r�wnie� wezbra�y �zami, lecz po chwili wzi�a r�k� Akte i rzek�a:

� Wr��my. Pomocy st�d tylko czeka� nale�y, sk�d przyj�� mo�e.

I wr�ci�y do atrium, kt�rego nie opuszcza�y ju� do wieczora. Gdy si� �ciemni�o i gdy niewolnicy wnie�li poczw�rne kaganki o wielkich p�omieniach, obie by�y bardzo blade. Rozmowa ich rwa�a si� co chwila. Obie nas�uchiwa�y wci��, czy si� kto nie zbli�a. Ligia powtarza�a ustawicznie, �e jakkolwiek �al jej porzuca� Akte, ale poniewa� Ursus musi tam ju� czeka� w ciemno�ciach, wiec wola�aby, �eby wszystko sta�o si� dzi�. Jednak�e oddech jej uczyni� si� ze wzruszenia szybszy i g�o�niejszy. Akte gor�czkowo zgarnia�a, jakie mog�a, klejnoty i wi��c je w r�g peplum zaklina�a Ligi�, by nie odrzuca�a tego daru i tego �rodka ucieczki. Chwilami zapada�a g�ucha cisza, pe�na z�udze� s�uchu. Obydwom zdawa�o si�, �e s�ysz� to jaki� szept za kotar�, to daleki p�acz dziecka, to szczekanie ps�w.

Nagle zas�ona od przedsionka poruszy�a si� bez szelestu i wysoki, czarniawy cz�owiek z twarz� poznaczon� osp� zjawi� si� jak duch w atrium. Ligia w jednej chwili pozna�a Atacyna, wyzwole�ca Winicjuszowego, kt�ry przychodzi� do domu Aulus�w.

Akte krzykn�a, lecz Atacynus sk�oni� si� nisko i rzek�:

� Pozdrowienie boskiej Ligii od Marka Winicjusza, kt�ry czeka j� z uczt� w domu przybranym w ziele�.

Usta dziewczyny pobiela�y zupe�nie.

� Id� � rzek�a.

I zarzuci�a na po�egnanie r�ce na szyj� Akte.

Rozdzia� jedenasty

Tej nocy Winicjusz nie k�ad� si� wcale. W czas jaki� po odej�ciu Petroniusza, gdy j�ki smaganych niewolnik�w nie mog�y ukoi� ani jego b�lu, ani w�ciek�o�ci, zebra� gromad� innych s�ug i na ich czele p�n� ju� noc� wypad� na poszukiwanie Ligii. Zwiedzi� dzielnic� eskwili�sk�, potem Subur�, Vicus Sceleratus i wszystkie przyleg�e zau�ki. Po czym obszed�szy Kapitol, przez most Fabrycjusza przedosta� si� na wysp�, za czym przebieg� cz�� miasta zatybrza�sk�. Lecz by�a to gonitwa bez celu, gdy� sam nie mia� nadziei odnalezienia Ligii i je�li jej szuka�, to g��wnie dlatego, by zape�ni� czymkolwiek noc straszn�. Jako� wr�ci� do domu dopiero o �witaniu, gdy ju� w mie�cie pocz�y si� zjawia� wozy i mu�y przekupni�w jarzyn i gdy piekarze otwierali ju� sklepy. Wr�ciwszy kaza� uprz�tn�� cia�o Gula, kt�rego nikt nie �mia� tkn�� dot�d, nast�pnie tych niewolnik�w, kt�rym odbito Ligi�, kaza� wys�a� do wiejskich ergastul�w, co by�o kar� straszniejsz� niemal od �mierci, wreszcie, rzuciwszy si� na wys�an� �aw� w atrium, pocz�� bez�adnie rozmy�la�, jakim sposobem odnajdzie i zabierze Ligi�.

Wyrzec si� jej, straci� j�, nie zobaczy� jej wi�cej, wydawa�o mu si� niepodobie�stwem i na sam� my�l o tym ogarnia� go sza�. Samowolna natura m�odego �o�nierza pierwszy raz w �yciu trafi�a na op�r, na inn� niez�omn� wol�, i wprost nie mog�a poj��, jak to by� mo�e, by kto� �mia� stawa� w poprzek jego ��dzy. Winicjusz wola�by raczej, �eby �wiat i miasto zapad�y w gruzy, ni� �eby on nie mia� dopi�� tego, czego chcia�. Odj�to mu czar� rozkoszy niemal sprzed ust, wi�c wyda�o mu si�, i� spe�ni�o si� co� nies�ychanego, wo�aj�cego o pomst� do praw boskich i ludzkich.

Lecz przede wszystkim nie chcia� i nie m�g� si� pogodzi� z losem, albowiem nigdy niczego tak nie pragn�� w �yciu jak Ligii. Zdawa�o mu si�, �e nie potrafi bez niej istnie�. Nie umia� sobie odpowiedzie�, co zrobi�by bez niej jutro, jak by m�g� prze�y� dni nast�pne. Chwilami porywa� go na ni� gniew bliski ob��du. Chcia�by j� mie� po to, by j� bi�, w��czy� za w�osy do cubicul�w i pastwi� si� nad ni�, to zn�w porywa�a go straszna t�sknota za jej g�osem, postaci�, oczyma, i czu�, �e got�w by by� le�e� u jej n�g. Wo�a� na ni�, gryz� palce, obejmowa� g�ow� r�koma. Zmusza� si� ze wszystkich si�, by my�le� spokojnie o jej odzyskaniu, i nie m�g�. Przez g�ow� przelatywa�y mu tysi�czne �rodki i sposoby, ale jedne od drugich szale�sze. Wreszcie b�ysn�a mu my�l, �e nikt inny jej nie odbi�, tylko Aulus, �e w najgorszym razie Aulus musia� wiedzie�, gdzie ona si� ukrywa.

I zerwa� si�, by biec do domu Aulus�w. Je�li mu jej nie oddadz�, je�li nie ul�kn� si� gr�b, p�jdzie do cezara, oskar�y starego wodza o niepos�usze�stwo i uzyska na niego wyrok �mierci, ale przedtem wydob�dzie z nich wyznanie, gdzie jest Ligia. Lecz je�li j� oddadz�, nawet dobrowolnie, i tak si� pom�ci. Przyj�li go wprawdzie w dom i piel�gnowali, ale to nic. T� jedn� krzywd� uwolnili go od wszelkiej wdzi�czno�ci. Tu m�ciwa i zawzi�ta jego dusza pocz�a si� lubowa� my�l� o rozpaczy Pomponii Grecyny, gdy staremu Aulusowi centurion przyniesie wyrok �mierci. By� za� niemal pewny, �e go uzyska. Pomo�e mu w tym Petroniusz. Zreszt� i sam cezar nie odmawia niczego swym towarzyszom augustianom, chyba �e mu nakazuje odm�wi� osobista niech�� lub ��dza.

I nagle serce zamar�o w nim niemal pod wp�ywem strasznego przypuszczenia.

A nu� to sam cezar odbi� Ligi�?

Wszyscy wiedzieli, �e cezar cz�sto szuka� w nocnych rozbojach rozrywek w�r�d nud�w. Nawet Petroniusz przyjmowa� udzia� w tych zabawach. G��wnym ich celem by�o wprawdzie chwytanie kobiet i podrzucanie ich na p�aszczu �o�nierskim a� do omdlenia. Jednak�e sam Nero nazywa� czasami owe wyprawy �po�owem pere��; zdarza�o si� bowiem, �e w g��bi dzielnic zamieszka�ych przez rojn� ubog� ludno�� wy�awiano prawdziw� per�� wdzi�ku i m�odo�ci. W�wczas sagatio, jak nazywano podrzucanie na �o�nierskiej guni[197], zmienia�o si� na prawdziwe porwanie i �per�� odsy�ano albo na Palatyn, albo do kt�rej� z niezliczonych willi cezara, albo wreszcie Nero odst�powa� j� kt�remu z towarzysz�w[198]. Tak mog�o zdarzy� si� z Ligi�. Cezar przypatrywa� si� jej w czasie uczty i Winicjusz ani na chwil� nie w�tpi�, �e musia�a mu si� wyda� najpi�kniejsz� z kobiet, jakie dot�d widzia�. Jak�eby mog�o by� inaczej! Wprawdzie Nero j� mia� u siebie na Palatynie i m�g� otwarcie zatrzyma�, lecz, jak s�usznie m�wi� Petroniusz, cezar nie mia� odwagi w zbrodniach i mog�c dzia�a� otwarcie, wola� zawsze dzia�a� tajemnie. Tym razem mog�a go do tego sk�oni� i obawa przed Poppe�. Winicjuszowi przysz�o teraz do g�owy, �e Aulusowie mo�e by nie �mieli porywa� przemoc� dziewczyny podarowanej mu przez cezara. Kto by zreszt� �mia�? Czy mo�e �w olbrzymi Lig z b��kitnymi oczyma, kt�ry odwa�y� si� jednak wej�� do triclinium i wynie�� j� z uczty na r�ku? Ale gdzie� by si� z ni� schroni�, dok�d by j� m�g� zaprowadzi�? Nie, niewolnik nie zdoby�by si� na to. Zatem nie uczyni� tego nikt inny jak cezar.

Na t� my�l Winicjuszowi pociemnia�o w oczach i krople potu pokry�y mu czo�o. W takim razie Ligia by�a stracon� na zawsze. Mo�na j� by�o wyrwa� z ka�dych innych r�k, lecz nie z takich. Teraz z wi�ksz� ni� przedtem s�uszno�ci� m�g� powtarza�: Vae misero mihi![199] Wyobra�nia przedstawi�a mu Ligi� w ramionach Nerona i po raz pierwszy w �yciu zrozumia�, �e s� my�li, kt�rych cz�owiek po prostu znie�� nie mo�e. Dopiero teraz pozna�, jak j� pokocha�. Jak ton�cemu przesuwa si� b�yskawicznie przez pami�� ca�e jego �ycie, tak jemu pocz�a si� przesuwa� Ligia. Widzia� j� i s�ysza� ka�de jej s�owo. Widzia� j� przy fontannie, widzia� u Aulus�w i na uczcie. Czu� j� zn�w blisko, czu� zapach jej w�os�w, ciep�o jej cia�a, rozkosz poca�unk�w, kt�rymi na uczcie rozgniata� jej niewinne usta. Wyda�a mu si� stokro� pi�kniejsz�, po��da�sz�, s�odsz�, stokro� wi�cej jedyn�, wybran� spo�r�d wszystkich �miertelnych i wszystkich b�stw ni� kiedykolwiek. I gdy pomy�la�, �e to wszystko, co tak wszczepi�o mu si� w serce, co sta�o si� krwi� i �yciem, m�g� posi�� Nero, chwyci� go b�l zupe�nie fizyczny, tak straszny, �e chcia�o mu si� bi� g�ow� o �ciany atrium, p�ki jej nie roztrzaska. Czu�, �e mo�e oszale� i �e oszala�by z pewno�ci�, gdyby mu jeszcze nie pozostawa�a zemsta. Lecz jak poprzednio wyda�o mu si�, �e nie b�dzie m�g� �y�, je�li Ligii nie odzyska, tak obecnie, �e nie b�dzie m�g� umrze�, p�ki jej nie pom�ci. Ta jedna my�l sprawia�a mu niejak� ulg�. �B�d� twoim Kasjuszem Chere�!�[200] � powtarza� sobie, my�l�c o Neronie. Po chwili chwyciwszy w r�ce ziemi z waz kwiatowych otaczaj�cych impluvium, wykona� straszn� przysi�g� Erebowi[201], Hekacie[202] i w�asnym domowym larom, �e zemsty dokona.

I dozna� istotnie ulgi. Mia� przynajmniej dla czego �y� i czym zape�ni� dnie i noce. Po czym zaniechawszy my�li udania si� do Aulus�w kaza� si� nie�� na Palatyn. Po drodze my�la�, �e je�li go nie dopuszcz� do cezara lub zechc� sprawdza�, czy nie ma przy sobie broni, to b�dzie dow�d, �e Ligi� porwa� cezar. Broni jednak nie wzi��. Straci� przytomno�� w og�le, lecz jak zwykle ludzie poch�oni�ci jedn� my�l�, zachowa� j� w tym, co si� tyczy�o zemsty. Nie chcia�, by mu spe�z�a przedwcze�nie. Pr�cz tego pragn�� przede wszystkim zobaczy� Akte, s�dzi� bowiem, �e od niej mo�e dowiedzie� si� prawdy. Chwilami przeb�yskiwa�a mu nadzieja, �e mo�e zobaczy Ligi�, i na t� my�l poczyna� dr�e�. Nu� bowiem cezar porwa� j� nie wiedz�c, kogo porywa, i dzi� mu j� wr�ci? Ale po chwili odrzuci� to przypuszczenie. Gdyby chciano mu j� odes�a�, odes�ano by wczoraj. Akte jedna mog�a wszystko wyja�ni� i j� przed innymi nale�a�o zobaczy�.

Utwierdziwszy si� w tym, kaza� niewolnikom przy�pieszy� kroku, po drodze za� rozmy�la� bez�adnie to o Ligii, to o zem�cie. S�ysza�, �e kap�ani egipskiej bogini Pacht umiej� sprowadza� choroby, na kogo zechc�, i postanowi� dowiedzie� si� od nich o sposobie. Na Wschodzie m�wiono mu tak�e, �e �ydzi maj� jakie� zakl�cia, za pomoc� kt�rych pokrywaj� wrzodami cia�a nieprzyjaci�. Mi�dzy niewolnikami mia� w domu kilkunastu �yd�w, obieca� sobie wi�c, �e za powrotem ka�e ich �wiczy�, p�ki mu tej tajemnicy nie wyjawi�. Z najwi�ksz� jednak rozkosz� my�la� o kr�tkim mieczu rzymskim, kt�ry wytacza strumienie krwi, takie w�a�nie, jakie wytrys�y z Kajusa Kaliguli i potworzy�y niestarte plamy na kolumnie portyku. Got�w by� teraz wymordowa� ca�y Rzym, a gdyby jacy m�ciwi bogowie obiecali mu, �e wszyscy ludzie wymr� z wyj�tkiem jego i Ligii, by�by si� na to zgodzi�.

Przed �ukiem zebra� ca�� przytomno�� i na widok stra�y pretoria�skiej pomy�la�, �e je�li mu b�d� czynili cho�by najmniejsze trudno�ci przy wej�ciu, to b�dzie dow�d, �e Ligia jest z woli cezara w pa�acu. Lecz pryncypilarny[203] centurion u�miechn�� si� do niego przyja�nie i post�piwszy kilka krok�w rzek�:

� Witaj, szlachetny trybunie. Je�li pragniesz z�o�y� pok�on cezarowi, na z�� trafi�e� chwil� i nie wiem, czy b�dziesz m�g� go zobaczy�.

� Co si� sta�o? � spyta� Winicjusz.

� Boska ma�a Augusta zachorowa�a niespodzianie od dnia wczorajszego. Cezar i Augusta Poppea s� przy niej wraz z lekarzami, kt�rych z ca�ego miasta wezwano.

By� to wypadek wa�ny. Cezar, gdy mu si� urodzi�a ta c�rka, szala� po prostu ze szcz�cia i przyj�� j� extra humanium gaudium[204]. Przedtem jeszcze senat poleca� najuroczy�ciej bogom �ono Poppei. Czyniono wota[205] i wyprawiano w Ancjum, gdzie nast�pi�o rozwi�zanie, wspania�e igrzyska, a opr�cz tego wzniesiono �wi�tyni� dwom Fortunom. Nero, kt�ry w niczym nie umia� zachowa� miary, bez miary r�wnie� kocha� to dzieci�, Poppei za� by�o ono tak�e drogim, cho�by dlatego, �e umacnia�o jej stanowisko i wp�yw czyni�o nieprzepartym.

Od zdrowia i �ycia ma�ej Augusty mog�y zale�e� losy ca�ego imperium, lecz Winicjusz tak by� zaj�ty sob�, w�asn� spraw� i w�asn� mi�o�ci�, �e nie zwr�ciwszy prawie uwagi na wiadomo�� centuriona, odrzek�:

� Chc� widzie� si� tylko z Akte.

I przeszed�.

Lecz Akte zaj�ta by�a tak�e przy dziecku i musia� czeka� na ni� d�ugo. Nadesz�a dopiero ko�o po�udnia z twarz� zm�czon� i blad�, kt�ra na widok Winicjusza poblad�a jeszcze bardziej.

� Akte � zawo�a� chwytaj�c jej r�ce Winicjusz i ci�gn�c j� na �rodek atrium � gdzie jest Ligia?

� Chcia�am si� ciebie o to zapyta� � odrzek�a patrz�c mu z wyrzutem w oczy.

A on, jakkolwiek przyrzeka� sobie, �e wybada j� spokojnie, �cisn�� zn�w d�o�mi g�ow� i pocz�� powtarza� z twarz� �ci�gni�t� przez b�l i gniew:

� Nie ma jej. Porwano mi j� w drodze!

Po chwili jednak opami�ta� si� i zbli�ywszy sw� twarz do twarzy Akte, pocz�� m�wi� przez zaci�ni�te z�by:

� Akte... Je�li ci �ycie mi�e, je�li nie chcesz sta� si� przyczyn� nieszcz��, kt�rych nie potrafisz sobie nawet wyobrazi�, odpowiedz mi prawd�: czy nie cezar j� odbi�?

� Cezar nie wychodzi� wczoraj z pa�acu.

� Na cie� matki twojej, na wszystkich bog�w! Czy nie ma jej w pa�acu?

� Na cie� matki mojej, Marku, nie masz jej w pa�acu i nie cezar j� odbi�. Od wczoraj zachorowa�a ma�a Augusta i Nero nie oddala si� od jej ko�yski.

Winicjusz odetchn��. To, co wydawa�o mu si� najstraszniejszym, przesta�o mu grozi�.

� A wi�c � rzek� siadaj�c na �awie i zaciskaj�c pi�ci � porwali j� Aulusowie i w takim razie biada im!

� Aulus Plaucjusz by� tu dzi� rano. Nie m�g� si� ze mn� widzie�, gdy� by�am zaj�ta przy dziecku, ale wypytywa� o Ligi� Epafrodyta i innych ze s�u�by cesarskiej, a potem o�wiadczy� im, �e przyjdzie jeszcze, aby si� widzie� ze mn�.

� Chcia� odwr�ci� od siebie podejrzenia. Gdyby nie wiedzia�, co si� sta�o z Ligi�, by�by przyszed� szuka� jej do mego domu.

� Zostawi� mi kilka s��w na tabliczce, z kt�rych zobaczysz, �e wiedz�c, i� Ligia zosta�a zabrana z jego domu przez cezara na twoje i Petroniusza ��danie, spodziewa� si�, i� zostanie tobie odes�ana, i dzi� rano by� w twoim domu, gdzie mu powiedziano, co si� sta�o.

To rzek�szy posz�a do cubiculum i po chwili wr�ci�a z tabliczk�, kt�r� jej zostawi� Aulus.

Winicjusz przeczyta� i zamilk�. Akte za� zdawa�a si� czyta� my�li w jego pos�pnej twarzy, gdy� po chwili rzek�a:

� Nie, Marku. Sta�o si� to, czego chcia�a sama Ligia.

� Ty� wiedzia�a, �e ona chce uciec! � wybuchn�� Winicjusz.

A ona spojrza�a na niego swymi mglistymi oczyma niemal surowo.

� Wiedzia�am, �e nie chce zosta� twoj� na�o�nic�.

� A ty czym by�a� ca�e �ycie?

� Ja by�am przedtem niewolnic�.

Lecz Winicjusz nie przesta� si� burzy�. Cezar darowa� mu Ligi�, wi�c on nie potrzebuje pyta�, czym by�a przedtem. Wynajdzie j� cho�by pod ziemi� i uczyni z niej wszystko, co mu si� podoba. Tak jest! B�dzie jego na�o�nic�. Ka�e j� ch�osta�, ilekro� mu si� podoba. Gdy mu si� sprzykrzy, odda j� ostatniemu ze swoich niewolnik�w albo ka�e jej obraca� �arna w swoich posiad�o�ciach w Afryce. B�dzie jej teraz szuka� i odnajdzie j� tylko po to, by j� zgnie��, zdepta� i upokorzy�.

I podniecaj�c si� coraz bardziej, traci� wszelk� miar� do tego stopnia, �e nawet Akte pozna�a, i� zapowiada� wi�cej, ni� by�by zdolny dotrzyma�, i �e m�wi przez niego gniew i m�ka. Nad m�k� mia�aby lito��, lecz przebrana miara wyczerpa�a jej cierpliwo��, tak �e wreszcie spyta�a go, dlaczego do niej przyszed�.

Winicjusz nie znalaz� na razie odpowiedzi. Przyszed� do niej, bo tak chcia�, bo s�dzi�, �e udzieli mu jakich wiadomo�ci, ale w�a�ciwie przyszed� tylko do cezara, a nie mog�c si� z nim zobaczy� wst�pi� do niej. Ligia uciekaj�c sprzeciwi�a si� woli cezara, wi�c on ub�aga go, by nakaza� jej szuka� w ca�ym mie�cie i pa�stwie, cho�by przysz�o u�y� do tego wszystkich legii i przetrz�sn�� kolejno ka�dy dom w imperium. Petroniusz poprze jego pro�b� i poszukiwania rozpoczn� si� od dzi� dnia.

Na to Akte rzek�a:

� Strze� si�, by� jej nie straci� na zawsze w�wczas dopiero, gdy j� z rozkazu cezara odnajd�.

Winicjusz zmarszczy� brwi.

� Co to znaczy? � spyta�.

� S�uchaj mnie, Marku! Wczoraj by�y�my z Ligi� w tutejszych ogrodach i spotka�y�my Poppe�, a z ni� ma�� August�, kt�r� nios�a Murzynka Lilith. Wieczorem dziecko zachorowa�o, a Lilith twierdzi, �e zosta�o urzeczone i �e urzek�a je ta cudzoziemka, kt�r� spotka�y w ogrodach. Je�li dziecko wyzdrowieje, zapomn� o tym, lecz w razie przeciwnym pierwsza Poppea oskar�y Ligi� o czary, a w�wczas, gdziekolwiek j� odnajd�, nie b�dzie dla niej ratunku.

Nasta�a chwila milczenia, po czym Winicjusz ozwa� si�:

� A mo�e j� urzek�a? I mnie urzek�a.

� Lilith powtarza, �e dziecko zaraz zap�aka�o, gdy je przenios�a ko�o nas. I prawda! Zap�aka�o. Pewno wyniesiono je do ogrod�w ju� chore. Marku, szukaj jej sam, gdzie chcesz, ale p�ki ma�a Augusta nie wyzdrowieje, nie m�w o niej z cezarem, bo �ci�gniesz na ni� pomst� Poppei. Do�� ju� jej oczy p�aka�y przez ciebie i niech wszyscy bogowie strzeg� teraz jej biednej g�owy.

� Ty j� kochasz, Akte? � spyta� pos�pnie Winicjusz.

A w oczach wyzwolenicy b�ysn�y �zy.

� Tak! Pokocha�am j�.

� Bo ci nie odp�aci�a nienawi�ci� jak mnie.

Akte popatrzy�a na niego przez chwil�, jakby wahaj�c si� lub jakby pragn�c zbada�, czy m�wi� szczerze, po czym odrzek�a:

� Cz�owieku zapalczywy i �lepy! Ona ci� kocha�a.

Winicjusz zerwa� si� pod wp�ywem tych s��w jak op�tany. Nieprawda! Nienawidzi�a go. Sk�d Akte mo�e wiedzie�?! Czy po jednym dniu znajomo�ci Ligia uczyni�a jej wyznanie? Co to jest za mi�o��, kt�ra woli tu�actwo, ha�b� ub�stwa, niepewno�� jutra, a mo�e i n�dzn� �mier� � od uwie�czonego domu, w kt�rym czeka z uczt� kochany! Lepiej mu takich rzeczy nie s�ysze�, bo got�w oszale�. Oto nie odda�by tej dziewczyny za wszystkie skarby tego pa�acu, a ona uciek�a. Co to jest za mi�o��, kt�ra boi si� rozkoszy, a p�odzi bole��! Kto to pojmie? Kto mo�e zrozumie�? Gdyby nie nadzieja, �e j� odnajdzie, to utopi�by w sobie miecz! Mi�o�� si� oddaje, nie odbiera. By�y chwile u Aulus�w, �e sam wierzy� w bliskie szcz�cie, ale teraz wie, �e go nienawidzi�a, nienawidzi i umrze z nienawi�ci� w sercu.

Lecz Akte, zwykle boja�liwa i �agodna, wybuchn�a z kolei oburzeniem. Jak�e to on stara� si� j� pozyska�? Zamiast pok�oni� si� o ni� Aulusowi i Pomponii, odebra� dziecko podst�pem rodzicom. Chcia� j� uczyni� nie �on�, ale na�o�nic�, j�, wychowank� zacnego domu, j�, c�rk� kr�lewsk�. I sprowadzi� j� do tego domu zbrodni i sromoty, pokala� jej niewinne oczy widokiem bezecnej uczty, post�powa� z ni� jak z nierz�dnic�. Zali zapomnia�, czym jest dom Aulus�w i kim Pomponia Grecyna, kt�ra wychowa�a Ligi�? Zali nie ma do�� rozumu na to, by odgadn��, �e to s� kobiety inne ni� Nigidia, ni� Kalwia Kryspinilla, ni� Poppea i ni� te wszystkie, kt�re napotyka w domu cezara? Zali ujrzawszy Ligi� nie zrozumia� od razu, �e to jest czyste dziewcz�, kt�re woli �mier� od ha�by? Sk�d�e wie, jakich ona bog�w wyznaje i czy nie czystszych, nie lepszych ni� nierz�dna Wenus lub ni� Izys, kt�r� czcz� rozpustne Rzymianki? Nie! Ligia nie czyni�a jej wyzna�, ale m�wi�a jej, �e ratunku wygl�da od niego, od Winicjusza; mia�a nadziej�, �e on wyprosi dla niej od cezara powr�t do domu i �e wr�ci j� Pomponii. A m�wi�c o tym p�oni�a si� jak dziewcz�, kt�re kocha i ufa. I jej serce bi�o dla niego, ale on sam przestraszy� j�, zrazi�, oburzy� i niech�e teraz jej szuka z pomoc� �o�nierzy cezara, ale niech wie, �e je�li dziecko Poppei umrze, to na ni� padnie podejrzenie i zguba jej b�dzie nieuchronna.

Przez gniew i b�l Winicjusza pocz�o si� przeciska� wzruszenie. Wiadomo��, �e Ligia kocha�a go, wstrz�sn�a do g��bi jego dusz�. Przypomnia� j� sobie w ogrodzie u Aulus�w, gdy s�ucha�a jego s��w z rumie�cem na twarzy i z oczyma pe�nymi �wiat�a. Wyda�o mu si�, �e w�wczas istotnie poczyna�a go kocha�, i nagle ogarn�o go na t� my�l poczucie jakiego� szcz�cia stokro� jeszcze wi�kszego ni� to, kt�rego pragn��. Pomy�la�, �e istotnie m�g� j� mie� powoln�[206], a w dodatku kochaj�c�. Oto by�aby oprz�d�a drzwi jego i nama�ci�a je wilczym t�uszczem, a potem zasiad�a, jako �ona, na owczym runie, u jego ogniska. Oto us�ysza�by z jej ust sakramentalne: �Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja�[207], i by�aby na zawsze jego. Czemu on tak nie post�pi�? By� przecie got�w. A teraz jej nie ma i mo�e jej nie odnale��, a gdyby odnalaz�, mo�e j� zgubi�, a gdyby nawet nie zgubi�, nie zechc� go ju� ani Aulusowie, ani ona. Tu gniew pocz�� mu zn�w podnosi� w�osy na g�owie, lecz teraz zwr�ci� si� ju� nie przeciw Aulusom lub Ligii, lecz przeciw Petroniuszowi. On by� wszystkiemu winien. Gdyby nie on, Ligia nie potrzebowa�aby si� tu�a�, by�aby jego narzeczon� i �adne niebezpiecze�stwo nie wisia�oby nad jej drog� g�ow�. A teraz sta�o si� i za p�no naprawia� z�e, kt�re si� naprawi� nie da.

� Za p�no!

I zdawa�o mu si�, �e otch�a� otworzy�a si� przed jego nogami. Nie wiedzia�, co przedsi�wzi��, jak post�pi�, dok�d si� uda�. Akte powt�rzy�a, jak echo, s�owo �za p�no�, kt�re w cudzych ustach zabrzmia�o mu jak wyrok �mierci. Rozumia� tylko jedn� rzecz, �e trzeba mu znale�� Ligi�, bo inaczej stanie si� z nim co� z�ego.

I okr�ciwszy si� machinalnie w tog� chcia� odej�� nie �egnaj�c si� nawet z Akte, gdy wtem zas�ona dziel�ca przedsionek od atrium uchyli�a si� i nagle ujrza� przed sob� �a�obn� posta� Pomponii Grecyny.

Widocznie i ona dowiedzia�a si� ju� o znikni�ciu Ligii i s�dz�c, �e jej �atwiej b�dzie ni� Aulusowi widzie� si� z Akte, przychodzi�a do niej po wiadomo�ci.

Lecz spostrzeg�szy Winicjusza zwr�ci�a ku niemu sw� drobn�, blad� twarz i po chwili rzek�a:

� Marku, niech B�g ci przebaczy krzywd�, jak� wyrz�dzi�e� nam i Ligii.

A on sta� z czo�em spuszczonym, z poczuciem nieszcz�cia i winy, nie rozumiej�c, jaki B�g mia� i m�g� mu przebaczy� ni dlaczego Pomponia m�wi�a o przebaczeniu, gdy powinna by�a m�wi� o zem�cie.

I wreszcie wyszed� z g�ow� bezradn�, pe�n� ci�kich my�li, ogromnej troski i zdumienia.

Na dziedzi�cu i pod galeri� sta�y niespokojne gromady ludzi. Mi�dzy pa�acowymi niewolnikami wida� by�o rycerzy i senator�w, kt�rzy przybyli dowiedzie� si� o zdrowie ma�ej Augusty, a zarazem pokaza� si� w pa�acu i z�o�y� dow�d swej troskliwo�ci cho�by wobec niewolnik�w cezaria�skich. Wie�� o chorobie �bogini� rozesz�a si� wida� szybko, bo w bramie ukazywa�y si� coraz nowe postacie, a przez otw�r �uku wida� by�o ca�e t�umy. Niekt�rzy z przybywaj�cych widz�c, �e Winicjusz wychodzi� z pa�acu, zaczepiali go o nowiny, lecz on nie odpowiadaj�c na pytania szed� przed siebie, dop�ki Petroniusz, kt�ry tak�e przyby� ju� po wiadomo�ci, nie potr�ci� go omal piersi� i nie zatrzyma�.

Winicjusz by�by niechybnie zawrza� na jego widok i dopu�ci� si� jakiego bezprawia w pa�acu cezara, gdyby nie to, �e od Akte wyszed� jak z�amany, w takim wyczerpaniu i pogn�bieniu, �e chwilowo opu�ci�a go nawet wrodzona mu zapalczywo��. Odsun�� jednak Petroniusza i chcia� przej��, lecz �w zatrzyma� go prawie przemoc�.

� Jak si� ma boska? � spyta�.

Ale owa przemoc rozdra�ni�a zn�w Winicjusza i wzburzy�a go w jednej chwili.

� Niech piek�o poch�onie j� i ca�y ten dom! � odpowiedzia� �ciskaj�c z�by.

� Milcz, nieszcz�liwy! � rzek� Petroniusz i rozejrzawszy si� naok� doda� po�piesznie:

� Chcesz wiedzie� co� o Ligii, to chod� ze mn�. Nie! Tu nic nie powiem! Chod� ze mn�, powiem ci moje domys�y w lektyce.

I otoczywszy ramieniem m�odego cz�owieka wyprowadzi� go co pr�dzej z pa�acu.

Lecz o to mu g��wnie chodzi�o, gdy� nowin nie mia� �adnych. Natomiast b�d�c cz�owiekiem zaradnym i maj�c mimo wczorajszego oburzenia du�o wsp�czucia dla Winicjusza, a wreszcie poczuwaj�c si� poniek�d do odpowiedzialno�ci za wszystko, co si� sta�o, ju� by� co� przedsi�wzi�� i gdy wsiedli do lektyki, rzek�:

� Przy wszystkich bramach kaza�em czuwa� moim niewolnikom, dawszy im dok�adny opis dziewczyny i tego olbrzyma, kt�ry j� u cezara wyni�s� z uczty, nie ma bowiem w�tpliwo�ci, �e to on j� odbi�. S�uchaj mnie! By� mo�e, �e Aulusowie zechc� j� ukry� w kt�rej ze swych wiejskich posiad�o�ci, a w takim razie b�dziemy wiedzieli, w kt�r� stron� j� uprowadz�. Je�li za� przy bramach jej nie dostrzeg�, to b�dzie dow�d, �e zosta�a w mie�cie, i dzi� jeszcze w mie�cie rozpoczniemy poszukiwania.

� Aulusowie nie wiedz�, gdzie ona jest � odrzek� Winicjusz.

� Masz-li pewno��, �e tak jest?

� Widzia�em Pomponi�. Oni szukaj� jej tak�e.

� Wczoraj nie mog�a z miasta wyj��, bo noc� bramy zamkni�te. Dw�ch z moich ludzi kr��y ko�o ka�dej bramy. Jeden ma i�� w �lad za Ligi� i za olbrzymem, drugi wr�ci natychmiast, by da� zna�. Je�li jest w mie�cie, znajdziemy j�, bo owego Liga, cho�by po wzro�cie i barkach, rozpozna� �atwo. Szcz�liwy�, �e nie porwa� jej cezar, mog� ci� za� upewni�, �e nie, bo na Palatynie nie ma dla mnie tajemnic.

Lecz Winicjusz wybuchn�� wi�cej jeszcze �alem ni� gniewem i g�osem przerywanym przez wzruszenie pocz�� Petroniuszowi opowiada�, co s�ysza� od Akte i jakie nowe niebezpiecze�stwa zawis�y nad g�ow� Ligii, tak straszne, �e wobec nich, znalaz�szy zbieg�w, trzeba b�dzie ukrywa� j� jak najstaranniej przed Poppe�. Po czym j�� wyrzuca� gorzko Petroniuszowi jego rady. Gdyby nie on, wszystko by posz�o inaczej. Ligia by�aby u Aulus�w, a on, Winicjusz, m�g�by j� widywa� codziennie i by�by szcz�liwszy od cezara. I unosz�c si� w miar� opowiadania, poddawa� si� coraz bardziej wzruszeniu, a� wreszcie �zy �alu i w�ciek�o�ci pocz�y mu kapa� z oczu.

Petroniusz za�, kt�ry wprost nie spodziewa� si�, by m�ody cz�owiek m�g� kocha� i po��da� do tego stopnia, widz�c te �zy rozpaczy m�wi� sobie w duchu z pewnym zdziwieniem:

� O pot�na pani Cypru! Ty jedna kr�lujesz bogom i ludziom!

Rozdzia� dwunasty

Lecz gdy wysiedli przed domem Petroniusza, prze�o�ony nad atrium o�wiadczy� im, �e �aden z niewolnik�w, wys�anych do bram, jeszcze nie wr�ci�. Atriensis kaza� im ponie�� ywno�� i nowy rozkaz, by pod gro�b� ch�osty dawali pilne baczenie na wszystkich wychodz�cych z miasta.

� Widzisz � rzek� Petroniusz � niew�tpliwie s� dot�d w mie�cie, a w takim razie znajdziemy ich. Ka� jednak i swoim ludziom czuwa� przy bramach, tym mianowicie, kt�rzy byli pos�ani po Ligi�, bo ci �atwo j� rozpoznaj�.

� Kaza�em ich zes�a� do wiejskich ergastul�w � rzeki Winicjusz � ale wnet rozkaz odwo�am, niech id� do bram.

I skre�liwszy kilka s��w na powleczonej woskiem tabliczce odda� j� Petroniuszowi, kt�ry poleci� odes�a� j� natychmiast do domu Winicjusza.

Po czym przeszli do wewn�trznego portyku i tam zasiad�szy na marmurowej �awie, pocz�li rozmawia�.

Z�otow�osa Eunice i Iras podsun�y im pod nogi br�zowe sto�eczki, a nast�pnie przystawiwszy do �awki stolik pocz�y im la� wino do czasz z cudnych w�skoszyjastych dzbank�w, kt�re sprowadzono z Volaterrae i Ceryny.

� Czy masz mi�dzy swymi lud�mi kogo, co by zna� tego olbrzymiego Liga? � spyta� Petroniusz.

� Zna� go Atacynus i Gulo. Ale Atacynus leg� wczoraj przy lektyce, a Gula zabi�em ja.

� Szkoda mi go � rzek� Petroniusz. � On nosi� na r�ku nie tylko ciebie, ale i mnie.

� Chcia�em go nawet wyzwoli� � odpar� Winicjusz � lecz mniejsza z tym. M�wmy o Ligii. Rzym to morze...

� Per�y po�awiaj� si�[208] w�a�nie w morzu... Zapewne nie znajdziemy jej dzi� lub jutro, jednak�e znajdziemy niechybnie. Ty mnie obecnie obwiniasz, �em ci poda� ten �rodek, ale �rodek sam w sobie by� dobry, a sta� si� z�y dopiero w�wczas, gdy na z�e si� obr�ci�. Wszak�e� s�ysza� od samego Aulusa, �e zamierza z ca�� rodzin� przenie�� si� do Sycylii. W ten spos�b dziewczyna by�aby i tak daleko od ciebie.

� By�bym za nimi pojecha� � odrzek� Winicjusz � a w ka�dym razie by�aby bezpieczna, teraz za�, je�li tamto dziecko umrze, Poppea i sama uwierzy, i wm�wi w cezara, �e to z winy Ligii.

� Tak jest. To mnie zaniepokoi�o tak�e. Ale ta ma�a kuk�a mo�e jeszcze wyzdrowie�. Gdyby za� mia�a umrze�, znajdziemy i w�wczas jaki� spos�b.

Tu Petroniusz zamy�li� si� na chwil�, po czym rzek�:

� Poppea wyznaje jakoby religi� �yd�w i wierzy w z�e duchy. Cezar jest przes�dny... Je�li rozpu�cimy wie��, �e Ligi� porwa�y z�e duchy, wie�� znajdzie wiar�, zw�aszcza �e, gdy nie odbi� jej ani cezar, ani Aulus Plaucjusz, znikn�a w spos�b istotnie tajemniczy. Lig sam jeden nie by�by tego dokaza�. Musia�by mie� pomoc, a sk�d by niewolnik w ci�gu jednego dnia m�g� zebra� tylu ludzi?

� Niewolnicy wspieraj� si� wzajem w ca�ym Rzymie.

� Kt�ry krwawo to kiedykolwiek przyp�aci. Tak, wspieraj� si�, ale nie jedni przeciw drugim, a tu wiadomo by�o, �e na twoich spadnie odpowiedzialno�� i kara. Gdy poddasz swoim my�l o z�ych duchach, potwierdz� natychmiast, �e je na w�asne oczy widzieli, bo to ich wobec ciebie od razu uniewinni... Spytaj kt�rego na pr�b�, czy nie widzia�, jak unosi�y Ligi� w powietrzu, a na egid�[209] Zeusa, zaprzysi�gnie natychmiast, �e tak by�o.

Winicjusz, kt�ry by� tak�e przes�dny, spojrza� na Petroniusza z nag�ym, ogromnym niepokojem.

� Je�li Ursus nie m�g� mie� ludzi do pomocy i nie m�g� sam jeden jej porwa�, to kto j� porwa�?

Lecz Petroniusz pocz�� si� �mia�.

� Widzisz � rzek� � uwierz�, skoro i ty ju� na wp� wierzysz. Taki jest nasz �wiat, kt�ry drwi z bog�w. Uwierz� i nie b�d� jej szukali, a my tymczasem umie�cimy j� gdzie� daleko od miasta, w jakiej� mojej lub twojej willi.

� Jednak�e kto m�g� jej pom�c?

� Jej wsp�wyznawcy � odpowiedzia� Petroniusz.

� Jacy? Jakie� ona czci b�stwo? Powinien bym wiedzie� lepiej od ciebie.

� Ka�da niemal kobieta w Rzymie czci inne. Jest rzecz� niezawodn�, �e Pomponia wychowa�a j� w czci dla tego b�stwa, kt�re sama wyznaje, jakie za� wyznaje, nie wiem. Jedna jest rzecz pewna, �e nikt nie widzia� jej, by w kt�rejkolwiek z naszych �wi�ty� ofiarowa�a naszym bogom. Oskar�ano j� nawet, �e jest chrze�cijank�, ale to rzecz niepodobna. S�d domowy oczy�ci� j� z tego zarzutu. O chrze�cijanach m�wi�, �e nie tylko czcz� o�l� g�ow�, ale s� nieprzyjaci�mi rodzaju ludzkiego i dopuszczaj� si� najbezecniejszych zbrodni. Zatem Pomponia nie mo�e by� chrze�cijank�, gdy� cnota jej jest znan�, a nieprzyjaci�ka rodzaju ludzkiego nie obchodzi�aby si� tak z niewolnikami, jak ona si� obchodzi.

� W �adnym domu nie obchodz� si� z nimi tak jak u Aulus�w � przerwa� Winicjusz.

� Wi�c widzisz. Pomponia wspomina�a mi o jakim� bogu, kt�ry ma by� jeden, wszechmocny i mi�osierny. Gdzie pochowa�a wszystkich innych, to jej rzecz, do��, �e ten jej Logos nie by�by chyba bardzo wszechmocny, a raczej musia�by by� marnym bogiem, gdyby mia� tylko dwie czcicielki, to jest Pomponi� i Ligi� z dodatkiem ich Ursusa. Musi ich by� wi�cej, tych wyznawc�w, i ci dali pomoc Ligii.

� Ta wiara ka�e przebacza� � rzek� Winicjusz. � Spotka�em u Akte Pomponi�, kt�ra powiedzia�a mi: �Niech ci B�g przebaczy krzywd�, jak� wyrz�dzi�e� Ligii i nam.�

� Widocznie ich b�g to jaki� curator[210] bardzo dobrowolny. Ha, niech�e ci przebaczy, a na znak przebaczenia niechaj ci wr�ci dziewczyn�.

� Ofiarowa�bym mu jutro hekatomb�[211]. Nie chc� jad�a ni k�pieli, ni snu. Wezm� ciemn� lacern�[212] i p�jd� w��czy� si� po mie�cie. Mo�e j� w przebraniu znajd�. Chory jestem!

Petroniusz spojrza� na niego z pewnym politowaniem. Istotnie, oczy Winicjusza podsinia�y, �renice �wieci�y gor�czk�; nie ogolony rano zarost powl�k� ciemnym pasem jego silnie zarysowane szcz�ki, w�osy mia� w nie�adzie i wygl�da� naprawd� jak chory. Iras i z�otow�osa Eunice patrzy�y na niego tak�e ze wsp�czuciem, lecz on zdawa� si� ich nie widzie� i obaj z Petroniuszem tak nic nie zwa�ali na obecno�� niewolnic, jak by nie zwa�ali na kr�c�ce si� ko�o nich psy.

� Gor�czka ci� trawi � rzek� Petroniusz.

� Tak jest.

� Wi�c pos�uchaj mnie... Nie wiem, co by ci zapisa� lekarz, ale wiem, jak ja bym post�pi� na twoim miejscu, ja. Oto zanim si� tamta odnajdzie, poszuka�bym w innej tego, czego mi wraz z tamt� zabrak�o. Widzia�em w twojej willi cia�a wyborne. Nie przecz mi... Wiem, co jest mi�o��, i wiem, �e gdy si� jednej po��da, inna jej zast�pi� nie mo�e. Ale w pi�knej niewolnicy mo�na zawsze znale�� chocia� chwilow� rozrywk�...

� Nie chc�! � odpowiedzia� Winicjusz.

Lecz Petroniusz, kt�ry mia� do niego rzeczywist� s�abo�� i kt�ry pragn�� istotnie z�agodzi� jego cierpienie, pocz�� rozmy�la�, jak by to uczyni�.

� Mo�e twoje nie maj� dla ciebie uroku nowo�ci � rzek� po chwili � lecz (i tu j�� patrze� kolejno na Iras i na Eunice, a wreszcie po�o�y� d�o� na biodrze z�otow�osej Greczynki) przypatrz si� tej Charytce. Kilka dni temu m�odszy Fontejus Kapiton dawa� mi za ni� troje cudnych pachol�t z Klazomene, albowiem pi�kniejszego cia�a chyba i Skopas[213] nie stworzy�. Sam nie rozumiem, dlaczego dot�d pozosta�em dla niej oboj�tny, nie wstrzyma�a mnie przecie my�l o Chryzotemis! Ot� daruj� ci j�, we� j� sobie!

A z�otow�osa Eunice us�yszawszy to poblad�a w jednej chwili jak p��tno i patrz�c przestraszonymi oczyma na Winicjusza, zdawa�a si� bez tchu w piersi czeka� na jego odpowied�.

Lecz on zerwa� si� nagle i �cisn�wszy r�koma skronie pocz�� m�wi� pr�dko jak cz�owiek, kt�ry trawiony chorob�, nie chce s�ysze� o niczym:

� Nie!... nie!... Nic mi po niej! Nic mi po innych... Dzi�kuj� ci, ale nie chc�! I id� szuka� tamtej po mie�cie. Ka� mi da� galijsk� lacern� z kapturem. P�jd� za Tyber. Gdybym cho� Ursusa m�g� zobaczy�!...

I wyszed� �piesznie. Petroniusz za� widz�c, �e istotnie nie mo�e usiedzie� na miejscu, nie pr�bowa� go wstrzymywa�. Bior�c jednak odmow� Winicjusza za chwilow� niech�� do ka�dej kobiety, kt�ra nie by�a Ligi�, i nie chc�c, by wspania�omy�lno�� jego posz�a na marne, zwr�ciwszy si� do niewolnicy rzek�:

� Eunice, wyk�piesz si�, nama�cisz i przybierzesz, a potem p�jdziesz do domu Winicjusza.

Lecz ona pad�a przed nim na kolana i ze z�o�onymi r�koma pocz�a go b�aga�, by jej nie oddala� z domu. Ona nie p�jdzie do Winicjusza i woli tu nosi� drwa do hypocaustum ni� tam by� pierwsz� ze s�ug! Nie chce! nie mo�e! I b�aga go, by zlitowa� si� nad ni�. Niechaj j� ka�e ch�osta� codziennie, byle jej nie wysy�a� z domu.

I trz�s�c si� jak li��, zarazem z boja�ni i uniesienia, wyci�ga�a ku niemu r�ce, on za� s�ucha� jej ze zdumieniem. Niewolnica, kt�ra �mie si� wyprasza� od spe�nienia rozkazu, kt�ra m�wi: �Nie chc� i nie mog�, by�a czym� tak nies�ychanym w Rzymie, �e Petroniusz na razie nie chcia� uszom uwierzy�. Wreszcie zmarszczy� brwi. By� on zbyt wykwintnym, by by� okrutnym. Niewolnikom jego, zw�aszcza w zakresie rozpusty, wi�cej by�o wolno ni� innym, pod warunkiem, by wzorowo spe�niali s�u�b� i wol� pa�sk� czcili na r�wni z bo��. W razie uchybienia tym dwom obowi�zkom umia� jednak nie �a�owa� kar, jakim wedle og�lnego obyczaju podlegali. A gdy pr�cz tego nie cierpia� i wszelkich przeciwno�ci, i wszystkiego, co mu miesza�o spok�j, wi�c popatrzywszy chwil� na kl�cz�c� rzek�:

� Przywo�asz mi Tejrezjasza i powr�cisz tu z nim razem.

Eunice wsta�a dr��ca, ze �zami w oczach, i odesz�a, po chwili za� wr�ci�a z prze�o�onym nad atrium Krete�czykiem Tejrezjaszem.

� We�miesz Eunice � rzek� mu Petroniusz � i dasz jej dwadzie�cia pi�� plag, tak jednak, by nie popsu� sk�ry.

To rzek�szy przeszed� do biblioteki i zasiad�szy przy stole z r�owego marmuru pocz�� pracowa� nad swoj� Uczt� Trymalchiona.

Ale ucieczka Ligii i choroba ma�ej Augusty nadto rozrywa�y mu my�l, tak �e nie m�g� d�ugo pracowa�. Zw�aszcza choroba owa by�a wa�nym wypadkiem. Petroniuszowi przysz�o do g�owy, �e je�li cezar uwierzy, i� Ligia rzuci�a czar na ma�� August�, to odpowiedzialno�� mo�e spa�� i na niego, albowiem na jego to pro�b� sprowadzono dziewczyn� do pa�acu. Liczy� jednak, �e za pierwszym widzeniem si� z cezarem potrafi w jakikolwiek spos�b wyt�umaczy� mu ca�� niedorzeczno�� podobnego przypuszczenia, a po trochu liczy� i na pewn� s�abo��, jak� czu�a dla niego Poppea, ukrywaj�c j� wprawdzie starannie, ale nie tak starannie, by nie mia� jej odgadn��. Po chwili te� wzruszy� ramionami na swe obawy i postanowi� zej�� do triclinium, by si� posili�, a nast�pnie kaza� si� zanie�� jeszcze raz do pa�acu, potem na Pole Marsowe, a potem do Chryzotemis.

Lecz po drodze do triclinium, przy wej�ciu do korytarza przeznaczonego dla s�u�by, dojrza� nagle stoj�c� pod �cian� w�r�d innych niewolnik�w wysmuk�� posta� Eunice i zapomniawszy, �e nie wyda� Tejrezjaszowi innego rozkazu, jak aby j� wych�osta�, zmarszczy� zn�w brwi i pocz�� si� za nim ogl�da�.

Nie dostrzeg�szy go jednak mi�dzy s�u�b� zwr�ci� si� do Eunice:

� Czy otrzyma�a� ch�ost�?

A ona po raz drugi rzuci�a si� do jego n�g, przycisn�a na chwil� do ust brzeg jego togi, po czym odrzek�a:

� O tak, panie! Otrzyma�am! O tak, panie!...

W g�osie jej brzmia�a jakby rado�� i wdzi�czno��.

Widocznym by�o, i� s�dzi�a, �e ch�osta mia�a zast�pi� oddanie jej z domu i �e teraz mo�e ju� pozosta�. Petroniusza, kt�ry to zrozumia�, zadziwi� ten nami�tny op�r niewolnicy, ale nadto by� bieg�ym znawc� natury ludzkiej, by nie odgadn��, �e jedna chyba mi�o�� mog�a by� takiego oporu powodem.

� Masz-li kochanka w tym domu? � spyta�.

A ona podnios�a na niego swoje niebieskie, �zawe oczy i odrzek�a tak cicho, �e ledwo mo�na j� by�o us�ysze�:

� Tak, panie!...

I z tymi oczyma, z odrzuconym w ty� z�otym w�osem, z obaw� i nadziej� w twarzy, by�a tak pi�kna, patrzy�a na niego tak b�agalnie, �e Petroniusz, kt�ry, jako filozof, sam g�osi� pot�g� mi�o�ci, a jako esteta, czci� wszelk� pi�kno��, uczu� dla niej pewien rodzaj politowania.

� Kt�ry z nich jest twoim kochankiem? � spyta� wskazuj�c g�ow� na s�u�b�.

Lecz na to nie by�o odpowiedzi, tylko Eunice schyli�a twarz a� do jego st�p i pozosta�a nieruchoma.

Petroniusz spojrza� po niewolnikach, mi�dzy kt�rymi byli pi�kni i dorodni m�odzie�cy, lecz z �adnego oblicza nie m�g� nic wyczyta�, a natomiast wszystkie mia�y jakie� dziwne u�miechy; za czym popatrzy� chwil� jeszcze na le��c� u jego n�g Eunice i odszed� w milczeniu do triclinium.

Po posi�ku kaza� si� zanie�� do pa�acu, a potem do Chryzotemis, u kt�rej pozosta� do p�nej nocy. Lecz wr�ciwszy rozkaza� wezwa� do siebie Tejrezjasza.

� Czy Eunice dosta�a ch�ost�? � spyta� go.

� Tak, panie. Nie pozwoli�e� jednak przecina� sk�ry.

� Czym nie wyda� co do niej innego rozkazu?

� Nie, panie � odpowiedzia� z niepokojem atriensis.

� To dobrze. Kto z niewolnik�w jest jej kochankiem?

� Nikt, panie.

� Co o niej wiesz?

Tejrezjasz pocz�� m�wi� nieco niepewnym g�osem:

� Eunice nigdy nie opuszcza noc� cubiculum, w kt�rym sypia ze star� Akryzjon� i Ifid�; nigdy po twej k�pieli, panie, nie zostaje w �a�ni... Inne niewolnice �miej� si� z niej i nazywaj� j� Dian�.

� Dosy� � rzek� Petroniusz. � M�j krewny, Winicjusz, kt�remu darowa�em dzi� rano Eunice, nie przyj�� jej, wi�c pozostanie w domu. Mo�esz odej��.

� Czy wolno mi jeszcze m�wi� o Eunice, panie?

� Kaza�em ci m�wi� wszystko, co wiesz.

� Ca�a familia m�wi, panie, o ucieczce dziewicy, kt�ra mia�a zamieszka� w domu szlachetnego Winicjusza. Po twoim odej�ciu Eunice przysz�a do mnie i powiedzia�a mi, i� zna cz�owieka, kt�ry potrafi j� odnale��.

� A! � rzek� Petroniusz. � Co to za cz�owiek?

� Nie znam go, panie, my�la�em jednak, �e powinienem ci to oznajmi�.

� Dobrze. Niech ten cz�owiek czeka jutro w moim domu na przybycie trybuna, kt�rego jutro poprosisz w moim imieniu, by rano mnie odwiedzi�.

Atriensis sk�oni� si� i wyszed�.

Petroniusz za� pocz�� mimo woli my�le� o Eunice. Z pocz�tku zdawa�o mu si� rzecz� jasn�, �e m�oda niewolnica pragnie, by Winicjusz odzyska� Ligi� dlatego tylko, by nie by� zmuszon� do zast�pienia jej w jego domu. Lecz nast�pnie przysz�o mu do g�owy, �e �w cz�owiek, kt�rego Eunice nastr�cza, mo�e by� jej kochankiem, i ta my�l wyda�a mu si� nagle przykr�. By� wprawdzie prosty spos�b dowiedzenia si� prawdy, wystarcza�o bowiem kaza� zawo�a� Eunice, lecz godzina by�a p�na, Petroniusz za� czu� si� strudzony po d�ugich odwiedzinach u Chryzotemis i pilno mu by�o do snu. Jednak�e id�c do cubiculum przypomnia� sobie, nie wiadomo dlaczego, �e w k�tach oczu Chryzotemis dostrzeg� dzi� zmarszczki. Pomy�la� te�, �e jej pi�kno�� by�a bardziej rozg�o�n� w ca�ym Rzymie ni� prawdziw� i �e Fontejus Kapiton, kt�ry mu ofiarowa� trzy pachol�ta z Klazomene za Eunice, chcia� j� jednak kupi� zbyt tanio.

Rozdzia� trzynasty

Nazajutrz Petroniusz ko�czy� si� zaledwie ubiera� w unctuarium, gdy nadszed� wezwany przez Tejrezjasza Winicjusz. Wiedzia� on ju�, �e �adne nowiny od bram nie przysz�y, i wiadomo�� ta zamiast go ucieszy�, jako dow�d, �e Ligia znajduje si� w mie�cie, przygn�bi�a go jeszcze bardziej, albowiem pocz�� przypuszcza�, �e Ursus m�g� j� wyprowadzi� z miasta natychmiast po porwaniu, a wi�c przedtem, zanim niewolnicy Petroniusza pocz�li przy bramach stra�owa�. Wprawdzie jesieni�, gdy dni stawa�y si� kr�tsze, zamykano je do�� wcze�nie, ale te� i otwierano je dla wyje�d�aj�cych, kt�rych liczba bywa�a znaczna. Za mury mo�na si� te� by�o wydosta� i innymi sposobami, o kt�rych na przyk�ad niewolnicy, kt�rzy chcieli zbiec z miasta, wiedzieli dobrze. Winicjusz wys�a� wprawdzie swych ludzi i na wszystkie drogi, wiod�ce na prowincj� do wigil�w w pomniejszych miastach, z og�oszeniem o zbieg�ej parze niewolnik�w, z dok�adnym opisem Ursusa i Ligii i z oznajmieniem nagrody za ich schwytanie. By�o jednak rzecz� w�tpliw�, czy ten po�cig mo�e ich dosi�gn��, a gdyby nawet dosi�gn��, czy w�adze miejscowe b�d� si� czu�y w prawie zatrzyma� ich na prywatne ��danie Winicjusza, nie po�wiadczone przez pretora. Ow� na podobne po�wiadczenie nie by�o czasu. Ze swej strony Winicjusz przez ca�y wczorajszy dzie� szuka� Ligii w przebraniu niewolnika po wszystkich zau�kach miasta, nie zdo�a� jednak odnale�� najmniejszego �ladu ni wskaz�wki. Widzia� wprawdzie ludzi Aulusowych, ale ci zdawali si� tak�e czego� szuka� i to utwierdzi�o go tylko w mniemaniu, �e nie Aulusowie j� odbili i �e nie wiedz� tak�e, co si� z ni� sta�o.

Gdy wi�c Tejrezjasz o�wiadczy� mu, �e jest cz�owiek, kt�ry podejmuje si� jej odszuka�, po�pieszy� co tchu do domu Petroniusza i zaledwie si� z nim powitawszy pocz�� o owego cz�owieka wypytywa�.

� Zaraz go zobaczymy � rzek� Petroniusz. � Jest to znajomy Eunice, kt�ra w tej chwili nadejdzie u�o�y� fa�dy mojej togi i kt�ra da nam o nim bli�sz� wiadomo��.

� Ta, kt�r� wczoraj chcia�e� mi darowa�?

� Ta, kt�r� wczoraj odrzuci�e�, za co ci zreszt� jestem wdzi�czny, jest to bowiem najlepsza vestiplica w ca�ym mie�cie.

Jako� vestiplica nadesz�a, prawie zanim sko�czy� m�wi�, i wzi�wszy tog�, z�o�on� na krze�le wyk�adanym ko�ci� s�oniow�, rozwin�a j�, by zarzuci� na ramiona Petroniusza. Twarz mia�a jasn�, cich�, a w oczach jej �wieci�a rado��.

Petroniusz spojrza� na ni� i wyda�a mu si� bardzo pi�kna. Po chwili, gdy okr�ciwszy go w tog�, pocz�a j� uk�ada�, schylaj�c si� chwilami dla wyd�u�enia fa�d, spostrzeg�, �e jej ramiona maj� przecudny kolor bladej r�y, a pier� i barki prze�rocze odblaski per�owca lub alabastru.

� Eunice � rzek� � czy jest ten cz�owiek, o kt�rym wspomina�a� wczoraj Tejrezjaszowi?

� Jest, panie.

� Jak si� zowie?

� Chilon Chilonides, panie.

� Kto on jest?

� Lekarz, m�drzec i wr�bita, kt�ry umie czyta� w losach ludzkich i przepowiada� przysz�o��.

� Czy przepowiedzia� przysz�o�� i tobie?

Eunice obla�a si� rumie�cem, kt�ry zar�owi� nawet jej uszy i szyj�.

� Tak, panie.

� C� ci wywr�y�?

� �e spotka mnie bole�� i szcz�cie.

� Bole�� spotka�a ci� wczoraj z r�ki Tejrezjasza, a wi�c powinno przyj�� i szcz�cie.

� Ju� przysz�o, panie.

� Jakie?

A ona szepn�a cicho:

� Zosta�am.

Petroniusz po�o�y� d�o� na jej z�otej g�owie.

� Dobrze� u�o�y�a dzi� fa�dy i rad jestem z ciebie, Eunice.

Jej za� pod tym dotkni�ciem oczy w jednej chwili zasz�y mg�� szcz�cia i pier� pocz�a si� szybko porusza�.

Lecz Petroniusz z Winicjuszem przeszli do atrium, gdzie czeka� na nich Chilon Chilonides, kt�ry ujrzawszy ich odda� g��boki pok�on. Petroniuszowi na my�l o przypuszczeniu, kt�re uczyni� wczoraj, �e mo�e to by� kochanek Eunice, u�miech wybieg� na usta. Cz�owiek, kt�ry sta� przed nim, nie m�g� by� niczyim kochankiem. W tej dziwnej figurze by�o co� i plugawego, i �miesznego. Nie by� stary: w jego niechlujnej brodzie i kr�conej czuprynie ledwie gdzieniegdzie prze�wieca� w�os siwy. Brzuch mia� zapad�y, plecy zgarbione tak, �e na pierwszy rzut oka wydawa� si� by� garbatym, nad owym garbem za� wznosi�a si� g�owa wielka, o twarzy ma�piej i zarazem lisiej, i przenikliwym wejrzeniu. ��tawa jego cera popstrzona by�a pryszczami, a pokryty nimi ca�kowicie nos m�g� wskazywa� zbytnie zami�owanie do butelki. Zaniedbany ubi�r, sk�adaj�cy si� z ciemnej tuniki utkanej z koziej we�ny i takiego� dziurawego p�aszcza, dowodzi� prawdziwej lub udanej n�dzy. Petroniuszowi na jego widok przyszed� na my�l Homerowy Tersytes, wi�c te� odpowiedziawszy skinieniem r�ki na jego uk�on rzek�:

� Witaj, boski Tersytesie[214]! Jak si� miewaj� twoje guzy, kt�rych ci nabi� pod Troj� Ulisses, i co on sam porabia na Polach Elizejskich[215]?

� Szlachetny panie � odpowiedzia� Chilon Chilonides � najm�drszy z umar�ych, Ulisses, zasy�a przeze mnie najm�drszemu z �yj�cych, Petroniuszowi, pozdrowienie i pro�b�, by okry� nowym p�aszczem moje guzy.

� Na Hekate Triformis[216]! � zawo�a� Petroniusz � odpowied� warta p�aszcza...

Lecz dalsz� rozmow� przerwa� niecierpliwy Winicjusz, kt�ry spyta� wr�cz:

� Czy wiesz dok�adnie, czego si� podejmujesz?

� Gdy dwie familie w dw�ch wspania�ych domach nie m�wi� o niczym innym, a za nimi powtarza wiadomo�� po�owa Rzymu, nietrudno wiedzie� � odpar� Chilon. � Wczorajszej nocy odbito dziewic�, wychowan� w domu Aula Plaucjusza, imieniem Ligia albo w�a�ciwie: Kallina, kt�r� twoi niewolnicy, o panie, przeprowadzali z pa�acu cezara do twej insuli, ja za� podejmuj� si� odnale�� j� w mie�cie lub, je�li, co jest ma�o prawdopodobnym, opu�ci�a miasto, wskaza� ci, szlachetny trybunie, dok�d uciek�a i gdzie si� ukry�a.

� Dobrze! � rzek� Winicjusz, kt�remu podoba�a si� �cis�o�� odpowiedzi.� Jakie masz do tego �rodki?

Chilo u�miechn�� si� chytrze:

� �rodki ty posiadasz, panie, ja mam tylko rozum.

Petroniusz u�miechn�� si� tak�e, albowiem by� zupe�nie zadowolony ze swego go�cia.

�Ten cz�owiek mo�e odnale�� dziewczyn� � pomy�la�.

Tymczasem Winicjusz zmarszczy� swe zro�ni�te brwi i rzek�:

� N�dzarzu, je�li mnie zwodzisz dla zysku, ka�� ci� zabi� pod kijami.

� Filozofem jestem, panie, a filozof nie mo�e by� chciwym na zysk, zw�aszcza na taki, jaki wspania�omy�lnie obiecujesz.

� Ach, jeste� filozofem? � spyta� Petroniusz. � Eunice m�wi�a mi, �e jeste� lekarzem i wr�bit�. Sk�d znasz Eunice?

� Przychodzi�a do mnie po rad�, gdy� s�awa moja obi�a si� o jej uszy.

� Jakiej�e chcia�a rady?

� Na mi�o��, panie. Chcia�a si� wyleczy� z bezwzajemnej mi�o�ci.

� I wyleczy�e� j�?

� Uczyni�em wi�cej, panie, da�em jej bowiem amulet, kt�ry zapewnia wzajemno��. W Pafos, na Cyprze, jest �wi�tynia, o panie, w kt�rej chowaj� przepask� Wenery. Da�em jej dwie nitki z tej przepaski, zamkni�te w skorupie migda�a.

� I kaza�e� sobie dobrze zap�aci�?

� Za wzajemno�� nigdy nie mo�na do�� zap�aci�, ja za� nie maj�c dw�ch palc�w u prawej r�ki zbieram na niewolnika-skryb�, kt�ry by spisywa� moje my�li i zachowa� moj� nauk� dla �wiata.

� Do jakiej�e szko�y nale�ysz, boski m�drcze?

� Jestem cynikiem[217], panie, bo mam dziurawy p�aszcz; jestem stoikiem[218], bo bied� znosz� cierpliwie, a jestem perypatetykiem[219], bo nie posiadaj�c lektyki chodz� piechot� od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, kt�rzy obiecuj� za dzban zap�aci�.

� Przy dzbanku za� stajesz si� retorem?

� Heraklit powiedzia�: �Wszystko p�ynie�, a czy mo�esz zaprzeczy�, panie, �e wino jest p�ynem?

� I g�osi, �e ogie� jest b�stwem, b�stwo za� to p�onie na twym nosie.

� A boski Diogenes z Apolonii g�osi�, �e istot� rzeczy jest powietrze, a im powietrze cieplejsze, tym doskonalsze tworzy istoty, a z najcieplejszego tworz� si� dusze m�drc�w. �e za� jesieni� przychodz� ch�ody, ergo prawdziwy m�drzec powinien ogrzewa� dusz� winem... Bo r�wnie� nie mo�esz zaprzeczy�, panie, by dzban, cho�by cienkusza spod Kapui lub Telezji, nie roznosi� ciep�a po wszystkich ko�ciach znikomego ludzkiego cia�a.

� Chilonie Chilonidesie, gdzie jest twoja ojczyzna?

� Nad Pontem Euxynem. Pochodz� z Mezembrii[220].

� Chilonie, jeste� wielki!

� I zapoznany[221]! � doda� melancholijnie m�drzec.

Jednak�e Winicjusz zniecierpliwi� si� znowu. Wobec nadziei, jaka mu zab�ys�a, chcia�by, by Chilo natychmiast wyruszy� na wypraw�, i ca�a rozmowa wyda�a mu si� tylko marn� strat� czasu, o kt�r� z�y by� na Petroniusza.

� Kiedy rozpoczniesz poszukiwania? � rzek� zwracaj�c si� do Greka.

� Ju� je rozpocz��em � odpowiedzia� Chilon. � I gdy tu jestem, gdy odpowiadam na twe uprzejme pytania, szukam tak�e. Miej tylko ufno��, cny trybunie, i wiedz, �e gdyby ci zgin�a zawi�zka od obuwia, potrafi�bym odszuka� zawi�zk� lub tego, kt�ry j� na ulicy podj��.

� Czy by�e� ju� u�ywany do podobnych pos�ug? � spyta� Petroniusz.

Grek podni�s� w g�r� oczy:

� Zbyt nisko dzi� ceni� cnot� i m�dro��, by nawet filozof nie by� zmuszony szuka� innych do �ycia sposob�w.

� Jakie� s� twoje?

� Widzie� wszystko i s�u�y� nowinami tym, kt�rzy ich pragn�.

� I kt�rzy za nie p�ac�?

� Ach, panie, potrzebuj� kupi� pisarza. Inaczej moja m�dro�� umrze wraz ze mn�.

� Je�li� nie zebra� dot�d nawet na ca�y p�aszcz, zas�ugi twe nie musz� by� znakomite.

� Skromno�� przeszkadza mi je wynosi�. Lecz pomy�l, panie, �e nie ma dzi� takich dobroczy�c�w, jakich by�o pe�no dawniej i kt�rym obsypa� z�otem zas�ug� by�o tak mi�o, jak po�kn�� ostryg� z Puteoli. Nie zas�ugi moje s� ma�e, lecz wdzi�czno�� ludzka jest ma�a. Czasem, gdy ucieknie cenny niewolnik, kto go wynajdzie, je�li nie jedyny syn mego ojca? Gdy na murach zjawi� si� napisy na bosk� Poppe�, kto wska�e sprawc�w? Kto wyszpera u ksi�garzy wiersz na cezara? Kto doniesie, co m�wi� w domach senator�w i rycerzy? Kto nosi listy, kt�rych nie chc� powierzy� niewolnikom, kto nas�uchuje nowin przy drzwiach balwierzy[222], dla kogo nie maj� tajemnic winiarze i piekarczycy, komu ufaj� niewolnicy, kto umie przejrze� na wylot ka�dy dom od atrium do ogrodu? Kto zna wszystkie ulice, zau�ki, kryj�wki, kto wie, co m�wi� w termach, w cyrku, na targach, w szko�ach lanist�w, w szopach u handlarzy niewolnik�w i nawet w arenariach[223]?...

� Na bogi, dosy�, szlachetny m�drcze! � zawo�a� Petroniusz � bo utoniemy w twych zas�ugach, cnocie, m�dro�ci i wymowie. Dosy�! Chcieli�my wiedzie�, kim jeste�, i wiemy.

Lecz Winicjusz rad by�, pomy�la� bowiem, �e cz�owiek ten, podobnie jak pies go�czy, raz puszczony na trop, nie ustanie, p�ki nie odnajdzie kryj�wki.

� Dobrze � rzek�. � Czy potrzebujesz wskaz�wek?

� Potrzebuj� broni.

� Jakiej? � spyta� ze zdziwieniem Winicjusz.

Grek nadstawi� jedn� d�o�, drug� za� uczyni� gest liczenia pieni�dzy.

� Takie dzi� czasy, panie � rzek� z westchnieniem.

� B�dziesz wi�c os�em � rzek� Petroniusz � kt�ry zdobywa fortec� za pomoc� work�w z�ota.

� Jestem tylko biednym filozofem, panie � odrzek� z pokor� Chilon � z�oto macie wy.

Winicjusz cisn�� mu kiesk�, kt�r� Grek chwyci� w powietrzu, jakkolwiek istotnie nie mia� dw�ch palc�w u prawej r�ki.

Po czym podni�s� g�ow� i rzek�:

� Panie, wiem ju� wi�cej, ni� si� spodziewasz. Nie przyszed�em tu z pr�nymi r�koma. Wiem, �e dziewicy nie porwali Aulusowie, gdy� m�wi�em ju� z ich s�ugami. Wiem, �e jej nie ma na Palatynie, gdzie wszyscy zaj�ci s� chor� ma�� August�, i mo�e nawet domy�lam si�, dlaczego wolicie szuka� dziewicy z moj� pomoc� ni� z pomoc� wigil�w i �o�nierzy cezara. Wiem, �e u�atwi� jej ucieczk� s�uga pochodz�cy z tego� samego co i ona kraju. Nie m�g� on znale�� pomocy u niewolnik�w, bo niewolnicy, kt�rzy si� wszyscy razem trzymaj�, nie pomogliby mu przeciw twoim. Mogli mu pom�c tylko wsp�wyznawcy...

� S�uchaj, Winicjuszu � przerwa� Petroniusz � czym ci tego samego s�owo w s�owo nie m�wi�?

� Honor to dla mnie � rzek� Chilo. � Dziewica, panie � m�wi� zwracaj�c si� zn�w do Winicjusza � niechybnie czci jednakie b�stwo z t� najcnotliwsz� z Rzymianek, z t� prawdziw� matron� stolat�[224], Pomponi�. S�ysza�em i to, �e Pomponia by�a s�dzona w domu za wyznawanie jakich� obcych b�stw, nie mog�em si� jednak od jej s�ug dowiedzie�, jakie jest owo b�stwo i jak si� zowi� jego wyznawcy. Gdybym m�g� o tym wiedzie�, uda�bym si� do nich, sta�bym si� najpobo�niejszym mi�dzy nimi i zyska� ich ufno��. Lecz ty, panie, kt�ry, jak wiem, tak�e sp�dzi�e� kilkana�cie dni w domu szlachetnego Aulusa, czy mo�esz da� mi jak� o tym wiadomo��?

� Nie mog� � rzek� Winicjusz.

� Pytali�cie mnie d�ugo o r�ne rzeczy, szlachetni panowie, i ja odpowiada�em na pytania, pozw�lcie, bym je teraz zadawa�. Czy nie widzia�e�, cny trybunie, �adnych pos��k�w, �adnych ofiar, �adnych oznak, �adnych amulet�w na Pomponii lub na twej boskiej Ligii? Czy nie widzia�e�, aby kre�li�y mi�dzy sob� jakie� znaki zrozumia�e dla nich tylko?

� Znaki?... Czekaj!... Tak! Widzia�em raz, jak Ligia nakre�li�a na piasku ryb�.

� Ryb�? Aa! Ooo! Czy uczyni�a to raz, czy kilkakrotnie?

� Raz jeden.

� I jeste�, panie, pewien, �e nakre�li�a... ryb�? Oo!...

� Tak jest! � odrzek� zaciekawiony Winicjusz. � Czy odgadujesz, co to znaczy?

� Czy odgaduj�?! � zawo�a� Chilon.

I sk�oniwszy si� na znak po�egnania, doda�:

� Niechaj Fortuna rozsypie na was po r�wnie[225] wszystkie dary, dostojni panowie.

� Ka� sobie da� p�aszcz! � rzek� mu na drog� Petroniusz.

� Ulisses sk�ada ci dzi�ki za Tersytesa � odpowiedzia� Grek.

I sk�oniwszy si� powt�rnie wyszed�.

� C� powiesz o tym szlachetnym m�drcu? � spyta� Winicjusza Petroniusz.

� Powiem, �e on odnajdzie Ligi�! � zawo�a� z rado�ci� Winicjusz � ale powiem tak�e, �e gdyby istnia�o pa�stwo �otr�w, on m�g�by by� kr�lem w tym pa�stwie.

� Niew�tpliwie. Musz� z tym stoikiem zabra� bli�sz� znajomo��, ale tymczasem ka�� wykadzi� po nim atrium.

A Chilon Chilonides, okr�ciwszy si� swym nowym p�aszczem, podrzuca� na d�oni pod jego fa�dami otrzyman� od Winicjusza kiesk� i lubowa� si� zar�wno jej ci�arem, jak d�wi�kiem. Id�c z wolna i ogl�daj�c si�, czy z domu Petroniusza za nim nie patrz�, min�� portyk Liwii i doszed�szy do rogu Clivus Virbius skr�ci� na Subur�.

�Trzeba p�j�� do Sporusa � m�wi� sobie � i ula� troch� wina Fortunie. Znalaz�em wreszcie, czegom od dawna szuka�. M�ody jest, zapalczywy, hojny jak kopalnie Cypru i za t� ligijsk� makol�gw�[226] got�w by odda� p� mienia. Tak, takiego w�a�nie szuka�em od dawna. Trzeba jednak by� z nim ostro�nym, bo jego zmarszczenie brwi nie zapowiada nic dobrego. Ach! Szczeni�ta wilcze[227] panuj� dzi� nad �wiatem!... Mniej bym si� ba� tego Petroniusza. O, bogowie! Przecz str�czycielstwo lepiej dzi� pop�aca ni� cnota? Ha! Nakre�li�a ci ryb� na piasku? Je�li wiem, co to znaczy, niech si� ud�awi� kawa�kiem koziego sera! Ale b�d� wiedzia�! Poniewa� jednak ryby �yj� pod wod�, a poszukiwanie pod wod� trudniejsze jest ni� na l�dzie, ergo: zap�aci mi za t� ryb� osobno. Jeszcze jedna taka kieska, a m�g�bym porzuci� dziadowskie biesagi[228] i kupi� sobie niewolnika... Lecz co by� powiedzia�, Chilonie, gdybym ci doradzi� kupi� nie niewolnika, ale niewolnic�?... Znam ci�! Wiem, �e si� zgodzisz!... Gdyby by�a pi�kna, jak na przyk�ad Eunice, sam by� przy niej odm�odnia�, a zarazem mia�by� z niej uczciwy i pewny doch�d. Sprzeda�em tej biednej Eunice dwie nitki z mego w�asnego starego p�aszcza... G�upia jest, ale gdyby mi j� Petroniusz darowa�, to bym j� wzi��... Tak, tak, Chilonie, synu Chilona... Straci�e� ojca i matk�!... Jeste� sierot�, wi�c kup sobie na pociech� cho� niewolnic�. Musi ona wprawdzie gdzie� mieszka�, wi�c Winicjusz najmie jej mieszkanie, w kt�rym i ty si� przytulisz; musi si� ubra�, wi�c Winicjusz zap�aci za jej ubi�r, i musi je��, wi�c b�dzie j� �ywi�... Och, jakie �ycie ci�kie! Gdzie te czasy, w kt�rych za obola[229] mo�na by�o dosta� tyle bobu ze s�onin�, ile mo�na by�o w obie d�onie obj��, lub kawa� koziej kiszki, nalanej krwi�, tak d�ugi jak rami� dwunastoletniego pachol�cia!... Ale oto i ten z�odziej, Sporus! W winiarni naj�atwiej czego� si� dowiedzie�.�

Tak m�wi�c wszed� do winiarni i kaza� sobie poda� dzbaniec �ciemnego�, widz�c za� nieufne spojrzenie gospodarza wyd�uba� z�oty pieni�dz z kieski i po�o�ywszy go na stole rzek�:

� Sporusie, pracowa�em dzi� z Senek� od �witu do po�udnia i oto, czym m�j przyjaciel obdarzy� mnie na drog�.

Okr�g�e oczy Sporusa uczyni�y si� na ten widok jeszcze okr�glejsze i wino wnet znalaz�o si� przed Chilonem, ten za� umoczywszy w nim palec nakre�li� ryb� na stole i rzek�:

� Wiesz, co to znaczy?

� Ryba? No, ryba to ryba!

� G�upi�, cho� dolewasz tyle wody do wina, �e mog�aby si� w nim znale�� i ryba. To jest symbol, kt�ry w j�zyku filozof�w znaczy: u�miech Fortuny. Gdyby� go by� odgad�, by�by� i ty mo�e zrobi� fortun�. Szanuj filozofi�, m�wi� ci, bo inaczej zmieni� winiarni�, do czego m�j osobisty przyjaciel, Petroniusz, od dawna mnie namawia.

Rozdzia� czternasty

Przez kilka dni nast�pnych Chilon nie pokazywa� si� nigdzie. Winicjusz, kt�ry od czasu, jak dowiedzia� si� od Akte, �e Ligia go kocha�a, stokro� jeszcze wi�cej pragn�� j� odnale��, rozpocz�� poszukiwania na w�asn� r�k�, nie chc�c, a zarazem i nie mog�c uda� si� o pomoc do cezara, pogr��onego w trwodze z powodu zdrowia ma�ej Augusty.

Jako� nie pomog�y ofiary sk�adane w �wi�tyniach, mod�y i wota, jak r�wnie� sztuka lekarska i wszelkie czarodziejskie �rodki, jakich si� w ostateczno�ci chwytano. Po tygodniu dziecko umar�o. �a�oba pad�a na dw�r i na Rzym. Cezar, kt�ry przy urodzeniu dziecka szala� z rado�ci, szala� teraz z rozpaczy i zamkn�wszy si� u siebie, przez dwa dni nie przyjmowa� pokarmu, a jakkolwiek pa�ac roi� si� t�umami senator�w i augustian�w, kt�rzy �pieszyli z oznakami �alu i wsp�czucia, nie chcia� nikogo widzie�. Senat zebra� si� na nadzwyczajne posiedzenie, na kt�rym zmar�e dziecko og�oszone zosta�o bogini�; uchwalono wznie�� jej �wi�tyni� i ustanowi� osobnego przy niej kap�ana. Sk�adano te� w innych nowe na cze�� zmar�ej ofiary, odlewano jej pos�gi z drogocennych metali, a pogrzeb by� jedn� niezmiern� uroczysto�ci�, na kt�rej lud podziwia� niepomiarkowane oznaki �alu, jakie dawa� cezar, p�aka� z nim razem, wyci�ga� r�ce po podarki i nade wszystko bawi� si� niezwyk�ym widowiskiem.

Petroniusza zaniepokoi�a ta �mier�. Wiadomym ju� by�o w ca�ym Rzymie, �e Poppea przypisuje j� czarom. Powtarzali to za ni� i lekarze, kt�rzy w ten spos�b mogli usprawiedliwi� bezskuteczno�� swych wysi�k�w, i kap�ani, kt�rych ofiary okaza�y si� bezsilne, i zamawiacze, kt�rzy dr�eli o swoje �ycie, i lud. Petroniusz rad by� teraz, �e Ligia uciek�a; poniewa� jednak nie �yczy� �le Aulusom, a �yczy� dobrze i sobie, i Winicjuszowi, przeto gdy zdj�to cyprys zatkni�ty na znak �a�oby przed Palatynem, uda� si� na przyj�cie zgotowane dla senator�w i augustian�w, by si� przekona�, o ile Nero poda� ucho wie�ci o czarach, i zapobiec nast�pstwom, jakie by mog�y z tego wynikn��.

Przypuszcza� te�, znaj�c Nerona, �e ten cho�by w czary nie uwierzy�, b�dzie udawa�, �e wierzy, i dlatego, by oszuka� w�asny b�l, i dlatego, by si� na kimkolwiek pom�ci�, i wreszcie, by zapobiec przypuszczeniom, �e bogowie poczynaj� go kara� za zbrodnie. Petroniusz nie s�dzi�, by cezar m�g� nawet w�asne dziecko kocha� prawdziwie i g��boko, jakkolwiek kocha� je zapalczywie, by� jednak pewien, �e b�dzie przesadza� w bole�ci. Jako� nie omyli� si�. Nero s�ucha� pociech senator�w i rycerzy z kamienn� twarz�, z oczyma utkwionymi w jeden punkt, i wida� by�o, �e je�li nawet cierpi istotnie, to zarazem my�li o tym, jakie wra�enie czyni jego b�l na obecnych, zarazem pozuje na Niobe[230] i daje przedstawienie rodzicielskiego �alu, tak jakby je dawa� komediant na scenie. Nie umia� nawet przy tym wytrwa� w milcz�cej i niby skamienia�ej bole�ci, albowiem chwilami czyni� gesta, jak gdyby posypywa� g�ow� prochem ziemi, a chwilami j�cza� g�ucho, ujrzawszy za� Petroniusza zerwa� si� i tragicznym g�osem pocz�� wo�a� tak, aby go wszyscy mogli dos�ysze�:

� Eheu!... I ty� winien jej �mierci! Za twoj� to rad� wszed� w te mury z�y duch, kt�ry jednym spojrzeniem wyssa� �ycie z jej piersi... Biada mi! I wolej[231], by oczy moje nie patrzy�y na �wiat�o Heliosa... Biada mi! Eheu! Eheu!...

I podnosz�c coraz g�os, przeszed� w krzyk rozpaczliwy, lecz Petroniusz w tej�e samej chwili postanowi� stawi� wszystko na jeden rzut ko�ci, za czym, wyci�gn�wszy r�k�, zerwa� szybko jedwabn� chustk�, kt�r� Nero zawsze nosi� na szyi, i po�o�y� mu j� na ustach.

� Panie! � rzek� z powag�. � Spal Rzym i �wiat z bole�ci, lecz zachowaj nam sw�j g�os!

Zdumieli si� obecni, zdumia� si� na chwil� sam Nero, jeden tylko Petroniusz pozosta� niewzruszony. Wiedzia� on nadto dobrze, co robi. Pami�ta� przecie, �e Terpnos i Diodor mieli wprost rozkaz zatyka� usta cezarowi, gdyby podnosz�c zbyt g�os nara�a� go na szwank jakikolwiek.

� Cezarze � m�wi� dalej z t� sam� powag� i smutkiem � ponie�li�my strat� niezmiern�, niech nam cho� ten skarb pociechy zostanie!

Twarz Nerona zadrga�a i po chwili z oczu pu�ci�y mu si� �zy; nagle wspar� d�onie na ramionach Petroniusza i z�o�ywszy g�ow� na jego piersiach j�� powtarza� w�r�d �ka�:

� Ty� jeden ze wszystkich o tym pomy�la�, ty jeden, Petroniuszu! Ty jeden!

Tygellinus po��k� z zazdro�ci. Petroniusz za� m�wi�:

� Jed� do Ancjum! Tam ona przysz�a na �wiat, tam sp�yn�a na ci� rado��, tam sp�ynie ukojenie. Niech morskie powietrze od�wie�y twe boskie gard�o; niechaj pier� twoja odetchnie s�on� wilgoci�. My, wierni, p�jdziemy wsz�dy za tob� i gdy tw�j b�l b�dziemy koili przyja�ni�, ty ukoisz nas pie�ni�.

� Tak! � odrzek� �a�o�nie Nero � napisz� hymn na jej cze�� i u�o�� do niego muzyk�.

� A potem poszukasz ciep�ego s�o�ca w Baiae.

� A potem zapomnienia w Grecji.

� W ojczy�nie poezji i pie�ni!

I kamienny, ponury nastr�j mija� stopniowo, jak mijaj� chmury pokrywaj�ce s�o�ce, a natomiast pocz�a si� rozmowa niby pe�na jeszcze smutku, lecz pe�na i uk�ad�w na przysz�o��, tycz�cych podr�y, artystycznych wyst�pie�, a nawet i przyj��, jakich wymaga�o zapowiedziane przybycie Tyrydata, kr�la Armenii. Tygellinus pr�bowa� wprawdzie jeszcze wspomnie� o czarach, lecz Petroniusz, pewny ju� wygranej, podj�� wprost wyzwanie.

� Tygellinie � rzek� � czy s�dzisz, �e czary mog� szkodzi� bogom?

� Sam cezar o nich m�wi� � odpowiedzia� dworak.

� Bole�� m�wi�a, nie cezar, lecz ty co o tym mniemasz?

� Bogowie s� zbyt pot�ni, by mogli podlega� urokom.

� Mia��eby� za� odmawia� bosko�ci cezarowi i jego rodzinie?

� Peractum est![232] � mrukn�� stoj�cy obok Epriusz Marcellus powtarzaj�c okrzyk, jaki wydawa� lud, gdy gladiator w arenie ugodzony zosta� od razu tak, �e nie potrzebowa� dobicia.

Tygellinus zgryz� w sobie gniew. Mi�dzy nim i Petroniuszem z dawna istnia�o wsp�zawodnictwo wobec Nerona i Tygellinus mia� t� wy�szo��, �e Nero mniej albo raczej wcale si� wobec niego nie kr�powa�, a� dot�d jednak Petroniusz, ilekro� si� zetkn�li, pokonywa� go rozumem i dowcipem.

Tak si� sta�o i teraz. Tygellinus umilk� i tylko zapisywa� sobie w pami�ci tych senator�w i rycerzy, kt�rzy w chwili, gdy Petroniusz cofn�� si� w g��b sali, otoczyli go zaraz, mniemaj�c, �e po tym, co zasz�o, on b�dzie stanowczo pierwszym ulubie�cem cezara.

Petroniusz za� wyszed�szy z pa�acu uda� si� do Winicjusza i opowiedziawszy mu zaj�cie z cezarem i Tygellinem rzek�:

� Nie tylko odwr�ci�em niebezpiecze�stwo od Aulusa Plaucjusza i Pomponii, a zarazem od nas obydw�ch, ale nawet od Ligii, kt�rej nie b�d� poszukiwali cho�by dlatego, �e nam�wi�em tamt� miedzianobrod� ma�p�, by pojecha�a do Ancjum, a stamt�d do Neapolis lub Baiae. I pojedzie, w Rzymie bowiem nie �mia� dot�d wyst�pi� publicznie w teatrze, wiem za�, �e od dawna ma zamiar wyst�pi� w Neapolis. Potem marzy o Grecji, gdzie chce mu si� �piewa� we wszystkich znaczniejszych miastach, a potem wraz ze wszystkimi wie�cami, kt�re mu ofiaruj� Graeculi[233], odprawi� triumfalny wjazd do Rzymu. Przez ten czas b�dziemy mogli szuka� Ligii swobodnie i ukry� j� bezpiecznie. A c�? Czy nasz szlachety filozof nie by� dot�d?

� Tw�j szlachetny filozof jest oszust. Nie! Nie by�, nie pokaza� si� i nie poka�e si� wi�cej!

� A ja lepsze mam poj�cie, je�li nie o jego uczciwo�ci, to o rozumie. Upu�ci� ju� raz krwi twemu workowi i przyjdzie cho�by po to, �eby jej upu�ci� po raz drugi.

� Niech si� strze�e, bym ja mu krwi nie upu�ci�!

� Nie czy� tego; miej z nim cierpliwo��, p�ki si� dowodnie o oszustwie nie przekonasz. Nie dawaj mu wi�cej pieni�dzy, a natomiast obiecuj hojn� nagrod�, je�li ci przyniesie wiadomo�� pewn�. Czy przedsi�bierzesz co� tak�e na w�asn� r�k�?

� Dwaj moi wyzwole�cy, Nimfidiusz i Demas, szukaj� jej na czele sze��dziesi�ciu ludzi. Ten z niewolnik�w, kt�ry j� odnajdzie, ma obiecan� wolno��. Wys�a�em pr�cz tego umy�lnych na wszystkie drogi wiod�ce z Rzymu, by w gospodach wypytywali o Liga i dziewic�. Sam przebiegam miasto dniem i noc�, licz�c na traf szcz�liwy.

� Cokolwiek b�dziesz wiedzia�, daj mi zna�, bo ja musz� jecha� do Ancjum.

� Dobrze.

� A je�li kt�regokolwiek rana obudziwszy si� powiesz sobie, �e dla jednej dziewczyny nie warto si� dr�czy� i czyni� dla niej tylu zabieg�w, to przyje�d�aj do Ancjum. Tam nie zbraknie ni kobiet, ni uciech.

Winicjusz pocz�� chodzi� szybkimi krokami, Petroniusz za� spogl�da� czas jaki� za nim, wreszcie rzek�:

� Powiedz mi szczerze � nie jak zapaleniec, kt�ry co� w siebie wmawia i sam si� podnieca, ale jak cz�owiek rozs�dny, kt�ry odpowiada przyjacielowi: czy tobie zawsze jednakowo chodzi o t� Ligi�?

Winicjusz zatrzyma� si� na chwil� i spojrza� tak na Petroniusza, jak gdyby go przedtem nie widzia�, po czym zn�w pocz�� chodzi�. Widocznym by�o, �e hamuje w sobie wybuch. Wreszcie w oczach, z poczucia w�asnej bezsilno�ci, z �alu, gniewu i niepokonanej t�sknoty, zebra�y mu si� dwie �zy, kt�re przem�wi�y silniej do Petroniusza ni� najwymowniejsze s�owa.

Wi�c zamy�liwszy si� przez chwil� rzek�:

� �wiat d�wiga na barkach nie Atlas, ale kobieta, i czasem igra nim jak pi�k�.

� Tak! � rzek� Winicjusz.

I pocz�li si� �egna�. Lecz w tej chwili niewolnik da� zna�, �e Chilon Chilonides czeka w przedsionku i prosi, aby m�g� by� dopuszczony przed oblicze pana.

Winicjusz kaza� wpu�ci� go natychmiast, Petroniusz za� rzek�:

� Ha! Nie m�wi�em ci! Na Herkulesa! Zachowaj tylko spok�j; inaczej on tob� ow�adnie, nie ty nim.

� Pozdrowienie i cze�� szlachetnemu wojskowemu trybunowi i tobie, panie! � m�wi� wchodz�c Chilon. � Niech szcz�cie wasze r�wne b�dzie waszej s�awie, a s�awa niech obiegnie �wiat ca�y, od s�up�w Herkulesa a� po granice Arsacyd�w.

� Witaj, prawodawco cnoty i m�dro�ci! � odpowiedzia� Petroniusz.

Lecz Winicjusz spyta� z udanym spokojem:

� Co przynosisz?

� Za pierwszym razem przynios�em ci, panie, nadziej�, obecnie przynosz� pewno��, �e dziewica zostanie odnaleziona.

� To znaczy, �e� jej nie odnalaz� dot�d?

� Tak, panie, alem odnalaz�, co znaczy znak, kt�ry ci uczyni�a; wiem, kto s� ludzie, kt�rzy j� odbili, i wiem, mi�dzy jakiego b�stwa wyznawcami szuka� jej nale�y.

Winicjusz chcia� si� zerwa� z krzes�a, na kt�rym siedzia�, lecz Petroniusz po�o�y� mu d�o� na ramieniu i zwracaj�c si� do Chilona rzek�:

� M�w dalej!

� Czy jeste� zupe�nie pewny, panie, �e dziewica nakre�li�a ci ryb� na piasku?

� Tak jest! � wybuchn�� Winicjusz.

� A zatem jest chrze�cijank� i odbili j� chrze�cijanie.

Nasta�a chwila milczenia.

� S�uchaj, Chilonie � rzek� wreszcie Petroniusz. � Krewny m�j przeznaczy� ci za odszukanie dziewczyny znaczn� ilo�� pieni�dzy, ale nie mniej znaczn� ilo�� r�zeg, je�li go zechcesz oszukiwa�. W pierwszym razie kupisz nie jednego, ale trzech skryb�w, w drugim filozofia wszystkich siedmiu m�drc�w, z dodatkiem twojej w�asnej, nie stanie ci za ma�� goj�c�.

� Dziewica jest chrze�cijank�, panie! � zawo�a� Grek.

� Zastan�w si�, Chilonie. Ty� cz�ek nieg�upi! Wiemy, �e Junia Sylana wraz z Kalwi� Kryspinill� oskar�y�y Pomponi� Grecyn� o wyznawanie chrze�cija�skiego zabobonu, ale wiemy tak�e, �e s�d domowy uwolni� j� od tego zarzutu. Czy�by� ty chcia� go teraz podnosi�? Czy chcia�by� w nas wm�wi�, �e Pomponia, a z ni� razem i Ligia mog� nale�e� do nieprzyjaci� rodu ludzkiego, do zatruwaczy fontann i studzien, do czcicieli o�lej g�owy, do ludzi, kt�rzy morduj� dzieci i oddaj� si� najplugawszej rozpu�cie? Pomy�l, Chilonie, czy ta teza, kt�r� nam g�osisz, nie odbije si� jako antyteza na twoim grzbiecie.

Chilon roz�o�y� r�ce na znak, �e to nie jego wina, po czym rzek�:

� Panie! Wym�w po grecku nast�puj�ce zdanie: Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel[234].

� Dobrze. Oto m�wi�!... C� z tego?

� A teraz we� pierwsze litery ka�dego z tych wyraz�w i z�� je tak, aby stworzy�y jeden wyraz.

� Ryba! � rzek� ze zdziwieniem Petroniusz.

� Oto dlaczego ryba sta�a si� god�em chrze�cijan � odpowiedzia� z dum� Chilon.

Nasta�a chwila milczenia. W wywodach Greka by�o jednak co� tak uderzaj�cego, �e obaj przyjaciele nie mogli si� oprze� zdumieniu.

� Winicjuszu � spyta� Petroniusz � czy si� nie mylisz i czy istotnie Ligia nakre�li�a ci ryb�?

� Na wszystkich bog�w podziemnych, mo�na oszale�! � zawo�a� z uniesieniem m�ody cz�owiek. � Gdyby mi nakre�li�a ptaka, powiedzia�bym, �e ptaka!

� A wi�c jest chrze�cijank� � powt�rzy� Chilon.

� To znaczy � rzek� Petroniusz � �e Pomponia i Ligia zatruwaj� studnie, morduj� schwytane na ulicy dzieci i oddaj� si� rozpu�cie! G�upstwo! Ty, Winicjuszu, by�e� d�u�ej w ich domu, ja by�em kr�tko, ale znam do�� i Aulusa, i Pomponi�, do�� nawet znam Ligi�, �eby powiedzie�: potwarz i g�upstwo! Je�li ryba jest god�em chrze�cijan, czemu istotnie zaprzeczy� trudno, i je�li one s� chrze�cijankami, to na Prozerpin�! widocznie chrze�cijanie nie s� tym, za co ich mamy.

� M�wisz jak Sokrates, panie � odpowiedzia� Chilon. � Kto kiedy bada� chrze�cijanina? Kto pozna� ich nauk�? Gdym w�drowa� przed trzema laty z Neapolis tu, do Rzymu (o, czemu� tam nie zosta�em!), przy��czy� si� do mnie cz�owiek, lekarz, imieniem Glaukos, o kt�rym m�wiono, �e by� chrze�cijaninem, a mimo tego przekona�em si�, �e by� to dobry i cnotliwy cz�owiek.

� Czy nie od tego cnotliwego cz�owieka dowiedzia�e� si� teraz, co znaczy ryba?

� Niestety, panie! Po drodze w jednej gospodzie pchn�� kto� poczciwego starca no�em, a �on� i dziecko jego uprowadzili handlarze niewolnik�w, ja za� w obronie ich straci�em te oto dwa palce. Ale �e mi�dzy chrze�cijanami nie brak, jak m�wi�, cud�w, wi�c mam nadziej�, �e mi odrosn�.

� Jak to? Zali zosta�e� chrze�cijaninem?

� Od wczoraj, panie! Od wczoraj! Uczyni�a mnie nim ta ryba. Patrz, jaka jednak w niej si�a! I za kilka dni b�d� najgorliwszym z gorliwych, aby mnie przypu�cili do wszystkich swych tajemnic, a gdy mnie przypuszcz� do wszystkich tajemnic, b�d� wiedzia�, gdzie si� ukrywa dziewica. W�wczas mo�e moje chrze�cija�stwo lepiej mi si� op�aci od mojej filozofii. Uczyni�em te� Merkuremu �lub, �e je�li mi pomo�e do odszukania dziewicy, ofiaruj� mu dwie ja��wki jednych lat i jednakiej miary, kt�rym ka�� poz�oci� rogi.

� Wi�c twoje wczorajsze chrze�cija�stwo i twoja dawniejsza filozofia pozwalaj� ci wierzy� w Merkurego?

� Wierz� zawsze w to, w co mi wierzy� potrzeba, i to jest moja filozofia, kt�ra zw�aszcza Merkuremu powinna przypa�� do smaku. Na nieszcz�cie, wiecie, dostojni panowie, jaki to jest b�g podejrzliwy. Nie ufa on obietnicom nawet nieskazitelnych filozof�w i wola�by mo�e naprz�d dosta� ja��wki, a tymczasem to jest wydatek ogromny. Nie ka�dy jest Senek� i mnie na to nie sta�, gdyby jednak szlachetny Winicjusz chcia� na rachunek tej sumy, kt�r� mi obieca�... co�kolwiek...

� Ani obola, Chilonie! � rzek� Petroniusz � ani obola! Hojno�� Winicjusza przewy�szy twoje nadzieje, ale dopiero w�wczas, gdy Ligia zostanie odnaleziona, to jest, gdy nam wska�esz jej kryj�wk�. Merkury musi ci zakredytowa� dwie ja��wki, chocia� nie dziwi� mu si�, �e nie ma do tego ochoty, i poznaj� w tym jego rozum.

� Pos�uchajcie mnie, dostojni panowie. Odkrycie, jakie uczyni�em, jest wielkie, albowiem chocia� nie odnalaz�em dot�d dziewicy, odnalaz�em drog�, na kt�rej jej szuka� nale�y. Oto rozes�ali�cie wyzwole�c�w i niewolnik�w na ca�e miasto i prowincj�, a czy� kt�ry da� wam jak�� wskaz�wk�? Nie! Ja jeden da�em. I powiem wam wi�cej. Mi�dzy waszymi niewolnikami mog� by� chrze�cijanie, o kt�rych nie wiecie, gdy� zabobon ten rozszerzy� si� ju� wsz�dzie, i ci, zamiast pomaga�, b�d� was zdradzali. �le nawet jest, �e mnie tu widz�, i dlatego ty, szlachetny Petroniuszu, naka� milczenie Eunice, ty za�, r�wnie szlachetny Winicjuszu, rozg�o�, i� ci sprzedaj� ma��, kt�ra posmarowanym ni� koniom zapewnia zwyci�stwo w cyrku... Ja jeden b�d� szuka� i ja jeden zbieg�w odnajd�, wy za� ufajcie mi i wiedzcie, �e cokolwiek bym dosta� naprz�d, b�dzie to tylko dla mnie zach�t�, gdy� zawsze b�d� si� spodziewa� wi�cej i tym wi�ksz� mia� pewno��, �e przyobiecana nagroda mnie nie minie. Ach, tak! Jako filozof, pogardzam pieni�dzmi, chocia� nie pogardzaj� nimi ani Seneka, ani nawet Muzoniusz lub Kornutus, kt�rzy jednak nie stracili palc�w w niczyjej obronie i kt�rzy sami pisa� i imiona swe potomno�ci przekaza� mog�. Ale pr�cz niewolnika, kt�rego kupi� zamierzam, i pr�cz Merkurego, kt�remu obieca�em ja��wk� (a wiecie, jak byd�o podro�a�o), samo poszukiwanie poci�ga mn�stwo wydatk�w. Pos�uchajcie tylko cierpliwie. Oto od tych kilku dni na nogach poczyni�y mi si� rany od ci�g�ego chodzenia. Zachodzi�em do winiarni, by gada� z lud�mi, do piekarzy, rze�nik�w, do sprzedaj�cych oliw� i do rybak�w. Przebieg�em wszystkie ulice i zau�ki; by�em w kryj�wkach zbieg�ych niewolnik�w; przegra�em blisko sto as�w w mor�; by�em w pralniach, suszarniach i garkuchniach, widzia�em mulnik�w i rze�biarzy; widzia�em ludzi, kt�rzy lecz� na p�cherz i wyrywaj� z�by, gada�em z przekupniami suszonych fig, by�em na cmentarzach, a wiecie po co? Oto, aby kre�li� wsz�dzie ryb�, patrze� ludziom w oczy i s�ucha�, co na �w znak powiedz�. D�ugi czas nie mog�em dostrzec nic, a� raz spostrzeg�em starego niewolnika przy fontannie, kt�ry czerpa� wiadrami wod� i p�aka�. Zbli�ywszy si� w�wczas do niego spyta�em o przyczyn� �ez. Na to, gdy�my siedli na stopniach fontanny, odrzek� mi, �e zbiera� ca�e �ycie sestercj� do sestercji, by wykupi� umi�owanego syna, ale pan jego, niejaki Pansa, gdy zoczy� pieni�dze, zabra� mu je, syna za� zatrzyma� nadal w niewoli. �I tak p�acz� � m�wi� stary � bo cho� powtarzam: dziej si� wola boska, nie mog�, biedny grzesznik, �ez powstrzyma�.� W�wczas, jakby tkni�ty przeczuciem, umoczywszy palec w wiadrze, nakre�li�em mu ryb�, on za� odrzek�: �I moja nadzieja w Chrystusie�. A jam spyta�: �Pozna�e� mnie po znaku?� On rzek�: �Tak jest i pok�j niech b�dzie z tob�.� Wtedy pocz��em go ci�gn�� za j�zyk i poczciwina wygada� wszystko. Jego pan, �w Pansa, sam jest wyzwole�cem wielkiego Pansy i dostawia kamienie Tybrem do Rzymu, kt�re niewolnicy i ludzie najemni wy�adowuj� z tratew i d�wigaj� do buduj�cych si� dom�w nocami, by we dnie nie tamowa� ruchu na ulicach. Pracuje mi�dzy nimi wielu chrze�cijan i jego syn, lecz �e to robota nad si�y, wi�c dlatego chcia� go wykupi�. Lecz Pansa wola� zatrzyma� i pieni�dze, i niewolnika. Tak m�wi�c, zn�w pocz�� p�aka�, ja za� pomiesza�em z jego �zami moje, co mi przysz�o �atwo z powodu dobroci serca i strzykania w nogach, kt�rego ze zbytniego chodzenia dosta�em. Pocz��em te� przy tym narzeka�, �e przyszed�szy przed kilku dniami z Neapolis, nie znam nikogo z braci, nie wiem, gdzie si� zbieraj�, by modli� si� razem. On zdziwi� si�, �e mi chrze�cijanie z Neapolis nie dali list�w do rzymskich braci, alem mu powiedzia�, �e mi je ukradziono w drodze. W�wczas rzek� mi, bym przyszed� w nocy nad rzek�, a on mnie z bra�mi pozna, ci za� doprowadz� mnie do dom�w modlitwy i do starszych, kt�rzy rz�dz� gmin� chrze�cija�sk�. Co us�yszawszy ucieszy�em si� tak, i� da�em mu sum� potrzebn� na wykupienie syna, w tej nadziei, �e wspania�y Winicjusz w dw�jnas�b mi j� powr�ci...

� Chilonie � przerwa� Petroniusz � w twoim opowiadaniu k�amstwo p�ywa po powierzchni prawdy jak oliwa po wodzie. Przynios�e� wiadomo�ci wa�ne, temu nie przecz�. Twierdz� nawet, �e na drodze do odszukania Ligii wielki krok zosta� uczyniony, lecz ty nie omaszczaj k�amstwem swych nowin. Jak si� nazywa �w starzec, od kt�rego dowiedzia�e� si�, �e chrze�cijanie poznaj� si� za pomoc� znaku ryby?

� Eurycjusz, panie. Biedny, nieszcz�liwy starzec! Przypomnia� mi Glauka lekarza, kt�rego broni�em od zb�jc�w, i tym mnie g��wnie wzruszy�.

� Wierz�, �e go pozna�e� i �e potrafisz skorzysta� z tej znajomo�ci, ale� mu pieni�dzy nie da�. Nie da�e� mu ani asa, rozumiesz mnie! Nie da�e� nic!

� Alem mu pom�g� d�wiga� wiadra i o jego synu m�wi�em z najwi�kszym wsp�czuciem. Tak, panie! C� si� mo�e ukry� przed przenikliwo�ci� Petroniusza? A wi�c nie da�em mu pieni�dzy, a raczej da�em mu je, ale tylko w duszy, w umy�le, co, gdyby by� prawdziwym filozofem, powinno mu by�o wystarczy�... Da�em za� dlatego, �em uzna� taki post�pek za niezb�dny i po�yteczny, albowiem pomy�l, panie, jak by on mi zjedna� od razu wszystkich chrze�cijan, jaki do nich przyst�p otworzy� i jak� wzbudzi� w nich ufno��.

� Prawda � rzek� Petroniusz � i powiniene� to by� uczyni�.

� W�a�nie dlatego tu przychodz�, abym m�g� to uczyni�.

Petroniusz zwr�ci� si� do Winicjusza:

� Ka� mu wyliczy� pi�� tysi�cy sestercji, ale w duszy, w umy�le...

Lecz Winicjusz rzek�:

� Dam ci pacho�ka, kt�ry poniesie sum� potrzebn�, ty za� powiesz Eurycjuszowi, �e pacho�ek jest twoim niewolnikiem, i wyliczysz staremu przy nim pieni�dze. Poniewa� jednak przynios�e� wiadomo�� wa�n�, otrzymasz drugie tyle dla siebie. Przyjd� po pacho�ka i po pieni�dze dzi� wiecz�r.

� Oto prawdziwy cezar!� rzek� Chilon. � Pozwolisz, panie, �e ci zadedykuj� moje dzie�o, ale pozwolisz tak�e, �e dzi� wiecz�r przyjd� tylko po pieni�dze, albowiem Eurycjusz powiedzia� mi, �e wy�adowano ju� wszystkie tratwy, a nowe przyholuj� z Ostii dopiero za dni kilka. Pok�j niech b�dzie z wami! Tak si� �egnaj� chrze�cijanie... Kupi� sobie niewolnic�, to jest, chcia�em powiedzie�: niewolnika. Ryby �api� si� na w�dk�, a chrze�cijanie na ryb�. Pax vobiscum[235]! Pax!... Pax!... Pax!...

Rozdzia� szesnasty

Chilon nie pokazywa� si� jednak do�� d�ugo, tak �e Winicjusz nie wiedzia� w ko�cu, co o tym s�dzi�. Pr�no powtarza� sobie, �e poszukiwania, je�li maj� doprowadzi� do wynik�w pomy�lnych i pewnych, musz� by� powolne. Zar�wno jego krew, jak i porywcza natura burzy�y si� przeciw g�osowi rozs�dku. Nie czyni� nic, czeka�, siedzie� z za�o�onymi r�koma by�o czym� tak przeciwnym jego usposobieniu, �e w �aden spos�b nie umia� si� z tym pogodzi�. Przebieganie zau�k�w miasta w ciemnym niewolniczym p�aszczu przez to samo, �e by�o daremnym, wyda�o mu si� tylko oszukiwaniem w�asnej bezczynno�ci i nie mog�o go zaspokoi�. Wyzwole�cy jego, ludzie przebiegli, kt�rym kaza� czyni� poszukiwania na w�asn� r�k�, okazywali si� stokro� mniej zr�cznymi od Chilona. Tymczasem obok mi�o�ci, jak� czu� dla Ligii, rodzi�a si� w nim jeszcze zawzi�to�� gracza, kt�ry chce wygra�. Winicjusz takim by� zawsze. Od najm�odszych lat przeprowadza�, co chcia� z nami�tno�ci� cz�owieka, kt�ry nie rozumie, �e mo�e si� co� nie uda� i �e trzeba si� czego� wyrzec. Karno�� wojskowa uj�a wprawdzie na czas w karby jego samowol�, ale wszczepi�a we� zarazem przekonanie, �e ka�dy rozkaz, kt�ry wydawa� ni�szym od siebie, musi by� spe�niony, d�u�szy za� pobyt na Wschodzie, w�r�d ludzi gi�tkich i do niewolniczego pos�uchu przywyk�ych, utwierdzi� go tylko w wierze, �e dla jego �chc� nie ma granic. Obecnie wi�c krwawi�a ci�ko i jego mi�o�� w�asna. By�o przy tym w tych przeciwno�ciach, w tym oporze i w samej ucieczce Ligii co� dla niego niezrozumia�ego, jaka� zagadka, nad kt�rej rozwi�zaniem m�czy� �miertelnie g�ow�. Czu�, �e Akte powiedzia�a prawd� i �e nie by� dla Ligii oboj�tnym. Ale je�li tak, to dlaczego prze�o�y�a tu�actwo i n�dz� nad jego mi�o��, nad jego pieszczoty i nad pobyt w jego rozkosznym domu? Na to pytanie nie umia� znale�� odpowiedzi, a natomiast dochodzi� tylko do pewnego niejasnego poczucia, �e mi�dzy nim a Ligi� i mi�dzy ich poj�ciami, i mi�dzy �wiatem jego i Petroniusza a �wiatem Ligii i Pomponii Grecyny istnieje jaka� r�nica i jakie� nieporozumienie g��bokie jak przepa��, kt�rej nic nie zdo�a zape�ni� i wyr�wna�. W�wczas zdawa�o mu si�, �e musi Ligi� straci�, i na t� my�l traci� t� reszt� r�wnowagi, kt�r� chcia� w nim utrzyma� Petroniusz. By�y chwile, w kt�rych sam nie wiedzia�, czy Ligi� kocha, czy jej nienawidzi, rozumia� tylko, �e musi j� znale�� i �e wola�by, �eby go ziemia poch�on�a, ni� �eby nie mia� jej zobaczy� i posi��. Moc� wyobra�ni widywa� j� czasem tak dok�adnie, jakby przed nim sta�a; przypomina� sobie ka�de s�owo, kt�re do niej m�wi� i kt�re od niej us�ysza�. Czu� j� blisko; czu� j� na piersi, w ramionach, i w�wczas ��dza obejmowa�a go jak p�omie�. Kocha� j� i wzywa� jej. A gdy pomy�la�, �e by� przez ni� kochany i �e mog�a dobrowolnie spe�ni� wszystko, czego od niej ��da�, chwyta� go �al ci�ki, nieprzebrany i jaka� wielka tkliwo�� zalewa�a mu serce na kszta�t niezmiernej fali. Lecz miewa� i chwile, w kt�rych blad� z w�ciek�o�ci i lubowa� si� my�lami o upokorzeniu i m�kach, jakie Ligii zada, gdy j� odnajdzie. Chcia� j� nie tylko mie�, ale mie� zdeptan� niewolnic�, a jednocze�nie czu�, �e gdyby mu zostawiono wyb�r; czy by� jej niewolnikiem, czy nie widzie� jej wi�cej w �yciu, to wola�by by� jej niewolnikiem. Bywa�y dnie, w kt�rych my�la� o znakach, jakie na jej r�anym ciele zostawi�by batog[243], i zarazem chcia�by ca�owa� te �lady. Przychodzi�o mu tak�e do g�owy, �e by�by szcz�liwy, gdyby j� m�g� zabi�.

W tej rozterce, w zm�czeniu, niepewno�ci i zgryzocie traci� zdrowie, a nawet i pi�kno��. Sta� si� te� panem niewyrozumia�ym i okrutnym. Niewolnicy, a nawet wyzwole�cy zbli�ali si� do niego z dr�eniem, a gdy kary spada�y na nich bez �adnego powodu, zar�wno niemi�osierne, jak nies�uszne, pocz�li go skrycie nienawidzie�. On za� czuj�c to i czuj�c swoje osamotnienie, m�ci� si� na nich tym bardziej. Hamowa� si� teraz z jednym tylko Chilonem z obawy, �eby nie zaprzesta� poszukiwa�, �w za� zmiarkowawszy to pocz�� go opanowywa� i stawa� si� coraz bardziej wymagaj�cym. Z pocz�tku za ka�d� bytno�ci� upewnia� Winicjusza, �e sprawa p�jdzie �atwo i pr�dko, teraz j�� sam wynajdywa� trudno�ci i nie przestaj�c wprawdzie zar�cza� za niezawodny skutek poszukiwa�, nie ukrywa� jednak, �e musz� one trwa� jeszcze d�ugo.

Przyszed� wreszcie, po d�ugich dniach oczekiwania, z twarz� tak pos�pn�, �e m�ody cz�owiek zblad� na jego widok i skoczywszy ku niemu, zaledwie mia� si�� zapyta�:

� Nie ma jej mi�dzy chrze�cijanami?

� Owszem, panie � odpowiedzia� Chilon � ale znalaz�em mi�dzy nimi Glauka lekarza.

� O czym m�wisz i co to za jeden?

� Zapomnia�e� wi�c, panie, o starcu, z kt�rym w�drowa�em z Neapolis do Rzymu i w kt�rego obronie straci�em te oto dwa palce, kt�rych strata nie pozwala mi utrzyma� pi�ra w d�oni. Rozb�jnicy, kt�rzy porwali jego �on� i dzieci, pchn�li go no�em. Zostawi�em go konaj�cego w gospodzie pod Minturnae i op�akiwa�em go d�ugo. Niestety! Przekona�em si�, �e �yje dot�d i nale�y do gminy chrze�cija�skiej w Rzymie.

Winicjusz, kt�ry nie m�g� poj��, o co chodzi, zrozumia� tylko, �e �w Glaukus stanowi jak�� przeszkod� w odnalezieniu Ligii, wi�c pot�umi� gniew, kt�ry w nim wzbiera�, i rzek�:

� Je�li� go broni�, to powinien by� ci wdzi�czny i pomaga�.

� Ach, dostojny trybunie! Nawet bogowie nie zawsze bywaj� wdzi�czni, a c� dopiero ludzie. Tak! powinien mi by� wdzi�czny. Na nieszcz�cie jednak jest to starzec s�abego umys�u, przy�mionego przez wiek i zmartwienia, z kt�rego to powodu nie tylko nie jest mi wdzi�czny, ale, jak dowiedzia�em si� w�a�nie od jego wsp�wyznawc�w, oskar�a mnie, �em si� zm�wi� z rozb�jnikami i �e to ja jestem powodem jego nieszcz��. Oto mi nagroda za dwa palce!

� Jestem pewny, �otrze, �e tak by�o, jak on m�wi! � rzek� Winicjusz.

� Tedy wiesz wi�cej od niego, panie � odpowiedzia� z godno�ci� Chilo � on bowiem tylko przypuszcza, �e tak by�o, co jednak nie przeszkadza�oby mu wezwa� chrze�cijan i pom�ci� si� na mnie okrutnie. Uczyni�by to niechybnie, inni za� r�wnie� niechybnie by mu pomogli. Szcz�ciem, nie wie mego imienia, w domu za� modlitwy, w kt�rym spotkali�my si�, nie dostrzeg� mnie. Ja jednak pozna�em go od razu i w pierwszej chwili chcia�em si� mu rzuci� na szyj�. Wstrzyma�a mnie tylko roztropno�� i zwyczaj zastanawiania si� nad ka�dym krokiem, kt�ry zamierzam uczyni�. Pocz��em si� wi�c po wyj�ciu z domu modlitwy o niego wypytywa� i ci, kt�rzy go znaj�, powiedzieli mi, i� jest to cz�owiek, kt�rego zdradzi� towarzysz podr�y z Neapolis... Inaczej nie wiedzia�bym przecie, �e on tak opowiada.

� Co mnie to obchodzi! M�w, co� widzia� w domu modlitwy!

� Ciebie nie obchodzi, panie, ale mnie obchodzi zupe�nie tyle, ile w�asna moja sk�ra. Poniewa� za� chc�, by nauka moja mnie prze�y�a, wol� si� wyrzec nagrody, jak� mi obieca�e�, ni� nara�a� �ycie dla marnej mamony, bez kt�rej, jako prawdziwy filozof, �y� i szuka� boskiej prawdy potrafi�.

Lecz Winicjusz zbli�y� si� ku niemu z twarz� z�owrog� i pocz�� m�wi� st�umionym g�osem:

� A kto ci powiedzia�, �e z r�ki Glauka pr�dzej ci� �mier� spotka ni� z mojej? Sk�d wiesz, psie, czy ci� zaraz nie zakopi� w moim ogrodzie?

Chilo, kt�ry by� tch�rzem, spojrza� na Winicjusza i w mgnieniu oka zrozumia�, �e jeszcze jedno niebaczne s�owo, a zginie bez ratunku.

� B�d� jej szuka�, panie, i znajd� j�! � zawo�a� po�piesznie.

Nasta�o milczenie, w czasie kt�rego s�ycha� by�o tylko szybki oddech Winicjusza i odleg�y �piew niewolnik�w, kt�rzy pracowali w ogrodzie.

Po chwili dopiero Grek spostrzeg�szy, �e m�ody patrycjusz uspokoi� si� ju� nieco, pocz�� m�wi�:

� �mier� przesz�a ko�o mnie, ale ja patrzy�em na ni� z takim spokojem jak Sokrates. Nie, panie! Nie powiedzia�em, �e wyrzekam si� szukania dziewicy, i chcia�em ci tylko powiedzie�, �e szukanie jej po��czone jest teraz z wielkim dla mnie niebezpiecze�stwem. W�tpi�e� w swoim czasie, czy jest na �wiecie jaki Eurycjusz, a chocia� na w�asne oczy przekona�e� si�, �e syn mojego ojca m�wi� ci prawd�, pos�dzasz teraz, �em ci wymy�li� Glaukusa. Niestety! Gdyby to on by� tylko wymys�em, gdybym m�g� z zupe�nym bezpiecze�stwem chodzi� mi�dzy chrze�cijan, tak jak chodzi�em dawniej, odst�pi�bym za to t� biedn� star� niewolnic�, kt�r� kupi�em trzy dni temu, aby mia�a piecz� nad moim wiekiem i kalectwem. Lecz Glaukus �yje, panie, i gdyby mnie raz ujrza�, ty by� nie ujrza� mnie wi�cej, a w takim razie kto by ci odnalaz� dziewic�?

Tu umilk� zn�w i pocz�� obciera� �zy, po czym m�wi� dalej:

� Lecz p�ki Glaukus �yje, jak�e mi jej szuka�, gdy w ka�dej chwili mog� go napotka�, a gdy go napotkam, zgin� i wraz ze mn� przepadn� moje poszukiwania.

� Do czego zmierzasz? jaka jest rada? i co chcesz przedsi�wzi��? � spyta� Winicjusz.

� Arystoteles uczy nas, panie, �e mniejsze rzeczy trzeba po�wi�ca� dla wi�kszych, a kr�l Priam mawia� cz�sto, �e staro�� jest ci�kim brzemieniem. Ow� brzemi� staro�ci i nieszcz�� przygniata Glauka od dawna i tak ci�ko, �e �mier� by�aby dla niego dobrodziejstwem. Czym�e bowiem wedle Seneki jest �mier�, je�li nie wyzwoleniem?...

� B�aznuj z Petroniuszem, nie ze mn�, i m�w, czego chcesz.

� Je�li cnota jest b�aze�stwem, niech mi bogowie pozwol� zosta� b�aznem na zawsze. Chc�, panie, usun�� Glauka, albowiem p�ki on �yje, i �ycie moje, i poszukiwania w ci�g�ym s� niebezpiecze�stwie.

� Najmij wi�c ludzi, kt�rzy go zat�uk� kijami, ja ich zap�ac�.

� Zedr� ci�, panie, i b�d� p�niej wyzyskiwali tajemnic�. �otr�w w Rzymie tylu jest, ile ziarn piasku w arenie, nie uwierzysz jednak, jak si� dro��, gdy uczciwy cz�owiek potrzebuje wynaj�� ich �otrostwo. Nie, dostojny trybunie! A nu�by wigilowie schwytali zb�jc�w na zab�jstwie? Ci niew�tpliwie wyznaliby, kto ich naj��, i mia�by� k�opot. Mnie za� nie wska��, bo im imienia swego nie powiem. �le robisz, �e mi nie ufasz, albowiem pomijaj�c nawet moj� rzetelno��, pomnij, �e tu chodzi o dwie inne rzeczy: o moj� w�asn� sk�r� i o nagrod�, jak� mi przyrzek�e�.

� Ile ci potrzeba?

� Potrzeba mi tysi�c sestercji, albowiem zwr��, panie, uwag�, �e musz� znale�� otr�w uczciwych, takich, kt�rzy by wzi�wszy zadatek nie znikn�li z nim razem bez wie�ci. Za dobr� robot� dobra zap�ata! Przyda�oby si� te� co� i dla mnie na obtarcie �ez, kt�re wylej� z �alu nad Glaukiem. Bog�w bior� na �wiadectwo, jakem go kocha�. Je�li dzi� dostan� tysi�c sestercji, za dwa dni dusza jego b�dzie w Hadesie i tam dopiero, je�li dusze zachowuj� pami�� i dar my�li, pozna, jakem go kocha�. Ludzi znajd� dzi� jeszcze i zapowiem im, �e od jutra wiecz�r za ka�dy dzie� �ycia Glauka str�cam po sto sestercji.Mam te� pewien pomys�, kt�ry mi si� wydaje niechybnym.

Winicjusz raz jeszcze przyobieca� mu ��dan� sum�, lecz zabroni� m�wi� wi�cej o Glauku, a natomiast zapyta�, jakie inne przynosi nowiny, gdzie przez ten czas by�, co widzia� i co odkry�. Lecz Chilo niewiele nowego m�g� mu powiedzie�. By� w dw�ch jeszcze domach modlitwy i uwa�a� pilnie na wszystkich, a zw�aszcza na kobiety, ale nie spostrzeg� �adnej, kt�ra by�aby podobn� do Ligii. Chrze�cijanie jednak uwa�aj� go za swego, a od czasu gdy da� na wykupno syna Eurycjusza, czcz� go jako cz�owieka, kt�ry wst�puje w �lady Chrestosa. Dowiedzia� si� te� od nich, �e jeden wielki prawodawca, niejaki Pawe� z Tarsu, znajduje si� w Rzymie, uwi�ziony skutkiem skargi podanej przez �yd�w, i postanowi� si� z nim pozna�. Ale najbardziej ucieszy�a go inna wiadomo��, mianowicie, �e najwy�szy kap�an ca�ej sekty, kt�ry by� uczniem Chrystusa i kt�remu ten�e powierzy� zarz�d chrze�cijan ca�ego �wiata, ma tak�e lada chwila przyjecha� do Rzymu. Wszyscy chrze�cijanie zechc� go oczywi�cie widzie� i s�ucha� jego nauk. Nast�pi� jakie� wielkie zebrania, na kt�rych i on, Chilo, b�dzie obecny, a co wi�cej, poniewa� w t�umie ukry� si� �atwo, wi�c wprowadzi na nie i Winicjusza. W�wczas odnajd� Ligi� na pewno. Gdy Glauka raz si� usunie, nie b�dzie to po��czone nawet z wielkim niebezpiecze�stwem. Zem�ci�, zem�ciliby si� oczywi�cie i chrze�cijanie, ale w og�le s� to ludzie spokojni.

Tu Chilon pocz�� opowiada� z pewnym zdziwieniem, �e nie dostrzeg� nigdy, by oddawali si� rozpu�cie, zatruwali studnie i fontanny, by byli nieprzyjaci�mi rodzaju ludzkiego, czcili os�a lub karmili si� mi�sem dzieci. Nie! Nie! Tego nie widzia�. Zapewne, �e znajdzie mi�dzy nimi i takich, kt�rzy za pieni�dze sprz�tn� Glauka, ale nauka ich, o ile mu wiadomo, do �adnych zbrodni nie zach�ca, owszem, ka�e urazy przebacza�.

Winicjusz za� przypomnia� sobie, co mu u Akte powiedzia�a Pomponia Grecyna, i w og�le s��w Chilona s�ucha� z rado�ci�. Jakkolwiek uczucie jego dla Ligii przybiera�o pozory nienawi�ci, doznawa� ulgi s�ysz�c, �e nauka, kt�r� i ona, i Pomponia wyznawa�y, nie by�a ani zbrodnicz�, ani plugaw�. Powstawa�o w nim jednak jakie� niejasne poczucie, �e to ona w�a�nie, �e to ta nie znana mu i tajemnicza cze�� dla Chrystusa stworzy�a rozdzia� mi�dzy nim i Ligi�, wi�c pocz�� zarazem ba� si� tej nauki i nienawidzie� jej.

Rozdzia� siedemnasty

Chilonowi za� istotnie chodzi�o o usuni�cie Glauka, kt�ry jakkolwiek podesz�y w leciech[244], nie by� wcale niedo��nym starcem.W tym, co Chilo opowiada� Winicjuszowi, by�a znaczna cz�� prawdy. Zna� on w swoim czasie Glauka, zdradzi� go, zaprzeda� rozb�jnikom, pozbawi� rodziny, mienia i wyda� na mord. Pami�� tych zdarze� znosi� jednak lekko, albowiem porzuci� go konaj�cego nie w gospodzie, ale w polu pod Minturnae, i nie przewidzia� tej jednej tylko rzeczy, �e Glaukus wyleczy si� z ran i przyb�dzie do Rzymu. Tote� gdy ujrza� go w domu modlitwy, przerazi� si� rzeczywi�cie i w pierwszej chwili chcia� naprawd� zrzec si� poszukiwania Ligii. Lecz z drugiej strony Winicjusz przerazi� go jeszcze wi�cej. Zrozumia�, �e musi wybra� mi�dzy obaw� Glauka a po�cigiem i zemst� pot�nego patrycjusza, kt�remu niechybnie przyszed�by w pomoc drugi, jeszcze wi�kszy, Petroniusz. Wobec tego Chilo przesta� si� waha�. Pomy�la�, �e lepiej jest mie� nieprzyjaci� ma�ych ni� wielkich, i jakkolwiek tch�rzliwa jego natura wzdraga�a si� nieco przed krwawymi sposobami, uzna� jednak za konieczno�� zamordowanie Glauka za pomoc� obcych r�k.

Obecnie chodzi�o mu tylko o wyb�r ludzi i do nich to w�a�nie odnosi� si� jego pomys�, o kt�rym Winicjuszowi wspomina�. Sp�dzaj�c najcz�ciej noce w winiarniach i nocuj�c w nich mi�dzy lud�mi bez dachu, bez czci i wiary, �atwo m�g� znale�� takich, kt�rzy by podj�li si� ka�dej roboty, ale jeszcze �atwiej takich, kt�rzy zwietrzywszy u niego pieni�dze, zacz�liby od niego robot� lub wzi�wszy zadatek, wymusili z niego ca�� sum� postrachem wydania go w r�ce wigil�w. Zreszt� od pewnego czasu Chilo czu� wstr�t do ho�oty, do plugawych, a zarazem strasznych figur, kt�re gnie�dzi�y si� w podejrzanych domach na Suburze lub na Zatybrzu. Mierz�c wszystko w�asn� miar� i nie zg��biwszy dostatecznie chrze�cijan ani ich nauki, s�dzi�, �e i mi�dzy nimi znajdzie powolne narz�dzia, �e za� wydawali mu si� rzetelniejsi od innych, do nich postanowi� si� uda� i spraw� przedstawi� w ten spos�b, aby podj�li si� jej nie tylko dla pieni�dzy, ale i przez gorliwo��.

W tym celu poszed� wieczorem do Eurycjusza, o kt�rym wiedzia�, �e jest mu oddanym ca�� dusz� i �e uczyni wszystko, by mu pom�c. B�d�c jednak z natury ostro�nym, ani my�la� zwierzy� mu si� ze swych prawdziwych zamiar�w, kt�re zreszt� sta�yby w jawnym przeciwie�stwie z wiar� starca w jego cnot� i bogobojno��. Chcia� mie� gotowych na wszystko ludzi i z nimi dopiero u�o�y� si� o spraw� w ten spos�b, by ze wzgl�du na samych siebie zachowali j� w wieczystej tajemnicy.

Starzec Eurycjusz, wykupiwszy syna, wynaj�� jeden z takich ma�ych kramik�w, jakie mrowi�y si� przy Circus Maximus, aby sprzedawa� w nim oliwki, b�b, prza�ne[245] ciasto i os�odzon� miodem wod� widzom przybywaj�cym na wy�cigi. Chilo zasta� go w domu, urz�dzaj�cego kramik, i powitawszy w imi� Chrystusa, pocz�� m�wi� o sprawie, kt�ra go do niego przywiod�a. Oto oddawszy mu us�ug� liczy�, �e mu si� wyp�ac� wdzi�czno�ci�. Potrzeba mu dw�ch lub trzech ludzi silnych i odwa�nych dla odwr�cenia niebezpiecze�stwa gro��cego nie tylko jemu, ale wszystkim chrze�cijanom. Jest wprawdzie biedny, gdy� niemal wszystko, co mia�, odda� Eurycjuszowi, jednak�e ludziom takim zap�aci�by za ich us�ugi, pod warunkiem, aby mu ufali i spe�nili wiernie, co im spe�ni� naka�e.

Eurycjusz i syn jego Kwartus s�uchali go, jako swego dobroczy�cy, niemal na kolanach. Obaj o�wiadczyli te�, �e sami gotowi s� wykona� wszystko, czego od nich za��da, wierz�c, �e m�� tak �wi�ty nie mo�e ��da� uczynk�w, kt�re by nie by�y zgodne z nauk� Chrystusa.

Chilo zapewni� ich, �e tak jest, i podni�s�szy oczy w g�r�, zdawa� si� modli�, w rzeczywisto�ci za� namy�la� si�, czy nie b�dzie dobrze przyj�� ich ofiary, kt�ra mog�aby zaoszcz�dzi� mu tysi�c sestercji. Lecz po chwili namys�u odrzuci� j�. Eurycjusz by� starcem, mo�e nie tyle przyci�ni�tym przez wiek, ile wycie�czonym przez troski i chorob�. Kwartus liczy� lat szesna�cie, Chilonowi za� trzeba by�o ludzi sprawnych, a przede wszystkim silnych. Co do tysi�ca sestercji, spodziewa� si�, �e dzi�ki pomys�owi, na jaki wpad�, potrafi w ka�dym razie znaczn� ich cz�� oszcz�dzi�.

Oni napierali si� czas jaki�, lecz gdy odm�wi� stanowczo, ust�pili. Kwartus rzek� w�wczas:

� Znam piekarza Demasa, panie, u kt�rego przy �arnach[246] pracuj� niewolnicy i ludzie najemni. Jeden z tych najemnik�w jest tak silny, �e starczy�by nie za dw�ch, ale za czterech, sam bowiem widzia�em, jak podnosi� kamienie, kt�rych czterech ludzi ruszy� z miejsca nie mog�o.

� Je�li to jest cz�owiek bogobojny i zdolny po�wi�ci� si� za braci, poznaj mnie z nim � rzek� Chilo.

� Jest chrze�cijaninem, panie � odpowiedzia� Kwartus � gdy� u Demasa pracuj� po wi�kszej cz�ci chrze�cijanie. S� tam robotnicy nocni i dzienni, �w za� nale�y do nocnych. Gdyby�my teraz poszli, trafiliby�my na ich wieczerz� i m�g�by� si� z nim swobodnie rozm�wi�. Demas mieszka ko�o Emporium.

Chilo zgodzi� si� najch�tniej. Emporium le�a�o u st�p wzg�rza Awenty�skiego, zatem niezbyt od Wielkiego Cyrku daleko. Mo�na by�o, nie obchodz�c wzg�rz, uda� si� wzd�u� rzeki, przez Porticus Aemilia, co jeszcze znacznie skraca�o drog�.

� Stary jestem � rzek� Chilo, gdy weszli pod kolumnad� � i czasem miewam za�mienia pami�ci. Tak! Wszak�e nasz Chrystus wydany zosta� przez jednego ze swoich uczni�w! Ale imienia zdrajcy nie mog� sobie w tej chwili przypomnie�...

� Judasz, panie, kt�ry si� powiesi� � odpowiedzia� Kwartus dziwi�c si� nieco w duszy, jak mo�na by�o tego imienia nie pami�ta�.

� A tak! Judasz! Dzi�kuj� ci � powiedzia� Chilo.

I czas jaki� szli w milczeniu. Doszed�szy do Emporium, kt�re by�o ju� zamkni�te, min�li je i obszed�szy spichlerze, w kt�rych wydawano ludowi zbo�e, skr�cili na lewo, ku domom, kt�re ci�gn�y si� wzd�u� Via Ostiensis, a� do wzg�rka Testacius i Forum Pistorium. Tam zatrzymali si� przed drewnianym budynkiem, z kt�rego wn�trza dochodzi� huk �aren. Kwartus wszed� do �rodka, Chilo za�, kt�ry nie lubi� pokazywa� si� wielkiej ilo�ci ludzi i kt�ry w ci�g�ej by� obawie, �e jakie� fatum mo�e go zetkn�� z Glaukiem lekarzem, pozosta� na zewn�trz.

�Ciekawym tego Herkulesa, kt�ry s�u�y za m�ynarczyka � m�wi� sobie spogl�daj�c na jasno �wiec�cy ksi�yc � je�li to jest �otr i cz�owiek m�dry, b�dzie mnie troch� kosztowa�, je�li za� cnotliwy chrze�cijanin a g�upi, zrobi za darmo wszystko, czego od niego za��dam.�

Dalsze rozmy�lania przerwa� mu powr�t Kwartusa, kt�ry wyszed� z budynku z drugim cz�owiekiem, przybranym tylko w tunik� zwan� exomis, skrajan� w ten spos�b, �e prawe rami� i prawa pier� pozostawa�y nagie. Odzie�y podobnej, jako pozostawiaj�cej zupe�n� swobod� ruch�w, u�ywali szczeg�lniej robotnicy. Chilo spojrzawszy na przybysza odetchn�� z zadowoleniem, w �yciu bowiem nie widzia� dot�d takiego ramienia i takiej piersi.

� Oto jest, panie � rzek� Kwartus � brat, kt�rego chcia�e� widzie�.

� Niechaj pok�j Chrystus�w[247] b�dzie z tob� � ozwa� si� Chilo � ty za�, Kwartusie. powiedz temu bratu, czy zas�uguj� na wiar� i ufno��, a potem wracaj w imi� Bo�e, albowiem nie trzeba, aby� s�dziwego ojca zostawia� w samotno�ci.

� Jest to �wi�ty cz�owiek � rzek� Kwartus � kt�ry odda� ca�e mienie, aby mnie, nie znanego sobie, wykupi� z niewoli. Niechaj mu Pan nasz, Zbawiciel, zgotuje za to niebiesk� nagrod�.

Olbrzymi robotnik us�yszawszy to schyli� si� i uca�owa� r�k� Chilona.

� Jak ci na imi�, bracie? � spyta� Grek.

� Na chrzcie �wi�tym dano mi, ojcze, imi� Urbana.

� Urbanie, bracie m�j, masz-li czas, aby pom�wi� ze mn� swobodnie?

� Robota nasza poczyna si� o p�nocy, a teraz gotuj� nam dopiero wieczerz�.

� Czasu jest wi�c do�� p�jd�my nad rzek�, a tam wys�uchasz s��w moich.

Poszli i siedli na kamiennej brze�nicy w ciszy przerywanej tylko przez odleg�y huk �aren i be�kotanie p�yn�cej w dole fali. Tam Chilo wpatrzy� si� w twarz robotnika, kt�ra mimo nieco gro�nego i smutnego wyrazu, jaki miewa�y zazwyczaj twarze barbarzy�c�w zamieszka�ych w Rzymie, wyda�a mu si� jednak dobrotliw� i szczer�.

�Tak jest! � rzek� sobie w duchu. � To jest cz�owiek dobry i g�upi, kt�ry darmo zabije Glauka.�

Po czym spyta�:

� Urbanie, mi�ujesz ty Chrystusa?

� Mi�uj� z duszy, serca � odpowiedzia� robotnik.

� A braci swoich? A siostry, a tych, kt�rzy nauczyli ci� prawdy i wiary w Chrystusa?

� Mi�uj� ich tak�e, ojcze.

� Tedy niech pok�j b�dzie z tob�.

� I z tob�, ojcze.

Nasta�a zn�w cisza � tylko w oddaleniu hucza�y �arna, a w dole be�kota�a rzeka.

Chilo wpatrzy� si� w jasny blask miesi�czny[248] i wolnym, st�umionym g�osem pocz�� m�wi� o �mierci Chrystusa. M�wi� jakby nie do Urbana, ale jakby sam dla siebie rozpami�tywa� ow� �mier� lub jakby jej tajemnic� zwierza� temu u�pionemu miastu. By�o w tym co� wzruszaj�cego i zarazem uroczystego. Robotnik p�aka�, a gdy Chilo pocz�� j�cze� i ubolewa� nad tym, �e w chwili �mierci Zbawiciela nie by�o nikogo, kto by go broni�, je�li nie od ukrzy�owania, to przynajmniej od zniewag �o�nierzy i �yd�w, olbrzymie pi�ci barbarzy�cy pocz�y zaciska� si� z �alu i t�umionej w�ciek�o�ci. �mier� wzrusza�a go tylko, lecz na my�l o tej t�uszczy, szydz�cej z przybitego na krzy�u Baranka, burzy�a si� w nim prostacza dusza i ogarnia�a go dzika ch�� zemsty.

A Chilo spyta� nagle:

� Urbanie, zali wiesz, kto by� Judasz?

� Wiem, wiem! Ale on si� powiesi�! � zawo�a� robotnik.

I w g�osie jego by� jakby �al, �e zdrajca sam ju� wymierzy� sobie kar� i �e nie mo�e wpa�� w jego r�ce.

A Chilon m�wi� dalej:

� Gdyby si� jednak nie by� powiesi� i gdyby kt�ry z chrze�cijan spotka� go na l�dzie lub na morzu, czy by nie powinien si� pom�ci� za m�k�, krew i �mier� Zbawiciela?

� Kto by si� nie pom�ci�, ojcze!

� Pok�j z tob�, wierny s�ugo Baranka. Tak! Wolno swoje krzywdy odpuszcza�, kt� jednak�e ma prawo odpu�ci� krzywd� Boga? Ale jako w�� p�odzi w�a, jako z�o�� z�o�� i jako zdrada zdrad�, tak z jadu Judasza zrodzi� si� drugi zdrajca, a jako tamten wyda� �ydom i �o�nierzom rzymskim Zbawiciela, tak �w, kt�ry �yje mi�dzy nami, chce wyda� wilkom owieczki jego i je�li nikt nie zapobie�y zdradzie, je�li nikt nie zetrze przed czasem g�owy w�a, wszystkich nas czeka zguba, a z nami razem zginie i cze�� Baranka[249].

Robotnik patrzy� na niego z ogromnym niepokojem, jakby nie zdaj�c sobie sprawy z tego, co s�ysza�, Grek za�, okrywszy g�ow� rogiem p�aszcza, pocz�� powtarza� g�osem jakby spod ziemi wychodz�cym:

� Biada wam, s�udzy prawdziwego Boga, biada wam, chrze�cijanie i chrze�cijanki!

I zn�w nasta�o milczenie, zn�w by�o s�ycha� tylko huk �aren, g�uchy �piew m�ynarczyk�w i szum rzeki.

� Ojcze � spyta� wreszcie robotnik � co to za zdrajca?

Chilo opu�ci� g�ow�. Co to za zdrajca? Syn Judasza, syn jego jadu, kt�ry udaje chrze�cijanina i chodzi do dom�w modlitwy dlatego tylko, by oskar�a� braci przed cezarem, �e cezara nie chc� uznawa� za boga, �e zatruwaj� fontanny, morduj� dzieci i chc� zniszczy� to miasto tak, �eby kamie� na kamieniu nie zosta�. Oto za kilka dni b�dzie wydany rozkaz pretorianom, by uwi�zili starc�w, niewiasty i dzieci i powiedli ich na stracenie, tak jak pos�ano na �mier� niewolnik�w Pedaniusza Sekunda. I wszystko to uczyni� �w drugi Judasz. Ale je�li pierwszego nikt nie skara�, je�li nikt si� nad nim nie pom�ci�, je�li nikt nie broni� Chrystusa w godzin� m�ki, kt� zechce tego ukara�, kto zetrze w�a, zanim go cezar wys�ucha, kto go zg�adzi, kto obroni przed zgub� braci i wiar� w Chrystusa?

A Urban, kt�ry siedzia� dot�d na kamiennej cembrowinie, powsta� nagle i rzek�:

� Ja to uczyni�, ojcze.

Chilon powsta� r�wnie�, przez chwil� patrzy� na twarz robotnika, o�wiecon� blaskiem ksi�yca, po czym wyci�gn�wszy rami� po�o�y� z wolna d�o� na jego g�owie.

� Id� mi�dzy chrze�cijan � rzek� uroczy�cie � id� do domu modlitwy i pytaj braci o Glauka lekarza, a gdy ci go wska��, w�wczas, w imi� Chrystusa, zabij!...

� O Glauka?... � powt�rzy� robotnik, jakby chc�c utwierdzi� sobie w pami�ci to imi�.

� Znasz-li go?

� Nie, nie znam. Chrze�cijan jest tysi�ce w ca�ym Rzymie i nie wszyscy si� znaj�. Ale jutro w Ostrianum[250] zbior� si� w nocy bracia i siostry, co do jednej duszy, albowiem przyby� Wielki Aposto� Chrystusowy, kt�ry tam b�dzie naucza�, i tam bracia wska�� mi Glauka.

� W Ostrianum? � spyta� Chilon. � Wszak to za bramami miasta. Bracia i wszystkie siostry? W nocy? Za bramami w Ostrianum?

� Tak, ojcze. To jest nasz cmentarz, mi�dzy Via Salaria a Nomentana. Zali ci nie wiadomo, �e tam b�dzie naucza� Wielki Aposto�?

� Nie by�em dwa dni w domu, przetom nie odebra� jego listu, a nie wiedzia�em, gdzie jest Ostrianum, poniewa� niedawno przyby�em tu z Koryntu, gdzie zarz�dzam gmin� chrze�cija�sk�... Ale tak jest! I skoro Chrystus tak ci� natchn��, p�jdziesz w nocy, m�j synu, do Ostrianum, tam wynajdziesz mi�dzy bra�mi Glauka i zabijesz go w drodze powrotnej do miasta, za co b�d� ci odpuszczone wszystkie grzechy. A teraz pok�j niech b�dzie z tob�.

� Ojcze...

� S�ucham ci�, s�ugo Baranka.

Na twarzy robotnika odbi�o si� zak�opotanie. Oto niedawno zabi� cz�owieka, a mo�e i dw�ch, a nauka Chrystusa zabrania zabija�. Nie zabi� ich wszelako w swojej obronie bo i tego nie wolno! Nie zabi�, Chryste uchowaj, dla zysku... Biskup sam mu da� braci do pomocy, ale zabija� nie pozwoli�, on za� niechc�cy zabi�, bo B�g pokara� go sil� zbyt wielk�... I teraz ci�ko pokutuje... Inni �piewaj� przy �arnach, a on nieszcz�sny my�li o swoim grzechu, o obrazie Baranka... Ile si� ju� namodli�, nap�aka�! Ile Baranka naprzeprasza�! I czuje dot�d, �e nie odpokutowa� dosy�... A teraz zn�w przyrzek� zabi� zdrajc�... I dobrze! W�asne tylko krzywdy wolno przebacza�, wi�c zabije go cho�by w oczach wszystkich braci i si�str, kt�re jutro b�d� w Ostrianum. Ale niech Glaukus b�dzie wprz�d skazany przez starszych mi�dzy braci�, przez biskupa albo przez Aposto�a. Zabi� niewielka rzecz, a zabi� zdrajc� to nawet i mi�o, jak zabi� wilka lub nied�wiedzia, ale nu�by Glaukus zgin�� niewinnie? Jak�e bra� na sumienie nowe zab�jstwo, nowy grzech i now� obraz� Baranka?

� Na s�d nie ma czasu, m�j synu � odrzek� Chilon � albowiem zdrajca prosto z Ostrianum pod��y do cezara do Ancjum lub schroni si� w domu pewnego patrycjusza, na kt�rego jest us�ugach, ale oto dam ci znak, kt�ry gdy poka�esz po zabiciu Glauka, i biskup, i Wielki Aposto� pob�ogos�awi� tw�j uczynek.

To rzek�szy wydoby� pieni��ek, po czym j�� szuka� za pasem no�a, a znalaz�szy go wyskroba� na sestercji ostrzem znak krzy�a i poda� j� robotnikowi.

� Oto wyrok na Glauka i znak dla ciebie. Gdy go po zg�adzeniu Glauka poka�esz biskupowi, odpu�ci ci i tamto zab�jstwo, kt�rego� si� niechc�cy dopu�ci�.

Robotnik wyci�gn�� mimo woli r�k� po pieni�dz, ale maj�c w�a�nie zbyt �wie�o w pami�ci pierwsze zab�jstwo, dozna� jakby uczucia przestrachu.

� Ojcze � rzek� prawie b�agalnym g�osem � zali bierzesz na sumienie ten uczynek i zali sam s�ysza�e� Glaukusa zaprzedaj�cego braci?

Chilo zrozumia�, �e trzeba da� jakie� dowody, wymieni� jakie� nazwiska, albowiem inaczej w serce olbrzyma mo�e si� wkra�� w�tpliwo��. I nagle szcz�liwa my�l za�wita�a mu w g�owie.

� S�uchaj, Urbanie � rzek� � mieszkam w Koryncie, ale pochodz� z Kos i tu, w Rzymie, ucz� nauki Chrystusa pewn� s�u�ebn� dziewczyn� z mojego kraju, kt�rej imi� jest Eunice. S�u�y ona jako vestiplica w domu przyjaciela cezara, niejakiego Petroniusza. Ot� w tym domu s�ysza�em, jak Glaukus podejmowa� si� wyda� wszystkich chrze�cijan, a opr�cz tego obiecywa� innemu zausznikowi[251] cesarskiemu, Winicjuszowi, �e odnajdzie mu mi�dzy chrze�cijanami dziewic�...

Tu przerwa� i spojrza� ze zdumieniem na robotnika, kt�rego oczy za�wieci�y nagle jak oczy zwierza, a twarz przybra�a wyraz dzikiego gniewu i gro�by.

� Co tobie jest? � zapyta� prawie z przestrachem.

� Nic, ojcze. Zabij� jutro Glauka!...

Lecz Grek umilk�; po chwili wzi�wszy za ramiona robotnika, zwr�ci� go tak, aby �wiat�o ksi�yca pada�o wprost na jego twarz, i pocz�� mu si� przypatrywa� uwa�nie. Widocznym by�o, �e w duszy waha� si�, czy go pyta� dalej i wydoby� wszystko na jaw, czy te� na razie poprzesta� na tym, czego si� dowiedzia� lub domy�li�.

W ko�cu jednak wrodzona mu ostro�no�� przemog�a.

Odetchn�� g��boko raz i drugi, po czym, po�o�ywszy zn�w d�o� na g�owie robotnika, spyta� uroczystym, dobitnym g�osem:

� Wszak�e na chrzcie �wi�tym dano ci imi� Urbana?

� Tak jest, ojcze.

� A zatem niech pok�j b�dzie z tob�, Urbanie.

Rozdzia� dziewi�tnasty

Zaledwie Winicjusz sko�czy� czyta�, gdy do biblioteki wsun�� si� cicho niezapowiedziany przez nikogo Chilon, s�u�ba bowiem mia�a rozkaz puszcza� go o ka�dej godzinie dnia i nocy.

� Niech boska matka twego wielkodusznego przodka, Eneasza[264] � rzek� � b�dzie na ci� tak �askaw�, panie, jako na mnie by� �askawym boski syn Mai[265].

� To si� znaczy? � spyta� Winicjusz, zrywaj�c si� od sto�u, przy kt�rym siedzia�.

A Chilon podni�s� g�ow� i rzek�:

� Eureka![266]

M�ody patrycjusz wzruszy� si� tak, �e przez d�u�szy czas nie m�g� s�owa przem�wi�.

� Widzia�e� j�? � spyta� nareszcie.

� Widzia�em Ursusa, panie, i m�wi�em z nim.

� I wiesz, gdzie si� skryli?

� Nie, panie. Inny by�by przez sam� mi�o�� w�asn� da� pozna� Ligowi, �e odgad�, kto on jest, inny stara�by si� wybada� go, gdzie mieszka, i by�by albo otrzyma� uderzenie pi�ci�, po kt�rym wszystkie ziemskie sprawy sta�yby mu si� oboj�tne, albo wzbudzi�by nieufno�� olbrzyma i sprawi� to, �e dla dziewicy poszukano by mo�e jeszcze tej nocy innej kryj�wki. Jam tego nie uczyni�, panie. Do�� mi wiedzie�, �e Ursus pracuje u m�ynarza ko�o Emporium, kt�ry zowie si� Demas, tak jak tw�j wyzwoleniec, a do�� mi dlatego, �e teraz pierwszy lepszy zaufany tw�j niewolnik mo�e rano p�j�� jego �ladem i wy�ledzi� ich kryj�wk�. Ja przynosz� ci tylko pewno��, panie, �e skoro Ursus si� tu znajduje, to i boska Ligia jest w Rzymie, i drug� wiadomo��, �e dzisiejszej nocy b�dzie niemal na pewno w Ostrianum...

� W Ostrianum? Gdzie to jest? � przerwa� Winicjusz, chc�c widocznie biec zaraz na wskazane miejsce.

� Stare hypogeum[267] mi�dzy Via Salaria a Nomentana. �w pontifex maximus[268] chrze�cijan, o kt�rym wspomina�em ci, panie, a kt�rego spodziewano si� znacznie p�niej, przyjecha� ju� i dzi� w nocy b�dzie chrzci� i naucza� na tym cmentarzu. Oni kryj� si� ze swoj� nauk�, bo jakkolwiek nie ma dot�d �adnych edykt�w, kt�re by jej wzbrania�y, ludno�� ich nienawidzi, wi�c musz� by� ostro�ni. Sam Ursus m�wi� mi, �e wszyscy, co do jednej duszy, zgromadz� si� dzi� w Ostrianum, ka�dy bowiem chce widzie� i s�ysze� tego, kt�ry by� pierwszym uczniem Chrystusa i kt�rego oni zowi� Wys�annikiem. �e za� u nich niewiasty na r�wni z m�ami s�uchaj� nauk, przeto z niewiast nie b�dzie mo�e jedna Pomponia, ta bowiem nie mog�aby si� usprawiedliwi� przed Aulusem, czcicielem dawnych bog�w, dlaczego noc� opuszcza dom, Ligia jednak, o panie, kt�ra zostaje pod opiek� Ursusa i starszych gminy, p�jdzie wraz z innymi niewiastami niew�tpliwie.

Winicjusz, kt�ry �y� dot�d jakby w gor�czce, podtrzymywany jedynie nadziej�, teraz, gdy ta nadzieja zdawa�a si� spe�nia�, uczu� nagle takie os�abienie, jakie odczuwa cz�owiek po podr�y nad si�y, u celu. Chilon zauwa�y� to i postanowi� z tego korzysta�:

� Bramy s� wprawdzie strze�one przez twoich ludzi, panie, i chrze�cijanie musz� o tym wiedzie�. Ale oni nie potrzebuj� bram. Tyber tak�e ich nie potrzebuje, a cho� od rzeki do tamtych dr�g daleko, warto nad�o�y� drogi dla widzenia �Wielkiego Aposto�a�. Zreszt� oni mie� mog� tysi�czne sposoby wydostania si� za mury i wiem, �e je maj�. W Ostrianum znajdziesz, panie, Ligi�, a gdyby nawet, czego nie przypuszczam, jej nie by�o, b�dzie Ursus, albowiem ten przyrzek� mi zamordowa� Glauka. Sam mi m�wi�, �e b�dzie i tam go zamorduje, s�yszysz, szlachetny trybunie? Ot� albo p�jdziesz w �lad za nim i dowiesz si�, gdzie Ligia mieszka, albo ka�esz go schwyta� swoim ludziom jako morderc� i maj�c go w r�ku, wydob�dziesz z niego wyznanie, gdzie ukry� Ligi�. Ja swoje zrobi�em! Inny, o panie, powiedzia�by ci, �e wypi� z Ursusem dziesi�� kantar�w najprzedniejszego wina, zanim tajemnic� z niego wydoby�; inny powiedzia�by ci, �e przegra� do niego tysi�c sestercji w scriptae duodecim[269] lub �e za dwa tysi�ce kupi� wiadomo��... Wiem, �e wr�ci�by� mi to podw�jnie, ale mimo tego raz w �yciu... to jest, chcia�em powiedzie�: jak zawsze w �yciu, b�d� uczciwym, tusz� bowiem, �e jak m�wi� wielkoduszny Petroniusz, wszelkie moje wydatki i nadzieje twoja wspania�omy�lno�� przewy�szy.

Lecz Winicjusz, kt�ry by� �o�nierzem i przywyk� nie tylko radzi� sobie wobec wszelkich zdarze�, ale i dzia�a�, wnet opanowa� chwilow� s�abo�� i rzek�:

� Nie zawiedziesz si� na mojej wspania�omy�lno�ci, pierwej jednak p�jdziesz ze mn� do Ostrianum.

� Ja do Ostrianum? � pyta� Chilo, kt�ry nie mia� najmniejszej ch�ci tam i��. � Ja, szlachetny trybunie, obieca�em ci wskaza� Ligi�, ale nie przyrzek�em jej porywa�... Pomy�l, panie, co by si� ze mn� sta�o, gdyby ten nied�wied� ligijski rozdar�szy Glauka przekona� si� jednocze�nie, �e nie ca�kiem s�usznie go rozdar�? Czy nie poczyta�by mnie (zreszt� nies�usznie) za sprawc� spe�nionego morderstwa? Pami�taj, panie, �e im kto wi�kszym jest filozofem, tym mu trudniej odpowiada� na g�upie pytania prostak�w, c� bym mu wi�c odpowiedzia�, gdyby mnie spyta�, dlaczegom oskar�y� Glauka lekarza? Je�li jednak pos�dzasz mnie, �e ci� zwodz�, tedy ci powiem, zap�a� mi w�wczas dopiero, gdy ci wska�� dom, w kt�rym mieszka Ligia, dzi� oka� mi za� tylko cz�stk� twej szczodrobliwo�ci, abym, gdyby� i ty, o panie (czego niech wszystkie bogi broni�), mia� ulec jakiemu wypadkowi, nie pozosta� ca�kiem bez nagrody. Serce twoje nie znios�oby tego nigdy.

Winicjusz poszed� do skrzyni stoj�cej na marmurowym podn�u, zwanej arca, i wydobywszy z niej kiesk� cisn�� j� Chilonowi.

� To s� scrupula[270] � rzek�. � Gdy Ligia b�dzie u mnie w domu, dostaniesz tak� sam� nape�nion� aureusami.

� Jowiszu! � zawo�a� Chilon.

Lecz Winicjusz zmarszczy� brwi.

� Tu dostaniesz je��, po czym mo�esz odpocz��. Do wieczora nie ruszysz si� st�d, gdy za� noc zapadnie, b�dziesz mi towarzyszy� do Ostrianum.

Na twarzy Greka odbi�y si� przez chwil� strach i wahanie, po czym jednak uspokoi� si� i rzek�:

� Kt� ci si� oprze, panie! Przyjmij te s�owa za dobr� wr�b�, tak jak przyj�� podobne wielki nasz bohater w �wi�tyni Ammona[271]. Co do mnie, te �skrupu�y� (tu potrz�sn�� kiesk�) przewa�y�y moje, nie m�wi�c ju� o twym towarzystwie, kt�re dla mnie jest szcz�ciem i rozkosz�.

Lecz Winicjusz przerwa� mu niecierpliwie i pocz�� wypytywa� o szczeg�y rozmowy z Ursusem. Jedna rzecz wykazywa�a si� z nich jasno: to jest, �e albo schronienie Ligii zostanie jeszcze tej nocy wykrytym, albo j� sam� mo�na b�dzie porwa� w czasie drogi powrotnej z Ostrianum. I na t� my�l Winicjusza porywa�a szalona rado��. Teraz, gdy mia� niemal pewno��, �e Ligi� odzyska, i gniew przeciw niej, i uraza, jak� dla niej �ywi�, znik�y. Za t� w�a�nie rado�� darowywa� jej wszystkie winy. My�la� tylko o niej jak o drogiej i po��danej istocie i mia� takie wra�enie, jakby po d�ugiej podr�y mia�a wr�ci�. Bra�a go ochota zwo�a� niewolnik�w i kaza� im przybra� dom w girlandy. Nie mia� w tej chwili �alu nawet do Ursusa. Got�w by� wszystko wszystkim przebaczy�. Chilo, do kt�rego dotychczas mimo jego us�ug czu� pewien wstr�t, po raz pierwszy wyda� mu si� cz�owiekiem zabawnym i zarazem niepospolitym. Rozja�ni� mu si� dom, rozja�ni�y si� oczy i rozja�ni�a twarz. Pocz�� na nowo czu� m�odo�� i rozkosz �ycia. Dawniejsze ponure cierpienie nie da�o mu jeszcze dostatecznej miary, jak Ligi� pokocha�. Zrozumia� to dopiero teraz, gdy spodziewa� si� j� mie�. Pragnienie jej budzi�o si� w nim, jak na wiosn� budzi si� ziemia przygrzana s�o�cem, ale ��dze jego by�y obecnie jakby mniej �lepe i dzikie, a wi�cej radosne i tkliwe. Czu� te� w sobie energi� bez granic i by� przekonany, �e gdy tylko zobaczy Ligi� w�asnymi oczyma, w�wczas nie odbior� mu ju� jej wszyscy chrze�cijanie ca�ego �wiata ani nawet sam cezar.

Chilon jednak�e, o�mielony jego rado�ci�, zabra� g�os i pocz�� dawa� rady. Wed�ug niego nale�a�o sprawy nie uwa�a� jeszcze za wygran� i zachowa� jak najwi�ksz� ostro�no��, bez kt�rej ca�e dzie�o mo�e p�j�� na nic. Zaklina� te� Winicjusza, by nie porywa� Ligii z Ostrianum. Powinni tam p�j�� w kapturach na g�owach, z twarzami przys�oni�tymi, i poprzesta� na przypatrywaniu si� z jakiego mrocznego k�ta wszystkim obecnym. Dopiero gdy ujrz� Ligi�, najbezpieczniej b�dzie p�j�� za ni� z daleka, obaczy�, do kt�rego domu wchodzi, a nazajutrz o �wicie otoczy� go wielk� si�� niewolnik�w i zabra� j� w bia�y dzie�. Poniewa� jest ona zak�adniczk� i nale�y w�a�ciwie do cezara, zatem mo�na to uczyni� bez obawy prawa. W razie gdyby jej nie znale�li w Ostrianum, p�jd� za Ursusem i skutek b�dzie ten sam. Na cmentarz z wielk� liczb� ludzi udawa� si� nie mo�na, �atwo bowiem mogliby zwr�ci� na siebie uwag�, a w�wczas chrze�cijanie potrzebowaliby tylko pogasi� wszystkie �wiat�a, tak jak to uczynili przy pierwszym porwaniu, i rozproszy� si� lub pochowa� w ciemno�ciach, w kryj�wkach im tylko znanych. Natomiast trzeba si� uzbroi�, a jeszcze lepiej wzi�� ze sob� ze dw�ch ludzi pewnych i silnych, aby w danym razie mie� w nich obron�.

Winicjusz przyznawa� mu s�uszno�� zupe�n� i wspomniawszy zarazem na rady Petroniusza, wyda� rozkaz niewolnikom, aby sprowadzili do niego Krotona. Chilo, kt�ry wszystkich zna� w Rzymie, uspokoi� si� znacznie s�ysz�c nazwisko znanego atlety, kt�rego nadludzk� si�� podziwia� niejednokrotnie na arenie, i o�wiadczy�, �e do Ostrianum p�jdzie. Kieska, nape�niona wielkimi aureusami, wydawa�a mu si� przy pomocy Krotona o wiele �atwiejsz� do zdobycia.

Zasiad� wi�c z dobr� my�l� do sto�u, do kt�rego wezwa� go po niejakim czasie prze�o�ony nad atrium, i w czasie jedzenia opowiada� niewolnikom, jako dostarczy� ich panu cudownej ma�ci, kt�r� do�� posmarowa� kopyta najlichszym koniom, aby pozostawi�y daleko za sob� wszystkie inne. Nauczy� go przyrz�dza� t� ma�� pewien chrze�cijanin, albowiem starsi chrze�cija�scy daleko lepiej rozumiej� si� na czarach i cudach ni� nawet Tesalczycy, chocia� Tesalia s�ynie ze swoich czarownic. Chrze�cijanie maj� do niego ufno�� ogromn�, dlaczego za� j� maj�, domy�li si� �atwo ka�dy, kto wie, co znaczy ryba. Tak rozmawiaj�c patrzy� pilnie w twarze niewolnik�w, w nadziei, �e mo�e odkryje mi�dzy nimi chrze�cijanina i doniesie o nim Winicjuszowi. Gdy jednak ta nadzieja go zawiod�a, pocz�� je�� i pi� nadzwyczaj obficie, nie szcz�dz�c pochwa� kucharzowi i zapewniaj�c, �e postara si� go od Winicjusza odkupi�. Weso�o�� jego m�ci�a jedynie my�l, �e noc� trzeba b�dzie p�j�� do Ostrianum, pociesza� si� jednak, �e to b�dzie w przebraniu, po ciemku i w towarzystwie dw�ch ludzi, z kt�rych jeden jest, jako si�acz, bo�yszczem ca�ego Rzymu, drugi patrycjuszem i wysokim urz�dnikiem wojskowym. �Cho�by Winicjusza i odkryli � m�wi� sobie � nie o�miel� si� podnie�� na niego r�ki, co do mnie za�, b�d� m�drzy, je�li zobacz� cho� koniec mego nosa.�

Po czym j�� sobie przypomina� rozmow� z robotnikiem i rozpami�tywanie to now� nape�ni�o go otuch�. Nie mia� najmniejszej w�tpliwo�ci, �e �w robotnik by� Ursusem. Wiedzia� z opowiada� Winicjusza i tych, kt�rzy przeprowadzali Ligi� z pa�acu cezara, o niezwyk�ej sile tego cz�owieka. Ot� poniewa� u Eurycjusza wypytywa� o ludzi wyj�tkowo silnych, nie by�o nic dziwnego, �e wskazano mu Ursusa. Potem zmieszanie i wzburzenie robotnika na wzmiank� o Winicjuszu i Ligii nie pozwala�o w�tpi�, �e osoby te szczeg�lniej go obchodz�; robotnik wspomina� tak�e o pokucie za zabicie cz�owieka, Ursus za� zabi� Atacyna; na koniec rysopis robotnika odpowiada� zupe�nie temu, co Winicjusz opowiada� o Ligu. Jedno tylko zmienione imi� mog�o wzbudza� w�tpliwo��, lecz Chilo ju� wiedzia�, �e chrze�cijanie cz�sto przy chrzcie przyjmuj� nowe imiona.

�Je�li Ursus zabije Glauka � m�wi� sobie Chilo � to b�dzie jeszcze lepiej, je�li za� nie zabije, to tak�e b�dzie dobry znak, poka�e si� bowiem, z jak� trudno�ci� przychodzi chrze�cijanom zab�jstwo. Przedstawi�em przecie tego Glauka jako rodzonego syna Judasza i zdrajc� wszystkich chrze�cijan; by�em tak wymowny, �e kamie� by si� wzruszy� i obieca�by spa�� na g�ow� Glaukowi, a jednak ledwiem nak�oni� tego ligijskiego nied�wiedzia, by mi przyrzek� po�o�y� na nim �ap�... Waha� si�, nie chcia�, opowiada� o swoim �alu i pokucie. Widocznie mi�dzy nimi to nie uchodzi... Swoje krzywdy trzeba przebacza�, za cudze nie bardzo wolno si� m�ci�, ergo, zastan�w si�, Chilonie, c� ci mo�e grozi�? Glaukusowi nie wolno si� nad tob� pom�ci�... Ursus, je�li nie zabije Glauka za tak wielk� win�, jak zdrada wszystkich chrze�cijan, to tym bardziej nie zabije ciebie za tak ma��, jak zdrada jednego chrze�cijanina. Zreszt�, gdy raz wska�� temu jurnemu grzywaczowi[272] gniazdo tamtej turkawki[273], umywam r�ce od wszystkiego i przenosz� si� na powr�t do Neapolis. Chrze�cijanie m�wi� tak�e o jakim� umywaniu r�k, jest to wi�c widocznie spos�b, w kt�ry, je�li si� ma z nimi spraw�, mo�na j� ostatecznie zako�czy�. Jacy� dobrzy ludzie ci chrze�cijanie, a tak �le o nich m�wi�! O, bogowie! Taka to sprawiedliwo�� na �wiecie. Lubi� jednak t� nauk� za to, �e nie pozwala zabija�. Ale je�li nie pozwala zabija�, to nie pozwala zapewne ani kra��, ani oszukiwa�, ani fa�szywie �wiadczy�, a zatem nie powiem, �eby by�a �atw�. Uczy ona widocznie nie tylko uczciwie umiera�, jak ucz� stoicy, ale i uczciwie �y�. Je�li kiedy dojd� do maj�tku i b�d� mia� taki dom jak ten i tylu niewolnik�w, to mo�e zostan� chrze�cijaninem na tak d�ugo, jak mi to b�dzie na r�k�. Bo bogaty mo�e sobie na wszystko pozwoli�, nawet na cnot�... Tak! To jest religia dla bogatych i dlatego nie rozumiem, jakim sposobem jest mi�dzy nimi tylu biednych. Co im z tego przyjdzie i dlaczego pozwalaj� cnocie zawi�zywa� sobie r�ce? Musz� si� kiedy� nad tym zastanowi�. Tymczasem chwa�a ci, Hermesie, �e� mi pom�g� odnale�� tego borsuka... Ale je�li� to uczyni� dla dw�ch ja��wek, bia�ych jednolatek z poz�oconymi rogami, to ci� nie poznaj�. Wstyd� si�, Argob�jco[274]! Taki m�dry b�g, �eby te� z g�ry nie przewidzia�, �e nic nie dostanie! Ofiaruj� ci za to moj� wdzi�czno��, a je�li wolisz od mojej wdzi�czno�ci dwoje bydl�t, tedy sam jeste� trzecim i w najlepszym razie powiniene� by� pastuchem, nie bogiem. Strze� si� tak�e, �ebym jako filozof nie dowi�d� ludziom, �e ci� nie ma, bo w�wczas wszyscy by ci przestali sk�ada� ofiary. Z filozofami lepiej by� dobrze.�

Tak rozmawiaj�c ze sob� i z Hermesem, wyci�gn�� si� na �awie, pod�o�y� sobie p�aszcz pod g�ow� i gdy niewolnicy sprz�tn�li naczynia, zasn��. Zbudzi� si� dopiero, a raczej zbudzono go, gdy nadszed� Kroto. W�wczas uda� si� do atrium i z przyjemno�ci� pocz�� przygl�da� si� pot�nej postaci lanisty, eks-gladiatora, kt�ra swym ogromem zdawa�a si� wype�nia� ca�e atrium. Kroto ju� by� si� u�o�y� o cen� wyprawy i m�wi� w�a�nie Winicjuszowi:

� Na Herkulesa! Dobrze, panie, �e� si� dzi� do mnie zg�osi�, albowiem jutro udaj� si� do Benewentu, dok�d wezwa� mnie szlachetny Watyniusz, abym si� tam wobec cezara pr�bowa� z niejakim Syfaksem, najsilniejszym Negrem, jakiego wyda�a kiedykolwiek Afryka. Czy wyobra�asz sobie, panie, jak jego ko�� pacierzowa chrupnie w moich ramionach, ale pr�cz tego strzaskam mu pi�ci� jego czarn� szcz�k�.

� Na Polluksa! � odpowiedzia� Winicjusz. � Jestem pewien, �e tak uczynisz, Krotonie.

� I wy�mienicie post�pisz � doda� Chilo. � Tak!... Pr�cz tego strzaskaj mu szcz�k�! To dobra my�l i godny ciebie czyn. Got�w jestem za�o�y� si�, �e mu strzaskasz szcz�k�. Posmaruj jednak tymczasem cz�onki oliw�, m�j Herkulesie, i przepasz si�, albowiem wiedz o tym, i� z prawdziwym Kakusem[275] mo�esz mie� spraw�. Cz�owiek, co strze�e tej dziewicy, o kt�r� chodzi dostojnemu Winicjuszowi, posiada podobno wyj�tkow� si��.

Chilon m�wi� tak tylko dla podniecenia ambicji Krotona, lecz Winicjusz rzek�:

� Tak jest, nie widzia�em tego, ale m�wiono mi o nim, �e byka chwyciwszy za rogi, mo�e go zawlec, dok�d chce.

� Oj! � zawo�a� Chilo, kt�ry nie wyobra�a� sobie, by Ursus by� tak silnym.

Lecz Kroto u�miechn�� si� pogardliwie.

� Podejmuj� si�, dostojny panie � rzek� � porwa� t� oto r�k�, kogo mi ka�esz, a t� drug� obroni� si� przeciw siedmiu takim Ligom i przynie�� ci dziewic� do domu, cho�by wszyscy chrze�cijanie z Rzymu gonili za mn� jak kalabryjskie wilki. Je�li tego nie doka��, pozwol� sobie da� batogi na tym impluvium.

� Nie pozw�l mu na to, panie! � zawo�a� Chilo. � Poczn� w nas godzi� kamieniami, a w�wczas co jego si�a pomo�e? Czy� nie lepiej zabra� dziewic� z domu i nie nara�a� ani jej, ani siebie na zgub�?

� Tak ma by�, Krotonie � rzek� Winicjusz.

� Twoje pieni�dze, twoja wola! Pami�taj tylko, panie, �e jutro jad� do Benewentu.

� Mam pi�ciuset niewolnik�w w samym mie�cie � odpowiedzia� Winicjusz.

Po czym da� im znak, by odeszli, sam za� uda� si� do biblioteki i usiad�szy, napisa� do Petroniusza nast�pne[276] s�owa:

�Chilon odnalaz� Ligi�. Dzi� wiecz�r udaj� si� z nim i z Krotonem do Ostrianum i porw� j� zaraz lub jutro z domu. Niech bogowie zlej� na ci� wszelkie pomy�lno�ci. B�d� zdr�w, carissime, gdy� rado�� nie pozwala mi pisa� d�u�ej.�

I z�o�ywszy trzcin� pocz�� przechadza� si� szybkim krokiem, albowiem pr�cz rado�ci, kt�ra zalewa�a mu dusz�, trawi�a go gor�czka. M�wi� sobie, �e nazajutrz Ligia b�dzie w tym domu. Nie wiedzia�, jak z ni� post�pi, czu� jednak, �e je�li go zechce kocha�, to b�dzie jej s�ug�. Przypomina� sobie upewnienia Akte, �e by� kochanym, i wzrusza� si� do g��bi. Wi�c b�dzie chodzi�o tylko o przezwyci�enie jakiego� dziewiczego wstydu i jakich� �lub�w, kt�re widocznie nauka chrze�cija�ska nakazuje? Ale je�li tak, to gdy Ligia raz b�dzie w jego domu i ulegnie namowie lub przemocy, w�wczas musi powiedzie� sobie: �Sta�o si�, i nast�pnie b�dzie ju� powoln� i kochaj�c�.

Lecz wej�cie Chilona przerwa�o mu bieg tych b�ogich my�li.

� Panie � rzek� Grek � oto co mi jeszcze przysz�o do g�owy: nu� chrze�cijanie maj� jakowe� znaki, jakowe� tessery[277], bez kt�rych nikt nie b�dzie dopuszczony do Ostrianum? Wiem, �e w domach modlitwy tak bywa i �e takow� tesser� dosta�em od Eurycjusza; pozw�l mi wi�c p�j�� do niego, panie, rozpyta� dok�adnie i zaopatrzy� si� w owe znaki, je�li oka�� si� konieczne.

� Dobrze, szlachetny m�drcze � odpowiedzia� weso�o Winicjusz. � M�wisz jak cz�ek przezorny i nale�y ci si� za to pochwa�a. P�jdziesz wi�c do Eurycjusza lub gdzie ci si� podoba, ale dla pewno�ci zostawisz na tym oto stole t� sakiewk�, kt�r� dosta�e�.

Chilo, kt�ry zawsze niech�tnie rozstawa� si� z pieni�dzmi, skrzywi� si�, jednak�e uczyni� zado�� rozkazowi i wyszed�. Z Karyn do Cyrku, przy kt�rym le�a� sklepik Eurycjusza, nie by�o zbyt daleko, dlatego te� wr�ci� znacznie jeszcze przed wieczorem.

� Oto s� znaki, panie. Bez nich nie puszczono by nas. Rozpyta�em si� te� dobrze o drog�, a zarazem powiedzia�em Eurycjuszowi, �e potrzebuj� znak�w tylko dla moich przyjaci�, sam za� nie p�jd�, bo to dla mnie starego za daleko, i wreszcie, �e jutro zobacz� Wielkiego Aposto�a, kt�ry mi powt�rzy najpi�kniejsze ust�py ze swego przem�wienia.

� Jak to: nie b�dziesz? Musisz i��! � rzek� Winicjusz.

� Wiem, �e musz�, ale p�jd� dobrze zakapturzony i wam radz� to� samo uczyni�, inaczej mo�emy sp�oszy� ptaki.

Jako� niebawem pocz�li si� zbiera�, albowiem mrok czyni� si� na �wiecie. Wzi�li galijskie p�aszcze z kapturami, wzi�li latarki; Winicjusz uzbroi� nadto siebie i towarzysz�w w kr�tkie zakrzywione no�e. Chilon za� wdzia� peruk�, w kt�r� si� po drodze od Eurycjusza zaopatrzy�, i wyszli, �piesz�c si�, by do odleg�ej bramy Nomenta�skiej doj�� przed jej zamkni�ciem.

Rozdzia� dwudziesty

Szli przez Vicus Patricius, wzd�u� Wiminalu[278], do dawnej bramy Wiminalskiej, ko�o p�aszczyzny, na kt�rej Dioklecjan wzni�s� p�niej wspania�e �a�nie. Min�li resztki muru Serwiusza Tuliusza i przez bardziej ju� puste miejsca doszli do drogi Nomenta�skiej, tam za� skr�ciwszy na lewo, ku Salaria, znale�li si� w�r�d wzg�rz, pe�nych kopalni piasku, a gdzieniegdzie i cmentarzy. �ciemni�o si� tymczasem ju� zupe�nie, �e za� ksi�yc jeszcze nie wszed�, wi�c drog� do�� trudno przysz�oby im znale��, gdyby nie to, �e jak przewidzia� Chilo, wskazywali j� sami chrze�cijanie. Jako� na prawo, na lewo i na przodzie wida� by�o ciemne postaci, zd��aj�ce ostro�nie ku piaszczystym w�do�om[279]. Niekt�rzy z owych ludzi nie�li latarki, okrywaj�c je jednak ile mo�no�ci p�aszczami, inni, znaj�cy lepiej drog�, szli po ciemku. Wprawne �o�nierskie oczy Winicjusza odr�nia�y po ruchach m�odszych m�czyzn od starc�w wlok�cych si� na kijach i od kobiet poobwijanych starannie w d�ugie stole. Rzadcy przechodnie i wie�niacy, wyje�d�aj�cy z miasta, brali widocznie tych nocnych w�drowc�w za robotnik�w zd��aj�cych do arenari�w lub za bractwa pogrzebowe, kt�rych cz�onkowie wyprawiali sobie czasami obrz�dowe agapy[280] w nocy. W miar� jednak, jak m�ody patrycjusz i jego towarzysze posuwali si� naprz�d, naok� miga�o coraz wi�cej latarek i zwi�ksza�a si� liczba os�b. Niekt�re z nich �piewa�y przyciszonymi g�osami pie�ni, kt�re Winicjuszowi wydawa�y si� jakby pe�ne t�sknoty. Chwilami ucho jego chwyta�o urywane s�owa lub zdania pie�ni, jak na przyk�ad: �Wsta�, kt�ry �pisz� lub �Powsta� z martwych�, czasem zn�w imi� Chrystusa powtarza�o si� w ustach m�czyzn i kobiet. Lecz Winicjusz ma�o zwraca� uwagi na s�owa, albowiem przez g�ow� przechodzi�o mu, �e mo�e kt�ra z owych ciemnych postaci jest Ligi�. Niekt�re, przechodz�c blisko, m�wi�y: �Pok�j z wami� lub �Chwa�a Chrystusowi!�, jego za� ogarnia� niepok�j i serce poczyna�o mu bi� �ywiej, albowiem wydawa�o mu si�, �e s�yszy g�os Ligii. Podobne kszta�ty lub podobne ruchy zwodzi�y go w ciemno�ciach co chwila i dopiero sprawdziwszy kilkakrotnie sw� omy�k� pocz�� nie ufa� oczom.

Droga wyda�a mu si� jednak d�ug�. Okolic� zna� dobrze, ale po ciemku nie umia� si� w niej rozezna�. Co chwila trafia�y si� to jakie� w�skie przej�cia, to cz�ci mur�w, to jakie� budynki, kt�rych sobie ko�o miasta nie przypomina�. Wreszcie brzeg ksi�yca ukaza� si� sponad nagromadzonych chmur i o�wieci� okolic� lepiej od md�ych latarek. Co� z dala pocz�o wreszcie b�yszcze�, jakby ognisko lub p�omie� pochodni. Winicjusz pochyli� si� ku Chilonowi i spyta�, czy to Ostrianum.

Chilo, na kt�rym noc, odleg�o�� od miasta i te postaci, do widm podobne, czyni�y widocznie silne wra�enie, odrzek� nieco niepewnym g�osem:

� Nie wiem, panie, nie by�em nigdy w Ostrianum. Ale mogliby chwali� Chrystusa gdzie� bli�ej miasta.

Po chwili za�, czuj�c potrzeb� rozmowy i pokrzepienia odwagi, doda�:

� Schodz� si� jak zb�jcy, a przecie nie wolno im zabija�, chyba �e mnie �w Lig zwi�d� niegodnie.

Lecz Winicjusza, kt�ry my�la� o Ligii, zdziwi�a tak�e ta ostro�no�� i tajemniczo��, z jak� jej wsp�wyznawcy zbierali si� dla s�uchania swego najwy�szego kap�ana, wi�c rzek�:

� Jak wszystkie religie, tak i ta ma mi�dzy nami swych zwolennik�w, ale chrze�cijanie to sekta �ydowska. Czemu� zbieraj� si� tu, gdy na Zatybrzu stoj� �wi�tynie �ydowskie, w kt�rych w bia�y dzie� �ydzi sk�adaj� ofiary?

� Nie, panie. �ydzi w�a�nie s� ich najzaci�tszymi nieprzyjaci�mi. M�wiono mi, �e ju� przed dzisiejszym cezarem przysz�o niemal do wojny mi�dzy �ydami a nimi. Cezara Klaudiusza znudzi�y tak te rozruchy, �e wygna� wszystkich �yd�w, dzi� jednak edykt ten jest zniesiony. Lecz chrze�cijanie kryj� si� przed �ydami i przed ludno�ci�, kt�ra, jak ci wiadomo, pos�dza ich o zbrodnie i nienawidzi.

Czas jaki� szli w milczeniu, po czym Chilo, kt�rego strach zwi�ksza� si� w miar� odleg�o�ci od bram, rzek�:

� Wracaj�c od Eurycjusza po�yczy�em od jednego balwierza peruki i w nozdrza wsadzi�em sobie dwa ziarnka bobu. Nie powinni mnie pozna�. Ale gdyby i poznali, to nie zabij�. To nie�li ludzie! To nawet bardzo uczciwi ludzie, kt�rych kocham i ceni�.

� Nie ujmuj ich sobie pochwa�ami przedwcze�nie � odpowiedzia� Winicjusz.

Weszli teraz w w�ski w�d�, zamkni�ty z boku jakby dwoma okopami, nad kt�rymi przerzuca� si� w jednym miejscu akwedukt[281]. Ksi�yc tymczasem wychyli� si� zza chmur i na ko�cu w�wozu ujrzeli mur, pokryty obficie srebrz�cymi si� w �wietle miesi�cznym bluszczami. By�o to Ostrianum.

Winicjuszowi zacz�o bi� serce �ywiej.

Przy bramie dwaj fossorowie[282] odbierali znaki. Po chwili Winicjusz i jego towarzysze znale�li si� w miejscu do�� obszernym, zamkni�tym ze wszystkich stron murem. Gdzieniegdzie sta�y tu osobne pomniki, w �rodku za� wida� by�o w�a�ciwe hypogeum, czyli krypt� le��c� w ni�szej swej cz�ci pod powierzchni� gruntu, w kt�rej by�y grobowce; przed wej�ciem do krypty szumia�a fontanna. Widocznym jednak by�o, �e zbyt wielka liczba os�b nie zdo�a�aby si� w samym hypogeum pomie�ci�. Winicjusz wi�c domy�li� si� �atwo, �e obrz�dek b�dzie si� odbywa� pod go�ym niebem na dziedzi�cu, na kt�rym wkr�tce zgromadzi� si� t�um bardzo liczny. Jak okiem dojrze�, latarka migota�a przy latarce, wielu za� z przyby�ych nie mia�o wcale �wiat�a. Z wyj�tkiem kilku g��w, kt�re si� odkry�y, wszyscy, z obawy zdrajc�w czy te� ch�odu, pozostali zakapturzeni, i m�ody patrycjusz z trwog� pomy�la�, �e je�li tak pozostan� do ko�ca, to w tym t�umie, przy md�ym �wietle, niepodobna mu b�dzie Ligii rozezna�.

Lecz nagle przy krypcie zapalono kilka smolnych pochodni, kt�re u�o�ono w ma�y stos. Sta�o si� ja�niej. T�um pocz�� po chwili �piewa�, z pocz�tku cicho, potem coraz g�o�niej, jaki� dziwny hymn. Winicjusz nigdy w �yciu nie s�ysza� podobnej pie�ni. Ta sama t�sknota, kt�ra ju� uderzy�a go w �piewach nuconych p�g�osem przez pojedynczych ludzi w czasie drogi na cmentarz, odezwa�a si� i teraz w tym hymnie, tylko daleko wyra�niej i silniej, a w ko�cu sta�a si� tak przejmuj�c� i ogromn�, jakby wraz z lud�mi pocz�� t�skni� ca�y ten cmentarz, wzg�rza, w�do�y i okolica. Zdawa� si� przy tym mog�o, i� jest w tym jakie� wo�anie po nocy, jaka� pokorna pro�ba o ratunek w zab��kaniu i ciemno�ci. G�owy, podniesione ku g�rze, zdawa�y si� widzie� kogo�, hen, wysoko, a r�ce wzywa� go, by zst�pi�. Gdy pie�� cich�a, nast�powa�a jakby chwila oczekiwania, tak przejmuj�ca, �e i Winicjusz, i jego towarzysze mimo woli spogl�dali ku gwiazdom, jakby w obawie, �e stanie si� co� niezwyk�ego i �e kto� naprawd� zst�pi. Winicjusz w Azji Mniejszej, w Egipcie i w samym Rzymie widzia� mn�stwo przer�nych �wi�ty�, pozna� mn�stwo wyzna� i s�ysza� mn�stwo pie�ni, tu jednak dopiero po raz pierwszy ujrza� ludzi wzywaj�cych b�stwo pie�ni� nie dlatego, �e chcieli wype�ni� jaki� ustalony rytua�, ale spod serca, z takiej prawdziwej za nim t�sknoty, jak� mog� mie� dzieci za ojcem lub matk�. Trzeba by�o by� �lepym, by nie dostrzec, �e ci ludzie nie tylko czcili swego boga, ale go z ca�ej duszy kochali, tego za� Winicjusz nie widzia� dot�d w �adnej ziemi, w �adnych obrz�dach, w �adnej �wi�tyni, w Rzymie bowiem i w Grecji ci, kt�rzy jeszcze oddawali cze�� bogom, czynili to dla zjednania sobie ich pomocy lub z boja�ni, ale nikomu nie przychodzi�o nawet do g�owy, by ich kocha�.

Jakkolwiek te� mia� my�l zaj�t� Ligi�, a uwag� wypatrywaniem jej w�r�d t�um�w, nie m�g� jednak nie widzie� tych rzeczy dziwnych i nadzwyczajnych, kt�re si� ko�o niego dzia�y. Tymczasem dorzucono kilka pochodni na ognisko, kt�re obla�o czerwonym �wiat�em cmentarz i przy�mi�o blask latarek, w tej samej za� chwili z hypogeum wyszed� starzec przybrany w p�aszcz z kapturem, ale z odkryt� g�ow�, i wst�pi� na kamie� le��cy w pobli�u stosu.

T�um zako�ysa� si� na jego widok. G�osy obok Winicjusza pocz�y szepta�: �Petrus! Petrus!...�[283] Niekt�rzy pokl�kali, inni wyci�gali ku niemu r�ce. Nasta�a cisza tak g��boka, �e s�ycha� by�o ka�dy opadaj�cy z pochodni w�gielek, oddalony turkot k� na Nomenta�skiej drodze i szmer wiatru w kilku piniach rosn�cych obok cmentarza.

Chilo pochyli� si� ku Winicjuszowi i szepn��:

� To ten! Pierwszy ucze� Chrestosa, rybak!

Starzec za� wzni�s� do g�ry d�o� i znakiem krzy�a prze�egna� zgromadzonych, kt�rzy tym razem padli na kolana. Towarzysze Winicjusza i on sam, nie chc�c si� zdradzi�, poszli za przyk�adem innych. M�ody cz�owiek nie umia� na razie pochwyta� swych wra�e�, albowiem wyda�o mu si�, �e owa posta�, kt�r� przed sob� widzia�, jest i do�� prostacz�, i nadzwyczajn�, a co wi�cej, �e ta nadzwyczajno�� wyp�ywa w�a�nie z jej prostoty. Starzec nie mia� ani mitry na g�owie, ani d�bowego wie�ca na skroniach, ani palmy w r�ku, ani z�otej tablicy na piersiach, ani szat usianych w gwiazdy lub bia�ych, s�owem, �adnych takich oznak, jakie nosili kap�ani wschodni, egipscy, greccy lub flaminowie rzymscy.

I zn�w uderzy�a Winicjusza ta� sama r�nica, kt�r� odczu� s�uchaj�c pie�ni chrze�cija�skich, albowiem i ten �rybak� wyda� mu si� nie jakim� arcykap�anem bieg�ym w ceremoniach, ale jakby prostym, wiekowym i niezmiernie czcigodnym �wiadkiem, kt�ry przychodzi z daleka, by opowiedzie� jak�� prawd�, kt�r� widzia�, kt�rej dotyka�, w kt�r� uwierzy�, jak wierzy si� w oczywisto��, i ukocha� w�a�nie dlatego, �e uwierzy�. By�a te� w jego twarzy taka si�a przekonania, jak� posiada prawda sama. I Winicjusz, kt�ry b�d�c sceptykiem, nie chcia� si� podda� jego urokowi, podda� si� jednak�e jakiej� gor�czkowej ciekawo�ci, co te� wyp�ynie z ust tego towarzysza tajemniczego �Chrestosa� i jaka jest ta nauka, kt�r� wyznaj� Ligia i Pomponia Grecyna.

Tymczasem Piotr pocz�� m�wi� i m�wi� z pocz�tku jak ojciec, kt�ry upomina dzieci i uczy je, jak maj� �y�. Nakazywa� im, by wyrzekli si� zbytk�w i rozkoszy, mi�owali za� ub�stwo, czysto�� obyczaj�w, prawd�, by znosili cierpliwie krzywdy i prze�ladowania, s�uchali prze�o�onych i w�adzy, wystrzegali si� zdrady, ob�udy i obm�wiska[284], a w ko�cu, �eby dawali przyk�ad i jedni drugim mi�dzy sob�, i nawet poganom. Winicjusza, dla kt�rego dobrym by�o to tylko, co mog�o mu wr�ci� Ligi�, a z�ym wszystko, co stawa�o mi�dzy nimi jako przeszkoda, dotkn�y i rozgniewa�y niekt�re z tych rad, albowiem wyda�o mu si�, �e zalecaj�c czysto�� i walk� z ��dzami starzec �mie tym samym nie tylko pot�pia� jego mi�o��, ale zra�a Ligi� do niego i utwierdza j� w oporze. Zrozumia�, �e je�li ona jest mi�dzy zebranymi i s�ucha tych s��w, a bierze je do serca, to w tej chwili musi my�le� o nim jako o wrogu tej nauki i niegodziwcu. Na t� my�l porwa�a go z�o��: �C�em nowego us�ysza� � m�wi� sobie. � To� ma by� owa nieznana nauka? Ka�dy to wie, ka�dy to s�ysza�, wszak ub�stwo i ograniczenie potrzeb zalecaj� i cynicy, wszak cnot� poleca� i Sokrates, jako rzecz star� a dobr�; wszak pierwszy lepszy stoik, nawet taki Seneka, kt�ry ma pi��set sto��w cytrynowych, s�awi umiarkowanie, zaleca prawd�, cierpliwo�� w przeciwno�ciach, sta�o�� w nieszcz�ciu, i to wszystko jest jakoby zle�a�e zbo�e, kt�re myszy jedz�, ludzie za� ju� je�� nie chc�, dlatego �e ze staro�ci zat�ch�o.� I obok gniewu dozna� jakby uczucia zawodu, spodziewa� si� bowiem odkrycia jakich� nieznanych, czarodziejskich tajemnic, a przynajmniej mniema�, �e us�yszy jakiego� zadziwiaj�cego sw� wymow� retora, tymczasem s�ysza� jeno s�owa ogromnie proste, pozbawione wszelkich ozd�b. Dziwi�a go tylko ta cisza i to skupienie, z jakim t�um s�ucha�. Lecz starzec m�wi� dalej do tych zas�uchanych ludzi, �e maj� by� dobrzy, cisi, sprawiedliwi, ubodzy i czy�ci nie dlatego, by za �ycia mie� spok�j, ale by po �mierci �y� wiecznie w Chrystusie, w takim weselu, w takiej chwale, rozkwicie i rado�ci, jakich nikt na ziemi nigdy nie dost�pi�.

I tu Winicjusz, jakkolwiek uprzedzony przed chwil� niech�tnie, nie m�g� nie zauwa�y�, �e jednak jest r�nica mi�dzy nauk� starca a tym, co m�wili cynicy, stoicy lub inni filozofowie, ci bowiem dobro i cnot� zalecali jako rzecz rozumn� i jedynie w �yciu praktyczn�, on za� obiecywa� za ni� nie�miertelno��, i to nie jak�� lich� nie�miertelno�� pod ziemi�, w nudzie, czczo�ci, pustkowiu, ale wspania��, r�wn� niemal bytowi bog�w. M�wi� przy tym o niej jak o rzeczy zupe�nie pewnej, wi�c wobec takiej wiary cnota nabiera�a ceny po prostu bez granic, a kl�ski �ycia stawa�y si� czym� nies�ychanie b�ahym, albowiem cierpie� chwilowo, dla nieprzebranego szcz�cia, jest rzecz� zupe�nie inn� ni� cierpie� dlatego tylko, �e taki jest porz�dek natury. Lecz starzec m�wi� dalej, �e cnot� i prawd� nale�y mi�owa� dla nich samych, albowiem najwy�szym przedwiecznym dobrem i przedwieczn� cnot� jest B�g, kto wi�c je mi�uje, ten mi�uje Boga i przez to sam staje si� jego umi�owanym dzieckiem. Winicjusz nie rozumia� tego dobrze, wiedzia� jednak ju� dawniej ze s��w, kt�re Pomponia Grecyna powiedzia�a do Petroniusza, �e ten B�g jest wedle mniemania chrze�cijan jeden i wszechmocny, gdy wi�c teraz us�ysza� jeszcze, �e jest on wszechdobrem i wszechprawd�, mimo woli pomy�la�, �e wobec takiego Demiurga[285] Jowisz, Saturn, Apollo, Juno, Westa i Wenus wygl�daliby jak jaka� marna i ha�a�liwa zgraja, w kt�rej broj� wszyscy razem i ka�dy na swoj� r�k�. Ale najwi�ksze zdumienie ogarn�o m�odego cz�owieka, gdy starzec pocz�� naucza�, �e B�g jest r�wnie� wszechmi�o�ci�, kto wi�c kocha ludzi, ten spe�nia najwy�sze jego przykazanie. Lecz nie do�� jest kocha� ludzi ze swego narodu, albowiem B�g-cz�owiek za wszystkich krew przela� i mi�dzy poganami znalaz� ju� takich swoich wybranych, jak Korneliusz centurion, i nie do�� jest kocha� tych, kt�rzy nam dobrze czyni�, albowiem Chrystus przebaczy� i �ydom, kt�rzy go wydali na �mier�, i �o�nierzom rzymskim, kt�rzy go do krzy�a przybili, nale�y wi�c tym, kt�rzy krzywdy nam czyni�, nie tylko przebacza�, ale kocha� ich i p�aci� im dobrem za z�e; i nie do�� kocha� dobrych, ale trzeba kocha� i z�ych, gdy� tylko mi�o�ci� mo�na z nich z�o�� wypleni�.Chilo przy tych s�owach pomy�la� sobie, �e jego robota posz�a na marne i �e Ursus nigdy w �wiecie nie odwa�y si� zabi� Glauka ani tej nocy, ani �adnej innej. Pocieszy� si� jednak natychmiast drugim wnioskiem wyprowadzonym z nauki starca: mianowicie, �e i Glaukus nie zabije jego, cho�by go odkry� i pozna�. Winicjusz nie my�la� ju� jednak, �e w s�owach starca nie masz niczego nowego, ale ze zdumieniem zadawa� sobie pytanie: co to za B�g? co to za nauka? i co to za lud? Wszystko, co s�ysza�, nie mie�ci�o si� wprost w jego g�owie. By� to dla niego jaki� nies�ychany n�w poj��. Czu�, �e gdyby na przyk�ad chcia� p�j�� za t� nauk�, musia�by z�o�y� na stos swoje my�lenie, zwyczaje, charakter, ca�� dotychczasow� natur� i wszystko to spali� na popi�, a wype�ni� si� jakim� zgo�a innym �yciem i ca�kowicie now� dusz�. Nauka, kt�ra mu nakazywa�a kocha� Part�w, Syryjczyk�w, Grek�w, Egipcjan, Gal�w i Brytan�w, przebacza� nieprzyjacio�om, p�aci� im dobrem za z�e i kocha� ich, wyda�a mu si� szalon�, jednocze�nie za� mia� poczucie, �e jednak w samym jej szale�stwie jest co� pot�niejszego ni� we wszelkich dotychczasowych filozofiach. Mniema�, �e z powodu jej szale�stwa jest niewykonaln�, a z powodu niewykonalno�ci bosk�. Odrzuca� j� w duszy, a czu�, �e rozchodzi si� od niej, jakby od ��ki pe�nej kwiat�w, jaka� wo� upajaj�ca, kt�r� gdy kto� raz odetchn��, musi, jako w kraju Lotofag�w[286], zapomnie� o wszystkim innym i tylko do niej t�skni�. Zdawa�o mu si�, �e nie ma w niej nic rzeczywistego, i zarazem, �e rzeczywisto�� wobec niej jest czym� tak lichym, �e nie warto zatrzymywa� nad ni� my�li. Otoczy�y go jakie� przestwory, kt�rych si� ani domy�la�, jakie� ogromy, jakie� chmury. �w cmentarz pocz�� czyni� na nim wra�enie zbiorowiska szale�c�w, lecz tak�e i miejsca tajemniczego i strasznego, na kt�rym, jakby na jakim� mistycznym �o�u, rodzi si� co�, czego nie by�o dot�d na �wiecie. Uprzytomnia� sobie wszystko, co od pierwszej chwili starzec m�wi� o �yciu, prawdzie, mi�o�ci, Bogu, i my�li jego ol�niewa�y od blasku, jak ol�niewaj� oczy od b�yskawic nieustannie po sobie nast�puj�cych. Jak zwykle ludzie, kt�rym �ycie zmieni�o si� w jedn� nami�tno��, my�la� o tym wszystkim przez swoj� mi�o�� do Ligii i przy �wietle owych b�yskawic ujrza� jasno jedn� rzecz: �e je�li Ligia jest na cmentarzu, je�li wyznaje t� nauk�, s�ucha i czuje, to przenigdy nie zostanie jego kochank�.

Po raz te� pierwszy od czasu, jak j� u Aulus�w pozna�, Winicjusz poczu�, �e cho�by j� teraz odzyska�, to i tak jej nie odzyska. Nic podobnego nie przysz�o mu dot�d do g�owy, a i obecnie nie umia� sobie z tego zda� sprawy, gdy� by�o to nie tyle wyra�ne zrozumienie, ile raczej m�tne poczucie jakowej� niepowetowanej straty i jakowego� nieszcz�cia. Wsta� w nim niepok�j, kt�ry wnet zmieni� si� w burz� gniewu przeciw chrze�cijanom w og�le, a przeciw starcowi w szczeg�lno�ci. �w rybak, kt�rego na pierwszy rzut oka poczyta�[287] za prostaka, przejmowa� go teraz niemal boja�ni� i zdawa� mu si� by� jakim� tajemniczym Fatum, rozstrzygaj�cym nieub�aganie, a zarazem tragicznie jego losy.

Fossor przy�o�y� zn�w nieznacznie kilka pochodni na ogie�, wiatr przesta� szumie� w piniach, p�omie� wznosi� si� r�wno, wysmuk�ym ostrzem, ku skrz�cym si� na wypogodzonym niebie gwiazdom, starzec za� wspomniawszy o �mierci Chrystusa pocz�� ju� tylko o Nim m�wi�. Wszyscy zatrzymali dech w piersiach i cisza zrobi�a si� jeszcze wi�ksza ni� poprzednio, taka, �e s�ysze� mo�na by�o niemal bicie serc. Ten cz�owiek widzia�! I opowiada� jako ten, kt�remu ka�da chwila wyry�a si� tak w pami�ci, �e gdy przymknie oczy, to jeszcze widzi. M�wi� wi�c, jak wr�ciwszy od Krzy�a, przesiedzieli z Janem dwa dni i dwie noce w wieczorniku, nie �pi�c, nie jedz�c, w zn�kaniu, �alu, trwodze, w zw�tpieniu, g�owy trzymaj�c w r�kach i rozmy�laj�c, �e On umar�. Oj, ach! Jak by�o ci�ko! jak ci�ko! Ju� wsta� dzie� trzeci i �wit pobieli� mury, a oni obaj z Janem siedzieli tak pod �cian� bez rady i nadziei. Co ich sen zmorzy� (bo i noc przed m�k� sp�dzili bezsennie), to budzili si� i poczynali biada� na nowo. A� ledwo wesz�o s�o�ce, wpad�a Maria z Magdali, bez tchu, z rozwi�zanym w�osem i z krzykiem: �Wzi�li Pana!� Oni za� pos�yszawszy zerwali si� i pocz�li biec na miejsce. Lecz Jan, cz�ek m�odszy, przybie�a� pierwszy, obaczy� gr�b pusty i nie �mia� wej��. Dopiero gdy by�o ich troje u wej�cia, on, kt�ry im to m�wi, wszed�, ujrza� na kamieniu giez�o[288] i zawijacze, ale cia�a nie znalaz�.

Wi�c spad� na nich strach, bo my�leli, �e porwali Chrystusa kap�ani, i obaj wr�cili do domu w wi�kszym jeszcze udr�czeniu. Potem nadeszli inni uczniowie i podnosili lament, to wszyscy razem, by ich us�ysza� �acniej Pan Zast�p�w, to kolejno. Zamar� w nich duch, bo si� spodziewali, �e mistrz mia� odkupi� Izraela, a oto by� trzeci dzie�, jak umar�, wi�c nie rozumieli, dlaczego Ojciec opu�ci� Syna, i woleliby nie ogl�da� dnia i pomrze�, tak ci�kie by�o to brzemi�.

Wspomnienie tych strasznych chwil jeszcze teraz wycisn�o dwie �zy z oczu starca, kt�re wida� by�o dobrze przy blasku ognia, �ciekaj�ce po siwej brodzie. Stara, obna�ona z w�os�w g�owa pocz�a mu si� trz�� i g�os zamar� mu w piersi. Winicjusz rzek� w duchu: �Ten cz�owiek m�wi prawd� i p�acze nad ni�!� � a s�uchacz�w o prostych sercach �al chwyci� tak�e za gard�a. S�yszeli ju� nieraz o m�ce Chrystusa i wiadomo im by�o, �e rado�� nast�pi po smutku, ale �e to opowiada� Aposto�, kt�ry widzia�, wi�c pod wra�eniem za�amywali r�ce �kaj�c lub bili si� po piersiach.

Lecz z wolna uspokoili si�, bo ch�� dalszego s�uchania przemog�a. Starzec przymkn�� oczy, jakby chc�c widzie� lepiej w duszy rzeczy odleg�e, i m�wi� dalej:

�Gdy tak czynili lament, wpad�a zn�w Maria z Magdali wo�aj�c, �e widzia�a Pana. Nie mog�c Go dla wielkiego blasku rozezna�, my�la�a, �e ogrodnik, ale On rzek�: �Mario!� W�wczas krzykn�a: �Rabboni!�[289], i pad�a mu do n�g. On za� kaza� jej i�� do uczni�w, a potem znik�. Ale oni, uczniowie, nie wierzyli jej, a gdy p�aka�a od rado�ci, jedni przyganiali jej, inni my�leli, �e �al pomiesza� jej zmys�y, bo m�wi�a tak�e, �e w grobie widzia�a anio��w, oni zasi� przybie�awszy raz wt�ry, widzieli gr�b pusty. Potem wieczorem przyszed� Kleofas, kt�ry chodzi� z innymi do Emmaus, i wr�cili co �ywo, m�wi�c: �Prawdziwie zmartwychwsta� Pan!� i pocz�li si� spiera� przy drzwiach zamkni�tych dla boja�ni �yd�w. Wtem On stan�� mi�dzy nimi, cho� nie skrzypia�y drzwi, a gdy struchleli, rzek� im: �Pok�j z wami.�

�I widzia�em Go, jako widzieli wszyscy, a On by� jako �wiat�o�� i jako szcz�liwo�� serc naszych, bo�my uwierzyli, �e zmartwychwsta� i �e morza wyschn�, g�ry si� w proch obr�c�, a Jego chwa�a nie przeminie.�

�A po o�miu dniach Tomasz Dydymus wk�ada� palce w Jego rany i dotyka� boku Jego, a potem pad� Mu do n�g i wo�a�: �Pan m�j i B�g m�j!� Kt�ren mu odpowiedzia�: �I�e� mnie ujrza�, uwierzy�e�. B�ogos�awieni, kt�rzy nie widzieli, a uwierzyli.� I te s�owa s�yszeli�my, i oczy nasze patrzy�y na Niego, albowiem by� mi�dzy nami.�

Winicjusz s�ucha� i dzia�o si� z nim co� dziwnego. Zapomnia� na chwil�, gdzie jest, pocz�� traci� czucie rzeczywisto�ci, miar�, s�d. Sta� wobec dw�ch niepodobie�stw. Nie m�g� uwierzy� w to, co starzec m�wi�, a czu�, �e trzeba by by� chyba �lepym i zaprze� si� w�asnego rozumu, by przypu�ci�, �e �w cz�owiek, kt�ry m�wi�: �Widzia�em�, k�ama�. By�o co� w jego wzruszeniu, w jego �zach, w jego ca�ej postaci i w szczeg�ach zdarze�, kt�re opowiada�, co czyni�o niemo�liwym wszelkie pos�dzenie. Winicjuszowi wydawa�o si� chwilami, �e �ni. Lecz naok� widzia� uciszony t�um; kope� latarek dolatywa� do jego nozdrzy; opodal p�on�y pochodnie, a obok na kamieniu sta� cz�owiek stary, bliski grobu, z dr��c� nieco g�ow�, kt�ry daj�c �wiadectwo, powtarza�: �Widzia�em!�

I opowiedzia� im wszystko dalej, a� do Wniebowst�pienia. Chwilami wypoczywa�, bo m�wi� bardzo szczeg�owo, ale czu� by�o, �e ka�dy najmniejszy szczeg� tak wyry� si� w jego pami�ci jak na kamieniu. Tych, kt�rzy go s�uchali, ogarn�o upojenie. Pozrzucali z g��w kaptury, by s�ysze� lepiej i by nie uroni� �adnego z tych s��w, kt�re by�y dla nich bez ceny. Zdawa�o im si�, �e jaka� moc nadludzka przenosi ich do Galilei, �e chodz� razem z uczniami po tamtejszych gajach i nad wodami, �e ten cmentarz zmienia si� w Tyberiadzkie Jezioro, a na brzegu, w porannym tumanie, stoi Chrystus, tak jak sta� w�wczas, gdy Jan, patrz�c z ��dki, rzek�: �Pan jest!� � a Piotr rzuci� si� wp�aw, by pr�dzej przypa�� do n�g umi�owanych. W twarzach zna� by�o zachwyt bez granic i zapomnienie �ycia, i szcz�cie, i niezmierzon� mi�o��. Widocznym by�o, �e w czasie d�ugiego opowiadania Piotra niekt�rzy mieli widzenia, gdy za� pocz�� m�wi�, jak w chwili Wniebowst�pienia ob�oki pocz�y zasuwa� si� pod stopy Zbawiciela i przes�ania� Go, i zakrywa� przed oczyma aposto��w, wszystkie g�owy podnios�y si� mimo woli ku niebu i nasta�a chwila jakby oczekiwania, jakby owi ludzie mieli nadziej� dojrze� Go jeszcze lub jakby si� spodziewali, �e zst�pi zn�w z p�l niebieskich, by zobaczy�, jak stary Aposto� pasie powierzone mu owce, i pob�ogos�awi� jego i stado.

I dla tych ludzi nie by�o w tej chwili Rzymu, nie by�o szalonego cezara, nie by�o �wi�ty�, bog�w, pogan, by� tylko Chrystus, kt�ry wype�nia� ziemi�, morze, niebo, �wiat.

W odleg�ych domach, porozrzucanych wzd�u� Via Nomentana, koguty pocz�y pia� oznajmuj�c p�noc. W tej chwili Chilo poci�gn�� Winicjusza za r�g p�aszcza i szepn��:

� Panie, tam, niedaleko starca, widz� Urbana, a przy nim jak�� dziewic�.

Winicjusz otrz�sn�� si� jak ze snu i zwr�ciwszy si� w kierunku wskazywanym przez Greka, ujrza� Ligi�.

Rozdzia� dwudziesty pierwszy

Ka�da kropla krwi zadrga�a w m�odym patrycjuszu na jej widok. Zapomnia� o t�umach, o starcu, o w�asnym zdumieniu wobec tych niepoj�tych rzeczy, jakie s�ysza�, i widzia� przed sob� tylko j� jedn�. Oto wreszcie po wszystkich wysi�kach, po d�ugich dniach niepokoju, szarpania si�, zmartwie� odnalaz� j�! Po raz pierwszy w �yciu do�wiadczy�, �e rado�� mo�e si� rzuci� na piersi jak dziki zwierz i przygnie�� je a� do utraty oddechu. On, kt�ry dot�d s�dzi�, �e Fortuna ma niejako obowi�zek spe�nia� wszelkie jego �yczenia, teraz zaledwie wierzy� w�asnym oczom i w�asnemu szcz�ciu. Gdyby nie to niedowierzanie, jego zapalczywa natura mog�a go by�a popchn�� do jakiego nierozwa�nego kroku, ale chcia� si� pierwej przekona�, czy to nie dalszy ci�g tych cud�w, kt�rymi mia� przepe�nion� g�ow�, i czy nie �ni. Ale nie by�o w�tpliwo�ci: widzia� Ligi� i dzieli�a go od niej odleg�o�� zaledwie kilkunastu krok�w. Sta�a w pe�nym �wietle, wi�c m�g� napawa� si� jej widokiem, ile sam chcia�. Kaptur zesun�� si� jej z g�owy i rozrzuci� w�osy; usta mia�a nieco otwarte, oczy wzniesione ku Aposto�owi, twarz zas�uchan� i zachwycon�. W p�aszczu z ciemnej we�ny, ubrana by�a jak dziewczyna z ludu, Winicjusz jednak nigdy nie widzia� jej pi�kniejsz� i mimo ca�ego zam�tu, jaki w nim powsta�, uderzy�a go w przeciwstawieniu do tego niewolniczego niemal ubioru szlachetno�� tej cudnej patrycjuszowskiej g�owy. Mi�o�� przelecia�a po nim jak p�omie�, ogromna, pomieszana z jakim� dziwnym uczuciem t�sknoty, uwielbienia, czci i ��dzy. Czu� rozkosz, jak� sprawia� mu sam jej widok, i napawa� si� ni� jakby o�ywcz� wod� po d�ugim pragnieniu. Stoj�c przy olbrzymim Ligu wydawa�a mu si� mniejsz�, ni� by�a przedtem, niemal dzieckiem; spostrzeg� tak�e, i� wyszczupla�a. P�e�[290] jej by�a prawie przezrocza[291]; czyni�a na nim wra�enie kwiatu i duszy. Ale tym bardziej tylko pragn�� posi�� t� istot�, tak odmienn� od kobiet, kt�re widzia� lub posiada� na Wschodzie i w Rzymie. Czu�, �e odda�by za ni� tamte wszystkie, a z nimi Rzym i �wiat w dodatku.

By�by si� zapatrzy� i zapami�ta� zupe�nie, gdyby nie Chilo, kt�ry ci�gn�� go za r�g p�aszcza, w strachu, aby nie uczyni� czego�, co mog�o poda� ich na niebezpiecze�stwo. Chrze�cijanie tymczasem zacz�li si� modli� i �piewa�. Za chwil� zagrzmia�o: Maranatha![292] a potem Wielki Aposto� pocz�� chrzci� wod� z fontanny tych, kt�rych prezbiterowie przedstawiali jako do przyj�cia chrztu przygotowanych. Winicjuszowi zdawa�o si�, �e ta noc nigdy si� nie sko�czy. Chcia� teraz i�� jak najpr�dzej za Ligi� i pochwyci� j� w drodze lub w jej mieszkaniu.

Wreszcie niekt�rzy pocz�li opuszcza� cmentarz. Chilo w�wczas szepn��:

� Wyjd�my, panie, przed bram�, albowiem nie zdj�li�my kaptur�w i ludzie patrz� na nas.

Tak by�o rzeczywi�cie. Gdy podczas s��w Aposto�a wszyscy odrzucili kaptury, a�eby lepiej s�ysze�, oni nie poszli za og�lnym przyk�adem. Rada Chilona wyda�a si� te� roztropn�. Stoj�c przy bramie mogli uwa�a� na wszystkich wychodz�cych. Ursusa za� nietrudno by�o rozpozna� po wzro�cie i postawie.

� P�jdziemy za nimi � rzek� Chilo � zobaczymy, do jakiego domu wchodz�, jutro za�, a raczej dzi� jeszcze, otoczysz, panie, wszystkie wej�cia do domu niewolnikami i zabierzesz j�.

� Nie! � rzek� Winicjusz.

� Co chcesz uczyni�, panie?

� Wejdziemy za ni� do domu i porwiemy j� natychmiast: wszak podj��e� si� tego, Krotonie?

� Tak jest � rzek� lanista � i oddaj� ci si�, panie, jako niewolnik, je�li nie z�ami� krzy�a temu bawo�owi, kt�ry jej strze�e.

Lecz Chilo pocz�� odradza� i zaklina� ich na wszystkich bog�w, a�eby tego nie czynili. Przecie Kroto mia� by� wzi�ty tylko dla obrony, na wypadek, gdyby ich poznano, nie dla porwania dziewicy. Bior�c j� we dw�ch tylko, sami nara�� si� na �mier� i co wi�cej, mog� j� wypu�ci� z r�k, a w�wczas ona skryje si� w innym miejscu lub opu�ci Rzym. I co uczyni�? Dlaczego nie dzia�a� na pewno, po co nara�a� siebie na zgub� i ca�e przedsi�wzi�cie na los niepewny?

Winicjusz, mimo �e z najwi�kszym wysi�kiem wstrzymywa� si�, by zaraz na cmentarzu nie pochwyci� Ligii w ramiona, czu� jednak, �e Grek ma s�uszno��, i by�by mo�e poda� ucho jego radom, gdyby nie Kroto, kt�remu chodzi�o o nagrod�.

� Ka�, panie, milcze� temu staremu capowi � rzek� � albo pozw�l mi spu�ci� pi�� na jego g�ow�. Raz w Buxentum, dok�d mnie na igrzyska sprowadzi� Lucjusz Saturninus, napad�o na mnie w gospodzie siedmiu pijanych gladiator�w i �aden nie wyszed� z ca�ymi �ebrami. Nie m�wi�, �eby dziewic� porywa� teraz, spo�r�d t�umu, bo mogliby nam rzuci� pod nogi kamienie, ale gdy raz b�dzie w domu, porw� ci j� i zanios�, dok�d chcesz.

Winicjusz ucieszy� si� s�uchaj�c tych s��w i odrzek�:

� Tak si� stanie, na Herkulesa! Jutro mogliby�my jej nie znale�� wypadkiem w domu, gdyby�my za� rzucili mi�dzy nich pop�och, uprowadziliby j� niechybnie.

� Ten Lig wydaje mi si� strasznie silny! � j�kn�� Chilo.

� Nie tobie ka�� trzyma� mu r�ce � odpowiedzia� Kroto.

Musieli jednak czeka� jeszcze d�ugo i kury[293] pocz�y pia� na przed�wit, nim ujrzeli wychodz�cego z bramy Ursusa, a z nim Ligi�. Towarzyszy�o im kilka innych os�b. Chilonowi wyda�o si�, �e rozpoznaje mi�dzy nimi Wielkiego Aposto�a, obok niego szed� drugi starzec, znacznie ni�szy wzrostem, dwie niem�ode niewiasty i pachol�, kt�re �wieci�o latarni�. Za t� garstk� szed� t�um licz�cy ze dwie�cie os�b. Winicjusz, Chilo i Kroto pomieszali si� z owym t�umem.

� Tak, panie � rzek� Chilo � twoja dziewica znajduje si� pod mo�n� opiek�. To on z ni� jest, Wielki Aposto�, bo patrz, jak ludzie kl�kaj� przed nim na przodzie.

Ludzie rzeczywi�cie kl�kali, ale Winicjusz nie patrzy� na nich. Nie trac�c ani na chwil� z oczu Ligii my�la� tylko o jej porwaniu i przywyk�szy w wojnach do wszelkiego rodzaju podst�p�w, uk�ada� sobie w g�owie z �o�niersk� �cis�o�ci� ca�y plan porwania. Czu�, �e krok, na kt�ry si� wa�y�, by� zuchwa�y, ale wiedzia� dobrze, �e zuchwa�e napady zwykle ko�cz� si� powodzeniem.

Droga by�a jednak d�uga, wi�c chwilami my�la� tak�e o przepa�ciach, jakie wykopa�a mi�dzy nim a Ligi� ta dziwna nauka, kt�r� ona wyznawa�a. Rozumia� teraz wszystko, co si� w przesz�o�ci sta�o, i rozumia�, dlaczego si� sta�o. By� na to do�� przenikliwym. Oto on dot�d Ligii nie zna�. Widzia� w niej cudn� nad wszystkie dziewczyn�, do kt�rej zapali�y si� jego zmys�y, teraz za� pozna�, �e ta nauka czyni�a z niej jak�� r�n� od innych kobiet istot� i �e nadzieja, aby j� tak�e poci�gn�y zmys�y, ��dza, bogactwo, rozkosz, jest czczym z�udzeniem. Poj�� nareszcie to, czego obaj z Petroniuszem nie rozumieli, �e owa nowa religia wszczepia�a w dusz� co� nie znanego temu �wiatu, w kt�rym �y�, i �e Ligia, gdyby go nawet kocha�a, nic ze swych chrze�cija�skich prawd dla niego nie po�wi�ci; �e je�li istnieje dla niej rozkosz, to ca�kiem odmienna od tej, za jak� ubiega� si� on i Petroniusz, i dw�r cezara, i ca�y Rzym. Ka�da inna z kobiet, kt�re zna�, mog�a zosta� jego kochank�, ta chrze�cijanka mog�a by� tylko ofiar�.

I my�l�c o tym doznawa� piek�cego b�lu i gniewu, czu� za� zarazem, �e �w gniew jest bezsilnym. Porwa� Ligi� wydawa�o mu si� rzecz� mo�liw� i tego by� prawie pewien, ale r�wnie� pewien by�, �e wobec nauki on sam, jego m�stwo, jego pot�ga s� niczym i �e z ni� sobie nie poradzi. �w rzymski trybun wojskowy, przekonany, �e ta si�a miecza i pi�ci, kt�ra zaw�adn�a �wiatem, zawsze nim w�ada� b�dzie, po raz pierwszy w �yciu ujrza�, �e poza ni� mo�e by� jeszcze co� innego, wi�c ze zdumieniem zadawa� sobie pytanie: co to jest?

I nie umia� sobie jasno odpowiedzie�, przez g�ow� przelatywa�y mu tylko obrazy cmentarza, zebranego t�umu i Ligii, zas�uchanej ca�� dusz� w s�owa starca opowiadaj�cego o m�ce, �mierci i zmartwychwstaniu Boga-cz�owieka, kt�ry odkupi� �wiat i obieca� mu szcz�cie po drugiej stronie Styksu.

Gdy za� o tym my�la�, w g�owie jego powstawa� chaos.

Lecz z owego zam�tu wyprowadzi�y go narzekania Chilona, kt�ry pocz�� biada� na swoje losy: by� przecie zgodzony do odszukania Ligii, kt�r� te� z niebezpiecze�stwem �ycia odszuka� i wskaza� j�. Ale czeg� od niego chc� wi�cej? Czy si� podejmowa� j� porywa�, i kto m�g� nawet wymaga� czego� podobnego od kaleki pozbawionego dw�ch palc�w, od cz�owieka starego, oddanego rozmy�laniom, nauce i cnocie? Co si� stanie, je�li pan tak dostojny, jak Winicjusz, poniesie jakowy szwank przy porywaniu dziewicy? Zapewne, �e bogowie powinni czuwa� nad wybranymi, ale czy� nie trafiaj� si� nieraz takie rzeczy, jakby bogowie grywali w bierki, zamiast patrze�, co si� na �wiecie dzieje. Fortuna, jak wiadomo, ma zawi�zane oczy, wi�c nie widzi nawet we dnie, a c� dopiero w nocy. Niech�e si� co� stanie, niech�e ten nied�wied� ligijski rzuci na szlachetnego Winicjusza kamieniem od �aren, beczk� wina albo co gorzej, wody, kt� zar�czy, czy na biednego Chilona zamiast nagrody nie spadnie odpowiedzialno��? On, biedny m�drzec, przywi�za� si� te� do szlachetnego Winicjusza jak Arystoteles do Aleksandra Macedo�skiego i gdyby przynajmniej szlachetny Winicjusz odda� mu t� kiesk�, kt�r� w jego oczach zatkn�� za pas, wychodz�c z domu, by�oby za co, w razie nieszcz�cia, wezwa� natychmiast pomocy lub przejedna� samych chrze�cijan. O! dlaczego nie chc� s�ucha� rad starca, kt�re dyktuje roztropno�� i do�wiadczenie?

Winicjusz us�yszawszy to wydoby� kiesk� zza pasa i rzuci� j� mi�dzy palce Chilonowi.

� Masz i milcz.

Grek poczu�, �e by�a niezwykle ci�ka, i nabra� odwagi.

� Ca�a moja nadzieja w tym � rzek� � �e Herkules lub Tezeusz trudniejszych jeszcze dokonywali czyn�w, czym�e za� jest m�j osobisty, najbli�szy przyjaciel, Kroto, je�li nie Herkulesem? Ciebie za�, dostojny panie, nie nazw� p�bogiem, albowiem jeste� ca�ym bogiem, i nadal nie zapomnisz o s�udze ubogim a wiernym, kt�rego potrzeby trzeba od czasu do czasu opatrywa�, albowiem sam on, gdy raz zag��bi si� w ksi�gi, nie dba o nic zupe�nie... Jakie� kilka staj[294] ogrodu i domek, cho�by z najmniejszym portykiem dla ch�odu w lecie, by�oby czym� godnym takiego dawcy. Tymczasem b�d� podziwia� z dala wasze bohaterskie czyny, wzywa� Jowisza, aby wam sprzyja�, w razie czego za� narobi� takiego ha�asu, �e p� Rzymu rozbudzi si� i przyjdzie wam w pomoc. Co za z�a i nier�wna droga! Oliwa wypali�a si� w latarce i gdyby Kroto, kt�ry r�wnie jest szlachetny, jak silny, chcia� mnie wzi�� na r�ce i donie�� a� do bramy, naprz�d pozna�by, czy �atwo uniesie dziewic�, po wt�re post�pi�by jak Eneasz[295], a w ko�cu zjedna�by sobie wszystkich uczciwych bog�w w takim stopniu, �e o wynik przedsi�wzi�cia by�bym zupe�nie spokojny.

� Wola�bym nie�� padlin� owcy zdech�ej na krosty przed miesi�cem � odpar� lanista � ale je�li oddasz mi t� kies�, kt�r� ci rzuci� dostojny trybun, to ponios� ci� a� do bramy.

� Oby� wybi� wielki palec u nogi! � odpowiedzia� Grek. � Tak�e� to skorzysta� z nauk tego czcigodnego starca, kt�ry przedstawia� ub�stwo i lito�� jako dwie najprzedniejsze cnoty?... Czy� ci nie nakaza� wyra�nie mi�owa� mnie? Widz�, �e nigdy nie zrobi� z ciebie nawet lada jakiego chrze�cijanina i �e �atwiej s�o�cu przenikn�� przez mury Mamerty�skiego[296] wi�zienia ni� prawdzie przez twoj� czaszk� hipopotama.

Kroto za�, kt�ry posiada� zwierz�c� si��, ale natomiast nie posiada� �adnych ludzkich uczu�, rzek�:

� Nie b�j si�! Chrze�cijaninem nie zostan�! Nie chc� traci� kawa�ka chleba!

� Tak, ale gdyby� mia� cho� pocz�tkowe wiadomo�ci z filozofii, wiedzia�by�, �e z�oto jest marno�ci�!

� P�jd� do mnie z filozofi�, a ja ci dam tylko jedno uderzenie g�ow� w brzuch i zobaczymy, kto wygra.

� To samo m�g� powiedzie� w� do Arystotelesa � odpar� Chilo.

Na �wiecie szarza�o. Brzask pow��czy� blad� barw� zr�by mur�w. Przydro�ne drzewa, budynki i rozrzucone tu i �wdzie pomniki grobowe pocz�y si� wychyla� z cienia. Droga nie by�a ju� zupe�nie pusta. Przekupnie jarzyn zd��ali na otwarcie bram, prowadz�c os�y i mu�y ob�adowane warzywem; gdzieniegdzie skrzypia�y wozy, na kt�rych wieziono zwierzyn�. Na drodze i po obu stronach le�a�a przy samej ziemi lekka mg�a, zwiastuj�ca pogod�. Ludzie, widziani z nieco wi�kszej odleg�o�ci, wygl�dali w tej mgle jak duchy. Winicjusz wpatrywa� si� w wysmuk�� posta� Ligii, kt�ra, w miar� jak brzask si� powi�ksza�, czyni�a si� coraz bardziej srebrzyst�.

� Panie � rzek� Chilo � ubli�y�bym ci, gdybym przewidywa�, �e twoja hojno�� sko�czy si� kiedykolwiek, lecz teraz, gdy� mi zap�aci�, nie mo�esz mnie pos�dza�, abym przemawia� tylko dla mej korzy�ci. Ot� radz� ci raz jeszcze, aby� dowiedziawszy si�, w kt�rym domu mieszka boska Ligia, wr�ci� do siebie po niewolnik�w i lektyk� i nie s�ucha� tej s�oniowej tr�by, Krotona, kt�ry dlatego tylko podejmuje si� sam porwa� dziewic�, aby wycisn�� twoj� kaps� jak worek twarogu.

� Masz u mnie uderzenie pi�ci� mi�dzy �opatki, to znaczy, �e zginiesz � odezwa� si� Kroto.

� Masz u mnie diot�[297] kefalo�skiego wina, to znaczy, �e zdr�w b�d� � odrzek� Grek.

Winicjusz nie odpowiedzia� nic, albowiem zbli�yli si� do bramy, przy kt�rej dziwny widok uderzy� ich oczy. Oto dw�ch �o�nierzy kl�k�o, gdy przechodzi� Aposto�, on za� trzyma� przez chwil� r�ce na ich �elaznych szyszakach, a potem uczyni� nad nimi znak krzy�a. M�odemu patrycjuszowi nigdy nie przysz�o dot�d na my�l, �e ju� i mi�dzy �o�nierzami mog� by� chrze�cijanie, i ze zdumieniem pomy�la�, �e jak w pal�cym si� mie�cie po�ar ogarnia coraz nowe domy, tak ta nauka z ka�dym dniem obejmuje widocznie coraz nowe dusze i szerzy si� nad wszelkie ludzkie poj�cie. Uderzy�o go te� to i ze wzgl�du na Ligi�, przekona� si� bowiem, �e gdyby by�a chcia�a uciec z miasta, znale�liby si� stra�nicy, kt�rzy sami u�atwiliby jej potajemnie wyj�cie. B�ogos�awi� te� w tej chwili wszystkim bogom, �e si� tak nie sta�o.

Przebywszy niezabudowane miejsca, znajduj�ce si� za murem, gromadki chrze�cijan pocz�y si� rozprasza�. Trzeba by�o teraz i�� za Ligi� dalej i ostro�niej, by nie zwr�ci� na si� uwagi. Chilo pocz�� te� narzeka� na rany i strzykanie w nogach i pozostawa� coraz bardziej w tyle, czemu Winicjusz nie sprzeciwia� si�, s�dz�c, �e obecnie tch�rzliwy a niedo��ny Grek nie b�dzie mu ju� potrzebny. By�by mu nawet pozwoli� ruszy�, gdzie by chcia�, jednak�e zacnego m�drca wstrzymywa�a przezorno��, ale par�a widocznie ciekawo��, szed� bowiem ci�gle za nimi, a nawet chwilami przybli�a� si�, powtarzaj�c swoje poprzednie rady oraz czyni�c przypuszczenia, �e starzec towarzysz�cy Aposto�owi, gdyby nie wzrost nieco za niski, m�g�by by� Glaukiem.

Szli jednak jeszcze d�ugo, a� na Zatybrze, i s�o�ce by�o ju� bliskie wschodu, gdy gromadka, w kt�rej by�a Ligia, rozdzieli�a si�. Aposto�, stara kobieta i pachol� udali si� wzd�u� i w g�r� rzeki, starzec za� ni�szego wzrostu, Ursus i Ligia wsun�li si� w w�ski vicus[298] i uszed�szy jeszcze ze sto krok�w, weszli do sieni domu, w kt�rym by�y dwa sklepy: jeden oliwny, drugi ptasznika.

Chilo, kt�ry szed� o jakie pi��dziesi�t krok�w za Winicjuszem i Krotonem, stan�� zaraz jak wryty i przycisn�wszy si� do muru pocz�� na nich psyka�, aby do niego wr�cili.

Oni za� uczynili to, bo nale�a�o si� naradzi�.

� Id� � rzek� mu Winicjusz � i obacz, czy ten dom nie wychodzi drug� stron� na inn� ulic�.

Chilon, mimo i� poprzednio narzeka� na rany w nogach, skoczy� tak �ywo, jakby przy kostkach mia� skrzyde�ka Merkurego, i za chwil� powr�ci�.

� Nie � rzek� � wyj�cie jest jedno.

Po czym z�o�y� r�ce:

� Na Jowisza, Apollina, West�, Kibel�, Izys i Ozyrysa, na Mitr�, Baala i wszystkie bogi ze Wschodu i Zachodu, zaklinam ci�, panie, zaniechaj tego zamiaru... Pos�uchaj mnie...

Lecz nagle urwa�, gdy� spostrzeg�, �e twarz Winicjusza poblad�a ze wzruszenia, oczy za� jego skrzy�y si� jak �renice wilka. Do�� by�o na niego spojrze�, by zrozumie�, i� nic w �wiecie nie powstrzyma go od przedsi�wzi�cia. Kroto pocz�� nabiera� oddechu w sw� herkulesow� pier� i kiwa� sw� nierozwini�t� czaszk� w obie strony, jak czyni� nied�wiedzie zamkni�te w klatce. Zreszt� nie zna� by�o na jego twarzy najmniejszego niepokoju.

� Ja wejd� pierwszy! � rzek�.

� P�jdziesz za mn� � rzek� rozkazuj�cym g�osem Winicjusz.

I po chwili znikn�li obaj w ciemnej sieni.

Chilo skoczy� do rogu najbli�szej uliczki i j�� wyziera� zza w�g�a czekaj�c, co si� stanie.

Rozdzia� dwudziesty drugi

Winicjusz dopiero w sieni zrozumia� ca�� trudno�� przedsi�wzi�cia. Dom by� du�y, kilkopi�trowy, jeden z takich, jakich tysi�ce budowano w Rzymie w widokach zysku z najmu mieszka�, zwykle za� budowano tak po�piesznie i licho, �e nie by�o niemal roku, aby kilka z nich nie zapad�o si� na g�owy mieszka�c�w. By�y to prawdziwe ule, zbyt wysokie i zbyt w�skie, pe�ne kom�rek i zakamark�w, w kt�rych gnie�dzi�a si� ludno�� uboga, a zarazem nader liczna. W mie�cie, w kt�rym wiele ulic nie mia�o nazw, domy owe nie mia�y numer�w; w�a�ciciele powierzali pob�r komornego niewolnikom, ci jednak, nie obowi�zani przez w�adz� miejsk� do podawania imion mieszka�c�w, cz�stokro� nie znali ich sami. Dopyta� si� o kogo� w takim domu bywa�o nieraz niezmiernie trudno, zw�aszcza gdy przy bramie nie by�o od�wiernego.

Winicjusz z Krotonem przez d�ug�, podobn� do korytarza sie� dostali si� na w�skie, zabudowane z czterech stron podw�rko, stanowi�ce rodzaj wsp�lnego dla ca�ego domu atrium, z fontann� w �rodku, kt�rej strumie� spada� w kamienn� mis�, wmurowan� w ziemi�. Przy wszystkich �cianach bieg�y w g�r� zewn�trzne schody, cz�ci� kamienne, cz�ci� drewniane, prowadz�ce do galerii, z kt�rych wchodzi�o si� do mieszka�. Na dole by�y r�wnie� mieszkania, niekt�re zaopatrzone w drewniane drzwi, inne oddzielone od podw�rza tylko za pomoc� we�nianych, po wi�kszej cz�ci wystrz�pionych i podartych lub po�atanych zas�on.

Godzina by�a wczesna i na podw�rku �ywej duszy. Widocznie w ca�ym domu spali jeszcze wszyscy, z wyj�tkiem tych, kt�rzy wr�cili z Ostrianum.

� Co uczynimy, panie? � spyta� Kroton zatrzymuj�c si�.

� Czekajmy tu; mo�e si� kto� zjawi � odrzek� Winicjusz. � Nie trzeba, by nas widziano na podw�rzu.

Lecz zarazem my�la�, �e rada Chilona by�a praktyczn�. Gdyby si� mia�o kilkudziesi�ciu niewolnik�w, mo�na by�o obsadzi� bram�, kt�ra zdawa�a si� by� jedynym wyj�ciem, i przetrz�sn�� wszystkie mieszkania, tak za� nale�a�o od razu trafi� do mieszkania Ligii, inaczej bowiem chrze�cijanie, kt�rych zapewne w tym domu nie brak�o, mogli j� ostrzec, �e jej szukaj�. Z tego wzgl�du by�o niebezpiecznym i rozpytywanie si� obcych os�b. Winicjusz przez chwil� namy�la� si�, czy nie wr�ci� si� po niewolnik�w, gdy wtem spod jednej z zas�on zamykaj�cych dalsze mieszkania wyszed� cz�owiek z sitem w r�ku i zbli�y� si� do fontanny.

M�ody cz�owiek na pierwszy rzut oka pozna� Ursusa.

� To Lig! � szepn�� Winicjusz.

� Czy mam zaraz po�ama� mu ko�ci?

� Czekaj.

Ursus nie dostrzeg� ich, albowiem stali w mroku sieni, i pocz�� spokojnie op�ukiwa� w wodzie jarzyny nape�niaj�ce sito. Widocznym by�o, �e po ca�ej nocy sp�dzonej na cmentarzu zamierza� przygotowa� z nich �niadanie. Po chwili, uko�czywszy sw� czynno��, wzi�� mokre sito i znikn�� z nim razem za zas�on�. Kroton i Winicjusz ruszyli za nim, s�dz�c, �e wpadn� wprost do mieszkania Ligii.

Wi�c zdziwienie ich by�o niepomierne, gdy spostrzegli, �e zas�ona oddziela�a od podw�rza nie mieszkanie, ale drugi ciemny korytarz, na ko�cu kt�rego wida� by�o ogr�dek, z�o�ony z kilku cyprys�w, kilku mirtowych krzak�w, i ma�y domek, przylepiony do �lepej tylnej �ciany innej kamienicy.

Obaj zrozumieli natychmiast, �e jest to dla nich okoliczno�� pomy�lna. Na podw�rzu mog�o powsta� zbiegowisko wszystkich mieszka�c�w, ustronno�� za� domku u�atwia�a przedsi�wzi�cie. Pr�dko uwin� si� z obro�cami, a raczej z Ursusem, po czym z porwan� Ligi� r�wnie pr�dko dostan� si� na ulic�, a tam ju� dadz� sobie rady. Prawdopodobnie nikt ich nie zaczepi, gdyby ich zaczepiono, powiedz�, �e chodzi o zbieg�� zak�adniczk� cezara, w ostatnim za� razie Winicjusz da si� pozna� wigilom i wezwie ich pomocy.

Ursus wchodzi� ju� prawie do domku, gdy szelest krok�w zwr�ci� jego uwag�, wi�c przystan��, a ujrzawszy dw�ch ludzi z�o�y� sito na balustradzie i zawr�ci� ku nim.

� A czego tu szukacie? � spyta�.

� Ciebie! � odpar� Winicjusz.

Po czym zwr�ciwszy si� do Krotona zawo�a� pr�dkim, cichym g�osem:

� Zabij!

Kroto rzuci� si� jak tygrys i w jednej chwili, zanim Lig zdo�a� si� opami�ta� lub rozpozna� nieprzyjaci�, chwyci� go w swoje stalowe ramiona.

Lecz Winicjusz zbyt by� pewien jego nadludzkiej si�y, by czeka� na koniec walki, wi�c pomin�wszy ich skoczy� ku drzwiom domku, pchn�� je i znalaz� si� w ciemnej nieco izbie, roz�wieconej jednak przez ogie� pal�cy si� na kominie. Blask tego p�omienia pada� wprost na twarz Ligii. Drug� osob� siedz�c� przy ognisku by� �w starzec, kt�ry towarzyszy� dziewczynie i Ursusowi w drodze z Ostrianum.

Winicjusz wpad� tak nagle, �e zanim Ligia mog�a go rozpozna�, chwyci� j� wp� i uni�s�szy w g�r�, rzuci� si� zn�w ku drzwiom. Starzec zdo�a� mu je wprawdzie zast�pi�, lecz on, przycisn�wszy dziewczyn� jednym ramieniem do piersi, odtr�ci� go drug�, woln� r�k�. Kaptur spad� mu z g�owy i w�wczas na widok tej znajomej sobie, a straszliwej w tej chwili twarzy krew �ci�a si� w Ligii z przera�enia, a g�os zamar� jej w gardle. Chcia�a wo�a� o pomoc i nie mog�a. R�wnie� na pr�no chcia�a uchwyci� za ram� drzwi, by da� op�r. Palce jej zesun�y si� po kamieniu i by�aby straci�a przytomno��, gdyby nie okropny obraz, kt�ry uderzy� jej oczy, gdy Winicjusz wypad� z ni� do ogrodu.

Oto Ursus trzyma� w ramionach jakiego� cz�owieka, ca�kiem przegi�tego w ty�, z przechylon� g�ow� i ustami we krwi. Ujrzawszy ich, raz jeszcze uderzy� pi�ci� w t� g�ow� i w jednym mgnieniu oka skoczy�, jak rozjuszony zwierz, ku Winicjuszowi.

��mier�!� � pomy�la� m�ody patrycjusz.

A potem us�ysza�, jakby przez sen, okrzyk Ligii: �Nie zabijaj!� � nast�pnie uczu�, �e co�, jakby piorun, rozwi�za�o jego r�ce, kt�rymi j� obejmowa�, wreszcie ziemia zakr�ci�a si� z nim i �wiat�o dnia zgas�o w jego oczach.

Chilo jednak�e, ukryty za w�g�em naro�nika, czeka�, co si� stanie, albowiem ciekawo�� walczy�a w nim ze strachem. My�la� r�wnie�, �e je�li im si� uda porwa� Ligi�, to dobrze b�dzie by� przy Winicjuszu. Urbana nie obawia� si� ju�, by� bowiem tak�e pewny, �e Kroto go zabije. Natomiast liczy�, �e w razie gdyby na pustych dot�d ulicach zacz�o si� tworzy� zbiegowisko, gdyby chrze�cijanie lub jacykolwiek ludzie chcieli stawi� op�r Winicjuszowi, tedy on przem�wi do nich jako przedstawiciel w�adzy, jako wykonawca woli cezara, a w ostatnim razie wezwie wigil�w na pomoc m�odemu patrycjuszowi przeciw ulicznej ho�ocie i tym zaskarbi sobie nowe �aski. W duszy s�dzi� zawsze, �e post�pek Winicjusza jest nieroztropny, bacz�c jednak na straszliw� si�� Krotona, przypuszcza�, �e mo�e si� uda�. �Gdyby by�o z nimi �le, sam trybun b�dzie ni�s� dziewczyn�, a Kroto utoruje mu drog�. Czas jednak�e d�u�y� mu si�, niepokoi�a go cisza sieni, na kt�r� z daleka spogl�da�.

�Je�li nie trafi� do jej kryj�wki, a naczyni� ha�asu, to j� sp�osz��.

I my�l o tym nie by�a mu zreszt� przykr�, rozumia� bowiem, �e w takim razie b�dzie zn�w potrzebny Winicjuszowi i zn�w potrafi z niego wycisn�� poka�n� ilo�� sestercji.

� Cokolwiek uczyni� � m�wi� sobie � dla mnie uczyni�, cho� �aden si� tego nie domy�la... Bogowie, bogowie, pozw�lcie mi tylko...

I nagle urwa�, zdawa�o mu si� bowiem, �e co� wychyli�o si� z sieni, wi�c przycisn�wszy si� do muru, pocz�� patrze�, tamuj�c dech w piersiach.

I nie myli� si�, z sieni bowiem wysun�a si� do wp� jaka� g�owa i pocz�a si� rozgl�da� dooko�a.

Po chwili jednak znik�a.

�To Winicjusz albo Kroto � pomy�la� Chilo � ale je�li porwali dziewk�, dlaczego ona nie krzyczy i po co wygl�daj� na ulic�? Ludzi i tak musz� napotka�, bo nim dojd� do Karyn�w, ruch si� zrobi na mie�cie. Co to? Na wszystkich bog�w nie�miertelnych!...�

I nagle resztki w�os�w zje�y�y mu si� na g�owie.

We drzwiach pokaza� si� Ursus z przewieszonym przez rami� cia�em Krotona i rozejrzawszy si� raz jeszcze, pocz�� z nim biec pust� ulic� ku rzece.

Chilo uczyni� si� przy murze tak p�aski jak kawa� tynku.

�Zgin��em, je�li mnie dojrzy!� � pomy�la�.

Lecz Ursus przebieg� szybko ko�o naro�nika i znikn�� za nast�pnym domem. Chilo za�, nie czekaj�c d�u�ej, pocz�� biec w g��b poprzecznej uliczki, dzwoni�c z�bami z przera�enia i z chy�o�ci�, kt�ra by nawet w m�odzie�cu mog�a dziwi�.

�Je�li wracaj�c dojrzy mnie z daleka, to dogna i zabije � m�wi� sobie. � Ratuj mnie, Zeusie, ratuj, Apollinie, ratuj, Hermesie, ratuj, Bo�e chrze�cijan! Opuszcz� Rzym, wr�c� do Mezembrii, ale ocalcie mnie z r�k tego demona�.

I ten Lig, kt�ry zabi� Krotona, wydawa� mu si� w tej chwili rzeczywi�cie jak�� nadludzk� istot�. Biegn�c my�la�, �e to mo�e by� jaki b�g, kt�ry wzi�� na siebie posta� barbarzy�cy. W tej chwili wierzy� we wszystkich bog�w �wiata i we wszystkie mity, z kt�rych drwi� zwyk�ego czasu. Przelatywa�o mu tak�e przez g�ow�, �e Krotona m�g� zabi� B�g chrze�cijan, i w�osy zje�a�y mu si� zn�w na g�owie na my�l, �e zadar� z tak� pot�g�.

Dopiero przebieg�szy kilka zau�k�w i spostrzeg�szy jakich� robotnik�w id�cych z dala naprzeciw, uspokoi� si� nieco. W piersiach brak�o mu ju� tchu, siad� wi�c na progu domu i pocz�� rogiem p�aszcza obciera� pokryte potem czo�o.

�Stary jestem i potrzebuj� spokoju� � rzek�.

Ludzie, id�cy naprzeciw, skr�cili na jak�� boczn� uliczk� i zn�w ogarn�a go pustka. Miasto spa�o jeszcze. Rankami ruch czyni� si� wcze�niej w�a�nie w zamo�niejszych dzielnicach, gdzie niewolnicy bogatych dom�w zmuszeni byli wstawa� do dnia, w tych za�, kt�re zamieszkiwa�a ludno�� wolna, �ywiona kosztem pa�stwa, zatem pr�niacza, budzono si�, zw�aszcza w zimie, do�� p�no. Chilo, przesiedziawszy czas jaki� na progu, uczu� dojmuj�cy ch��d, wi�c powsta� i przekonawszy si�, �e nie zgubi� kieski, kt�r� dosta� od Winicjusza, wolniejszym ju� krokiem skierowa� si� ku rzece.

� Mo�e obacz� gdzie cia�o Krotona � m�wi� sobie. � Bogowie! Ten Lig, je�li jest cz�owiekiem, m�g�by w ci�gu jednego roku zarobi� miliony sestercji, albowiem je�li Krotona udusi� jak szczeni�, to kt� mu si� oprze? Za ka�de wyst�pienie na arenie dano by mu z�ota tyle, ile sam wa�y. Lepiej on strze�e tej dziewki ni� Cerber piek�a. Ale niech go te� to piek�o poch�onie! Nie chc� mie� z nim do czynienia. Zanadto jest ko�cisty. Co tu jednak pocz��? Sta�a si� rzecz straszna. Je�li on takiemu Krotonowi po�ama� ko�ci, to pewno i dusza Winicjusza kwili tam nad tym przekl�tym domem, czekaj�c pogrzebu. Na Kastora! To przecie patrycjusz, przyjaciel cezara, krewny Petroniusza, pan znany w ca�ym Rzymie i trybun wojskowy. �mier� jego nie ujdzie im na sucho... Gdybym te� na przyk�ad uda� si� do obozu pretorian�w albo do wigil�w?...

Tu zamilk� i pocz�� si� namy�la�, lecz po chwili rzek�:

� Biada mi! Kt� wprowadzi� go do tego domu, je�li nie ja?... Jego wyzwole�cy i niewolnicy wiedz�, �em do niego przychodzi�, a niekt�rzy wiedz�, w jakim celu. Co b�dzie, gdy pos�dz� mnie, �em umy�lnie wskaza� mu dom, w kt�rym spotka�a go �mier�? Cho�by pokaza�o si� potem w s�dzie, �em jej nie chcia�, i tak powiedz�, �em ja jej przyczyn�... A to przecie patrycjusz, wi�c w �adnym razie nie ujdzie mi to bezkarnie. Ale gdybym milczkiem opu�ci� Rzym i przeni�s� si� gdzie� daleko, to poda�bym si� w tym wi�ksze podejrzenie.

I tak, i tak by�o �le. Chodzi�o tylko o to, by wybra� z�e mniejsze. Rzym by� ogromnym miastem, a jednak Chilon uczu�, �e mo�e mu by� w nim za ciasno. Bo ka�dy inny m�g�by p�j�� wprost do prefekta wigil�w, opowiedzie�, co si� sta�o, i cho�by pad�o na niego jakowe� podejrzenie, czeka� spokojnie na �ledztwo. Ale ca�a przesz�o�� Chilona by�a tego rodzaju, �e wszelka bli�sza znajomo�� b�d� z prefektem miasta, b�d� z prefektem wigil�w musia�aby na� sprowadzi� nader powa�ne k�opoty, a zarazem uzasadni� wszelkie podejrzenia, jakie by przyj�� mog�y do g�owy urz�dnikom.

Z drugiej strony, uciec by�o to utwierdzi� Petroniusza w mniemaniu, �e Winicjusz zosta� zdradzony i zamordowany skutkiem zmowy. Ow� Petroniusz by� cz�owiek pot�ny, kt�ry m�g� mie� na rozkazy policj� w ca�ym pa�stwie i kt�ry niechybnie postara�by si� odnale�� winowajc�w cho�by na kra�cach �wiata. Jednak�e Chilonowi przysz�o do g�owy, czyby nie uda� si� wprost do niego i nie opowiedzie� mu, co si� zdarzy�o. Tak! by� to najlepszy spos�b. Petroniusz by� cz�owiekiem spokojnym i Chilo m�g� by� pewnym przynajmniej tego, �e go wys�ucha do ko�ca. Petroniusz, kt�ry zna� spraw� od pocz�tku, �atwiej te� uwierzy�by w niewinno�� Chilona ni� prefekci.

�eby jednak uda� si� do niego, trzeba by�o wiedzie� na pewno, co sta�o si� z Winicjuszem, Chilo za� tego nie wiedzia�. Widzia� wprawdzie Liga skradaj�cego si� do rzeki z cia�em Krotona, ale nic wi�cej. Winicjusz m�g� by� zabitym, ale m�g� te� by� rannym lub schwytanym. Teraz dopiero przysz�o Chilonowi do g�owy, �e chrze�cijanie zapewne nie o�mieliliby si� zabi� cz�owieka tak pot�nego, augustianina i wysokiego urz�dnika wojskowego, albowiem tego rodzaju post�pek m�g� �ci�gn�� na nich og�lne prze�ladowanie. Prawdopodobniejszym by�o, �e zatrzymali go przemoc�, aby da� czas Ligii do ponownego ukrycia si� w innym miejscu.

My�l ta nape�ni�a Chilona otuch�.

�Je�li ten ligijski smok nie rozdar� go w pierwszym zap�dzie, tedy jest �ywy, a je�li jest �ywy, tedy sam da �wiadectwo, �em go nie zdradzi�, a w�wczas nie tylko nic mi nie grozi, ale (o Hermesie, licz zn�w na dwie ja��wki!) otwiera si� przede mn� nowe pole... Mog� da� zna� jednemu z wyzwole�c�w, gdzie ma szuka� pana, a czy on uda si� do prefekta, czy nie, to jego rzecz, bylebym ja si� do niego nie udawa�... Mog� tak�e p�j�� do Petroniusza i liczy� na nagrod�... Szuka�em Ligii, teraz b�d� szuka� Winicjusza, a potem zn�w Ligii... Trzeba jednak naprz�d wiedzie�, czy �yw, czy zabit[299]�.

Tu przesz�o mu przez g�ow�, �e m�g�by noc� uda� si� do piekarza Demasa i spyta� o to Ursusa. Ale my�l t� porzuci� natychmiast. Wola� nie mie� nic do czynienia z Ursusem. M�g� s�usznie przypuszcza�, �e je�li Ursus nie zabi� Glauka, to widocznie zosta� przestrze�ony przez kt�rego� ze starszych chrze�cija�skich, kt�remu wyzna� sw�j zamiar, �e to sprawa nieczysta i �e chcia� go do niej nam�wi� jaki� zdrajca. Zreszt� na samo wspomnienie Ursusa Chilona przebiega� dreszcz po ca�ym ciele. Natomiast pomy�la�, �e wieczorem wy�le Eurycjusza po wie�ci do tego domu, w kt�rym wypadek si� zdarzy�. Tymczasem potrzebowa� po�ywi� si�, wyk�pa� i wypocz��. Niespana noc, droga do Ostrianum i ucieczka z Zatybrza strudzi�y go istotnie nad wszelk� miar�.

Jedna rzecz pociesza�a go stale: oto, �e mia� przy sobie dwie kieski: t�, kt�r� Winicjusz da� mu w domu, i t�, kt�r� mu rzuci� w powrotnej drodze z cmentarza. Ze wzgl�du te� na t� szcz�liw� okoliczno��, jak r�wnie� ze wzgl�du na wszelkie wzruszenia, przez jakie przeszed�, postanowi� zje�� obficiej i napi� si� lepszego wina ni� zwykle.

I gdy wreszcie nadesz�a godzina otwarcia winiarni, uczyni� to w mierze tak znacznej, i� zapomnia� o k�pieli. Chcia�o mu si� przede wszystkim spa� i senno�� odj�a mu si�y do tego stopnia, �e wr�ci� zupe�nie chwiejnym krokiem do swego mieszkania na Suburze, gdzie czeka�a go zakupiona za Winicjuszowe pieni�dze niewolnica.

Tam, wszed�szy do ciemnego jak lisia jama cubiculum, rzuci� si� na pos�anie i zasn�� w jednej chwili.

Zbudzi� si� dopiero wieczorem, a raczej zbudzi�a go niewolnica wzywaj�c go, by wstawa�, albowiem kto� szuka go i chce si� z nim widzie� w pilnej sprawie.

Czujny Chilo oprzytomnia� w jednej chwili, zarzuci� napr�dce p�aszcz z kapturem i kazawszy si� niewolnicy usun�� na bok, wyjrza� naprz�d ostro�nie na zewn�trz.

I zmartwia�! Albowiem przez drzwi cubiculum ujrza� olbrzymi� posta� Ursusa.

Na �w widok uczu�, �e nogi i g�owa jego staj� si� zimne jak l�d, serce przestaje bi� w piersiach, po krzy�u chodz� roje mr�wek... Czas jaki� nie m�g� przem�wi�, nast�pnie jednak, szcz�kaj�c z�bami, rzek�, a raczej wyj�cza�:

� Syro! Nie ma mnie... nie znam... tego... dobrego cz�owieka...

� Powiedzia�am mu, �e jeste� i �e �pisz, panie � odrzek�a dziewczyna � on za� ��da�, by ci� rozbudzi�...

� O bogi!... Ka�� ci�...

Lecz Ursus, jakby zniecierpliwiony zw�ok�, zbli�y� si� do drzwi cubiculum i schyliwszy si� wsadzi� do wn�trza g�ow�.

� Chilonie Chilonidesie! � rzek�.

� Pax tecum! Pax, pax![300] � odpowiedzia� Chilon. � O najlepszy z chrze�cijan! Tak! Jestem Chilonem, ale to omy�ka... Nie znam ci�!

� Chilonie Chilonidesie � powt�rzy� Ursus. � Pan tw�j, Winicjusz, wzywa ci�, aby� si� do niego uda� wraz ze mn�.

Rozdzia� dwudziesty trzeci

Winicjusza obudzi� dotkliwy b�l. W pierwszej chwili nie m�g� zrozumie�, gdzie jest i co si� z nim dzieje. W g�owie czu� szum i oczy jego by�y zakryte jakby mg��. Stopniowo jednak wraca�a mu przytomno�� i wreszcie przez ow� mg�� dojrza� trzech schylonych nad sob� ludzi. Dw�ch rozpozna�: jeden by� Ursus, drugi � ten starzec, kt�rego obali� unosz�c Ligi�. Trzeci, zupe�nie obcy, trzyma� jego lew� r�k� i dotykaj�c jej wzd�u� �okcia a� do ramienia i obojczyka, zadawa� mu w�a�nie b�l tak straszny, i� Winicjusz s�dz�c, �e to jest jaki� rodzaj dokonywanej nad nim zemsty, rzek� przez zaci�ni�te z�by:

� Zabijcie mnie.

Lecz oni nie zdawali si� uwa�a� na jego s�owa, jakby nie s�yszeli ich lub jakby je poczytywali za zwyk�y j�k cierpienia. Ursus, ze swoj� zatroskan�, a zarazem gro�n� twarz� barbarzy�cy, trzyma� p�ki bia�ych szmat podartych na d�ugie pasy, starzec za� m�wi� do cz�owieka, kt�ry naciska� rami� Winicjusza:

� Glauku, jest�e� pewny, �e ta rana w g�owie nie jest �miertelna?

� Tak jest, cny[301] Kryspie � odpowiedzia� Glaukus. � S�u��c jako niewolnik na flocie, a potem mieszkaj�c w Neapolis, opatrywa�em wiele ran, i z zysk�w, jakie mi przynosi�o to zaj�cie, wykupi�em wreszcie siebie i swoich... Rana w g�owie jest lekka. Gdy ten cz�owiek (tu wskaza� g�ow� na Ursusa) odebra� m�odzie�cowi dziewczyn� i pchn�� go na mur, �w widocznie, padaj�c, zas�oni� si� r�k�, kt�r� wybi� i z�ama�, ale przez to ocali� g�ow� � i �ycie.

� Niejednego ju� z braci mia�e� w swej opiece � odpowiedzia� Kryspus � i s�yniesz jako bieg�y lekarz... Dlatego to pos�a�em po ciebie Ursusa.

� Kt�ry po drodze wyzna� mi, i� jeszcze wczoraj got�w by� mnie zabi�.

� Ale pierwej ni� tobie wyzna� sw�j zamiar mnie � ja za�, kt�ry znam ciebie i twoj� mi�o�� do Chrystusa, wyt�umaczy�em mu, �e nie ty jeste� zdrajc�, ale �w nieznajomy, kt�ry go do zab�jstwa chcia� nam�wi�.

� To by� z�y duch, ale ja wzi��em go za anio�a � odrzek� z westchnieniem Ursus.

� Kiedy indziej opowiesz mi to � rzek� Glaukus � ale teraz musimy my�le� o rannym.

I to rzek�szy pocz�� nastawia� rami� Winicjusza, kt�ry mimo i� Kryspus skrapia� mu twarz wod�, mdla� ci�gle z b�lu. By�a to zreszt� szcz�liwa dla niego okoliczno��, nie czu� bowiem nastawiania nogi ani opasywania z�amanego ramienia, kt�re Glaukus uj�� w dwie wkl�s�e deseczki, a nast�pnie obwi�za� szybko i silnie, aby je unieruchomi�.

Lecz po dokonaniu operacji rozbudzi� si� znowu � i ujrza� nad sob� Ligi�.

Sta�a tu� przy jego ��ku, trzymaj�c przed sob� miedziane wiaderko z wod�, w kt�rej Glaukus zanurza� od czasu do czasu g�bk� i zwil�a� ni� jego g�ow�.

Winicjusz patrzy� i oczom nie wierzy�. Zdawa�o mu si�, �e to sen albo gor�czka stawia przed nim drogie widmo � i po d�ugiej dopiero chwili zdo�a� wyszepta�:

� Ligio...

Na jego g�os wiaderko zadr�a�o w jej r�ku, lecz zwr�ci�a na niego oczy pe�ne smutku.

� Pok�j z tob�! � odrzek�a z cicha.

I sta�a z wyci�gni�tymi przed si� r�koma, z twarz� pe�n� lito�ci i �alu.

On za� patrzy� na ni�, jakby chc�c nape�ni� ni� �renice tak, aby po zamkni�ciu powiek obraz jej zosta� mu pod nimi. Patrzy� na jej twarz, bledsz� i szczuplejsz� ni� dawniej, na skr�ty ciemnych w�os�w, na ubogi ubi�r robotnicy; patrzy� tak uporczywie, �e a� pod wp�ywem jego wzroku jej �nie�ne czo�o pocz�o r�owie� � i naprz�d pomy�la�, �e j� kocha zawsze, a po wt�re, �e ta jej blado�� i to jej ub�stwo s� jego dzie�em, �e on to wyp�dzi� j� z domu, gdzie j� kochano i gdzie j� otacza� dostatek i wygody, a wtr�ci� do tej mizernej izby i odzia� w ten n�dzny p�aszcz z ciemnej we�ny.

Poniewa� za� pragn��by j� odzia� w najdro�sze z�otog�owy[302] i we wszystkie klejnoty �wiata, wi�c zdj�o go zdumienie, trwoga, lito�� i �al tak wielki, �e by�by jej do n�g pad�, gdyby m�g� si� poruszy�.

� Ligio � rzek� � nie pozwoli�a� mnie zabi�.

A ona odpowiedzia�a ze s�odycz�:

� Niech B�g wr�ci ci zdrowie.

Dla Winicjusza, kt�ry mia� poczucie i tych krzywd, kt�re jej dawniej wyrz�dzi�, i tej, kt�r� chcia� wyrz�dzi� �wie�o, by� w s�owach Ligii prawdziwy balsam. Zapomnia� w tej chwili, �e przez jej usta mo�e m�wi� chrze�cija�ska nauka, a czu� tylko, �e m�wi umi�owana kobieta i �e w odpowiedzi jej jest jaka� osobista tkliwo�� i wprost nadludzka dobro�, kt�ra wstrz�sa nim do g��bi duszy. Jak poprzednio z b�lu, tak teraz os�ab� ze wzruszenia. Ogarn�a go jaka� niemoc, zarazem ogromna i s�odka. Dozna� takiego wra�enia, jakby si� zapada� gdzie� w otch�a�, ale czu� przy tym, �e mu jest dobrze � i �e jest szcz�liwy. My�la� te� w tej chwili os�abienia, �e stoi nad nim b�stwo.

Tymczasem Glaukus sko�czy� obmywa� ran� w jego g�owie i przy�o�y� do niej ma�� goj�c�. Ursus zabra� miednik[303] z r�k Ligii, ona za�, wzi�wszy przygotowan� na stole czar� z wod� pomieszan� z winem, przy�o�y�a j� do ust rannego. Winicjusz wypi� chciwie, po czym dozna� ogromnej ulgi. Po dokonanym opatrunku b�l prawie min��. Rany i st�uczenia pocz�y t�e�. Wr�ci�a mu zupe�na przytomno��.

� Daj mi pi� jeszcze � rzek�.

Ligia odesz�a z pr�n� czar� do drugiej izby, natomiast Kryspus, po kr�tkich s�owach zamienionych z Glaukiem, zbli�y� si� do ��ka i rzek�:

� Winicjuszu, B�g nie pozwoli� ci pope�ni� z�ego uczynku, ale zachowa� ci� przy �yciu, by� opami�ta� si� w duszy. Ten, wobec kt�rego cz�owiek jest tylko prochem � poda� ci� bezbronnego w r�ce nasze, lecz Chrystus, w kt�rego wierzymy, kaza� nam mi�owa� nawet nieprzyjaci�. Wi�c opatrzyli�my twoje rany i jako rzek�a Ligia, b�dziemy modli� si�, aby B�g wr�ci� ci zdrowie, ale d�u�ej nad tob� czuwa� nie mo�emy. Zosta� wi�c w spokoju i pomy�l, czyli godzi�oby ci si� prze�ladowa� d�u�ej Ligi�, kt�r� pozbawi�e� opiekun�w, dachu � i nas, kt�rzy�my ci dobrym za z�e wyp�acili?

� Chcecie mnie opu�ci�? � spyta� Winicjusz.

� Chcemy opu�ci� ten dom, w kt�rym mo�e nas dosi�gn�� prze�ladowanie prefekta miasta. Towarzysz tw�j zosta� zabity, ty za�, kt�ry jeste� mo�nym mi�dzy swymi, le�ysz ranny. Nie z naszej to winy si� sta�o, ale na nas musia�by spa�� gniew prawa...

� Prze�ladowania si� nie b�jcie � rzek� Winicjusz. � Ja was os�oni�.

Kryspus nie chcia� mu odpowiedzie�, �e chodzi im nie tylko o prefekta i policj�, ale �e nie maj�c zaufania i do niego tak�e, chc� zabezpieczy� Ligi� przed dalszym jego po�cigiem.

� Panie � rzek� � prawa twoja r�ka jest zdrowa � wi�c oto tabliczki i styl[304]: napisz do s�ug, aby przyszli do ciebie dzi� wiecz�r z lektyk� i odnie�li ci� do twego domu, w kt�rym ci b�dzie wygodniej ni� w�r�d naszego ub�stwa. My tu mieszkamy u biednej wdowy, kt�ra wkr�tce nadejdzie z synem swoim � i owo pachol� odniesie tw�j list, my za� musimy wszyscy szuka� innego schronienia.

Winicjusz poblad�, poj�� bowiem, �e chc� go roz��czy� z Ligi� i �e gdy straci j� ponownie, to mo�e nigdy w �yciu jej nie ujrze�... Rozumia� wprawdzie, �e zasz�y mi�dzy ni� i nim rzeczy wielkie, na mocy kt�rych, chc�c j� posi��, musi szuka� jakich� nowych dr�g, o kt�rych nie mia� jeszcze czasu my�le�. Rozumia� r�wnie�, �e cokolwiek by powiedzia� tym ludziom � cho�by im zaprzysi�g�, �e wr�ci Ligi� Pomponii Grecynie, to maj� prawo mu nie uwierzy� i nie uwierz�. Przecie m�g� to uczyni� ju� dawniej; przecie m�g�, zamiast prze�ladowa� Ligi�, uda� si� do Pomponii � i przysi�c jej, �e si� po�cigu wyrzeka, a w takim razie sama Pomponia by�aby odszuka�a i zabra�a na powr�t dziewczyn�. � Nie! Czu�, �e �adne tego rodzaju przyrzeczenia nie zdo�aj� ich wstrzyma� i �adna uroczysta przysi�ga nie zostanie przyj�ta, tym bardziej �e nie b�d�c chrze�cijaninem m�g�by im chyba przysi�c na bog�w nie�miertelnych, w kt�rych sam nie bardzo wierzy�, a kt�rych oni uwa�ali za z�e duchy.

Pragn�� jednak rozpaczliwie przejedna� i Ligi�, i tych jej opiekun�w � jakimkolwiek sposobem, na to za� potrzebowa� czasu. Chodzi�o mu tak�e o to, by cho� kilka dni patrze� na ni�. Jak ton�cemu ka�dy od�am deski lub wios�a wydaje si� zbawieniem, tak i jemu wydawa�o si�, i� przez te kilka dni zdo�a mo�e powiedzie� co� takiego, co go do niej zbli�y, �e mo�e co� obmy�li, �e mo�e co� zajdzie pomy�lnego.

Wi�c zebrawszy my�li rzek�:

� Pos�uchajcie mnie, chrze�cijanie. Wczoraj by�em wraz z wami na Ostrianum i s�ucha�em waszej nauki, ale cho�bym jej nie zna�, wasze uczynki przekona�yby mnie, i� jeste�cie ludzie uczciwi i dobrzy. Powiedzcie owej wdowie, kt�ra zamieszkuje ten dom, aby zosta�a w nim, wy zosta�cie tak�e i mnie pozw�lcie zosta�. Niech ten cz�owiek (tu zwr�ci� wzrok na Glauka), kt�ry jest lekarzem lub przynajmniej zna si� na opatrywaniu ran, powie, czy mo�na mnie dzi� przenosi�. Jestem chory i mam z�amane rami�, kt�re musi cho� kilka dni zosta� nieruchome � i dlatego o�wiadczam wam, i� nie rusz� si� st�d, chyba mnie przemoc� wyniesiecie.

Tu przerwa�, bo w rozbitej jego piersi zbrak�o oddechu, Kryspus za� rzek�:

� Nikt, panie, nie u�yje przeciw tobie przemocy, my tylko uniesiemy st�d nasze g�owy.

Na to nieprzywyk�y do oporu m�ody cz�owiek zmarszczy� brwi i rzek�:

� Pozw�l mi odetchn��.

Po chwili za� pocz�� zn�w m�wi�:

� O Krotona, kt�rego zdusi� Ursus, nikt nie zapyta, mia� dzi� jecha� do Benewentu, dok�d wezwa� go Watyniusz, wszyscy wi�c b�d� my�leli, �e wyjecha�. Gdy�my weszli z Krotonem do tego domu, nie widzia� nas nikt pr�cz jednego Greka, kt�ry by� z nami w Ostrianum. Powiem wam, gdzie mieszka, sprowad�cie mi go � ja za� naka�� mu milczenie, albowiem jest to cz�owiek przeze mnie p�atny. Do domu mego napisz� list, �em wyjecha� tak�e do Benewentu. Gdyby Grek ju� da� zna� prefektowi, o�wiadcz� mu, �em Krotona sam zabi� i �e on to z�ama� mi r�k�. Tak uczyni�, na cienie ojca i matki mojej! � a wi�c mo�ecie tu pozosta� bezpiecznie, gdy� w�os nie spadnie z �adnej g�owy. Sprowad�cie mi pr�dko Greka, kt�ry zwie si� Chilo Chilonides!

� Wi�c Glaukus zostanie przy tobie, panie � rzek� Kryspus � i wraz z wdow� b�dzie mia� piecz� nad tob�.

Winicjusz zmarszczy� brwi jeszcze silniej.

� Uwa�, stary cz�owieku, co powiem � rzek�. � Winienem ci wdzi�czno�� i wydajesz si� dobrym i uczciwym cz�owiekiem, ale nie m�wisz mi tego, co masz na dnie duszy. Ty si� obawiasz, bym nie wezwa� moich niewolnik�w i nie kaza� im zabra� Ligii? Zali tak nie jest?

� Tak jest! � odrzek� z pewn� surowo�ci� Kryspus.

� Tedy zwa�, �e z Chilonem b�d� rozmawia� przy was i �e przy was napisz� list do domu, i�em wyjecha� � i �e innych pos�a�c�w, jak wy, p�niej nie znajd�... Rozwa� to sam i nie dra�nij mnie d�u�ej.

Tu wzburzy� si� i twarz skurczy�a mu si� z gniewu, po czym j�� m�wi� w uniesieniu:

� Zali� ty my�la�, �e ja si� zapr�, i� chc� pozosta� dlatego, by j� widzie�?... G�upi by odgad�, cho�bym si� zapar�. Ale przemoc� nie b�d� jej wi�cej bra�... Tobie za� powiem co innego. Je�li ona tu nie zostanie, to t� zdrow� r�k� pozrywam wi�zania z ramienia, nie przyjm� jad�a ni napoju i niech �mier� moja spadnie na ciebie i na twoich braci. Czemu� mnie opatrywa�, czemu� nie kaza� mnie zabi�?

I poblad� z gniewu i os�abienia. Lecz Ligia, kt�ra z drugiej izby s�ysza�a ca�� rozmow� i kt�ra by�a pewn�, i� Winicjusz spe�ni to, co zapowiada, zl�k�a si� jego s��w. Nie chcia�a za nic jego �mierci. Raniony i bezbronny budzi� w niej tylko lito��, nie strach. Od czasu ucieczki �yj�c w�r�d ludzi pogr��onych w ci�g�ym upojeniu religijnym, rozmy�laj�cych tylko o ofiarach, po�wi�ceniach i mi�osierdziu bez granic, sama upoi�a si� tym nowym tchnieniem do tego stopnia, �e zast�pi�o ono dla niej dom, rodzin�, stracone szcz�cie i zarazem uczyni�o z niej jedn� z takich dziewic chrze�cijanek, kt�re zmieni�y p�niej star� dusz� �wiata. Winicjusz zbyt zawa�y� w jej losach i zbyt si� jej narzuci�, by mog�a o nim zapomnie�. My�la�a o nim po ca�ych dniach i nieraz prosi�a Boga o tak� chwil�, w kt�rej, id�c za tchnieniem nauki, mog�aby mu wyp�aci� si� dobrem za z�e, mi�osierdziem za prze�ladowanie, z�ama� go, zdoby� dla Chrystusa i zbawi�. A teraz zdawa�o si� jej w�a�nie, �e taka chwila nadesz�a i �e modlitwy jej zosta�y wys�uchane.

Zbli�y�a si� wi�c do Kryspusa z twarz� jakby natchnion� i pocz�a m�wi� tak, jakby przez ni� m�wi� g�os jaki� inny:

� Kryspie, niech on zostanie mi�dzy nami i my pozostaniemy z nim, dop�ki Chrystus go nie uzdrowi.

A stary prezbiter, przywyk�y szuka� we wszystkim tchnie� Bo�ych, widz�c jej egzaltacj� pomy�la� zaraz, �e mo�e m�wi przez ni� moc wy�sza, i ul�k�szy si� w sercu, pochyli� sw� g�ow�.

� Niech si� tak stanie, jak m�wisz � rzek�.

Na Winicjuszu, kt�ry przez ca�y czas nie spuszcza� jej z oczu, to szybkie pos�usze�stwo Kryspa uczyni�o dziwne i przejmuj�ce wra�enie. Wyda�o mu si�, �e Ligia jest mi�dzy chrze�cijanami jak�� Sybill� czy kap�ank�, kt�r� otacza cze�� i pos�uch. I mimo woli podda� si� tak�e tej czci. Do mi�o�ci, jak� czu�, przy��czy�a si� teraz jakby pewna obawa, wobec kt�rej mi�o�� sama stawa�a si� czym� niemal zuchwa�ym. Nie umia� przy tym oswoi� si� z my�l�, �e stosunek ich zosta� zmieniony, �e teraz nie ona od jego, ale on zale�y od jej woli, �e le�y oto chory, z�amany, �e przesta� by� si�� napastnicz� � zdobywcz� i �e jest jakby bezbronnym dzieckiem na jej opiece. Dla jego natury dumnej i samowolnej stosunek podobny wzgl�dem ka�dej innej istoty by�by upokorzeniem � tym razem jednak nie tylko nie odczu� upokorzenia, ale by� jej wdzi�czny jak swojej pani. By�y to poczucia w nim nies�ychane, kt�re dniem przedtem nie chcia�yby mu si� w g�owie pomie�ci� i kt�re zdumiewa�yby go nawet w tej jeszcze chwili, gdyby umia� sobie jasno zda� z nich spraw�. Lecz on nie pyta� teraz, dlaczego tak jest, jakby to by�o rzecz� zupe�nie naturaln�, czu� si� tylko szcz�liwy, �e zostaje.

I chcia� jej dzi�kowa� � z wdzi�czno�ci� i jeszcze z jakim� uczuciem tak dalece mu nie znanym, �e go nawet nazwa� nie umia�, poniewa� by�o po prostu pokor�. Lecz poprzednie uniesienie wyczerpa�o go tak, �e nie m�g� m�wi� i dzi�kowa� jej tylko oczyma, w kt�rych �wieci�a rado��, �e zostaje przy niej i �e b�dzie m�g� na ni� patrze� jutro, pojutrze, mo�e d�ugo. Rado�� t� miesza�a mu tylko obawa, by nie straci� tego, co zyska�, tak wielka, �e gdy Ligia poda�a mu zn�w po chwili wody i gdy chwyci�a go przy tym ochota, by obj�� jej d�o� � ba� si� tego uczyni�, ba� si� � on, ten sam Winicjusz, kt�ry na uczcie u cezara ca�owa� przemoc� jej usta, a po jej ucieczce obieca� sobie, �e b�dzie j� za w�osy w��czy� do cubiculum lub ka�e j� smaga�.

Rozdzia� dwudziesty czwarty

Lecz pocz�� si� r�wnie� obawia�, by jaka� niewczesna pomoc z zewn�trz nie zburzy�a mu rado�ci. Chilo m�g� da� zna� o jego znikni�ciu prefektowi miasta lub wyzwole�com w domu � a w takim razie wtargni�cie wigil�w by�o prawdopodobne. Przez g�ow� przelecia�a mu wprawdzie my�l, �e w�wczas m�g�by kaza� pochwyci� Ligi� i zamkn�� j� w swoim domu, lecz czu�, �e tego uczyni� nie powinien � i nie zdo�a. By� cz�owiekiem samowolnym, zuchwa�ym i do�� zepsutym, a w potrzebie nieub�aganym, nie by� jednak�e ni Tygellinem, ni Neronem. �ycie wojskowe pozostawi�o mu pewne poczucie sprawiedliwo�ci, wiary i tyle sumienia, i� rozumia�, �e taki post�pek by�by czym� potwornie pod�ym. By�by mo�e wreszcie zdolny dopu�ci� si� go w napadzie z�o�ci i w pe�ni si�, ale w tej chwili by� zarazem rozczulony i chory, wi�c chodzi�o mu o to tylko, by nikt nie stan�� mi�dzy nim a Ligi�.

Zauwa�y� za� ze zdziwieniem, �e od chwili gdy Ligia stan�a po jego stronie, ani ona sama, ani Kryspus nie ��daj� od niego �adnych zapewnie�, tak jak gdyby byli pewni, �e w razie potrzeby obroni ich jaka� moc nadprzyrodzona. Winicjusz, w kt�rego g�owie � od czasu jak s�ysza� w Ostrianum nauk� i opowiadanie Aposto�a � pocz�a si� pl�ta� i zaciera� r�nica mi�dzy rzeczami mo�liwymi a niemo�liwymi, nie by� tak�e zbyt daleki od przypuszczenia, �e tak by by� mog�o. Jednak�e bior�c rzeczy trze�wiej, sam przypomnia� im, co m�wi� o Greku, i zn�w za��da�, by sprowadzono mu Chilona.

Kryspus zgodzi� si� na to i postanowiono wys�a� Ursusa. Winicjusz, kt�ry w ostatnich dniach przed Ostrianum cz�sto, lubo bez skutku, wysy�a� by� niewolnik�w swych do Chilona, wskaza� Ligowi dok�adnie jego mieszkanie, po czym skre�liwszy kilka s��w na tabliczce rzek� zwr�ciwszy si� do Kryspa:

� Daj� tabliczk�, gdy� to jest cz�owiek podejrzliwy i chytry, kt�ry cz�sto, wzywany przeze mnie, kaza� odpowiada� ludziom moim, �e nie ma go w domu, czyni� to za� zawsze, gdy nie maj�c dla mnie dobrych nowin obawia� si� mojego gniewu.

� Bylem go znalaz�, to go przyprowadz�, czy b�dzie chcia�, czy nie � odpowiedzia� Ursus.

Po czym wzi�wszy p�aszcz wyszed� spiesznie.

Odnale�� kogo� w Rzymie nie by�o �atwo, nawet przy najlepszych wskaz�wkach, ale Ursusowi pomaga� w takich razach instynkt cz�owieka le�nego, a zarazem i wielka znajomo�� miasta, tak �e po niejakim czasie znalaz� si� w mieszkaniu Chilona.

Nie pozna� go jednak. Poprzednio widzia� go tylko raz w �yciu, i do tego w nocy. Wreszcie tamten wynios�y i pewny siebie starzec, kt�ry go namawia� do zamordowania Glauka, tak by� niepodobny do tego zgi�tego we dwoje ze strachu Greka, �e nikt nie m�g� przypu�ci�, i� obaj stanowi� jedn� osob�. Chilo te�, pomiarkowawszy, �e Ursus patrzy na niego jak na cz�owieka zupe�nie obcego, och�on�� z pierwszego wra�enia. Widok tabliczki z pismem Winicjusza uspokoi� go jeszcze bardziej. Nie grozi�o mu przynajmniej podejrzenie, �e wprowadzi� go umy�lnie w zasadzk�. Pomy�la� przy tym, �e chrze�cijanie nie zabili Winicjusza widocznie dlatego, �e nie o�mielili si� podnie�� r�ki na osob� tak znakomit�.

�A zatem Winicjusz os�oni i mnie w potrzebie � rzek� sobie w duchu � albowiem nie wzywa mnie przecie po to, by mnie da� zabi�.

Nabrawszy wi�c nieco ducha, spyta�:

� Dobry cz�owieku, zali przyjaciel m�j, szlachetny Winicjusz, nie przys�a� po mnie lektyki? � Nogi mam popuchni�te i i�� tak daleko nie mog�.

� Nie � odrzek� Ursus � p�jdziemy piechot�.

� A je�li odm�wi�?

� Nie czy� tego, gdy� p�j�� musisz.

� I p�jd�, ale z w�asnej ch�ci. Inaczej nikt by mnie nie zmusi�, albowiem jestem cz�owiekiem wolnym i przyjacielem prefekta miasta. Jako m�drzec, posiadam r�wnie� sposoby na przemoc � i umiem zamienia� ludzi w drzewa i zwierz�ta. Ale p�jd� � p�jd�! Wdziej� tylko p�aszcz jeszcze nieco cieplejszy i kaptur, aby mnie nie poznali niewolnicy tej dzielnicy � inaczej bowiem zatrzymywaliby nas ustawicznie, aby ca�owa� moje r�ce.

To rzek�szy nawdzia� inny p�aszcz, na g�ow� za� spu�ci� galicki obszerny kaptur, z obawy, by Ursus nie przypomnia� sobie jego rys�w, gdy wyjd� na wi�ksze �wiat�o.

� Gdzie mnie prowadzisz? � spyta� po drodze Ursusa.

� Na Zatybrze.

� Niedawno jestem w Rzymie i nigdy tam nie by�em, ale i tam �yj� zapewne ludzie, kt�rzy kochaj� cnot�.

Ale Ursus, kt�ry by� cz�owiekiem naiwnym i kt�ry s�ysza� Winicjusza m�wi�cego, i� Grek by� z nim na cmentarzu Ostrianum, a potem widzia�, gdy wchodzili z Krotonem do domu, w kt�rym mieszka�a Ligia, zatrzyma� si� na chwil� i rzek�:

� Nie k�am, stary cz�owieku, albowiem dzi� by�e� z Winicjuszem na Ostrianum i pod nasz� bram�.

� Ach! � rzek� Chilo � wi�c to wasz dom stoi na Zatybrzu? Od niedawna jestem w Rzymie i nie wiem dobrze, jak si� zw� r�ne dzielnice. Tak jest, przyjacielu! By�em pod wasz� bram� i zaklina�em pod ni� w imi� cnoty Winicjusza, by nie wchodzi�. By�em i w Ostrianum, a wiesz dlaczego? Oto od pewnego czasu pracuj� nad nawr�ceniem Winicjusza i chcia�em, aby pos�ucha� najstarszego z aposto��w. Niech �wiat�o przeniknie do jego duszy i do twojej! Wszak�e jeste� chrze�cijaninem i wszak pragniesz, aby prawda zapanowa�a nad fa�szem?

� Tak jest � odrzek� z pokor� Ursus.

Chilonowi wr�ci�a zupe�nie odwaga.

� Winicjusz jest to pan mo�ny � rzek� � i przyjaciel cezara. Cz�sto on jeszcze s�ucha podszept�w z�ego ducha, ale gdyby cho� w�os spad� z jego g�owy, cezar pom�ci�by si� na wszystkich chrze�cijanach.

� Nas wi�ksza moc strze�e.

� S�usznie! S�usznie! Ale co zamierzacie uczyni� z Winicjuszem? � spyta� z nowym niepokojem Chilon.

� Nie wiem. Chrystus nakazuje mi�osierdzie.

� To� wy�mienicie powiedzia�. Pami�taj o tym zawsze, inaczej b�dziesz si� skwarzy� w piekle jak kiszka na patelni.

Ursus westchn��. Chilo za� pomy�la�, �e z tym straszliwym w chwili pierwszego porywu cz�owiekiem zrobi�by zawsze, co by chcia�.

Wi�c pragn�c wiedzie�, jak rzeczy odby�y si� przy porywaniu Ligii, pyta� dalej g�osem surowego s�dziego:

� Jak post�pili�cie z Krotonem? M�w i nie zmy�laj.

Ursus westchn�� po raz drugi:

� Powie ci to Winicjusz.

� To si� znaczy, �e pchn��e� go no�em lub zabi�e� pa�k�?

� By�em bezbronny.

Grek nie m�g� jednak oprze� si� podziwowi nad nadludzk� si�� barbarzy�cy.

� Niech ci� Pluto!... To jest, chcia�em powiedzie�: niech ci Chrystus przebaczy!

Czas jaki� szli w milczeniu, po czym Chilo rzek�:

� Nie ja ci� zdradz�, ale strze� si� wigil�w.

� Ja boj� si� Chrystusa, nie wigil�w.

� I to s�usznie. Nie masz ci�szej winy nad zab�jstwo. B�d� si� za ciebie modli�, ale nie wiem, czy nawet moja modlitwa co wsk�ra � chyba �e uczynisz �lub, i� nigdy w �yciu nikogo nie tkniesz palcem.

� Ja i tak nie zabija�em rozmy�lnie � odpowiedzia� Ursus.

Chilo jednak, kt�ry pragn�� si� na wszelki wypadek zabezpieczy�, nie przestawa� obrzydza� w dalszym ci�gu zab�jstwa Ursusowi i zach�ca� go do wykonania �lubu. Wypytywa� te� i o Winicjusza, lecz Lig odpowiada� na jego pytania niech�tnie, powtarzaj�c, �e z ust samego Winicjusza us�yszy to, co us�ysze� powinien. Rozmawiaj�c w ten spos�b, przebyli wreszcie dalek� drog� dziel�c� mieszkanie Greka od Zatybrza i znale�li si� przed domem. Serce Chilona pocz�o zn�w bi� niespokojnie. Ze strachu wyda�o mu si�, �e Ursus poczyna spogl�da� na niego jakim� �akomym wzrokiem. �Ma�a mi pociecha � m�wi� sobie � je�li mnie zabije niechc�cy, i wola�bym w ka�dym razie, aby go ruszy� parali�, a razem z nim i wszystkich Lig�w, co daj, Zeusie, je�li potrafisz�. Tak rozmy�laj�c zatula� si� coraz mocniej w swoj� galick� guni�, powtarzaj�c, i� boi si� ch�odu. Wreszcie, gdy przebywszy sie� i pierwsze podw�rze znale�li si� w korytarzu prowadz�cym do ogr�dka domku, zatrzyma� si� nagle i rzek�:

� Pozw�l mi tchu nabra�, inaczej bowiem nie b�d� m�g� rozm�wi� si� z Winicjuszem i udzieli� mu rad zbawiennych.

To rzek�szy stan�� gdy� jakkolwiek powtarza� sobie, �e �adne niebezpiecze�stwo mu nie grozi, jednak�e na my�l, �e stanie w�r�d tych tajemniczych ludzi, kt�rych widzia� w Ostrianum, nogi trz�s�y si� nieco pod nim.

Tymczasem z domku pocz�y dochodzi� uszu jego �piewy.

� Co to jest? � pyta�.

� M�wisz, �e� chrze�cijaninem, a nie wiesz, �e mi�dzy nami jest zwyczaj po ka�dym posi�ku wielbi� Zbawiciela naszego �piewaniem � odpowiedzia� Ursus. � Miriam z synem musia�a ju� wr�ci�, a mo�e i Aposto� jest z nimi, codziennie bowiem nawiedza wdow� i Kryspa.

� Prowad� mnie wprost do Winicjusza.

� Winicjusz jest w tej izbie, gdzie i wszyscy, bo ta jedna jest wi�ksza, a zreszt� same ciemne cubicula, do kt�rych tylko spa� chodzimy. Wejd�my ju� � tam odpoczniesz.

I weszli. W izbie by�o ciemnawo, wiecz�r by� chmurny, zimowy, a p�omie� kilku kagank�w niezupe�nie rozprasza� mrok. Winicjusz raczej domy�li� si�, ni� rozezna� w zakapturzonym cz�owieku Chilona, ten za� ujrzawszy �o�e w rogu izby i na nim Winicjusza, ruszy�, nie patrz�c na innych, wprost ku niemu � jakby w przekonaniu, �e przy nim b�dzie mu najbezpieczniej.

� O panie! czemu� nie s�ucha� moich rad! � zawo�a� sk�adaj�c r�ce.

� Milcz � rzek� Winicjusz � i s�uchaj!

Tu pocz�� patrze� bystro w oczy Chilona i m�wi� z wolna a dobitnie, jakby chcia�, by ka�de jego s�owo zrozumiane by�o jako rozkaz i zosta�o raz na zawsze w Chilonowej pami�ci:

� Kroto rzuci� si� na mnie, by mnie zamordowa� i ograbi� � rozumiesz! W�wczas zabi�em go, ci za� ludzie opatrzyli rany, jakie otrzyma�em w walce z nim.

Chilo od razu zrozumia�, �e je�li Winicjusz tak m�wi, to chyba na mocy jakiego� uk�adu z chrze�cijanami, a w takim razie chce, by mu wierzono. Pozna� te� to z jego twarzy, wi�c w jednej chwili, nie okazawszy ni pow�tpiewania, ni zdziwienia, podni�s� oczy w g�r� i zawo�a�:

� �otr to by� wierutny, panie! Wszak�em ci� ostrzega�, by� mu nie ufa�. Wszystkie moje nauki obija�y si� o jego g�ow� jak groch o �cian�. W ca�ym Hadesie nie ma dla niego m�k dostatecznych. Bo kto nie mo�e by� uczciwym cz�owiekiem, ten poniek�d musi by� �otrem; komu� za� trudniej zosta� uczciwym ni� �otrowi? Ale �eby napada� na swego dobroczy�c� i pana tak wspania�omy�lnego... O, bogowie!...

Tu jednak wspomnia�, �e w czasie drogi przedstawia� si� Ursusowi jako chrze�cijanin � i umilk�.

Winicjusz rzek�:

� Gdyby nie sica[305], kt�r� mia�em ze sob�, by�by mnie zabi�.

� B�ogos�awi� t� chwil�, w kt�rej doradzi�em ci wzi�� cho� n�.

Lecz Winicjusz zwr�ci� na Greka badawcze spojrzenie i spyta�:

� Co� czyni� dzi�?

� Jak to? Czym ci, panie, nie powiedzia�, �em czyni� �luby za twoje zdrowie?

� I nic wi�cej?

� I wybiera�em si� w�a�nie odwiedzi� ci�, gdy tamten dobry cz�owiek nadszed�. I powiedzia� mi, �e mnie wzywasz.

� Oto jest tabliczka. P�jdziesz z ni� do mego domu, odnajdziesz mego wyzwole�ca i oddasz mu j�. Napisano jest na niej, �em wyjecha� do Benewentu. Powiesz Demasowi od siebie, �em to uczyni� dzi� rano, wezwany pilnym listem przez Petroniusza.

Tu powt�rzy� z naciskiem:

� Wyjecha�em do Benewentu � rozumiesz?

� Wyjecha�e�, panie! Rano �egna�em ci� przecie przy Porta Capena � i od czasu twego wyjazdu taka ogarnia mnie t�sknota, �e je�li twa wspania�omy�lno�� jej nie utuli, zakwil� si� na �mier�, jak nieszcz�sna �ona Zethosa[306] z �alu po Itylu.

Winicjusz, lubo[307] chory i nawyk�y do gi�tko�ci Greka, nie m�g� jednak wstrzyma� u�miechu. Rad by� przy tym, �e Chilo w lot go zrozumia�, wi�c rzek�:

� Zatem dopisz�, by ci �zy obtarto. Daj mi kaganek.

Chilo, uspokojony ju� zupe�nie, wsta� i uczyniwszy kilka krok�w w stron� kominka, zdj�� jeden z pal�cych si� na murku kagank�w.

Lecz gdy kaptur zesun�� si� przy tej czynno�ci z jego g�owy i �wiat�o pad�o wprost na jego twarz, Glaukus zerwa� si� z �awy i zbli�ywszy si� szybko, stan�� przed nim.

� Nie poznajesz mnie, Cefasie? � spyta�.

I w g�osie jego by�o co� tak strasznego, �e dreszcz przebieg� wszystkich obecnych.

Chilo podni�s� kaganek i upu�ci� go prawie w tej chwili na ziemi� � po czym zgi�� si� we dwoje i pocz�� j�cze�:

� Nie jestem... nie jestem!... lito�ci!

Glaukus za� zwr�ci� si� w stron� wieczerzaj�cych i rzek�:

� Oto jest cz�owiek, kt�ry zaprzeda� i zgubi� mnie i rodzin� moj�!...

Historia jego by�a znan� i wszystkim chrze�cijanom, i Winicjuszowi, kt�ry dlatego tylko nie domy�li� si�, kim jest �w Glaukus, �e mdlej�c ustawicznie z b�lu przy opatrunku, nazwiska jego nie s�ysza�. Lecz dla Ursusa kr�tka ta chwila, w po��czeniu ze s�owami Glauka, by�a jakby b�yskawic� w ciemno�ci. Rozpoznawszy Chilona, jednym skokiem znalaz� si� przy nim, chwyci� go za ramiona i wygi�wszy je w ty�, zawo�a�:

� On to nam�wi� mnie, bym zamordowa� Glauka!

� Lito�ci! � j�cza� Chilo � oddam wam... Panie! � zawo�a� zwracaj�c g�ow� do Winicjusza � ratuj mnie! Tobiem zaufa�, wstaw si� za mn�... Tw�j list... odnios�. Panie! panie!...

Lecz Winicjusz, kt�ry najoboj�tniej ze wszystkich patrzy� na to, co zasz�o, raz dlatego, �e wszystkie sprawy Greka by�y mu znane, a po wt�re, �e serce jego nie zna�o, co to lito��, rzek�:

� Zakopcie go w ogrodzie: list poniesie kto inny.

Chilonowi wyda�o si�, �e s�owa te s� ostatecznym wyrokiem. Ko�ci jego pocz�y trzeszcze� w strasznych r�kach Ursusa, oczy zachodzi�y �zami z b�lu.

� Na waszego Boga! lito�ci! � wo�a� � jestem chrze�cijaninem!...Pax vobiscum![308] jestem chrze�cijaninem, a je�li mi nie wierzycie, ochrzcijcie mnie jeszcze raz, jeszcze dwa, jeszcze dziesi�� razy! Glauku, to pomy�ka! Pozw�lcie mi m�wi�! Uczy�cie mnie niewolnikiem... Nie zabijajcie mnie! Lito�ci!...

I g�os jego, d�awiony b�lem, s�ab� coraz bardziej, gdy wtem za sto�em podni�s� si� Aposto� Piotr, przez chwil� chwia� sw� bia�� g�ow� zni�aj�c j� ku piersiom i oczy mia� zamkni�te, ale nast�pnie otworzy� je i rzek� w�r�d ciszy:

� A oto powiedzia� nam Zbawiciel: �Je�li by tw�j brat zgrzeszy� przeciw tobie, strofuj go; a je�li by �a�owa�, odpu�� mu. A je�li by siedmkro� na dzie� zgrzeszy� przeciw tobie i siedmkro� nawr�ci� si� k�tobie m�wi�c: � �al ci mi! � odpu�� mu!�[309]

Po czym zapad�a cisza jeszcze wi�ksza.

Glaukus sta� d�ugi czas z twarz� nakryt� d�o�mi, wreszcie odj�� je i rzek�:

� Cefasie, niech ci tak B�g odpu�ci krzywdy moje, jako ja ci je w imi� Chrystusa odpuszczam.

A Ursus uwolniwszy ramiona Greka doda� zaraz:

� Niech mi tak Zbawiciel b�dzie mi�o�ciwy, jako i ja ci odpuszczam.

�w upad� na ziemi� i wsparty na niej r�koma, kr�ci� g�ow� jak zwierz schwytany w sid�a, rozgl�daj�c si� naok� i czekaj�c, sk�d �mier� przyjdzie. Oczom i uszom jeszcze nie wierzy� i nie �mia� spodziewa� si� przebaczenia.

Lecz z wolna wraca�a mu przytomno��, tylko zsinia�e wargi trz�s�y mu si� jeszcze z przera�enia. Tymczasem Aposto� rzek�:

� Odejd� w spokoju!

Chilo powsta�, lecz nie m�g� jeszcze przem�wi�. Mimo woli zbli�y� si� do �o�a Winicjusza, jakby jeszcze szukaj�c u niego opieki, albowiem nie mia� dot�d czasu pomy�le�, �e �w, jakkolwiek korzysta� z jego us�ug i by� poniek�d jego wsp�lnikiem, pot�pi� go, gdy tymczasem ci w�a�nie, przeciw kt�rym s�u�y�, przebaczyli. My�l ta mia�a mu przyj�� p�niej. Obecnie we wzroku jego wida� by�o tylko zdumienie i niedowierzanie. Jakkolwiek zmiarkowa� ju�, �e mu przebaczono, chcia� jednak jak najpr�dzej wynie�� g�ow� spo�r�d tych niepoj�tych ludzi, kt�rych dobro� przera�a�a go prawie r�wnie, jak przera�a�oby okrucie�stwo. Zdawa�o mu si�, �e gdyby d�u�ej zosta�, zasz�oby zn�w co� niespodzianego, wi�c stan�wszy nad Winicjuszem, pocz�� m�wi� przerywanym g�osem:

� Daj, panie, list! Daj list!

I porwawszy tabliczk�, kt�r� mu poda� Winicjusz, wybi� jeden pok�on chrze�cijanom, drugi choremu i chy�kiem, sun�c przy samej �cianie, wypad� za drzwi.

W ogr�dku, gdy ogarn�a go ciemno��, strach je�y� mu zn�w w�osy na g�owie, by� bowiem pewny, �e Ursus wypadnie za nim i zabije go w�r�d nocy. By�by ucieka� ze wszystkich si�, ale nogi odm�wi�y mu pos�usze�stwa, po chwili za� uczyni�y si� zupe�nie bezw�adne, albowiem Ursus istotnie stan�� przy nim.

Chilo upad� twarz� na ziemi� i pocz�� j�cze�:

� Urbanie... W imi� Chrystusa...

Lecz Urban rzek�:

� Nie b�j si�. Aposto� kaza� mi wywie�� ci� za bram�, aby� nie zab��dzi� w ciemno�ci, a je�li� si� brak, to odprowadz� ci� do domu.

Chilo podni�s� twarz.

� Co m�wisz? Co?... Nie zabijesz mnie?

� Nie! nie zabij� ci�, a je�lim chwyci� ci� zbyt silnie i nadwyr�y� ci ko�ci, to mi odpu��.

� Pom� mi wsta� � rzek� Grek. � Nie zabijesz mnie? Co? Wyprowad� mnie na ulic�, dalej sam p�jd�.

Ursus podni�s� go z ziemi jak pi�rko i postawi� na nogach, potem za� prowadzi� przez ciemne przej�cie na drugie podw�rze, z kt�rego wychodzi�o si� do sieni i na ulic�. W korytarzu Chilo powtarza� zn�w w duszy: �Ju� po mnie!�, i dopiero gdy znale�li si� na ulicy, och�on�� i rzek�:

� Dalej sam p�jd�.

� Pok�j niech b�dzie z tob�!

� I z tob�, i z tob�!... Daj mi odetchn��.

I po odej�ciu Ursusa odetchn�� ca�� piersi�. R�koma macn�� si� po pasie i biodrach, jakby chc�c si� przekona�, �e �yje, i ruszy� �piesznym krokiem przed siebie.

Lecz uszed�szy kilkadziesi�t krok�w stan�� i rzek�:

� Czemu jednak oni mnie nie zabili?

I pomimo i� ju� z Eurycjuszem rozmawia� o nauce chrze�cija�skiej, pomimo rozmowy nad rzek� z Urbanem i pomimo wszystkiego, co s�ysza� na Ostrianum, nie umia� znale�� na to pytanie odpowiedzi.

Rozdzia� dwudziesty pi�ty

Winicjusz r�wnie� nie umia� zda� sobie sprawy z tego, co zasz�o, i na dnie duszy prawie nie mniej zdumiony by� od Chilona. Bo �e z nim samym ludzie ci obeszli si� tak, jak si� obeszli, i zamiast pom�ci� si� nad nim za napa��, opatrzyli troskliwie jego rany, przypisywa� to w cz�ci nauce, kt�r� wyznawali, bardziej Ligii, a po trochu i swemu wielkiemu znaczeniu. Ale post�pienie ich z Chilonem przechodzi�o wprost jego poj�cia o ludzkiej zdolno�ci przebaczania. I jemu mimo woli nasuwa�o si� na my�l pytanie: dlaczego oni nie zabili Greka? Wszak�e mogli to uczyni� bezkarnie. Ursus by�by go zakopa� w ogrodzie lub noc� wyni�s� do Tybru, kt�ry w owych czasach nocnych rozboj�w, dokonywanych przez samego cezara, tak cz�sto wyrzuca� rankami cia�a ludzkie, i� nikt nawet nie dochodzi�, sk�d si� bra�y. Przy tym wedle Winicjusza chrze�cijanie nie tylko mogli, ale powinni byli zabi� Chilona. Lito�� nie by�a wprawdzie ca�kiem obc� temu �wiatu, do kt�rego nale�a� m�ody patrycjusz. Ate�czycy wznie�li przecie jej o�tarz i d�ugi czas opierali si� wprowadzeniu do Aten walk gladiator�w. Bywa�o, �e i w Rzymie zwyci�eni otrzymywali przebaczenie, jak na przyk�ad Kalikratus, kr�l Brytan�w, kt�ry wzi�ty w niewol� za Klaudiusza i opatrzony przez tego� suto, mieszka� swobodnie w mie�cie. Ale zemsta za krzywdy osobiste wydawa�a si� Winicjuszowi, tak jak i wszystkim, s�uszn� i usprawiedliwion�. Niechanie[310] jej by�o zgo�a przeciwne jego duszy. S�ysza� wprawdzie i on w Ostrianum, �e nale�y mi�owa� nawet nieprzyjaci�, uwa�a� to jednak za jak�� teori� nie maj�c� w �yciu znaczenia. I teraz jeszcze przechodzi�o mu przez g�ow�, �e mo�e nie zabito Chilona dlatego tylko, �e by�a jaka� pora �wi�t lub jaka� kwadra ksi�yca, podczas kt�rej chrze�cijanom nie godzi�o si� zabija�. S�ysza�, �e bywaj� takie terminy, w kt�rych r�nym narodom nie wolno nawet i wojny poczyna�. Lecz dlaczego w takim razie nie oddano Greka w r�ce sprawiedliwo�ci, dlaczego Aposto� m�wi�, �e gdyby kto� siedemkro� zawini�, to siedemkro� nale�y mu przebaczy�, i dlaczego Glaukus powiedzia� Chilonowi: �Niech ci tak B�g odpu�ci, jako ja ci odpuszczam�? A przecie Chilo wyrz�dzi� mu najstraszliwsz� krzywd�, jak� cz�owiek cz�owiekowi mo�e wyrz�dzi�, i w Winicjuszu na sam� my�l o tym, jak by post�pi� z takim, kto by na przyk�ad zabi� Ligi�, zawrza�o serce jak ukrop; nie by�oby takich m�k, kt�rymi by jej nie pom�ci�! A tamten przebaczy�! I Ursus przebaczy� tak�e, on, kt�ry w istocie rzeczy m�g� zabi� w Rzymie, kogo by chcia�, zupe�nie bezkarnie, albowiem nast�pnie potrzebowa� zabi� tylko kr�la Nemore�skiego gaju i zaj�� jego miejsce... Czy� cz�owiekowi, kt�remu nie opar� si� Kroto, opar�by si� piastuj�cy t� godno�� gladiator, do kt�rej dochodzi�o si� tylko przez zab�jstwo poprzedniego �kr�la�? Jedna by�a tylko na te wszystkie pytania odpowied�. Oto oni nie zabijali przez jak�� dobro� tak wielk�, �e podobnej nie by�o dot�d na �wiecie, i przez mi�o�� do ludzi bezgraniczn�, kt�ra nakazywa�a zapomina� o sobie, o swoich krzywdach, o swoim szcz�ciu i swej niedoli � i �y� dla innych. Jak� zap�at� mieli ludzie ci za to odebra�, Winicjusz s�ysza� w Ostrianum, lecz nie mie�ci�o mu si� to w g�owie. Czu� natomiast, �e to �ycie ziemskie, po��czone z obowi�zkiem wyrzekania si� wszystkiego, co jest dobrem i rozkosz�, na korzy�� innych, musia�oby by� n�dzne. Tote� w tym, co o chrze�cijanach w tej chwili my�la�, obok najwi�kszego zdumienia by�a i lito��, i jakby cie� pogardy. Wyda�o mu si�, �e to s� owce, kt�re musz� pr�dzej czy p�niej by� zjedzone przez wilki, jego za� rzymska natura nie by�a zdoln� zdoby� si� na uznanie dla tych, kt�rzy pozwalaj� si� zjada�. Uderzy�a go wszelako jedna rzecz. Oto po wyj�ciu Chilona jaka� g��boka rado�� rozja�ni�a wszystkie twarze. Aposto� zbli�y� si� do Glauka i po�o�ywszy d�o� na jego g�owie, rzek�:

� Chrystus w tobie zwyci�y�!

�w za� wzni�s� oczy ku g�rze tak ufne i pe�ne wesela, jakby zla�o si� na niego jakie� wielkie, niespodziane szcz�cie. Winicjusz, kt�ry by�by zrozumia� tylko rado�� z dokonanej zemsty, patrzy� na niego rozszerzonymi przez gor�czk� oczyma, troch� tak, jak patrzy�by na ob��kanego. Widzia� jednak, i widzia� nie bez wewn�trznego oburzenia, jak nast�pnie Ligia przycisn�a swoje usta kr�lewny do r�ki tego cz�owieka, kt�ry z pozoru wygl�da� na niewolnika, i zdawa�o mu si�, �e porz�dek tego �wiata odwraca si� zupe�nie. Potem nadszed� Ursus i j�� opowiada�, jak wyprowadzi� Chilona na ulic� i jak prosi� go o przebaczenie za krzywd�, jak� m�g� wyrz�dzi� jego ko�ciom, za co Aposto� pob�ogos�awi� i jego, a Kryspus o�wiadczy�, �e to jest dzie� wielkiego zwyci�stwa. Pos�yszawszy o tym zwyci�stwie Winicjusz straci� ca�kiem w�tek my�li.

Lecz gdy Ligia poda�a mu zn�w po chwili nap�j ch�odz�cy, zatrzyma� na chwil� jej r�k� i spyta�:

� To i ty mi przebaczy�a�?

� My chrze�cijanie. Nam nie wolno chowa� w sercu gniewu.

� Ligio � rzek� w�wczas � kimkolwiek jest tw�j B�g, uczcz� Go stuwo�em dlatego tylko, �e jest twoim.

Ona za� rzek�a:

� Uczcisz Go w sercu, gdy Go pokochasz.

� Dlatego tylko, �e jest twoim... � powt�rzy� s�abszym g�osem Winicjusz.

I przymkn�� powieki, albowiem opanowa�o go zn�w os�abienie.

Ligia odesz�a, ale po chwili wr�ci�a i stan�wszy blisko, pochyli�a si� nad nim, by si� przekona�, czy �pi. Winicjusz odczu� jej blisko�� i otworzywszy oczy u�miechn�� si�, ona za� po�o�y�a mu na nich lekko r�k�, jakby chc�c go do snu nak�oni�. W�wczas ogarn�a go wielka s�odycz, ale zarazem czu� si� mocniej chorym. I tak by�o w istocie. Noc ju� zrobi�a si� zupe�na, a wraz z ni� przysz�a i silniejsza gor�czka. Z tego powodu nie m�g� zasn�� i wodzi� za Ligi� wzrokiem, gdziekolwiek si� ruszy�a. Chwilami jednak zapada� w jaki� p�sen, w kt�rym widzia� i s�ysza� wszystko, co si� naok� niego dzia�o, ale w kt�rym rzeczywisto�� miesza�a si� z gor�czkowymi widzeniami. Zdawa�o mu si� wi�c, �e na jakim� starym, opuszczonym cmentarzu wznosi si� �wi�tynia w kszta�cie wie�y, w kt�rej Ligia jest kap�ank�. I oto nie spuszcza� z niej oczu, ale widzia� j� na szczycie wie�y, z lutni� w r�ku, ca�� w �wietle, podobn� do tych kap�anek, kt�re nocami �piewa�y hymny na cze�� ksi�yca, a kt�re widywa� na Wschodzie. On sam wspina� si� z wielkim wysileniem po w�owatych schodach, by j� porwa�, za nim za� pe�z� Chilon szcz�kaj�c z�bami z przera�enia i powtarzaj�c: �Nie czy� tego, panie, bo to kap�anka, za kt�r� On si� pom�ci...� Winicjusz nie wiedzia�, kto by� �w On, rozumia� jednak�e, �e idzie spe�ni� �wi�tokradztwo, i czu� tak�e przestrach niezmierny. Ale gdy doszed� do balustrady otaczaj�cej szczyt wie�y, przy Ligii stan�� nagle Aposto� ze srebrn� brod� i rzek�: �Nie podno� na ni� r�ki, albowiem ona nale�y do mnie�. I rzek�szy to, pocz�� z ni� razem i�� szlakiem ksi�ycowego �wiat�a, jakby drog� ku niebu, on za�, Winicjusz, wyci�gn�wszy ku nim r�ce pocz�� ich b�aga�, by zabrali go ze sob�.

Tu rozbudzi� si�, otrze�wia� i pocz�� patrze� przed siebie. Ognisko na wysokim trzonie �arzy�o si� ju� s�abiej, ale rzuca�o blask jeszcze do�� ywy, oni za� siedzieli wszyscy przed ogniem, grzej�c si�, poniewa� noc by�a ch�odna, a izba do�� zimna. Winicjusz widzia� ich oddechy wychodz�ce z ust w kszta�cie pary. W �rodku siedzia� Aposto�, u jego kolan na niskim podn�ku Ligia, dalej Glaukus, Kryspus, Miriam, a na kra�cach z jednej strony Ursus, z drugiej Nazariusz, syn Miriam, m�ode pachol� o �licznej twarzy i d�ugich, czarnych w�osach, kt�re spada�y mu a� na ramiona.

Ligia s�ucha�a z oczyma wzniesionymi ku Aposto�owi i wszystkie g�owy by�y zwr�cone ku niemu, on za� m�wi� co� p�g�osem. Winicjusz pocz�� patrze� na niego z pewn� zabobonn� boja�ni�, ma�o co mniejsz� od tego strachu, jakiego doznawa� w gor�czkowym widzeniu. Przesz�o mu przez my�l, i� w gor�czce czu� prawd� i �e ten s�dziwy przychodzie� z dalekich brzeg�w rzeczywi�cie zabiera mu Ligi� i prowadzi j� gdzie� w nieznane drogi. By� te� pewny, �e starzec o nim m�wi, a mo�e radzi, jak roz��czy� go z ni�, zdawa�o si� bowiem Winicjuszowi rzecz� niepodobn�, by kto� m�g� m�wi� o czym innym, wi�c zebrawszy ca�� przytomno�� pocz�� nas�uchiwa� s��w Piotra.

Lecz omyli� si� najzupe�niej, Aposto� bowiem m�wi� zn�w o Chrystusie.

�Oni tym imieniem tylko �yj�!� � pomy�la� Winicjusz.

Starzec za� opowiada� o pochwyceniu Chrystusa.

� Przysz�a rota i s�udzy kap�a�scy, aby Go chwycili. Gdy Zbawiciel spyta� ich, kogo szukaj�, odpowiedzieli: �Jezusa Nazare�skiego!� Lecz gdy im rzek�: �Jam jest!� � padli na ziemi� i nie �mieli na Niego podnie�� r�ki, i a� dopiero po powt�rnym pytaniu chwycili Go.

Tu Aposto� przerwa� i wyci�gn�wszy r�ce do ognia, rzek�:

� Noc by�a ch�odna jak dzi�, ale zawrza�o we mnie serce, wi�c wydoby�em miecz, by Go broni�, i uci��em ucho s�ugi arcykap�ana. I by�bym Go broni� wi�cej ni� �ywota w�asnego, gdyby mi nie by� rzek�: �W�� tw�j miecz do pochwy. Zali kielicha, kt�ry mi da� Ojciec, pi� nie b�d�?...�

W�wczas Go pojmali i zwi�zali...

To rzek�szy przy�o�y� d�onie do czo�a i umilk�, chc�c przed dalszym opowiadaniem moc wspomnie� pokona�. Lecz Ursus, nie mog�c wytrzyma�, zerwa� si�, �ele�cem poprawi� ogie� na trzonie, a� iskry sypn�y si� z�otym deszczem i p�omie� strzeli� �ywiej, po czym siad� i zawo�a�:

� A niechby si� sta�o, co chcia�o � hej!...

Lecz urwa� nagle, gdy� Ligia po�o�y�a palec na ustach. Oddycha� tylko rozg�o�nie i zna� by�o, �e burzy si� w duszy i �e cho� zawsze got�w ca�owa� stopy Aposto�a, przecie tego jednego post�pku uzna� w duszy nie mo�e, bo gdyby tak ot przy nim podni�s� kto r�k� na Zbawiciela, gdyby on by� z nim tej nocy, oj, polecia�y�by wi�ry i z �o�nierzy, i ze s�ug kap�a�skich, i ze s�u�ebnik�w... I a� oczy zasz�y mu �zami na sam� my�l o tym, zarazem z �alu i z dusznej rozterki, bo z jednej strony pomy�la�, �e nie tylko sam by Zbawiciela broni�, ale jeszcze skrzykn��by mu w pomoc Lig�w, ch�op�w na schwa�, a z drugiej, �e gdyby to uczyni�, to okaza�by niepos�usze�stwo Zbawicielowi i przeszkodzi� odkupieniu �wiata.

Wi�c dlatego nie m�g� powstrzyma� �ez.

Po chwili Piotr, odj�wszy d�onie z czo�a, pocz�� opowiada� dalej, lecz Winicjusza opanowa� zn�w p�sen gor�czkowy. To, co teraz s�ysza�, pomiesza�o mu si� z tym, co Aposto� opowiada� poprzedniej nocy w Ostrianum o owym dniu, w kt�rym Chrystus ukaza� si� na brzegu Tyberiadzkiego Morza. Widzia� wi�c szeroko rozlan� to�, na niej ��d� rybacz�, a w �odzi Piotra i Ligi�. On sam p�yn�� ze wszystkich si� za nimi, lecz b�l w z�amanym ramieniu przeszkadza� mu ich do�cign��. Burza j�a mu rzuca� fale w oczy i pocz�� ton�� wo�aj�c b�agalnym g�osem o ratunek. W�wczas Ligia ukl�k�a przed Aposto�em, on za� zwr�ci� ��d� i wyci�gn�� ku niemu wios�o, kt�re on schwyciwszy wydosta� si� przy ich pomocy na ��d� i upad� na jej dno. Lecz nast�pnie zdawa�o mu si�, �e powstawszy ujrza� mn�stwo ludzi p�yn�cych za �odzi�. Fale nakrywa�y pian� ich g�owy; niekt�rym wida� by�o ju� z odm�tu tylko r�ce, ale Piotr raz po raz ratowa� ton�cych i zabiera� ich do �odzi, kt�ra rozszerza�a si� jakby cudem. Wkr�tce wype�ni�y j� ca�e t�umy, tak wielkie jak te, kt�re by�y zebrane w Ostrianum, a potem jeszcze wi�ksze. Winicjusz zdziwi� si�, jak si� mog�y w niej pomie�ci�, i wzi�� go strach, �e p�jd� na dno. Lecz Ligia pocz�a go uspokaja� i pokazywa�a mu jakie� �wiat�o na dalekim brzegu, do kt�rego p�yn�li. Tu marzenia Winicjusza pomiesza�y si� zn�w z tym, co s�ysza� w Ostrianum z ust Aposto�a, jako si� Chrystus objawi� raz nad jeziorem. Wi�c teraz widzia� w owym nadbrze�nym �wietle jak�� posta�, ku kt�rej Piotr sterowa�. I w miar� jak zbli�ali si� ku niej, pogoda czyni�a si� cichsza, to� g�adsza, a �wiat�o�� wi�ksza. T�umy pocz�y �piewa� hymn s�odki, powietrze wype�ni�o si� zapachem nardu; woda gra�a t�cz�, jakby z dna przegl�da�y lilie i r�e, a wreszcie ��d� uderzy�a �agodnie piersi� o piasek. W�wczas Ligia wzi�a go za r�k� i rzek�a: �P�jd�, zaprowadz� ci�!� I wiod�a go w �wiat�o��.

.....................................

Winicjusz rozbudzi� si� znowu, lecz marzenia jego rozprasza�y si� z wolna i nie od razu odzyska� poczucie rzeczywisto�ci. Przez czas jaki� zdawa�o mu si� jeszcze, �e jest nad jeziorem i �e otaczaj� go t�umy, w�r�d kt�rych, sam nie wiedz�c dlaczego, pocz�� szuka� Petroniusza i zdziwi� si�, �e go nie mo�e odnale��. �ywe �wiat�o od komina, przy kt�rym nie by�o ju� nikogo, otrze�wi�o go jednak zupe�nie. Pie�ki oliwne �arzy�y si� leniwie pod r�owym popio�em, lecz za to szczapy pinii, kt�rych widocznie �wie�o dorzucono na zarzewie, strzela�y jasnym p�omieniem i w blasku tym Winicjusz ujrza� Ligi� siedz�c� nie opodal od jego ��ka.

Widok jej wzruszy� go do g��bi duszy. Pami�ta�, �e zesz�� noc sp�dzi�a w Ostrianum, a ca�y dzie� krz�ta�a si� przy opatrunku, teraz za�, gdy wszyscy udali si� na spoczynek, ona jedna czuwa�a u jego �o�a. �atwo by�o zgadn��, �e musi by� jednak zm�czona, albowiem siedz�c nieruchomie oczy mia�a zamkni�te. Winicjusz nie wiedzia�, czy �pi, czy pogr��ona jest w my�lach. Patrzy� na jej profil, na spuszczone rz�sy, na r�ce z�o�one na kolanach i w poga�skiej g�owie jego pocz�o si� z trudem wykluwa� poj�cie, �e obok nagiej, pewnej siebie i dumnej ze swych kszta�t�w pi�kno�ci greckiej i rzymskiej, jest na �wiecie jaka� inna, nowa, ogromnie czysta, w kt�rej tkwi dusza.

Nie umia� zdoby� si� na to, by j� nazwa� chrze�cija�sk�, my�l�c jednak o Ligii nie m�g� ju� oddzieli� jej od nauki, kt�r� wyznawa�a. Pojmowa� nawet, �e je�li wszyscy inni udali si� na spoczynek, a Ligia jedna, ona, kt�r� pokrzywdzi�, czuwa�a nad nim, to w�a�nie dlatego, �e ta nauka tak nakazuje. Lecz my�l ta, przejmuj�ca go podziwem dla nauki, by�a mu zarazem i przykr�. Wola�by by�, by Ligia czyni�a tak z mi�o�ci dla niego, dla jego twarzy, oczu, dla pos�gowych kszta�t�w, s�owem, dla tych wszystkich powod�w, dla kt�rych nieraz obwija�y si� naok� jego szyi �nie�ne ramiona greckie i rzymskie.

Nagle jednak poczu�, �e gdyby ona by�a taka jak inne kobiety, to by mu ju� w niej czego� nie dostawa�o[311]. W�wczas zdumia� si� i sam nie wiedzia�, co si� z nim dzieje, albowiem spostrzeg�, �e i w nim poczynaj� powstawa� jakie� nowe uczucia i nowe upodobania, obce �wiatu, w kt�rym �y� dot�d.

Tymczasem ona otworzy�a oczy i widz�c, �e Winicjusz na ni� patrzy zbli�y�a si� ku niemu i rzek�a:

� Jestem przy tobie.

A on odpowiedzia�:

� Widzia�em we �nie twoj� dusz�.

Rozdzia� dwudziesty sz�sty

Nazajutrz ockn�� si� os�abiony, ale z g�ow� ch�odn� i bez gor�czki. Zdawa�o mu si�, i� rozbudzi� go szept rozmowy, ale gdy otworzy� oczy, Ligii nie by�o przy nim, Ursus tylko, pochylony przed kominem, rozgrzebywa� siwy popi� i szuka� pod nim �aru, kt�ry znalaz�szy pocz�� rozdmuchiwa� w�gle tak, jakby czyni� to nie ustami, ale miechem kowalskim. Winicjusz przypomniawszy sobie, �e cz�owiek �w zgni�t� wczoraj Krotona, przypatrywa� si� z zaj�ciem, godnym lubownika[312] areny, jego olbrzymiemu grzbietowi podobnemu do grzbietu cyklopa[313] i pot�nym jak kolumny udom.

�Dzi�ki Merkuremu, �e mi karku nie skr�ci� � pomy�la� w duszy. � Na Polluksa! Je�li inni Ligowie do niego podobni, legie danubijskie mog� mie� z nimi kiedy� ci�k� robot�!�

G�o�no za� ozwa� si�:

� Hej, niewolniku!

Ursus usun�� g�ow� z komina i u�miechn�wszy si� niemal przyja�nie, rzek�:

� B�g ci daj, panie, dobry dzie� i dobre zdrowie, ale ja cz�ek wolny, nie niewolnik.

Winicjuszowi, kt�ry mia� ochot� rozpyta� Ursusa o ojczysty kraj Ligii, s�owa te sprawi�y pewn� przyjemno��, albowiem rozmowa z cz�owiekiem wolnym, jakkolwiek prostym, mniejsz� przynosi�a ujm� jego rzymskiej i patrycjuszowskiej godno�ci ni� rozmowa z niewolnikiem, w kt�rym ni prawo, ni obyczaj nie uznawa�y ludzkiej istoty.

� To� ty nie Aulus�w? � spyta�.

� Nie, panie. Ja s�u�� Kallinie, jako s�u�y�em jej matce, ale po dobrej woli.

Tu schowa� zn�w g�ow� w komin, by podmucha� na w�gle, na kt�re narzuci� poprzednio drew, po czym wyj�� j� i rzek�:

� U nas nie ma niewolnik�w.

Lecz Winicjusz spyta�:

� Gdzie jest Ligia?

� Dopiero co odesz�a, a ja mam uwarzy� �niadanie dla ciebie, panie. Czuwa�a nad tob� ca�� noc.

� Czemu� jej nie wyr�czy�?

� Bo tak chcia�a, a moja rzecz s�ucha�.

Tu oczy zas�pi�y mu si� i po chwili doda�:

� Gdybym ja jej nie s�ucha�, to ty by�, panie, nie �y�.

� Zali[314] �a�ujesz, �e� mnie nie zabi�?

� Nie, panie. Chrystus nie kaza� zabija�.

� A Atacynus? A Kroto?

� Nie mog�em inaczej � mrukn�� Ursus.

I pocz�� patrze� jakby z �alem na swe r�ce, kt�re widocznie zosta�y poga�skie, mimo i� dusza chrzest przyj�a.

Nast�pnie postawi� garnek na trzonie i kucn�wszy przed kominem, utkwi� zamy�lone oczy w p�omie�.

� To twoja wina, panie � rzek� wreszcie. � Po co� podnosi� r�k� na ni�, na c�rk� kr�lewsk�?

W Winicjuszu zawrza�a w pierwszej chwili duma, �e prostak i barbarzy�ca �mie nie tylko przemawia� do niego tak poufale, ale jeszcze przygania� mu. Do tych nadzwyczajnych i nieprawdopodobnych rzeczy, kt�re spotka�y go od onegdajszej nocy, przyby�a jeszcze jedna. Lecz b�d�c s�abym i nie maj�c pod r�k� swych niewolnik�w, pohamowa� si�, zw�aszcza �e i ch�� dowiedzenia si� jakich� szczeg��w z �ycia Ligii przemog�a.

Wi�c uspokoiwszy si� pocz�� wypytywa� o wojn� Lig�w przeciw Wanniuszowi i Swebom. Ursus rad opowiada�, lecz nie m�g� doda� wiele nowego do tego, co Winicjuszowi opowiada� w swoim czasie Aulus Plaucjusz. Ursus w bitwie nie by�, towarzyszy� bowiem zak�adniczkom do obozu Ateliusza Histra. Wiedzia� tylko, �e Ligowie zbili Sweb�w i Jazyg�w, ale w�dz ich i kr�l poleg� od strza�y Jazyga. Zaraz potem odebrali wie�ci, �e Semnonowie zapalili lasy na ich granicach, i wr�cili w lot, by pom�ci� krzywd�, a zak�adniczki zosta�y u Ateliusza, kt�ry z pocz�tku kaza� im oddawa� honory kr�lewskie. P�niej matka Ligii zmar�a. W�dz rzymski nie wiedzia�, co robi� z dzieckiem. Ursus chcia� wraca� z nim do kraju, ale droga by�a niebezpieczna z powodu zwierza i dzikich plemion; gdy wi�c przysz�a wie��, �e jakie� poselstwo Lig�w znajduje si� u Pomponiusza, ofiaruj�c mu pomoc przeciw Markomanom, Hister odes�a� ich do Pomponiusza. Przybywszy do niego dowiedzieli si� jednak, �e pos��w �adnych nie by�o � i w ten spos�b zostali w obozie, sk�d Pomponiusz przywi�z� ich do Rzymu, a po odbytym tryumfie odda� kr�lewskie dziecko Pomponii Grecynie.

Winicjusz, jakkolwiek w tym opowiadaniu drobne tylko szczeg�y by�y mu nie znane, s�ucha� z przyjemno�ci�, albowiem niezmiern� jego pych� rodow� �echta�o mile to, �e naoczny �wiadek stwierdza� kr�lewskie pochodzenie Ligii. Jako c�rka kr�lewska, mog�a by�a ona zaj�� na dworze cezara stanowisko r�wne c�rkom najpierwszych rod�w, tym bardziej �e nar�d, kt�rego w�adc� by� jej ojciec, nigdy dot�d nie wojowa� z Rzymem, a jakkolwiek barbarzy�ski, m�g� si� okaza� gro�nym, gdy� wedle �wiadectwa samego Ateliusza Histra posiada� �niezliczon� moc� wojownik�w.

Ursus zreszt� potwierdzi� w zupe�no�ci owo �wiadectwo, albowiem na pytanie Winicjusza o Lig�w odrzek�:

� My siedzim w lasach, ale ziemi u nas tyle, �e nikt nie wie, gdzie koniec puszczy, i ludu w niej du�o. S� te� w puszczy i grody drewniane, w kt�rych dostatek wielki, bo co Semnony, Markomany, Wandale i Kwady z�upi� po �wiecie, to my im odbieramy. Oni za� nie �mi� do nas i��, jeno gdy wiatr od nich, to pal� nam lasy. I nie boimy si� ni ich, ni rzymskiego cezara.

� Bogowie dali Rzymianom zwierzchnictwo nad ziemi� � rzek� surowo Winicjusz.

� Bogowie to z�e duchy � odpowiedzia� z prostot� Ursus � a gdzie nie ma Rzymian, tam nie ma i zwierzchnictwa.

Tu poprawi� ogie� i m�wi� jakby sam do siebie:

� Gdy Kallin� wzi�� cezar na dw�r, a ja my�la�em, �e mo�e j� spotka� krzywda, tom chcia� i�� a� hen do las�w i sprowadzi� Lig�w na pomoc kr�lewnie. I Ligowie ruszyliby ku Dunajowi, bo to lud dobry, cho� poga�ski. Ot, zani�s�bym im �dobr� nowin�. Ale ja i tak kiedy[315], jak Kallina wr�ci do Pomponii, pok�oni� si� jej, by pozwoli�a mi i�� do nich, bo Chrystus narodzi� si� daleko i oni nawet nie s�yszeli o Nim... Wiedzia� on lepiej ode mnie, gdzie Mu si� trzeba narodzi�, ale gdyby tak u nas, w puszczy, przyszed� na �wiat, pewnie by�my Go nie um�czyli, ale hodowaliby�my Dzieci�tko i dbali, by Mu nigdy nie zbrak�o ni zwierzyny, ni grzyb�w, ni sk�r bobrowych, ni bursztynu. A co by�my na Swebach albo Markomanach z�upili, to by�my Mu oddali, by za� mia� dostatek i wygod�.

Tak m�wi�c przystawi� do ognia naczynie z polewk� przeznaczon� dla Winicjusza i umilk�. My�l jego b��dzi�a widocznie czas jaki� po puszczach ligijskich, a� dopiero gdy p�yn pocz�� sycze�, wyla� go w p�ask� mis� i ostudziwszy nale�ycie, rzek�:

� Glaukus radzi, by� jak najmniej porusza�, panie, nawet t� r�k�, kt�ra zosta�a zdrowa, wi�c Kallina rozkaza�a mi ci� karmi�.

Ligia rozkaza�a! Na to nie by�o odpowiedzi. Winicjuszowi nie przysz�o nawet na my�l sprzeciwi� si� jej woli, jakby by�a c�rk� cezara lub bogini�, nie odpowiedzia� przeto ani s�owem, Ursus za�, siad�szy ko�o jego ��ka, pocz�� czerpa� polewk� z misy ma�ym kubkiem i podawa� mu j� do ust. Czyni� to tak troskliwie i z takim dobrym u�miechem w swoich b��kitnych oczach, i� Winicjusz oczom swoim nie wierzy�, by to m�g� by� ten sam straszliwy tytan, kt�ry w dniu wczorajszym, zgni�t�szy Krotona, rzuci� si� na niego samego jak burza i by�by go rozni�s�, gdyby nie lito�� Ligii. M�ody patrycjusz po raz pierwszy w �yciu pocz�� si� zastanawia� nad tym, co te� mo�e dzia� si� w piersi prostaka, s�ugi i barbarzy�cy.

Lecz Ursus okaza� si� nia�k� o tyle niezgrabn�, o ile troskliw�. Kubek gin�� ca�kowicie w jego herkulesowych palcach, tak �e nie pozostawa�o nic miejsca dla ust Winicjusza. Po kilku nieudanych pr�bach olbrzym zatroska� si� wielce i rzek�:

� Ej, �atwiej �ubra z ost�pu wywie��...

Winicjusza zabawi�o zak�opotanie Liga, lecz nie mniej zaj�a go jego uwaga. Widywa� on w cyrkach straszliwe �ury�[316], sprowadzane z puszcz p�nocnych, na kt�re najdzielniejsi bestiarii[317] polowali z obaw� i kt�re jednym tylko s�oniom ust�powa�y w wielko�ci i sile.

� Zali� pr�bowa� bra� takie bestie za rogi? � spyta� ze zdumieniem.

� P�ki nie przesz�o nade mn� dwadzie�cia zim, tom si� ba� � odrzek� Ursus � ale potem � bywa�o.

I j�� zn�w karmi� Winicjusza, jeszcze niezgrabnie] ni� przedtem.

� Musz� poprosi� Miriam lub Nazariusza � rzek�.

Lecz tymczasem blada g��wka Ligii wychyli�a si� spoza zas�ony.

� Zaraz pomog� � rzek�a.

I wysz�a po chwili z cubiculum, w kt�rym gotowa�a si� widocznie do snu, gdy� przybrana by�a tylko w obcis�� tunik�, zwan� u staro�ytnych capitium, zakrywaj�c� szczelnie piersi, i w�osy mia�a rozwi�zane. Winicjusz, kt�rego serce zabi�o �ywiej na jej widok, pocz�� jej wymawia�, �e dot�d nie pomy�la�a o �nie, lecz ona odrzek�a weso�o:

� W�a�nie chcia�am to uczyni�, ale pierwej zast�pi� Ursusa.

I wzi�wszy kubek siad�a na kraw�dzi ��ka i pocz�a karmi� Winicjusza, kt�ry czu� si� zarazem upokorzony i szcz�liwy. Gdy pochyla�a si� ku niemu, bi�o na niego ciep�o jej cia�a i rozwi�zane jej w�osy sp�ywa�y mu na piersi, on za� blad� z wra�enia, ale w zam�cie i porywie ��dz odczuwa� zarazem, �e to jest nad wszystko droga i nad wszystko uwielbiona g�owa, wobec kt�rej �wiat ca�y jest niczym. Pierwej po��da� jej, teraz poczyna� j� kocha� pe�n� piersi�. Dawniej, jak w og�le w �yciu, tak i w uczuciu, by�, jak wszyscy �wcze�ni ludzie, �lepym, bezwzgl�dnym egoist�, kt�remu chodzi�o tylko o siebie, obecnie pocz�o mu chodzi� i o ni�.

Po chwili te� odm�wi� dalszego posi�ku i cho� w patrzeniu na ni� i w jej obecno�ci znajdowa� nieprzebran� rozkosz, rzek�:

� Dosy�. Id� spocz��, boska moja.

� Nie nazywaj mnie tak � odpowiedzia�a � mnie si� tego s�ucha� nie godzi.

Jednak�e u�miecha�a si� do niego, a nast�pnie rzek�a mu, �e sen j� odbieg�, �e trudu nie czuje i �e nie uda si� na spoczynek, p�ki nie przyjdzie Glaukus. On s�ucha� jej s��w jak muzyki, a zarazem serce wzbiera�o mu coraz wi�kszym wzruszeniem, coraz wi�kszym zachwytem, coraz wi�ksz� wdzi�czno�ci�, a my�l biedzi�a si�, jak by jej t� wdzi�czno�� okaza�.

� Ligio � rzek� po chwili milczenia � jam ci� poprzednio nie zna�. Ale teraz wiem, �em chcia� doj�� do ciebie b��dn� drog�, wi�c ci powiadam: wr�� do Pomponii Grecyny i b�d� pewna, �e odt�d nikt nie podniesie na ciebie r�ki.

A jej twarz posmutnia�a nagle.

� By�abym szcz�liwa � odrzek�a � gdybym j� cho� z daleka mog�a zobaczy�, ale wr�ci� do niej ju� nie mog�.

� Dlaczego? � zapyta� ze zdziwieniem Winicjusz.

� My, chrze�cijanie, wiemy przez Akte, co si� na Palatynie dzieje. Zali� nie s�ysza�, �e cezar wkr�tce po mojej ucieczce, a przed swym wyjazdem do Neapolis, wezwa� Aulusa i Pomponi� � i mniemaj�c, �e mi pomogli, grozi� im swym gniewem. Szcz�ciem Aulus m�g� mu odrzec: �Wiesz, panie, �e nigdy k�amstwo nie przesz�o mi przez usta; ot� przysi�gam ci, �e�my jej nie pomogli do ucieczki i �e r�wnie jak ty nie wiemy, co si� z ni� sta�o�. I cezar uwierzy�, a potem zapomnia� � ja za� z porady starszych nigdy nie pisa�am do matki, gdzie jestem, by zawsze �mia�o mog�a zaprzysi�c, �e nic o mnie nie wie. Ty mo�e tego nie pojmiesz, Winicjuszu, ale nam k�ama� nie wolno, nawet gdyby o �ycie chodzi�o. Taka jest nasza nauka, do kt�rej chcemy stosowa� serca, wi�c nie widzia�am Pomponii od czasu, gdym opu�ci�a jej dom, j� za� zaledwie od czasu do czasu dolatywa�y dalekie echa, �e �yj� i �em bezpieczna.

Tu porwa�a j� t�sknota, bo oczy jej zrosi�y si� �zami, lecz wkr�tce uspokoi�a si� i rzek�a:

� Wiem, �e i Pomponia t�skni za mn�, my jednak mamy nasze pociechy, kt�rych nie maj� inni.

� Tak � odrzek� Winicjusz � wasz� pociech� Chrystus, ale ja tego nie rozumiem.

� Patrz na nas: nie ma dla nas roz��cze�, nie ma bole�ci i cierpie�, a je�li przyjd�, to zmieniaj� si� w rado��. I �mier� sama, kt�ra dla was jest ko�cem �ycia, dla nas jest tylko jego pocz�tkiem i zmian� gorszego szcz�cia na lepsze, mniej spokojnego na spokojniejsze i wieczyste. Zwa�, jak� musi by� nauka, kt�ra nakazuje nam mi�osierdzie nawet wzgl�dem nieprzyjaci�, broni[318] k�amstwa, oczyszcza dusze nasze od z�o�ci i obiecuje po �mierci szcz�cie nieprzebrane.

� S�ysza�em to w Ostrianum i widzia�em, jak post�pili�cie ze mn� i z Chilonem, a gdy o tym my�l�, dotychczas zdaje mi si�, �e to sen i �e ni uszom, ni oczom nie powinienem wierzy�. Lecz ty mi odpowiedz na inne pytanie: jest�e� szcz�liwa?

� Tak! � odrzek�a Ligia. � Wyznaj�c Chrystusa nie mog� by� nieszcz�liw�.

Winicjusz spojrza� na ni�, jak gdyby to, co m�wi�a, przechodzi�o ca�kiem miar� ludzkiego rozumowania.

� I nie chcia�aby� wr�ci� do Pomponii?

� Chcia�abym z ca�ej duszy i wr�c�, je�li taka b�dzie wola Boga.

� Wi�c ci m�wi�: wr��, a ja ci przysi�gn� na moje lary, �e nie podnios� na ciebie r�ki.

Ligia zamy�li�a si� przez chwil�, po czym odrzek�a:

� Nie. Nie mog� bliskich moich poda� na niebezpiecze�stwo. Cezar nie kocha rodu Plaucjusz�w. Gdybym wr�ci�a � ty wiesz, jak przez niewolnik�w rozchodzi si� ka�da wiadomo�� po Rzymie � wi�c i m�j powr�t sta�by si� rozg�o�ny w mie�cie, i Nero dowiedzia�by si� o nim przez swoich niewolnik�w niew�tpliwie. W�wczas skara�by Aulus�w, a co najmniej odebra�by mnie im znowu.

� Tak � rzek� marszcz�c brwi Winicjusz � to by by� mog�o. Uczyni�by to cho�by dlatego, by okaza�, �e woli jego musi si� sta� zadosy�[319]. Prawd� jest, �e on tylko zapomnia� o tobie lub nie chcia� my�le� mniemaj�c, �e nie jemu, ale mnie sta�a si� ujma. Lecz mo�e... odj�wszy ci� Aulusom... odda�by mnie, a ja wr�ci�bym ci� Pomponii.

Lecz ona zapyta�a ze smutkiem:

� Winicjuszu, czy chcia�by� mnie widzie� zn�w na Palatynie?

On za� zacisn�� z�by i odrzek�:

� Nie. Masz s�uszno��. M�wi�em jak g�upiec! Nie!

I nagle ujrza� przed sob� jakby przepa�� bez dna. By� patrycjuszem, by� trybunem wojskowym, by� cz�owiekiem pot�nym, ale nad wszystkimi pot�gami tego �wiata, do kt�rego nale�a�, sta� przecie szaleniec, kt�rego ni woli, ni z�o�liwo�ci niepodobna by�o przewidzie�. Nie liczy� si� z nim, nie ba� si� go mogli chyba tacy ludzie jak chrze�cijanie, dla kt�rych ca�y ten �wiat, jego roz��ki, cierpienia i �mier� sama by�a niczym. Wszyscy inni musieli dr�e� przed nim. Groza czas�w, w kt�rych �yli, ukaza�a si� Winicjuszowi w ca�ej swej potwornej rozci�g�o�ci. Nie m�g� oto odda� Ligii Aulusom z obawy, by potw�r nie przypomnia� sobie jej i nie zwr�ci� na ni� swego gniewu; z tego samego powodu, gdyby j� teraz wzi�� za �on�, m�g� narazi� j�, siebie i Aulus�w. Chwila z�ego humoru wystarcza�a, by zgubi� wszystkich. Winicjusz po raz pierwszy w �yciu poczu�, �e albo �wiat musi si� zmieni� i przerodzi�, albo �ycie stanie si� zgo�a niemo�liwe. Zrozumia� r�wnie� to, co przed chwil� jeszcze by�o dla niego ciemne, �e w takich czasach jedni tylko chrze�cijanie mogli by� szcz�liwi.

Lecz przede wszystkim chwyci� go �al, gdy� zrozumia� i to, �e to on sam tak popl�ta� �ycie sobie i Ligii, i� z tej pl�taniny nie by�o prawie wyj�cia. I pod wp�ywem tego �alu pocz�� m�wi�:

� Czy ty wiesz, �e� ty szcz�liwsza ode mnie? Ty w ub�stwie i w tej jednej izbie w�r�d prostak�w mia�a� swoj� nauk� i swego Chrystusa, ja za� mam tylko ciebie i gdy mi ci� zbrak�o, by�em jak n�dzarz, kt�ry nie ma ni dachu nad sob�, ni chleba. Ty� mi dro�sza ni� ca�y �wiat. Szuka�em ci�, bom nie m�g� �y� bez ciebie. Nie chcia�em ni uczt, ni snu. Gdyby nie nadzieja, �e ci� znajd�, by�bym si� rzuci� na miecz. Ale boj� si� �mierci, bo nie m�g�bym na ciebie patrze�. M�wi� ci szczer� prawd�, i� nie potrafi� bez ciebie �y� i dot�d �y�em tylko nadziej�, �e ci� znajd� i zobacz�. Czy pami�tasz nasze rozmowy u Aulus�w? Raz nakre�li�a� mi ryb� na piasku, a jam nie rozumia�, co to znaczy. Pami�tasz, jak bawili�my si� w pi�k�? Kocha�em ci� ju� w�wczas nad �ycie, a i ty pocz�a� si� domy�la�, �e ci� kocham... Nadszed� Aulus, straszy� nas Libityn� i przerwa� nam rozmow�. Pomponia powiedzia�a na po�egnanie Petroniuszowi, �e B�g jest jeden, wszechmocny i mi�osierny, ale nam ani do g�owy nie przysz�o, �e waszym Bogiem jest Chrystus. Niech mi odda ciebie, a pokocham Go, cho� wydaje mi si� Bogiem niewolnik�w, cudzoziemc�w i n�dzarzy. Ty siedzisz przy mnie i my�lisz o Nim tylko. My�l i o mnie, bo inaczej Go znienawidz�. Dla mnie ty� jedna b�stwem. B�ogos�awiony ojciec tw�j i matka, b�ogos�awiona ziemia, kt�ra ci� wyda�a. Chcia�bym obj�� twoje nogi i modli� si� do ciebie, tobie sk�ada� cze��, tobie ofiary, tobie pok�ony � ty trzykro� boska! Ty nie wiesz, ty nie mo�esz wiedzie�, jak ja ci� kocham...

Tak m�wi�c poci�gn�� r�k� po poblad�ym czole i przymkn�� oczy. Natura jego nie zna�a nigdy tamy, tak w gniewie, jak i w mi�o�ci. M�wi� z uniesieniem, jak cz�owiek, kt�ry przestawszy nad sob� panowa� nie chce liczy� si� z �adn� miar� ni w s�owach, ni w czci. Lecz m�wi� z g��bi duszy i szczerze. Czu� by�o, �e b�l, zachwyt, ��dza i uwielbienie, nagromadziwszy si� w jego piersi, buchn�y wreszcie niepowstrzymanym potokiem s��w. Ligii s�owa jego wyda�y si� blu�niercze, a jednak serce jej pocz�o bi�, jakby chcia�o rozerwa� kr�puj�c� piersi tunik�. Nie mog�a oprze� si� lito�ci nad nim i nad jego m�k�. Wzruszy�a j� cze��, z jak� do niej m�wi�. Czu�a si� kochan� i ub�stwian� bez granic, czu�a, �e ten nieugi�ty i niebezpieczny cz�owiek nale�y teraz do niej dusz� i cia�em, jak niewolnik, i to poczucie jego pokory, w�asnej pot�gi nape�ni�o j� szcz�ciem. Wspomnienia jej o�y�y w jednej chwili. By� to dla niej zn�w ten przepyszny i pi�kny, jak poga�ski b�g, Winicjusz, kt�ry w domu Aulus�w m�wi� jej o mi�o�ci i budzi� jak ze snu jej p�dziecinne na�wczas serce; ten sam, kt�rego poca�unki czu�a jeszcze na ustach i z kt�rego obj�� wyrwa� j� na Palatynie Ursus, jakby j� wyrwa� z p�omienia. Tylko obecnie, z zachwytem, a zarazem z b�lem w swojej orlej twarzy, z poblad�ym czo�em i b�agalnym wyrazem oczu, ranny, z�amany mi�o�ci�, kochaj�cy, pe�en ub�stwienia i pokory, wyda� si� jej takim, jakim go chcia�a mie� w�wczas i jakiego by�aby pokocha�a ca�� dusz�, a wi�c dro�szym ni� kiedykolwiek.

I nagle zrozumia�a, �e mo�e przyj�� chwila, w kt�rej jego mi�o�� ogarnie i porwie j� jak wicher, a poczuwszy to dozna�a takiego samego wra�enia, jakiego przed chwil� dozna� on: mianowicie, �e stoi nad brzegiem przepa�ci. Na to� porzuci�a dom Aulus�w? Na to� ratowa�a si� ucieczk�? Na to� kry�a si� tyle czasu w n�dznych dzielnicach miasta? Kto by� �w Winicjusz? Augustianin, �o�nierz i dworzanin Nerona! Wszak�e bra� udzia� w jego rozpu�cie i szale�stwach, jak �wiadczy�a o tym ta uczta, kt�rej Ligia nie mog�a zapomnie�; wszak�e chodzi� razem z innymi do �wi�ty� i sk�ada� ofiary bezecnym bogom, w kt�rych mo�e i nie wierzy�, ale oddawa� im jednak cze�� urz�dow�. Wszak�e j� �ciga� po to, by z niej uczyni� swoj� niewolnic� i kochank�, a zarazem wtr�ci� j� w �w straszny �wiat zbytku, rozkoszy, zbrodni i bezece�stw, wo�aj�cych o gniew i pomst� Bo��. Wydawa� si� wprawdzie zmieniony, ale przecie dopiero co sam jej rzek�, �e je�li b�dzie wi�cej my�la�a o Chrystusie ni� o nim, to got�w Go znienawidzi�. Ligii wyda�o si�, �e sama my�l o jakiejkolwiek innej mi�o�ci, ni� mi�o�� do Chrystusa, jest ju� grzechem przeciw Niemu i przeciw nauce, gdy wi�c spostrzeg�a, �e na dnie jej duszy mog� si� zbudzi� inne uczucia i pragnienia, chwyci�a j� trwoga przed w�asn� przysz�o�ci� i w�asnym sercem.

Na t� chwil� wewn�trznej rozterki trafi� Glaukus, kt�ry przyszed� opatrzy� chorego i zbada� jego zdrowie. Na twarzy Winicjusza w mgnieniu oka odbi� si� gniew i zniecierpliwienie. Z�y by�, i� mu przerwano rozmow� z Ligi�, i gdy Glaukus pocz�� zadawa� mu pytania, odpowiada� niemal z pogard�. Wprawdzie pomiarkowa� si� wkr�tce, lecz je�li Ligia mia�a jakiekolwiek z�udzenia, �e to, co s�ysza� na Ostrianum, mog�o podzia�a� na jego nieu�yt� natur�, to z�udzenia owe musia�y pierzchn��. Zmieni� si� tylko dla niej, lecz poza tym jednym uczuciem pozosta�o mu w piersi dawne surowe i samolubne, prawdziwie rzymskie i zarazem wilcze serce, niezdolne nie tylko do uczucia s�odkiej nauki chrze�cija�skiej, ale nawet i wdzi�czno�ci.

Odesz�a wreszcie, pe�na wewn�trznej troski i niepokoju. Niegdy� w modlitwie ofiarowa�a Chrystusowi serce pogodne i istotnie czyste jak �za. Teraz pogoda ta by�a zm�cona. Do wn�trza kwiatu dosta� si� jadowity robak i pocz�� w nim hucze�.

Nawet sen, mimo nieprzespanych dw�ch nocy, nie przyni�s� jej ukojenia. �ni�o jej si�, �e na Ostrianum Nero, na czele orszaku augustian�w, bachantek, korybant�w i gladiator�w, tratuje uwie�czonym w r�e wozem t�umy chrze�cijan, a Winicjusz chwyta j� w ramiona, wci�ga na kwadryg� i cisn�c j� do piersi, szepce: �P�jd� z nami!�

Rozdzia� dwudziesty si�dmy

Od tej chwili rzadziej pokazywa�a si� we wsp�lnej izbie i rzadziej zbli�a�a si� do jego ��ka. Lecz spok�j jej nie wraca�. Widzia�a, �e Winicjusz wodzi za ni� b�agalnym wzrokiem, �e czeka na ka�de jej s�owo jak na �ask�, �e cierpi i nie �mie si� skar�y�, by jej do siebie nie zrazi�, �e ona jedna jest mu zdrowiem i rado�ci�, i w�wczas serce wzbiera�o w niej politowaniem. Wkr�tce te� spostrzeg�a, �e im bardziej stara si� go unika�, tym wi�kszy jej go �al[320], a tym samym tym tkliwsze rodz� si� w niej dla niego uczucia. Opu�ci�a j� spokojno��. Czasem m�wi�a sobie, �e w�a�nie powinna by� ci�gle przy nim, raz dlatego, �e boska nauka nakazuje dobrem za z�e p�aci�, a po wt�re, �e rozmawiaj�c z nim mog�aby go do tej nauki poci�gn��. Lecz zaraz sumienie m�wi�o jej, �e oszukuje sama siebie i �e ci�gnie j� ku niemu nie co innego, tylko jego mi�o�� i jego urok. W ten spos�b �y�a w ci�g�ej rozterce, kt�ra powi�ksza�a si� z dniem ka�dym. Chwilami wydawa�o jej si�, �e j� otacza jaka� sie�, ona za� chc�c j� przebi�, wik�a si� w niej coraz bardziej. Musia�a te� wyzna� przed sob�, �e widok jego co dzie� staje si� jej potrzebniejszym, g�os jego milszym i �e potrzeba jej ca�� si�� walczy� z ch�ci� przesiadywania przy jego �o�u. Gdy zbli�a�a si� do niego, a on rozpromienia� si�, rado�� zalewa�a i jej serce. Pewnego dnia dostrzeg�a �lady �ez na jego rz�sach i po raz pierwszy w �yciu przysz�a jej my�l, �e mog�aby je osuszy� poca�unkami. Przestraszona t� my�l� i pe�na pogardy dla siebie, przep�aka�a noc nast�pn�.

On za� by� cierpliwy, jakby sobie cierpliwo�� poprzysi�g�. Gdy chwilami za�wieci�y mu oczy zniecierpliwieniem, samowol� i gniewem, wnet hamowa� te b�yski, a potem patrzy� na ni� z niepokojem, jakby chc�c j� przeprosi�, j� za� ujmowa�o to jeszcze bardziej. Nigdy nie mia�a poczucia, �e jest tak bardzo kochana, i gdy my�la�a o tym, czu�a si� zarazem winn� i szcz�liw�. Winicjusz te� zmienia� si� istotnie. W rozmowach jego z Glaukiem mniej by�o dumy. Cz�sto przychodzi�o mu do g�owy, �e i ten biedny lekarz niewolnik, i cudzoziemka, stara Miriam, kt�ra otacza�a go troskliwo�ci�, i Kryspus, kt�rego widywa� pogr��onego ci�gle w modlitwie, to jednak s� ludzie. Dziwi� si� podobnym my�lom � jednak�e je miewa�. Ursusa polubi� z czasem i rozmawia� z nim teraz ca�ymi dniami, albowiem m�g� z nim m�wi� o Ligii, olbrzym za� by� niewyczerpany w opowiadaniach i spe�niaj�c przy chorym najprostsze us�ugi pocz�� mu r�wnie� okazywa� pewien rodzaj przywi�zania. Ligia by�a zawsze dla Winicjusza istot� jakby do innego gatunku nale��c�, wy�sz� stokrotnie od tych, kt�rzy j� otaczali; niemniej jednak pocz�� przypatrywa� si� ludziom prostym i ubogim, czego nie czyni� nigdy w �yciu, i pocz�� odkrywa� w nich r�ne godne uwagi strony, kt�rych istnienie nigdy przedtem nie przychodzi�o mu do g�owy.

Nazariusza tylko nie m�g� �cierpie�, albowiem zdawa�o mu si�, �e m�ody ch�opak o�miela kocha� si� w Ligii. D�ugi czas wstrzymywa� si� wprawdzie z okazywaniem mu niech�ci, lecz raz, gdy ten przyni�s� dziewczynie dwie przepi�rki, kt�re zakupi� na targu za w�asne zarobione pieni�dze, w Winicjuszu odezwa� si� potomek Kwiryt�w, dla kt�rego przyb��da z obcego narodu mniej znaczy� ni� robak najlichszy. S�ysz�c podzi�kowanie Ligii poblad� straszliwie i gdy Nazariusz wyszed� po wod� dla ptak�w, rzek�:

� Ligio, zali mo�esz �cierpie�, by on sk�ada� ci dary? Zali nie wiesz, �e ludzi jego narodu Grecy psami �ydowskimi nazywaj�?

� Nie wiem, jak ich nazywaj� Grecy � odpowiedzia�a � ale wiem, �e Nazariusz jest chrze�cijaninem i bratem moim.

To rzek�szy spojrza�a na niego ze zdziwieniem i �alem, bo ju� j� by� odzwyczai� od podobnych wybuch�w, on za� zacisn�� z�by, by jej nie powiedzie�, �e takiego jej brata kaza�by na �mier� zasmaga� batami lub zes�a�by go na wie�, by jako compeditus[321] kopa� ziemi� w jego sycylijskich winnicach... Pohamowa� si� jednak, zdusi� w sobie gniew i dopiero po chwili rzek�:

� Wybacz mi, Ligio. Ty� dla mnie c�rk� kr�lewsk� i przybranym dzieckiem Plaucjusz�w.

I przem�g� si� do tego stopnia, �e gdy Nazariusz pokaza� si� zn�w w izbie, obieca� mu, i� po powrocie do swej willi podaruje mu par� pawi lub par� flaming�w, kt�rych mia� pe�ne ogrody.

Ligia rozumia�a, ile go musz� kosztowa� podobne zwyci�stwa nad samym sob�. Lecz im cz�ciej je odnosi�, tym bardziej jej serce sz�o ku niemu. Zas�uga jego wzgl�dem Nazariusza by�a jednak mniejsza, ni� przypuszcza�a. Winicjusz m�g� przez chwil� oburzy� si� na niego, ale nie m�g� by� o niego zazdrosnym. Syn Miriam istotnie niewiele wi�cej znaczy� w jego oczach od psa, a pr�cz tego by� jeszcze dzieckiem, kt�re je�li kocha�o Ligi�, to kocha�o j� zarazem bezwiednie i s�u�ebniczo. Wi�ksze walki musia� ze sob� stacza� m�ody trybun, by podda� si�, cho�by w milczeniu, tej czci, jak� w�r�d tych ludzi by�o otoczone imi� Chrystusa i jego nauka. Pod tym wzgl�dem dzia�y si� w Winicjuszu rzeczy dziwne. By�a to b�d� co b�d� nauka, w kt�r� wierzy�a Ligia, wi�c dla tego samego got�w by� j� uzna�. Nast�pnie, im bardziej przychodzi� do zdrowia, im lepiej przypomina� sobie ca�y szereg zdarze�, kt�re zasz�y od owej nocy na Ostrianum, i ca�y szereg poj��, kt�re nap�yn�y od tego czasu do jego g�owy, tym bardziej zdumiewa� si� nad nadludzk� si�� tej nauki, kt�ra przeradza�a tak do gruntu dusze ludzkie. Rozumia�, �e jest w niej co� nadzwyczajnego, co�, czego nie by�o dot�d na �wiecie, i czu�, �e gdyby ona ogarn�a �wiat ca�y, gdyby wszczepi�a we� swoj� mi�o�� i swoje mi�osierdzie, to chyba nasta�aby jaka� epoka przypominaj�ca ow�, w kt�rej jeszcze nie Jowisz, ale Saturn[322] rz�dzi� �wiatem. Nie �mia� te� w�tpi� ani o nadprzyrodzonym pochodzeniu Chrystusa, ani o Jego zmartwychwstaniu, ani o innych cudach. Naoczni �wiadkowie, kt�rzy o tym m�wili, zbyt byli wiarogodni i zbyt brzydzili si� k�amstwem, by m�g� przypu�ci�, �e opowiadaj� rzeczy niebywa�e. Wreszcie sceptycyzm rzymski pozwala� sobie na niewiar� w bog�w, ale wierzy� w cuda. Winicjusz sta� wobec jakiej� dziwnej zagadki, kt�rej nie umia� rozpl�ta�. Z drugiej strony jednak ca�a ta nauka wydawa�a mu si� tak przeciwn� istniej�cemu porz�dkowi rzeczy, tak niepodobn� do przeprowadzenia w praktyce i tak szalon� jak �adna inna. Wed�ug niego ludzie i w Rzymie, i na ca�ym �wiecie mogli by� �li, ale porz�dek rzeczy by� dobry. Gdyby cezar by� na przyk�ad uczciwym cz�owiekiem, gdyby senat sk�ada� si� nie ze znikczemnia�ych rozpustnik�w, ale z ludzi takich, jakim by� Trazeasz, czeg� by wi�cej mo�na sobie �yczy�? Wszak pok�j rzymski i zwierzchno�� rzymska by�y rzecz� dobr�, rozdzia� mi�dzy lud�mi s�usznym i sprawiedliwym. A tymczasem ta nauka, wedle rozumienia Winicjusza, musia�aby zburzy� wszelki porz�dek, wszelk� zwierzchno�� i znie�� wszelkie r�nice. I co w�wczas sta�oby si� cho�by z w�adztwem i pa�stwem rzymskim? Zali Rzymianie mogli przesta� panowa� lub uzna� ca�� trzod� podbitych narod�w za r�wn� sobie? To ju� nie mie�ci�o si� w g�owie patrycjusza. A przy tym osobi�cie nauka ta by�a przeciwn� wszelkim jego wyobra�eniom, przyzwyczajeniu, charakterowi i poj�ciom o �yciu. Nie m�g� sobie zgo�a wyobrazi�, jak by m�g� istnie�, gdyby j� na przyk�ad przyj��. Obawia� si� jej i podziwia� j�, ale przed przyj�ciem jej wzdryga�a si� po prostu jego natura. Rozumia� na koniec, �e nic innego, tylko ona rozdzieli�a go z Ligi�, i gdy o tym my�la�, nienawidzi� jej ze wszystkich si� duszy.

Jednak�e zdawa� sobie ju� spraw�, �e to ona ubra�a Ligi� w t� jak�� wyj�tkow�, niewys�owion� pi�kno��, kt�ra w jego sercu zrodzi�a pr�cz mi�o�ci cze��, pr�cz ��dzy uwielbienie, i z samej Ligii uczyni�a drog� mu nad wszystko w �wiecie istot�. A w�wczas chcia�o mu si� zn�w kocha� Chrystusa. I pojmowa� jasno, �e albo Go musi pokocha�, albo znienawidzi�, oboj�tnym za� zosta� nie mo�e. Tymczasem par�y go jakby dwie przeciwne fale, waha� si� w my�lach, waha� si� w uczuciach, nie umia� wybra�, sk�ania� jednak g�ow� i okazywa� milcz�c� cze�� temu niepoj�temu dla siebie Bogu, dlatego tylko, �e by� to B�g Ligii.

Ligia za� widzia�a, co si� w nim dzia�o, jak si� prze�amywa�, jak natura jego odrzuca�a t� nauk�, i je�li z jednej strony martwi�o j� to �miertelnie, z drugiej strony �al, lito�� i wdzi�czno�� za owo milcz�ce poszanowanie, jakie dla Chrystusa okazywa�, sk�ania�y ku niemu z nieprzepart� si�� jej serce. Przypomnia�a sobie Pomponi� Grecyn� i Aulusa. Dla Pomponii �r�d�em nieustannego smutku i nigdy nie osychaj�cych �ez by�a my�l, �e za grobem nie odnajdzie Aulusa. Ligia pocz�a teraz lepiej rozumie� t� gorycz i ten b�l. I ona znalaz�a drog� istot�, z kt�r� grozi� jej wiekuisty rozdzia�. Czasem �udzi�a si� wprawdzie, �e jego dusza otworzy si� jeszcze na Chrystusowe prawdy, ale z�udzenia te nie mog�y si� osta�. Zna�a i rozumia�a go ju� zbyt dobrze. Winicjusz � chrze�cijaninem! Te dwa poj�cia nawet w jej niedo�wiadczonej g�owie nie mog�y si� obok siebie pomie�ci�. Je�li rozwa�ny i pe�en stateczno�ci Aulus nie zosta� nim pod wp�ywem m�drej i doskona�ej Pomponii, jak�e m�g� nim zosta� Winicjusz? Na to nie by�o odpowiedzi, a raczej istnia�a tylko jedna: �e nie masz dla niego ni nadziei, ni ratunku.

Lecz Ligia spostrzeg�a z przestrachem, �e ten wyrok zatraty, kt�ry nad nim wisi, zamiast j� zra�a� do niego, przez samo politowanie czyni go jej jeszcze dro�szym. Chwilami bra�a j� ochota m�wi� z nim szczerze o jego ciemnej przysz�o�ci, lecz gdy raz siad�szy przy nim rzek�a mu, �e poza nauk� chrze�cija�sk� nie ma �ycia, on, b�d�c ju� silniejszym, przypodni�s� si� na swym zdrowym ramieniu i nagle z�o�y� jej g�ow� na kolanach, m�wi�c: �Ty� jest �ycie!� A w�wczas oddech zamar� jej w piersi, przytomno�� opu�ci�a j�, jaki� dreszcz rozkoszy przebieg� j� od st�p do g�owy. Chwyciwszy d�o�mi jego skronie usi�owa�a go podnie��, lecz sama pochyli�a si� przy tym ku niemu tak, �e ustami dotkn�a jego w�os�w, i przez chwil� zmagali si� tak w upojeniu ze sob� i z mi�o�ci�, kt�ra pcha�a jedno ku drugiemu.

Ligia podnios�a si� wreszcie i uciek�a czuj�c p�omie� w �y�ach i zawr�t w g�owie. Lecz to by�a kropla, kt�ra przela�a ostatecznie pe�ny ju� kielich. Winicjusz nie domy�li� si�, jak drogo przyjdzie mu op�aci� szcz�sn�[323] chwil�, lecz Ligia zrozumia�a, �e teraz ona sama potrzebuje ratunku. Noc po owym wieczorze sp�dzi�a bezsennie, we �zach i na modlitwie, z poczuciem, �e niegodna jest si� modli� i �e nie mo�e by� wys�uchan�. Nazajutrz wysz�a wcze�nie z cubiculum i wywo�awszy Kryspa do ogrodowego letnika[324], pokrytego bluszczem i zwi�d�ymi powojami, otworzy�a mu ca�� dusz�, b�agaj�c go zarazem, by pozwoli� jej porzuci� dom Miriam, albowiem nie ufa ju� sobie i nie mo�e przem�c w sercu mi�o�ci dla Winicjusza.

Kryspus, kt�ry by� cz�owiekiem starym, surowym i pogr��onym w ci�g�ym uniesieniu, zgodzi� si� na zamiar opuszczenia domu Miriam, lecz nie znalaz� s��w przebaczenia dla grzesznej wedle jego poj�� mi�o�ci. Serce wezbra�o mu oburzeniem na sam� my�l, �e owa Ligia, kt�r� opiekowa� si� od chwili ucieczki, kt�r� pokocha�, utwierdzi� w wierze i na kt�r� patrzy� dotychczas jakby na bia�� lili� wyros�� na gruncie nauki chrze�cija�skiej i nieska�on� �adnym tchnieniem ziemskim, mog�a znale�� w duszy miejsce na inn� mi�o�� ni� niebiesk�. Wierzy� dot�d, �e nigdzie w ca�ym �wiecie nie bi�o czystsze serce na chwa�� Chrystusa. Chcia� j� Mu ofiarowa� jak per��, jak klejnot i drogie dzie�o r�k w�asnych, wi�c doznany zaw�d nape�ni� go i zdumieniem, i gorycz�.

� Id� i b�agaj Boga, by ci przebaczy� winy � rzek� jej pos�pnie. � Uciekaj, p�ki z�y duch, kt�ry ci� opl�ta�, nie przywiedzie ci� do zupe�nego upadku i p�ki nie zaprzesz si� Zbawiciela. B�g umar� dla ci� na krzy�u, by krwi� w�asn� odkupi� tw� dusz�, lecz ty wola�a� umi�owa� tego, kt�ry chcia� ci� uczyni� swoj� na�o�nic�. B�g cudem ocali� ci� z r�k jego, lecz ty otworzy�a� serce ��dzy nieczystej i pokocha�a� syna ciemno�ci. Kt� on jest? � Przyjaciel i s�uga antychrysta, wsp�lnik rozpusty i zbrodni. Gdzie� on ci� zawiedzie, je�li nie do tej otch�ani i do tej Sodomy[325], w kt�rej sam �yje, a kt�r� B�g zniszczy p�omieniem swego gniewu? A ja ci m�wi�: bogdajby� by�a umar�a, bogdajby �ciany tego domu by�y zawali�y si� na g�ow� twoj� pierwej, ni� �w w�� wpe�zn�� do twojej piersi i po�lini� j� jadem swej nieprawo�ci.

I unosi� si� coraz bardziej, albowiem wina Ligii nape�ni�a go nie tylko gniewem, ale obrzydzeniem i pogard� dla natury ludzkiej w og�le, w szczeg�lno�ci za� dla kobiecej, kt�rej nawet nauka chrze�cija�ska nie uchroni�a od s�abo�ci Ewy. Niczym dla niego by�o, �e dziewczyna pozosta�a jeszcze czyst�, �e chcia�a ucieka� od tej mi�o�ci i �e wyznawa�a j� z �alem i skruch�. Kryspus chcia� j� by� zmieni� w anio�a i wynie�� na wysoko�ci, na kt�rych istnia�a tylko mi�o�� dla Chrystusa, a ona pokocha�a oto augustianina! Sama my�l o tym nape�nia�a jego serce zgroz�, spot�gowan� uczuciem rozczarowania i zawodu. Nie! Nie m�g� jej tego przebaczy�! S�owa zgrozy pali�y mu wargi na kszta�t gorej�cych w�gli; walczy� jeszcze ze sob�, by ich nie wym�wi�, lecz trz�s� swymi wychud�ymi r�koma nad przera�on� dziewczyn�. Ligia czu�a si� winn�, lecz nie do tego stopnia winn�. S�dzi�a nawet, �e oddalenie si� z domu Miriam b�dzie jej zwyci�stwem nad pokus� i z�agodzeniem winy. Kryspus star� j� w proch; ukaza� jej ca�� lichot� i nikczemno�� jej duszy, o jak� nie podejrzewa�a si� dot�d. Ona s�dzi�a nawet, �e stary prezbiter, kt�ry od chwili jej ucieczki z Palatynu by� dla niej jakby ojcem, oka�e troch� lito�ci, �e j� pocieszy, doda otuchy, umocni.

� Bogu ofiaruj� m�j zaw�d i moj� bole�� m�wi� � ale� ty zawiod�a i Zbawiciela, bo� zesz�a jakoby na bagno, kt�rego wyziewy zatru�y ci dusz�. Mog�a� ofiarowa� j� Chrystusowi jako naczynie kosztowne i rzec Mu: �Wype�nij je, Panie, �ask�!�, a wola�a� ofiarowa� s�udze z�ego ducha. Niechaj ci B�g przebaczy i niechaj zmi�uje si� nad tob�, gdy� ja, p�ki nie wyrzucisz w�a... ja, kt�ry mia�em ci� za wybran�...

I nagle przesta� m�wi�, albowiem spostrzeg�, �e nie byli sami.

Przez zwi�d�e powoje i przez bluszcze zieleni�ce si� jednako latem i zim� ujrza� dw�ch ludzi, z kt�rych jeden by� Piotr Aposto�. Drugiego nie m�g� zrazu rozpozna�, albowiem p�aszcz z grubej w�osianej tkaniny, zwanej cilicium, zas�ania� mu cz�� twarzy. Kryspowi wydawa�o si� przez chwil�, i� to by� Chilon.

Oni za� us�yszawszy podniesiony g�os Kryspa weszli do letnika i siedli na kamiennej �awce. Towarzysz Piotra ods�oni� w�wczas twarz chud�, z �ysiej�c� czaszk� pokryt� po bokach k�dzierzawym w�osem, z zaczerwienionymi powiekami i z zakrzywionym nosem � brzydk� i zarazem natchnion�, w kt�rej Kryspus rozpozna� rysy Paw�a z Tarsu.

Lecz Ligia rzuciwszy si� na kolana obj�a ramionami jakby z rozpacz� nogi Piotra i przytuliwszy sw� zn�kan� g��wk� do fa�d jego p�aszcza, pozosta�a tak w milczeniu.

A Piotr rzek�:

� Pok�j duszom waszym.

I widz�c dziecko u swych n�g, zapyta�, co si� sta�o. W�wczas Kryspus pocz�� opowiada� wszystko, co mu wyzna�a Ligia, jej grzeszn� mi�o��, jej ch�� ucieczki z domu Miriam i sw�j �al, �e dusza, kt�r� chcia� ofiarowa� Chrystusowi czyst� jak �za, zbrudzi�a si� ziemskim uczuciem dla uczestnika wszystkich zbrodni, w kt�rych grz�zn�� wiat poga�ski i kt�re wo�a�y o pomst� Bo��.

Ligia w czasie jego s��w obejmowa�a coraz silniej nogi Aposto�a, jakby chc�c przy nich szuka� ucieczki i wy�ebra� cho� troch� lito�ci.

Aposto� za�, wys�uchawszy do ko�ca, pochyli� si� i po�o�y� zgrzybia�� r�k� na jej g�owie, po czym podni�s� oczy na starego kap�ana i rzek�:

� Kryspie, zali� nie s�ysza�, �e Mistrz nasz ukochany by� w Kanie na godach[326] i b�ogos�awi� mi�o�� mi�dzy niewiast� i m�em?

Kryspowi opad�y r�ce i spojrza� ze zdumieniem na m�wi�cego, nie mog�c s�owa przem�wi�.

A �w pomilczawszy chwil� spyta� znowu:

� Kryspie, zali mniemasz, �e Chrystus, kt�ry dopuszcza� Marii z Magdali le�e� u n�g swoich i kt�ry przebaczy� jawnogrzesznicy, odwr�ci�by si� od tego dziecka czystego jak lilie polne?

Ligia ze �kaniem przytuli�a si� jeszcze silniej do n�g Piotrowych, zrozumiawszy, �e niepr�no szuka�a przy nich ucieczki. Aposto�, podni�s�szy jej �zami zalan� twarz, m�wi� do niej:

� P�ki oczy tego, kt�rego mi�ujesz, nie otworz� si� na �wiat�o prawdy, p�ty unikaj go, aby nie przywi�d� ci� do grzechu, lecz m�dl si� za niego i wiedz, �e nie masz winy w mi�o�ci twojej. A i� chcesz si� chroni� pokusy, przeto ta zas�uga policzona ci b�dzie. Nie martw si� i nie p�acz, albowiem powiadam ci, �e �aska Zbawiciela nie opu�ci�a ci� i �e modlitwy twoje zostan� wys�uchane, po smutkach za� poczn� si� dni wesela.

To rzek�szy po�o�y� obie d�onie na jej w�osach i wzni�s�szy w g�r� oczy b�ogos�awi� jej. Z twarzy �wieci�a mu nadziemska dobro�.

Lecz skruszony Kryspus pocz�� si� z pokor� usprawiedliwia�:

� Zgrzeszy�em przeciw mi�osierdziu � rzek� � alem mniema�, �e dopuszczaj�c do serca mi�o�� ziemsk� zapar�a si� Chrystusa...

Piotr za� odpowiedzia�:

� Po trzykro� si� Go zapar�em, a jednak przebaczy� mi i kaza� pa�� baranki swoje.

� ...i dlatego � ko�czy� Kryspus � �e Winicjusz jest augustianinem...

� Chrystus kruszy� twardsze jeszcze serca � odrzek� Piotr.

Na to Pawe� z Tarsu, kt�ry milcza� dot�d, przy�o�y� palce do swej piersi i wskazuj�c na siebie, rzek�:

� Jam jest, kt�rym prze�ladowa� i porywa� na �mier� s�ugi Chrystusa. Jam podczas kamienowania Szczepana pilnowa� szat tych, kt�rzy go kamienowali, jam chcia� wypleni� prawd� po wszystkiej ziemi, kt�r� zamieszkuj� ludzie, a jednak � mnie to przeznaczy� Pan, abym j� po wszystkiej ziemi opowiada�. I opowiada�em j� w Judei, w Grecji, na wyspach i w tym bezbo�nym mie�cie, gdym po raz pierwszy, jako wi�zie�, w nim mieszka�. A teraz, gdy mnie wezwa� Piotr, m�j zwierzchnik, wst�pi� do domu tego, aby ugi�� t� dumn� g�ow� do n�g Chrystusowych i rzuci� ziarno w t� kamienist� rol�, kt�r� u�y�ni� Pan, aby wyda�a plon obfity.

I powsta�. Kryspowi za� ten ma�y, zgarbiony cz�owiek wyda� si� w tej chwili tym, czym by� w istocie, to jest olbrzymem, kt�ry wzruszy �wiat z posad i zagarnie ludy i ziemi�.

Rozdzia� dwudziesty �smy

Petroniusz do Winicjusza:

�Zmi�uj si�, carissime, nie na�laduj w listach swych ani Lacedemo�czyk�w, ani Juliusza Cezara. Gdyby� przynajmniej tak jak on m�g� napisa�: veni, vidi, vici![327] � rozumia�bym jeszcze lakonizm[328]. Ale tw�j list znaczy ostatecznie: veni, vidi, fugi[329]; �e za� takie zako�czenie sprawy jest wprost przeciwne twej naturze, �e by�e� ranny i �e na koniec dzia�y si� z tob� rzeczy nadzwyczajne, wi�c list tw�j potrzebuje obja�nie�. Oczom nie wierzy�em, gdym wyczyta�, �e �w Lig zadusi� tak �atwo Krotona, jak pies kaledo�ski dusi wilka w w�wozach Hibernii. Ten cz�owiek wart tyle z�ota, ile sam wa�y, i od niego tylko zale�a�oby zosta� ulubie�cem cezara. Gdy wr�c� do miasta, musz� z nim zabra�[330] bli�sz� znajomo�� i ka�� go sobie odla� z br�zu. Miedzianobrody p�knie z ciekawo�ci, gdy mu powiem, �e to z natury. Prawdziwie atletyczne cia�a coraz s� rzadsze i w Italii, i w Grecji; o Wschodzie nie ma co i m�wi�, Germanowie za�, jakkolwiek ro�li, maj� musku�y pokryte t�uszczem i wi�cej ogromu ni� si�y. Dowiedz si� od Liga, czy stanowi wyj�tek, czy te� w jego kraju znajduje si� wi�cej ludzi do niego podobnych. Nu� tobie lub mnie wypadnie kiedy z urz�du wyprawia� igrzyska, dobrze by by�o wiedzie�, gdzie szuka� cia� najlepszych.

Ale chwa�a bogom wschodnim i zachodnim, �e� wyszed� z dusz� z r�k podobnych. Ocala�e� zapewne dlatego, �e� patrycjuszem i synem konsularnego m�a, ale wszystko, co ci� spotka�o, zdumiewa mnie w najwy�szym stopniu: i ten cmentarz, na kt�rym znalaz�e� si� w�r�d chrze�cijan, i oni sami, i ich post�powanie z tob�, i nast�pnie ucieczka Ligii, wreszcie ten jaki� smutek i niepok�j, kt�ry wieje z twego kr�tkiego listu. Obja�nij mnie, albowiem wielu rzeczy nie rozumiem, a je�li chcesz prawdy, powiem otwarcie, �e nie rozumiem: ani chrze�cijan, ani ciebie, ani Ligii. I nie dziw si�, �e ja, kt�rego poza moj� w�asn� osob� ma�o rzeczy obchodzi na �wiecie, dopytuj� si� o to wszystko tak skwapliwie. Jam przyczyni� si� do tego wszystkiego, co zasz�o, wi�c jest to poniek�d moja sprawa. Pisz �piesznie, albowiem nie umiem dok�adnie przewidzie�, kiedy si� zobaczymy. W g�owie Miedzianobrodego zamiary zmieniaj� si� jak wiatry wiosenne. Obecnie, siedz�c w Benewencie, ma ch�� jecha� wprost do Grecji i nie wraca� do Rzymu. Tygellinus jednak radzi mu, by wr�ci� cho� na czas pewien, albowiem lud, zbyt st�skniony do jego osoby (czytaj: do igrzysk i chleba), mo�e si� wzburzy�. Ot� nie wiem, jak b�dzie. Je�li Achaja przewa�y, to mo�e zachce nam si� Egiptu. Nalega�bym najmocniej, by� tu przyjecha�, gdy� uwa�am, �e w tym stanie duszy podr� i nasze rozrywki by�yby lekarstwem, ale m�g�by� nas nie zasta�. Pomy�l jednak, czy w takim razie nie wola�by� wypocz�� w twoich ziemiach w Sycylii ni� siedzie� w Rzymie. Pisz mi obszernie o sobie � i �egnaj. �ycze� �adnych, pr�cz zdrowia, tym razem nie za��czam, bo, na Polluksa, nie wiem, czego ci �yczy�.

Winicjusz odebrawszy �w list nie czu� pocz�tkowo �adnej ch�ci do odpowiadania. Mia� jakie� poczucie, �e odpowiada� nie warto, �e to na nic nikomu nie pos�u�y, nic nie wyja�ni i niczego nie rozwi��e. Ogarn�o go zniech�cenie i poczucie marno�ci �ycia. Zdawa�o mu si� przy tym, �e Petroniusz w �adnym razie go nie zrozumie i �e zasz�o co� takiego, co ich wzajem od siebie oddali�o. Nie m�g� przyj�� do �adu nawet i sam ze sob�. Wr�ciwszy z Zatybrza do swej rozkosznej insuli na Karynach, by� jeszcze os�abiony, wyczerpany i przez pierwsze dni doznawa� pewnego zadowolenia z wypoczynku, wyg�d i dostatku, jaki go otacza�. Lecz zadowolenie to trwa�o kr�tko. Wkr�tce uczu�, �e �yje w pr�ni, �e to wszystko, co stanowi�o dla niego dotychczas interes �ycia, albo zupe�nie dla niego nie istnieje, albo zmniejszy�o si� do zaledwie dostrzegalnych rozmiar�w. Mia� takie uczucie, jakoby podci�to w jego duszy te struny, kt�re dotychczas ��czy�y go z �yciem, a nie nawi�zano �adnych nowych. Na my�l, �e m�g�by pojecha� do Benewentu, a nast�pnie do Achai, i zanurzy� si� w �yciu rozkoszy i szalonych wybryk�w, dozna� uczucia czczo�ci. �Po co? Co mi z tego przyjdzie?� Oto by�y pierwsze pytania, kt�re przesun�y mu si� przez g�ow�. R�wnie� po raz pierwszy w �yciu pomy�la�, �e gdyby pojecha�, to rozmowa Petroniusza, jego dowcip, byskotliwo��, jego wykwintne okre�lanie my�li i dobieranie trafnych s��w dla ka�dej idei mog�yby go obecnie nu�y�.

Z drugiej strony jednak pocz�a go nu�y� tak�e i samotno��. Wszyscy jego znajomi bawili z cezarem w Benewencie, musia� wi�c siedzie� w domu sam, z g�ow� pe�n� my�li i sercem pe�nym poczu�, z kt�rych nie umia� sobie zda� sprawy. Miewa� jednak chwile, w kt�rych s�dzi�, �e gdyby m�g� z kim porozmawia� o tym wszystkim, co si� w nim dzieje, to mo�e sam zdo�a�by to wszystko jako� uchwyci�, uporz�dkowa� i rozpozna� lepiej. Pod wp�ywem tej nadziei po kilku dniach wahania postanowi� jednak odpowiedzie� Petroniuszowi i lubo nie by� pewien, czy mu ow� odpowied� wy�le, skre�li� j� jednak w nast�pnych s�owach:

�Chcesz, bym pisa� obszerniej, wi�c zgoda; czy potrafi� ja�niej, nie wiem, albowiem i sam nie umiem wielu w�z��w rozwi�za�. Donios�em ci o moim pobycie w�r�d chrze�cijan, o ich post�pkach z nieprzyjaci�mi, do kt�rych mieli prawo liczy� i mnie, i Chilona, i wreszcie o dobroci, z jak� by�em piel�gnowany, i o znikni�ciu Ligii. Nie, drogi: nie dlatego mnie oszcz�dzono, �e jestem synem konsularnego m�a. Takie wzgl�dy dla nich nie istniej�, bo przecie przebaczyli i Chilonowi, cho� sam zach�ca�em ich, by go zakopali w ogrodzie. To s� ludzie, jakich dot�d �wiat nie widzia�, i nauka, o jakiej dot�d �wiat nie s�ysza�. Nic ci innego powiedzie� nie mog� i ktokolwiek ich zechce mierzy� nasz� miar� � chybi. Powiem ci natomiast, �e gdybym le�a� ze z�aman� r�k� we w�asnym domu i gdyby mnie dogl�dali ludzie moi lub nawet moja rodzina, mia�bym zapewne wi�ksze wygody, ale nie dozna�bym ani w po�owie takiej troskliwo�ci, jakiej dozna�em mi�dzy nimi. Wiedz te� o tym, �e i Ligia jest tak� jak inni. Gdyby by�a moj� siostr� lub moj� ma��onk�, nie mog�aby mnie piel�gnowa� tkliwiej. Nieraz rado�� zalewa�a mi serce, s�dzi�em bowiem, �e tylko mi�o�� mo�e podobn� tkliwo�ci� natchn��. Nieraz czyta�em j� w jej twarzy i spojrzeniu, a w�wczas, czy uwierzysz, �e w�r�d tych prostak�w, w ubogiej izbie, kt�ra zast�powa�a im zarazem kuchni� i triclinium, czu�em si� szcz�liwszy ni� kiedykolwiek? Nie! Nie by�em jej oboj�tny i dzi� jeszcze wydaje mi si� niepodobie�stwem my�le� inaczej. A jednak ta� sama Ligia opu�ci�a potajemnie przede mn� mieszkanie Miriam. Przesiaduj� teraz oto ca�ymi dniami z g�ow� opart� na r�kach i rozmy�lam, czemu ona to uczyni�a. Czym ci pisa�, �e sam ofiarowa�em si� jej wr�ci� j� Aulusom? Wprawdzie odrzek�a mi, �e to jest ju� niemo�liwe i ze wzgl�du na to, �e Aulusowie wyjechali do Sycylii, i ze wzgl�du na wie�ci, jakie przechodz�c przez niewolnik�w z domu do domu, dostaj� si� na Palatyn. Cezar m�g�by j� zn�w odebra� Aulusom. Prawda! Ona jednak wiedzia�a, �e d�u�ej ju� nastawa� na ni� nie b�d�, �e porzucam drog� przemocy, a nie mog�c ni przesta� jej kocha�, ni �y� bez niej, wprowadz� j� do domu mego przez uwie�czone drzwi i posadz� na u�wi�conej sk�rze przy ognisku... A jednak uciek�a! Dlaczego? Nic jej ju� nie grozi�o. Je�li mnie nie kocha�a, mog�a mnie odrzuci�. Na dzie� przedtem pozna�em dziwnego cz�owieka, niejakiego Paw�a z Tarsu, kt�ry rozmawia� ze mn� o Chrystusie i Jego nauce i rozmawia� tak pot�nie, �e mi si� wyda�o, i� ka�de jego s�owo mimo jego woli obraca w perzyn�[331] wszystkie podstawy naszego �wiata. Ten sam cz�owiek odwiedza� mnie po jej ucieczce i rzek� mi: �Gdy B�g otworzy oczy twoje na �wiat�o i zdejmie z nich bielmo, jak zdj�� z moich, w�wczas odczujesz, �e post�pi�a s�usznie, i w�wczas mo�e j� odnajdziesz.� I oto �ami� g�ow� nad tymi s�owy, jakbym je us�ysza� z ust Pytii w Delfach. Chwilami zdaje mi si�, �e ju� co� rozumiem. Oni kochaj�c ludzi s� nieprzyjaci�mi naszego �ycia, naszych bog�w i... naszych zbrodni, wi�c ona uciek�a ode mnie, jako od cz�owieka, kt�ry do tego �wiata nale�y i z kt�rym musia�aby podzieli� �ycie uwa�ane przez chrze�cijan za wyst�pne. Powiesz, �e skoro mog�a mnie odrzuci�, wi�c nie potrzebowa�a si� oddala�. A je�li i ona mnie kocha? W takim razie chcia�a uciec przed mi�o�ci�. Na sam� my�l o tym chce mi si� wys�a� niewolnik�w we wszystkie zau�ki Rzymu i nakaza� im, aby krzyczeli po domach: �Wr��, Ligio!� Ale przestaj� rozumie�, dlaczego ona to uczyni�a. Ja bym jej przecie nie broni� wierzy� w jej Chrystusa i sam wzni�s�bym Mu o�tarz w atrium. Co jeden nowy B�g wi�cej m�g�by mi szkodzi� i dlaczego nie mia�bym w Niego uwierzy�, ja, kt�ry nie bardzo wierz� w starych? Wiem z wszelk� pewno�ci�, �e chrze�cijanie nigdy nie k�ami�, a m�wi�, �e zmartwychwsta�. Cz�owiek przecie tego zrobi� nie m�g�. �w Pawe� z Tarsu, kt�ry jest obywatelem rzymskim, ale kt�ry, jako �yd, zna stare ksi�gi hebrajskie, m�wi� mi, i� przyj�cie Chrystusa by�o zapowiadane od ca�ych tysi�cy lat przez prorok�w. Wszystko to s� rzeczy nadzwyczajne, ale czy� nadzwyczajno�� nie otacza nas ze wszystkich stron? Nie przestano jeszcze przecie m�wi� i o Apoloniuszu z Tiany. To, co potwierdzi� Pawe�, �e nie masz ca�ej gromady bog�w, ale jest jeden, wydaje mi si� rozs�dnym. Podobno i Seneka jest tego zdania, a przed nim by�o wielu innych. Chrystus by�, da� si� ukrzy�owa� dla zbawienia �wiata i zmartwychwsta�. Wszystko to jest zupe�nie pewne, nie widz� zatem powodu, dlaczego bym mia� si� upiera� w zdaniu przeciwnym lub dlaczego nie mia�bym Mu wznie�� o�tarza, skoro got�w by�bym wznie�� go na przyk�ad Serapisowi[332]. Nietrudno by mi nawet przysz�o wyrzec si� innych bog�w, bo wszak�e �aden rozumniejszy umys� i tak w nich nie wierzy. Ale zdaje si�, �e to wszystko chrze�cijanom jeszcze nie wystarcza. Nie do�� uczci� Chrystusa, trzeba jeszcze �y� wedle jego nauki; i tu dopiero stajesz jakby nad brzegiem morza, kt�re ci ka�� przebrn�� piechot�. Gdybym to im obieca�, sami czuliby, �e to jest pusty d�wi�k s��w w moich ustach. Pawe� powiedzia� mi to otwarcie. Ty wiesz, jak kocham Ligi�, i wiesz, �e nie ma nic takiego, czego bym dla niej nie uczyni�. Ale nie m�g�bym przecie nawet na jej ��danie podnie�� na ramionach Sorakte[333] lub Wezuwiusza ani pomie�ci� w d�oni Trazyme�skiego Jeziora, ani zmieni� oczu moich z czarnych na niebieskie, jakie maj� Ligowie. Gdyby ��da�a, chcia�bym, ale to nie le�y w mojej mocy. Jam nie filozof, ale te� nie jestem i taki g�upi, jak ci si� mo�e nieraz wydawa�em. Ot� powiem ci tak: nie wiem, jak chrze�cijanie radz� sobie, by �y�, wiem natomiast, �e gdzie si� zaczyna ich nauka, tam si� ko�czy w�adztwo rzymskie, ko�czy si� Rzym, ko�czy si� �ycie, r�nica mi�dzy zwyci�onym i zwyci�zc�, mo�nym i biednym, panem i niewolnikiem, ko�czy si� urz�d, ko�czy si� cezar, prawo i ca�y porz�dek �wiata, a zamiast tego wszystkiego przychodzi Chrystus i jakie� mi�osierdzie, kt�rego dot�d nie bywa�o, i jaka� dobrotliwo��, przeciwna ludzkim i naszym rzymskim instynktom. Mnie wprawdzie Ligia obchodzi wi�cej ni� ca�y Rzym i jego panowanie i niechby si� lepiej �wiat zapad�, by�em j� m�g� mie� w swoim domu. Ale to inna rzecz. Dla nich, dla chrze�cijan, nie do�� si� zgodzi� w s�owach, trzeba jeszcze czu�, �e tak jest dobrze, i nie mie� w duszy niczego innego. A ja, bogowie mi �wiadkami � nie mog�. Czy rozumiesz, co to znaczy? Jest co� w mojej naturze, co si� wzdryga na t� nauk�, i cho�by usta moje j� s�awi�y, cho�bym si� do jej przepis�w stosowa�, rozum i dusza m�wi�yby mi, �e to czyni� dla mi�o�ci, dla Ligii i �e gdyby nie ona, to nic w �wiecie nie by�oby dla mnie przeciwniejszego. I rzecz dziwna, �e taki Pawe� z Tarsu to rozumie i �e rozumie, mimo ca�ej swej prostoty i niskiego pochodzenia, �w stary teurgus[334], najwi�kszy mi�dzy nimi, Piotr, kt�ry by� uczniem Chrystusa. I czy wiesz, co czyni�? Oto modl� si� za mnie i prosz� dla mnie o co�, co nazywaj� �ask�, a na mnie zst�puje tylko niepok�j i coraz wi�ksza t�sknota za Ligi�.

Wszak�em ci pisa�, �e ona odesz�a tajemnie, ale odchodz�c zostawi�a mi krzy�, kt�ry sama powi�za�a z ga��zek bukszpanu. Zbudziwszy si�, znalaz�em go przy ��ku. Mam go teraz w lararium i sam nie umiem zda� sobie sprawy, dlaczego zbli�am si� jednak do niego tak, jakby w nim by�o co� boskiego, to jest ze czci� i obaw�. Kocham go, bo jej r�ce go wi�za�y, a nienawidz�, bo on nas dzieli. Czasem mi si� zdaje, �e s� w tym wszystkim jakie� czary i �e teurgus Piotr, cho� si� powiada by� prostym rybakiem, jest wi�kszy i od Apoloniusza, i od wszystkich, jacy przed nim byli, i �e on to op�ta� ich tam wszystkich, Ligi�, Pomponi� i mnie samego.

Ty piszesz, �e w li�cie mym poprzednim zna� niepok�j i smutek. Smutek musi by�, bom j� znowu utraci�, a niepok�j jest dlatego, �e co� si� jednak zmieni�o we mnie. Szczerze ci m�wi�, �e nic przeciwniejszego mej naturze, jak ta nauka, a jednak od czasu, jakem si� z ni� zetkn��, nie mog� si� pozna�. Czary czy mi�o��?... Kirke zmienia�a dotkni�ciem cia�a ludzkie, a mnie zmieniono dusz�. Chyba Ligia jedna mog�a to uczyni� albo raczej Ligia przez t� dziwn� nauk�, kt�r� wyznaje. Gdym od nich wr�ci� do siebie, nikt si� mnie nie spodziewa�. Mniemano, �e jestem w Benewencie i �e niepr�dko wr�c�, wi�c w domu zasta�em nie�ad, pijanych niewolnik�w i uczt�, kt�r� sobie wydawali w moim triclinium. �mierci raczej spodziewali si� ni� mnie i mniej by si� jej przerazili. Ty wiesz, jak siln� r�k� trzymam m�j dom, wszystko wi�c, co �y�o, rzuci�o si� na kolana, a niekt�rzy poomdlewali ze strachu. A ja, wiesz, jak post�pi�em? Oto w pierwszej chwili chcia�em wo�a� o r�zgi i rozpalone �elazo, ale zaraz potem chwyci� mnie jaki� wstyd i dasz wiar� � jaki� �al tych n�dznik�w; s� mi�dzy nimi i starzy niewolnicy, kt�rych jeszcze m�j dziad M. Winicjusz przywi�d� za czas�w Augusta znad Renu. Zamkn��em si� samotny w bibliotece i tam przysz�y mi jeszcze dziwniejsze my�li do g�owy, mianowicie, �e po tym, co s�ysza�em i widzia�em mi�dzy chrze�cijanami, nie godzi mi si� post�powa� z niewolnikami tak, jak post�powa�em dot�d, i �e to s� tak�e ludzie. Oni przez kilka dni chodzili w trwodze �miertelnej, s�dz�c, �e zw��cz� dlatego, by tym okrutniejsz� kar� obmy�li�, a ja nie kara�em i nie ukara�em, bo nie mog�em. Zwo�awszy ich trzeciego dnia, rzek�em: �Przebaczam wam, wy za� piln� s�u�b� starajcie si� winy naprawi�!� Na to padli na kolana, zalewaj�c si� �zami, wyci�gaj�c z j�kiem r�ce i zowi�c mnie panem i ojcem, ja za� � ze wstydem ci to m�wi� � by�em r�wnie� wzruszony. Wyda�o mi si�, �e w tej chwili widz� s�odk� twarz Ligii i jej oczy zalane �zami, dzi�kuj�ce mi za ten post�pek. I pro pudor![335] czu�em, �e i mnie zwilgotnia�y �renice... Wiesz, co ci wyznam: oto, �e nie mog� sobie da� rady bez niej, �e mi �le jest samemu, �em jest po prostu nieszcz�liwy i �e m�j smutek wi�kszy jest, ni� przypuszczasz... Lecz co do moich niewolnik�w, zastanowi�a mnie jedna rzecz. Przebaczenie, jakie otrzymali, nie tylko nie rozzuchwali�o ich, nie tylko nie rozlu�ni�o karno�ci, ale nigdy strach nie pobudza� ich do tak skwapliwej s�u�by, do jakiej pobudzi�a wdzi�czno��. Nie tylko s�u��, ale zdaj� si� na wy�cigi zgadywa� moje my�li, ja za� wspominam ci o tym dlatego, �e gdym na dzie� przed opuszczeniem chrze�cijan powiedzia� Paw�owi, �e �wiat rozlecia�by si� na skutek jego nauki jak beczka bez obr�czy, �w odrzek� mi: �Silniejsz� obr�cz� jest mi�o�� ni� groza.� A teraz widz�, �e w pewnych wypadkach zdanie to mo�e by� s�uszne. Sprawdzi�em je r�wnie� i w stosunku do klient�w, kt�rzy zwiedziawszy si� o moim powrocie, zbiegli si�, by mnie przywita�. Wiesz, �e nie by�em nigdy dla nich zbyt sk�py, ale jeszcze ojciec m�j post�powa� z zasady z nimi wynio�le i mnie do podobnego post�powania przyuczy�. Ot� teraz, widz�c te wytarte p�aszcze i wyg�odnia�e twarze, zn�w dozna�em jakby uczucia lito�ci. Kaza�em im da� je��, a nadto m�wi�em z nimi; nazwa�em kilku po imieniu, kilku spyta�em o ich �ony i dzieci i zn�w widzia�em �zy w oczach, a nadto zn�w wyda�o mi si�, �e Ligia to widzi, �e cieszy si� i pochwala... Czy m�j umys� poczyna si� b��ka�, czy mi�o�� miesza mi zmys�y, nie wiem, wiem jednak, i� mam ci�gle uczucie, �e ona na mnie z dala patrzy, i boj� si� uczyni� co� takiego, co by j� mog�o zasmuci� i obrazi�. Tak, Kaju! Zmieniono mi jednak dusz� i czasem dobrze mi z tym, czasem zn�w dr�cz� si� t� my�l�, albowiem obawiam si�, �e zabrano mi dawne m�stwo, dawn� energi� i �e mo�e niezdatny ju� jestem nie tylko do rady, s�du, uczt, ale nawet i do wojny. To s� niechybnie czary! I tak dalece mnie zmieniono, �e powiem ci i to, co mi przychodzi�o do g�owy jeszcze w�wczas, gdym le�a� chory: �e gdyby Ligia by�a podobn� do Nigidii, do Poppei, do Kryspinilli i do innych naszych rozw�dek, gdyby by�a r�wnie plugaw�, r�wnie niemi�osiern� i r�wnie �atw� jak one, to bym jej nie kocha� tak, jak kocham. Ale gdy kocham j� za to, co nas dzieli, domy�lisz si�, jaki chaos rodzi si� w mej duszy, w jakich �yj� ciemno�ciach, jak nie widz� przed sob� dr�g pewnych i jak dalece nie wiem, co mam pocz��. Je�li �ycie mo�e by� por�wnywanym do �r�d�a, w moim �r�dle zamiast wody p�ynie niepok�j. �yj� nadziej�, �e j� mo�e ujrz�, i czasem zdaje mi si�, �e to musi nast�pi�... Ale co b�dzie ze mn� za rok lub dwa, nie wiem i nie mog� odgadn��. Z Rzymu nie wyjad�. Nie m�g�bym znie�� towarzystwa augustian�w, a przy tym jedyn� ulg� w moim smutku i niepokoju jest mi my�l, �e jestem blisko Ligii, �e przez Glauka lekarza, kt�ry obieca� mnie odwiedzi�, albo przez Paw�a z Tarsu mo�e si� czasem czego� o niej dowiem. Nie! Nie opu�ci�bym Rzymu, cho�by�cie mi ofiarowali zarz�d Egiptu. Wiedz tak�e, �e kaza�em rze�biarzowi obrobi� kamie� grobowy dla Gula, kt�rego zabi�em w gniewie. Za p�no przysz�o mi na my�l, �e on jednak na r�ku mnie nosi� i pierwszy uczy�, jak strza�� na �uk nak�ada�. Nie wiem, dlaczego zbudzi�a si� teraz we mnie pami�� o nim, podobna do �alu i do wyrzutu... Je�li ci� zdziwi to, co pisz�, odpowiem ci, ze mnie to nie mniej dziwi, ale pisz� ci szczer� prawd�. �egnaj�.

Rozdzia� dwudziesty dziewi�ty

Na ten list Winicjusz nie mia� ju� odpowiedzi, gdy� Petroniusz nie odpisywa� spodziewaj�c si� widocznie, �e cezar lada dzie� naka�e powr�t do Rzymu. Jako� wie�� o tym rozesz�a si� w mie�cie i wzbudzi�a rado�� wielk� w sercach t�uszczy, t�skni�cej do igrzysk i rozdawnictwa zbo�a i oliwy, kt�rych wielkie zapasy nagromadzone by�y w Ostii. Helius, wyzwoleniec Nerona, zapowiedzia� wreszcie jego powr�t w senacie. Lecz Nero, wsiad�szy wraz z dworem na statki u przyl�dka Misenum, wraca� z wolna, wst�puj�c do miast nadbrze�nych dla wypoczynku lub dla wyst�p�w w teatrach. W Minturnae, gdzie zn�w �piewa� publicznie, zabawi� dni kilkana�cie, a nawet zn�w si� namy�la�, czy nie wr�ci� do Neapolu i nie czeka� tam na nadej�cie wiosny, kt�ra zreszt� czyni�a si� wcze�niejsza ni� zwykle i ciep�a. Przez ca�y ten czas Winicjusz �y� zamkni�ty w swym domu, z my�l� o Ligii i o tych wszystkich nowych rzeczach, kt�re zajmowa�y mu dusz� i wnosi�y do niej obce jej dot�d poj�cia i uczucia. Widywa� tylko od czasu do czasu Glauka lekarza, kt�rego ka�de odwiedziny nape�nia�y go wewn�trzn� rado�ci�, albowiem m�g� z nim rozmawia� o Ligii. Glaukus nie wiedzia� wprawdzie, gdzie znalaz�a schronienie, zapewnia� go jednak, �e starsi otoczyli j� troskliw� opiek�. Raz te�, wzruszony smutkiem Winicjusza, powiedzia� mu, �e Piotr Aposto� zgani� Kryspa za to, i� wyrzuca� Ligii jej ziemsk� mi�o��. M�ody patrycjusz us�yszawszy to poblad� ze wzruszenia. I jemu zdawa�o si� niejednokrotnie, �e nie jest oboj�tnym dla Ligii, ale r�wnie� cz�sto wpada� w zw�tpienie i niepewno��, teraz za� po raz pierwszy us�ysza� potwierdzenie swoich pragnie� i nadziei z ust obcych, a do tego chrze�cija�skich. W pierwszej chwili wdzi�czno�ci chcia� biec do Piotra, dowiedziawszy si� za�, �e nie masz go w mie�cie i �e naucza w okolicy, zaklina� Glauka, by go do niego przyprowadzi�, obiecuj�c obdarzy� za to hojnie ubogich gminy. Zdawa�o mu si�, �e je�li Ligia go kocha, to tym samym wszystkie przeszkody s� usuni�te, gdy� got�w by� w ka�dej chwili uczci� Chrystusa. Lecz Glaukus, jakkolwiek namawia� go usilnie do przyj�cia chrztu, nie �mia� mu r�czy�, czy zyszcze przez to od razu Ligi�, i m�wi� mu, �e chrztu nale�y ��da� dla chrztu samego i dla mi�o�ci Chrystusa, nie za� dla innych cel�w. �Trzeba mie� i dusz� chrze�cija�sk�� rzek� mu � a Winicjusz, lubo ka�da przeszkoda wzburza�a go, poczyna� ju� rozumie�, �e Glaukus, jako chrze�cijanin, m�wi to, co m�wi� powinien. Sam on nie zdawa� sobie dok�adnie sprawy, �e jedn� z najg��bszych zmian w jego naturze stanowi�o to, i� dawniej mierzy� ludzi i rzeczy tylko przez w�asny egoizm, obecnie za� z wolna przyucza� si� do my�li, �e inne oczy mog� inaczej patrze�, inne serce inaczej czu� i �e s�uszno�� nie zawsze to� samo znaczy, co osobista korzy��.

Bra�a go te� cz�sto ch�� zobaczenia Paw�a z Tarsu, kt�rego s�owa rozciekawia�y go i niepokoi�y. Uk�ada� sobie w duszy dowody, kt�rymi b�dzie zwalcza� jego nauk�, opiera� mu si� w my�li, chcia� go jednak�e widzie� i s�ysze�. Lecz Pawe� wyjecha� do Arycji, gdy za� i odwiedziny Glauka stawa�y si� coraz rzadsze, Winicjusza otoczy�a zupe�na samotno��. W�wczas pocz�� zn�w przebiega� zau�ki przyleg�e do Subury i w�skie uliczki Zatybrza, w nadziei, �e cho� z daleka ujrzy Ligi�, lecz gdy i ta nadzieja go zawiod�a, w sercu pocz�a mu wzbiera� nuda i zniecierpliwienie. Przyszed� na koniec czas, �e dawna natura odezwa�a si� w nim raz jeszcze z tak� si��, z jak� fala w chwili przyp�ywu wraca na brzeg, z kt�rego ust�pi�a. Wyda�o mu si�, �e by� g�upcem, �e niepotrzebnie zaprz�ta� sobie g�ow� rzeczami, kt�re doprowadzi�y go do smutku, i �e powinien bra� z �ycia, co si� da. Postanowi� zapomnie� o Ligii, a przynajmniej szuka� rozkoszy i u�ycia poza ni�. Czu� jednak, �e to jest ostatnia pr�ba, rzuci� si� wi�c w wir �ycia z ca�� lep�, w�a�ciw� mu energi� i zapalczywo�ci�. �ycie za� samo zdawa�o si� go do tego zach�ca�. Obumar�e i wyludnione przez zim� miasto pocz�o si� o�ywia� nadziej� bliskiego przyjazdu cezara. Gotowano mu uroczyste przyj�cie. Przy tym sz�a wiosna: �niegi znik�y pod tchnieniem afryka�skich wiatr�w ze szczyt�w G�r Alba�skich. Trawniki w ogrodach pokry�y si� fio�kami. Fora i Pole Marsowe zaroi�y si� lud�mi, kt�rych przygrzewa�o coraz gor�tsze s�o�ce. Na Via Appia, kt�ra by�a zwyk�ym miejscem zamiejskich przeja�d�ek, zapanowa� ruch bogato zdobnych woz�w. Czyniono ju� wycieczki do G�r Alba�skich. M�ode kobiety, pod pozorem uczczenia Junony w Lanuvium lub Diany w Arycji, wymyka�y si� z dom�w, aby za miastem szuka� wra�e�, towarzystwa, spotka� i rozkoszy. Tu Winicjusz w�r�d wspania�ych rydwan�w spostrzeg� pewnego dnia przepyszn�, poprzedzan� przez dwa molosy[336], karruk�[337] Petroniuszowej Chryzotemis, otoczon� przez ca�e grono m�odzie�y i starych senator�w, kt�rych urz�d zatrzyma� w mie�cie. Chryzotemis, powo��c sama czterema korsyka�skimi kucami, rozdawa�a naok� u�miechy i lekkie uderzenia z�otym biczem, lecz spostrzeg�szy Winicjusza wstrzyma�a konie i zabra�a go do karruki, a nast�pnie na uczt� do domu, kt�ra trwa�a przez ca�� noc. Winicjusz spi� si� tak na owej uczcie, i� nie pami�ta� nawet, kiedy odwieziono go do domu, przypomnia� sobie jednak, �e gdy Chryzotemis spyta�a go o Ligi�, obrazi� si� i b�d�c ju� pijanym wyla� jej na g�ow� puchar falernu. Rozmy�laj�c o tym po trze�wemu odczuwa� jeszcze gniew. Lecz w dzie� p�niej Chryzotemis, zapomniawszy widocznie o obeldze, odwiedzi�a go w jego domu i zabra�a go zn�w na drog� Appijsk�, po czym by�a u niego na wieczerzy, na kt�rej wyzna�a, �e nie tylko Petroniusz, ale i jego lutnista znudzi� j� ju� od dawna i �e serce jej jest wolne. Przez tydzie� ukazywali si� razem, lecz stosunek nie obiecywa� by� trwa�ym. Jakkolwiek od wypadku z falernem imi� Ligii nie by�o nigdy wspominane, Winicjusz nie m�g� si� jednak pozby� my�li o niej. Mia� ci�gle uczucie, �e oczy jej patrz� na niego, i uczucie to przejmowa�o go jakby obaw�. Z�yma� si� sam na siebie, nie mog�c wszelako pozby� si� ani my�li, �e Ligi� zasmuca, ani �alu, kt�ry si� z tej my�li rodzi�. Po pierwszej scenie zazdro�ci, jak� Chryzotemis uczyni�a mu z powodu dw�ch dziewcz�t syryjskich, kt�re naby�, przep�dzi� j� w spos�b grubia�ski. Nie przesta� wprawdzie od razu nurza� si� w rozkoszy i rozpu�cie, owszem, czyni� to jakby na z�o�� Ligii, ale w ko�cu spostrzeg�, �e my�l o niej nie opuszcza go ani na chwil�, �e ona wy��cznie jest powodem jego tak z�ych, jak dobrych czynno�ci i �e naprawd� nic go w �wiecie nie obchodzi poza ni�. W�wczas opanowa� go niesmak i zm�czenie. Rozkosz mu zbrzyd�a i zostawi�a tylko wyrzuty. Zdawa�o mu si�, �e jest n�dznikiem, i to ostatnie uczucie nape�ni�o go niezmiernym zdumieniem, dawniej bowiem uznawa� za dobre wszystko, co mu dogadza�o. Wreszcie straci� swobod�, pewno�� siebie i wpad� w zupe�ne odr�twienie, z kt�rego nie mog�a go rozbudzi� nawet wie�� o powrocie cezara. Nic go ju� teraz nie obchodzi�o i nawet do Petroniusza nie wybra� si� dop�ty, dop�ki ten nie przys�a� mu wezwania i swojej w�asnej lektyki.

Ujrzawszy go, lubo powitany rado�nie, odpowiada� na jego pytania niech�tnie, lecz wreszcie d�ugo t�umione uczucia i my�li wybuch�y i pop�yn�y mu z ust obfitym potokiem s��w. Raz jeszcze opowiedzia� szczeg�owo histori� swych poszukiwa� za Ligi� i pobytu mi�dzy chrze�cijanami, wszystko, co tam widzia� i s�ysza�, wszystko, co mu przechodzi�o przez g�ow� i serce, i wreszcie pocz�� narzeka�, �e wpad� w chaos, w kt�rym straci� spokojno��, dar rozr�niania rzeczy i s�d o nich. Nic go oto nie n�ci, nic mu nie smakuje, nie wie, czego si� trzyma� i jak post�powa�. Got�w jest czci� Chrystusa i prze�ladowa� Go, rozumie wznios�o�� Jego nauki i zarazem czuje do niej wstr�t nieprzezwyci�ony. Rozumie, �e cho�by posiad� Ligi�, to jej nie posi�dzie zupe�nie, bo si� musi ni� dzieli� z Chrystusem. Na koniec �yje, jakby nie �y�: bez nadziei, bez jutra, bez wiary w szcz�cie, a naok� otacza go ciemno��, z kt�rej szuka po omacku wyj�cia i nie mo�e znale��.

Petroniusz patrzy� w czasie opowiadania na jego zmienion� twarz, na r�ce, kt�re m�wi�c wyci�ga� w dziwny spos�b przed siebie, jakby rzeczywi�cie szuka� drogi w ciemno�ci, i rozmy�la�. Nagle wsta� i zbli�ywszy si� do Winicjusza pocz�� rozgarnia� palcami jego w�osy nad uchem.

� Czy ty wiesz � spyta� � �e masz kilka siwych w�os�w na skroni?

� Mo�e by� � odpowiedzia� Winicjusz. � Nie zdziwi� si�, je�li wkr�tce wszystkie mi zbielej�.

Po czym nasta�o milczenie. Petroniusz by� cz�owiekiem rozumnym i nieraz zastanawia� si� nad dusz� ludzk� i nad �yciem. Lecz w og�le �ycie to w tym �wiecie, w kt�rym obaj �yli, mog�o by� zewn�trznie szcz�liwe lub nieszcz�liwe, ale wewn�trznie bywa�o spokojne. R�wnie jak piorun lub trz�sienie ziemi mog�o obali� �wi�tyni�, tak nieszcz�cie mog�o zburzy� �ycie, samo w sobie jednak sk�ada�o si� ono z prostych i harmonijnych linii, wolnych od wszelkich zawik�a�. Tymczasem co innego by�o w s�owach Winicjusza i Petroniusz po raz pierwszy stan�� wobec szeregu duchowych w�z��w, kt�rych nikt dot�d nie rozpl�tywa�. By� o tyle rozumny, �e czu� ich wag�, ale przy ca�ej swej bystro�ci nie umia� nic na zadane pytania odpowiedzie� i wreszcie po d�ugiej chwili milczenia rzek�:

� To s� chyba czary.

� I ja tak s�dzi�em � odpowiedzia� Winicjusz. � Nieraz wydawa�o mi si�, �e oczarowano nas oboje.

� A gdyby� � rzek� Petroniusz � uda� si� na przyk�ad do kap�an�w Serapisa. Bez w�tpienia jest mi�dzy nimi, jak w og�le mi�dzy kap�anami, wielu oszust�w, s� jednak tacy, kt�rzy zg��bili dziwne tajemnice.

Lecz m�wi� to bez wiary i g�osem niepewnym, sam bowiem czu�, jak w ustach jego ta rada mo�e wydawa� si� marn�, a nawet �mieszn�.

Winicjusz za� pocz�� trze� czo�o � i m�wi�:

� Czary!... Widzia�em czarownik�w, kt�rzy podziemnych, nieznanych si� u�ywali dla zysku, widzia�em i takich, kt�rzy u�ywali ich na szkod� swych nieprzyjaci�. Lecz chrze�cijanie �yj� w ub�stwie, nieprzyjacio�om przebaczaj�, g�osz� pokor�, cnot� i mi�osierdzie, co im tedy mo�e przyj�� z czar�w i dlaczego mieliby je rzuca�?...

Petroniusza pocz�o gniewa�, i� rozum jego nie mo�e znale�� na nic odpowiedzi, nie chc�c si� jednak do tego przyzna�, odpowiedzia�, byle da� jak�kolwiek odpowied�:

� To nowa sekta...

Po chwili za� rzek�:

� Na bosk� mieszkank� pafijskich gaj�w, jak to wszystko psuje �ycie! Ty podziwiasz dobro� i cnot� tych ludzi, a ja ci powiadam, �e s� �li, gdy� s� nieprzyjaci�mi �ycia, jak choroby i jak �mier� sama. Dosy� ich mamy i tak! Nie potrzeba nam jeszcze chrze�cijan. Policz tylko: choroby, cezar, Tygellinus, wiersze cezara, szewcy, kt�rzy rz�dz� potomkami dawnych Kwiryt�w, wyzwole�cy, kt�rzy zasiadaj� w senacie. Na Kastora! Do�� tego! To jest zgubna i obrzyd�a sekta! Pr�bowa��e� otrz�sn�� si� z tych smutk�w i u�y� troch� �ycia?

� Pr�bowa�em � odpowiedzia� Winicjusz.

A Petroniusz roz�mia� si� i rzek�:

� Ach, zdrajco! Przez niewolnik�w pr�dko rozchodz� si� wiadomo�ci: uwiod�e� mi Chryzotemis!

Winicjusz kiwn�� z niesmakiem r�k�.

� W ka�dym razie dzi�kuj� ci � m�wi� Petroniusz. � Po�l� jej par� trzewik�w naszywanych per�ami; w moim j�zyku mi�osnym znaczy to: �Odejd��. Winienem ci podw�jn� wdzi�czno��: raz za to, �e nie przyj��e� Eunice, drugi raz, �e� mnie uwolni� od Chryzotemis. Pos�uchaj mnie: widzisz przed sob� cz�owieka, kt�ry wstawa� rano, k�pa� si�, ucztowa�, posiada� Chryzotemis, pisywa� satyry, a nawet czasem proz� przeplata� wierszami, ale kt�ry nudzi� si� jak cezar i cz�sto nie umia� op�dzi� si� pos�pnym my�lom. A czy wiesz, dlaczego tak by�o? Oto dlatego, �em szuka� daleko tego, co by�o blisko... Kobieta pi�kna warta jest zawsze tyle z�ota, ile wa�y, ale kobieta, kt�ra przy tym kocha, nie ma wprost ceny. Tego nie kupisz za wszystkie skarby Werresa. Teraz m�wi� sobie oto, co nast�puje: nape�niam �ycie szcz�ciem jak puchar najprzedniejszym winem, jakie wyda�a ziemia, i pij�, p�ki nie zmartwieje mi r�ka i nie pobledn� usta. Co b�dzie dalej, nie dbam, i oto jest moja najnowsza filozofia.

� Wyznawa�e� j� zawsze. Nic w niej nowego!

� Jest w niej tre��, kt�rej brak�o.

To rzek�szy zawo�a� Eunice, kt�ra wesz�a, ubrana w bia�� draperi�, z�otow�osa, ju� nie dawna niewolnica, ale jakby bogini mi�o�ci i szcz�cia.

On za� otworzy� jej ramiona i rzek�:

� P�jd�!

Na to przybieg�a ku niemu i siad�szy na jego kolanach oplot�a mu ramionami szyj�, g�ow� za� z�o�y�a na jego piersiach. Winicjusz widzia�, jak z wolna policzki jej pocz�y si� pokrywa� odblaskiem purpury, jak oczy zatapia�y si� stopniowo we mgle. Razem tworzyli cudn� grup� mi�osn� i szcz�liw�. Petroniusz si�gn�� r�k� do p�askiej wazy stoj�cej obok na stole i wydobywszy z niej pe�n� gar�� fio�k�w pocz�� obsypywa� nimi g�ow�, piersi i stol� Eunice, nast�pnie obsun�� tunik� z jej ramion i rzek�:

� Szcz�liwy, kto jak ja znalaz� mi�o�� w takim zamkni�t� kszta�cie... Czasem wydaje mi si�, �e jeste�my dwojgiem bog�w... Patrz sam: czy Praksyteles, czy Miron, czy Skopas lub Lizypp[338] stworzyli kiedy cudniejsze linie? Czy na Paros[339] lub w Pentelikonie[340] istnieje podobny marmur, ciep�y, r�owy i rozkochany? S� ludzie, kt�rzy wyca�owuj� brzegi waz, lecz ja wol� szuka� rozkoszy tam, gdzie j� prawdziwie znale�� mo�na.

To rzek�szy pocz�� wodzi� ustami po jej ramionach i szyi, j� za� przejmowa�o drganie i oczy jej to zamyka�y si�, to otwiera�y z wyrazem niewys�owionej rozkoszy. Petroniusz podni�s� po chwili sw� wykwintn� g�ow� i zwr�ciwszy si� do Winicjusza, rzek�:

� A teraz pomy�l, czym s� wobec tego twoi pos�pni chrze�cijanie, i je�li nie zrozumiesz r�nicy, to id� sobie do nich... Ale ten widok ci� uleczy.

Winicjusz rozd�� nozdrza, przez kt�re wchodzi�a wo� fio�k�w, nape�niaj�ca ca�y pok�j, i poblad�, pomy�la� bowiem, �e gdyby m�g� tak wodzi� ustami po ramionach Ligii, to by�aby jaka� �wi�tokradzka rozkosz, tak wielka, �e potem niechby si� zapad� �wiat. Lecz przywyk�szy ju� do pr�dkiego u�wiadamiania tego, co si� w nim dzieje, spostrzeg�, �e i w tej chwili my�li o Ligii, tylko o niej.

Petroniusz za� rzek�:

� Eunice, ka� nam, boska, przygotowa� wie�ce na g�ow� i �niadanie.

Potem, gdy odesz�a, zwr�ci� si� do Winicjusza:

� Chcia�em j� wyzwoli�, ona za�, wiesz, co mi odpowiedzia�a: �Wola�abym by� twoj� niewolnic� ni� �on� cezara�. I nie chcia�a si� zgodzi�. W�wczas wyzwoli�em j� mimo jej wiedzy. Pretor zrobi� to dla mnie, �e nie wymaga� jej obecno�ci. Ale ona nie wie o tym, jak r�wnie� nie wie, �e ten dom i wszystkie moje klejnoty, z wyj�tkiem gemm, do niej b�d� nale�a�y na wypadek mojej �mierci.

To rzek�szy wsta�, przeszed� si� po pokoju i rzek�:

� Mi�o�� zmienia jednych wi�cej, drugich mniej, ale zmieni�a i mnie. Niegdy� lubi�em zapach werweny, lecz poniewa� Eunice woli fio�ki, wi�c i ja polubi�em je teraz nad wszystko, i od czasu jak wiosna nadesz�a, oddychamy tylko fio�kami.

Tu zatrzyma� si� przed Winicjuszem i zapyta�:

� A ty? zawsze trzymasz si� nardu?

� Daj mi pok�j! � odpowiedzia� m�ody cz�owiek.

� Ja chcia�em, by� si� przypatrzy� Eunice, i m�wi� ci o niej dlatego, �e mo�e i ty szukasz daleko tego, co jest bliskie. Mo�e i dla ciebie bije gdzie� w twoich niewolniczych cubiculach serce wierne i proste. Przy�� taki balsam na twe rany. M�wisz, �e Ligia ci� kocha? By� mo�e! Ale co to jest za mi�o��, kt�ra si� wyrzeka? Czy to nie znaczy, �e jest co� od niej silniejszego? Nie, drogi: Ligia to nie Eunice.

Na to Winicjusz odrzek�:

� Wszystko jest tylko jednym udr�czeniem. Widzia�em ci� ca�uj�cego ramiona Eunice i pomy�la�em w�wczas, �e gdyby mi tak Ligia odkry�a swoje, to niechby potem ziemia otworzy�a si� pod nami! Ale na sam� my�l o tym chwyci� mnie jaki� l�k, jak gdybym porwa� si� na westalk� lub zamierza� poha�bi� b�stwo... Ligia to nie Eunice, tylko �e ja inaczej rozumiem t� r�nic� ni� ty. Tobie mi�o�� zmieni�a nozdrza, wi�c wolisz fio�ki od werweny, a mnie zmieni�a dusz�, wi�c mimo mojej n�dzy i ��dzy wol�, �e Ligia jest tak�, jak jest, ni� �eby by�a podobna do innych.

Petroniusz wzruszy� ramionami.

� W takim razie nie dzieje ci si� krzywda. Ale ja tego nie rozumiem.

A Winicjusz odpowiedzia� gor�czkowo:

� Tak! tak!... My si� ju� nie mo�emy zrozumie�!

Nasta�a zn�w chwila milczenia, po czym Petroniusz rzek�:

� Niech Hades poch�onie twoich chrze�cijan! Nape�nili ci� niepokojem i zniszczyli zmys� �ycia. Niech ich Hades poch�onie! Mylisz si� mniemaj�c, �e to jest nauka dobroczynna, bo dobroczynnym jest to, co ludziom daje szcz�cie, to jest pi�kno��, mi�o�� i moc, oni za� nazywaj� to marno�ci�. Mylisz si�, �e s� sprawiedliwi, bo je�li za z�e b�dziemy p�acili dobrem, to czym�e b�dziemy p�acili za dobro? A przy tym je�li za to i za to jednaka zap�ata, to po c� ludzie maj� by� dobrzy?

� Nie: zap�ata nie jest jednaka, ale si� zaczyna, wedle ich nauki, w �yciu przysz�ym, kt�re nie jest doczesne.

� W to si� nie wdaj�, bo to dopiero zobaczymy, je�li co� mo�na zobaczy�... bez oczu. Tymczasem s� to po prostu niedo��gi. Ursus zadusi� Krotona, bo ma cz�onki ze spi�u, ale to s� mazgaje, przysz�o�� za� nie mo�e do mazgaj�w nale�e�.

� �ycie dla nich zaczyna si� wraz ze �mierci�.

� To jakby kto� powiedzia�: dzie� zaczyna si� razem z noc�. Czy ty masz zamiar porwa� Ligi�?

� Nie. Nie mog� jej z�em za dobre p�aci� i przysi�g�em, �e tego nie uczyni�.

� Czy masz zamiar przyj�� nauk� Chrystusa?

� Chc�, ale moja natura jej nie znosi.

� A potrafisz zapomnie� o Ligii?

� Nie.

� To podr�uj.

Niewolnicy dali w tej chwili zna�, �e �niadanie gotowe, lecz Petroniusz, kt�remu zdawa�o si�, �e wpad� na dobr� my�l, m�wi� dalej w drodze do triclinium:

� Zje�dzi�e� kawa� �wiata, ale tylko jako �o�nierz, kt�ry �pieszy na miejsce przeznaczenia i nie zatrzymuje si� po drodze. Wybierz si� z nami do Achai. Cezar nie zarzuci� dot�d zamiaru podr�y. B�dzie si� zatrzymywa� wsz�dzie po drodze, �piewa�, zbiera� wie�ce, �upi� �wi�tynie i wreszcie wr�ci jako tryumfator do Italii. B�dzie to co� jakby poch�d Bachusa i Apollina w jednej osobie. Augustianie, augustianki, tysi�ce cytr � na Kastora! Warto to widzie�, bo �wiat nie widzia� dot�d niczego podobnego.

Tu po�o�y� si� na �awce przed sto�em, obok Eunice, a gdy niewolnik k�ad� mu na g�ow� wieniec z anemon�w, m�wi� dalej:

� Co� ty widzia� w s�u�bie Korbulona? Nic! Czy� zwiedza� porz�dnie �wi�tynie greckie, tak jak ja, kt�ry przesz�o dwa lata przechodzi�em z r�k jednego przewodnika do r�k drugiego? Czy� by� na Rodos ogl�da� miejsce, gdzie sta� kolos? Czy� widzia� w Panopie, w Focydzie glin�, z kt�rej Prometeusz lepi� ludzi, albo w Sparcie jaje[341], kt�re znios�a Leda, albo w Atenach s�awny pancerz sarmacki, zrobiony z kopyt ko�skich, albo na Eubei okr�t Agamemnona, albo czasz�, dla kt�rej za form� s�u�y�a lewa pier� Heleny? Czy� widzia� Aleksandri�, Memfis, piramidy, w�os Izydy, kt�ry sobie wyrwa�a z �alu za Ozyrysem? Czy� s�ysza� j�k Memnona? �wiat jest szeroki i nie wszystko si� ko�czy na Zatybrzu! Ja b�d� towarzyszy� cezarowi, a potem, gdy b�dzie wraca�, opuszcz� go i pojad� na Cypr, bo ta z�otow�osa moja boginka �yczy sobie, by�my razem ofiarowali w Pafos Cyprydzie go��bie, a trzeba ci wiedzie�, �e czego ona sobie �yczy, to si� staje.

� Niewolnic� twoj� jestem � rzek�a Eunice.

On za� wspar� uwie�czon� g�ow� na jej �onie i rzek� z u�miechem:

� Wi�c jestem niewolnikiem niewolnicy. Podziwiam ci�, boska, od st�p do g��w.

Po czym zwr�ci� si� do Winicjusza:

� Jed� z nami na Cypr. Przedtem jednak pami�taj, �e musisz widzie� si� z cezarem. �le, �e� dot�d u niego nie by�; Tygellinus got�w wyzyska� to na twoj� niekorzy��. Nie ma on wprawdzie do ciebie osobistej nienawi�ci, jednak�e nie mo�e ci� kocha� cho�by dlatego, �e jeste� moim siostrze�cem... Powiemy, �e by�e� chory. Musimy si� namy�le�, co masz mu odpowiedzie�, je�li spyta ci� o Ligi�. Najlepiej machnij r�k� i powiedz mu, �e by�a, p�ki ci si� nie znudzi�a. On to zrozumie. Powiedz mu r�wnie�, �e choroba zatrzyma�a ci� w domu, �e gor�czk� powi�kszy�o zmartwienie, i� nie mog�e� by� w Neapolu i s�ucha� jego �piewu, a do zdrowia pomog�a ci jedynie nadzieja, �e go us�yszysz. Nie l�kaj si� przesadzi�. Tygellinus zapowiada, �e wymy�li dla cezara co� nie tylko wielkiego, ale i grubego... Boj� si� jednak, by mnie nie podkopa�. Boj� si� tak�e twego usposobienia.

� Czy wiesz � rzek� Winicjusz � �e s� ludzie, kt�rzy si� cezara nie boj� i �yj� tak spokojnie, jakby go na �wiecie nie by�o?

� Wiem, kogo wymienisz: chrze�cijan.

� Tak. Oni jedni!... Nasze za� �ycie czym�e jest, je�li nie ci�g�ym strachem?

� Daj mi pok�j z twoimi chrze�cijanami. Nie boj� si� cezara, bo on mo�e o nich i nie s�ysza�, a w ka�dym razie nic o nich nie wie i tyle go oni obchodz�, ile zwi�d�e li�cie. A ja ci powiadam, �e to s� niedo��gi, �e sam to czujesz i �e je�li twoja natura otrz�sa si� na ich nauk�, to w�a�nie dlatego, �e czujesz ich niedo��stwo. Ty� cz�owiek z innej gliny i dlatego daj sobie i mnie z nimi spok�j. Potrafimy �y� i umrze�, a co oni potrafi�, to nie wiadomo.

Winicjusza uderzy�y te s�owa i wr�ciwszy do siebie pocz�� rozmy�la�, �e mo�e w istocie owa dobrotliwo�� i mi�osierdzie chrze�cijan dowodzi niedo��stwa ich dusz. Zdawa�o mu si�, �e ludzie maj�cy t�go�� i hart nie umieliby tak przebacza�. Przysz�o mu do g�owy, �e istotnie to mo�e by� powodem wstr�tu, jaki jego rzymska dusza odczuwa do tej nauki. �Potrafimy �y� i umrze�!� � m�wi� Petroniusz. A oni? Oni umiej� tylko przebacza�, ale nie rozumiej� ni prawdziwej mi�o�ci, ni prawdziwej nienawi�ci.

Rozdzia� trzydziesty

Cezar wr�ciwszy do Rzymu z�y by�, �e wr�ci�, i po kilku dniach ju� zap�on�� na nowo ch�ci� wyjazdu do Achai. Wyda� nawet edykt, w kt�rym o�wiadcza�, �e nieobecno�� jego nie potrwa d�ugo i �e rzeczy publiczne na �adn� szkod� z tego powodu nie b�d� nara�one. Za czym w towarzystwie augustian�w, mi�dzy kt�rymi znajdowa� si� i Winicjusz, uda� si� na Kapitol, by z�o�y� bogom ofiary za pomy�ln� podr�. Lecz na drugi dzie�, gdy z kolei odwiedzi� przybytek Westy, zaszed� wypadek, kt�ry wp�yn�� na zmian� wszystkich zamiar�w. Nero nie wierzy� w bog�w, ale ba� si� ich, zw�aszcza za� tajemnicza Westa tak� przejmowa�a go obaw�, �e na widok b�stwa i �wi�tego ognia w�osy podnios�y mu si� nagle z przera�enia, zwar�y si� z�by, dr�enie przebieg�o po wszystkich cz�onkach i osun�� si� na r�ce Winicjusza, kt�ry wypadkiem znajdowa� si� tu� za nim. Wyniesiono go natychmiast ze �wi�tyni i przeprowadzono na Palatyn, gdzie, lubo niebawem przyszed� zupe�nie do siebie, nie opuszcza� jednak �o�a przez ca�y dzie�. O�wiadczy� te�, ku wielkiemu zdziwieniu obecnych, �e zamiar wyjazdu odk�ada stanowczo do czas�w p�niejszych, gdy� b�stwo ostrzeg�o go tajemnie przed po�piechem. W godzin� p�niej g�oszono ju� publicznie ludowi po ca�ym Rzymie, �e cezar widz�c zasmucone twarze obywateli, powodowany mi�o�ci� ku nim, jako ojciec ku dzieciom, zostaje z nimi, by dzieli� ich uciechy i dol�. Lud, uradowany z postanowienia, a zarazem pewien, �e nie chybi� igrzyska i rozdawnictwo zbo�a, zebra� si� t�umnie przed bram� Palaty�sk�, wydaj�c okrzyki na cze�� boskiego cezara, �w za� przerwa� gr� w ko�ci, w kt�r� si� zabawia� z augustianami, i rzek�:

� Tak, trzeba by�o od�o�y�; Egipt i w�adztwo nad Wschodem wedle przepowiedni nie mo�e mnie min��, wi�c i Achaja mi nie przepadnie. Ka�� przekopa� istm[342] koryncki, a w Egipcie wzniesiem takie pomniki, przy kt�rych piramidy wydadz� si� igraszk� dziecinn�. Ka�� zbudowa� Sfinksa wi�kszego siedem razy od tego, kt�ry ko�o Memfis patrzy w pustyni�, ale ka�� mu da� twarz moj�. Wieki potomne b�d� m�wi�y tylko o tym pomniku i o mnie.

� Zbudowa�e� sobie ju� pomnik swymi wierszami, wi�kszy nie siedem, ale trzy razy po siedem od piramidy Cheopsa � rzek� Petroniusz.

� A �piewem? � spyta� Nero.

� Niestety! Gdyby to umiano zbudowa� ci taki pos�g jak pos�g Memnona, kt�ry by odzywa� si� twoim g�osem o wschodzie s�o�ca! Morza przyleg�e Egiptowi roi�yby si� po wiek wiek�w od okr�t�w, na kt�rych t�umy z trzech cz�ci �wiata ws�uchiwa�yby si� w pie�� twoj�.

� Niestety, kt� to potrafi? � rzek� Nero.

� Ale mo�esz kaza� wyci�� z bazaltu siebie powo��cego kwadryg�.

� Prawda! Uczyni� to!

� Uczynisz podarek ludzko�ci.

� W Egipcie za�lubi� te� Lun�, kt�ra jest wdow�, i b�d� naprawd� bogiem.

� A nam dasz na �ony gwiazdy, my za� utworzymy now� konstelacj�, kt�ra b�dzie si� zwa�a konstelacj� Nerona. Witeliusza jednak o�e� z Nilem, aby p�odzi� hipopotamy. Tygellinowi podaruj pustyni�, b�dzie w�wczas kr�lem szakal�w...

� A mnie co przeznaczasz? � spyta� Watyniusz.

� Niech ci� Apis[343] b�ogos�awi! Wyprawi�e� nam tak wspania�e igrzyska w Benewencie, �e nie mog� ci �le �yczy�: zr�b par� but�w Sfinksowi, kt�remu �apy dr�twiej� w czasie ros nocnych, a potem b�dziesz robi� obuwie dla kolos�w tworz�cych aleje przed �wi�tyniami. Ka�dy tam znajdzie odpowiednie zaj�cie. Domicjusz Afer na przyk�ad zostanie skarbnikiem, jako znany z uczciwo�ci. Lubi�, cezarze, gdy marzysz o Egipcie, i smuci mnie to, �e� od�o�y� zamiar wyjazdu.

Nero za� rzek�:

� Wasze �miertelne oczy nic nie widzia�y, bo b�stwo czyni si� niewidzialnym, dla kogo zechce. Wiedzcie, �e gdym by� w �wi�tyni Westy, ona sama stan�a ko�o mnie i rzek�a mi w ucho: �Od�� wyjazd�. Sta�o si� to tak niespodziewanie, �em si� przerazi�, cho� za tak� widoczn� opiek� bog�w nade mn� powinien bym im by� wdzi�czny.

� Wszyscy�my si� przerazili � rzek� Tygellinus � a westalka Rubria zemdla�a.

� Rubria! � rzek� Nero. � Jak� ona ma �nie�n� szyj�.

� Lecz si� rumieni na tw�j widok, boski cezarze...

� Tak! Zauwa�y�em to i ja. To dziwne! Westalka! Jest co� boskiego w ka�dej westalce, a Rubria jest bardzo pi�kna.

Tu zamy�li� si� na chwil�, po czym zapyta�:

� Powiedzcie mi, dlaczego Westy ludzie si� wi�cej boj� ni� innych bog�w? Co w tym jest? Ot, mnie samego l�k ogarn��, chocia� jestem najwy�szym kap�anem. Pami�tam tylko, �e pad�em na wznak i by�bym run�� na ziemi�, gdyby mnie kto� nie podtrzyma�. Kto mnie podtrzyma�?

� Ja � odrzek� Winicjusz.

� Ach, ty �srogi Aresie�? Czemu nie by�e� w Benewencie? M�wiono mi, �e� chory, i istotnie twarz masz zmienion�. Ale! S�ysza�em, �e Kroto chcia� ci� zamordowa�? Czy to prawda?

� Tak jest � i z�ama� mi rami�, ale si� obroni�em.

� Z�amanym ramieniem?

� Pom�g� mi pewien barbarzy�ca, kt�ry by� od Krotona silniejszy.

Nero spojrza� na niego ze zdziwieniem.

� Silniejszy od Krotona? Chyba �artujesz? Kroto by� najsilniejszy z ludzi, a teraz jest Syfaks z Etiopii.

� M�wi� ci, cezarze, com widzia� na w�asne oczy.

� Gdzie� jest ta per�a? Czy nie zosta� kr�lem Nemore�skim?

� Nie wiem, cezarze. Straci�em go z oczu.

� Nie wiesz nawet, z jakiego narodu?

� Mia�em z�aman� r�k�, wi�c nie mog�em si� o nic go wypyta�.

� Poszukaj mi go i znale�[344].

Na to Tygellinus rzek�:

� Ja si� tym zajm�.

Lecz Nero m�wi� dalej do Winicjusza:

� Dzi�kuj� ci, �e� mnie podtrzyma�. Mog�em, pad�szy, rozbi� g�ow�. Niegdy� dobry by� z ciebie towarzysz, ale od czasu wojny i s�u�by pod Korbulonem zdzicza�e� jako� i rzadko ci� widuj�.

Po czym pomilczawszy chwil� rzek�:

� Jak si� ma owa dziewczyna... za w�ska w biodrach... w kt�rej si� kocha�e� i kt�r� odebra�em Aulusom dla ciebie?...

Winicjusz zmiesza� si�, lecz Petroniusz w tej chwili przyszed� mu z pomoc�:

� Za�o�� si�, panie � rzek� � �e zapomnia�. Czy widzisz jego zmieszanie? Pytaj go o to, ile ich by�o od tego czasu, a nie r�cz�, czy i na to potrafi odpowiedzie�. Z Winicjusz�w dobrzy �o�nierze, ale lepsze jeszcze koguty. Trzeba im stada. Ukarz go za to, panie, i nie zapro� go na uczt�, jak� nam Tygellinus obiecuje wyprawi� na twoj� cze�� na stawie Agryppy.

� Nie, nie uczyni� tego. Ufam Tygellinowi, �e tam w�a�nie stada nie zabraknie.

� Mia�o�by brakn�� Charytek tam, gdzie b�dzie Amor? � odpowiedzia� Tygellin.

Lecz Nero rzek�:

� Nuda mnie dr�czy! Zosta�em z woli bogini w Rzymie, ale go nie mog� znosi�. Wyjad� do Ancjum. Dusz� si� w tych ciasnych ulicach, w�r�d tych wal�cych si� dom�w, w�r�d tych plugawych zau�k�w. Smrodliwe powietrze zalatuje a� tu, do mego domu i do moich ogrod�w. Ach, gdyby trz�sienie ziemi zniszczy�o Rzym, gdyby jaki rozgniewany b�g zr�wna� go z ziemi�, dopiero pokaza�bym wam, jak powinno si� budowa� miasto, kt�re jest g�ow� �wiata i moj� stolic�.

� Cezarze � odpowiedzia� Tygellinus � m�wisz: �Gdyby jaki rozgniewany b�g zniszczy� miasto� � czy tak?

� Tak! Wi�c c�?

� Albo� nie jeste� bogiem?

Nero machn�� r�k� z wyrazem znu�enia, po czym rzek�:

� Zobaczymy, co nam urz�dzisz na stawach Agryppy. Potem wyjad� do Ancjum. Wy wszyscy jeste�cie mali, wi�c nie rozumiecie, �e mi potrzeba rzeczy wielkich.

To powiedziawszy przymkn�� oczy daj�c w ten spos�b zna�, �e potrzebuje spoczynku. Jako� augustianie pocz�li si� rozchodzi�. Petroniusz wyszed� z Winicjuszem i rzek� mu:

� Jeste� wi�c wezwany do udzia�u w zabawie. Miedzianobrody wyrzek� si� podr�y, ale natomiast b�dzie szala� wi�cej ni� kiedykolwiek i rozpo�ciera� si� w mie�cie jak we w�asnym domu. Staraj si� i ty znale�� w szale�stwach rozrywk� i zapomnienie. U licha! Podbili�my przecie �wiat i mamy prawo si� bawi�. Ty, Marku, jeste� bardzo pi�knym ch�opcem i temu w cz�ci przypisuj� s�abo��, jak� mam do ciebie. Na Dian� efesk�! Gdyby� ty m�g� widzie� swoje zro�ni�te brwi i swoj� twarz, w kt�rej zna� star� krew Kwiryt�w! Tamci wygl�daj� przy tobie jak wyzwole�cy. Tak jest! Gdyby nie ta dzika nauka, Ligia by�aby dzi� w domu twoim. Pr�buj�e mi jeszcze dowodzi�, �e to nie s� nieprzyjaciele �ycia i ludzi... Obeszli si� z tob� dobrze, wi�c mo�esz by� im wdzi�czny, ale na twoim miejscu znienawidzi�bym t� nauk�, a szuka� rozkoszy tam, gdzie j� znale�� mo�na. Jeste� pi�knym ch�opcem, powtarzam ci, a Rzym roi si� od rozw�dek.

� Dziwi� si� tylko, �e ci� to wszystko jeszcze nie m�czy � odpowiedzia� Winicjusz.

� Kto ci to powiedzia�? Mnie m�czy to od dawna, ale ja nie mam twoich lat. Ja zreszt� mam inne zami�owania, kt�rych tobie brak. Lubi� ksi��ki, kt�rych ty nie lubisz, lubi� poezj�, kt�ra ci� nudzi, lubi� naczynia, gemmy i mn�stwo rzeczy, na kt�re ty nie patrzysz, mam b�le w krzy�u, kt�rych ty nie miewasz, i wreszcie znalaz�em Eunice, ty za� nic podobnego nie znalaz�e�... Mnie dobrze w domu, w�r�d arcydzie�, z ciebie za� nigdy nie zrobi� estety. Ja wiem, �e w �yciu nic ju� wi�cej nie znajd� nad to, com znalaz�, ty sam nie wiesz, �e ci�gle jeszcze spodziewasz si� i szukasz. Gdyby na ciebie �mier� przysz�a, przy ca�ej twej odwadze i wszystkich smutkach umar�by� ze zdziwieniem, �e ju� trzeba �wiat opu�ci�, ja za� przyj��bym j� jako konieczno�� z tym prze�wiadczeniem, �e nie ma na ca�ym �wiecie takich jag�d, kt�rych bym nie spr�bowa�. Nie �piesz� si�, ale te� nie b�d� si� oci�ga�, postaram si� tylko, by mi by�o do ostatka weso�o. S� na �wiecie weseli sceptycy. Stoicy s� dla mnie g�upcami, ale stoicyzm przynajmniej hartuje, twoi za� chrze�cijanie wprowadzaj� na �wiat smutek, kt�ry jest tym w �yciu, czym deszcz w naturze. Czy wiesz, czegom si� dowiedzia�? � Oto �e w czasie uroczysto�ci, kt�re wyprawi Tygellin, na brzegach stawu Agryppy stan� lupanaria, a w nich zebrane b�d� kobiety z najpierwszych dom�w w Rzymie. Czy� nie znajdzie si� cho� jedna do�� pi�kna, by mog�a ci� pocieszy�? B�d� i dziewice, kt�re po raz pierwszy na �wiat wyst�pi�... jako nimfy. Takie nasze cesarstwo rzymskie... Ciep�o ju�! Po�udniowy wiatr ogrzeje wody i nie spryszczy nagich cia�. A ty, Narcyzie, wiedz o tym, �e nie znajdzie si� ani jedna, kt�ra by ci si� opar�a. Ani jedna � cho�by by�a westalk�.

Winicjusz pocz�� si� uderza� w g�ow� d�oni� jak cz�owiek zaj�ty wiecznie jedn� my�l�.

� Trzeba� szcz�cia, �ebym na tak� jedyn� trafi�...

� A kt� to sprawi�, je�li nie chrze�cijanie!... Ale ludzie, kt�rych god�em jest krzy�, nie mog� by� inni. S�uchaj mnie: Grecja by�a pi�kna i stworzy�a m�dro�� wiata, my stworzyli�my si��, a co, jak my�lisz, mo�e stworzy� ta nauka? Je�li wiesz, to obja�nij mnie, bo, na Polluksa, nie mog� si� domy�le�.

Winicjusz wzruszy� ramionami.

� Zdawa�oby si�, i� boisz si�, abym nie zosta� chrze�cijaninem.

� Boj� si�, by� sobie �ycia nie popsu�. Je�li nie potrafisz by� Grecj�, b�d� Rzymem: w�adaj i u�ywaj! Szale�stwa nasze maj� dlatego pewien sens, �e w nich tkwi taka w�a�nie my�l. Miedzianobrodym pogardzam, bo jest b�aznem-Grekiem. Gdyby si� mia� za Rzymianina, przyzna�bym mu, �e ma s�uszno�� pozwalaj�c sobie na szale�stwa. Przyrzecz mi, �e je�li teraz wr�ciwszy do domu zastaniesz jakiego chrze�cijanina, poka�esz mu j�zyk. Je�li to b�dzie Glaukus lekarz, to si� nawet nie zdziwi. Do widzenia na stawie Agryppy.

Rozdzia� trzydziesty pierwszy

Pretorianie okr��ali gaje rosn�ce po brzegach stawu Agryppy, aby zbyt wielkie t�umy widz�w nie przeszkadza�y cezarowi i jego go�ciom, gdy� i tak m�wiono, �e co tylko by�o w Rzymie odznaczaj�cego si� bogactwem, umys�em lub pi�kno�ci�, stawi�o si� na ow� uczt�, kt�ra nie mia�a r�wnej sobie w dziejach miasta. Tygellinus chcia� wynagrodzi� cezarowi od�o�on� podr� do Achai, a zarazem przewy�szy� wszystkich, kt�rzy kiedykolwiek podejmowali Nerona, i dowie�� mu, �e nikt go tak zabawi� nie potrafi. W tym celu, jeszcze bawi�c przy cezarze w Neapolis, a potem w Benewencie, czyni� przygotowania i wysy�a� rozkazy, by z najodleglejszych kra�c�w �wiata sprowadzono zwierz�ta, ptaki, rzadkie ryby i ro�liny, nie pomijaj�c naczy� i tkanin, kt�re mia�y uczt� u�wietni�. Dochody z ca�ych prowincji sz�y na zaspokojenie szalonych pomys��w, lecz na to pot�ny faworyt nie potrzebowa� si� ogl�da�. Wp�yw jego wzrasta� z dniem ka�dym. Tygellinus mo�e nie by� jeszcze Neronowi milszy od innych, ale stawa� si� coraz niezb�dniejszym. Petroniusz przewy�sza� go niesko�czenie polorem[345], umys�em, dowcipem i w rozmowach lepiej umia� bawi� cezara, ale na swoje nieszcz�cie przewy�sza� w tym i cezara, wskutek czego budzi� jego zazdro��. Nie umia� te� by� pos�usznym we wszystkim narz�dziem i cezar ba� si� jego zdania, gdy chodzi�o o rzeczy smaku. Z Tygellinem za� nie czu� si� nigdy skr�powanym. Sama nazwa: arbiter elegantiarum, jak� nadawano Petroniuszowi, dra�ni�a mi�o�� w�asn� Nerona, kt� bowiem, je�li nie on sam, powinien j� nosi�? Tygellinus mia� jednak tyle rozumu, i� zdawa� sobie spraw� ze swych brak�w, a widz�c, �e nie mo�e i�� w zawody ani z Petroniuszem, ani z Lukanem, ani z innymi, kt�rych wyr�nia�o czy to urodzenie, czy talenty, czy nauka � postanowi� zgasi� ich podatno�ci� swych s�u�b, a przede wszystkim zbytkiem takim, �eby i wyobra�nia Nerona zosta�a nim uderzona.

Uczt� wi�c kaza� zastawi� na olbrzymiej tratwie zbudowanej z poz�oconych belek. Brzegi jej przybrane by�y w przepyszne konchy, po�awiane w Morzu Czerwonym i w Oceanie Indyjskim, graj�ce kolorami pere� i t�czy. Boki by�y pokryte k�pami palm, gaikami lotos�w i r� rozkwit�ych, w�r�d kt�rych ukryto fontanny tryskaj�ce wonno�ciami, pos�gi bog�w i z�ote lub srebrne klatki nape�nione r�nokolorowym ptactwem. W �rodku wznosi� si� olbrzymi namiot albo raczej, dla niezas�aniania widoku, tylko wierzch namiotu z syryjskiej purpury, wsparty na srebrnych s�upkach, pod nim za� b�yszcza�y jak s�o�ca sto�y przygotowane dla biesiadnik�w, obci��one szk�em aleksandryjskim, kryszta�em i naczyniami wprost bez ceny, z�upionymi w Italii, Grecji i Azji Mniejszej. Tratwa, maj�ca z powodu nagromadzonych na niej ro�lin poz�r wyspy i ogrodu, po��czona by�a sznurami ze z�ota i purpury z �odziami w kszta�cie ryb, �ab�dzi, mew i flaming�w, w kt�rych przy kolorowych wios�ach siedzieli nadzy wio�larze i wio�larki, o kszta�tach i rysach cudnej pi�kno�ci, z w�osami utrefionymi na spos�b wschodni lub uj�tymi w z�ote siatki. Gdy Nero, przybywszy z Poppe� i augustianami, przybi� do g��wnej tratwy i zasiad� pod purpurowym namiotem, �odzie owe poruszy�y si�, wios�a pocz�y uderza� wod�, wypr�y�y si� z�ote sznury i tratwa wraz z uczt� i go��mi pocz�a si� porusza� i opisywa� kr�gi po stawie. Otoczy�y j� te� inne �odzie i inne mniejsze tratwy, pe�ne cytrzystek i harfiarek, kt�rych r�owe cia�a, na tle b��kitu nieba i wody i w odblaskach od z�otych instrument�w, zdawa�y si� wsi�ka� w siebie owe b��kity i odblaski, mieni� si� i kwitn�� jak kwiaty.

Z gaj�w pobrze�nych, z dziwacznych budynk�w, powznoszonych umy�lnie i poukrywanych w�r�d g�stwy, ozwa�y si� tak�e odg�osy muzyki i �piewu. Zabrzmia�a okolica, zabrzmia�y gaje, echa roznios�y d�wi�k rog�w i tr�b. Sam cezar, maj�c po jednej stronie Poppe�, po drugiej Pitagorasa, podziwia� i zw�aszcza gdy mi�dzy �odziami pojawi�y si� m�ode niewolnicze dziewcz�ta poprzebierane za syreny, pokryte zielon� siatk� na�laduj�c� �usk�, nie szcz�dzi� pochwa� Tygellinowi. Z przyzwyczajenia spogl�da� jednak na Petroniusza, chc�c pozna� zdanie �arbitra�, lecz �w zachowywa� si� przez d�ugi czas oboj�tnie i dopiero wr�cz zapytany odrzek�:

� Ja s�dz�, panie, �e dziesi�� tysi�cy obna�onych dziewic czyni mniejsze wra�enie ni� jedna.

Cezarowi podoba�a si� jednak �p�ywaj�ca uczta�, albowiem by�a czym� nowym. Podawano zreszt�, jak zwykle, tak wyszukane potrawy, �e i wyobra�nia Apicjusza omdla�aby na ich widok, i wina w tylu gatunkach, �e Othon, kt�ry podawa� ich osiemdziesi�t, skry�by si� pod wod� ze wstydu, gdyby m�g� widzie� �w przepych. Do sto�u pr�cz kobiet zasiedli sami augustianie, w�r�d kt�rych Winicjusz gasi� wszystkich pi�kno�ci�. Niegdy� posta� i twarz jego zbyt znamionowa�y �o�nierza z zawodu, teraz troski wewn�trzne i b�l fizyczny, przez kt�ry przeszed�, wyrze�bi�y tak jego rysy, jakby przesz�a po nich delikatna r�ka mistrza rze�biarza. P�e� jego straci�a dawn� �niado��, lecz zosta�y jej z�otawe po�yski numidyjskiego marmuru. Oczy sta�y si� wi�ksze, smutniejsze. Tylko tors jego zachowa� dawne pot�ne formy, jakby stworzone do pancerza, lecz nad tym torsem legionisty widnia�a g�owa greckiego boga albo przynajmniej wyrafinowanego patrycjusza, zarazem subtelna i przepyszna. Petroniusz m�wi�c mu, �e �adna z augustianek i nie potrafi, i nie zechce mu si� oprze�, m�wi� jak cz�owiek do�wiadczony. Patrzy�y na niego teraz wszystkie, nie wyjmuj�c Poppei ani westalki Rubrii, kt�r� cezar �yczy� sobie mie� na uczcie.

Wina, mro�one w �niegach z g�r, wkr�tce rozgrza�y serca i g�owy biesiadnik�w. Z g�stwiny pobrze�nej wysuwa�y si� coraz nowe ��dki o kszta�tach konik�w polnych i ��tek. B��kitna szyba stawu wygl�da�a, jakby j� kto przyrzuci� p�atkami kwiat�w lub jakby j� poobsiada�y motyle. Nad �odziami unosi�y si� tu i �wdzie poprzywi�zywane na srebrnych i niebieskich niciach lub sznurkach go��bie i inne ptaki z Indii i Afryki. S�o�ce przebieg�o ju� wi�ksz� cz�� nieba, ale dzie�, lubo uczta odbywa�a si� w pocz�tkach maja, by� ciep�y, a nawet upalny. Staw ko�ysa� si� od uderze� wiose�, kt�re bi�y to� w takt muzyki, lecz w powietrzu nie by�o najmniejszego tchnienia wiatru i gaje sta�y nieruchome, jakby zas�uchane i zapatrzone w to, co dzia�o si� na wodzie. Tratwa kr��y�a wci�� po stawie wioz�c coraz bardziej pijanych i wrzaskliwych biesiadnik�w. Jeszcze uczta nie dobieg�a do po�owy, gdy nie pilnowano ju� porz�dku, w jakim wszyscy zasiedli przy stole. Sam cezar da� przyk�ad, wstawszy bowiem kaza� ust�pi� Winicjuszowi, kt�ry spoczywa� przy Rubrii westalce, i zaj�wszy jego triclinium pocz�� jej szepta� co� do ucha. Winicjusz znalaz� si� przy Poppei, kt�ra po chwili wyci�gn�a do� rami� prosz�c, by zapi�� jej rozlu�niony naramiennik, a gdy uczyni� to troch� dr��cymi r�koma, rzuci�a mu spod swoich d�ugich rz�s spojrzenie jakby zawstydzone i potrz�sn�a sw� z�ot� g�ow�, niby czemu� przecz�c. Tymczasem s�o�ce sta�o si� wi�ksze, czerwie�sze i z wolna stacza�o si� za szczyty gaj�w; go�cie byli po wi�kszej cz�ci zupe�nie pijani. Tratwa kr��y�a teraz blisko brzeg�w, na kt�rych w�r�d k�p drzew i kwiat�w wida� by�o grupy ludzi poprzebieranych za faun�w lub za satyr�w, graj�cych na fletniach, multankach[346] i b�benkach, oraz grupy dziewcz�t przedstawiaj�cych nimfy, driady i hamadriady. Mrok zapad� wreszcie w�r�d pijanych okrzyk�w na cze�� Luny, dochodz�cych spod namiotu; w�wczas gaje za�wieci�y tysi�cem lamp. Z lupanari�w, stoj�cych po brzegach, pop�yn�y roje �wiat�a: na tarasach ukaza�y si� nowe grupy, r�wnie� obna�one, sk�adaj�ce si� z �on i c�rek pierwszych dom�w rzymskich. Te g�osem i wyuzdanymi ruchami pocz�y przyzywa� biesiadnik�w. Tratwa przybi�a wreszcie do brzegu, cezar i augustianie wypadli do gaj�w, rozproszyli si� w lupanariach, w namiotach ukrytych w�r�d g�stwy, w grotach sztucznie urz�dzonych w�r�d �r�de� i fontann. Sza� ogarn�� wszystkich; nikt nie wiedzia�, gdzie podzia� si� cezar, kto jest senatorem, kto rycerzem, kto skoczkiem lub muzykiem. Satyry i fauny pocz�y goni� z krzykiem za nimfami. Bito tyrsami w lampy, by je pogasi�. Niekt�re cz�ci gaj�w ogarn�a ciemno��. Wsz�dzie jednak s�ycha� by�o to g�o�ne krzyki, to �miechy, to szept, to zdyszany oddech ludzkich piersi. Rzym istotnie nie widzia� dot�d nic podobnego.

Winicjusz nie by� pijany jak na owej uczcie w pa�acu cezara, na kt�rej by�a Ligia, ale i jego ol�ni� i upoi� widok wszystkiego, co si� dzia�o, a wreszcie ogarn�a go gor�czka rozkoszy. Wypad�szy do lasu, bieg� razem z innymi, upatruj�c, kt�ra z driad wyda mu si� najpi�kniejsz�. Co chwila przelatywa�y ko�o niego ze �piewem i okrzykami coraz nowe ich stada, gonione przez faun�w, satyr�w, senator�w, rycerzy i przez odg�osy muzyki. Ujrzawszy nareszcie orszak dziewic prowadzony przez jedn�, przybran� za Dian�, skoczy� ku niemu chc�c bli�ej spojrze� na bogini� i nagle serce zamar�o mu w piersiach. Oto zdawa�o mu si�, �e w bogini z ksi�ycem na g�owie poznaje Ligi�.

One za� otoczy�y go szalonym korowodem, a po chwili, chc�c go widocznie sk�oni� do po�cigu, pierzch�y jak stado sarn[347]. Lecz on zosta� na miejscu z bij�cym sercem, bez oddechu, bo jakkolwiek rozpozna�, �e Diana nie by�a Ligi� i z bliska nie by�a nawet do niej podobna, zbyt silne wra�enie pozbawi�o go si�. Nagle ogarn�a go t�sknota za Ligi� tak niezmierna, jakiej nigdy w �yciu nie do�wiadcza�, i mi�o�� do niej nap�yn�a mu now� ogromn� fal� do piersi. Nigdy nie wyda�a mu si� dro�sz�, czystsz� i bardziej umi�owan� jak w tym lesie sza�u i dzikiej rozpusty. Przed chwil� sam chcia� pi� z tego kielicha i wzi�� udzia� w owym rozp�taniu zmys��w i bezwstydu, teraz przej�� go wstr�t i obrzydzenie. Poczu�, �e dusi go ohyda, �e piersiom potrzeba powietrza, a oczom gwiazd nie za�mionych przez g�stw� tego strasznego gaju, i postanowi� ucieka�. Lecz zaledwie ruszy�, stan�a przed nim jaka� posta� z g�ow� owini�t� w zas�on� i wspar�szy si� d�o�mi na jego ramionach, pocz�a szepta� oblewaj�c mu gor�cym tchnieniem twarz:

� Kocham ci�!... P�jd�! Nikt nas nie ujrzy. �piesz si�!

Winicjusz obudzi� si� jakby ze snu:

� Kto� ty?

Lecz ona wspar�a si� na nim piersi� i pocz�a nalega�:

� �piesz si�! Patrz, jak tu pusto, a ja ci� kocham. P�jd�!

� Kto� ty? � powt�rzy� Winicjusz.

� Zgadnij!...

To rzek�szy przycisn�a przez zas�on� usta do jego ust, ci�gn�c jednocze�nie ku sobie jego g�ow�, a� wreszcie, gdy jej zbrak�o oddechu, oderwa�a od niego twarz.

� Noc mi�o�ci!... noc zapami�tania! � m�wi�a chwytaj�c szybko powietrze. � Dzi� wolno... Masz mnie!

Lecz Winicjusza sparzy� �w poca�unek i nape�ni� go nowym obrzydzeniem. Dusza i serce jego by�y gdzie indziej i na ca�ym �wiecie nie istnia�o dla niego nic pr�cz Ligii.

Wi�c odsun�wszy r�k� zakwefion� posta� rzek�:

� Ktokolwiek jeste�, kocham inn� i nie chc� ci�.

A ona zni�y�a ku niemu g�ow�:

� Uchyl zas�ony.

Lecz w tej chwili zaszele�ci�y li�cie pobliskich mirt�w; posta� znik�a jak senne widziad�o, tylko z daleka rozleg� si� jej �miech, jaki� dziwny i z�owrogi.

Petroniusz stan�� przed Winicjuszem.

� S�ysza�em i widzia�em � rzek�.

Winicjusz za� odpowiedzia�:

� P�jd�my st�d!...

I poszli. Min�li gorej�ce �wiat�em lupanaria, gaj, �a�cuch konnych pretorian�w i odnale�li lektyki.

� Wst�pi� do ciebie � rzek� Petroniusz.

I wsiedli razem. Lecz przez drog� milczeli obaj. Dopiero gdy znale�li si� w atrium Winicjuszowego domu, Petroniusz rzek�:

� Czy wiesz, kto to by�?

� Rubria? � spyta� Winicjusz wstrz�sn�wszy si� na sam� my�l, �e Rubria by�a westalk�.

� Nie.

� Wi�c kto?

Petroniusz zni�y� g�os:

� Ogie� Westy zosta� splugawiony, bo Rubria by�a z cezarem. Z tob� za� m�wi�a...

Tu doko�czy� jeszcze ciszej:

� Diva Augusta.

Nasta�a chwila milczenia.

� Cezar � rzek� Petroniusz � nie umia� ukry� przy niej swej ��dzy do Rubrii, wi�c mo�e chcia�a si� zem�ci�, a ja przeszkodzi�em wam dlatego, �e gdyby� poznawszy August� odm�wi� jej, to by�by� zgubiony bez ratunku: ty, Ligia, a mo�e i ja.

Lecz Winicjusz wybuchn��:

� Mam dosy� Rzymu, cezara, uczt, Augusty, Tygellina i was wszystkich! Dusz� si�! Nie mog� tak �y�, nie mog�! Rozumiesz mnie?

� Tracisz g�ow�, s�d, miar�!... Winicjuszu!

� Kocham j� jedn� w �wiecie!

� Wi�c co?

� Wi�c nie chc� innej mi�o�ci, nie chc� waszego �ycia, waszych uczt, waszego bezwstydu i waszych zbrodni!

� Co si� z tob� dzieje? Czy� ty chrze�cijanin?

A m�ody cz�owiek obj�� r�koma g�ow� i pocz�� powtarza� jakby z rozpacz�:

� Jeszcze nie! Jeszcze nie!

Rozdzia� trzydziesty drugi

Petroniusz odszed� do domu wzruszaj�c ramionami i niezadowolony mocno. Spostrzeg� teraz i on, �e przestali si� z Winicjuszem rozumie� i �e dusze ich rozbieg�y si� zupe�nie. Niegdy� Petroniusz mia� nad m�odym �o�nierzem ogromny wp�yw[348]. By� mu we wszystkim wzorem i cz�sto kilka ironicznych s��w z jego strony wystarcza�o, by Winicjusza od czego� powstrzyma� lub do czego� popchn��. Obecnie nie zosta�o z tego nic, tak dalece, �e Petroniusz nie pr�bowa� nawet dawnych sposob�w, czuj�c, �e jego dowcip i ironia ze�lizn� si� bez �adnego skutku po nowych pok�adach, jakie na dusz� Winicjusza na�o�y�a mi�o�� i zetkni�cie si� z niepoj�tym �wiatem chrze�cija�skim. Do�wiadczony sceptyk rozumia�, �e straci� klucz do tej duszy. Przejmowa�o go te� to niezadowoleniem, a nawet i obaw�, kt�r� spot�gowa�y jeszcze wypadki tej nocy. �Je�li to ze strony Augusty nie przemijaj�ce zachcenie, lecz trwalsza ��dza � my�la� Petroniusz � to b�dzie jedno z dwojga: albo Winicjusz jej si� nie oprze i mo�e by� przez lada wypadek zgubiony, albo, co dzi� do niego podobne, oprze si� i w takim razie b�dzie zgubiony na pewno, a z nim mog� by� i ja, cho�by dlatego, �e jestem jego krewnym i �e Augusta, obj�wszy niech�ci� ca�� rodzin�, przerzuci wag� swego wp�ywu na stron� Tygellina...� I tak, i tak by�o �le. Petroniusz by� cz�owiekiem odwa�nym i �mierci si� nie ba�, ale nie spodziewaj�c si� od niej niczego, nie chcia� jej wywo�ywa�. Po d�ugim namy�le postanowi� wreszcie, �e najlepiej i najbezpieczniej b�dzie wyprawi� Winicjusza z Rzymu w podr�. Ach, gdyby m�g� da� mu w dodatku na drog� Ligi�, by�by to z rado�ci� uczyni�. Lecz i tak spodziewa� si�, �e nie b�dzie mu go zbyt trudno nam�wi�. W�wczas rozpu�ci�by na Palatynie wie�� o chorobie Winicjusza i odsun��by niebezpiecze�stwo zar�wno od niego jak i od siebie. Augusta ostatecznie nie wiedzia�a, czy by�a przez Winicjusza poznana; mog�a przypuszcza�, �e nie, wi�c jej mi�o�� w�asna dotychczas niezbyt ucierpia�a. Inaczej mog�o by� jednak w przysz�o�ci i nale�a�o temu zapobiec. Petroniusz chcia� przede wszystkim wygra� na czasie, rozumia� bowiem, �e skoro raz cezar ruszy do Achai, w�wczas Tygellinus, kt�ry si� na niczym z zakresu sztuki nie rozumia�, zejdzie na drugi plan i straci sw�j wp�yw. W Grecji Petroniusz pewien by� zwyci�stwa nad wszystkimi wsp�zawodnikami.

Tymczasem postanowi� czuwa� nad Winicjuszem i zach�ca� go do podr�y. Przez kilkana�cie dni rozmy�la� nawet nad tym, �e gdyby wyrobi� u cezara edykt, wyp�dzaj�cy chrze�cijan z Rzymu, to Ligia opu�ci�aby go razem z innymi wyznawcami Chrystusa, a za ni� i Winicjusz. W�wczas nie potrzeba by go namawia�. Sama za� rzecz by�a mo�liwa. Wszak�e nie tak dawno jeszcze, gdy �ydzi wszcz�li rozruchy z nienawi�ci do chrze�cijan, Klaudiusz cezar, nie umiej�c odr�ni� jednych od drugich, wyp�dzi� �yd�w. Czemu by zatem Nero nie mia� wyp�dzi� chrze�cijan? W Rzymie by�oby przestronniej. Petroniusz po owej �p�ywaj�cej uczcie� widywa� codziennie Nerona i na Palatynie, i w innych domach. Podsun�� mu podobn� my�l by�o �atwo, bo cezar nie opiera� si� nigdy namowom przynosz�cym komu� zgub� lub szkod�. Po dojrza�ym zastanowieniu Petroniusz u�o�y� sobie ca�y plan. Oto wyprawi u siebie uczt� i na niej sk�oni cezara do wydania edyktu. Mia� nawet niep�onn� nadziej�, �e cezar jemu powierzy wykonanie. W�wczas wyprawi�by Ligi�, ze wszystkimi nale�nymi kochance Winicjusza wzgl�dami, na przyk�ad do Baiae i niechby si� tam kochali i bawili w chrze�cija�stwo, ile by im si� podoba�o.

Tymczasem odwiedza� Winicjusza cz�sto, raz dlatego, �e przy ca�ym swym rzymskim egoizmie nie m�g� si� pozby� przywi�zania do niego, a po wt�re, by namawia� go do podr�y. Winicjusz udawa� chorego i nie pokazywa� si� na Palatynie, gdzie co dzie� powstawa�y inne zamiary. Pewnego dnia wreszcie Petroniusz us�ysza� z w�asnych ust cezara, �e wybiera si� stanowczo za trzy dni do Ancjum, i zaraz nazajutrz poszed� zawiadomi� o tym Winicjusza.

Lecz �w pokaza� mu list� os�b zaproszonych do Ancjum, kt�r� rano przyni�s� mu wyzwoleniec cezara.

� Jest na niej moje nazwisko � rzek� � jest i twoje. Wr�ciwszy zastaniesz tak� sam� u siebie.

� Gdyby mnie nie by�o mi�dzy zaproszonymi � odpowiedzia� Petroniusz � to by znaczy�o, �e trzeba umrze�, nie spodziewam si� za�, by to nast�pi�o przed podr� do Achai. B�d� tam Neronowi zbyt potrzebny.

Po czym przejrzawszy list� rzek�:

� Ledwo�my przybyli do Rzymu, trzeba zn�w opu�ci� dom i wlec si� do Ancjum. Ale trzeba! Bo to nie tylko zaproszenie, to zarazem rozkaz.

� A gdyby kto nie pos�ucha�?

� Dosta�by innego rodzaju wezwanie: by si� wybra� w znacznie d�u�sz� podr�, w tak�, z kt�rej si� nie wraca. Co za szkoda, �e� nie pos�ucha� mojej rady i nie wyjecha�, p�ki by� czas. Teraz musisz do Ancjum.

� Teraz musz� do Ancjum... Patrz�e, w jakich my czasach �yjemy i jakimi pod�ymi jeste�my niewolnikami.

� Czy� to dzi� dopiero spostrzeg�?

� Nie. Ale widzisz, ty� mi dowodzi�, �e nauka chrze�cija�ska jest nieprzyjaci�k� �ycia, bo nak�ada na nie wi�zy. A czy� mog� by� twardsze ni� te, kt�re nosimy? Ty� m�wi�: �Grecja stworzy�a m�dro�� i pi�kno��, a Rzym moc�. Gdzie� nasza moc?

� Zawo�aj sobie Chilona. Nie mam dzi� �adnej ochoty do filozofowania. Na Herkulesa! Nie ja stworzy�em te czasy i nie ja za nie odpowiadam. M�wmy o Ancjum. Wiedz, �e czeka ci� tam wielkie niebezpiecze�stwo i �e lepiej by mo�e by�o dla ciebie zmierzy� si� z tym Ursusem, kt�ry zd�awi� Krotona, ni� tam jecha�, a jednak nie mo�esz nie jecha�.

Winicjusz skin�� niedbale d�oni� i rzek�:

� Niebezpiecze�stwo! My wszyscy brodzimy w mroku �mierci i co chwila jaka� g�owa zanurza si� w �w mrok.

� Czy mam ci wylicza� wszystkich, kt�rzy mieli troch� rozumu i dlatego mimo czas�w Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza i Nerona do�yli osiemdziesi�ciu lub dziewi��dziesi�ciu lat? Niech ci za przyk�ad pos�u�y cho�by tylko taki Domicjusz Afer. Ten zestarza� si� spokojnie, cho� ca�e �ycie by� z�odziejem i �otrem.

� Mo�e dlatego! Mo�e w�a�nie dlatego! � odpowiedzia� Winicjusz.

Po czym j�� przegl�da� list� i rzek�:

� Tygellinus, Watyniusz, Sekstus Afrykanus, Akwilinus Regulus, Suiliusz Nerulinus, Epriusz Marcelus i tak dalej! Co za zbi�r ho�oty i �otr�w!... I powiedzie�, �e to rz�dzi �wiatem!... Czy nie lepiej by im przysta�o obwozi� jakie� egipskie albo syryjskie b�stwo po miasteczkach, brz�ka� w sistry i zarabia� na chleb wr�biarstwem albo skokami?...

� Lub pokazywa� uczone ma�py, rachuj�ce psy albo os�a dmuchaj�cego we flet � doda� Petroniusz. � Wszystko to prawda, ale m�wmy o czym� wa�niejszym. Zbierz uwag� i s�uchaj mnie: opowiada�em na Palatynie, �e� chory i nie mo�esz opuszcza� domu, tymczasem nazwisko twoje znajduje si� jednak na li�cie, co dowodzi, �e kto� nie uwierzy� moim opowiadaniom i postara� si� o to umy�lnie. Neronowi nic na tym nie zale�a�o, albowiem jeste� dla niego �o�nierzem, z kt�rym co najwy�ej mo�na gada� o gonitwach w cyrku i kt�ry o poezji i muzyce nie ma poj�cia. Ot� o umieszczenie twego nazwiska postara�a si� chyba Poppea, a to znaczy, �e jej ��dza ku tobie nie by�a przemijaj�cym zachceniem i �e pragnie ci� zdoby�.

� Odwa�na z niej Augusta!

� Odwa�na zaiste, bo mo�e ci� zgubi� bez ratunku. A niechby Wenus natchn�a j� jak najpr�dzej inn� mi�o�ci�, ale p�ki chce jej si� ciebie, musisz zachowa� jak najwi�ksze ostro�no�ci. Miedzianobrodemu ona ju� poczyna powszednie�, woli ju� dzi� Rubri� lub Pitagorasa, lecz przez sam� mi�o�� w�asn� wywar�by na was najstraszniejsz� zemst�.

� W gaju nie wiedzia�em, �e to ona do mnie m�wi�a, ale przecie�e� pods�uchiwa� i wiesz, co jej odpowiedzia�em: �e kocham inn� i �e jej nie chc�.

� A ja ci� zaklinam na wszystkich bog�w podziemnych, nie tra� tej resztki rozumu, kt�r� ci jeszcze chrze�cijanie zostawili. Jak mo�na si� waha� maj�c wyb�r mi�dzy zgub� prawdopodobn� a pewn�? Zali nie m�wi�em ci ju�, �e gdyby� zrani� mi�o�� w�asn� Augusty, nie by�oby dla ciebie ratunku? Na Hades! Je�li ci �ycie zbrzyd�o, to lepiej sobie zaraz �y�y otw�rz lub rzu� si� na miecz, bo gdy obrazisz Poppe�, mo�e ci� spotka� �mier� mniej lekka. Niegdy� przyjemniej by�o z tob� m�wi�! O co w�a�ciwie ci chodzi? Czy ci� ub�dzie? Czy ci to przeszkodzi kocha� twoj� Ligi�? Pami�taj przy tym, �e Poppea widzia�a j� na Palatynie i �e nietrudno jej si� b�dzie domy�le�, dla kogo odrzucasz tak wysokie �aski. A w�wczas wydob�dzie j� cho�by spod ziemi. Zgubisz nie tylko siebie, ale i Ligi�, rozumiesz?

Winicjusz s�ucha�, jakby my�l�c o czym innym, i wreszcie rzek�:

� Ja musz� j� widzie�.

� Kogo? Ligi�?

� Ligi�.

� Wiesz, gdzie ona jest?

� Nie.

� Wi�c zaczniesz zn�w szuka� jej po starych cmentarzach i na Zatybrzu?

� Nie wiem, ale musz� j� widzie�.

� Dobrze. Jakkolwiek jest chrze�cijank�, mo�e si� oka�e, i� jest rozs�dniejsza od ciebie, a oka�e si� to z pewno�ci�, je�li nie chce twojej zguby.

Winicjusz ruszy� ramionami.

� Wyratowa�a mnie z r�k Ursusa.

� W takim razie �piesz si�, bo Miedzianobrody nie b�dzie zwleka� z wyjazdem. Wyroki �mierci mo�e wydawa� i z Ancjum.

Lecz Winicjusz nie s�ucha�. Zajmowa�a go tylko jedna my�l: zobaczenia si� z Ligi�, wi�c pocz�� rozmy�la� nad sposobami.

Tymczasem zdarzy�a si� okoliczno��, kt�ra mog�a usun�� wszystkie trudno�ci. Oto nazajutrz przyszed� niespodzianie do niego Chilo.

Przyszed� n�dzny i obdarty, z oznakami g�odu w twarzy i w podartym �achmanie, s�u�ba jednak, kt�ra mia�a dawniej rozkaz puszczania go o ka�dej porze dnia i nocy, nie �mia�a go wstrzymywa�, tak �e wszed� prosto do atrium, i stan�wszy przed Winicjuszem, rzek�:

� Niech ci bogowie dadz� nie�miertelno�� i podziel� si� z tob� w�adz� nad �wiatem.

Winicjusz w pierwszej chwili mia� ochot� kaza� wyrzuci� go za drzwi. Lecz przysz�a mu my�l, �e mo�e Grek wie co� o Ligii, i ciekawo�� przemog�a obrzydzenie.

� To ty? � spyta�. � Co si� z tob� dzieje?

� �le, synu Jowisza � odpowiedzia� Chilon. � Prawdziwa cnota to towar, o kt�ry nikt dzi� nie zapyta, i prawdziwy m�drzec musi by� rad i z tego, je�li raz na pi�� dni ma za co kupi� barani� g�ow� u rze�nika, kt�r� ogryza na poddaszu, popijaj�c �zami. Ach, panie! Wszystko, co� mi da�, wyda�em na ksi�gi u Atraktusa, a potem okradziono mnie, zniszczono; niewolnica, kt�ra mia�a spisywa� moj� nauk�, uciek�a zabrawszy reszt� tego, czym twoja wspania�omy�lno�� mnie obdarzy�a. N�dzarz jestem, alem pomy�la� sobie: do kog� mam si� uda�, je�li nie do ciebie, Serapisie, kt�rego kocham, ub�stwiam i za kt�rego nara�a�em �ycie moje!

� Po co� przyszed� i co przynosisz?

� Po pomoc, Baalu, a przynosz� ci moj� n�dz�, moje �zy, moj� mi�o�� i wreszcie wiadomo�ci, kt�re przez mi�o�� dla ciebie zebra�em. Pami�tasz, panie, com ci w swoim czasie m�wi�, �e odst�pi�em niewolnicy boskiego Petroniusza jedn� nitk� z przepaski Wenery[349] w Pafos?... Dowiadywa�em si� teraz, czy jej to pomog�o, i ty, synu S�o�ca, kt�ry wiesz, co si� w tamtym domu dzieje, wiesz tak�e, czym jest tam Eunice. Mam jeszcze tak� jedn� nitk�. Zachowa�em j� dla ciebie, panie.

Tu przerwa� spostrzeg�szy gniew zbieraj�cy si� w brwiach Winicjusza i chc�c uprzedzi� wybuch rzek� pr�dko:

� Wiem, gdzie mieszka boska Ligia, wska�� ci, panie, dom i zau�ek.

Winicjusz pot�umi� wzruszenie, jakim przej�a go ta wiadomo��, i rzek�:

� Gdzie ona jest?

� U Linusa, starszego kap�ana chrze�cijan. Ona tam jest wraz z Ursusem, a ten po dawnemu chodzi do m�ynarza, kt�ry zwie si� tak jak tw�j dyspensator, panie, Demas... Tak, Demas. Ursus pracuje nocami, wi�c otoczywszy dom w nocy, nie znajdzie si� go... Linus jest stary... a w domu pr�cz niego s� tylko jeszcze starsze dwie niewiasty.

� Sk�d to wszystko wiesz?

� Pami�tasz, panie, �e chrze�cijanie mieli mnie w swym r�ku i oszcz�dzili. Glaukus myli si� wprawdzie, mniemaj�c, �em ja przyczyn� jego nieszcz��, ale uwierzy� w to nieborak i wierzy dot�d, a jednak oszcz�dzili mnie! Wi�c nie dziw si�, panie, �e wdzi�czno�� nape�ni�a mi serce. Jam cz�owiek z dawnych, lepszych czas�w. Zatem my�la�em: mam�e zaniecha� moich przyjaci� i dobroczy�c�w? Zali nie by�oby zatwardzia�o�ci� nie zapyta� o nich, nie wywiedzie� si�, co si� z nimi dzieje, jak im s�u�y zdrowie i gdzie mieszkaj�? Na pessinunck� Cybel�[350]! Nie ja jestem do tego zdolny. Wstrzymywa�a mnie z pocz�tku obawa, �eby �le nie zrozumieli mych zamiar�w. Ale mi�o��, jak� do nich mia�em, okaza�a si� wi�ksz� od obawy, a zw�aszcza doda�a mi otuchy ta �atwo��, z jak� oni przebaczaj� wszelkie krzywdy. Przede wszystkim jednak my�la�em o tobie, panie. Ostatnia nasza wyprawa zako�czy�a si� pora�k�, a czy� taki syn Fortuny mo�e pogodzi� si� z t� my�l�? Wi�c przygotowa�em ci zwyci�stwo. Dom stoi osobno. Mo�esz go kaza� otoczy� niewolnikom tak, �e i mysz si� nie wy�li�nie. O, panie, panie! od ciebie zale�y tylko, by jeszcze dzisiejszej nocy ta wielkoduszna kr�lewna znalaz�a si� w domu twoim. Ale je�li si� to stanie, pomy�l, �e przyczyni� si� do tego bardzo biedny i zg�odnia�y syn mojego ojca.

Winicjuszowi krew nap�yn�a do g�owy. Pokusa raz jeszcze wstrz�sn�a ca�ym jego jestestwem. Tak jest! To by� spos�b i tym razem spos�b pewny. Gdy raz b�dzie mia� Ligi� u siebie, kt� zdo�a mu j� odj��? Gdy raz uczyni Ligi� swoj� kochank�, c� jej pozostanie innego, jak zosta� ni� na zawsze? I niech zgin� wszelkie nauki! Co dla niego b�d� znaczyli w�wczas chrze�cijanie, razem z ich mi�osierdziem i pos�pn� wiar�? Zali nie czas otrz�sn�� si� z tego wszystkiego? Zali nie czas rozpocz�� y�, jak wszyscy �yj�? Co nast�pnie uczyni Ligia, jak pogodzi sw�j los z nauk�, kt�r� wyznaje, to r�wnie� rzecz mniejsza. To s� rzeczy bez wagi! Przede wszystkim b�dzie jego i to dzi� jeszcze. A i to pytanie, czy si� w jej duszy ostoi owa nauka wobec tego nowego dla niej �wiata, wobec rozkoszy i uniesie�, kt�rym musi si� podda�? A sta� si� to mo�e jeszcze dzi�. Do�� zatrzyma� Chilona i wyda� o zmroku rozkazy. I potem rado�� bez ko�ca! �Czym by�o moje �ycie? � my�la� Winicjusz. � Cierpieniem, niezaspokojon� ��dz� i zadawaniem sobie ci�g�ych pyta� bez odpowiedzi�. W ten spos�b przetnie i sko�czy si� wszystko. Przypomnia� sobie wprawdzie, �e przyrzek� jej, i� nie wzniesie na ni� r�ki. Ale na c� przysi�ga�? Nie na bog�w, bo w nich ju� nie wierzy�, nie na Chrystusa, bo w Niego jeszcze nie wierzy�. Zreszt�, je�li b�dzie si� czu�a pokrzywdzona, za�lubi j� i w ten spos�b wynagrodzi jej krzywd�. Tak! Do tego czuje si� zobowi�zanym, bo przecie� zawdzi�cza jej �ycie. Tu przypomnia� mu si� �w dzie�, w kt�rym wraz z Krotonem wpad� do jej schronienia; przypomnia� sobie wzniesion� nad sob� pi�� Ursusa i wszystko, co nast�pi�o potem. Ujrza� j� zn�w schylon� nad jego �o�em, przebran� w str�j niewolnicy, pi�kn� jak b�stwo, dobroczynn� i uwielbion�. Oczy jego mimo woli przenios�y si� na lararium i na �w krzy�yk, kt�ry zostawi�a mu odchodz�c. Zali jej za to wszystko zap�aci nowym zamachem? Zali b�dzie j� ci�ga� za w�osy do cubiculum jak niewolnic�? I jak�e potrafi to uczyni�, skoro nie tylko jej po��da, ale j� kocha, a kocha za to w�a�nie, �e jest tak�, jak� jest? I nagle uczu�, �e nie do�� mu j� mie� w domu, nie do�� chwyci� przemoc� w ramiona i �e jego mi�o�� chce ju� czego� wi�cej, to jest: jej zgody, jej kochania i jej duszy. B�ogos�awiony ten dach, je�li ona wejdzie pod niego dobrowolnie, b�ogos�awiona chwila, b�ogos�awiony dzie�, b�ogos�awione �ycie. W�wczas szcz�cie obojga b�dzie jako morze nieprzebrane i jako s�o�ce. Ale porwa� j� przemoc� by�oby to zabi� na wieki takie szcz�cie, a zarazem zniszczy�, splugawi� i zohydzi� to, co jest najdro�sze i jedynie ukochane w �yciu.

Zgroza przej�a go teraz na sam� my�l o tym. Spojrza� na Chilona, kt�ry, wpatruj�c si� w niego, zasun�� r�k� pod �achman i drapa� si� niespokojnie, po czym przej�o go niewypowiedziane obrzydzenie i ch�� zdeptania tego dawnego pomocnika tak, jak depce si� plugawe robactwo lub jadowitego w�a. Po chwili wiedzia� ju�, co ma uczyni�. Lecz nie znaj�c w niczym miary, a id�c za pop�dem swej srogiej rzymskiej natury, zwr�ci� si� do Chilona i rzek�:

� Nie uczyni� tego, co mi radzisz, by� jednak nie odszed� bez nagrody, na jak� zas�ugujesz, ka�� ci da� trzysta r�zeg w domowym ergastulum [351].

Chilo zblad�. W pi�knej twarzy Winicjusza tyle by�o zimnej zawzi�to�ci, i� ani chwili nie m�g� si� �udzi� nadziej�, by obiecana zap�ata by�a tylko okrutnym �artem.

Wi�c rzuci� si� w jednej chwili na kolana i zgi�wszy si� pocz�� j�cze� przerywanym g�osem:

� Jak to, kr�lu perski? za co?... Piramido �aski! Kolosie mi�osierdzia! za co?... Jam stary, g�odny, n�dzny... S�u�y�em ci. Tak �e si� odwdzi�czasz?...

� Jak ty chrze�cijanom � odpar� Winicjusz.

I zawo�a� dyspensatora.

Lecz Chilo skoczy� do jego n�g i obj�wszy je konwulsyjnie, wo�a� jeszcze, z twarz� pokryt� �mierteln� blado�ci�:

� Panie, panie!... Jam stary! Pi��dziesi�t, nie trzysta... Pi��dziesi�t dosy�!... Sto, nie trzysta!... Lito�ci! lito�ci!

Winicjusz odtr�ci� go nog� i wyda� rozkaz. W mgnieniu oka za dyspensatorem[352] wbieg�o dw�ch silnych Kwad�w, kt�rzy, porwawszy Chilona za resztki w�os�w, okr�cili mu g�ow� jego w�asnym �achmanem i powlekli go do ergastulum.

� W imi� Chrystusa!... � zawo�a� Grek we drzwiach do korytarza.

Winicjusz zosta� sam. Wydany rozkaz podnieci� go i o�ywi�. Tymczasem stara� si� zebra� rozpierzch�e my�li i przyprowadzi� je do �adu. Czu� wielk� ulg� i zwyci�stwo, jakie nad sob� odni�s�, nape�nia�o go otuch�. Zdawa�o mu si�, �e uczyni� jaki� wielki krok ku Ligii i �e powinna go spotka� za to jaka� nagroda. W pierwszej chwili nie przysz�o mu nawet na my�l, jak ci�kiej dopu�ci� si� niesprawiedliwo�ci wzgl�dem Chilona i �e kaza� go smaga� za to samo, za co przedtem nagradza�. Nadto by� jeszcze Rzymianinem, by go mia� bole� cudzy b�l i by mia� zaprz�ta� sw� uwag� jednym n�dznym Grekiem. Gdyby nawet by� pomy�la� o tym, s�dzi�by, i� post�pi� s�usznie, rozkazawszy ukara� nikczemnika. Lecz on my�la� o Ligii i m�wi� jej: �Nie zap�ac� ci z�em za dobre, a gdy si� kiedy� dowiesz, jak post�pi�em z tym, kt�ry chcia� mnie nam�wi� do podniesienia na ciebie r�ki, b�dziesz mi za to wdzi�czna�. Tu jednak zastanowi� si�, czy Ligia pochwali�aby jego post�pek z Chilonem. Wszak�e nauka, kt�r� ona wyznaje, ka�e przebacza�; wszak chrze�cijanie przebaczyli n�dznikowi, cho� wi�ksze mieli do zemsty powody. W�wczas dopiero ozwa� mu si� w duszy krzyk: �W imi� Chrystusa!� Przypomnia� sobie, �e podobnym okrzykiem Chilo wykupi� si� z r�k Liga, i postanowi� darowa� mu reszt� kary.

W tym celu mia� w�a�nie zawo�a� dyspensatora, gdy ten sam stan�� przed nim i rzek�:

� Panie, �w starzec omdla�, a mo�e i umar�. Czy mam kaza� go �wiczy� dalej?

� Ocuci� go i stawi� przede mn�.

Rz�dca atrium znik� za zas�on�, lecz cucenie nie musia�o i�� atwo, albowiem Winicjusz czeka� jeszcze czas d�ugi i poczyna� si� ju� niecierpliwi�, gdy wreszcie niewolnicy wprowadzili Chilona i na znak dany sami cofn�li si� natychmiast.

Chilo blady by� jak p��tno i wzd�u� n�g jego sp�ywa�y na mozaik� atrium nitki krwi. By� jednak przytomny i pad�szy na kolana pocz�� m�wi� z wyci�gni�tymi r�koma:

� Dzi�ki ci panie! Jeste� mi�osierny i wielki.

� Psie � rzek� Winicjusz � wiedz, �em ci przebaczy� dla tego Chrystusa, kt�remu i sam �ycie zawdzi�czam.

� B�d� s�u�y�, panie, Jemu i tobie.

� Milcz i s�uchaj. Wsta�! P�jdziesz ze mn� i poka�esz mi dom, w kt�rym mieszka Ligia.

Chilo zerwa� si�, lecz zaledwie stan�� na nogach, poblad� jeszcze �miertelniej i rzek� mdlej�cym g�osem:

� Panie, jam naprawd� g�odny... P�jd�, panie, p�jd�! Lecz nie mam si�... Ka� mi da� cho� resztki z misy twego psa, a p�jd�!

Winicjusz kaza� mu da� je��, sztuk� z�ota i p�aszcz. Lecz Chilo, kt�rego os�abi�y razy i g��d, nie m�g� i�� nawet po posi�ku, cho� strach podnosi� mu w�osy na g�owie, by Winicjusz nie wzi�� jego os�abienia za op�r i nie kaza� go smaga� na nowo.

� Niech jeno wino mnie rozgrzeje � powtarza� szcz�kaj�c z�bami � b�d� m�g� i�� zaraz, cho�by do Wielkiej Grecji.

Jako� po pewnym czasie odzyska� troch� si� i wyszli. Droga by�a d�uga. Linus bowiem mieszka�, jak wi�ksza cz�� chrze�cijan, na Zatybrzu, niedaleko od domu Miriam. Chilo pokaza� wreszcie Winicjuszowi osobny ma�y domek, otoczony murem pokrytym ca�kiem przez bluszcze, i rzek�:

� To tu, panie.

� Dobrze � rzek� Winicjusz � id� teraz precz, ale pierwej pos�uchaj, co ci powiem: zapomnij, �e� mi s�u�y�; zapomnij, gdzie mieszka Miriam, Piotr i Glaukus; zapomnij r�wnie� o tym domu i o wszystkich chrze�cijanach. Przyjdziesz ka�dego miesi�ca do mego domu, gdzie Demas wyzwoleniec b�dzie ci wyp�aca� po dwie sztuki z�ota. Lecz gdyby� dalej szpiegowa� chrze�cijan, ka�� ci� za�wiczy� lub oddam w r�ce prefekta miasta.

Chilo sk�oni� si� i rzek�:

� Zapomn�.

Lecz gdy Winicjusz znik� na zakr�cie uliczki, wyci�gn�� za nim r�ce i gro��c pi�ciami, zawo�a�:

� Na Ate[353] i na Furie[354], nie zapomn�!

Po czym zn�w os�ab�.

Rozdzia� trzydziesty pi�ty

Wieczorem dnia tego Winicjusz przechodz�c przez Forum do domu spostrzeg� przy wej�ciu na Vicus Tuscus z�ocon� lektyk� Petroniusza, niesion� przez o�miu Bity�czyk�w, i zatrzymawszy ich znakiem r�ki, zbli�y� si� do firanek.

� Oby� mia� sen przyjemny i b�ogi! � zawo�a� �miej�c si� na widok u�pionego Petroniusza.

� Ach, to ty! � rzek� ockn�wszy si� Petroniusz. � Tak, zdrzemn��em si�, bom noc sp�dzi� na Palatynie. Teraz wybra�em si�, by sobie kupi� co� do czytania do Ancjum... Co s�ycha�?

� Chodzisz po ksi�garniach? � spyta� Winicjusz.

� Tak. Nie chc� wprowadzi� nie�adu w bibliotece, wi�c na drog� czyni� osobne zapasy. Podobno wysz�y nowe rzeczy Musoniusza i Seneki. Szukam tak�e Persjusza i pewnego wydania eklog[361] Wergilego, kt�rego nie mam. Och, jaki� jestem zm�czony i jak r�ce mnie bol� od zdejmowania zwoj�w z ko�k�w... Bo gdy si� jest raz w ksi�garni, ciekawo�� bierze to i owo zobaczy�. By�em u Awiruna, u Atraktusa na Argiletum, a przedtem jeszcze u Sozjusz�w na Vicus Sandalarius. Na Kastora! Jak mi si� spa� chce!...

� By�e� na Palatynie, wi�c ja ciebie spytam, co s�ycha�? Albo wiesz co? Ode�lij lektyk� i puszki z ksi��kami, a p�jd� do mnie. Pom�wimy o Ancjum i o czym� jeszcze.

� Dobrze � odrzek� Petroniusz wysuwaj�c si� z lektyki. � Musisz przecie wiedzie�, �e pojutrze wybieramy si� do Ancjum.

� Sk�d�e bym mia� wiedzie�?

� Na jakim ty �wiecie �yjesz? A wi�c ja pierwszy zwiastuj� ci nowin�? Tak! B�d� got�w na pojutrze rano. Groch na oliwie nie pom�g�, chustka na grubym karku nie pomog�a i Miedzianobrody ochryp�. Wobec tego nie ma mowy o zw�oce. Przeklina Rzym i jego powietrze, na czym �wiat stoi, rad by go z ziemi� zr�wna� albo zniszczy� ogniem i chce mu si� morza jak najpr�dzej. Powiada, �e te zapachy, kt�re wiatr niesie z w�skich uliczek, wtr�c� go do grobu. Dzi� czyniono wielkie ofiary we wszystkich �wi�tyniach, by mu wr�ci� g�os � i biada Rzymowi, a zw�aszcza senatowi, je�li pr�dko nie wr�ci.

� Nie by�oby po co jecha� w�wczas do Achai.

� Albo� nasz boski cezar ten jeden tylko talent posiada? � odrzek� �miej�c si� Petroniusz. � Wyst�pi�by na igrzyskach olimpijskich jako poeta ze swoim po�arem Troi, jako wo�nica, jako muzyk, jako atleta, ba, nawet jako tancerz i zabra�by w ka�dym razie wszystkie korony przeznaczone dla zwyci�zc�w. Czy wiesz, dlaczego ta ma�pa ochryp�a? Oto wczoraj zachcia�o mu si� dor�wna� w ta�cu naszemu Parysowi i ta�czy� nam przygod� Ledy, przy czym spotnia� i zazi�bi� si�. Ca�y by� mokry i klejki jak w�gorz �wie�o wyj�ty z wody. Zmienia� maski jedna po drugiej, kr�ci� si� jak wrzeciono, macha� r�kami jak spity majtek i a� obrzydliwo�� bra�a patrze� na ten wielki brzuch i na te cienkie nogi. Parys uczy� go od dw�ch tygodni, ale wyobra��e sobie Ahenobarba jako Led� albo boga-�ab�dzia. To �ab�d�! Nie ma co m�wi�! Ale on chce publicznie wyst�pi� z t� pantomin�[362], naprz�d w Ancjum, a potem w Rzymie.

� Gorszono si� ju� tym, �e �piewa� publicznie, ale pomy�le� sobie, �e cezar rzymski wyst�pi jako mima, nie! Tego chyba Rzym nie zniesie!

� M�j drogi! Rzym wszystko zniesie, a senat uchwali dzi�kczynienie �ojcu ojczyzny�.

Po chwili za� doda�:

� A gawied�[363] dumna jeszcze z tego, �e cezar jest jej b�aznem.

� Powiedz sam, czy mo�na by�o wi�cej spodle�?

Petroniusz ruszy� ramionami.

� Ty sobie �yjesz w domu i w swoich rozmy�laniach to o Ligii, to o chrze�cijanach, wi�c chyba nie wiesz, co si� sta�o przed paru dniami. Przecie Nero za�lubi� publicznie Pitagorasa. Wyst�powa� jako panna m�oda. Zdawa�oby si�, �e to ju� miara szale�stwa przebrana, nieprawda? I c� powiesz: przyszli wezwani flaminowie i dali mu uroczy�cie �lub. By�em przy tym! I ja du�o mog� znie��, a jednak wyznaj�, i�em pomy�la�, �e bogowie, je�li s�, to powinni da� jaki znak... Ale cezar nie wierzy w bog�w i ma racj�.

� Jest zatem w jednej osobie najwy�szym kap�anem, bogiem i ateist� � rzek� Winicjusz.

Petroniusz pocz�� si� �mia�:

� Prawda! Nie przysz�o mi to do g�owy, a to jest po��czenie, jakiego �wiat dot�d nie widzia�.

Po czym przystan�wszy rzek�:

� Bo trzeba jeszcze doda�, �e ten najwy�szy kap�an, kt�ry nie wierzy w bog�w, i ten b�g, kt�ry z nich drwi, boi si� ich, jako ateista.

� Dowodem to, co zasz�o w �wi�tyni Westy.

� Co za �wiat!

� Jaki �wiat, taki cezar! � Ale to d�ugo nie potrwa.

Tak rozmawiaj�c weszli do domu Winicjusza, kt�ry weso�o zawo�a� o wieczerz�, a nast�pnie zwr�ci� si� do Petroniusza i rzek�:

� Nie, m�j drogi, �wiat musi si� odrodzi�.

� My go nie odrodzim � odpowiedzia� Petroniusz � cho�by dlatego, �e w czasach Nerona cz�owiek jest jako motyl: �yje w s�o�cu �aski, a przy pierwszym ch�odnym powiewie ginie... cho�by nie chcia�! Na syna Mai! Nieraz zadaj� sobie pytanie, jakim cudem taki Lucjusz Saturninus m�g� do�y� dziewi��dziesi�ciu trzech lat, prze�y� Tyberiusza, Kaligul�, Klaudiusza?... Ale mniejsza z tym. Czy pozwolisz mi pos�a� twoj� lektyk� po Eunice? Przesz�a mi jako� ochota do snu i chcia�bym si� weseli�. Ka� na wieczerz� przyj�� cytrzy�cie, a potem pogadamy o Ancjum. Trzeba o tym pomy�le�, a zw�aszcza tobie.

Winicjusz wyda� rozkaz, by pos�ano po Eunice, ale o�wiadczy�, �e nad pobytem w Ancjum nie my�li sobie �ama� g�owy. Niech j� �ami� ci, kt�rzy nie umiej� �y� inaczej, jak w promieniach �aski cezara. �wiat nie ko�czy si� na Palatynie, zw�aszcza dla tych, kt�rzy co innego maj� w sercu i w duszy.

I m�wi� to tak niedbale, z takim o�ywieniem i tak weso�o, �e wszystko to uderzy�o Petroniusza, wi�c popatrzywszy na niego przez chwil�, rzek�:

� Co si� z tob� dzieje? Ty� dzi� taki, jak by�e� w�wczas, gdy� jeszcze nosi� z�ot� bull� na szyi.

� Jestem szcz�liwy � odrzek� Winicjusz. � Zaprosi�em ci� do siebie umy�lnie, by ci to powiedzie�.

� Co ci si� zdarzy�o?

� Co� takiego, czego bym nie odst�pi� za imperium rzymskie.

To rzek�szy siad�, wspar� rami� na por�czy krzes�a, g�ow� na ramieniu i pocz�� m�wi� z twarz� pe�n� u�miech�w i z ja�niej�cym wzrokiem:

� Czy pami�tasz, jak byli�my razem u Aulusa Plaucjusza i tam po raz pierwszy widzia�e� bosk� dziewczyn�, kt�r�� sam nazwa� jutrzenk� i wiosn�? Pami�tasz t� Psyche, t� niepor�wnan�, t� najpi�kniejsz� z dziewic i z waszych bogi�?

Petroniusz patrzy� na niego z takim zdziwieniem, jakby chcia� sprawdzi�, czy g�owa jego jest w porz�dku.

� Po jakiemu ty m�wisz? � rzek� wreszcie. � Oczywi�cie, �e pami�tam Ligi�.

A Winicjusz rzek�:

� Jestem jej narzeczonym.

� Co?...

Lecz Winicjusz zerwa� si� i zawo�a� dyspensatora.

� Niech niewolnicy stan� tu przede mn� co do jednej duszy! �ywo!

� Jeste� jej narzeczonym? � powt�rzy� Petroniusz.

Lecz nim och�on�� ze zdziwienia, ogromne atrium Winicjuszowego domu zaroi�o si� od ludzi. Biegli zdyszani starcy, m�czy�ni w sile wieku, kobiety, ch�opi�ta i dziewczyny. Z ka�d� chwil� atrium nape�nia�o si� coraz szczelniej: na korytarzach, zwanych fauces, s�ycha� by�o g�osy nawo�uj�ce si� w rozmaitych j�zykach. Wreszcie ustawili si� wszyscy murem pod �cianami i w�r�d kolumn, Winicjusz za�, stan�wszy ko�o impluvium[364], zwr�ci� si� do Demasa wyzwole�ca i rzek�:

� Kt�rzy wys�u�yli w domu lat dwadzie�cia, maj� si� stawi� jutro u pretora, gdzie otrzymaj� wolno��; kt�rzy nie wys�u�yli, otrzymaj� po trzy sztuki z�ota i podw�jn� porcj� przez tydzie�. Do ergastul�w wiejskich pos�a� rozkaz, by odpuszczono kary, zdj�to kajdany z n�g ludziom i karmiono ich dostatnio. Wiedzcie, �e nasta� dla mnie szcz�liwy dzie�, i chc�, by rado�� by�a w domu.

Oni przez chwil� stali w milczeniu, jakby uszom w�asnym nie wierz�c, po czym wszystkie r�ce podnios�y si� naraz do g�ry i wszystkie usta zawo�a�y:

� Aa! Panie! aaa!...

Winicjusz odprawi� ich znakiem r�ki, wi�c cho� mieli ochot� dzi�kowa� i pada� mu do n�g, odeszli spiesznie, nape�niaj�c dom szcz�ciem od podziemi do dachu.

� Jutro � rzek� Winicjusz � ka�� im jeszcze zej�� si� w ogrodzie i kre�li� przed sob� znaki, jakie chc�. Tych, kt�rzy nakre�l� ryb�, wyzwoli Ligia.

Lecz Petroniusz, kt�ry nie dziwi� si� nigdy d�ugo niczemu, och��d� ju� i zapyta�:

� Ryb�? Aha! Pami�tam, co m�wi� Chilo: to znak chrze�cijan.

Po czym wyci�gn�� r�k� do Winicjusza i rzek�:

� Szcz�cie jest zawsze tam, gdzie je cz�owiek widzi. Niech Flora[365] sypie wam kwiaty pod nogi przez d�ugie lata. �ycz� ci wszystkiego, czego sam sobie �yczysz.

� To ci dzi�kuj�, bom my�la�, �e b�dziesz odradza�, a to, widzisz, by�by stracony czas.

� Ja, odradza�? Bynajmniej. Owszem, m�wi� ci, �e dobrze robisz.

� Ha, zmienniku! � odrzek� weso�o Winicjusz � zali� zapomnia�, co� mi niegdy� m�wi�, gdy�my wychodzili z domu Grecyny?

Lecz Petroniusz odpowiedzia� z zimn� krwi�:

� Nie, ale zmieni�em zdanie.

Po chwili za� doda�:

� M�j kochany! W Rzymie wszystko si� zmienia. M�owie zmieniaj� �ony, �ony zmieniaj� m��w, dlaczeg� ja bym nie mia� zmieni� zdania? Niewiele brak�o, a Nero by�by za�lubi� Akte, kt�r� umy�lnie dla niego wywiedli z kr�lewskiego rodu. I c�! Mia�by uczciw� �on�, a my uczciw� August�. Na Proteusza[366] i jego morskie pustkowia! Zawsze b�d� zmienia� zdanie, ilekro� uznam to za stosowne lub wygodne. Co do Ligii, jej kr�lewskie pochodzenie pewniejsze jest ni� pergamscy przodkowie Akte. Ale ty si� strze� w Ancjum Poppei, kt�ra jest m�ciwa.

� Ani my�l�! W�os mi nie spadnie z g�owy w Ancjum.

� Je�li s�dzisz, �e mnie jeszcze raz zadziwisz, to si� mylisz, ale sk�d masz t� pewno��?

� Powiedzia� mi to Piotr Aposto�.

� A! Powiedzia� ci to Piotr Aposto�! Na to nie ma argumentu, pozw�l jednak, bym ja przedsi�wzi�� pewne �rodki ostro�no�ci, cho�by dlatego, by Piotr nie okaza� si� fa�szywym prorokiem, bo gdyby Piotr Aposto� wypadkiem si� omyli�, m�g�by straci� twoj� ufno��, kt�ra i nadal zapewne Piotrowi Aposto�owi si� przyda.

� Czy�, co chcesz, ale ja mu wierz�. I je�li my�lisz, �e mnie do niego zrazisz powtarzaj�c z przek�sem w k�ko jego imi�, to si� mylisz.

� Wi�c jeszcze jedno pytanie: czy� zosta� ju� chrze�cijaninem?

� Dot�d nie, ale Pawe� z Tarsu jedzie ze mn�, aby mi t�umaczy� nauk� Chrystusa, a potem przyjm� chrzest, bo to, co� m�wi�, �e oni s� nieprzyjaci�mi �ycia i rado�ci, to nieprawda!

� To tym lepiej dla ciebie i dla Ligii � odpowiedzia� Petroniusz.

Po czym wzruszywszy ramionami rzek� jakby sam do siebie:

� Zadziwiaj�ca jednak rzecz, jak ci ludzie umiej� zdobywa� wyznawc�w i jak ta sekta si� szerzy.

A Winicjusz odpowiedzia� z takim zapa�em, jakby i sam by� ochrzczony.

� Tak! Tysi�ce i dziesi�tki tysi�cy s� w Rzymie, w miastach Italii, w Grecji i Azji. S� chrze�cijanie w�r�d legii i w�r�d pretorian�w, s� w samym pa�acu cezara. Wyznaj� t� nauk� niewolnicy i obywatele, ubodzy i bogaci, plebs i patrycjat. Zali wiesz, �e niekt�rzy Korneliusze s� chrze�cijanami, �e jest chrze�cijank� Pomponia Grecyna, �e by�a ni� podobno Oktawia, a jest Akte? Tak, ta nauka ogarnia �wiat i ona jedna mo�e go odrodzi�. Nie wzruszaj ramionami, bo kto wie, czy za miesi�c lub za rok sam jej nie przyjmiesz.

� Ja? � rzek� Petroniusz. � Nie, na syna Lety! Ja jej nie przyjm�, cho�by w niej tkwi�a prawda i m�dro�� zar�wno ludzka, jak boska... To wymaga�oby trudu, a ja si� nie lubi� trudzi�. To wymaga�oby zrzecze� si�, a ja si� nie lubi� niczego w �yciu zrzeka�... Z twoj� natur�, podobn� do ognia i ukropu, zawsze mog�o si� co� podobnego przytrafi�, ale ja? Ja mam swoje gemmy, swoje kamee, swoje wazy i swoj� Eunice. W Olimp nie wierz�, ale go sobie urz�dzam na ziemi i b�d� kwitn��, p�ki mnie nie przeszyj� strza�y boskiego �ucznika lub p�ki mi cezar nie ka�e otworzy� sobie �y�. Ja nadto lubi� wo� fio�k�w i wygodne triclinium. Lubi� nawet naszych bog�w... jako figury retoryczne, i Achaj�, do kt�rej wybieram si� z naszym oty�ym, cienkonogim, niepor�wnanym boskim cezarem, Augustem, Periodonicesem[367]... Herkulesem, Neronem!...

To rzek�szy rozweseli� si� na samo przypuszczenie, �e m�g�by przyj�� nauk� rybak�w galilejskich, i pocz�� p�g�osem �piewa�:

W ziele� mirtow� owin� jasny miecz m�j, �

W �lad Harmodiosa i Arystogitona... �

Lecz przerwa�, gdy� wywo�ywacz da� zna�, �e przyby�a Eunice.

Wraz te� po jej przybyciu podano i wieczerz�, w czasie kt�rej, po kilku pie�niach od�piewanych przez cytrzyst�, Winicjusz opowiada� Petroniuszowi o odwiedzinach Chilona i o tym, jak te odwiedziny poda�y mu my�l udania si� wprost do Aposto��w, kt�ra przysz�a mu w�a�nie podczas ch�osty Chilona.

Na to Petroniusz, kt�rego zn�w pocz�a ogarnia� senno��, przy�o�y� r�k� do czo�a i rzek�:

� My�l by�a dobra, skoro skutek dobry. A co do Chilona, ja kaza�bym mu da� pi�� sztuk z�ota, ale skoro kaza�e� go �wiczy�, to ju� lepiej by�o i za�wiczy�, bo kto wie, czy z czasem nie b�d� mu si� jeszcze senatorowie k�aniali, jak dzi� k�aniaj� si� naszemu rycerzowi-Dratewce-Watyniuszowi. Dobranoc.

I zdj�wszy wie�ce pocz�li si� razem z Eunice zbiera� do domu, a gdy wyszli, Winicjusz uda� si� do biblioteki i pisa� do Ligii, co nast�puje:

�Chc�, aby gdy otworzysz twoje �liczne oczy, o boska, list ten powiedzia� ci: dzie� dobry! Dlatego dzi� pisz�, cho� jutro ci� zobacz�. Cezar pojutrze wyje�d�a do Ancjum i ja, eheu! musz� mu towarzyszy�. Wszak ci ju� powiedzia�em, �e nie pos�ucha� by�oby to narazi� �ycie, a ja teraz nie mia�bym odwagi umiera�. Lecz je�li ty nie chcesz, odpisz mi jedno s�owo, a zostan�, a ju� Petroniusza rzecz� b�dzie odwr�ci� ode mnie niebezpiecze�stwo. Dzi�, w dniu rado�ci, rozda�em nagrody wszystkim niewolnikom, a tych, kt�rzy przes�u�yli w domu lat dwadzie�cia, zawiod� jutro do pretora, by ich wyzwoli�. Ty, droga, powinna� mi to pochwali�, gdy� mi si� zdaje, �e to b�dzie zgodne z t� s�odk� nauk�, kt�r� wyznajesz, a po wt�re, uczyni�em to dla ciebie. Powiem im jutro, �e tobie zawdzi�czaj� wolno��, aby ci byli wdzi�czni i s�awili imi� twoje. Sam za to oddaj� si� w niewol� szcz�ciu i tobie i bogdajem nigdy nie zazna� wyzwolenia. Przekl�te niech b�dzie Ancjum i podr�e Ahenobarba. Trzykro�, czterykro� szcz�liwym, �em nie tak m�dry jak Petroniusz, bo mo�e musia�bym jecha� do Achai. Tymczasem chwile rozstania os�odzi mi pami�� o tobie. Ilekro� b�d� si� m�g� wyrwa�, si�d�[368] na konia i pop�dz� do Rzymu, by oczy twoim widokiem, uszy twym s�odkim g�osem ucieszy�. Ilekro� nie zdo�am, wy�l� niewolnika z listem i zapytaniem o ciebie. Pozdrawiam ci�, boska, i obejmuj� nogi twoje. Nie gniewaj si�, �e ci� zw� bosk�. Je�li zaka�esz, us�ucham, ale dzi� jeszcze nie umiem inaczej. Pozdrawiam ci� z przysz�ego twego domu � dusz� ca��.

Rozdzia� trzydziesty sz�sty

Wiadomo by�o w Rzymie, �e cezar chce odwiedzi� po drodze Osti�, a raczej najwi�kszy statek na �wiecie, kt�ry �wie�o przywi�z� by� zbo�e z Aleksandrii, stamt�d za� drog� Pobrze�n�[369] uda si� do Ancjum. Rozkazy by�y wydane ju� kilka dni temu, dlatego od rana przy Porta Ostiensis zbiera�y si� t�umy z�o�one z miejscowej gawiedzi i wszystkich narod�w �wiata, by oczy nasyci� widokiem orszaku cesarskiego, kt�remu plebs rzymski nigdy nie m�g� si� dostatecznie napatrzy�. Do Ancjum droga nie by�a trudna ni daleka, w samym za� mie�cie, z�o�onym z urz�dzonych wspaniale pa�ac�w i willi, mo�na by�o znale�� wszystko, czego wymaga�a wygoda, a nawet najwyszuka�szy �wczesny zbytek. Jednak�e cezar mia� zwyczaj zabiera� ze sob� w drog� wszelkie przedmioty, w kt�rych mia� upodobanie, pocz�wszy od narz�dzi muzycznych i sprz�t�w domowych, sko�czywszy na pos�gach i mozaikach, kt�re uk�adano nawet w�wczas, gdy chcia� na kr�tk� tylko chwil� zatrzyma� si� w drodze czy to dla odpoczynku, czy to dla posi�ku. Z tego powodu towarzyszy�y mu w ka�dej wycieczce ca�e zast�py s�ug, nie licz�c oddzia��w pretoria�skich i augustian�w, z kt�rych ka�dy miewa� osobny orszak niewolnik�w.

Wczesnym rankiem dnia tego pastuchy z Kampanii, przyodziani w ko�le sk�ry na nogach i z twarzami spieczonymi przez s�o�ce, przep�dzili naprz�d przez bram� pi��set o�lic, aby Poppea nazajutrz po przybyciu do Ancjum mog�a mie� sw� zwyczajn� k�piel w ich mleku. Gawied� ze �miechem i zadowoleniem patrzy�a na ko�ysz�ce si� w�r�d k��b�w kurzu d�ugie uszy stada i z rado�ci� s�ucha�a �wistu bicz�w oraz dzikich okrzyk�w pastuch�w. Po przej�ciu o�lic roje pacho�k�w rzuci�y si� na drog� i oczy�ciwszy j� starannie, pocz�y posypywa� kwiatami i igliwiem pinii. W t�umach powtarzano sobie z pewnym uczuciem dumy, �e ca�a droga a� do Ancjum mia�a by� tak przytrza�ni�ta kwieciem, kt�re zebrano z ogrod�w prywatnych z okolicy, a nawet zakupiono za drogie pieni�dze od przekupek przy Porta Mugionis. W miar� jak up�ywa�y godziny poranku, ci�ba zwi�ksza�a si� z ka�d� chwil�. Niekt�rzy poprzyprowadzali ca�e rodziny, by za� czas nie wyda� si� im zbyt d�ugi, rozk�adali zapasy �ywno�ci na kamieniach przeznaczonych pod now� �wi�tyni� Cerery i jedli prandium pod go�ym niebem. Gdzieniegdzie potworzy�y si� gromady, w kt�rych rej wodzili bywalcy. Rozprawiano z powodu wyjazdu cesarskiego o jego przysz�ych podr�ach i o podr�ach w og�le, przy czym majtkowie i wys�u�eni �o�nierze opowiadali dziwy o krajach, o kt�rych zas�yszeli w czasie dalekich wypraw, a w kt�rych nie posta�a dot�d noga rzymska. Mieszczuchowie, kt�rzy nie byli nigdy w �yciu dalej jak na Via Appia, s�uchali ze zdumieniem o cudach Indii i Arabii, o archipelagach otaczaj�cych Brytani�, gdzie na pewnej wysepce Briarius wi�zi� u�pionego Saturna i gdzie mieszka�y duchy, o krainach hiperborejskich, o st�a�ych[370] morzach, o syczeniu i ryku, jaki wydawa�y wody Oceanu w chwili, gdy zachodz�ce s�o�ce zanurza�o si� w topieli. �atwo znajdowa�y wiar� w�r�d ha�astry podobne wie�ci, w kt�re wierzyli tacy nawet ludzie, jak Pliniusz i Tacyt. M�wiono r�wnie� o owym okr�cie, kt�ry mia� zwiedzi� cezar, i� wiezie na dwa lata pszenicy, nie licz�c czterystu podr�nych, tyle� za�ogi i mn�stwa dzikich zwierz�t, kt�re mia�y by� u�yte w czasie letnich igrzysk. Jedna�o to og�ln� przychylno�� dla cezara, kt�ry nie tylko karmi�, ale bawi� lud. Gotowano si� te� na pe�ne zapa�u powitanie.

Tymczasem ukaza� si� oddzia� numidyjskich[371] je�d�c�w, nale��cych do wojsk pretoria�skich. Przybrani byli w ��te szaty, czerwone przepaski i wielkie zausznice, rzucaj�ce z�oty blask na ich czarne twarze. Ostrza ich bambusowych dzid �wieci�y w s�o�cu jak p�omyki. Po przej�ciu ich rozpocz�� si� poch�d podobny do procesji. T�umy cisn�y si�, by bli�ej przypatrze� si� przej�ciu, lecz nadesz�y oddzia�y pieszych pretorian�w i ustawiwszy si� wzd�u� po jednej i drugiej stronie bramy, broni�y przyst�pu do drogi. Sz�y naprz�d wozy wioz�ce namioty z purpury, czerwone i fioletowe, i namioty z bia�ego jak �nieg byssu przetykanego z�otymi ni�mi, i kobierce wschodnie, i sto�y cytrusowe, i kawa�ki mozaik, sprz�ty kuchenne, i klatki z ptakami ze Wschodu, Po�udnia i Zachodu, kt�rych m�zgi lub j�zyki mia�y i�� na st� cesarski, i amfory z winem, i kosze z owocami. Lecz przedmioty, kt�rych nie chciano nara�a� na pogi�cie lub pot�uczenie na wozach, nie�li piesi niewolnicy. Widziano wi�c ca�e setki ludzi nios�cych naczynia i pos��ki z miedzi korynckiej; widziano osobnych do waz etruskich, osobnych do greckich, osobnych do naczy� z�otych, srebrnych lub wyrobionych ze szk�a aleksandryjskiego. Przegradza�y ich ma�e oddzia�y pretorian�w pieszych i konnych, nad ka�dym za� niewolniczym zast�pem czuwali dozorcy uzbrojeni w bicze, zako�czone kawa�kami o�owiu i �elaza zamiast trzaskawek. Poch�d, z�o�ony z ludzi nios�cych z uwag� i skupieniem rozmaite przedmioty, wygl�da� jak jaka� uroczysta procesja religijna, a podobie�stwo stawa�o si� jeszcze wyra�niejsze, gdy pocz�y i�� narz�dzia muzyczne cezara i dworu. Wida� tam by�o harfy, lutnie greckie, lutnie hebrajskie, i egipskie, liry, formingi[372], cytry, piszcza�ki, d�ugie powyginane bucyny[373] i cymba�y. Patrz�c na to morze instrument�w, po�yskuj�cych w s�o�cu z�otem, br�zem, drogimi kamieniami i per�owcem, mo�na by s�dzi�, �e Apollo lub Bachus wybrali si� w podr� po �wiecie. Za czym pojawi�y si� wspania�e karruki, pe�ne skoczk�w, tancerzy, tancerek malowniczo zgrupowanych, z tyrsami w r�ku. Za nimi jechali niewolnicy przeznaczeni nie do pos�ug, lecz do zbytku: wi�c pachol�ta i ma�e dziewcz�tka, wybrane z ca�ej Grecji i Azji Mniejszej; d�ugow�ose lub z wij�cymi si� puklami uj�tymi w z�ote siatki, podobne do amor�w, o twarzach cudnych, ale ca�kiem pokrytych grub� warstw� kosmetyk�w z obawy, by delikatnej ich p�ci nie opali� wiatr Kampanii.

I zn�w nast�powa� pretoria�ski oddzia� olbrzymich Sykambr�w, brodatych, jasno� i rudow�osych, a b��kitnookich. Przed nimi chor��owie, zwani imaginarii, nie�li or�y rzymskie, tablice z napisami, pos��ki bog�w germa�skich i rzymskich, a wreszcie pos��ki i popiersia cezara. Spod sk�r i pancerzy �o�nierskich wygl�da�y ramiona ogorza�e i silne jak machiny wojenne, zdolne w�ada� ci�k� broni�, w kt�r� zbrojne by�y tego rodzaju stra�e. Ziemia zdawa�a si� ugina� pod ich r�wnym, ci�kim krokiem, oni za� jakby �wiadomi swej si�y, kt�rej mogli u�y� przeciw samym cezarom, spogl�dali wynio�le na czer� uliczn�, widocznie zapominaj�c, �e wielu z nich przysz�o do tego miasta w �a�cuchach. Lecz by�a ich gar�� nieznaczna, g��wne bowiem pretoria�skie si�y pozostawa�y w obozach na miejscu, by czuwa� nad miastem i trzyma� je w ryzach. Gdy przeszli, wiedziono poci�gowe tygrysy i lwy Nerona, aby je�li mu przyjdzie ch�� na�ladowa� Dionizosa, by�o co zaprz�c do pochodowych woz�w. Prowadzili je Hindusi i Arabowie na stalowych �a�cuchach z p�tlic�, ale owini�tych tak w kwiaty, �e zdawa�y si� z samych kwiat�w uwite. Przyswojone przez bieg�ych bestiari�w zwierz�ta patrzy�y na t�umy swymi zielonymi, jakby sennymi oczyma, czasem za� wznosz�c olbrzymie g�owy, wci�ga�y chrapliwie w nozdrza wyziewy ludzkie, oblizuj�c kolczastymi j�zykami paszcze.

Sz�y jeszcze wozy cesarskie i lektyki, wi�ksze i mniejsze, z�ote lub purpurowe, wyk�adane ko�ci� s�oniow�, per�ami lub graj�ce blaskiem klejnot�w; za nimi zn�w ma�y oddzia� pretorian�w w rzymskich zbrojach z�o�ony z samych italskich �o�nierzy-ochotnik�w[374]; zn�w t�umy wykwintnej s�u�by niewolniczej i ch�opi�t, a wreszcie jecha� sam cezar, kt�rego zbli�anie si� zwiastowa� z daleka okrzyk t�um�w.

W ci�bie znajdowa� si� i Piotr Aposto�, kt�ry raz w �yciu chcia� ujrze� cezara. Towarzyszy�a mu Ligia, maj�c twarz ukryt� pod g�st� zas�on�, i Ursus, kt�rego si�a stanowi�a najpewniejsz� dla dziewczyny opiek� po�r�d niesfornych i rozpasanych t�um�w. Lig wzi�� w r�ce jeden z g�az�w przeznaczonych pod budow� �wi�tyni i przyni�s� go Aposto�owi, aby ten, wst�piwszy na niego, m�g� lepiej widzie� od innych. Ci�ba pocz�a z pocz�tku szemra�, gdy� Ursus rozsuwa� j�, jak statek rozsuwa fale, gdy jednak sam jeden podni�s� kamie�, kt�rego czterech najt�szych z ludu mocarzy nie zdo�a�oby poruszy�, szemranie zmieni�o si� w podziw i okrzyki: �Macte![375]�, odezwa�y si� naoko�o. Lecz tymczasem nadjecha� cezar. Siedzia� na wozie maj�cym kszta�t namiotu, ci�gnionym przez sze�� bia�ych idumejskich ogier�w[376], podkutych z�otem. W�z mia� kszta�t namiotu z otwartymi umy�lnie bokami, tak aby t�umy mog�y cezara widzie�. Mog�o si� tam pomie�ci� kilka os�b, lecz Nero chc�c, by uwaga skupia�a si� wy��cznie na nim, jecha� przez miasto sam, maj�c u n�g tylko dw�ch karze�k�w-wyrodk�w. Przybrany by� w bia�� tunik� i w ametystow� tog�, kt�ra rzuca�a sinawy blask na jego oblicze. Na g�owie mia� laurowy wieniec. Od czasu wyjazdu do Neapolis uty� znacznie. Twarz mu si� rozla�a; pod doln� szcz�k� zwiesza� si� podw�jny podbr�dek, przez co usta jego, zawsze zbyt blisko nosa po�o�one, teraz zdawa�y si� by� wyci�te tu� pod nozdrzami. Grub� szyj� os�ania�, jak zwykle, chustk� jedwabn�, kt�r� poprawia� co chwila r�k� bia�� i t�ust�, poro�ni�t� na przegubie rudawym w�osem tworz�cym jakby krwawe plamy, kt�rego nie pozwoli� wyrywa� sobie epilatorom, gdy� mu powiedziano, �e sprowadza to dr�enie palc�w i przeszkadza w grze na lutni. Bezdenna pr�no�� malowa�a si�, jak zawsze, na jego twarzy, w po��czeniu ze zm�czeniem i nud�. W og�le by�a to twarz zarazem straszna i b�aze�ska. Jad�c obraca� g�ow� na obie strony, przymru�aj�c chwilami oczy i nas�uchuj�c bacznie, jak go witaj�. Wita�a go burza oklask�w i okrzyki: �Witaj, boski! Cezarze, imperatorze, witaj, zwyci�ski! Witaj, niezr�wnany � synu Apollina, Apollinie!� S�uchaj�c tych s��w u�miecha� si�, lecz chwilami przelatywa�a mu po twarzy jakby chmura, t�um bowiem rzymski by� szyderczy i zaufany w liczb� pozwala� sobie na drwi�ce docinki nawet wzgl�dem wielkich tryumfator�w, takich, kt�rych istotnie kocha� i szanowa�. Wszak�e wiadomo by�o, �e niegdy� krzyczano przy wje�dzie Juliusza Cezara do Rzymu: �Obywatele, pochowajcie �ony, bo wje�d�a urwis z �ysin�!� Lecz potworna mi�o�� w�asna Nerona nie znosi�a najmniejszych przygan ni docink�w, tymczasem w t�umie w�r�d okrzyk�w pochwalnych odzywa�y si� wo�ania: �Miedzianobrody!... Miedzianobrody! Dok�d wieziesz sw� p�omienn� brod�? Czy boisz si�, by Rzym od niej nie sp�on��?� I ci, kt�rzy tak wo�ali, nie wiedzieli, �e �art ich kryje w sobie straszliwe proroctwo. Cezara niezbyt zreszt� gniewa�y podobne g�osy, tym bardziej �e brody nie nosi�, albowiem dawniej jeszcze ofiarowa� j� w z�otej puszce Jowiszowi Kapitoli�skiemu. Lecz inni, ukryci za stosami g�az�w i przy zr�bie �wi�tyni, krzyczeli: �Matricida[377]! Nero! Orestes[378]! Alkmeon[379]!�, a inni: �Gdzie Oktawia?�, �Oddaj purpur�[380]!� � na jad�c� za� tu� za nim Poppe� wo�ano: �Flava coma[381]!� � kt�r� to nazw� oznaczano ulicznice. Muzykalne ucho Nerona chwyta�o i takie okrzyki, a w�wczas podnosi� palcami do oka sw�j wypolerowany szmaragd, jakby chc�c zobaczy� i zapami�ta� tych, kt�rzy je wydali. W ten spos�b wzrok jego zatrzyma� si� na stoj�cym na kamieniu Apostole. Przez chwil� dwaj ci ludzie patrzyli na siebie, nikomu za� ni z tego �wietnego orszaku, ni z tych nieprzeliczonych t�um�w nie przysz�o na my�l, �e spogl�daj� na siebie w tej minucie dwaj w�adcy ziemi, z kt�rych jeden minie wkr�tce jak krwawy sen, drugi za�, �w starzec przybrany w prostacz� lacern�, obejmie w wieczyste posiadanie �wiat i miasto.

Tymczasem cezar przejecha�, a tu� za nim o�miu Afr�w przenios�o wspania�� lektyk�, w kt�rej siedzia�a znienawidzona przez lud Poppea. Przybrana, jak i Nero, w szat� ametystowej barwy, z grubym pok�adem kosmetyk�w na twarzy, nieruchoma, zamy�lona i oboj�tna, wygl�da�a jak jakie� b�stwo zarazem pi�kne i z�e, kt�re niesiono jak na procesji. Ci�gn�� w jej �lady zn�w ca�y dw�r m�skiej i �e�skiej s�u�by oraz szeregi woz�w z przyborami do wyg�d i stroju. S�o�ce dobrze ju� schodzi�o z po�udnia, gdy zacz�� si� przejazd augustian�w � korow�d �wietny, migotliwy, mieni�cy si� jak w�� i niesko�czony. Leniwy Petroniusz, �yczliwie witany przez t�umy, kaza� si� wraz ze swoj� do bogini podobn� niewolnic� nie�� w lektyce. Tygellinus jecha� w karruce ci�gni�tej przez ma�e koniki przybrane w bia�e i purpurowe pi�ra. Widziano go, jak wstawa� z wozu i wyci�gaj�c szyj� wypatrywa�, rych�o mu li cezar da znak, �eby si� do niego przesiad�. Spo�r�d innych t�umy wita�y oklaskami Licynianusa Pizona, �miechem Witeliusza, gwizdaniem Watyniusza. Wzgl�dem Licyniusza i Lekaniusza, konsul�w, zachowywano si� oboj�tnie, lecz Tuliusz Senecjo, kt�rego lubiono nie wiadomo za co, r�wnie jak i Westynus zyskali poklask t�uszczy. Dw�r by� nieprzeliczony. Zdawa�o si�, �e wszystko, co jest bogatsze i �wietniejsze lub znakomite w Rzymie, emigruje do Ancjum. Nero nigdy nie podr�owa� inaczej, jak w tysi�c woz�w, zast�p za� towarzysz�cych mu prawie zawsze przenosi� liczb� �o�nierzy w legii[382]. Pokazywano wi�c sobie i Domicjusza Afra, i zgrzybia�ego Lucjusza Saturnina; widziano Wespazjana, kt�ry nie by� jeszcze wyci�gn�� na sw� wypraw� do Judei, z kt�rej wr�ci� dopiero po koron� cesarsk�, i jego syn�w, i m�odego Nerw�, i Lukana, i Anniusza Gallona, i Kwintianusa, i mn�stwo kobiet znanych z bogactw, pi�kno�ci, zbytku i rozpusty. Oczy t�uszczy przenosi�y si� ze znajomych twarzy na uprz�e, wozy, konie, dziwaczne stroje s�u�by, z�o�onej ze wszystkich narod�w �wiata. W tej powodzi przepychu i wielko�ci nie wiadomo by�o, na co patrze�, i nie tylko oczy, ale i my�l ol�niewa�a od tych blask�w z�otych, od tych barw purpury i fioletu, od migotania drogich kamieni, od po�ysk�w bisior�w, per�owca, ko�ci s�oniowej. Zdawa�o si�, �e same promienie s�oneczne rozpraszaj� si� w tej �wietnej topieli. A cho� w�r�d t�uszczy nie brak�o n�dzarzy z zakl�ni�tymi brzuchami i g�odem w oczach, przecie widok �w zapala� ich nie tylko ch�ci� u�ycia i zazdro�ci�, ale nape�nia� zarazem rozkosz� i dum�, daj�c poczucie tej mocy i niepo�yto�ci[383] Rzymu, na kt�r� si� sk�ada� i przed kt�r� kl�cza� �wiat. Jako� w �wiecie ca�ym nie by�o nikogo, kto by �mia� mniema�, �e ta pot�ga nie przetrwa wszystkich wiek�w, nie prze�yje wszystkich narod�w i �e co� mo�e jej na ziemi si� oprze�.

Winicjusz, jad�c na ko�cu orszaku, na widok Aposto�a i Ligii, kt�rej nie spodziewa� si� widzie�, wyskoczy� z wozu i powitawszy ich z rozpromienion� twarz�, pocz�� m�wi� przy�pieszonym g�osem jak cz�owiek, kt�ry nie ma czasu do stracenia:

� Przysz�a�? Nie wiem, jak ci mam dzi�kowa�, o Ligio!... B�g nie m�g� mi zes�a� lepszej wr�by. Pozdrawiam ci� jeszcze, �egnaj�c, ale nie �egnam na d�ugo. Po drodze rozstawi� konie partyjskie i w ka�dy dzie� wolny b�d� przy tobie, p�ki powrotu sobie nie wyprosz�. B�d� zdrowa!

� B�d� zdr�w, Marku � odrzek�a Ligia i potem doda�a ciszej:

� Niech ci� Chrystus prowadzi i otworzy ci dusz� na s�owa Paw�a.

On za� ucieszy� si� w sercu, i� chodzi jej o to, by pr�dko zosta� chrze�cijaninem, wi�c odpowiedzia�:

� Ocelle mi! Niech si� tak stanie, jak m�wisz. Pawe� woli jecha� mi�dzy mymi lud�mi, ale jest ze mn� i b�dzie mi mistrzem i towarzyszem... Uchyl zas�ony, rado�ci moja, abym ci� jeszcze ujrza� przed drog�. Czemu si� tak zakry�a�?

Ona podnios�a r�k� zas�on� i ukaza�a mu sw� jasn� twarz i cudne �miej�ce si� oczy, pytaj�c:

� To �le?

I u�miech jej mia� w sobie troch� dziewcz�cej przekory, lecz Winicjusz, patrz�c na ni� z uniesieniem, odpowiedzia�:

� �le dla oczu moich, kt�re niechby do �mierci patrzy�y na ciebie jedn�.

Po czym zwr�ci� si� do Ursusa i rzek�:

� Ursusie, pilnuj jej jak �renicy oka, bo to nie tylko twoja, lecz i moja � domina!

To powiedziawszy chwyci� jej r�k� i przycisn�� do niej usta ku wielkiemu zdumieniu gawiedzi, kt�ra nie mog�a zrozumie� oznaki takiej czci ze strony �wietnego augustianina dla dziewczyny przybranej w proste, niemal niewolnicze szaty.

� B�d� zdrowa...

Po czym oddali� si� pr�dko, gdy� ca�y orszak cezaria�ski posun�� si� by� znacznie naprz�d. Aposto� Piotr prze�egna� go nieznacznym znakiem krzy�a, za� dobry Ursus pocz�� go zaraz wys�awia�, rad, �e m�oda pani s�ucha chciwie i patrzy na niego z wdzi�czno�ci�.

Orszak oddala� si� i przes�ania� k��bami z�otej kurzawy, lecz oni patrzyli jeszcze d�ugo w �lad za nim, p�ki nie zbli�y� si� do nich Demas m�ynarz, ten sam, u kt�rego pracowa� nocami Ursus.

�w uca�owawszy r�k� Aposto�a pocz�� go prosi�, by wst�pili do niego na posi�ek, m�wi�c, �e dom jego jest blisko Emporium, oni za� musz� by� g�odni i zm�czeni sp�dziwszy wi�ksz� cz�� dnia przy bramie.

Poszli wi�c razem i odpocz�wszy, i posiliwszy si� w jego domu, pod wiecz�r dopiero wracali na Zatybrze. Maj�c zamiar przej�� rzek� przez most Emiliusza, szli przez Clivus Publicus, id�cy �rodkiem wzg�rza Awenty�skiego mi�dzy �wi�tyniami Diany i Merkurego. Aposto� Piotr patrzy� z wy�yny na otaczaj�ce go i na dalsze, gin�ce w oddaleniu gmachy i pogr��ywszy si� w milczeniu, rozmy�la� nad ogromem i w�adz� tego miasta, do kt�rego przyszed� opowiada� s�owo Bo�e. Dotychczas widywa� on panowanie rzymskie i legiony w r�nych krajach, po kt�rych w�drowa�, lecz by�y to jakby pojedyncze cz�onki tej si�y, kt�rej uosobienie w postaci cezara ujrza� dzi� po raz pierwszy. To miasto niezmierne, drapie�ne i chciwe, a zarazem wyuzdane, zgni�e do szpiku ko�ci, a zarazem niewzruszone w swej nadludzkiej mocy, ten cezar, bratob�jca, matkob�jca i �onob�jca, za kt�rym wl�k� si� nie mniejszy od jego dworu orszak krwawych mar, ten rozpustnik i b�azen, a zarazem pan trzydziestu legii, a przez nie ziemi ca�ej; ci dworzanie, pokryci z�otem i szkar�atem, niepewni jutra, a zarazem w�adniejsi od kr�l�w � wszystko to razem wzi�te wyda�o mu si� jakim� piekielnym kr�lestwem z�a i nieprawo�ci. I zadziwi� si� w sercu prostaczym, jak B�g mo�e dawa� tak niepoj�t� wszechmoc szatanowi i jak mo�e oddawa� mu ziemi�, by j� miesi�, przewraca�, depta�, wyciska� �zy i krew; wichrzy� jak wicher, burzy� jak burza, pali� jak p�omie�. A od tych my�li zatrwo�y�o si� jego apostolskie serce i pocz�� m�wi� w duchu do Mistrza: �Panie, co poczn� wobec tego miasta, do kt�rego mnie pos�a�e�? Jego s� morza i l�dy, jego zwierz na ziemi i tw�r wodny, jego s� inne kr�lestwa i grody, i trzydzie�ci legii, kt�re ich strzeg�, a jam, Panie, rybak z jeziora! Co poczn�? I jako� jego z�o�� przezwyci��?�

Tak m�wi�c wznosi� sw� siw�, dr��c� g�ow� ku niebu, modl�c si� i wo�aj�c z g��bi serca do swego Boskiego Mistrza, pe�en smutku i trwogi.

A wtem modlitw� przerwa� mu g�os Ligii, kt�ra rzek�a:

� Miasto ca�e jak w ogniu...

Rzeczywi�cie s�o�ce zachodzi�o dnia tego dziwnie. Ogromna jego tarcza zasun�a si� ju� do po�owy za Janikulskie wzg�rze, ca�y za� przestw�r nieba nape�ni� si� czerwonym blaskiem. Z miejsca, na kt�rym stali, wzrok ich obejmowa� znaczne przestrzenie. Nieco na prawo widzieli wyd�u�one mury Circus Maximus, nad nim pi�trz�ce si� pa�ace Palatynu, a wprost przed sob�, za Forum Boarium i Velabrum, szczyt Kapitolu ze �wi�tyni� Jowisza. Ale mury, kolumny i szczyty �wi�ty� by�y jakby zanurzone w �w blask z�oty i purpurowy. Widne z dala cz�ci rzeki p�yn�y jakby krwi� i w miar� jak s�o�ce zasuwa�o si� coraz bardziej za wzg�rze, blask czyni� si� coraz czerwie�szy, coraz do �uny po�aru podobniejszy, i wzmaga� si�, rozszerza�, a� wreszcie obj�� siedem wzg�rz, z kt�rych zdawa� si� sp�ywa� na ca�� okolic�.

� Miasto ca�e jak w ogniu � powt�rzy�a Ligia.

A Piotr przys�oni� oczy r�k� i rzek�:

� Gniew Bo�y jest nad nim.

Rozdzia� trzydziesty dziewi�ty

Ursus czerpa� wod� w cysternie i ci�gn�c sznurem podw�jne amfory �piewa� p�g�osem dziwn� pie�� ligijsk�, a zarazem spogl�da� rozradowanymi oczyma na Ligi� i Winicjusza, kt�rzy w�r�d cyprys�w w ogr�dku Linusa bielili si� jak dwa pos�gi. Najmniejszy wiatr nie porusza� ich odzie�y. Na �wiecie zapada� zmrok z�oty i liliowy, oni za� w�r�d spokoju wieczora rozmawiali trzymaj�c si� za r�ce.

� Czy nic z�ego spotka� ci� nie mo�e, Marku, za to, �e opu�ci�e� Ancjum bez wiedzy cezara? � pyta�a Ligia.

� Nie, droga moja � odpowiedzia� Winicjusz. � Cezar zapowiedzia�, �e zamknie si� na dwa dni z Terpnosem i b�dzie uk�ada� nowe pie�ni. Cz�sto on tak czyni i w�wczas o niczym innym nie wie i nie pami�ta. Zreszt� co mi cezar, gdy jestem przy tobie i patrz� na ciebie. Zbyt ju� t�skni�em, a w ostatnich nocach opu�ci� mnie sen. Nieraz, gdym zdrzemn�� ze znu�enia, budzi�em si� nagle z uczuciem, �e nad tob� wisi niebezpiecze�stwo; czasem �ni�em, �e zrabowano mi rozstawne konie, kt�re mia�y mnie przynie�� z Ancjum do Rzymu i na kt�rych przebieg�em t� drog� tak szybko jak nigdy �aden goniec cesarski. I d�u�ej ju� bez ciebie wytrzyma� nie mog�em. Zbyt ci� kocham, droga, najdro�sza moja!

� Wiedzia�am, �e przyjedziesz. Dwa razy Ursus wybiega� na moj� pro�b� na Karyny i pyta� o ciebie w twoim domu. Linus �mia� si� ze mnie i Ursus tak�e.

Rzeczywi�cie zna� by�o, �e si� go spodziewa�a, gdy� zamiast zwyk�ej ciemnej odzie�y mia�a na sobie mi�kk� bia�� stol�, z kt�rej �licznych fa�d jej ramiona i g�owa wychyla�y si� jak rozkwit�e pierwiosnki ze �niegu. Kilka r�owych anemon�w zdobi�o jej w�osy.

Winicjusz przycisn�� usta do jej r�ki, po czym siedli na kamiennej �awce w�r�d dzikiego wina i wspar�szy si� o siebie ramionami milczeli pogl�daj�c ku zorzom, kt�rych ostatnie blaski odbija�y si� w ich oczach.

Urok cichego wieczora opanowywa� ich z wolna.

� Jak tu cicho i jaki �wiat �liczny � rzek� zni�onym g�osem Winicjusz. � Noc idzie ogromnie pogodna. Czuj� si� tak szcz�liwy, jak nigdy w �yciu nie by�em. Powiedz mi, Ligio, co to jest. Jam nigdy nie przypuszcza�, �eby mog�a by� taka mi�o��. My�la�em, �e to jest tylko ogie� we krwi i ��dza, a teraz dopiero widz�, �e mo�na kocha� ka�d� kropl� krwi i ka�dym tchnieniem, a zarazem czu� taki spok�j s�odki i niezmierny, jakby ju� ukoi�y dusz� Sen i �mier�. To dla mnie co� nowego. Patrz� na ten spok�j drzew i zdaje mi si�, �e on jest we mnie. Teraz dopiero rozumiem, �e mo�e by� szcz�cie, o jakim ludzie dot�d nie wiedzieli. Teraz dopiero rozumiem, dlaczego i ty, i Pomponia Grecyna jeste�cie takie pogodne... Tak!... To daje Chrystus...

A ona w tej chwili po�o�y�a sw� �liczn� twarz na jego ramieniu i rzek�a:

� M�j Marku drogi...

I nie mog�a m�wi� wi�cej. Rado��, wdzi�czno�� i poczucie, �e teraz dopiero wolno jej kocha�, odj�y jej g�os, a natomiast nape�ni�y oczy �zami wzruszenia. Winicjusz, obj�wszy ramieniem jej drobne cia�o, tuli� j� przez chwil� do siebie, po czym rzek�:

� Ligio! Niech b�dzie b�ogos�awiona chwila, w kt�rej pierwszy raz us�ysza�em Jego imi�.

Ona za� odpowiedzia�a cicho:

� Kocham ci�, Marku.

Po czym umilkli zn�w oboje, nie mog�c s��w doby� z wezbranych piersi. Na cyprysach zgas�y ostatnie liliowe odblaski i ogr�d pocz�� si� srebrzy� od ksi�ycowego sierpa.

Po chwili Winicjusz pocz�� m�wi�:

� Ja wiem... Ledwiem tu wszed�, ledwiem uca�owa� twoje drogie r�ce, wyczyta�em w twoich oczach pytanie, czym poj�� t� Bosk� nauk�, kt�r� ty wyznajesz, i czym zosta� ochrzczony? Nie! Ochrzczony jeszcze nie jestem, ale czy wiesz, kwiecie, dlaczego? Oto Pawe� mi rzek�: �Jam ci� przekona�, �e B�g przyszed� na �wiat i da� si� ukrzy�owa� dla zbawienia �wiata, ale niech w zdroju �aski obmyje ci� Piotr, kt�ry pierwszy wyci�gn�� nad tob� r�ce i pierwszy ci� b�ogos�awi��. A i ja tak�e chcia�em, by� ty, najdro�sza, patrzy�a na m�j chrzest i by mi matk� by�a Pomponia. Wi�c dlatego nie jestem dot�d ochrzczony, cho� wierz� w Zbawiciela i w Jego s�odk� nauk�. Pawe� mnie przekona�, nawr�ci� i zali mog�o by� inaczej? Jak�ebym m�g� nie uwierzy�, �e Chrystus przyszed� na �wiat, skoro tak m�wi Piotr, kt�ry by� Jego uczniem, i Pawe�, kt�remu si� objawi�? Jak�e m�g�bym nie wierzy�, �e by� Bogiem, skoro zmartwychwsta�? Widzieli Go przecie i w mie�cie, i nad jeziorem, i na g�rze, i widzieli ludzie, kt�rych usta k�amstwa nie zazna�y. Jam ju� w to wierzy� od czasu, gdym us�ysza� Piotra w Ostrianum, bom sobie ju� w�wczas powiedzia�: na ca�ym �wiecie pr�dzej by ka�dy inny cz�owiek m�g� sk�ama� ni� ten, kt�ry powiada: �Widzia�em!� Ale nauki waszej si� ba�em. Zdawa�o mi si�, �e ona odbiera mi ciebie. Mniema�em, �e nie masz w niej ani m�dro�ci, ani pi�kno�ci, ani szcz�cia. Dzi� jednak, gdym j� pozna�, c� bym by� za cz�owiek, gdybym nie chcia�, by na �wiecie panowa�a prawda, a nie k�amstwo, mi�o��, a nie nienawi��, dobro, nie zbrodnia, wierno��, nie za� niewierno��, lito��, nie zemsta? Kt� by taki by�, kt�ry by tego nie wola� i nie chcia�? A przecie tego uczy wasza nauka. Inne chc� tak�e sprawiedliwo�ci, ale ta jedna czyni serce ludzkie sprawiedliwym. I pr�cz tego czyni je czystym, jak twoje i Pomponii, i czyni je wiernym, jak twoje i Pomponii. �lepym bym by�, gdybym tego nie widzia�. A je�li przy tym Chrystus B�g obieca� �ycie wieczne i szcz�cie tak nieprzebrane, jakie tylko wszechmoc Boska da� mo�e, to czeg� cz�owiek mo�e chcie� wi�cej? Gdybym spyta� Seneki, z jakich powod�w zaleca cnot�, skoro przewrotno�� wi�cej szcz�cia przynosi, nie umia�by mi naprawd� nic rozs�dnego odpowiedzie�. Ale ja wiem teraz, dlaczego mam by� cnotliwy. Oto dlatego, �e dobro i mi�o�� p�ynie z Chrystusa, i dlatego, aby gdy �mier� mi zamknie oczy, odnale�� ycie, odnale�� szcz�cie, odnale�� siebie samego i ciebie, najdro�sza moja... Jak�e nie pokocha� i nie przyj�� nauki, kt�ra zarazem m�wi prawd� i znosi �mier�? Kto by nie prze�o�y� dobra nad z�o? Ja my�la�em, �e ta nauka przeciwi si� szcz�ciu, a tymczasem Pawe� przekona� mnie, �e ona nie tylko nic nie odbiera, ale jeszcze dodaje. Wszystko to zaledwie mi si� w g�owie chce pomie�ci�, ale czuj�, �e tak jest, bom nigdy nie by� r�wnie szcz�liwy i nie mog�em by�, cho�bym ci� by� zabra� przemoc� i mia� w domu swoim. Oto� mi powiedzia�a przed chwil�: �Kocham ci�, a tych wyraz�w nie by�bym z ciebie wydoby� za ca�� pot�g� Rzymu. O Ligio! Rozum m�wi, �e ta nauka jest boska i najlepsza, serce to czuje, a takim dwom pot�gom kt� si� oprze?

Ligia s�ucha�a go utkwiwszy w niego swe niebieskie oczy, podobne przy blasku ksi�yca do kwiat�w mistycznych i r�wnie zroszone jak kwiaty.

� Tak, Marku! Prawda! � rzek�a przytulaj�c silniej g�ow� do jego ramienia.

I w tej chwili czuli si� oboje ogromnie szcz�liwi, albowiem rozumieli, �e pr�cz mi�o�ci ��czy ich jeszcze jaka� inna si�a, zarazem s�odka i nieprzeparta, przez kt�r� sama mi�o�� staje si� czym� niepo�ytym, niepodleg�ym zmianom, zawodom, zdradzie i nawet �mierci. Serca ich przepe�ni�a zupe�na pewno��, �e cokolwiek by si� mog�o zdarzy�, oni nie przestan� si� kocha� i nale�e� do siebie. I z tego powodu sp�ywa� w ich dusze niewypowiedziany spok�j. Winicjusz czu� przy tym, �e to jest mi�o�� nie tylko czysta i g��boka, ale ca�kiem nowa, taka, jakiej �wiat dot�d nie zna� i da� nie m�g�. Sk�ada�o si� na ni� w jego sercu wszystko: i Ligia, i nauka Chrystusa, i �wiat�o ksi�yca �pi�ce cicho na cyprysach, i pogodna noc, tak �e ca�y wszechstw�r wyda� mu si� ni� jedn� przepe�niony.

Po chwili zn�w m�wi� pocz�� g�osem przyciszonym i drgaj�cym:

� Ty b�dziesz dusz� mojej duszy i b�dziesz mi w �wiecie najdro�sz�. Razem nam b�d� bi�y serca, jedna b�dzie modlitwa i jedna b�dzie wdzi�czno�� Chrystusowi. O, moja droga! �y� razem, czci� razem s�odkiego Boga i wiedzie�, �e gdy nadejdzie �mier�, oczy nasze otworz� si� zn�w, jak po �nie b�ogim, na nowe �wiat�o, c� mo�na lepszego pomy�le�! Wi�c dziwi� si� tylko, �em tego pierwej nie zrozumia�. I wiesz, co mi si� teraz zdaje? Oto, �e tej nauce nie oprze si� nikt. Za dwie�cie lub trzysta lat przyjmie j� ca�y �wiat; ludzie zapomn� o Jowiszu i nie b�dzie innych bog�w, tylko Chrystus, i innych �wi�ty�, jak chrze�cija�skie. Kt� by nie chcia� w�asnego szcz�cia? Ach, s�ysza�em przecie rozmow� Paw�a z Petroniuszem i czy wiesz, co Petroniusz rzek� w ko�cu? �To nie dla mnie�, ale nic wi�cej odpowiedzie� nie umia�.

� Powt�rz mi s�owa Paw�a � rzek�a Ligia.

� By�o to u mnie wieczorem. Petroniusz pocz�� lekko m�wi� i �artowa�, jak on czyni zwykle, a w�wczas Pawe� rzek� mu: �Jak mo�esz, m�dry Petroniuszu, przeczy�, �e Chrystus istnia� i zmartwychwsta�, gdy� nie by� w�wczas na �wiecie, Piotr za� i Jan widzieli Go, i ja widzia�em w drodze do Damaszku? Pierwej zatem niech twoja m�dro�� wyka�e, i� jeste�my k�amcami, a potem dopiero zaprzeczy naszym �wiadectwom�. Lecz Petroniusz odpowiedzia�, �e przeczy� nie my�li, gdy� wie, i� dzieje si� wiele rzeczy niepoj�tych, kt�re jednak wiarygodni ludzie stwierdzaj�. Ale m�wi�, �e inn� jest rzecz� odkrycie jakiego� nowego cudzoziemskiego Boga, a inn� przyj�cie Jego nauki. �Nie chc� � rzek� � wiedzie� o niczym, co mog�oby mi popsu� �ycie i zniweczy� jego pi�kno��. Mniejsza, czy nasi bogowie s� prawdziwi, ale s� pi�kni, jest nam przy nich weso�o i mo�emy �y� bez troski�. W�wczas Pawe� tak odpowiedzia�: �Odrzucasz nauk� mi�o�ci, sprawiedliwo�ci i mi�osierdzia z obawy przed troskami �ycia, lecz pomy�l, Petroniuszu, czy �ycie wasze istotnie jest od trosk wolne? Oto i ty, panie, i nikt spomi�dzy najbogatszych i najmo�niejszych nie wie, czy zasypiaj�c wieczorem, nie zbudzi si� z wyrokiem �mierci. Lecz powiedz: gdyby cezar wyznawa� t� nauk�, kt�ra nakazuje mi�o�� i sprawiedliwo��, zali twoje szcz�cie nie by�oby pewniejsze? Boisz si� o swoje rado�ci, lecz czy �ycie nie by�oby w�wczas weselsze? A co do ozdoby �ycia i pi�kno�ci, je�li�cie nabudowali tyle pi�knych �wi�ty� i pos�g�w na cze�� b�stw z�ych, m�ciwych, cudzo�o�nych i fa�szywych, czeg� by�cie nie dokonali dla czci jedynego Boga mi�o�ci i prawdy? Chwalisz sobie sw�j los, gdy� jeste� mo�nym i �yjesz w rozkoszy, lecz zar�wno mog�e� by� biednym i opuszczonym, chocia� z wielkiego domu pochodzisz, a w�wczas lepiej by ci by�o zaiste na �wiecie, gdyby ludzie Chrystusa wyznawali. W mie�cie waszym mo�ni nawet rodzice, nie chc�c si� trudzi� wychowaniem dzieci, wyrzucaj� je cz�stokro� z domu, kt�re to dzieci zowi� alumnami. I ty, panie, mog�e� by� takim alumnem. Ale gdyby rodzice twoi �yli wedle nauki naszej, tedy nie mog�oby ci si� to przygodzi�. Gdyby� doszed�szy m�skich lat za�lubi� umi�owan� niewiast�, wola�by�, by ci zosta�a wiern� do �mierci. A tymczasem patrz, co si� u was dzieje, ile jest sromoty, ile ha�by, frymarku[392] wiar� ma��e�sk�! Wszak�e ju� sami dziwicie si�, gdy si� zdarzy niewiasta, kt�r� zowiecie univira. Ale ja ci m�wi�, �e te, kt�re Chrystusa w sercu nosi� b�d�, nie z�ami� wiary m�om, r�wnie jak i chrze�cija�scy m�owie dochowaj� jej �onom. Ale wy�cie niepewni ni waszych w�adc�w, ni waszych ojc�w, ni �on, ni dzieci, ni s�ug. Przed wami dr�y �wiat ca�y, a wy dr�ycie przed w�asnymi niewolnikami, wiecie bowiem, �e ka�dej godziny mog� podnie�� przeciw waszemu ciemi�stwu wojn� straszliw�, jak� ju� nieraz podnosili. Bogatym jeste�, lecz nie wiesz, czy jutro nie ka�� ci porzuci� bogactw; m�odym jeste�, lecz jutro mo�e ci trzeba b�dzie umrze�. Mi�ujesz, lecz czyha na ciebie zdrada; kochasz si� w willach i pos�gach, lecz jutro mo�esz by� wyp�dzon na pustkowia Pandatarii; masz tysi�ce s�ug, lecz jutro ci s�udzy mog� wytoczy� z ciebie krew. A je�li tak jest, to jak�e mo�ecie by� spokojni, szcz�liwi i �y� w rado�ci? Lecz oto ja g�osz� mi�o�� i g�osz� nauk�, kt�ra nakazuje w�adcom kocha� poddanych, panom niewolnik�w, niewolnikom s�u�y� z mi�o�ci, czyni� sprawiedliwo�� i mi�osierdzie, a w ko�cu obiecuj� szcz�liwo�� jako morze nieprzebrane bez ko�ca. Jak�e wi�c, Petroniuszu, mo�esz m�wi�, �e ta nauka psuje �ycie, skoro ona je naprawia i skoro sam by�by� stokro� szcz�liwszym i pewniejszym, gdyby ona ogarn�a tak �wiat, jak ogarn�o go wasze w�adztwo rzymskie.�

Tak m�wi� Pawe�, o Ligio, a w�wczas Petroniusz rzek�: �To nie dla mnie�, i udaj�c �pi�cego wyszed�, a na odchodnym rzek� jeszcze: �Wol� moj� Eunice ni� twoj� nauk�, Judejczyku, ale nie chcia�bym walczy� z tob� z m�wnicy�. Lecz ja s�ucha�em s��w jego ca�� dusz�, a gdy m�wi� o niewiastach naszych, ca�ym sercem wielbi�em t� nauk�, z kt�rej wyros�a�, jako na wiosn� wyrastaj� lilie z bujnej roli. I my�la�em w�wczas: oto Poppea porzuci�a dw�ch m��w dla Nerona, oto Kalwia Kryspinilla, oto Nigidia, oto wszystkie niemal, kt�re znam, pr�cz jednej Pomponii, kupczy�y wiar� i przysi�gami, i tylko ta jedna, i tylko ta moja nie odst�pi, nie zwiedzie i nie przygasi ogniska, cho�by mnie zawiod�o i odst�pi�o wszystko, w czym po�o�y�em ufno��. Wi�c m�wi�em do ciebie w duszy: czym�e ci si� odwdzi�cz�, je�li nie mi�o�ci� i czci�? Czy� ty czu�a, �em tam w Ancjum przemawia� do ciebie i rozmawia�em ci�gle, bez ustanku, jak gdyby� by�a przy mnie? Stokro� ci� wi�cej kocham za to, �e� uciek�a przede mn� z domu cezara. Nie chc� go ju� i ja. Nie chc� jego rozkoszy i muzyki, tylko ciebie jednej. Powiedz s�owo, a opu�cimy Rzym, by osi�� gdzie� daleko.

Ona za�, nie odrywaj�c g�owy od jego ramienia, podnios�a oczy, jakby w zamy�leniu, na osrebrzone wierzcho�ki cyprys�w i odrzek�a:

� Dobrze, Marku. Ty� pisa� mi o Sycylii, gdzie i Aulusowie chc� osi�� na stare lata...

A Winicjusz przerwa� z rado�ci�:

� Tak, droga moja! Ziemie nasze znajduj� si� w pobli�u. Cudny to brzeg, gdzie klimat jeszcze s�odszy, a noce jeszcze pogodniejsze od rzymskich, wonne i widne... Tam �ycie i szcz�cie to prawie jedno i to samo.

Po czym zacz�� marzy� o przysz�o�ci.

� Tam mo�na zapomnie� o troskach. W gajach, w�r�d oliwnik�w, b�dziemy chodzili i spoczywali w cieniu. O Ligio! Co za �ycie kocha� si�, koi�, razem spogl�da� na morze, razem na niebo, razem czci� s�odkiego Boga, czyni� woko�o dobro i sprawiedliwo�� w spokoju.

Umilkli oboje, patrz�c w przysz�o��; on tylko tuli� j� coraz silniej do siebie, przy czym w blaskach ksi�yca migota� na jego r�ku rycerski z�oty pier�cie�. W dzielnicy, zamieszka�ej przez ubog� ludno�� robocz�, spa�o ju� wszystko i �aden szmer nie m�ci� ciszy.

� Pozwolisz mi widywa� Pomponi�? � spyta�a Ligia.

� Tak, droga. B�dziemy ich zapraszali w dom nasz lub sami je�dzili do nich. Czy chcesz, by�my zabrali ze sob� Piotra Aposto�a? On przyci�ni�ty wiekiem i prac�. Pawe� b�dzie nas tak�e odwiedza�, nawr�ci Aulusa Plaucjusza, i jako �o�nierze zak�adaj� kolonie w odleg�ych krajach, tak my za�o�ymy koloni� chrze�cijan.

Ligia podnios�a r�k� i wzi�wszy d�o� Winicjusza chcia�a przycisn�� do niej usta, lecz on pocz�� m�wi� szepc�c, jakby si� ba� sp�oszy� szcz�cie:

� Nie, Ligio, nie! To ja czcz� ci� i uwielbiam, daj mi ty r�ce.

� Kocham ci�.

Lecz on przycisn�� ju� usta do jej bia�ych jak ja�min d�oni i przez chwil� s�yszeli tylko bicie w�asnych serc. W powietrzu nie by�o najmniejszego powiewu i cyprysy sta�y tak nieruchome, jakby r�wnie� zatrzyma�y dech w piersiach...

Nagle cisz� przerwa� grzmot niespodziany, g��boki i jakby wychodz�cy spod ziemi. Dreszcz przebieg� przez cia�o Ligii, Winicjusz za� powstawszy rzek�:

� To lwy rycz� w vivariach[393]...

I pocz�li oboje nas�uchiwa�. Tymczasem pierwszemu grzmotowi odpowiedzia� drugi, trzeci, dziesi�ty, ze wszystkich stron i dzielnic. W mie�cie bywa�o czasem po kilka tysi�cy lw�w pomieszczonych przy r�nych arenach i nieraz nocami, zbli�aj�c si� do krat i opieraj�c o nie olbrzymie g�owy, g�osi�y w ten spos�b sw� t�sknot� za wolno�ci� i pustyni�. Tak pocz�y t�skni� i teraz, i podaj�c jeden drugiemu g�os w ciszy nocnej, nape�ni�y rykiem ca�e miasto. By�o w tym co� niewypowiedzianie gro�nego i pos�pnego, tote� Ligia, kt�rej owe g�osy sp�oszy�y jasne i spokojne widzenia przysz�o�ci, s�ucha�a ich z sercem �ci�ni�tym jak�� dziwn� trwog� i smutkiem.

Lecz Winicjusz otoczy� j� ramieniem i rzek�:

� Nie b�j si�, droga. Igrzyska blisko, wi�c wszystkie vivaria przepe�nione.

Po czym weszli oboje do domku Linusa, przeprowadzeni coraz pot�niejszym grzmotem lwich g�os�w.

Rozdzia� czterdziesty

W Ancjum tymczasem Petroniusz odnosi� niemal ka�dego dnia nowe zwyci�stwa nad augustianami wsp�ubiegaj�cymi si� z nim o �ask� cezara. Wp�yw Tygellina upad� zupe�nie. W Rzymie, gdy trzeba by�o usuwa� ludzi, kt�rzy wydawali si� niebezpieczni, �upi� ich mienie, za�atwia� sprawy polityczne, dawa� widowiska, zdumiewaj�ce przepychem i z�ym smakiem, a wreszcie zaspakaja� potworne zachcenia cezara, Tygellinus, zar�wno przebieg�y, jak got�w na wszystko, okazywa� si� niezb�dnym. Ale w Ancjum, w�r�d pa�ac�w przegl�daj�cych si� w lazurach morza, cezar �y� �yciem helle�skim. Od rana do wieczora czytywano wiersze, rozprawiano nad ich budow� i doskona�o�ci�, zachwycano si� szcz�liwymi zwrotami, zajmowano si� muzyk�, teatrem, s�owem, wy��cznie tym, co wynalaz� i czym przyozdobi� �ycie geniusz grecki. Lecz w takich warunkach, niezr�wnanie wi�cej wykszta�cony od Tygellina i innych augustian�w, Petroniusz, dowcipny, wymowny, pe�en subtelnych poczu� i smaku, musia� uzyska� przewag�. Cezar szuka� jego towarzystwa, zasi�ga� jego zdania, pyta� o rad�, gdy sam tworzy�, i okazywa� przyja�� ywsz� ni� kiedykolwiek. Otaczaj�cym wydawa�o si�, �e wp�yw jego odni�s� wreszcie ostateczne zwyci�stwo, �e przyja�� mi�dzy nim i cezarem wesz�a ju� w okres sta�y i �e przetrwa lata. Ci nawet, kt�rzy dawniej okazywali niech�� wykwintnemu epikurejczykowi, pocz�li go teraz otacza� i ubiega� si� o jego �aski. Niejeden rad by� nawet szczerze w duszy, �e przewag� uzyska� cz�owiek, kt�ry wiedzia� wprawdzie, co o kim ma my�le�, i przyjmowa� ze sceptycznym u�miechem pochlebstwa wczorajszych wrog�w, lecz czy to przez lenistwo, czy przez wytworno�� nie by� m�ciwym i pot�gi swej nie u�ywa� na cudz� zgub� lub szkod�. Bywa�y chwile, �e m�g� zgubi� nawet i Tygellina, ale on wola� go wy�miewa� i wyprowadza� na jaw jego brak wykszta�cenia i pospolito��. Senat w Rzymie odetchn��, gdy� od p�tora miesi�ca �aden wyrok �mierci nie zosta� wydany. I w Ancjum, i w mie�cie opowiadano wprawdzie dziwy o wyrafinowaniu, do jakiego dosz�a rozpusta cezara i jego faworyta, ka�dy jednak wola� czu� nad sob� cezara wyrafinowanego ni� zezwierz�conego w r�kach Tygellina. Sam Tygellinus traci� g�ow� i waha� si�, czy nie da� za wygran�, albowiem cezar wielokrotnie odzywa� si�, �e w ca�ym Rzymie i na ca�ym dworze s� tylko dwie dusze zdolne si� zrozumie� i dw�ch prawdziwych Hellen�w: on i Petroniusz.

Zdumiewaj�ca zr�czno�� tego ostatniego utwierdzi�a ludzi w przekonaniu, i� jego wp�yw przetrwa wszystkie inne. Nie zdawano ju� sobie sprawy, jak by cezar zdo�a� si� bez niego obej��, z kim by m�g� rozmawia� o poezji, muzyce, wy�cigach i w czyje oczy by patrzy� chc�c sprawdzi�, czy to, co tworzy, jest naprawd� doskona�ym. Petroniusz za�, ze zwyk�� sobie niedba�o�ci�, zdawa� si� nie przywi�zywa� �adnej wagi do swego stanowiska. Bywa�, jak zwykle, opiesza�y, leniwy, dowcipny i sceptyczny. Cz�stokro� czyni� na ludziach wra�enie cz�owieka, kt�ry drwi z nich, z siebie, z cezara i z ca�ego �wiata. Chwilami o�miela� si� przygania� w oczy cezarowi i gdy inni s�dzili, i� posuwa si� za daleko lub wprost gotuje sobie zgub�, on umia� przygan� przyprawi� nagle w taki spos�b, �e wychodzi�a na jego korzy��, w obecnych za� budzi�a podziw i przekonanie, �e nie masz po�o�enia, z kt�rego nie wyszed�by z tryumfem. Raz, mniej wi�cej w tydzie� po powrocie Winicjusza z Rzymu, cezar czyta� w ma�ym k�ku ust�p ze swej Troiki gdy za� sko�czy� i gdy przebrzmia�y okrzyki zachwytu, Petroniusz zapytywany wzrokiem przez cezara rzek�:

� Niegodziwe wiersze, godne rzucenia w ogie�.

Obecnym serca przesta�y bi� z przera�enia, Nero bowiem od dziecinnych lat nie us�ysza� nigdy z niczyich ust podobnego wyroku; tylko twarz Tygellina za�wieci�a rado�ci�. Winicjusz natomiast poblad�, s�dz�c, �e Petroniusz, kt�ry nie upija� si� nigdy, upi� si� tym razem.

A Nero pocz�� pyta� miodowym g�osem, w kt�rym drga�a wszelako zraniona mi�o�� w�asna:

� Co znajdujesz w nich niedobrego?

Petroniusz za� napad� na niego.

� Nie wierz im � rzek� wskazuj�c r�k� na obecnych � oni si� na niczym nie znaj�. Pytasz, co niedobrego w tych wierszach? Je�li chcesz prawdy, to ci powiem: dobre s� dla Wergiliusza, dobre dla Owidiusza, dobre nawet dla Homera, ale nie dla ciebie. Tobie nie wolno takich pisa�. Ten po�ar, kt�ry opisujesz, nie do�� p�onie, tw�j ogie� nie do�� parzy. Nie s�uchaj pochlebstw Lukana. Jemu za takie same wiersze przyzna�bym geniusz, ale nie tobie. A wiesz dlaczego? Bo� wi�kszy od nich. Komu bogowie dali tyle co tobie, od tego wi�cej mo�na wymaga�. Ale ty si� lenisz. Wolisz sypia� po prandium ni� przysiedzie� fa�d�w. Ty mo�esz stworzy� dzie�o, o jakim �wiat dot�d nie s�ysza�, i dlatego w oczy ci powiadam: napisz lepsze!

I m�wi� to od niechcenia, jakby drwi�c, a zarazem zrz�dz�c, lecz oczy cezara zasz�y mg�� rozkoszy i rzek�:

� Bogowie dali mi troch� talentu, ale dali pr�cz tego wi�cej, bo prawdziwego znawc� i przyjaciela, kt�ry jeden umie m�wi� prawd� w oczy.

To rzek�szy wyci�gn�� sw� t�ust�, pokryt� rdzawym w�osem r�k� do z�otego kandelabru, z�upionego w Delfach, by spali� wiersze.

Lecz Petroniusz odebra� mu je, nim p�omie� dotkn�� papirusu.

� Nie, nie! � rzek� � nawet tak niegodziwe nale�� do ludzko�ci. Zostaw mi je.

� Pozw�l mi w takim razie odes�a� ci je w puszce mego pomys�u � odpowiedzia� �ciskaj�c go Nero.

I po chwili m�wi� pocz��:

� Tak jest. Masz s�uszno��. M�j po�ar Troi nie do�� wieci, m�j ogie� nie do�� parzy. My�la�em jednak, �e gdy wyr�wnam Homerowi, to wystarczy. Pewna nie�mia�o�� i ma�e rozumienie o sobie przeszkadza�y mi zawsze. Ty� mi otworzy� oczy. Ale czy wiesz, dlaczego jest tak, jak m�wisz? Oto gdy rze�biarz chce stworzy� posta� boga, szuka sobie wzoru, jam za� nie mia� wzoru. Nie widzia�em nigdy p�on�cego miasta i dlatego w opisie moim brak prawdy.

� Wi�c ci powiem, �e trzeba jednak by� wielkim artyst�, by to zrozumie�.

Nero zamy�li� si�, po chwili za� rzek�:

� Odpowiedz mi, Petroniuszu, na jedno pytanie: czy ty �a�ujesz, �e Troja si� spali�a?

� Czy �a�uj�?... Na chromego ma��onka Wenery[394], bynajmniej! I powiem ci, dlaczego. Oto Troja nie spali�aby si�, gdyby Prometeusz nie podarowa� ludziom ognia i gdyby Grecy nie wypowiedzieli Priamowi wojny; gdyby za� nie by�o ognia, Eschilos nie napisa�by swego Prometeusza, r�wnie jak bez wojny Homer nie napisa�by Iliady, a ja wol�, �e istnieje Prometeusz i Iliada, ni� �eby zachowa�a si� mie�cina, prawdopodobnie licha i brudna, w kt�rej by teraz co najmniej siedzia� jaki� zakazany prokurator i nudzi� ci� zatargami z miejscowym areopagiem[395].

� Oto co si� nazywa m�wi� rozumnie � odpowiedzia� cezar. � Dla poezji i sztuki wolno i nale�y wszystko po�wi�ci�. Szcz�liwi Achaje, kt�rzy dostarczyli Homerowi tre�ci do Iliady, i szcz�liwy Priam, kt�ry ogl�da� zgub� ojczyzny. A ja? Ja nie widzia�em p�on�cego miasta.

Nasta�a chwila milczenia, kt�r� przerwa� wreszcie Tygellinus.

� Wszak�em ci ju� m�wi�, cezarze � rzek� � rozka�, a spal� Ancjum. Albo wiesz co? Je�li ci �al tych willi i pa�ac�w, ka�� spali� okr�ty w Ostii lub zbuduj� ci na podg�rzu alba�skim drewniane miasto, w kt�re sam rzucisz p�omie�. Czy chcesz?

Lecz Nero rzuci� mu spojrzenie pe�ne pogardy.

� Ja mam patrze� na p�on�ce drewniane budy? Tw�j umys� zupe�nie wyja�owia�, Tygellinie! I widz� przy tym, �e nie bardzo cenisz m�j talent i moj� Troik�, skoro s�dzisz, �e jaka� inna ofiara by�aby dla niej za wielka.

Tygellinus zmiesza� si�, Nero za� po chwili, jakby chc�c zmieni� rozmow�, doda�:

� Lato idzie... O, jak ten Rzym musi teraz cuchn��!... A jednak na letnie igrzyska trzeba tam b�dzie wr�ci�.

Wtem Tygellinus rzek�:

� Gdy odprawisz augustian�w, cezarze, pozw�l mi na chwil� zosta� ze sob�...

W godzin� p�niej Winicjusz, wracaj�c z Petroniuszem z cesarskiej willi, m�wi�:

� Mia�em przez ciebie chwil� trwogi. S�dzi�em, �e� si� po pijanemu zgubi� bez ratunku. Pami�taj, �e igrasz ze �mierci�.

� To jest moja arena � odrzek� niedbale Petroniusz � i bawi mnie poczucie, �e jestem na niej najlepszym z gladiator�w. Patrz�e, jak si� sko�czy�o. Wp�yw m�j ur�s� jeszcze tego wieczoru. Ode�le mi swoje wiersze w puszce, kt�ra (chcesz si� za�o�y�?) b�dzie ogromnie bogata i ogromnie w z�ym smaku. Ka�� memu lekarzowi trzyma� w niej �rodki czyszcz�ce. Ja uczyni�em to i dlatego jeszcze, �e Tygellinus widz�c, jak takie rzeczy si� udaj�, zechce mnie niechybnie na�ladowa�, i wyobra�am sobie, co si� stanie, skoro ruszy konceptem. To b�dzie, jak gdyby pirenejski nied�wied� chcia� chodzi� po linie. B�d� si� �mia� jak Demokryt. Gdybym koniecznie chcia�, potrafi�bym mo�e zgubi� Tygellina i zosta� na jego miejscu prefektem pretorian�w. W�wczas mia�bym w r�ku samego Ahenobarba. Ale si� leni�... Wol� od biedy takie �ycie, jakie prowadz�, i nawet wiersze cezara.

� Co za zr�czno��, kt�ra nawet z nagany potrafi zrobi� pochlebstwo! Ale czy istotnie te wiersze s� tak z�e? Ja si� na tym nie znam.

� Nie s� gorsze od innych. Lukan ma w jednym palcu wi�cej talentu, ale i w Miedzianobrodym co� jest. Jest przede wszystkim niezmierne zami�owanie do poezji i muzyki. Za dwa dni mamy by� u niego, by wys�ucha� muzyki do hymnu na cze�� Afrodyty, kt�ry dzi� lub jutro sko�czy. B�dziemy w ma�ym k�ku. Tylko ja, ty, Tuliusz Senecjo i m�ody Nerwa. A co do wierszy, to, com ci m�wi�, �e u�ywam ich po uczcie, tak jak Witeliusz u�ywa pi�ra flaminga, to nieprawda!... Bywaj� czasem wymowne. S�owa Hekuby[396] s� wzruszaj�ce... Skar�y si� ona na m�ki porodu i Nero umia� znale�� szcz�liwe wyra�enia, mo�e dlatego, �e sam rodzi w m�ce ka�dy wiersz... Czasem mi go �al. Na Polluksa! Co to za dziwna mieszanina! Kaliguli brak�o pi�tej klepki, ale nie by� jednak takim dziwotworem.

� Kto przewidzi, dok�d mo�e zaj�� szale�stwo Ahenobarba? � rzek� Winicjusz.

� Nikt zgo�a. Mog� si� jeszcze zdarzy� rzeczy takie, �e ludziom przez wieki ca�e b�d� na my�l o nich powstawa�y w�osy na g�owie. Ale to w�a�nie jest ciekawe, jest zajmuj�ce i chocia� nudz� si� nieraz, jak Jowisz Ammo�ski na pustyni, my�l�, �e pod innym cezarem nudzi�bym si� jeszcze setniej. Tw�j Judejczyk Pawe� jest wymowny, to mu przyznaj�, i je�li podobni ludzie b�d� opowiadali t� nauk�, nasi bogowie musz� si� strzec nie �artem, by z czasem nie p�j�� na strych. Prawda, �e gdyby na przyk�ad cezar by� chrze�cijaninem, wszyscy czuliby�my si� bezpieczniejsi. Ale tw�j prorok z Tarsu, stosuj�c swoje dowody do mnie, nie pomy�la�, widzisz, �e dla mnie ta niepewno�� stanowi pon�t� �ycia. Kto nie gra w ko�ci, nie przegra mienia, a jednak ludzie w ko�ci grywaj�. Jest w tym jaka� rozkosz i jakie� zapomnienie. Zna�em syn�w rycerzy i senator�w, kt�rzy dobrowolnie zostali gladiatorami. Ja, m�wisz, igram z �yciem, i tak jest, ale czyni� to, bo mnie to bawi, za� wasze cnoty chrze�cija�skie znudzi�yby mnie, jak rozprawy Seneki, w jeden dzie�. Dlatego wymowa Paw�a posz�a na marne. On powinien rozumie�, �e tacy ludzie, jak ja, nie przyjm� tej nauki nigdy. Ty co innego! Z twoim usposobieniem mog�e� albo nienawidzie� imienia chrze�cijanina jak zarazy, albo nim zosta�. Ja przyznaj� im s�uszno��, ziewaj�c. Szalejem, d��ym do przepa�ci, co� nieznanego idzie ku nam z przysz�o�ci, co� si� za�amuje pod nami, co� umrze obok nas, zgoda! Ale umrze� potrafimy, a tymczasem nie chce si� nam obarcza� �ycia i s�u�y� �mierci wpierw, nim nas zabierze. �ycie istnieje dla siebie samego, nie dla niej.

� A mnie ciebie �al, Petroniuszu.

� Nie �a�uj mnie wi�cej ni� ja sam siebie. Dawniej by�o ci mi�dzy nami nie�le i wojuj�c w Armenii, t�skni�e� za Rzymem.

� I teraz t�skni� za Rzymem.

� Tak! bo� pokocha� chrze�cija�sk� westalk�, kt�ra siedzi na Zatybrzu. Ani si� temu dziwi�, ani ci to naganiam. Dziwi� si� wi�cej temu, �e mimo tej nauki, o kt�rej m�wisz, i� jest morzem szcz�cia, i mimo tej mi�o�ci, kt�ra ma by� wkr�tce uwie�czon�, smutek nie schodzi z twojej twarzy. Pomponia Grecyna jest wiecznie smutna, ty od czasu, jak zosta�e� chrze�cijaninem, przesta�e� si� u�miecha�. Nie wmawiaj�e we mnie, �e to jest weso�a nauka! Z Rzymu wr�ci�e� jeszcze smutniejszy. Je�li wy si� tak po chrze�cija�sku kochacie, na jasne k�dziory Bakcha! nie p�jd� waszym �ladem.

� To jest co innego � odpowiedzia� Winicjusz. � Ja ci przysi�gam nie na k�dziory Bakcha, ale na dusz� ojca mego, �e nigdy za dawnych czas�w nie dozna�em nawet przedsmaku takiego szcz�cia, jakim oddycham dzisiaj. Ale t�skni� niezmiernie i co dziwniejsza, gdy jestem od Ligii daleko, zdaje mi si�, �e wisi nad ni� jakie� niebezpiecze�stwo. Nie wiem jakie i nie wiem, sk�d by przyj�� mog�o, ale przeczuwam je tak, jak si� przeczuwa burz�.

� Za dwa dni podejmuj� si� wyrobi� dla ciebie pozwolenie opuszczenia Ancjum na tak d�ugo, jak zechcesz, Poppea jaka� spokojniejsza i, o ile wiem, nic od niej nie grozi ni tobie, ni Ligii.

� Dzi� jeszcze pyta�a mnie, com czyni� w Rzymie, cho� wyjazd m�j by� tajemnic�.

� By� mo�e, �e kaza�a ci� szpiegowa�. Teraz jednak i ona musi si� ze mn� liczy�.

Winicjusz zatrzyma� si� i rzek�:

� Pawe� m�wi�, �e B�g czasem przestrzega, ale we wr�by wierzy� nie dozwala, wi�c broni� si� przeciw tej wierze i nie mog� si� obroni�. Powiem ci, co si� zdarzy�o, by zrzuci� ci�ar z serca. Siedzieli�my z Ligi� obok siebie w noc tak pogodn� jak dzisiejsza i uk�adali�my sobie przysz�e �ycie. Nie umiem ci powiedzie�, jak byli�my szcz�liwi i spokojni. A wtem pocz�y rycze� lwy. Rzecz to w Rzymie zwyk�a, a jednak od tej chwili nie mam spokoju. Wydaje mi si�, �e by�a w tym jakby gro�ba, jakby zapowied� nieszcz�cia... Wiesz, �e trwoga nie chwyta mnie �atwo, ale w�wczas zrobi�o si� co� takiego, �e trwoga nape�ni�a ca�� ciemno�� nocy. Tak to przysz�o dziwnie i niespodzianie, �e teraz ci�gle mam w uszach te odg�osy i ci�g�y niepok�j w sercu, jakby Ligia potrzebowa�a mojej obrony od czego� strasznego... cho�by od tych samych lw�w. I m�cz� si�. Uzyskaj�e dla mnie pozwolenie wyjazdu, bo inaczej wyjad� bez pozwolenia. Nie mog� tu siedzie�, powtarzam ci, nie mog�!

Petroniusz pocz�� si� �mia�.

� Jeszcze te� do tego nie przysz�o � rzek� � by synowie m��w konsularnych lub ich �ony by�y oddawane lwom na arenach. Mo�e was spotka� ka�da inna �mier�, ale nie taka. Kto wie zreszt�, czy to by�y lwy, bo tury germa�skie wcale nie gorzej od nich rycz�. Co do mnie, drwi� z wr�b i los�w. Wczoraj noc by�a ciep�a i widzia�em gwiazdy spadaj�ce jak deszcz. Niejednemu czyni si� niemi�o na taki widok, ale ja pomy�la�em sobie: je�li mi�dzy nimi jest i moja, to mi przynajmniej towarzystwa nie zbraknie!...

Po czym umilk� na chwil� i pomy�lawszy rzek�:

� Zreszt�, widzisz, je�li wasz Chrystus zmartwychwsta�, to mo�e i was oboje obroni� od �mierci.

� Mo�e � odpowiedzia� Winicjusz, spogl�daj�c na nabite gwiazdami niebo.

Rozdzia� czterdziesty pierwszy

Nero gra� i �piewa� hymn na cze�� Pani Cypru�, do kt�rego sam u�o�y� wiersze i muzyk�. By� tego dnia przy g�osie i czu�, �e muzyka jego naprawd� porywa obecnych, a poczucie to tyle doda�o si�y d�wi�kom, kt�re z siebie wydobywa�, i tak rozko�ysa�o jego w�asn� dusz�, �e wydawa� si� by� natchniony. W ko�cu poblad� sam ze szczerego wzruszenia. Pierwszy te� zapewne raz w �yciu nie chcia� s�ucha� pochwa� obecnych. Przez chwil� siedzia� z r�koma wspartymi na cytrze i z pochylon� g�ow�, po czym powsta� nagle i rzek�:

� Zm�czony jestem i potrzeba mi powietrza. Nastr�jcie tymczasem cytry.

To powiedziawszy obwin�� gard�o jedwabn� chustk�.

� Wy p�jd�cie za mn� � rzek� zwracaj�c si� do Petroniusza i Winicjusza siedz�cych w k�cie sali. � Ty, Winicjuszu, podaj mi r�k�, bo mi si� brak, Petroniusz za� b�dzie mi m�wi� o muzyce.

Po czym wyszli razem na wy�o�ony alabastrem i posypany szafranem taras pa�acowy.

� Tu si� oddycha swobodniej � rzek� Nero. � Dusz� mam wzruszon� i smutn�, cho� widz�, �e z tym, co wam na pr�b� za�piewa�em, mog� wyst�pi� publicznie i �e to b�dzie tryumf, jakiego nigdy jeszcze �aden Rzymianin nie odni�s�.

� Mo�esz wyst�pi� tu, w Rzymie i w Achai. Podziwia�em ci� ca�ym sercem i umys�em, boski! � odpowiedzia� Petroniusz.

� Wiem. Jeste� zbyt leniwy, by� si� mia� zmusza� do pochwa�. I szczery jeste� jak Tuliusz Senecjo, ale si� lepiej znasz od niego. Powiedz mi, co ty s�dzisz o muzyce?

� Gdy s�ucham poezji, gdy patrz� na kwadryg�, kt�r� powozisz w cyrku, na pi�kny pos�g, pi�kn� �wi�tyni� lub obraz, czuj�, �e ogarniam to, co widz�, w ca�o�ci i �e w moim zachwycie mie�ci si� wszystko, co te rzeczy da� mog�. Ale gdy s�ucham muzyki, zw�aszcza twojej, otwieraj� si� przede mn� coraz nowe pi�kno�ci i rozkosze. Biegn� za nimi, chwytam je, lecz zanim przyjm� je w siebie, nap�ywaj� zn�w nowe i nowe, zupe�nie jak fale morskie, kt�re id� z niesko�czono�ci. Wi�c oto powiem ci, �e muzyka jest jak morze. Stoimy na jednym brzegu i widzimy dal, ale drugiego brzegu dojrze� niepodobna.

� Ach, jakim ty jeste� g��bokim znawc�! � rzek� Nero.

I przez chwil� chodzili w milczeniu, tylko szafran szele�ci� cicho pod ich stopami.

� Wypowiedzia�e� moj� my�l � rzek� wreszcie Nero � i dlatego powiadam zawsze, �e w ca�ym Rzymie ty jeden potrafisz mnie zrozumie�. Tak jest. To samo i ja s�dz� o muzyce. Gdy gram i �piewam, widz� takie rzeczy, o kt�rych nie wiedzia�em, �e istniej� w pa�stwie moim lub na �wiecie. Oto jestem cezarem i �wiat nale�y do mnie, mog� wszystko. A jednak muzyka odkrywa mi nowe kr�lestwa, nowe g�ry i morza, i nowe rozkosze, kt�rych nie zna�em dot�d. Najcz�ciej nie umiem ich nazwa� ni poj�� umys�em � czuj� je tylko. Czuj� bog�w, widz� Olimp. Jaki� wiatr zaziemski wieje na mnie; spostrzegam, jak we mgle, jakie� wielko�ci niezmierzone a spokojne i tak jasne jak wsch�d s�o�ca... Sferos ca�y gra wok� mnie i powiem ci (tu g�os Nerona zadrga� rzeczywistym zdziwieniem)... �e ja, cezar i b�g, czuj� si� w�wczas ma�ym jak proch. Dasz temu wiar�?

� Tak. Tylko wielcy arty�ci mog� si� czu� wobec sztuki ma�ymi...

� Dzi� jest noc szczero�ci, wi�c otwieram przed tob� dusz� jak przed przyjacielem i powiem ci wi�cej... Czy s�dzisz, �e jestem �lepy lub pozbawiony rozumu? Czy my�lisz, �e nie wiem, i� w Rzymie wypisuj� na murach obelgi na mnie, �e zw� mnie matkob�jc� i �onob�jc�... �e maj� mnie za potwora i okrutnika dlatego, �e Tygellinus uzyska� ode mnie kilka wyrok�w �mierci na moich nieprzyjaci�... Tak, drogi, maj� mnie za potwora i ja wiem o tym... Wm�wili we mnie okrucie�stwo do tego stopnia, i� ja sam zadaj� sobie czasem pytanie, czy nie jestem okrutnikiem... Ale oni nie rozumiej� tego, �e czyny cz�owieka mog� by� czasem okrutne, a cz�owiek mo�e nie by� okrutnikiem. Ach, nikt nie uwierzy, a mo�e i ty, m�j drogi, nie uwierzysz, �e chwilami, gdy muzyka ko�ysze moj� dusz�, ja czuj� si� tak dobry jak dzieci� w kolebce. Przysi�gam ci na te gwiazdy, kt�re nad nami �wiec�, �e m�wi� szczer� prawd�: ludzie nie wiedz�, ile dobrego le�y w tym sercu i jakie ja sam spostrzegam w nim skarby, gdy muzyka drzwi do nich otworzy.

Petroniusz, kt�ry nie mia� najmniejszej w�tpliwo�ci, �e Nero m�wi w tej chwili szczerze i �e muzyka istotnie mo�e wydobywa� na jaw r�ne szlachetniejsze sk�onno�ci jego duszy, zawalone g�rami egoizmu, rozpusty i zbrodni, rzek�:

� Ciebie trzeba zna� tak blisko jak ja. Rzym nie umia� ci� nigdy oceni�.

Cezar wspar� si� silniej na ramieniu Winicjusza, jakby si� ugi�� pod brzemieniem niesprawiedliwo�ci, i odpowiedzia�:

� Tygellin m�wi� mi, i� w senacie szepcz� sobie do uszu, �e Diodor i Terpnos lepiej graj� ode mnie na cytrach. Odmawiaj� mi nawet i tego! Ale ty, kt�ry m�wisz zawsze prawd�, powiedz mi szczerze: czy oni graj� lepiej ode mnie albo r�wnie dobrze jak ja?

� Bynajmniej. Ty masz s�odsze dotkni�cie, a zarazem wi�cej si�y. W tobie zna� artyst�, w nich � bieg�ych rzemie�lnik�w. Owszem! S�ysz�c poprzednio ich muzyk�, lepiej si� rozumie, czym ty jeste�.

� Je�li tak, to niech sobie �yj�. Nie domy�l� si� nigdy, jak� im odda�e� w tej chwili us�ug�. Zreszt�, gdybym ich skaza�, musia�bym wzi�� na ich miejsce innych.

� I ludzie m�wiliby w dodatku, �e z mi�o�ci dla muzyki t�pisz w pa�stwie muzyk�. Nie zabijaj nigdy sztuki dla sztuki, boski.

� Jaki� ty r�ny od Tygellina � odpowiedzia� Nero. � Ale, widzisz, ja w�a�nie jestem we wszystkim artyst� i poniewa� muzyka otwiera przede mn� przestwory, kt�rych nie domy�la�em si� istnienia, krainy, kt�rymi nie w�adam, rozkosz i szcz�cie, kt�rych nie zazna�em, wi�c ja nie mog� �y� �yciem zwyczajnym. Ona mi m�wi, �e nadzwyczajno�� istnieje, przeto jej szukam ca�� pot�g� w�adzy, kt�r� bogowie z�o�yli w moje r�ce. Czasem wydaje mi si�, �e aby si� dosta� do tych olimpijskich �wiat�w, trzeba zrobi� co� takiego, czego �aden cz�owiek dot�d nigdy nie uczyni�, trzeba przewy�szy� ludzkie pog�owie w dobrym lub w z�ym. Wiem tak�e, �e ludzie pos�dzaj� mnie, i� szalej�. Ale ja nie szalej�, tylko szukam! A je�li szalej�, to z nudy i niecierpliwo�ci, �e znale�� nie mog�. Ja szukam � rozumiesz mnie � i dlatego chc� by� wi�kszym ni� cz�owiek, bo tylko w ten spos�b mog� by� najwi�kszy jako artysta.

Tu zni�y� g�os tak, aby Winicjusz nie m�g� go s�ysze�, i przy�o�ywszy usta do ucha Petroniusza, pocz�� szepta�:

� Czy wiesz, �e ja g��wnie dlatego skaza�em na �mier� matk� i �on�? U bram nieznanego �wiata chcia�em z�o�y� najwi�ksz� ofiar�, jak� cz�owiek m�g� z�o�y�. Mniema�em, �e si� potem co� stanie i �e jakie� drzwi si� otworz�, za kt�rymi dojrz� co� nieznanego. Niechby to by�o cudniejsze lub straszliwsze nad ludzkie poj�cie, byle by�o niezwyczajne i wielkie... Ale tej ofiary nie by�o do��. Dla otwarcia empirejskich drzwi[397] potrzeba widocznie wi�kszej � i niech si� tak stanie, jak chc� wyroki.

� Co zamierzasz uczyni�?

� Zobaczysz, zobaczysz pr�dzej, ni� my�lisz. Tymczasem wiedz, �e jest dw�ch Neron�w: jeden taki, jakim go ludzie znaj�, drugi artysta, kt�rego znasz tylko ty jeden i kt�ry, je�li zabija jak �mier� lub szaleje jak Bachus, to w�a�nie dlatego, �e go d�awi p�asko�� i lichota zwyk�ego �ycia i chcia�by je wypleni�, cho�by przysz�o u�y� ognia i �elaza... O, jaki ten �wiat b�dzie p�aski, gdy mnie nie stanie!... Nikt si� jeszcze nie domy�la, nawet ty, drogi, jakim ja jestem artyst�. Ale w�a�nie dlatego cierpi� i szczerze ci m�wi�, �e dusza bywa we mnie czasami tak smutna jak te cyprysy, kt�re tam czerni� si� przed nami. Ci�ko cz�owiekowi d�wiga� naraz brzemi� najwy�szej w�adzy i najwi�kszego talentu...

� Wsp�czuj� ci, cezarze, z ca�ego serca, a ze mn� ziemia i morze, nie licz�c Winicjusza, kt�ry ci� w duszy ub�stwia.

� By� mi te� i on zawsze mi�ym � rzek� Nero � cho� s�u�y Marsowi, nie muzom.

� On przede wszystkim s�u�y Afrodycie � odrzek� Petroniusz.

I nagle postanowi� za jednym zamachem za�atwi� spraw� siostrze�ca, a zarazem usun�� wszelkie niebezpiecze�stwa, jakie mog�y mu grozi�.

� On jest zakochany, jak Troilus[398] w Kressydzie � rzek�. � Pozw�l mu, panie, odjecha� do Rzymu, bo mi uschnie. Czy wiesz, �e owa zak�adniczka ligijska, kt�r� mu podarowa�e�, odnalaz�a si� i Winicjusz wyje�d�aj�c do Ancjum zostawi� j� pod opiek� niejakiego Linusa? Nie wspomina�em ci o tym, gdy� uk�ada�e� sw�j hymn, a to jest rzecz wa�niejsza od wszystkiego. Winicjusz chcia� z niej mie� kochank�, lecz gdy okaza�a si� cnotliw� jak Lukrecja, rozkocha� si� w jej cnocie i teraz pragnie j� po�lubi�. Jest to kr�lewska c�rka, wi�c ujmy mu nie przyniesie, ale on to prawdziwy �o�nierz: wzdycha, schnie, j�czy, lecz czeka na pozwolenie swego imperatora.

� Imperator nie wybiera �on �o�nierzom. Po co mu moje pozwolenie?

� M�wi�em ci, panie, �e on ci� ub�stwia.

� Tym bardziej mo�e by� pewny pozwolenia. To �adna dziewczyna, ale za w�ska w biodrach. Augusta Poppea skar�y�a si� na ni� przede mn�, �e urzek�a nasze dziecko w ogrodach Palatynu...

� Ale ja powiedzia�em Tygellinowi, �e b�stwa nie podlegaj� z�ym urokom. Pami�tasz, boski, jak si� zmiesza� i jak sam krzycza�e�: �Habet!�

� Pami�tam.

Tu zwr�ci� si� do Winicjusza:

� Kochasz�e j� tak, jak m�wi Petroniusz?

� Kocham j�, panie! � odpowiedzia� Winicjusz.

� A wi�c rozkazuj� ci jecha� zaraz jutro do Rzymu, za�lubi� j� i nie pokazywa� mi si� na oczy bez �lubnego pier�cienia.

� Dzi�ki ci, panie, z serca i duszy.

� O, jak mi�o jest uszcz�liwia� ludzi � rzek� cezar. � Chcia�bym nic innego przez ca�e �ycie nie czyni�.

� Uczy� nam jeszcze jedn� �ask�, boski � rzek� Petroniusz � i o�wiadcz t� swoj� wol� wobec Augusty. Winicjusz nie o�mieli�by si� nigdy za�lubi� istoty, do kt�rej Augusta �ywi niech��, ale ty, panie, rozproszysz jednym s�owem jej uprzedzenia, oznajmiaj�c, �e� sam tak rozkaza�.

� Dobrze � rzek� cezar � tobie i Winicjuszowi nie umia�bym niczego odm�wi�.

I zawr�ci� do willi, a oni poszli z nim razem, pe�ni w sercach rado�ci ze zwyci�stwa. Winicjusz musia� si� powstrzymywa�, by nie rzuci� si� na szyj� Petroniusza, teraz bowiem wszelkie niebezpiecze�stwa i przeszkody zdawa�y si� by� usuni�te.

W atrium willi m�ody Nerwa i Tuliusz Senecjo zabawiali August� rozmow�, Terpnos za� i Diodor stroili cytry. Nero wszed�szy siad� na wyk�adanym szylkretem krze�le i szepn�wszy co� do ucha przybocznemu greckiemu pachol�ciu, czeka�.

Pachol� wr�ci�o niebawem ze z�ot� skrzynk� � Nero otworzy� j� i wybrawszy naszyjnik z wielkich opal�w, rzek�:

� Oto s� klejnoty godne dzisiejszego wieczora.

� Mieni si� na nich jutrzenka � odpowiedzia�a Poppea w przekonaniu, �e naszyjnik dla niej jest przeznaczony.

Cezar przez chwil� to podnosi�, to zni�a� r�owe kamienie i wreszcie rzek�:

� Winicjuszu, podarujesz ode mnie ten naszyjnik m�odej kr�lewnie ligijskiej, kt�r� nakazuj� ci za�lubi�.

Pe�en gniewu i nag�ego zdziwienia wzrok Poppei pocz�� przenosi� si� z cezara na Winicjusza, w ko�cu za� spocz�� na Petroniuszu.

Lecz �w, przechylony niedbale przez por�cz krzes�a, wodzi� r�k� po gryfie harfy, jakby chc�c dok�adnie kszta�t jego zapami�ta�.

Tymczasem Winicjusz, z�o�ywszy dzi�ki za podarek, zbli�y� si� do Petroniusza i rzek�:

� Czym ja ci si� odwdzi�cz� za to, co� dzi� dla mnie uczyni�?

� Ofiaruj Euterpie[399] par� �ab�dzi � odpowiedzia� Petroniusz � chwal pie�ni cezara i �miej si� z wr�b. Spodziewam si�, �e ryk lw�w nie b�dzie odt�d przerywa� snu ani tobie, ani twojej lilii ligijskiej.

� Nie � rzek� Winicjusz � teraz jestem zupe�nie spokojny.

� Niech�e Fortuna b�dzie wam �askaw�. A teraz uwa�aj, bo cezar bierze zn�w forming�. Zatrzymaj oddech, s�uchaj i ro� �zy.

Jako� cezar wzi�� rzeczywi�cie forming� do r�ki i podni�s� oczy w g�r�. W sali usta�y rozmowy i ludzie siedzieli nieruchomie, jakby skamienieli. Tylko Terpnos i Diodor, kt�rzy mieli akompaniowa� cezarowi, spogl�dali, kr�c�c g�owami, to na siebie, to na jego usta, w oczekiwaniu pierwszych ton�w pie�ni.

Wtem w przedsionku wszcz�� si� ruch i ha�as, a po chwili zza zas�ony wychyli� si� naprz�d wyzwoleniec cesarski, Faon, a tu� za nim konsul Lekaniusz.

Nero zmarszczy� brwi.

� Wybacz, boski imperatorze � rzek� zdyszanym g�osem Faon � w Rzymie po�ar! Wi�ksza cz�� miasta w p�omieniach!...

Na t� wiadomo�� wszyscy zerwali si� z miejsc. Nero z�o�y� forming� i rzek�:

� Bogowie!... Ujrz� p�on�ce miasto i sko�cz� Troik�.

Po czym zwr�ci� si� do konsula:

� Czy wyjechawszy natychmiast, zd�� jeszcze zobaczy� po�ar?

� Panie! � odpowiedzia� blady jak �ciana konsul � nad miastem jedno morze p�omieni: dym dusi mieszka�c�w i ludzie mdlej� lub z szale�stwa rzucaj� si� w ogie�... Rzym ginie, panie!

Nasta�a chwila ciszy, kt�r� przerwa� okrzyk Winicjusza:

� Vae misero mihi!...

I m�ody cz�owiek, zrzuciwszy tog�, w samej tunice wybieg� z pa�acu.

Nero za� podni�s� r�ce ku niebu i zawo�a�:

� Biada ci, �wi�ty grodzie Priama!...

Rozdzia� czterdziesty drugi

Winicjusz zaledwie mia� czas rozkaza� kilku niewolnikom, by jechali za nim, po czym wskoczywszy na konia, pop�dzi� w�r�d g��bokiej nocy przez puste ulice Ancjum, w kierunku Laurentum. Wpad�szy pod wp�ywem straszliwej wie�ci w stan jakby sza�u i umys�owego zdziczenia, chwilami nie zdawa� sobie dok�adnie sprawy, co si� z nim dzieje, mia� tylko poczucie, �e na tym samym koniu siedzi za jego plecami nieszcz�cie i krzycz�c mu do uszu: �Rzym si� pali!�, smaga jego samego, konia i p�dzi ich w ten ogie�. Po�o�ywszy sw� odkryt� g�ow� na karku ko�skim, bieg� w samej tunice na o�lep, nie patrz�c przed siebie i nie zwa�aj�c na przeszkody, o kt�re m�g� si� roztrzaska�. W�r�d ciszy i w�r�d nocy, spokojnej i gwia�dzistej, je�dziec i ko�, oblani blaskiem ksi�yca, czynili wra�enie sennych widziade�. Idumejski ogier, stuliwszy uszy i wyci�gn�wszy szyj�, mkn�� jak strza�a mijaj�c nieruchome cyprysy i bia�e, pochowane w�r�d nich wille. T�tent kopyt o p�yty kamienne budzi� tu i �wdzie psy, kt�re szczekaniem przeprowadza�y dziwne zjawisko, potem za�, zaniepokojone jego nag�o�ci�, poczyna�y wy� podnosz�c paszcze do ksi�yca. Niewolnicy biegn�cy za Winicjuszem, maj�c konie o wiele gorsze, wkr�tce pozostali w tyle. On sam, przebieg�szy jak burza �pi�ce Laurentum, zawr�ci� ku Ardei, w kt�rej r�wnie� jak w Arycji, w Bovillae i Ustrinum, trzyma� od czasu przyjazdu do Ancjum rozstawne konie, aby m�c w jak najkr�tszym czasie przebiega� przestrze� dziel�c� go od Rzymu. Pami�taj�c o tym wydobywa� ostatki si� z konia. Za Arde� wyda�o mu si�, �e niebo w p�nocno-wschodniej stronie powleka si� r�owym odblaskiem. Mog�a to by� i zorza ranna, gdy� godzina by�a p�na, dzie� za� czyni� si� wcze�nie w lipcu. Lecz Winicjusz nie m�g� powstrzyma� okrzyku rozpaczy i w�ciek�o�ci, wyda�o mu si� bowiem, �e to jest �una po�ogi. Przypomnia�y mu si� s�owa Lekaniusza: �Miasto ca�e jednym morzem p�omieni!� � i przez chwil� czu�, �e grozi mu naprawd� szale�stwo, straci� bowiem ca�kowicie nadziej�, by m�g� uratowa� Ligi�, a nawet dobiec, zanim miasto nie zmieni si� w jeden stos popio�u. My�li jego sta�y si� teraz jeszcze szybsze ni� p�d konia i gna�y przed nim jak stado czarnego ptactwa � rozpaczliwe i potworne. Nie wiedzia� wprawdzie, kt�ra cz�� miasta zacz�a p�on��, przypuszcza� jednak, �e dzielnica zatybrza�ska, pe�na skupionych dom�w, sk�ad�w drzewa i drewnianych bud, w kt�rych sprzedawano niewolnik�w, pierwsza mog�a sta� si� pastw� p�omienia. W Rzymie po�ary zdarza�y si� do�� cz�sto, przy kt�rych r�wnie cz�sto przychodzi�o do gwa�t�w i rabunk�w, zw�aszcza w dzielnicach zamieszka�ych przez ludno�� ubog� i na wp� barbarzy�sk� � c� wi�c mog�o dzia� si� na takim Zatybrzu, kt�re by�o gniazdem ha�astry pochodz�cej ze wszystkich stron �wiata? Tu Ursus ze sw� nadludzk� si�� mign�� si� w g�owie Winicjusza, lecz c� m�g� poradzi� cho�by nie cz�owiek, ale tytan, przeciw niszcz�cej sile ognia? Obawa buntu niewolnik�w by�a r�wnie� zmor�, kt�ra dusi�a Rzym od lat ca�ych. M�wiono, i� setki tysi�cy tych ludzi marzy o czasach Spartakusa i czeka tylko na sposobn� chwil�, by chwyci� za bro� przeciw ciemi�zcom i miastu. A oto chwila nadesz�a! By� mo�e, �e tam w mie�cie obok po�ogi wre rze� i wojna. Mo�e nawet pretorianie rzucili si� na miasto i morduj� z rozkazu cezara. I w�osy powsta�y nagle z przera�enia na g�owie Winicjusza. Przypomnia� sobie wszystkie rozmowy o po�arach miast, kt�re od pewnego czasu z dziwn� uporczywo�ci� prowadzono na dworze cezara, przypomnia� sobie jego skargi, �e musi opisywa� p�on�ce miasto nie widz�c nigdy prawdziwego po�aru, jego pogardliw� odpowied� Tygellinowi, kt�ry podejmowa� si� podpali� Ancjum lub sztuczne drewniane miasto, wreszcie jego narzekania na Rzym i smrodliwe zau�ki Subury. Tak! To cezar kaza� spali� miasto! On jeden m�g� si� na to wa�y�, tak jak jeden Tygellinus m�g� si� podj�� wykonania podobnego rozkazu. A je�li Rzym p�onie z rozkazu cezara, to kt� mo�e zar�czy�, �e i ludno�� nie zostanie z jego rozkazu wymordowana. Potw�r by� zdolnym i do takiego czynu. Wi�c po�ar, bunt niewolnik�w i rze�! Jaki� straszliwy chaos, jakie� rozp�tanie niszcz�cych �ywio��w i w�ciek�o�ci ludzkiej, a w tym wszystkim Ligia! J�ki Winicjusza pomiesza�y si� z chrapaniem i j�kami konia, kt�ry biegn�c drog� wznosz�c� si� ci�gle do Arycji w g�r�, p�dzi� ju� ostatkiem tchu. Kto j� wyrwie z p�on�cego miasta i kto mo�e j� ocali�? Tu Winicjusz, po�o�ywszy si� ca�kiem na koniu, wpi� palce we w�osy, got�w z b�lu k�sa� kark ko�ski. Lecz w tej chwili jaki� je�dziec p�dz�cy r�wnie� jak wicher, ale ze strony przeciwnej, do Ancjum, krzykn�� przebiegaj�c ko�o niego: �Roma ginie!�, i pop�dzi� dalej. Do uszu Winicjusza doszed� tylko jeszcze wyraz: �bogowie�, reszt� zg�uszy� t�tent kopyt. Lecz �w wyraz wytrze�wi� go. Bogowie!... Winicjusz podni�s� nagle g�ow� i wyci�gn�wszy ramiona ku niebu nabitemu gwiazdami, pocz�� si� modli�: �Nie was wzywam, kt�rych �wi�tynie p�on�, ale Ciebie!... Ty� sam cierpia�, Ty� jeden mi�osierny! Ty� jeden rozumia� ludzki b�l! Ty� przyszed� na �wiat, by ludzi nauczy� lito�ci, wi�c j� teraz oka�! Je�li� jest taki, jak m�wi� Piotr i Pawe�, to mi uratuj Ligi�. We� j� na r�ce i wynie� z p�omieni. Ty to mo�esz! Oddaj mi j�, a ja ci oddam krew. A je�li dla mnie nie zechcesz tego uczyni�, to uczy� dla niej. Ona Ci� kocha i ufa Ci. Obiecujesz �ycie po �mierci i szcz�cie, ale szcz�cie po �mierci nie minie, a ona nie chce jeszcze umiera�. Daj jej �y�. We� j� na r�ce i wynie� z Rzymu. Ty mo�esz, chybaby� nie chcia�...�

I przerwa�, czu� bowiem, �e dalsza modlitwa mog�a si� zmieni� w gro�b�; ba� si� obrazi� b�stwo w chwili, gdy najbardziej potrzebowa� Jego lito�ci i �aski. Zl�k� si� na sam� my�l o tym, i, by nie dopu�ci� do g�owy ani cienia gro�by, pocz�� zn�w smaga� konia, tym bardziej �e bia�e mury Arycji, kt�ra le�a�a na po�owie drogi do Rzymu, za�wieci�y ju� przed nim w blasku ksi�yca. Po pewnym czasie przebieg� w ca�ym p�dzie ko�o �wi�tyni Merkurego, kt�ra le�a�a w gaju przed miastem. Wiedziano ju� tu widocznie o nieszcz�ciu, albowiem przed �wi�tyni� panowa� ruch niezwyk�y. Winicjusz dojrza� w przelocie na schodach i mi�dzy kolumnami roje ludzi �wiec�cych sobie pochodniami, kt�rzy cisn�li si� pod opiek� b�stwa. Droga nie by�a te� ju� ani tak pusta, ani tak wolna jak za Arde�. T�umy d��y�y wprawdzie do gaju bocznymi �cie�kami, ale i na g��wnym go�ci�cu sta�y gromadki, kt�re usuwa�y si� po�piesznie przed p�dz�cym je�d�cem. Z miasta dochodzi� gwar g�os�w. Winicjusz wpad� w nie jak wicher, przewr�ciwszy i stratowawszy kilku ludzi po drodze. Naok� teraz otoczy�y go okrzyki: �Rzym p�onie! Miasto w ogniu! Bogowie, ratujcie Rzym!�

Ko� potkn�� si� i �ci�gni�ty siln� r�k�, osiad� na zadzie przed gospod�, w kt�rej Winicjusz trzyma� innego do zmiany. Niewolnicy, jakby spodziewaj�c si� przybycia pana, stali przed gospod� i na jego rozkaz ruszyli na wy�cigi, by przyprowadzi� nowego konia. Winicjusz za� widz�c oddzia� z�o�ony z dziesi�ciu konnych pretorian�w, kt�rzy widocznie jechali z wie�ci� z miasta do Ancjum, skoczy� ku nim i pocz�� pyta�:

� Kt�ra cz�� miasta w ogniu?

� Kto� jest? � spyta� dziesi�tnik.

� Winicjusz, trybun wojskowy i augustianin! Odpowiadaj, na g�ow� twoj�!

� Po�ar, panie, wybuch� w kramach przy Wielkim Cyrku. Gdy nas wys�ano, �rodek miasta by� w ogniu.

� A Zatybrze?

� P�omie� tam dotychczas nie doszed�, lecz z niepowstrzyman� si�� ogarnia coraz nowe dzielnice. Ludzie gin� od �aru i dymu i wszelki ratunek niemo�liwy.

W tej chwili podano Winicjuszowi nowego konia. M�ody trybun skoczy� na niego i pop�dzi� dalej.

Jecha� teraz ku Albanum, pozostawiaj�c na prawo Albalong� i jej wspania�e jezioro. Go�ciniec do Arycji szed� pod g�r�, kt�ra zas�ania�a ca�kowicie widnokr�g i le��ce po drugiej jej stronie Albanum. Winicjusz jednak�e wiedzia�, �e wydostawszy si� na szczyt obaczy nie tylko Bovillae i Ustrinum, w kt�rych czeka�y na niego nowe konie, ale i Rzym, za Albanum bowiem ci�gn�a si� po obu bokach Appijskiej drogi r�wna, niska Kampania, po kt�rej bieg�y ku miastu tylko arkady akwedukt�w i nic ju� nie zas�ania�o widoku.

� Ze szczytu zobacz� p�omienie � m�wi� sobie.

I poczyna� zn�w smaga� konia.

Lecz zanim dobieg� do szczytu g�ry, uczu� na twarzy powiew wiatru i wraz z nim zapach dymu doszed� do jego nozdrzy.

A wtem i wierzcho�ek wzg�rza zacz�� si� z�oci�.

��una!� � pomy�la� Winicjusz.

Noc jednak blad�a ju� od dawna, brzask przechodzi� w �wit i na wszystkich pobliskich wzg�rzach �wieci�y r�wnie� z�ote i r�owe blaski, mog�ce pochodzi� zarazem od po�ogi i od jutrzni. Winicjusz dobieg� do szczytu i w�wczas straszliwy widok uderzy� jego oczy.

Ca�a nizina pokryta by�a dymami, tworz�cymi jakby jedn� olbrzymi�, le��c� tu� przy ziemi chmur�, w kt�rej znik�y miasta, akwedukty, wille, drzewa; na ko�cu za� tej szarej, okropnej p�aszczyzny gorza�o na wzg�rzach miasto.

Po�ar jednak�e nie mia� kszta�tu ognistego s�upa, jak bywa w�wczas, gdy si� pali pojedynczy, cho�by najwi�kszy budynek. By�a to raczej d�uga, podobna do zorzy wst�ga.

Nad t� wst�g� unosi� si� wa� dymu, miejscami zupe�nie czarny, miejscami mieni�cy si� r�owo i krwawo, zbity w sobie, wyd�ty, g�sty i k��bi�cy si� jak w��, kt�ry si� kurczy i wyd�u�a. Potworny �w wa� chwilami zdawa� si� przykrywa� nawet wst�g� ognist�, tak i� czyni�a si� w�sk�, jak ta�ma, lecz chwilami ona roz�wieca�a go od do�u, zmieniaj�c jego dolne k��by w fale p�omienne. Oboje ci�gn�y si� od kra�ca do kra�ca widnokr�gu, zamykaj�c go tak, jak czasem zamyka go pasmo le�ne. G�r Sabi�skich nie by�o wcale wida�.

Winicjuszowi na pierwszy rzut oka wyda�o si�, �e to nie tylko p�onie miasto, ale �wiat ca�y, i �e �adna �ywa istota nie mo�e si� uratowa� z tego oceanu ognia i dym�w.

Wiatr wia� coraz silniejszy od strony po�aru, nios�c zapach spalenizny i sre�og�[400], kt�ra poczyna�a przes�ania� nawet bli�sze przedmioty. Dzie� uczyni� si� zupe�ny i s�o�ce o�wieci�o szczyty otaczaj�ce Jezioro Alba�skie. Lecz jasnoz�ote poranne promienie wydawa�y si� przez sre�og� jakby rude i chore. Winicjusz, spuszczaj�c si� ku Albanum, wje�d�a� w dymy coraz g�stsze i coraz mniej przenikliwe. Samo miasteczko by�o zupe�nie w nich pogr��one. Zaniepokojeni mieszka�cy wylegli na ulice i strach by�o pomy�le�, co si� musi dzia� w Rzymie, gdy� tu ju� trudno by�o oddycha�.

Rozpacz ogarn�a zn�w Winicjusza i przera�enie pocz�o mu podnosi� w�osy na g�owie. Lecz pr�bowa� si� pokrzepia�, jak m�g�. �Niepodobna � my�la� � by ca�e miasto pocz�o naraz p�on��. Wiatr wieje z p�nocy i zwiewa dymy w t� tylko stron�. Po drugiej stronie nie ma ich. Zatybrze, przedzielone rzek�, mo�e ca�kiem ocala�o, a w ka�dym razie do�� b�dzie Ursusowi przedosta� si� wraz z Ligi� przez bram� Janikulsk�, by uchroni� si� od niebezpiecze�stwa. R�wnie� niepodobna, by zgin�a ca�a ludno�� i by miasto, kt�re w�ada �wiatem, starte by�o wraz z mieszka�cami z powierzchni ziemi. Nawet w zdobywanych miastach, gdy rze� i ogie� sro�� si� naraz, pewna liczba ludzi zostaje zawsze przy �yciu, dlaczego wi�c mia�aby koniecznie zgin�� Ligia? �Wszak czuwa nad ni� B�g, kt�ry sam zwyci�y� �mier�!� Tak rozumuj�c pocz�� zn�w modli� si� i wedle obyczaju, do kt�rego przywyk�, czyni� Chrystusowi wielkie �luby, wraz z obietnicami dar�w i ofiar. Przebieg�szy Albanum, kt�rego ca�a niemal ludno�� siedzia�a na dachach i drzewach, by spogl�da� na Rzym, uspokoi� si� cokolwiek i odzyska� zimn� krew. Pomy�la� te�, �e Ligi� opiekuje si� nie tylko Ursus i Linus, ale i Piotr Aposto�. Na samo wspomnienie o tym nowa otucha wst�pi�a mu do serca. Piotr by� zawsze dla niego istot� niepoj�t�, niemal nadludzk�. Od chwili gdy s�ysza� go w Ostrianum, zosta�o mu dziwne wra�enie, o kt�rym na pocz�tku pobytu w Ancjum pisa� do Ligii: �e ka�de s�owo tego starca jest prawd� lub musi si� sta� prawd�. Bli�sza znajomo��, jak� zawar� z Aposto�em w czasie choroby, wzmog�a jeszcze to wra�enie, kt�re nast�pnie zmieni�o si� w niezachwian� wiar�. Wi�c skoro Piotr b�ogos�awi� jego mi�o�ci i przyobieca� mu Ligi�, to Ligia nie mog�a zgin�� w p�omieniach. Miasto mo�e sobie sp�on��, lecz �adna iskra po�aru nie padnie na jej odzie�. Pod wp�ywem bezsennej nocy, szalonej jazdy i wzrusze� Winicjusza pocz�a ogarnia� teraz dziwna egzaltacja, w kt�rej wszystko wyda�o mu si� mo�liwym: Piotr prze�egna p�omienie, otworzy je jednym s�owem i przejd� bezpieczni w�r�d alei z ognia. Piotr wiedzia� przy tym rzeczy przysz�e, wi�c niechybnie przewidzia� i kl�sk� po�aru, a w takim razie jak�eby m�g� nie ostrzec i nie wyprowadzi� z miasta chrze�cijan, a mi�dzy nimi i Ligii, kt�r� kocha� jak dziecko w�asne. I coraz silniejsza nadzieja pocz�a wst�powa� w serce Winicjusza. Pomy�la�, �e je�li oni uciekaj� z miasta, to mo�e ich znale�� w Bovillae lub napotka� w drodze. Mo�e oto lada chwila kochana twarz wychyli si� z tych dom�w, rozpo�cieraj�cych si� coraz szerzej po ca�ej Kampanii.

Wyda�o mu si� to tym prawdopodobniejszym, �e na drodze pocz�� napotyka� coraz wi�cej ludzi, kt�rzy opu�ciwszy miasto jechali do G�r Alba�skich, by ocaliwszy si� od ognia wydosta� si� nast�pnie i poza granice dym�w. Nie dojechawszy do Ustrinum musia� zwolni� z powodu zat�oczenia drogi. Obok pieszych z manatkami na plecach napotyka� objuczone konie, mu�y, wozy na�adowane dobytkiem, a wreszcie i lektyki, w kt�rych niewolnicy nie�li zamo�niejszych mieszka�c�w. Ustrinum tak ju� by�o nabite zbiegami z Rzymu, �e przez t�um trudno si� by�o przecisn��. Na rynku, pod kolumnami �wi�ty� i na ulicach roi�o si� od zbieg�w. Tu i �wdzie pocz�to rozbija� ju� namioty, pod kt�rymi mia�y szuka� schronienia ca�e rodziny. Inni obozowali pod go�ym niebem, krzycz�c, wzywaj�c bog�w lub przeklinaj�c losy. W powszechnym przera�eniu trudno si� by�o o co� dopyta�. Ludzie, do kt�rych zwraca� si� Winicjusz, albo nie odpowiadali mu wcale lub podnosili na niego wp�ob��kane z przera�enia oczy, odpowiadaj�c, �e ginie miasto i �wiat. Od strony Rzymu nap�ywa�y z ka�d� chwil� nowe t�umy, z�o�one z m�czyzn, kobiet i dzieci, kt�re wzmaga�y zamieszanie i lament. Niekt�rzy, pogubiwszy si� w �cisku, szukali rozpaczliwie zaginionych. Inni bili si� o obozowiska. Gromady na wp� dzikich pasterzy z Kampanii przyci�gn�y do miasteczka szukaj�c nowin lub zysk�w z kradzie�y, kt�r� u�atwia�o zamieszanie. Tu i �wdzie t�um, z�o�ony z niewolnik�w wszelkiej narodowo�ci i z gladiator�w, pocz�� grabi� domy i wille w mie�cie i bi� si� z �o�nierzami wyst�puj�cymi w obronie mieszka�c�w.

Senator Juniusz, kt�rego Winicjusz spostrzeg� przy gospodzie otoczonego zast�pem batawskich niewolnik�w[401], pierwszy da� mu nieco dok�adniejsz� wiadomo�� o po�arze. Ogie� wszcz�� si� rzeczywi�cie przy Wielkim Cyrku, w miejscu, kt�re dotyka Palatynu i wzg�rza Caelius, lecz rozszerzy� si� z niepoj�t� szybko�ci�, tak i� ogarn�� ca�y �rodek miasta. Nigdy jeszcze od czas�w Brennusa nie spotka�a miasta tak straszna kl�ska. �Cyrk zgorza� ca�y, r�wnie� jak otaczaj�ce go kramy i domy � m�wi� Juniusz � Awentyn i Caelius w ogniu. P�omie� otoczywszy Palatyn dosta� si� na Karyny...�

Tu Juniusz, kt�ry na Karynach posiada� wspania�� insul� pe�n� dzie� sztuki, w kt�rych si� kocha�, porwa� gar�� brudnego py�u i posypawszy nim g�ow� pocz�� przez chwil� j�cze� rozpaczliwie.

Lecz Winicjusz potrz�sn�� go za ramiona.

� I m�j dom na Karynach � rzek� � lecz gdy wszystko ginie, niech i on ginie.

Po czym przypomniawszy sobie, �e Ligia id�c za jego rad� mog�a si� przenie�� do domu Aulus�w, spyta�:

� A Vicus Patricius?

� W ogniu � odpowiedzia� Juniusz.

� A Zatybrze?

Juniusz spojrza� na niego ze zdziwieniem.

� Mniejsza o Zatybrze � rzek� �ciskaj�c d�o�mi zbola�e skronie.

� Mnie wi�cej chodzi o Zatybrze ni� o ca�y Rzym � zawo�a� gwa�townie Winicjusz.

� To si� tam dostaniesz chyba przez Via Portuensis, bo obok Awentynu �ar ci� udusi... Zatybrze?... Nie wiem. Ogie� nie m�g� tam chyba jeszcze doj��, lecz czy ju� w tej chwili nie doszed�, jedni bogowie wiedz�...

Tu Juniusz zawaha� si� przez chwil�, nast�pnie rzek� zni�onym g�osem:

� Wiem, �e mnie nie zdradzisz, wi�c ci powiem, �e to nie jest zwyk�y po�ar. Cyrku nie dawano ratowa�... Sam s�ysza�em... Gdy domy pocz�y wko�o p�on��, tysi�ce g�os�w wo�a�o: ��mier� ratuj�cym!� Jacy� ludzie przebiegaj� miasto i ciskaj� w domy p�on�ce pochodnie... Z drugiej strony lud si� burzy i wo�a, �e miasto p�onie z rozkazu. Nic wi�cej nie powiem. Biada miastu, biada nam wszystkim i mnie! Co si� tam dzieje, tego ludzki j�zyk nie wyrazi. Ludno�� ginie w ogniu lub morduje si� wzajemnie w �cisku... To koniec Rzymu!...

I zn�w pocz�� powtarza�: �Biada! Biada miastu i nam!� � lecz Winicjusz wskoczy� na konia i ruszy� przed siebie dalej drog� Appijsk�.

Lecz by�o to obecnie raczej przepychanie si� w�r�d rzeki ludzi i woz�w, kt�ra p�yn�a z miasta. � Miasto le�a�o teraz przed Winicjuszem jak na d�oni, obj�te potwornym po�arem... Od morza ognia i dymu bi� �ar straszliwy, a wrzaski ludzkie nie mog�y st�umi� syczenia i huku p�omieni.

Rozdzia� czterdziesty trzeci

W miar� jak Winicjusz zbli�a� si� do mur�w, okazywa�o si�, �e �atwiej by�o przyjecha� do Rzymu ni� dosta� si� do �rodka miasta. Przez drog� Appijsk� trudno by�o si� przecisn�� z powodu nat�oku ludzi. Domy, pola, cmentarze, ogrody i �wi�tynie, le��ce po obu jej stronach, zmienione by�y w obozowiska. W �wi�tyni Marsa, le��cej tu� ko�o Porta Appia, t�um odbi� drzwi, aby w jej wn�trzu znale�� przytu�ek na noc. Na cmentarzach brano w posiadanie wi�ksze grobowce i toczono o nie walki, kt�re dochodzi�y do rozlewu krwi. Ustrinum ze swoim nie�adem dawa�o zaledwie lekki przedsmak tego, co dzia�o si� pod murami samego miasta. Usta� wszelki wzgl�d na powag� prawa, na urz�d, na w�z�y rodzinne, na r�nice stanu. Widziano niewolnik�w ok�adaj�cych kijami obywateli. Gladiatorowie, pijani winem z�upionym w Emporium, po��czywszy si� w du�e gromady przebiegali z dzikimi okrzykami place przydro�ne, rozp�dzaj�c ludzi, tratuj�c, �upi�c. Mn�stwo barbarzy�c�w, wystawionych na sprzeda� w mie�cie, poucieka�o z bud sprzeda�nych. Po�ar i zaguba miasta by�y dla nich zarazem ko�cem niewoli i godzin� pomsty, tote� gdy osiad�a ludno��, kt�ra w ogniu traci�a ca�e mienie, wyci�ga�a z rozpacz� r�ce do bog�w wo�aj�c o ratunek, oni z wyciem rado�ci rozbijali t�umy, �ci�gaj�c ludziom odzie� z ramion i porywaj�c m�odsze niewiasty. ��czyli si� z nimi niewolnicy z dawna ju� s�u��cy w Rzymie, n�dzarze nie maj�cy nic na ciele pr�cz we�nianej opaski na biodrach, straszne postacie z zau�k�w, kt�rych po dniu nie widywa�o si� niemal nigdy na ulicach i kt�rych istnienia w Rzymie trudno si� by�o domy�le�. T�um ten, z�o�ony z Azjat�w, Afrykan�w, Grek�w, Trak�w, German�w i Brytan�w, wrzeszcz�cy wszystkimi j�zykami ziemi, dziki i rozpasany, szala� s�dz�c, i� nadesz�a chwila, w kt�rej wolno mu sobie wynagrodzi� za lata cierpie� i n�dzy. W�r�d tej rozko�ysanej ci�by ludzkiej, w blasku dnia i po�ogi migota�y he�my pretorian�w, pod kt�rych opiek� chroni�a si� ludno�� spokojniejsza i kt�rzy w wielu miejscach wst�pnym bojem musieli uderza� na rozbestwion� t�uszcz�. Winicjusz widzia� w �yciu swoim zdobywane miasta, lecz nigdy oczy jego nie patrzy�y na widowisko, w kt�rym by rozpacz, �zy, b�l, j�ki, dzika rado��, szale�stwo, w�ciek�o�� i rozpasanie zmiesza�y si� razem w taki niezmierny chaos. Nad t� za� faluj�c�, ob��kan� ci�b� ludzk� hucza� po�ar, p�on�o na wzg�rzach najwi�ksze w �wiecie miasto, �l�c w zamieszanie sw�j ognisty oddech i przykrywaj�c je dymami, nad kt�rymi nie by�o ju� wida� b��kitu nieba. M�ody trybun z najwi�kszym wysileniem, nara�aj�c co chwila �ycie, dotar� wreszcie do bramy Appijskiej, lecz tu spostrzeg�, �e przez dzielnic� Porta Capena nie b�dzie m�g� dosta� si� do miasta nie tylko z powodu ci�by, lecz i dla straszliwego �aru, od kt�rego tu� za bram� dr�a�o ca�e powietrze. Przy tym most przy Porta Trigemina, naprzeciw �wi�tyni Bonae Deae[402], jeszcze nie istnia�, chc�c wi�c dosta� si� za Tyber trzeba by�o przedrze� si� a� do mostu Palowego, to jest przejecha� ko�o Awentynu, przez cz�� miasta zalan� jednym morzem p�omieni. By�o to zupe�nym niepodobie�stwem. Winicjusz zrozumia�, �e musi wr�ci� w kierunku Ustrinum, tam skr�ci� z drogi Appijskiej, przejecha� rzek� poni�ej miasta i dosta� si� na Via Portuensis, kt�ra wiod�a wprost na Zatybrze. Nie by�o i to rzecz� �atw� z powodu coraz wi�kszego zam�tu panuj�cego na drodze Appijskiej. Trzeba tam by�o torowa� sobie drog� chyba mieczem, Winicjusz za� nie mia� broni, wyjecha� bowiem z Ancjum tak, jak wie�� o po�arze zasta�a go w willi cezara. Lecz przy �r�dle Merkurego ujrza� znajomego centuriona pretorian�w, kt�ry na czele kilkudziesi�ciu ludzi broni� przyst�pu do obr�bu �wi�tyni, i kaza� mu jecha� za sob�, ten za� poznawszy trybuna i augustianina nie �mia� si� rozkazowi sprzeciwi�.

Winicjusz sam obj�� dow�dztwo oddzia�u i przepomniawszy[403] na t� chwil� nauk Paw�a o mi�o�ci bli�niego, par� i rozcina� przed sob� t�um z po�piechem zgubnym dla wielu, kt�rzy na czas nie potrafili si� usun��. �ciga�y ich przekle�stwa i grad kamieni, lecz on nie zwa�a� na to pragn�c pr�dzej wydosta� si� na miejsca wolniejsze. Jednak�e mo�na si� by�o posuwa� naprz�d tylko z najwi�kszym wysileniem. Ludzie, kt�rzy roz�o�yli si� ju� obozem, nie chcieli �o�nierzom ust�powa� z drogi, kln�c na g�os cezara i pretorian�w. W niekt�rych miejscach t�um przybiera� gro�n� postaw�. Do uszu Winicjusza dochodzi�y g�osy oskar�aj�ce Nerona o podpalenie miasta. Gro�ono otwarcie �mierci� i jemu, i Poppei. Okrzyki: �Sannio!�, �Histrio!� (b�azen, aktor), �Matkob�jca!�, rozlega�y si� dooko�a. Niekt�rzy wo�ali, by go powlec do Tybru, inni, �e do�� Rzym okaza� cierpliwo�ci. Widocznym by�o, �e gro�by owe mog� si� zmieni� w bunt otwarty, kt�ry byle si� znalaz� przyw�dca, mo�e lada chwila wybuchn��. Tymczasem w�ciek�o�� i rozpacz t�umu zwraca�a si� przeciw pretorianom, kt�rzy i dlatego jeszcze nie mogli si� z ci�by wydoby�, �e drog� zagradza�y ca�e stosy rzeczy wyniesionych napr�dce z po�aru: skrzynie i beczki z �ywno�ci�, kosztowniejsze sprz�ty, naczynia, kolebki dziecinne, po�ciel, wozy i nosze r�czne. Tu i �wdzie przysz�o[404] do star�, lecz pretorianie pr�dko radzili sobie z bezbronn� t�uszcz�. Przejechawszy z trudem w poprzek drog� �aci�sk�, Numicyjsk�, Ardejsk�, Lawinijsk� i Ostyjsk�, okr��aj�c wille, ogrody, cmentarze i �wi�tynie, Winicjusz dotar� w ko�cu do miasteczka zwanego Vicus Aleksandri, za kt�rym przeprawi� si� przez Tyber. By�o tam ju� lu�niej i mniej dymu. Od zbieg�w, kt�rych jednak i tu nie brak�o, dowiedzia� si�, �e tylko niekt�re zau�ki Zatybrza zosta�y obj�te po�arem, ale �e zapewne nic si� nie ostoi przed pot�g� ognia, poniewa� s� ludzie, kt�rzy podk�adaj� go umy�lnie i nie pozwalaj� ratowa�, krzycz�c, i� czyni� to z rozkazu. M�ody trybun nie mia� ju� teraz najmniejszej w�tpliwo�ci, �e to cezar kaza� istotnie podpali� Rzym, i pomsta, o jak� wo�a�y t�umy, wyda�a mu si� rzecz� s�uszn� i sprawiedliw�. C� wi�cej m�g� by� uczyni� Mitrydat lub kt�rykolwiek z najzawzi�tszych nieprzyjaci� Rzymu? Miara by�a przebrana, szale�stwo sta�o si� zbyt potwornym, a �ycie ludzkie zbyt wobec niego niemo�liwym. Winicjusz wierzy� te�, �e godzina Nerona wybi�a, �e te gruzy, w kt�re rozpada si� miasto, powinny i musz� przywali� potwornego b�azna razem z jego wszystkimi zbrodniami. Gdyby znalaz� si� m�� do�� mia�y, by stan�� na czele zrozpaczonej ludno�ci, sta� si� to mog�o w przeci�gu kilku godzin. Tu �mia�e i m�ciwe my�li pocz�y przelatywa� przez g�ow� Winicjusza. A gdyby to uczyni� on? Dom Winicjusz�w, kt�ry a� do ostatnich czas�w liczy� ca�e szeregi konsul�w, znany by� w ca�ym Rzymie. T�umy potrzebowa�yby tylko nazwiska. Przecie ju� raz z powodu skazania na �mier� czterystu niewolnik�w prefekta Pedaniusza Sekunda o ma�o nie przysz�o do buntu i wojny domowej, c� by wi�c sta�o si� dzi� wobec straszliwej kl�ski, przewy�szaj�cej niemal wszystkie, jakich Rzym w przeci�gu o�miu wiek�w dozna�. Kto wezwie do broni Kwiryt�w (my�la� Winicjusz), ten niew�tpliwie obali Nerona i sam przeoblecze si� w purpur�. A wi�c czemu by on nie mia� tego uczyni�? By� t�szym, dzielniejszym i m�odszym od innych augustian�w... Nero rozkazywa� wprawdzie trzydziestu legiom stoj�cym na kra�cach pa�stwa, ale czy� i te legie, i ich przyw�dcy nie wzburz� si� na wie�� o spaleniu Rzymu i jego �wi�ty�?... A w takim razie on, Winicjusz, m�g�by zosta� cezarem. Wszak�e szeptano mi�dzy augustianami, �e jaki� wieszczek przepowiedzia� purpur� Othonowi. W czym�e on gorszy? Mo�e i Chrystus dopom�g�by mu sw� Bosk� pot�g�, mo�e to Jego natchnienie? �Oby tak by�o!� � wo�a� w duchu Winicjusz. Pom�ci�by si� w�wczas na Neronie za niebezpiecze�stwo Ligii i za sw�j niepok�j, zaprowadzi�by panowanie sprawiedliwo�ci i prawdy, rozszerzy�by nauk� Chrystusa od Eufratu a� do mglistych brzeg�w Brytanii, a zarazem przyodzia�by w purpur� Ligi� i uczyni� j� pani� ziemi.

Lecz my�li te, wybuchn�wszy z jego g�owy jak snop iskier z p�on�cego domu, zagas�y jak iskry. Przede wszystkim nale�a�o Ligi� ratowa�. Patrzy� teraz na kl�sk� z bliska, wi�c l�k zdj�� go na nowo, a wobec tego morza ognia i dymu, wobec zetkni�cia si� ze straszliw� rzeczywisto�ci�, owa ufno��, z jak� wierzy�, i� Piotr Aposto� uratuje Ligi�, zamar�a zupe�nie w jego sercu. Rozpacz chwyci�a go po raz drugi, wi�c wydostawszy si� na Via Portuensis, wiod�c� wprost na Zatybrze, nie opami�ta� si� a� w bramie, przy kt�rej powt�rzono mu to, co poprzednio m�wili zbiegowie, �e wi�ksza cz�� tej dzielnicy nie by�a jeszcze obj�ta po�arem, lubo ogie� w kilku miejscach przerzuci� si� ju� za rzek�.

Zatybrze jednak pe�ne by�o tak�e dymu i uciekaj�cych t�um�w, przez kt�re trudniej by�o si� w g��b przedosta� dlatego, �e ludzie maj�c wi�cej czasu wynosili i ratowali wi�cej rzeczy. Sama g��wna droga Portowa by�a w wielu miejscach zupe�nie nimi zawalona, a ko�o Naumachii Augusta wznosi�y si� ich ca�e stosy. Cia�niejsze zau�ki, w kt�rych nagromadzi�y si� g�ciej dymy, by�y wprost nieprzyst�pne. Mieszka�cy uciekali z nich tysi�cami. Winicjusz widzia� po drodze przera�aj�ce obrazy. Nieraz dwie rzeki ludzkie p�yn�ce ze stron przeciwnych, spotkawszy si� w ciasnym przej�ciu, par�y si� wzajem i walczy�y ze sob� na zab�j. Ludzie bili si� i tratowali jedni po drugich. Rodziny gubi�y si� w zamieszaniu, matki nawo�ywa�y rozpaczliwie dzieci. Winicjuszowi w�osy powstawa�y na my�l, co musia�o si� dzia� bli�ej ognia. W�r�d wrzask�w i zgie�ku trudno by�o si� o co� rozpyta� lub zrozumie� wo�ania. Chwilami zza rzeki przytacza�y si� nowe ba�wany dym�w czarnych i tak ci�kich, i� toczy�y si� tu� przy ziemi, zakrywaj�c tak domy, ludzi i wszystkie przedmioty, jak je zakrywa noc. Lecz wiatr, spowodowany po�arem, rozwiewa� je i w�wczas Winicjusz m�g� posuwa� si� dalej ku zau�kowi, na kt�rym sta� dom Linusa. Upa� lipcowego dnia, zwi�kszony �arem bij�cym od p�on�cych dzielnic, sta� si� niezno�nym. Dym gryz� w oczy, piersiom brak�o tchu. Nawet i ci mieszka�cy, kt�rzy w nadziei, �e p�omie� nie przekroczy rzeki, zostali dot�d w domach, pocz�li je opuszcza� i ci�ba zwi�ksza�a si� z ka�d� godzin�. Pretorianie towarzysz�cy Winicjuszowi pozostali w tyle. W t�oku zrani� kto� m�otem jego konia, kt�ry pocz�� rzuca� zakrwawionym �bem, wspina� si� i odmawia� pos�usze�stwa je�d�cowi. Poznano te� po bogatej tunice augustianina i natychmiast rozleg�y si� wok� okrzyki: ��mier� Neronowi i jego podpalaczom!� Nadesz�a chwila gro�nego niebezpiecze�stwa, albowiem setki r�k wyci�gn�y si� ku Winicjuszowi, lecz sp�oszony ko� uni�s� go tratuj�c ludzi, a zarazem nadp�yn�a nowa fala czarnego dymu i pogr��y�a w mroku ulic�. Winicjusz widz�c, �e nie przejedzie, zeskoczy� wreszcie na ziemi� i pocz�� biec piechot�, prze�lizguj�c si� ko�o mur�w, a czasami czekaj�c, by uciekaj�cy t�um min�� go. W duszy m�wi� sobie, �e to s� pr�ne wysilenia. Ligia mog�a nie by� ju� w mie�cie, mog�a w tej chwili ratowa� si� ucieczk�: �atwiej by�o odnale�� szpilk� nad brzegiem morza ni� j� w tym nat�oku i chaosie. Chcia� jednak cho�by za cen� �ycia dotrze� do domu Linusa. Chwilami zatrzymywa� si� i tar� oczy. Urwawszy brzeg tuniki zas�oni� ni� nos i usta i bieg� dalej.

W miar� jak zbli�a� si� do rzeki, upa� powi�ksza� si� straszliwie. Winicjusz wiedz�c, �e po�ar wszcz�� si� przy Wielkim Cyrku, s�dzi� z pocz�tku, �e �ar �w bije od jego zgliszcz oraz od Forum Boarium i od Velabrum, kt�re, le��c w pobli�u, musia�y by� r�wnie� ogarni�te p�omieniem. Lecz gor�co stawa�o si� nie do zniesienia. Kto� uciekaj�cy, ostatni, jakiego Winicjusz spostrzeg�, starzec o kulach, krzykn��: �Nie zbli�aj si� do mostu Cestiusza! Ca�a wyspa w ogniu�. Jako� nie mo�na si� by�o d�u�ej �udzi�. Na zakr�cie ku Vicus Judaeorum, na kt�rym sta� dom Linusa, m�ody trybun dojrza� w�r�d chmury dym�w p�omie�: pali�a si� nie tylko wyspa, ale i Zatybrze, a przynajmniej drugi koniec uliczki, na kt�rej mieszka�a Ligia.

Winicjusz jednak pami�ta�, �e dom Linusa otoczony by� ogrodem, za kt�rym od strony Tybru by�o niezbyt rozleg�e, niezabudowane pole. Ta my�l doda�a mu otuchy. Ogie� m�g� zatrzyma� si� na pustym miejscu. W tej nadziei bieg� dalej, jakkolwiek ka�dy powiew przynosi� ju� nie tylko dymy, ale tysi�ce iskier, kt�re mog�y wznieci� po�ar z drugiego ko�ca zau�ka i przeci�� odwr�t.

Na koniec ujrza� jednak przez dymn� zas�on� cyprysy w ogrodzie Linusa. Domy le��ce za niezabudowanym polem pali�y si� ju� jak stosy drzewa, ale ma�a insula Linusowa sta�a jeszcze nietkni�ta. Winicjusz spojrza� z wdzi�czno�ci� w niebo i skoczy� ku niej, jakkolwiek samo powietrze pocz�o go parzy�. Drzwi by�y przymkni�te, lecz on pchn�� je i wpad� do �rodka.

W ogr�dku nie by�o �ywej duszy i dom zdawa� si� by� r�wnie� zupe�nie pusty.

�Mo�e pomdleli od dymu i �ar�w� � pomy�la� Winicjusz.

I pocz�� wo�a�:

� Ligio! Ligio!

Odpowiedzia�o mu milczenie. W ciszy s�ycha� by�o tylko huk dalekiego ognia.

� Ligio!

Nagle do uszu jego doszed� �w pos�pny g�os, kt�ry s�ysza� ju� raz w tym ogr�dku. Na pobliskiej wyspie zapali�o si� widocznie vivarium le��ce niedaleko �wi�tyni Eskulapa, w kt�rym wszelkiego rodzaju zwierz�ta, a mi�dzy nimi lwy, pocz�y rycze� z przera�enia. Winicjusza dreszcz przebieg� od st�p do g�owy. Oto drugi ju� raz, w chwili gdy ca�a jego istota by�a skupiona w my�li o Ligii, te straszliwe g�osy odzywa�y si� jak zapowied� nieszcz�cia, jak dziwna wr�ba z�owrogiej przysz�o�ci.

By�o to jednak kr�tkie, chwilowe wra�enie, albowiem jeszcze straszliwszy od ryku dzikich zwierz�t huk po�aru nakazywa� my�le� o czym innym. Ligia nie odpowiedzia�a wprawdzie na wo�anie, lecz mog�a znajdowa� si� w tym zagro�onym budynku, zemdlona lub zduszona dymem. Winicjusz skoczy� do �rodka domu. W ma�ym atrium by�o pusto i ciemno od dymu. Szukaj�c r�koma drzwi prowadz�cych do cubicul�w, spostrzeg� migoc�cy p�omyk lampki i zbli�ywszy si� ujrza� lararium, w kt�rym zamiast lar�w by� krzy�. Pod krzy�em tym p�on�� kaganek. Przez g�ow� m�odego katechumena przebieg�a z b�yskawiczn� szybko�ci� my�l, �e �w krzy� zsy�a mu to �wiate�ko, przy kt�rym mo�e odnale�� Ligi�, wzi�� wi�c kaganek[405] i pocz�� szuka� cubicul�w. Znalaz�szy jedno odsun�� zas�on� i �wiec�c kagankiem, pocz�� patrze�.

Lecz i tu nie by�o nikogo. Winicjusz pewien by� jednak, �e trafi� do cubiculum Ligii, albowiem na gwo�dziach nabitych w �cian� wisia�a jej odzie�, na ��ku za� le�a�o capitium, to jest obcis�a szata, kt�r� kobiety nosi�y bezpo�rednio na ciele. Winicjusz porwa� j�, przycisn�� do ust i przewiesiwszy j� przez rami� ruszy� na dalsze poszukiwania. Domek by� ma�y, wi�c w kr�tkim przeci�gu czasu[406] zwiedzi� wszystkie izby, a nawet i piwnice. Lecz nigdzie nie znalaz� �ywej duszy. By�o rzecz� a� nadto widoczn�, �e Ligia, Linus i Ursus musieli wraz z innymi mieszka�cami dzielnicy szuka� w ucieczce ocalenia przed po�arem. �Trzeba ich szuka� mi�dzy t�umem, za bramami miasta� � pomy�la� Winicjusz.

Nie zdziwi�o go te� zbytnio, �e nie napotka� ich na Via Portuensis, mogli bowiem wyj�� z Zatybrza ze strony przeciwnej, w kierunku wzg�rza Watyka�skiego. W ka�dym razie ocaleli przynajmniej od ognia. Winicjuszowi kamie� spad� z piersi. Widzia� wprawdzie, z jak strasznymi niebezpiecze�stwami by�a po��czona ucieczka, ale my�l o nadludzkiej sile Ursusa dodawa�a mu otuchy. �Trzeba mi teraz (m�wi� sobie) ucieka� st�d i przez ogrody Domicji przedosta� si� do ogrod�w Agrypiny. Tam ich znajd�. Dymy tam niestraszne, bo wiatr wieje od G�r Sabi�skich�.

Przyszed� jednak najwy�szy czas, w kt�rym musia� my�le� o w�asnym ocaleniu, albowiem fala ognia nap�ywa�a coraz bli�ej od strony wyspy i k��by dymu przes�oni�y niemal zupe�nie zau�ek. Kaganek, kt�rym �wieci� sobie w domu, zgas� od przeci�gu powietrza. Winicjusz wypad�szy na ulic� bieg� teraz ca�ym p�dem ku Via Portuensis, w t� sam� stron�, z kt�rej przyszed�, a po�ar zdawa� si� go goni� swym ognistym oddechem, to otaczaj�c go coraz nowymi chmurami dymu, to obsypuj�c skrami, kt�re pada�y mu na w�osy, na szyj� i odzie�. Tunika pocz�a si� na nim tli� w kilku miejscach, lecz on nie zwa�a� na to i bieg� dalej, w obawie, �e dym mo�e go zadusi�. Jako� w ustach mia� smak spalenizny i sadzy, gard�o i p�uca pali�y go jak ogie�. Krew nap�ywa�a mu do g�owy tak, i� chwilami widzia� wszystko czerwono i same dymy wydawa�y mu si� r�wnie� czerwone. W�wczas m�wi� sobie w duszy: �To �ywy ogie�! Lepiej mi rzuci� si� na ziemi� i zgin��. Bieg m�czy� go coraz bardziej. G�owa, szyja i plecy oblewa�y mu si� potem, a �w pot parzy� go jak ukrop. Gdyby nie imi� Ligii, kt�re powtarza� w my�li, i gdyby nie jej capitium, kt�rym obwin�� sobie usta, by�by pad�. W kilka chwil p�niej pocz�� ju� jednak nie rozeznawa� zau�ku, kt�rym bieg�. Stopniowo opuszcza�a go �wiadomo��, pami�ta� tylko, �e musi ucieka�, albowiem na otwartym polu czeka go Ligia, kt�r� przyobieca� mu Piotr Aposto�. I nagle ogarn�a go jaka� dziwna, na wp� ju� gor�czkowa, podobna do przed�miertnego widzenia pewno��, �e j� musi zobaczy�, za�lubi�, a potem zaraz umrze.

Bieg� ju� jednak jak pijany, taczaj�c si� od jednej strony ulicy do drugiej. A wtem zmieni�o si� co� w potwornym ognisku ogarniaj�cym olbrzymie miasto. Wszystko, co dotychczas jeszcze si� tylko tli�o, wybuchn�o widocznie jednym morzem p�omieni, albowiem wiatr przesta� przynosi� dymy, te za�, kt�re si� nagromadzi�y w zau�kach, zwia� szalony p�d rozpalonego powietrza. P�d �w gna� teraz miliony skier, tak �e Winicjusz bieg� jakby w ognistej chmurze. Natomiast m�g� lepiej widzie� przed sob� i w chwili prawie gdy ju� mia� pada�, ujrza� koniec zau�ka. Widok ten doda� mu znowu si�. Omin�wszy naro�nik znalaz� si� w ulicy, kt�ra wiod�a ku Via Portuensis i polu Kodeta�skiemu. Skry przesta�y go goni�. Zrozumia�, �e je�li zdo�a dobiec do Portowej drogi, to ocaleje, cho�by mu nawet przysz�o na niej zemdle�.

Na ko�cu ulicy dojrza� zn�w jakby chmur�, kt�ra przes�ania�a wyj�cie.

�Je�li to s� dymy � pomy�la� � to ju� nie przejd�. Bieg� reszt� si�. Po drodze zrzuci� z siebie tunik�, kt�ra zatlona od iskier, pocz�a go pali� jak koszula Nessusa[407], i lecia� nagi, maj�c tylko na g�owie i na ustach capitium Ligii. Dobieg�szy bli�ej, rozpozna�, �e to, co bra� za dym, by�o kurzaw�, z kt�rej na domiar dochodzi�y g�osy i krzyki ludzkie.

�T�uszcza rabuje domy� � rzek� sobie.

Lecz bieg� w kierunku g�os�w. Zawsze byli tam ludzie, kt�rzy mogli mu da� pomoc. W tej nadziei, zanim jeszcze dobieg�, pocz�� krzycze� ca�� si�� g�osu o ratunek. Lecz by�o to jego ostatnie wysilenie: w oczach poczerwienia�o mu jeszcze bardziej, w p�ucach zbrak�o oddechu, w ko�ciach si�y, i pad�.

Dos�yszano go jednak, a raczej spostrze�ono, i dw�ch ludzi ruszy�o mu na pomoc z gurdami[408] pe�nymi wody. Winicjusz, kt�ry pad� z wyczerpania, ale nie straci� przytomno�ci, chwyci� obu r�koma naczynie i wychyli� je do po�owy.

� Dzi�ki � rzek� � postawcie mnie na nogi, dalej sam p�jd�!

Drugi robotnik obla� mu g�ow� wod�, obaj za� nie tylko postawili go na nogi, ale podj�li z ziemi i ponie�li do gromady innych, kt�rzy otoczyli go wko�o, badaj�c troskliwie, czy nie poni�s� zbytniego szwanku. Troskliwo�� ta zdziwi�a Winicjusza.

� Ludzie � zapyta� � co�cie za jedni?

� Burzymy domy, aby po�ar nie m�g� doj�� do drogi Portowej � odpowiedzia� jeden z robotnik�w.

� Przyszli�cie mi na pomoc, gdym ju� pad�. Dzi�ki wam.

� Nam nie wolno odm�wi� pomocy � ozwa�o si� kilka g�os�w.

W�wczas Winicjusz, kt�ry poprzednio od rana patrzy� na rozbestwione t�umy, na b�jki i grabie�, spojrza� uwa�niej na otaczaj�ce go twarze i rzek�:

� Niech wam wynagrodzi... Chrystus.

� Chwa�a imieniowi[409] Jego! � zawo�a� ca�y ch�r g�os�w.

� Linus?... � spyta� Winicjusz.

Lecz nie m�g� pyta� d�u�ej i nie dos�ysza� odpowiedzi, gdy� ze wzruszenia i przebytych wysile� zemdla�. Obudzi� si� dopiero na polu Kodeta�skim, w ogrodzie, otoczony przez kilkoro kobiet i m�czyzn, i pierwsze s�owa, na jakie znowu si� zdoby�, by�y:

� Gdzie Linus?

Przez chwil� nie by�o odpowiedzi, po czym jaki� znajomy Winicjuszowi g�os rzek� nagle:

� Za bram� Nomenta�sk�; wyszed� do Ostrianum... od dw�ch dni... Pok�j ci, kr�lu perski!

Winicjusz podni�s� si� i siad�, ujrzawszy niespodzianie nad sob� Chilona.

Grek za� m�wi�:

� Dom tw�j, panie, zapewne sp�on��, bo Karyny w p�omieniu, ale ty zawsze b�dziesz bogaty jak Midas[410]. O, co za nieszcz�cie! Chrze�cijanie, synu Serapisa, przepowiadali od dawna, �e ogie� zniszczy to miasto... A Linus wraz z c�rk� Jowisza jest na Ostrianum... O, co za nieszcz�cie na to miasto!...

Winicjuszowi zn�w uczyni�o si� s�abo.

� Widzia�e� ich? � spyta�.

� Widzia�em, panie!... Niech b�d� dzi�ki Chrystusowi i wszystkim bogom, �em ci m�g� dobr� wie�ci� odp�aci� za twoje dobrodziejstwa. Ale ja ci, Ozyrysie, jeszcze odp�ac�, przysi�gam na ten pal�cy si� Rzym!

Na dworze czyni� si� wiecz�r, ale w ogrodzie widno by�o jak w dzie�, gdy� po�ar wzm�g� si� jeszcze. Zdawa�o si�, �e p�on� ju� nie pojedyncze dzielnice, ale ca�e miasto, jak d�ugie i szerokie. Niebo by�o czerwone, jak okiem si�gn��, i na �wiecie czyni�a si� noc czerwona.

Rozdzia� czterdziesty pi�ty

Makrynus tkacz, do kt�rego domu przyniesiono Winicjusza, obmy� go, zaopatrzy� w odzie� i posili�, po czym m�ody trybun odzyskawszy zupe�nie si�y o�wiadczy�, �e tej�e jeszcze nocy rozpocznie dalsze poszukiwania za Linusem. Makryn, kt�ry by� chrze�cijaninem, potwierdzi� s�owa Chilona, �e Linus wraz ze starszym kap�anem Klemensem udali si� do Ostrianum, gdzie Piotr mia� chrzci� ca�e gromady zwolennik�w nowej nauki. W dzielnicy wiadomo by�o chrze�cijanom, �e Linus piecz� nad domem swym powierzy� od dw�ch dni niejakiemu Gajusowi. Dla Winicjusza stanowi�o to dow�d, �e ani Ligia, ani Ursus nie pozostali w domu i �e musieli uda� si� r�wnie� do Ostrianum.

My�l ta sprawi�a mu wielk� ulg�. Linus by� to cz�owiek stary, kt�remu trudno by�o chodzi� codziennie z Zatybrza a� za odleg�� bram� Nomenta�sk� i wraca� zn�w stamt�d na Zatybrze, prawdopodobnie wi�c zamieszka� na te kilka dni u kt�rego ze wsp�wyznawc�w za murami, a wraz z nim i Ligia, i Ursus. W ten spos�b unikn�li po�aru, kt�ry w og�le nie przedosta� si� na drugi stok Eskwilinu. Winicjusz widzia� w tym wszystkim zrz�dzenie Chrystusa; poczu� nad sob� Jego opiek� i z sercem wezbranym wi�ksz� ni� kiedykolwiek mi�o�ci� poprzysi�ga� Mu w duszy wyp�aci� si� ca�ym �yciem za te widome znaki �aski.

Tym bardziej jednak spieszno mu by�o do Ostrianum. Odnajdzie Ligi�, odnajdzie Linusa, Piotra i zabierze ich gdzie daleko, do kt�rejkolwiek ze swoich ziem, cho�by a� do Sycylii. Rzym oto p�onie i za kilka dni zostanie po nim tylko kupa zgliszcz, po co wi�c maj� tu zostawa� wobec kl�ski i rozhukanej ludno�ci? Tam otocz� ich zast�py karnych niewolnik�w, otoczy ich cisza wsi i b�d� �yli spokojnie pod skrzyd�ami Chrystusa, pob�ogos�awieni przez Piotra. Byle ich tylko teraz odnale��.

Nie by�o to za� rzecz� �atw�. Winicjusz pami�ta�, z jakim trudem przedosta� si� z Via Appia na Zatybrze i jak musia� ko�owa�, aby dotrze� do drogi Portowej, postanowi� wi�c teraz obej�� miasto ze strony przeciwnej. Id�c drog� Tryumfaln� mo�na by�o dotrze�, posuwaj�c si� wzd�u� rzeki, a� do mostu Emiliusza, stamt�d za�, pomijaj�c Pincius, wzd�u� pola Marsowego, obok ogrod�w Pompejusza, Lukulla i Salustiusza, przedrze� si� na Via Nomentana. By�a to droga najkr�tsza, lecz i Makrynus, i Chilon nie radzili si� na ni� zapuszcza�. Ogie� nie obj�� wprawdzie dotychczas tej cz�ci miasta, lecz wszystkie rynki i ulice mog�y by� zupe�nie zat�oczone lud�mi i ich rzeczami. Chilo radzi� uda� si� przez Ager Vaticanus[412] a� do Porta Flaminia, tam przej�� rzek� i posuwa� si� dalej na zewn�trz mur�w, za ogrodami Acyliusza, ku Porta Salaria. Winicjusz po chwili wahania zgodzi� si� na t� rad�.

Makryn musia� pozosta� na stra�y domu, lecz wystara� si� o dwa mu�y, kt�re mog�y pos�u�y� i do dalszej podr�y dla Ligii. Chcia� r�wnie� doda� niewolnika, lecz Winicjusz odm�wi� s�dz�c, �e jak to ju� zdarzy�o si� poprzednio, pierwszy lepszy oddzia� pretorian�w, napotkany w drodze, podda si� pod jego rozkazy.

I po chwili obaj z Chilonem ruszyli przez Pagus Janiculensis ku drodze Tryumfalnej. Na otwartych miejscach by�y i tu obozowiska, przeciskali si� jednak przez nie z mniejszym trudem, albowiem wi�ksza cz�� mieszka�c�w ucieka�a ku morzu drog� Portow�. Za bram� Septymia�sk� jechali mi�dzy rzek� a wspania�ymi ogrodami Domicji, kt�rych pot�ne cyprysy �wieci�y czerwono od po�aru jakby od zorzy zachodniej. Droga stawa�a si� wolniejsza, czasem tylko przychodzi�o im walczy� z pr�dem nap�ywaj�cego wie�niactwa. Winicjusz pop�dza�, o ile m�g�, mu�a, Chilo za�, jad�c tu� za nim, rozmawia� przez ca�� drog� sam ze sob�:

�Oto po�ar zosta� za nami i teraz grzeje nas w plecy. Nigdy jeszcze na tej drodze nie by�o tak widno w nocy. O Zeusie! Je�li nie spu�cisz ulewy na ten po�ar, to zna�, �e nie kochasz Rzymu. Moc ludzka nie zagasi tego ognia. Takie miasto, kt�remu s�u�y�a Grecja i ca�y �wiat! A teraz pierwszy lepszy Grek b�dzie m�g� pra�y� sw�j b�b w jego popio�ach! Kto by si� tego spodziewa�!... I nie b�dzie ju� Rzymu ni pan�w rzymskich... A kto zechce chodzi� po zgliszczach, gdy wystygn�, i �wista�, ten b�dzie �wista� bezpiecznie. O bogowie! �wista� nad takim �wiatow�adnym miastem! Kto by z Grek�w albo nawet z barbarzy�c�w m�g� si� tego spodziewa�?... A jednak mo�na �wista�, bo kupa popio�u, czy zostanie po ognisku pastuch�w, czy po spalonym grodzie, jest tylko kup� popio��w, kt�r� pr�dzej czy p�niej wiatr rozwieje.�

Tak m�wi�c obraca� si� chwilami w stron� po�aru i patrzy� na fal� ognia z twarz� zarazem z�� i radosn�. Po czym m�wi� dalej:

�Ginie! Ginie! I nie b�dzie go ju� wi�cej na ziemi. Gdzie teraz �wiat b�dzie wysy�a� swoje zbo�e, swoj� oliw� i swoje pieni�dze? Kto mu b�dzie wyciska� z�oto i �zy? Marmur nie pali si�, ale kruszeje w ogniu. Kapitol p�jdzie w gruzy i Palatyn w gruzy. O Zeusie! Rzym by� jako pasterz, a inne ludy jako owce. Gdy pasterz by� g�odny, zarzyna� jedn� z owiec, zjada� mi�so, a tobie, ojcze bog�w, ofiarowa� sk�r�. Kto, o Chmurow�adny, b�dzie teraz zarzyna� i w czyje r�ce z�o�ysz bicz pasterski? Bo Rzym gorzeje, ojcze, tak dobrze, jakby� go sam zapali� piorunem�.

� �piesz si�! � nagli� Winicjusz. � Co tam robisz?

� P�acz� nad Rzymem, panie � odpowiedzia� Chilo. � Takie Jowiszowe miasto!...

I czas jaki� jechali w milczeniu, ws�uchuj�c si� w huk po�ogi i w szum skrzyde� ptasich. Go��bie, kt�rych mn�stwo gnie�dzi�o si� przy willach i po miasteczkach Kampanii, a zarazem i wszelkiego rodzaju polne ptaki znad morza i z g�r okolicznych, bior�c widocznie blask po�aru za �wiat�o s�oneczne, lecia�y ca�ymi stadami na o�lep w ogie�.

Winicjusz pierwszy przerwa� milczenie:

� Gdzie by�e�, gdy po�ar wybuchn��?

� Szed�em do mego przyjaciela Eurycjusza, panie, kt�ry trzyma� kram przy Wielkim Cyrku, i rozmy�la�em w�a�nie nad nauk� Chrystusa, gdy pocz�to wo�a�: �Ogie�!� Ludzie gromadzili si� ko�o cyrku dla ratunku i przez ciekawo��, ale gdy p�omienie ogarn�y ca�y cyrk, a pr�cz tego pocz�y si� ukazywa� naraz i w innych miejscach, trzeba by�o my�le� o w�asnym ocaleniu.

� Czy widzia�e� ludzi rzucaj�cych pochodnie do dom�w?

� Czego ja nie widzia�em, wnuku Eneasza! Widzia�em ludzi toruj�cych sobie w t�oku drog� mieczami; widzia�em bitwy i rozdeptane na bruku wn�trzno�ci ludzkie. Ach, panie, gdyby� na to patrzy�, s�dzi�by�, �e barbarzy�cy zdobyli miasto i wyprawiaj� rze�. Ludzie naok� wo�ali, �e nadszed� koniec �wiata. Niekt�rzy stracili zupe�nie g�owy i zaniechawszy ucieczki czekali bezmy�lnie, p�ki ich nie ogarn� p�omienie. Inni wpadli w ob��d, inni wyli z rozpaczy, ale widzia�em i takich, kt�rzy wyli z rado�ci, albowiem, o panie, du�o jest na �wiecie z�ych ludzi, kt�rzy nie umiej� oceni� dobrodziejstw waszego �agodnego panowania i tych s�usznych praw, na mocy kt�rych odbieracie wszystkim to, co maj�, i przyw�aszczacie sobie. Ludzie nie umiej� si� pogodzi� z wol� bog�w!

Winicjusz zbyt by� zaj�ty w�asnymi my�lami, by zauwa�y� ironi� drgaj�c� w s�owach Chilona. Dreszcz przera�enia chwyta� go na sam� my�l, �e Ligia mog�a si� znale�� w�r�d tego zam�tu, na tych strasznych ulicach, na kt�rych rozdeptywano wn�trzno�ci ludzkie. Wi�c jakkolwiek ma�o dziesi�� razy[413] wypytywa� ju� Chilona o wszystko, co ten m�g� wiedzie�, zwr�ci� si� do niego raz jeszcze:

� A ich widzia�e� na Ostrianum w�asnymi oczyma?

� Widzia�em, synu Wenery, widzia�em dziewic�, dobrego Liga, �wi�tego Linusa i Piotra Aposto�a.

� Przed po�arem?

� Przed po�arem, Mitro!

Lecz w duszy Winicjusza zrodzi�a si� w�tpliwo��, czy Chilo nie k�amie, wi�c powstrzymawszy mu�a spojrza� gro�nie na starego Greka i spyta�:

� Co� ty tam robi�?

Chilo zmiesza� si�. Wprawdzie jak wielu ludziom, tak i jemu wydawa�o si�, �e razem z zagub� Rzymu nadchodzi kres i rzymskiego w�adztwa, ale tymczasem by� sam na sam z Winicjuszem, przypomnia� za� sobie, �e ten�e zakaza� mu pod straszliw� gro�b� podpatrywa� chrze�cijan, a zw�aszcza Linusa i Ligi�.

� Panie � rzek� � czemu mi nie wierzysz, �e ich mi�uj�? Tak jest! By�em na Ostrianum, albowiem jestem na wp� chrze�cijaninem. Pirron nauczy� mnie ceni� wi�cej cnot� od filozofii, wi�c coraz bardziej lgn� do ludzi cnotliwych. A przy tym, o panie, jestem ubogim i gdy ty, Jowiszu, bawi�e� w Ancjum, cz�sto przymiera�em g�odem nad ksi�gami, wi�c siada�em przy murze w Ostrianum, albowiem chrze�cijanie, jakkolwiek sami ubodzy, wi�cej rozdaj� ja�mu�n ni� wszyscy inni razem wzi�ci mieszka�cy Rzymu.

Pow�d ten wyda� si� Winicjuszowi wystarczaj�cym, wi�c zapyta� mniej gro�nie:

� I nie wiesz, gdzie na ten czas zamieszka� Linus?

� Ukara�e� mnie raz za ciekawo��, panie, okrutnie � odpowiedzia� Grek.

Winicjusz umilk� i jechali dalej.

� Panie � rzek� po chwili Chilo � nie odnalaz�by� dziewicy, gdyby nie ja, ale je�li j� odnajdziemy, nie zapomnisz o ubogim m�drcu?

� Dostaniesz dom z winnic� pod Ameriol� � odpowiedzia� Winicjusz.

� Dzi�ki ci, Herkulesie! Z winnic�?... Dzi�ki ci! O, tak! Z winnic�!

Mijali teraz wzg�rza Watykanu, kt�re �wieci�y czerwono od po�aru, lecz za Naumachi� skr�cili w prawo, by po przebyciu pola Watyka�skiego zbli�y� si� do rzeki i przeprawiwszy si� przez ni�, dotrze� do Porta Flaminia. Nagle Chilo powstrzyma� mu�a i rzek�:

� Panie! Przysz�a mi do g�owy dobra my�l.

� M�w � odpowiedzia� Winicjusz.

� Mi�dzy wzg�rzem Janikulskim a Watykanem, za ogrodami Agrypiny, s� podziemia, z kt�rych wybierano kamienie i piasek pod budow� cyrku Nerona. Pos�uchaj mnie, panie! W ostatnich czasach �ydzi, kt�rych, jak wiesz, mn�stwo jest na Zatybrzu, pocz�li okrutnie prze�ladowa� chrze�cijan. Pami�tasz, �e ju� za boskiego Klaudiusza takie tam by�y rozruchy, i� cezar zmuszony by� wygna� ich z Rzymu. Dzi�, gdy wr�cili i gdy dzi�ki opiece Augusty czuj� si� bezpieczni, tym zuchwalej pomiataj� chrze�cijanami. Ja to wiem! Jam widzia�. �aden edykt przeciw chrze�cijanom nie zosta� wydany, ale �ydzi oskar�aj� ich przed prefektem miasta, i� morduj� dzieci, czcz� os�a i opowiadaj� nauk� nie uznan� przez senat, a sami bij� ich i napadaj� na domy modlitwy tak zawzi�cie, �e chrze�cijanie kry� si� przed nimi musz�.

� Co wi�c chcesz powiedzie�? � spyta� Winicjusz.

� To, panie, �e synagogi[414] istniej� otwarcie na Zatybrzu, ale chrze�cijanie, chc�c unikn�� prze�ladowa�, musz� si� modli� w ukryciu i zbieraj� si� w opustosza�ych szopach za miastem lub w arenariach. Ci, kt�rzy mieszkaj� na Zatybrzu, wybrali sobie to w�a�nie, kt�re powsta�o z przyczyny budowy cyrku i r�nych dom�w wzd�u� Tybru. Teraz, gdy ginie miasto, niechybnie wyznawcy Chrystusa modl� si�. Znajdziemy ich nieprzeliczone mn�stwo w podziemiach, dlatego radz� ci, panie, aby�my tam wst�pili po drodze.

� Wszak�e� m�wi�, �e Linus uda� si� do Ostrianum! � zawo�a� niecierpliwie Winicjusz.

� A ty mi przyrzek�e� dom z winnic� pod Ameriol� � odpowiedzia� Chilo � wi�c chc� szuka� dziewicy wsz�dzie, gdzie mam nadziej� j� znale��. Po wybuchu po�aru mogli powr�ci� na Zatybrze... Mogli okr��y� miasto, tak jak my okr��amy je w tej chwili. Linus ma dom, mo�e chcia� by� bli�ej domu, by obaczy�, czy po�ar nie ogarnie i tej dzielnicy. Je�li wr�cili, tedy przysi�gam ci, panie, na Persefon�, �e znajdziemy ich na modlitwie w podziemiu, a w najgorszym razie zasi�gniemy o nich wiadomo�ci.

� Masz s�uszno��, a zatem prowad�! � rzek� trybun.

Chilo bez namys�u skr�ci� na lewo, ku wzg�rzu. Na chwil� zbocze owego wzg�rza przes�oni�o im po�ar tak, �e jakkolwiek pobliskie wzniesienia by�y w �wietle, oni sami znale�li si� w cieniu. Min�wszy cyrk skr�cili jeszcze na lewo i weszli w rodzaj w�wozu, w kt�rym by�o zupe�nie ciemno. Ale w ciemno�ciach owych Winicjusz dojrza� roje migaj�cych latarek.

� Oto oni! � rzek� Chilo. � B�dzie ich dzi� wi�cej ni� kiedykolwiek, bo inne domy modlitwy sp�on�y lub pe�ne s� dymu, jak ca�e Zatybrze.

� Tak! S�ysz� �piewy � rzek� Winicjusz.

Jako� z ciemnego otworu w g�rze dochodzi�y �piewaj�ce g�osy ludzkie, latarki za� gin�y w nim jedna za drug�. Lecz z bocznych w�woz�w wysuwa�y si� coraz nowe postacie, tak �e po niejakim czasie Winicjusz i Chilo znale�li si� w�r�d ca�ej gromady ludzi.

Chilo zsun�� si� z mu�a i skin�wszy na wyrostka, kt�ry szed� obok, rzek� mu:

� Jestem kap�anem Chrystusa i biskupem. Potrzymaj nam mu�y, a dostaniesz moje b�ogos�awie�stwo i odpuszczenie grzech�w.

Potem nie czekaj�c odpowiedzi, wsun�� mu w r�k� cugle, sam za� przy��czy� si� wraz z Winicjuszem do id�cej gromady.

Po chwili weszli do podziemia i posuwali si� przy md�ym blasku latarek ciemnym korytarzem, p�ki nie dotarli do obszernej jaskini, z kt�rej widocznie wybierano poprzednio kamie�, albowiem �ciany utworzone by�y z �wie�ych jego od�am�w.

By�o tam widniej ni� w korytarzu, gdy� pr�cz kagank�w i latarek p�on�y pochodnie. Przy ich �wietle ujrza� Winicjusz ca�y t�um ludzi kl�cz�cych z r�koma wyci�gni�tymi do g�ry. Ligii, Piotra Aposto�a ni Linusa nie m�g� nigdzie dojrze�, natomiast naok� otacza�y go twarze uroczyste i wzruszone. W niekt�rych widoczne by�o oczekiwanie, trwoga, nadzieja. Blask odbija� si� w bia�kach wzniesionych oczu, pot sp�ywa� po bladych jak kreda czo�ach; niekt�rzy �piewali pie�ni, inni powtarzali gor�czkowo imi� Jezus, niekt�rzy bili si� w piersi. Po wszystkich zna� by�o, i� lada chwila oczekuj� czego� nadzwyczajnego.

Wtem pie�ni umilk�y i nad zgromadzeniem, we framudze powsta�ej po wyj�ciu ogromnego g�azu, ukaza� si� znajomy Winicjuszowi Kryspus, z twarz� jakby na wp� przytomn�, blad�, fanatyczn� i surow�. Oczy zwr�ci�y si� ku niemu jakby w oczekiwaniu s��w pokrzepienia i nadziei, on za� prze�egnawszy zgromadzenie pocz�� m�wi� g�osem �piesznym i prawie do krzyku zbli�onym:

� �a�ujcie za grzechy wasze, albowiem chwila nadesz�a. Oto na miasto zbrodni i rozpusty, oto na nowy Babilon[415] Pan spu�ci� p�omie� niszcz�cy. Wybi�a godzina s�du, gniewu i kl�ski... Pan zapowiedzia� przyj�cie i wraz ujrzycie Go! Ale nie przyjdzie ju� jako Baranek, kt�ry ofiarowa� krew za grzechy wasze, jeno jako s�dzia straszliwy, kt�ry w sprawiedliwo�ci swej pogr��y w otch�a� grzesznych i niewiernych... Biada �wiatu i biada grzesznym, albowiem nie b�dzie ju� dla nich mi�osierdzia... Widz� Ci�, Chryste! Gwiazdy spadaj� deszczem na ziemi�, s�o�ce si� za�miewa, ziemia otwiera si� w przepa�ci i zmarli powstaj�, a Ty idziesz w�r�d d�wi�ku tr�b i zast�p�w anio��w, w�r�d grom�w i grzmot�w. Widz� i s�ysz� Ci�, o Chryste!

Tu umilk� i podni�s�szy twarz zdawa� si� wpatrywa� w co� dalekiego i strasznego. A wtem w podziemiu ozwa� si� g�uchy grzmot, jeden, drugi i dziesi�ty. To w p�on�cym mie�cie ca�e ulice przepalonych dom�w j�y si� wali� z �oskotem. Lecz wi�kszo�� chrze�cijan wzi�a owe odg�osy za widom� oznak�, i� straszliwa godzina nastaje, albowiem wiara w rych�e powt�rne przyj�cie Chrystusa i w koniec �wiata by�a i tak mi�dzy nimi rozpowszechniona, teraz za� wzmocni� j� jeszcze po�ar miasta. Tote� trwoga Bo�a ogarn�a zgromadzenie. Liczne g�osy pocz�y powtarza�: �Dzie� s�du!... Oto idzie!� Niekt�rzy zakrywali d�o�mi twarze w przekonaniu, �e wnet ziemia zatrz�sie si� w posadach i z jej czelu�ci wyjd� bestie piekielne, by rzuci� si� na grzesznych. Inni wo�ali: �Chryste, zmi�uj si�! Odkupicielu, b�d� mi�o�ciw!...� � inni wyznawali g�o�no grzechy, inni na koniec rzucali si� sobie w obj�cia, by w przera�aj�cej chwili mie� jakie� bliskie serca przy sobie.

Lecz byli i tacy, kt�rych twarze, jakby wniebowzi�te, pe�ne nadziemskich u�miech�w, nie okazywa�y trwogi. W kilku miejscach rozleg�a si� glosa[416]: to ludzie w uniesieniu religijnym pocz�li wykrzykiwa� niezrozumia�e s�owa w niezrozumia�ych j�zykach. Kto� z ciemnego k�ta pieczary zawo�a�: �Zbud� si�, kt�ry �pisz!� Nad wszystkim g�rowa� krzyk Kryspa: �Czuwajcie! Czuwajcie!�

Chwilami jednak zapada�o milczenie, jak gdyby wszyscy, zatrzymuj�c dech w piersiach, czekali na to, co si� stanie. A w�wczas s�ycha� by�o daleki grzmot zapadaj�cych si� w gruzy dzielnic, po kt�rym odzywa�y si� zn�w j�ki, modlitwy, glosy i wo�ania: �Odkupicielu, zmi�uj si�!� Chwilami Kryspus zabiera� g�os i krzycza�: �Wyrzeczcie si� dobra ziemskiego, albowiem wkr�tce nie stanie wam ziemi pod nogami! Wyrzeczcie si� ziemskich mi�o�ci, albowiem Pan zatraci tych, kt�rzy wi�cej ni� Jego mi�owali �ony i dzieci. Biada temu, kto umi�owa� stworzenie wi�cej ni� Stworzyciela! Biada mo�nym! Biada zbytkownikom! Biada rozpustnym! Biada m�owi, niewie�cie i dziecku!...�

Nagle silniejszy od poprzednich huk wstrz�sn�� kamienio�omem. Wszyscy padli na ziemi�, wyci�gaj�c ramiona w krzy�, aby kszta�tem tym broni� si� od z�ych duch�w. Nasta�a cisza, w kt�rej s�ycha� tylko by�o przy�pieszone oddechy, pe�ne przera�enia szepty: �Jezus, Jezus, Jezus!�, i gdzieniegdzie p�acz dzieci. A wtem ponad t� le��c� czerni� ludzk� jaki� spokojny g�os rzek�:

� Pok�j z wami!

By� to g�os Piotra Aposto�a, kt�ry przed chwil� wszed� do pieczary. Na d�wi�k jego s��w strach przeszed� w jednej chwili, jak przechodzi strach trzody, mi�dzy kt�r� zjawi� si� pasterz. Ludzie popodnosili si� z ziemi, bli�si pocz�li garn�� si� do jego kolan, jakby szukaj�c pod jego skrzyd�ami opieki, on za� wyci�gn�� nad nimi r�ce i m�wi�:

� Czemu trwo�ycie si� w sercach? Kto z was odgadnie, co go mo�e spotka�, zanim godzina nadejdzie? Pan pokara� ogniem Babilon, ale nad wami, kt�rych obmy� chrzest i kt�rych grzechy odkupi�a krew Baranka, b�dzie mi�osierdzie Jego i pomrzecie z imieniem Jego na ustach waszych. Pok�j z wami!

Po gro�nych i niemi�osiernych s�owach Kryspa s�owa Piotrowe spad�y jak balsam na obecnych. Zamiast trwogi Bo�ej ow�adn�a dusze mi�o�� Bo�a. Ludzie ci odnale�li takiego Chrystusa, jakiego pokochali z opowiada� apostolskich, a zatem nie bezlitosnego s�dziego, ale s�odkiego i cierpliwego Baranka, kt�rego mi�osierdzie stokro� przewy�sza�o z�o�� ludzk�. Uczucie ulgi ogarn�o ca�e zgromadzenie i otucha w po��czeniu z wdzi�czno�ci� dla Aposto�a przepe�ni�a serca. G�osy z r�nych stron pocz�y wo�a�: �My owce twoje, pa� nas!� Bli�si za� m�wili: �Nie opuszczaj nas w dniu kl�ski!� I kl�kali u jego kolan, co widz�c Winicjusz zbli�y� si�, chwyci� kraj jego p�aszcza i pochyliwszy g�ow� rzek�:

� Panie, poratuj mnie! Szuka�em jej w dymie po�aru i w t�oku ludzkim, a nigdzie znale�� nie mog�em, ale wierz�, �e ty mo�esz mi j� wr�ci�.

Piotr za� po�o�y� mu r�k� na g�owie.

� Ufaj � rzek� � i p�jd� za mn�.

Rozdzia� czterdziesty si�dmy

Ogie� tymczasem dosi�gn�� do Via Nomentana, a od niej, wraz ze zmian� wiatru, zwr�ci� si� ku Via Lata i ku Tybrowi, okr��y� Kapitol, rozla� si� po Forum Boarium i niszcz�c wszystko, co w pierwszym p�dzie pomin��, zbli�y� si� zn�w do Palatynu. Tygellinus, zebrawszy wszystkie si�y pretorian�w, s�a� go�ca za go�cem do zbli�aj�cego si� cezara z oznajmieniem, �e nic nie straci ze wspania�o�ci widowiska, albowiem po�oga wzmog�a si� jeszcze. Lecz Nero chcia� przyby� w nocy, aby tym lepiej nasyca� si� obrazem gin�cego miasta. W tym celu zatrzyma� si� w okolicach Aqua Albana i wezwawszy do namiotu tragika Aliturusa uk�ada� z pomoc� jego postaw�, twarz, wejrzenie i uczy� si� odpowiednich ruch�w, spieraj�c si� z nim zawzi�cie, czy przy s�owach: �O �wi�ty grodzie, kt�ry� si� wydawa� trwalszym od Idy� � ma podnie�� do g�ry obie r�ce, czy te� trzymaj�c w jednej forming� opu�ci� j� wzd�u� cia�a, a podnie�� tylko drug�. I pytanie to wydawa�o mu si� w tej chwili wa�niejszym od wszystkich innych. Wyruszywszy wreszcie o zmierzchu, zasi�ga� jeszcze rady Petroniusza, czy by w wierszu po�wi�conym kl�sce nie umie�ci� kilku wspania�ych blu�nierstw przeciw bogom i czy by takowe, bior�c ze stanowiska sztuki, nie musia�y same przez si� wyrwa� si� z ust w podobnym po�o�eniu cz�owiekowi trac�cemu ojczyzn�.

Ko�o p�nocy zbli�y� si� wreszcie do mur�w wraz ze swym pot�nym dworem, z�o�onym z ca�ych zast�p�w dworzan, senator�w, rycerzy, wyzwole�c�w, niewolnik�w, kobiet i dzieci. Szesna�cie tysi�cy pretorian�w, ustawionych w szyku bojowym po drodze, czuwa�o nad spokojem i bezpiecze�stwem jego wjazdu, utrzymuj�c zarazem w odpowiedniej odleg�o�ci wzburzony lud. Lud przeklina� wprawdzie, krzycza� i gwizda� na widok orszaku, ale nie �mia� na niego uderzy�. W wielu miejscach ozwa�y si� jednak i oklaski, dawane przez ha�astr�, kt�ra nie posiadaj�c nic, nic te� nie utraci�a w po�arze, a spodziewa�a si� hojniejszego ni� zwykle rozdawnictwa zbo�a, oliwy, odzie�y i pieni�dzy. Wreszcie zar�wno okrzyki i gwizdania, jak i oklaski zg�uszy� odg�os tr�b i rog�w, w kt�re kaza� d�� Tygellin. Nero po przebyciu bramy Ostyjskiej zatrzyma� si� na chwil� i rzek�: �Bezdomny w�adca bezdomnego ludu, gdzie� z�o�� na noc nieszcz�sn� sw� g�ow�!�, po czym przeszed�szy Clivus Delphini wst�pi� po przygotowanych dla siebie schodach na wodoci�g Appijski, a za nim augustianie i ch�r �piewak�w nios�cych cytry, lutnie i inne narz�dzia muzyczne.

I wszyscy zatrzymali dech w piersiach, czekaj�c, czy nie wypowie jakich wielkich s��w, kt�re dla w�asnego bezpiecze�stwa nale�a�o zapami�ta�. Lecz on sta� uroczysty, niemy, przybrany w purpurowy p�aszcz i wieniec ze z�otych laur�w, wpatruj�c si� w rozszala�� pot�g� p�omieni. Gdy Terpnos poda� mu z�ot� lutni�, wzni�s� oczy ku oblanemu �un� niebu, jakby czekaj�c natchnienia.

Lud wskazywa� go z dala r�koma, oblanego krwawym blaskiem. W oddali sycza�y w�e p�omieni i p�on�y odwieczne, naj�wi�tsze zabytki: p�on�a �wi�tynia Herkulesa, kt�r� wzni�s� Ewander, i �wi�tynia Jowisza Statora, i �wi�tynia Luny, zbudowana jeszcze przez Serwiusza Tuliusza, i dom Numy Pompiliusza, i przybytek Westy z penatami ludu rzymskiego; w grzywach p�omieni ukazywa� si� czasem Kapitol, p�on�a przesz�o�� i dusza Rzymu, on za�, cezar, sta� z lutni� w r�ku, z twarz� tragicznego aktora i z my�l� nie o gin�cej ojczy�nie, ale o postawie i patetycznych s�owach, kt�rymi by najlepiej wielko�� kl�ski m�g� odda�, obudzi� najwi�kszy podziw i najgor�tsze zyska� oklaski.

Nienawidzi� tego miasta, nienawidzi� jego mieszka�c�w, kocha� tylko swe pie�ni i wiersze; wi�c radowa� si� w sercu, �e wreszcie ujrza� tragedi� podobn� do tej, kt�r� opisywa�. Wierszor�b czu� si� szcz�liwy, deklamator czu� si� natchniony, poszukiwacz wzrusze� poi� si� straszliwym widowiskiem i z rozkosz� my�la�, �e nawet zag�ada Troi niczym by�a w por�wnaniu z zag�ad� tego olbrzymiego grodu. Czeg� m�g� jeszcze ��da�? Oto Rzym, Rzym �wiatow�adny, p�onie, a on stoi na �ukach wodoci�gu, ze z�ot� lutni� w r�ku, widny, purpurowy, podziwiany, wspania�y i poetyczny. Gdzie� tam poni�ej, w mroku, szemrze i burzy si� lud! Ale niech szemrze. Wieki up�yn�, tysi�ce lat przejdzie, a ludzie b�d� pami�tali i s�awili tego poet�, kt�ry w tak� noc �piewa� upadek i po�ar Troi. Czym�e wobec niego Homer? Czym sam Apollo ze swoj� dr��on� forming�? Tu podni�s� r�ce i uderzywszy w struny ozwa� si� s�owy Priama:

� O gniazdo ojc�w moich, o kolebko droga!...

G�os jego na otwartym powietrzu, przy huku po�aru i przy dalekim gwarze tysi�cznych t�um�w, wydawa� si� dziwnie nik�y, dr��cy i s�aby, a d�wi�k wt�ru brzmia� jak brz�czenie muchy. Lecz senatorowie, urz�dnicy i augustianie, zebrani na wodoci�gu, pochylili g�owy s�uchaj�c w milcz�cym zachwycie. On za� �piewa� d�ugo i nastraja� si� coraz �a�o�niej. W chwilach gdy przestawa� dla nabrania tchu, ch�r �piewak�w powtarza� ostatnie wiersze, po czym zn�w Nero zrzuca� wyuczonym od Aliturusa ruchem z ramienia tragiczn� �syrm�[417], uderza� w struny i �piewa� dalej. Sko�czywszy wreszcie u�o�on� poprzednio pie�� pocz�� improwizowa� szukaj�c wielkich por�wna� w widoku, kt�ry si� przed nim roztacza�. I twarz pocz�a mu si� mieni�. Nie wzruszy�a go wprawdzie zag�ada ojczystego miasta, ale upoi� si� i wzruszy� patosem w�asnych s��w do tego stopnia, �e nagle upu�ci� z brz�kiem lutni� pod stopy i owin�wszy si� w �syrm� pozosta� jak skamienia�y, podobny do jednego z tych pos�g�w Niobid�w[418], kt�re zdobi�y dziedziniec Palatynu.

Po kr�tkiej chwili milczenia zawrza�a burza oklask�w. Lecz z oddali odpowiedzia�o mu wycie t�um�w. Teraz nikt ju� tam nie w�tpi�, �e to cezar rozkaza� spali� miasto, by sobie wyprawi� widowisko i �piewa� przy nim pie�ni. Nero us�yszawszy �w krzyk setek tysi�cy g�os�w zwr�ci� si� do augustian�w ze smutnym, pe�nym rezygnacji u�miechem cz�owieka, kt�rego krzywdz�, i rzek�:

� Oto, jak Kwiryci umiej� ceni� mnie i poezj�.

� �otry! � odpowiedzia� Watyniusz � ka�, panie, uderzy� na nich pretorianom.

Nero zwr�ci� si� do Tygellina:

� Czy mog� liczy� na wierno�� o�nierzy?

� Tak, boski! � odpowiedzia� prefekt.

Lecz Petroniusz wzruszy� ramionami.

� Na ich wierno��, lecz nie na ich liczb� � rzek�. � Zosta� tymczasem tu, gdzie jeste�, bo tu najbezpieczniej, a ten lud trzeba uspokoi�.

Tego zdania by� i Seneka, i konsul Licyniusz. Tymczasem w dole wzburzenie ros�o. Lud zbroi� si� w kamienie, w dr�gi od namiot�w, w deski z woz�w i taczek i w rozmaite �elaziwo. Po niejakim czasie kilku z przyw�dc�w kohort[419] przysz�o z oznajmieniem, �e pretorianie, napierani przez t�umy, zachowuj� z najwi�kszym wysileniem lini� bojow� i nie maj�c rozkazu uderzenia nie wiedz�, co czyni�.

� Bogowie! � rzek� Nero � co za noc! Z jednej strony po�ar, z drugiej rozhukane morze ludu.

I pocz�� szuka� dalej wyra�e�, kt�re by najwspanialej mog�y okre�li� niebezpiecze�stwo chwili, lecz widz�c naok� twarze blade i niespokojne spojrzenia, zl�k� si� tak�e.

� Dajcie mi ciemny p�aszcz z kapturem! � zawo�a�. � Czyby naprawd� mia�o przyj�� do bitwy?

� Panie � odpowiedzia� niepewnym g�osem Tygellin � ja zrobi�em wszystko, co mog�em, ale niebezpiecze�stwo jest gro�ne... Przem�w, panie, do ludu i poczy� mu obietnice.

� Cezar mia�by przemawia� do t�uszczy? Niech to uczyni inny w moim imieniu. Kto si� tego podejmie?

� Ja! � odrzek� spokojnie Petroniusz.

� Id�, przyjacielu! Ty� mi najwierniejszy w ka�dej potrzebie... Id� i nie szcz�d� obietnic.

Petroniusz zwr�ci� si� do orszaku z twarz� niedba�� i szydercz�.

� Senatorowie tu obecni � rzek� � a opr�cz nich Pizo, Nerwa i Senecjo pojad� za mn�.

Po czym zszed� z wolna z wodoci�gu, owi za�, kt�rych wezwa�, szli za nim nie bez wahania, ale z pewn� otuch�, kt�r� nape�nia� ich jego spok�j. Petroniusz, stan�wszy u st�p arkad, kaza� sobie poda� bia�ego konia i siad�szy na niego pojecha� na czele towarzyszy przez g��bokie szeregi pretoria�skie ku czarnej, wyj�cej t�uszczy, bezbronny, maj�c w r�ku cienk� lask� z ko�ci s�oniowej, kt�r� si� zwykle podpiera�.

I przyjechawszy tu�, wpar� konia w t�umy. Naok�, przy �wietle po�ogi wida� by�o wzniesione r�ce zbrojne we wszelakiego rodzaju bro�, rozpalone oczy, spotnia�e twarze i rycz�ce, zapienione wargi. Rozszala�a fala wnet otoczy�a jego i orszak, za ni� wida� by�o istotnie jakby morze g��w, ruchome, kot�uj�ce si�, straszne.

Wrzaski wzmog�y si� jeszcze i zmieni�y si� w nieludzki ryk; dr�gi, wid�y, a nawet i miecze chwia�y si� nad g�ow� Petroniusza, drapie�ne r�ce wyci�ga�y si� ku cuglom jego konia i ku niemu, lecz on wje�d�a� coraz g��biej, zimny, oboj�tny, pogardliwy. Chwilami uderza� lask� po g�owach najzuchwalszych, tak jakby torowa� sobie drog� w zwyk�ym �cisku, i ta jego pewno��, ten spok�j zdumiewa�y jednak�e rozhukan� t�uszcz�. Poznano go wreszcie i liczne g�osy pocz�y wo�a�:

� Petroniusz! Arbiter elegantiarum! Petroniusz!...

� Petroniusz! � zabrzmia�o ze wszystkich stron.

I w miar� jak powtarzano to imi�, twarze naok� stawa�y si� mniej gro�ne, a wrzaski mniej w�ciek�e, albowiem �w wykwintny patrycjusz, jakkolwiek nigdy nie zabiega� o �aski ludu, by� jednak jego ulubie�cem. Uchodzi� za cz�owieka ludzkiego i hojnego, a popularno�� jego wzros�a zw�aszcza od czasu sprawy Pedaniusza Sekunda, w kt�rej przemawia� za z�agodzeniem okrutnego wyroku skazuj�cego na �mier� wszystkich niewolnik�w prefekta. Szczeg�lniej t�umy niewolnik�w kocha�y go odt�d tak� niepohamowan� mi�o�ci�, jak� ludzie pogn�bieni i nieszcz�ni zwykli mi�owa� tych, kt�rzy okazuj� im cho� troch� wsp�czucia. Pr�cz tego w chwili obecnej do��czy�a si� i ciekawo��, co powie wys�annik cezara, nikt bowiem nie w�tpi�, �e cezar wys�a� go umy�lnie.

On za�, zdj�wszy z siebie sw� bia��, obramowan� szkar�atnym szlakiem tog�, podni�s� j� w g�r� i pocz�� ni� wywija� nad g�ow� na znak, �e chce przem�wi�.

� Milcze�! Milcze�! � wo�ano ze wszystkich stron.

Po chwili uciszy�o si� istotnie. W�wczas wyprostowa� si� na koniu i pocz�� m�wi� dono�nym, spokojnym g�osem:

� Obywatele! Niech ci, kt�rzy mnie us�ysz�, powt�rz� s�owa moje tym, kt�rzy stoj� dalej, wszyscy za� niechaj si� zachowuj� jak ludzie, nie jak zwierz�ta w arenach.

� S�uchamy! S�uchamy!...

� Zatem s�uchajcie. Miasto zostanie odbudowane. Ogrody Lukulla, Mecenasa, Cezara i Agrypiny b�d� dla was otwarte! Od jutra rozpocznie si� rozdawnictwo zbo�a, wina i oliwy, tak aby ka�dy m�g� nape�ni� brzuch a� do gard�a! Potem cezar wyprawi wam igrzyska, jakich �wiat nie widzia� dot�d, przy kt�rych czekaj� was uczty i dary. Bogatsi b�dziecie po po�arze jak przed po�arem!

Odpowiedzia� mu pomruk, kt�ry rozchodzi� si� tak od �rodka na wszystkie strony, jak rozchodz� si� fale na wodzie, w kt�r� rzuci� kto� kamie�: to bli�si powtarzali dalszym jego s�owa. Potem tu i �wdzie ozwa�y si� okrzyki gniewne lub potakuj�ce, kt�re zmieni�y si� wreszcie w jeden powszechny, olbrzymi wrzask:

� Panem et circenses![420]...

Petroniusz owin�� si� w tog� i przez czas jaki� s�ucha� nieruchomy, podobny w swej bia�ej odzie�y do marmurowego pos�gu. Wrzask wzrasta�, g�uszy� odg�osy po�aru, odzywa� si� ze wszystkich stron i z coraz wi�kszych g��bin, lecz wys�annik widocznie mia� jeszcze co� do powiedzenia, albowiem czeka�.

I wreszcie, nakazawszy zn�w wzniesion� r�k� milczenie, zawo�a�:

� Obiecuj� wam panem et circenses, a teraz wydajcie okrzyk na cze�� cezara, kt�ry was karmi, odziewa, po czym id� spa�, ho�oto, albowiem nied�ugo �wita� zacznie.

To rzek�szy zwr�ci� konia i uderzaj�c z lekka lask� po g�owach i twarzach tych, kt�rzy mu stali na drodze, odjecha� z wolna do pretoria�skich szereg�w.

Po chwili by� pod wodoci�giem. Na g�rze zasta� niemal pop�och. Nie zrozumiano tam okrzyku: �Panem et circenses�, i s�dzono, �e to jest nowy wybuch w�ciek�o�ci. Nie spodziewano si� nawet, by Petroniusz m�g� si� uratowa�, tote� Nero ujrzawszy go przybieg� a� do schod�w i z twarz� poblad�� ze wzruszenia pocz�� pyta�:

� I c�? Co si� tam dzieje? Czy ju� bitwa?

Petroniusz nabra� powietrza w p�uca, odetchn�� g��boko i odrzek�:

� Na Polluksa! Poc� si� i cuchn�! Niech mi kto poda epilimm�[421], bo zemdlej�.

Po czym zwr�ci� si� do cezara.

� Obieca�em im � rzek� � zbo�e, oliw�, otwarcie ogrod�w i igrzyska. Ub�stwiaj� ci� znowu i wrzeszcz� spierzch�ymi wargami na twoj� cze��. Bogowie, jaki ten plebs ma nieprzyjemny zapach!

� Pretorian�w mia�em gotowych � zawo�a� Tygellin � i gdyby� ich nie uspokoi�, krzykacze umilkliby na wieki. Szkoda, cezarze, i� mi nie pozwoli�e� u�y� si�y.

Petroniusz popatrzy� na m�wi�cego, wzruszy� ramionami i rzek�:

� To jeszcze nie stracone. Mo�e b�dziesz jej musia� u�y� jutro.

� Nie, nie � rzek� cezar. � Ka�� im otworzy� ogrody i rozdawa� zbo�e. Dzi�ki ci, Petroniuszu! Igrzyska wyprawi�, a t� pie��, kt�r� wam �piewa�em dzisiaj, od�piewam publicznie.

To rzek�szy po�o�y� r�k� na ramieniu Petroniusza, chwil� milcza�, a na koniec, och�on�wszy, zapyta�:

� Powiedz szczerze: jak ci si� wyda�em, gdym �piewa�?

� By�e� godnym widoku, jak widok by� godnym ciebie � odpowiedzia� Petroniusz.

Po czym zwr�ci� si� do po�aru.

� Ale przypatrzmy si� jeszcze � rzek� � i po�egnajmy si� ze starym Rzymem.

Rozdzia� czterdziesty �smy

S�owa Aposto�a wla�y ufno�� w dusze chrze�cijan. Koniec �wiata wydawa� im si� zawsze bliskim, pocz�li jednak wierzy�, �e straszliwy s�d nie nast�pi natychmiast i �e przedtem jeszcze zobacz� mo�e koniec panowania Nerona, kt�re uwa�ali za panowanie Antychrysta, i kar� Bosk� na wo�aj�ce o pomst� jego zbrodnie. Pokrzepieni wi�c w sercach, pocz�li rozchodzi� si� po uko�czeniu mod��w z podziemia i wraca� do swych tymczasowych schronisk, a nawet i na Zatybrze, gdy� przysz�y wie�ci, �e ogie�, pod�o�ony w kilkunastu miejscach, zwr�ci� si� wraz ze zmian� wiatru zn�w ku rzece i strawiwszy tu i �wdzie, co m�g� strawi�, przesta� si� szerzy�.

Aposto� w towarzystwie Winicjusza i id�cego za nimi Chilona opu�ci� r�wnie� podziemie. M�ody trybun nie �mia� mu przerywa� modlitwy, wi�c czas jaki� szed� w milczeniu, oczyma tylko b�agaj�c lito�ci i dr��c z niepokoju. Lecz wiele os�b przychodzi�o jeszcze ca�owa� r�ce i kraj odzie�y Aposto�a, matki wyci�ga�y ku niemu dzieci, inni kl�kali w ciemnym, d�ugim przej�ciu i podnosz�c w g�r� kaganki prosili o b�ogos�awie�stwo; inni wreszcie id�c w pobok[422] �piewali, tak �e nie by�o chwili sposobnej ni na zapytanie, ni na odpowied�. Tak by�o i w w�wozie. Dopiero gdy wyszli na wolniejsz� przestrze�, z kt�rej wida� ju� by�o p�on�ce miasto, Aposto� prze�egnawszy je trzykrotnie, zwr�ci� si� do Winicjusza i rzek�:

� Nie trw� si�. Blisko st�d jest chata fossora, w kt�rej znajdziemy Ligi� z Linusem i z wiernym jej s�ug�. Chrystus, kt�ry ci j� przeznaczy�, zachowa� j� dla ciebie.

A Winicjusz zachwia� si� i wspar� r�k� o ska��. Droga z Ancjum, wypadki pod murami, poszukiwanie Ligii w�r�d gor�cych dym�w, bezsenno�� i straszny niepok�j o ni� wyczerpa�y jego si�y, a reszty ich pozbawi�a go wiadomo��, �e ta najdro�sza mu w �wiecie g�owa jest blisko i �e za chwil� j� ujrzy. Ogarn�o go nagle os�abienie tak wielkie, �e osun�� si� do n�g Aposto�a i obj�wszy jego kolana pozosta� tak, nie mog�c s�owa przem�wi�.

Aposto� za� broni�c si� od podzi�ki i czci rzek�:

� Nie mnie, nie mnie, lecz Chrystusowi!

� Co za walne b�stwo! � ozwa� si� z ty�u g�os Chilona. � Ale nie wiem, co mam czyni� z mu�ami, kt�re tu czekaj� opodal.

� Wsta� i p�jd� ze mn� � rzek� Piotr bior�c za r�k� m�odego cz�owieka.

Winicjusz wsta�. Przy �wietle �uny wida� by�o �zy �ciekaj�ce mu po poblad�ej ze wzruszenia twarzy. Usta trz�s�y si� mu, jakby si� modli�.

� P�jd�my � rzek�.

Lecz Chilon zn�w powt�rzy�:

� Panie, co mam robi� z mu�ami, kt�re czekaj�? Mo�e by ten godny prorok wola� jecha� ni� i��.

Winicjusz sam nie wiedzia�, co odpowiedzie�, lecz us�yszawszy od Piotra, �e chata kopacza le�y tu�, odrzek�:

� Odprowad� mu�y do Makryna.

� Wybacz, panie, �e ci przypomn� dom w Amerioli. Wobec tego okropnego po�aru �atwo zapomnie� o rzeczy tak drobnej.

� Dostaniesz go.

� O wnuku Numy Pompiliusza, by�em zawsze pewny, ale teraz, gdy obietnic� us�ysza� i ten wielkoduszny Aposto�, nie przypominam ci nawet tego, �e przyrzek�e� mi i winnic�. Pax vobiscum[423]. Ja ci� odnajd�, panie. Pax vobiscum.

Oni za� odpowiedzieli:

� I z tob�.

Po czym zawr�cili obaj na prawo ku wzg�rzom. Po drodze Winicjusz rzek�:

� Panie! Obmyj mnie wod� chrztu, abym m�g� si� nazwa� prawdziwym wyznawc� Chrystusa, gdy� mi�uj� Go ze wszystkich si� duszy mojej. Obmyj mnie pr�dko, bom w sercu ju� got�w. I co mi przyka�e, to uczyni�, ale ty mi powiedz, co bym m�g� nadto uczyni�.

� Mi�uj ludzi jak braci swoich � odpowiedzia� Aposto� � bo tylko mi�o�ci� mo�esz Mu s�u�y�.

� Tak! Ja to ju� rozumiem i czuj�. Dzieckiem b�d�c wierzy�em w bog�w rzymskich, alem ich nie kocha�, a tego Jedynego kocham, tak, �e odda�bym za Niego z rado�ci� �ycie.

I pocz�� patrze� w niebo, powtarzaj�c z uniesieniem:

� Bo On jeden jest! Bo On jeden dobry i mi�osierny! Wi�c niechby nie tylko gin�o to miasto, ale �wiat ca�y, Jemu jednemu b�d� �wiadczy� i Jego wyznawa�!

� A On b�dzie b�ogos�awi� tobie i twemu domowi � zako�czy� Aposto�.

Tymczasem skr�cili w inny w�w�z, na kt�rego ko�cu wida� by�o md�e �wiate�ko. Piotr ukaza� na nie r�k� i rzek�:

� Oto chata kopacza, kt�ry da� nam schronienie, gdy wr�ciwszy z chorym Linusem z Ostrianum, nie mogli�my si� przedosta� na Zatybrze.

Po chwili doszli. Chata by�a raczej jaskini� wydr��on� w za�omie g�ry, kt�r� od zewn�trz zamkni�to �cian� ulepion� z gliny i trzcin. Drzwi by�y zamkni�te, ale przez otw�r, kt�ry zast�powa� okno, wida� by�o o�wiecone ogniskiem wn�trze.

Jaka� ciemna, olbrzymia posta� podnios�a si� na spotkanie przyby�ych i pocz�a pyta�:

� Kto jeste�cie?

� S�udzy Chrystusa � odrzek� Piotr. � Pok�j z tob�, Ursusie.

Ursus pochyli� si� do n�g Aposto�a, po czym poznawszy Winicjusza chwyci� w kostce jego r�k� i podni�s� j� do ust.

� I ty, panie? � rzek�. � B�ogos�awione niech b�dzie imi� Baranka za rado��, jak� sprawisz Kallinie.

To rzek�szy otworzy� drzwi i weszli. Chory Linus le�a� na p�ku s�omy z twarz� wychud�� i ��tym jak ko�� s�oniowa czo�em. Obok ogniska siedzia�a Ligia trzymaj�c w r�ku p�czek ma�ych ryb, nanizanych na sznurek i przeznaczonych widocznie na wieczerz�.

Zaj�ta zdejmowaniem ryb ze sznurka i w przekonaniu, �e to wchodzi Ursus, nie podnios�a wcale oczu. Lecz Winicjusz zbli�y� si� i wym�wiwszy jej imi� wyci�gn�� ku niej r�ce. W�wczas podnios�a si� szybko: b�yskawica zdumienia i rado�ci przemkn�a po jej twarzy i bez s�owa, jak dziecko, kt�re po dniach trwogi i kl�ski odzyskuje ojca lub matk�, rzuci�a si� w jego otwarte ramiona.

On za� obj�� j� i czas jaki� przyciska� do piersi, r�wnie� z takim uniesieniem, jakby cudownie uratowan�. Wi�c nast�pnie rozpl�t�szy ramiona wzi�� w r�ce jej skronie, ca�owa� czo�o, oczy, i zn�w j� obejmowa�, powtarza� jej imi�, potem schyla� si� do jej kolan i do d�oni, wita� j�, wielbi�, czci�. Rado�� jego nie mia�a wprost granic, jak jego mi�o�� i szcz�cie.

Wreszcie pocz�� jej opowiada�, jak przylecia� z Ancjum, jak szuka� jej pod murami i w�r�d dym�w, w domu Linusa, ile si� namartwi� i natrwo�y�, i ile wycierpia�, zanim Aposto� wskaza� mu jej schronienie.

� Lecz teraz � m�wi� � gdym ci� odnalaz�, ja ci� tu nie zostawi� wobec tego ognia i rozszala�ych t�um�w. Ludzie tu morduj� si� pod murami, burz� si� i �upi� niewolnicy. B�g jeden wie, jakie jeszcze kl�ski mog� spa�� na Rzym. Ale ja ocal� ciebie i was wszystkich. O droga moja!... Czy chcecie jecha� ze mn� do Ancjum? Tam si�dziemy na statek i pop�yniemy do Sycylii. Ziemie moje to wasze ziemie, domy moje to wasze domy. S�uchaj mnie! W Sycylii odnajdziesz Aulus�w, wr�c� ci� Pomponii i wezm� ci� potem z jej r�k. Wszak ty, o carissima, nie l�kasz si� ju� mnie wi�cej. Chrzest jeszcze mnie nie obmy�, ale o to zapytaj Piotra, czym mu przed chwil�, id�c do ciebie, nie rzek�, �e chc� by� prawdziwym wyznawc� Chrystusa, i czym go nie prosi�, by mnie ochrzci�, cho�by w tej chacie fossora. Zaufaj mi i zaufajcie mi wszyscy.

Ligia s�ucha�a z rozja�nion� twarz� tych s��w. Wszyscy tu, przedtem z powodu prze�ladowa� ze strony �yd�w, a obecnie z powodu po�aru i zam�tu wywo�anego przez kl�sk�, �yli istotnie w ci�g�ej niepewno�ci i trwodze. Wyjazd do spokojnej Sycylii po�o�y�by koniec wszystkim niepokojom, a zarazem otworzy� now� epok� szcz�cia w ich �yciu. Gdyby Winicjusz chcia� przy tym zabra� tylko sam� Ligi�, zapewne opar�aby si� pokusie nie chc�c porzuca� Piotra Aposto�a i Linusa, ale Winicjusz m�wi� przecie im: �Jed�cie ze mn�! Ziemie moje to wasze ziemie, domy moje to wasze domy!�

Wi�c pochyliwszy si� do jego r�ki, by j� uca�owa� na znak pos�usze�stwa, rzek�a:

� Twoje ognisko moim.

Po czym zawstydzona, �e wym�wi�a s�owa, kt�re wedle rzymskiego zwyczaju powtarza�y tylko oblubienice przy �lubie, obla�a si� rumie�cem i sta�a w blasku ognia, ze spuszczon� g�ow�, niepewna, czy jej nie wezm� ich za z�e.

Lecz we wzroku Winicjusza malowa�o si� tylko bezgraniczne uwielbienie. Zwr�ci� si� nast�pnie do Piotra i pocz�� zn�w m�wi�:

� Rzym p�onie z rozkazu cezara. Ju� w Ancjum skar�y� si�, �e nie widzia� nigdy wielkiej po�ogi. Ale je�li nie cofn�� si� przed tak� zbrodni�, pomy�lcie, co si� jeszcze sta� mo�e. Kto wie, czy �ci�gn�wszy wojska nie ka�e wymordowa� mieszka�c�w. Kto wie, jakie nast�pi� proskrypcje[424], kto wie, czy po kl�sce po�aru nie nast�pi kl�ska wojny domowej, mord�w i g�odu? Chro�cie si� wi�c i chro�my Ligi�. Tam przeczekacie burz� w spokoju, a gdy przeminie, wr�cicie znowu sia� ziarno wasze.

Na zewn�trz, od strony Ager Vaticanus, jakby na potwierdzenie obaw Winicjusza ozwa�y si� jakie� odleg�e krzyki, pe�ne w�ciek�o�ci i przera�enia. W tej chwili nadszed� tak�e kamieniarz, w�a�ciciel chaty, i zamkn�wszy po�piesznie drzwi zawo�a�:

� Ludzie morduj� si� ko�o cyrku Nerona. Niewolnicy i gladiatorowie uderzyli na obywateli.

� S�yszycie? � rzek� Winicjusz.

� Dope�nia si� miara � rzek� Aposto� � i kl�ski b�d� jako morze nieprzebrane.

Po czym zwr�ci� si� do Winicjusza i wskazuj�c na Ligi� rzek�:

� We� t� dzieweczk�, kt�r� ci B�g przeznaczy�, i ocal j�, a Linus, kt�ry jest chory, i Ursus niechaj odjad� z wami.

Lecz Winicjusz, kt�ry pokocha� Aposto�a ca�� si�� swej niepohamowanej duszy, zawo�a�:

� Przysi�gam ci, nauczycielu, i� ci� tu nie zostawi� na zgub�.

� I pob�ogos�awi ci� Pan za twoj� ch�� odrzek� Aposto� � ale zali nie s�ysza�e�, �e Chrystus trzykro� powt�rzy� mi nad jeziorem: �Pa� baranki moje!�

Winicjusz umilk�.

� Wi�c je�li ty, kt�remu nikt nie powierzy� pieczy nade mn�, m�wisz, �e mnie tu nie zostawisz na zgub�, jak�e chcesz, abym ja odbie�a� trzody mojej w dniu kl�ski? Gdy by�a burza na jeziorze i gdy�my si� trwo�yli w sercach, On nie opu�ci� nas, jako� wi�c ja, s�uga, nie mam i�� za przyk�adem Pana mojego?

Wtem Linus podni�s� sw� wychud�� twarz i zapyta�:

� A jako� ja, namiestniku Pa�ski, nie mam i�� za przyk�adem twoim?

Winicjusz pocz�� wodzi� r�k� po g�owie, jakby walczy� ze sob� lub bi� si� z my�lami, po czym chwyciwszy Ligi� za r�k� rzek� g�osem, w kt�rym drga�a energia rzymskiego �o�nierza:

>� S�uchajcie mnie, Piotrze, Linusie i ty, Ligio! M�wi�em, co mi nakaza� m�j ludzki rozum, ale wy macie inny, kt�ry nie w�asnego bezpiecze�stwa patrzy, jeno przykaza� Zbawiciela. Tak! Jam tego nie rozumia� i zb��dzi�em, bo z oczu moich nie zdj�te jeszcze bielmo i dawna natura odzywa si� we mnie. Ale �e mi�uj� Chrystusa i chc� by� Jego s�ug�, przeto, cho� mi tu o co� wi�cej ni� o w�asn� g�ow� chodzi, kl�kam oto przed wami i przysi�gam, �e i ja spe�ni� przykazanie mi�o�ci i nie opuszcz� braci moich w dniu kl�ski.

To rzek�szy kl�kn�� i nagle ogarn�o go uniesienie: oczy i r�ce wzni�s� w g�r� i pocz�� wo�a�:

� Zali rozumiem Ci� ju�, o Chryste? Zalim Ci� godzien?

R�ce dr�a�y mu, oczy rozb�ys�y �zami, cia�em wstrz�sa� dreszcz wiary i mi�o�ci, Piotr za� Aposto� wzi�� glinian� amfor� z wod� i zbli�ywszy si� do niego rzek� uroczy�cie:

� Oto ci� chrzcz� w imi� Ojca i Syna, i Ducha, amen!

W�wczas uniesienie religijne ogarn�o wszystkich obecnych. Zda�o im si�, �e izba nape�nia si� jakim� �wiat�em nadziemskim, �e s�ysz� jak�� nadziemsk� muzyk�, �e ska�a jaskini otwiera si� nad ich g�owami, �e z nieba sp�ywaj� roje anio��w, a hen, w g�rze, wida� krzy� i przebite r�ce b�ogos�awi�ce.

Tymczasem zewn�trz rozlega�y si� krzyki walcz�cych ludzi i huk p�omieni gorzej�cego miasta.

Rozdzia� czterdziesty dziewi�ty

Obozowiska ludzkie roz�o�y�y si� we wspania�ych ogrodach cezara, dawnych Domicji i Agrypiny, na polu Marsowym, w ogrodach Pompejusza, Salustiusza i Mecenasa. Pozajmowano portyki, budynki przeznaczone na gr� w pi�k�, rozkoszne domy letnie i szopy zbudowane dla zwierz�t. Pawie, flamingi, �ab�dzie i strusie, gazele i antylopy z Afryki, jelenie i sarny, s�u��ce za ozdob� ogrod�w, posz�y pod n� t�uszczy. �ywno�� pocz�to sprowadza� z Ostii tak obficie, �e po tratwach i r�norodnych statkach mo�na by�o przechodzi� z jednej strony Tybru na drug�, jak po mo�cie. Rozdawano zbo�e po nies�ychanie niskiej cenie trzech sestercyj, a ubo�szym ca�kiem darmo. �ci�gni�to niezmierne zapasy wina, oliwy i kasztan�w; z g�r przyp�dzano codziennie stada wo��w i owiec. N�dzarze, kryj�cy si� przed po�arem w zau�kach Subury i przymieraj�cy w zwyk�ych czasach g�odem, �yli obecnie lepiej ni� poprzednio. Gro�ba g�odu zosta�a stanowczo usuni�t�, natomiast trudniej by�o zapobiec rozbojom, grabie�y i nadu�yciom. Koczuj�ce �ycie zapewnia�o bezkarno�� rzezimieszkom, tym bardziej �e g�osili si� wielbicielami cezara i nie �a�owali mu oklask�w, gdziekolwiek si� ukaza�. Gdy przy tym urz�dy si�� rzeczy by�y zawieszone, a zarazem brak�o na miejscu i dostatecznej si�y zbrojnej, kt�ra mog�aby swawoli zapobiec, w mie�cie, zamieszka�ym przez m�ty ca�ego �wczesnego �wiata, dzia�y si� rzeczy przechodz�ce wyobra�ni� ludzk�. Co noc zdarza�y si� bitwy, morderstwa, porywania kobiet i pachol�t. Przy Porta Mugionis, gdzie by� post�j dla przyp�dzanych z Kampanii stad, przychodzi�o do walk, w kt�rych gin�y setki ludzi. Co rano brzegi Tybru roi�y si� od utopionych cia�, kt�rych nikt nie grzeba�, a kt�re gnij�c szybko wskutek upa��w, zwi�kszonych jeszcze po�arem, nape�nia�y powietrze smrodliwymi wyziewami. W obozowiskach wszcz�y si� choroby i l�kliwsi przewidywali wielk� zaraz�.

A miasto p�on�o ci�gle. Sz�stego dopiero dnia po�ar trafiwszy na puste przestrzenie Eskwilinu, na kt�rych zburzono umy�lnie ogromn� ilo�� dom�w, pocz�� s�abn��. Lecz stosy gorej�cego w�gla �wieci�y jeszcze tak mocno, �e lud nie chcia� wierzy�, by to by� ju� koniec kl�ski. Jako� si�dmej nocy po�ar wybuchn�� z now� si�� w budynkach Tygellina, dla braku jednak strawy trwa� ju� kr�tko. Tylko przepalone domy zapada�y si� jeszcze tu i owdzie, wyrzucaj�c w g�r� w�e p�omieni i s�upy skier. Lecz z wolna �arz�ce si� w g��bi zgliszcza pocz�y czernie� po wierzchu. Niebo po zachodzie s�o�ca przesta�o �wieci� krwaw� �un� i tylko podczas nocy na rozleg�ym czarnym pustkowiu skaka�y b��kitne j�zyki, wydobywaj�ce si� ze stos�w w�gla.

Z czternastu dzielnic Rzymu pozosta�y zaledwie cztery, licz�c w to i Zatybrze, reszt� po�ar�y p�omienie. Gdy wreszcie spopiela�y stosy w�gla, wida� by�o, pocz�wszy od Tybru a� do Eskwilinu, ogromn� przestrze� siw�, smutn�, umar��, na kt�rej stercza�y szeregi komin�w na kszta�t kolumn grobowych na cmentarzu. Mi�dzy tymi kolumnami snu�y si� we dnie pos�pne gromady ludzi, poszukuj�cych to drogich rzeczy, to ko�ci drogich os�b. Nocami psy wy�y na popieliskach i zgliszczach dawnych dom�w.

Ca�a hojno�� i pomoc, jak� cezar okaza� ludowi, nie powstrzyma�a z�orzecze� i wzburzenia. Zadowolony by� tylko t�um rzezimieszk�w, z�odziei i bezdomnych n�dzarzy, kt�ry m�g� do woli je��, pi� i rabowa�. Ale ludzie, kt�rzy potracili najbli�sze istoty i mienie, nie dali si� zjedna� ni otwarciem ogrod�w, ni rozdawnictwem zbo�a, ni obietnic� igrzysk i dar�w. Nieszcz�cie by�o zbyt wielkie i zbyt nies�ychane. Innych, w kt�rych tli�a si� jeszcze jaka� iskra mi�o�ci do miasta-ojczyzny, przywodzi�a do rozpaczy wie��, �e stara nazwa �Roma� ma znikn�� z powierzchni ziemi i �e cezar ma zamiar wznie�� z popio��w nowe miasto pod nazw� Neropolis. Fala niech�ci wzbiera�a i ros�a z dniem ka�dym i mimo pochlebstw augustian�w, mimo k�amstw Tygellina Nero, wra�liwy, jak �aden z poprzednich cezar�w, na �ask� t�um�w, z trwog� rozmy�la�, �e w g�uchej walce na �mier� i �ycie, jak� prowadzi� z patrycjuszami i senatem, mo�e mu zbrakn�� podpory. Sami augustianie nie mniej byli zaniepokojeni, gdy� ka�de jutro mog�o im przynie�� zag�ad�. Tygellin zamy�la� o sprowadzeniu kilku legii z Azji Mniejszej; Watyniusz, kt�ry �mia� si� nawet w�wczas, gdy go policzkowano, straci� humor. Witeliusz straci� apetyt.

Inni naradzali si� mi�dzy sob�, jak odwr�ci� niebezpiecze�stwo, nikomu bowiem nie by�o tajnym, �e gdyby jaki wybuch zmi�t� cezara, to z wyj�tkiem mo�e Petroniusza ani jeden z augustian�w nie uszed�by z �yciem. Ich to przecie wp�ywom przypisywano szale�stwa Nerona, ich podszeptom wszystkie zbrodnie, jakie spe�ni�. Nienawi�� przeciw nim by�a niemal silniejsza ni� przeciw niemu.

Pocz�li wi�c wysila� g�owy, jak by zrzuci� z siebie odpowiedzialno�� za spalenie miasta. Ale chc�c j� zrzuci� z siebie, nale�a�o oczy�ci� od pos�dze� i cezara, inaczej bowiem nikt by nie uwierzy�, �e nie byli sprawcami kl�ski. Tygellin naradza� si� w tym celu z Domicjuszem Afrem, a nawet z Senek�, chocia� go nienawidzi�. Poppea rozumiej�c r�wnie�, �e zguba Nerona by�aby wyrokiem i na ni�, zasi�ga�a zdania swych powiernik�w i kap�an�w hebrajskich, przypuszczano bowiem powszechnie, �e od lat kilku wyznawa�a wiar� w Jehow�. Nero wynajdowa� sposoby na swoj� r�k�, cz�sto straszne, cz�ciej jeszcze b�aze�skie, i na przemian to wpada� w strach, to bawi� si� jak dziecko, przede wszystkim jednak wyrzeka�.

Pewnego razu w ocalonym z po�aru domu Tyberiusza trwa�a d�uga i bezskuteczna narada. Petroniusz by� zdania, �eby poniechawszy k�opot�w jecha� do Grecji, a nast�pnie do Egiptu i Azji Mniejszej. Podr� by�a przecie zamierzona od dawna, po co wi�c j� odk�ada�, gdy w Rzymie i smutno, i niebezpiecznie.

Cezar przyj�� rad� z zapa�em, lecz Seneka pomy�lawszy chwil� rzek�:

� Pojecha� �atwo, ale wr�ci� by�oby potem trudniej.

� Na Herakla! � odpowiedzia� Petroniusz. � Wr�ci� mo�na by na czele legii azjatyckich.

� Tak uczyni�! � zawo�a� Nero.

Ale Tygellinus pocz�� si� sprzeciwia�. Nie umia� sam nic wynale�� i gdyby pomys� Petroniusza przyszed� mu do g�owy, og�osi�by go niew�tpliwie jako zbawczy, chodzi�o mu jednak o to, by Petroniusz nie okaza� si� powt�rnie jedynym cz�owiekiem, kt�ry w ci�kich chwilach potrafi wszystko i wszystkich ocali�.

� S�uchaj mnie, boski! � rzek� � rada jest zgubna! Zanim dojedziesz do Ostii, rozpocznie si� wojna domowa; kto wie, czy kto z �yj�cych jeszcze pobocznych potomk�w boskiego Augusta nie og�osi si� cezarem, a w�wczas co uczynimy, je�li legie stan� po jego stronie?

� Uczynimy to � odrzek� Nero � i� przedtem postaramy si�, aby zbrak�o potomk�w Augusta. Niewielu ju� ich jest, wi�c uwolni� si� od nich �atwo.

� Uczyni� to mo�na, ale czy tylko o nich chodzi? Ludzie moi, nie dawniej jak wczoraj, s�yszeli w t�umie, �e cezarem powinien by� taki m�� jak Trazeasz.

Nero przygryz� wargi. Po chwili jednak wzni�s� oczy w g�r� i rzek�:

� Nienasyceni i niewdzi�czni. Maj� do�� zbo�a i w�gli, na kt�rych mog� piec placki, czeg� chc� wi�cej?

Na to Tygellinus rzek�:

� Zemsty.

Nasta�o milczenie. Nagle cezar wsta�, podni�s� r�k� do g�ry i pocz�� deklamowa�:

Serca zemsty wo�aj�, a zemsta ofiary.

Po czym zapomniawszy o wszystkim, zawo�a� z rozja�nion� twarz�:

� Niech mi podadz� tabliczki i styl, abym ten wiersz zapisa�. Nigdy Lukan nie u�o�y� podobnego. Czy�cie uwa�ali, �em znalaz� go w mgnieniu oka?

� O, niezr�wnany! � ozwa�o si� kilka g�os�w.

Nero zapisa� wiersz i rzek�:

� Tak! Zemsta chce ofiary.

Po czym powi�d� wzrokiem po otaczaj�cych:

� A gdyby pu�ci� wie��, �e to Watyniusz kaza� podpali� miasto, i po�wi�ci� go gniewowi ludu?

� O boski! Kim�e ja jestem? � zawo�a� Watyniusz.

� Prawda! Trzeba kogo� wi�kszego od ciebie... Witeliusza?...

Witeliusz poblad�, lecz pocz�� si� �mia�.

� M�j t�uszcz � odrzek� � m�g�by chyba na nowo roznieci� po�ar.

Ale Nero mia� co innego na my�li, szuka� bowiem w duszy ofiary, kt�ra by naprawd� mog�a zaspokoi� gniew ludu, i znalaz� j�.

� Tygellinie � rzek� po chwili � ty spali�e� Rzym!

Po zgromadzonych przebieg� dreszcz. Zrozumieli, �e cezar tym razem przesta� �artowa� i �e nadchodzi chwila brzemienna w wypadki.

A twarz Tygellina skurczy�a si� jak paszcza psa gotowego k�sa�.

� Spali�em Rzym z twego rozkazu � rzek�.

I pocz�li patrze� na siebie jak dwa demony. Nasta�a taka cisza, �e s�ycha� by�o brz�k much przelatuj�cych przez atrium.

� Tygellinie � ozwa� si� Nero � czy ty mnie kochasz?

� Ty wiesz, panie.

� Po�wi�� si� dla mnie!

� Boski cezarze � odrzek� Tygellinus � czemu mi podajesz s�odki nap�j, kt�rego mi nie wolno do ust podnie��? Lud szemrze i burzy si�, czy chcesz, by pocz�li burzy� si� i pretorianie?

Poczucie grozy �cisn�o serca obecnych. Tygellinus by� prefektem pretorii i s�owa jego mia�y wprost znaczenie gro�by. Sam Nero zrozumia� to i twarz jego oblek�a si� blado�ci�.

Wtem wszed� Epafrodyt, wyzwoleniec cezara, z oznajmieniem, �e boska Augusta �yczy sobie widzie� Tygellina, albowiem ma u siebie ludzi, kt�rych prefekt powinien wys�ucha�.

Tygellin sk�oni� si� cezarowi i wyszed� z twarz� spokojn� i pogardliw�. Oto, gdy chciano go uderzy�, pokaza� z�by; da� do zrozumienia, kim jest, i znaj�c tch�rzostwo Nerona by� pewien, �e �w w�adca �wiata nigdy nie powa�y si� podnie�� przeciw niemu r�ki.

Nero za� siedzia� przez chwil� w milczeniu, lecz widz�c, �e obecni oczekuj� od niego jakiego� s�owa, rzek�:

� Wyhodowa�em w�a na �onie.

Petroniusz wzruszy� ramionami, jakby chcia� powiedzie�, �e takiemu w�owi nietrudno urwa� g�ow�.

� Co powiesz? M�w, rad�! � zawo�a� Nero ujrzawszy jego ruch. � Tobie jednemu ufam, bo ty masz wi�cej rozumu od nich wszystkich i kochasz mnie!

Petroniusz mia� ju� na ustach: �Mianuj mnie prefektem pretorii, a ja wydam ludowi Tygellina i uspokoj� w jednym dniu miasto�. Lecz wrodzone mu lenistwo przemog�o. By� prefektem znaczy�o w�a�ciwie d�wiga� na barkach osob� cezara i tysi�ce spraw publicznych. I po co mu ten trud? Zali nie lepiej czytywa� w rozkosznej bibliotece wiersze, ogl�da� wazy i pos�gi lub trzymaj�c na �onie boskie cia�o Eunice przebiera� palcami w jej z�otych w�osach i schyla� usta do jej koralowych ust.

Wi�c rzek�:

� Ja radz� jecha� do Achai.

� Ach � odpowiedzia� Nero � czeka�em od ciebie czego� wi�cej. Senat mnie nienawidzi. Gdy wyjad�, kt� mi zar�czy, czy nie zbuntuj� si� przeciw mnie i nie og�osz� kogo innego cezarem? Lud by� mi dawniej wierny, ale dzi� p�jdzie za nimi... Na Hades! Gdyby ten senat i ten lud mia� jedn� g�ow�!...

� Pozw�l powiedzie� sobie, o boski, �e chc�c zachowa� Rzym, trzeba zachowa� cho� kilku Rzymian � rzek� z u�miechem Petroniusz.

Lecz Nero pocz�� narzeka�:

� Co mi po Rzymie i Rzymianach! S�uchano by mnie w Achai. Tu otacza mnie tylko zdrada. Wszyscy mnie opuszczaj�! I wy gotowi�cie mnie zdradzi�! Wiem to, wiem!... Wy ani pomy�licie, co powiedz� o was potomne wieki, gdy opu�cicie takiego artyst� jak ja.

Tu nagle uderzy� si� w czo�o i zawo�a�:

� Prawda!... W�r�d tych trosk zapominam i ja, kim jestem.

To rzek�szy zwr�ci� si� do Petroniusza z twarz� ca�kiem ju� rozja�nion�.

� Petroniuszu � rzek� � lud szemrze, ale gdybym wzi�� lutni� i wyszed� z ni� na pole Marsowe, gdybym za�piewa� mu t� pie��, kt�r� �piewa�em wam w czasie po�aru, czy s�dzisz, �e nie wzruszy�bym go mym �piewem, jak niegdy� Orfeusz wzrusza� dzikie zwierz�ta?

Na to Tuliusz Senecjo, kt�remu pilno by�o wr�ci� do swoich niewolnic przywiezionych z Ancjum i kt�ry niecierpliwi� si� od dawna, rzek�:

� Bez w�tpienia, cezarze, gdyby ci pozwolili rozpocz��.

� Jed�my do Hellady! � zawo�a� z niech�ci� Nero.

Lecz w tej chwili wesz�a Poppea, a za ni� Tygellinus. Oczy obecnych zwr�ci�y si� mimo woli ku niemu, nigdy bowiem �aden tryumfator nie wje�d�a� z tak� dum� na Kapitol, z jak� on stan�� przed cezarem.

Po czym j�� m�wi� z wolna i dobitnie, g�osem, w kt�rym by� jakby zgrzyt �elaza:

� Wys�uchaj mnie, cezarze, albowiem mog� ci powiedzie�: znalaz�em! Ludowi potrzeba zemsty i ofiary, ale nie jednej, lecz setek i tysi�cy. Zali� ty kiedy s�ysza�, panie, kto by� Chrestos, ten przez Poncjusza Pi�ata ukrzy�owan? I czy wiesz, kto s� chrze�cijanie? Zalim ci nie m�wi� o ich zbrodniach i bezecnych obrz�dach, o przepowiedniach, i� ogie� przyniesie koniec �wiatu? Lud nienawidzi ich i podejrzewa. Nikt ich nie widzia� w �wi�tyniach, albowiem bog�w naszych poczytuj� za z�e duchy; nie masz ich w Stadium, bo pogardzaj� gonitwami. Nigdy d�onie �adnego chrze�cijanina nie uczci�y ci� oklaskiem. Nigdy �aden nie uzna� ci� za boga. Nieprzyjaci�mi s� rodu ludzkiego, nieprzyjaci�mi miasta i twymi. Lud szemrze przeciw tobie, ale nie ty� mi, cezarze, kaza� spali� Rzym i nie ja go spali�em... Lud pragnie zemsty, niech j� ma. Lud pragnie krwi i igrzysk, niech je ma. Lud podejrzewa ciebie, niech jego podejrzenia zwr�c� si� w inn� stron�.

Nero s�ucha� z pocz�tku ze zdumieniem. Lecz w miar� s��w Tygellina aktorska twarz jego pocz�a si� zmienia� i przybiera� na przemian wyraz gniewu, �alu, wsp�czucia, oburzenia. Nagle powsta� i zrzuciwszy z siebie tog�, kt�ra sp�yn�a mu do st�p, wyci�gn�� obie r�ce w g�r� i przez chwil� pozosta� tak w milczeniu.

Wreszcie ozwa� si� g�osem tragika:

� Zeusie, Apollinie, Hero, Atene, Persefono i wy wszyscy nie�miertelni bogowie, czemu�cie nie przyszli nam w pomoc? Co to nieszcz�sne miasto uczyni�o tym okrutnikom, �e je tak nieludzko spalili?

� Nieprzyjaci�mi s� rodu ludzkiego i twymi � rzek�a Poppea.

A inni pocz�li wo�a�:

� Uczy� sprawiedliwo��! Ukarz podpalaczy! Sami bogowie chc� pomsty.

On za� siad�, spu�ci� g�ow� na piersi i zn�w milcza�, jakby niegodziwo��, o kt�rej us�ysza�, og�uszy�a go. Lecz po chwili potrz�sn�� r�koma i ozwa� si�:

� Jakie� kary i jakie� m�ki godne s� takiej zbrodni?... Ale bogi mnie natchn� i z pomoc� pot�g Tartaru dam biednemu ludowi memu takie widowisko, �e przez wieki b�dzie mnie wspomina� z wdzi�czno�ci�.

Czo�o Petroniusza pokry�o si� nagle chmur�. Pomy�la� o niebezpiecze�stwie, jakie zawi�nie nad Ligi�, nad Winicjuszem, kt�rego kocha�, i nad wszystkimi tymi lud�mi, kt�rych nauk� odrzuca�, ale o kt�rych niewinno�ci by� przekonany. Pomy�la� r�wnie�, �e rozpocznie si� jedna z takich krwawych orgii, jakich nie znosi�y jego oczy estety. Lecz przede wszystkim m�wi� sobie: �Musz� ratowa� Winicjusza, kt�ry oszaleje, je�li tamta dziewczyna zginie�, i ten wzgl�d przewa�y� wszystkie inne, Petroniusz rozumia� bowiem dobrze, �e poczyna gr� tak niebezpieczn� jak nigdy w �yciu.

Pocz�� wszelako m�wi� swobodnie i niedbale, jak m�wi� zwykle, gdy krytykowa� lub wy�miewa� nie do�� estetyczne pomys�y cezara i augustian�w:

� A wi�c znale�li�cie ofiary! Dobrze! Mo�ecie je pos�a� na areny lub przybra� w �bolesne tuniki�. R�wnie� dobrze! Ale pos�uchajcie mnie. Macie w�adz�, macie pretorian�w, macie si��, b�d�cie zatem szczerzy przynajmniej w�wczas, gdy nikt was nie s�yszy. Oszukujcie lud, ale nie siebie samych. Wydajcie ludowi chrze�cijan, ska�cie ich, na jakie chcecie m�ki, miejcie jednak odwag� powiedzie� sobie, �e nie oni spalili Rzym!... Phy! Nazywacie mnie arbitrem elegancji, wi�c o�wiadczam wam, �e nie znosz� n�dznych komedii. Phy! Ach, jak to wszystko przypomina mi budy teatralne ko�o Porta Asinaria, w kt�rych aktorowie graj� dla uciechy przedmiejskiej gawiedzi bog�w i kr�l�w, a po przedstawieniu popijaj� cebul� kwa�nym winem lub dostaj� baty. B�d�cie naprawd� bogami i kr�lami, bo m�wi� wam, �e mo�ecie sobie na to pozwoli�. Co do ciebie, cezarze, grozi�e� nam s�dem wiek�w potomnych, ale pomy�l, �e one wydadz� wyrok i o tobie. Na bosk� Klio[425]! Nero, w�adca �wiata, Nero, b�g, spali� Rzym, bo by� tak pot�nym na ziemi jak Zeus w Olimpie. Nero, poeta, kocha� tak poezj�, �e po�wi�ci� dla niej ojczyzn�! Od pocz�tku �wiata nikt nic podobnego nie uczyni�, na nic podobnego si� nie wa�y�. Zaklinam ci� w imi� dziewi�ciu Libetryd[426], nie wyrzekaj si� takiej s�awy, bo oto pie�ni o tobie b�d� brzmia�y do sko�czenia wiek�w. Czym�e przy tobie b�dzie Priam, czym Agamemnon, czym Achilles, czym sami bogowie? Mniejsza, czy spalenie Rzymu jest rzecz� dobr�, ale jest wielk� i niezwyk��! A przy tym m�wi� ci, �e lud nie podniesie na ciebie d�oni! To nieprawda! Miej odwag�! Strze� si� post�pk�w niegodnych ciebie, bo tobie grozi tylko to, �e potomne wieki mog� powiedzie�: �Nero spali� Rzym, ale jako ma�oduszny cezar i ma�oduszny poeta, wypar� si� wielkiego czynu ze strachu i zrzuci� win� na niewinnych!�

S�owa Petroniusza czyni�y zwykle silne na Neronie wra�enie, lecz tym razem sam Petroniusz nie �udzi� si�, rozumia� bowiem, i� to, co m�wi, jest �rodkiem ostatecznym, kt�ry mo�e wprawdzie w szcz�liwym wypadku uratowa� chrze�cijan, ale jeszcze �acniej mo�e zgubi� jego samego. Nie zawaha� si� jednak, gdy� sz�o mu zarazem o Winicjusza, kt�rego kocha�, i o hazard, kt�rym si� bawi�. �Ko�ci s� rzucone � m�wi� sobie � i zobaczymy, o ile w ma�pie strach o w�asn� sk�r� przewa�y nad mi�o�ci� dla s�awy�.

I w duszy nie w�tpi�, �e jednak przewa�y strach.

Tymczasem po s�owach jego zapad�o milczenie. Poppea i wszyscy obecni patrzyli jak w t�cz� w oczy Nerona, �w za� pocz�� podnosi� wargi w g�r�, zbli�aj�c je do samych nozdrzy, jak zwyk� by� czyni�, gdy nie wiedzia�, co pocz��. Wreszcie zak�opotanie i niech�� odbi�y si� widocznie na jego twarzy.

� Panie � zawo�a� widz�c to Tygellinus � pozw�l mi odej��, bo gdy chc� wystawi� na zgub� tw� osob�, a przy tym zw� ci� ma�odusznym cezarem, ma�odusznym poet�, podpalaczem i komediantem, uszy moje nie mog� znie�� takich s��w.

�Przegra�em� � pomy�la� Petroniusz.

Lecz zwr�ciwszy si� do Tygellina zmierzy� go wzrokiem, w kt�rym by�a pogarda wielkiego pana i wykwintnego cz�owieka dla n�dznika, po czym rzek�:

� Tygellinie, ciebie to nazwa�em komediantem, albowiem jeste� nim nawet i teraz.

� Czy dlatego, �e nie chc� s�ucha� twych obelg?

� Dlatego, �e udajesz mi�o�� bez granic dla cezara, a przed chwil� grozi�e� mu pretorianami, co zrozumieli�my my wszyscy i on tak�e.

Tygellinus, kt�ry nie spodziewa� si�, aby Petroniusz o�mieli� si� rzuci� na st� podobne ko�ci, poblad�, straci� g�ow� i oniemia�. Ale by�o to ostatnie zwyci�stwo arbitra elegancji nad wsp�zawodnikiem, gdy� w tej chwili Poppea rzek�a:

� Panie, jak mo�esz pozwoli�, by nawet my�l taka przesz�a przez czyj�� g�ow�, a tym bardziej, by kto� o�mieli� si� wypowiedzie� j� g�o�no wobec ciebie.

� Ukarz zuchwalca! � zawo�a� Witeliusz.

Nero podni�s� zn�w wargi do nozdrzy i zwr�ciwszy na Petroniusza swe szkliste oczy kr�tkowidza, rzek�:

� Tak�e ty wyp�acasz mi si� za przyja��, kt�r� dla ciebie mia�em?

� Je�li si� myl�, dowied� mi tego � odpowiedzia� Petroniusz � lecz wiedz, �e m�wi� to, co mi nakazuje mi�o�� do ciebie.

� Ukarz zuchwalca! � powt�rzy� Witeliusz.

� Uczy� to! � ozwa�o si� kilka g�os�w.

W atrium zrobi� si� szmer i ruch, albowiem ludzie pocz�li si� odsuwa� od Petroniusza. Odsun�� si� nawet Tuliusz Senecjo, jego sta�y towarzysz przy dworze, i m�ody Nerwa, kt�ry okazywa� mu dotychczas naj�ywsz� przyja��. Po chwili Petroniusz zosta� sam po lewej stronie atrium i z u�miechem na ustach, rozgarniaj�c d�oni� fa�dy togi, czeka� jeszcze, co powie lub pocznie cezar.

Cezar za� rzek�:

� Chcecie, bym go ukara�, lecz to m�j towarzysz i przyjaciel, wi�c chocia� zrani� mi serce, niech wie, �e to serce ma dla przyjaci� tylko... przebaczenie.

�Przegra�em i zgin��em� � pomy�la� Petroniusz.

Tymczasem cezar wsta�, narada by�a sko�czona.

Rozdzia� pi��dziesi�ty

Petroniusz uda� si� do siebie, Nero za� z Tygellinem przeszli do atrium Poppei, gdzie czekali na nich ludzie, z kt�rymi prefekt poprzednio rozmawia�.

By�o tam dw�ch �rabbich� z Zatybrza, przybranych w d�ugie uroczyste szaty, z mitrami na g�owach, m�ody pisarz, ich pomocnik, oraz Chilo. Na widok cezara kap�ani pobledli ze wzruszenia i podni�s�szy na wysoko�� ramion r�ce, pochylili g�owy a� do d�oni.

� Witaj, monarcho monarch�w i kr�lu kr�l�w � rzek� starszy � witaj, w�adco ziemi, opiekunie ludu wybranego i cezarze, lwie mi�dzy lud�mi, kt�rego panowanie jest jako �wiat�o�� s�oneczna i jako cedr liba�ski, i jako �r�d�o, i jako palma, i jako balsam jerycho�ski!...

� Nie nazywacie mnie bogiem? � spyta� cezar.

Kap�ani pobledli jeszcze mocniej, starszy zn�w zabra� g�os:

� S�owa twoje, panie, s� s�odkie jako grono winnej macicy i jako figa dojrza�a, albowiem Jehowa nape�ni� dobroci� serce twoje. Lecz poprzednik ojca twego, cezar Kajus, by� okrutnikiem, a jednak wys�a�cy nasi nie nazywali go bogiem, przek�adaj�c �mier� sam� nad obraz� Zakonu.

� I Kaligula kaza� ich rzuci� lwom?

� Nie, panie. Cezar Kajus ul�k� si� gniewu Jehowy.

I podnie�li g�owy, albowiem imi� pot�nego Jehowy doda�o im odwagi. Ufni w moc jego, �mielej ju� patrzyli w oczy Nerona.

� Oskar�acie chrze�cijan o spalenie Rzymu? � spyta� cezar.

� My, panie, oskar�amy ich tylko, �e s� nieprzyjaci�mi Zakonu, nieprzyjaci�mi rodu ludzkiego, nieprzyjaci�mi Rzymu i twymi i �e od dawna grozili miastu i �wiatu ogniem. Reszt� dopowie ci ten cz�owiek, kt�rego usta nie skalaj� si� k�amstwem, albowiem w �y�ach jego matki p�yn�a krew wybranego narodu.

Nero zwr�ci� si� do Chilona:

� Kto jeste�?

� Tw�j czciciel, Ozyrysie, a przy tym ubogi stoik...

� Nienawidz� stoik�w � rzek� Nero � nienawidz� Trazeasza, nienawidz� Muzoniusza i Kornuta. Wstr�tna mi jest ich mowa, ich pogarda sztuki, ich dobrowolna n�dza i niechlujstwo.

� Panie, tw�j mistrz, Seneka, ma tysi�c sto��w cytrusowych. Zechciej tylko, a b�d� ich mia� dwakro� wi�cej. Jestem stoikiem z potrzeby. Przybierz, o Promienisty, m�j stoicyzm w wieniec z r� i postaw przed nim dzban wina, a b�dzie �piewa� Anakreonta[427] tak, �e zg�uszy wszystkich epikurejczyk�w.

Nero, kt�remu przypad� do smaku przydomek �Promienisty�, u�miechn�� si� i rzek�:

� Podobasz mi si�!

� Ten cz�owiek wart tyle z�ota, ile sam wa�y � zawo�a� Tygellinus.

Chilo za� odpowiedzia�:

� Dope�nij, panie, mojej wagi twoj� hojno�ci�, gdy� inaczej wiatr uniesie zap�at�.

� Zaiste, nie przewa�y�by� Witeliusza � wtr�ci� cezar.

� Eheu, Srebrno�uki, m�j dowcip nie jest z o�owiu.

� Widz�, �e tw�j Zakon nie zabrania ci zwa� mnie bogiem?

� O nie�miertelny! �j Zakon jest w tobie: chrze�cijanie blu�nili przeciw temu Zakonowi i dlategom ich znienawidzi�.

� Co wiesz o chrze�cijanach?

� Czy pozwolisz mi p�aka�, boski?

� Nie � rzek� Nero � to mnie nudzi.

� I po trzykro� masz s�uszno��, albowiem oczy, kt�re ci� widzia�y, powinny raz na zawsze oschn�� z �ez. Panie, bro� mnie od moich nieprzyjaci�.

� M�w o chrze�cijanach � rzek�a Poppea z odcieniem niecierpliwo�ci.

� B�dzie, jak ty ka�esz, Izydo � odpowiedzia� Chilo. � Oto od m�odo�ci po�wi�ci�em si� filozofii i szuka�em prawdy. Szuka�em jej i u dawnych boskich m�drc�w, i w Akademii w Atenach, i w Serapeum aleksandryjskim. Pos�yszawszy o chrze�cijanach, s�dzi�em, �e to jest jaka� nowa szko�a, w kt�rej b�d� m�g� znale�� kilka ziarn prawdy, i pozna�em si� z nimi, na moje nieszcz�cie! Pierwszym chrze�cijaninem, do kt�rego mnie z�y los zbli�y�, by� Glaukos, lekarz w Neapolu. Od niego to dowiedzia�em si� z czasem, �e oni oddaj� cze�� niejakiemu Chrestosowi, kt�ry im obieca� wyt�pi� wszystkich ludzi i zniszczy� wszystkie miasta na ziemi, ich za� zostawi�, je�eli mu pomog� w wyt�pieniu Deukalionowych dzieci. Dlatego to, o panie, oni nienawidz� ludzi, dlatego zatruwaj� fontanny, dlatego na zebraniach swych miotaj� przekle�stwa na Rzym i na wszystkie �wi�tynie, w kt�rych cze�� bywa oddawana naszym bogom. Chrestos by� ukrzy�owan, ale obieca� im, �e gdy Rzym b�dzie zniszczony ogniem, w�wczas po raz drugi przyjdzie na �wiat � i odda im panowanie nad ziemi�...

� Teraz lud zrozumie, dlaczego Rzym zosta� spalony � przerwa� Tygellinus.

� Wielu ju� rozumie, panie � odpowiedzia� Chilo � albowiem chodz� po ogrodach, po polu Marsowym i nauczam. Lecz je�li mnie zechcecie wys�ucha� do ko�ca, zrozumiecie, jakie mam do zemsty powody. Glaukos lekarz nie zdradza� si� z pocz�tku przede mn�, �e ich nauka nakazuje nienawi�� do ludzi. Owszem, m�wi� mi, �e Chrestos jest dobrym b�stwem i �e podstaw� jego nauki jest mi�o��. Tkliwe moje serce nie mog�o si� oprze� takim prawdom, wi�c pokocha�em Glaukosa i zaufa�em mu. Dzieli�em si� z nim ka�dym kawa�kiem chleba, ka�dym groszem i czy wiesz, panie, jak mi si� wyp�aci�? Oto w drodze z Neapolu do Rzymu pchn�� mnie no�em, moj� za� �on�, moj� pi�kn� i m�od� Berenik�, zaprzeda� handlarzom niewolnik�w. Gdyby Sofokles zna� moje dzieje... Ale co m�wi�! S�ucha mnie kto� lepszy ni� Sofokles.

� Biedny cz�owiek! � rzek�a Poppea.

� Kto ujrza� oblicze Afrodyty, nie jest biednym, pani, a ja widz� je w tej chwili. Lecz w�wczas szuka�em pociechy w filozofii. Przybywszy do Rzymu stara�em si� trafi� do starszych chrze�cija�skich, aby uzyska� sprawiedliwo�� na Glauku. My�la�em, �e go zmusz� do oddania mi �ony... Pozna�em ich arcykap�ana, pozna�em drugiego, imieniem Pawe�, kt�ry by� tu uwi�zion, ale potem zosta� uwolniony, pozna�em syna Zebedeusza, pozna�em Lina i Kleta, i wielu innych. Wiem, gdzie mieszkali przed po�arem, wiem, gdzie si� schodz�, mog� wskaza� jedno podziemie we wzg�rzu Watyka�skim i jeden cmentarz za bram� Nomenta�sk�, na kt�rym odprawuj� swoje bezecne obrz�dy. Widzia�em tam Piotra Aposto�a, widzia�em Glauka, jak mordowa� dzieci, aby Aposto� mia� czym skrapia� g�owy obecnych, i widzia�em Ligi�, wychowank� Pomponii Grecyny, kt�ra che�pi�a si�, �e nie mog�c przynie�� krwi dzieci�cej przynosi jednak �mier� dziecka, albowiem urzek�a ma�� August�, c�rk� twoj�, o Ozyrysie, i twoj�, o Izydo!

� S�yszysz, cezarze! � rzek�a Poppea.

� By�e to mo�e? � zawo�a� Nero.

� Mog�em odpu�ci� krzywdy w�asne � m�wi� dalej Chilo � lecz us�yszawszy o waszych chcia�em j� no�em pchn��. Niestety, przeszkodzi� mi szlachetny Winicjusz, kt�ry j� mi�uje.

� Winicjusz? Wszak�e ona od niego uciek�a?

� Ona uciek�a, ale on jej szuka�, gdy� nie m�g� bez niej �y�. Za n�dzn� zap�at� pomaga�em mu jej szuka� i ja to wskaza�em mu dom, w kt�rym mieszka�a w�r�d chrze�cijan na Zatybrzu. Udali�my si� tam razem, a z nami i tw�j zapa�nik, Kroto, kt�rego szlachetny Winicjusz naj�� dla bezpiecze�stwa. Lecz Ursus, niewolnik Ligii, zdusi� Krotona. Cz�owiek to strasznej si�y, o panie, kt�ry bykom skr�ca g�owy tak �atwo, jak by inny skr�ca� mak�wki. Aulus i Pomponia mi�owali go za to.

� Na Herkulesa! � rzek� Nero. � �miertelnik, kt�ry zdusi� Krotona, godzien jest mie� pos�g na Forum. Ale mylisz si� lub zmy�lasz, starcze, albowiem Krotona zabi� no�em Winicjusz.

� Tak to ludzie ok�amuj� bog�w. O panie, ja sam widzia�em, jak �ebra Krotona �ama�y si� w r�kach Ursusa, kt�ry nast�pnie powali� i Winicjusza. By�by go zabi�, gdyby nie Ligia. Winicjusz d�ugo potem chorowa�, lecz oni piel�gnowali go maj�c nadziej�, �e z mi�o�ci stanie si� chrze�cijaninem. Jako� sta� si� chrze�cijaninem.

� Winicjusz?

� Tak jest.

� A mo�e i Petroniusz? � spyta� skwapliwie Tygellin.

Chilo pocz�� wi� si�, trze� r�ce i rzek�:

� Podziwiam tw� przenikliwo��, panie! O... by� mo�e! Bardzo by� mo�e!

� Teraz rozumiem, dlaczego tak broni� chrze�cijan.

Lecz Nero pocz�� si� �mia�.

� Petroniusz chrze�cijaninem!... Petroniusz nieprzyjacielem �ycia i rozkoszy! Nie b�d�cie g�upcami i nie chciejcie, abym w to wierzy�, gdy� got�wem w nic nie uwierzy�.

� Lecz szlachetny Winicjusz zosta� chrze�cijaninem, panie. Przysi�gam na ten blask, jaki od ciebie bije, �e m�wi� prawd� i �e nic nie przejmuje mnie takim obrzydzeniem, jak k�amstwo. Pomponia jest chrze�cijank�, ma�y Aulus jest chrze�cijaninem i Ligia, i Winicjusz. S�u�y�em mu wiernie, on za� w nagrod� na ��danie Glauka lekarza kaza� mnie sch�osta�, cho� jestem stary, a by�em chory i g�odny. I przysi�g�em na Hades, �e mu to zapami�tam. O panie, pom�cij na nich moje krzywdy, a ja wam wydam Piotra Aposto�a i Linusa, i Kleta, i Glauka, i Kryspa, samych starszych, i Ligi�, i Ursusa, wska�� wam ich setki, tysi�ce, wska�� domy modlitwy, cmentarze, wszystkie wasze wi�zienia nie obejm� ich!... Beze mnie nie potrafiliby�cie ich znale��! Dotychczas w biedach moich szuka�em pociechy tylko w filozofii, niechaj j� teraz znajd� w �askach, jakie na mnie sp�yn�... Stary jestem, a nie zazna�em �ycia, niech odpoczn�!...

� Chcesz by� stoikiem przed pe�n� mis� � rzek� Nero.

� Kto oddaje przys�ug� tobie, tym samym j� nape�nia.

� Nie mylisz si�, filozofie.

Ale Poppea nie traci�a z my�li swych nieprzyjaci�. Upodobanie jej do Winicjusza by�o wprawdzie raczej chwilowym zachceniem, powsta�ym pod wp�ywem zazdro�ci, gniewu i obra�onej mi�o�ci w�asnej. A jednak ch��d m�odego patrycjusza dotkn�� j� g��boko i nape�ni� jej serce zawzi�t� uraz�. Ju� to samo, �e �mia� przenie�� nad ni� inn�, zdawa�o jej si� wyst�pkiem wo�aj�cym o pomst�. Co do Ligii, znienawidzi�a j� od pierwszej chwili, w kt�rej zaniepokoi�a j� pi�kno�� tej p�nocnej lilii. Petroniusz, kt�ry m�wi� o zbyt w�skich biodrach dziewczyny, m�g� wm�wi�, co chcia�, w cezara, ale nie w August�. Znawczyni Poppea od jednego rzutu oka zrozumia�a, �e w ca�ym Rzymie jedna Ligia mo�e z ni� wsp�zawodniczy�, a nawet j� zwyci�y�. I od tej chwili zaprzysi�g�a jej zgub�.

� Panie � rzek�a � pom�cij nasze dziecko!

� �pieszcie si�! � zawo�a� Chilo. � �pieszcie si�. Inaczej Winicjusz j� ukryje. Ja wska�� dom, do kt�rego zn�w wr�cili po po�arze.

� Dam ci dziesi�ciu ludzi i id� natychmiast � rzek� Tygellinus.

� Panie! Ty� nie widzia� Krotona w r�kach Ursusa: je�li dasz pi��dziesi�ciu, poka�� tylko z daleka dom. Ale je�li nie uwi�zicie i Winicjusza, zgin��em.

Tygellin spojrza� na Nerona.

� Czyby nie by�o dobrze, o boski, za�atwi� si� zarazem z wujem i siostrze�cem?

Nero pomy�la� chwil� i odrzek�:

� Nie! nie teraz!... Ludzie nie uwierzyliby, gdyby chciano w nich wm�wi�, �e Petroniusz, Winicjusz lub Pomponia Grecyna podpalili Rzym. Zbyt pi�kne mieli domy... Dzi� trzeba innych ofiar, a tamtych kolej przyjdzie p�niej.

� Wi�c daj mi, panie, �o�nierzy, by mnie strzegli � rzek� Chilo.

� Tygellin pomy�li o tym.

� Zamieszkasz tymczasem u mnie � rzek� prefekt.

Rado�� pocz�a bi� od twarzy Chilona.

� Wydam wszystkich! Tylko si� �pieszcie! �pieszcie si�! � wo�a� ochryp�ym g�osem.

Rozdzia� pi��dziesi�ty pierwszy

Petroniusz wyszed�szy od cezara kaza� si� nie�� do swego domu na Karynach, kt�ry, otoczony z trzech stron ogrodem i maj�c z przodu ma�e forum Cecyli�w, wyj�tkowo ocala� w czasie po�aru.

Z tego powodu inni augustianie, kt�rzy potracili domy, a w nich mn�stwo bogactw i dzie� sztuki, nazywali Petroniusza szcz�liwym. M�wiono zreszt� o nim od dawna, �e jest pierworodnym synem Fortuny, a coraz �ywsza przyja��, jak� mu w ostatnich czasach okazywa� cezar, zdawa�a si� potwierdza� s�uszno�� tego mniemania.

Lecz �w pierworodny syn Fortuny m�g� rozmy�la� teraz chyba nad zmienno�ci� tej matki, a raczej nad podobie�stwem jej z Chronosem[428] po�eraj�cym w�asne dzieci.

�Gdyby m�j dom by� si� spali� � m�wi� sobie � a z nim razem moje gemmy, moje naczynia etruskie i szk�o aleksandryjskie, i mied� koryncka, to mo�e Nero naprawd� zapomnia�by urazy. Na Polluksa! I pomy�le�, �e ode mnie tylko zale�a�o, by w obecnej chwili by� prefektem pretorian�w. By�bym Tygellina og�osi� za podpalacza, kt�rym zreszt� jest, by�bym go ubra� w �bolesn� tunik�, wyda� ludowi, ochroni� chrze�cijan i odbudowa� Rzym. Kto wie nawet, czy uczciwym ludziom nie pocz�oby si� dzia� lepiej. Powinienem by� to zrobi� cho�by ze wzgl�du na Winicjusza. W razie zbytniej roboty jemu ust�pi�bym urz�d prefekta � i Nero nie pr�bowa�by si� nawet opiera�... Niechby sobie Winicjusz ochrzci� potem wszystkich pretorian�w i samego nawet cezara, co by mi to mog�o szkodzi�! Nero pobo�ny, Nero cnotliwy i mi�osierny � pocieszny by nawet przedstawia� widok.

I jego niek�opotliwo�� by�a tak wielka, �e pocz�� si� u�miecha�. Lecz po chwili my�l jego zwr�ci�a si� w inn� stron�. Zdawa�o mu si�, �e jest w Ancjum i �e Pawe� z Tarsu m�wi do niego:

�Nazywacie nas nieprzyjaci�mi �ycia, ale odpowiedz mi, Petroniuszu: gdyby cezar by� chrze�cijaninem i post�powa� wedle naszej nauki, czy �ycie wasze nie by�oby pewniejsze i bezpieczniejsze?�

I wspomniawszy te s�owa, m�wi� sobie dalej:

�Na Kastora! Ilu tu chrze�cijan pomorduj�, tylu Pawe� znajdzie nowych, bo je�li �wiat nie mo�e sta� na �otrostwie, to on ma s�uszno��... Ale kto wie, czy nie mo�e, skoro stoi. Ja sam, kt�ry nauczy�em si� niema�o, nie nauczy�em si�, jak by� do�� wielkim �otrem, i dlatego przyjdzie sobie �y�y otworzy�... Ale przecie na tym musia�oby si� sko�czy�, a gdyby nawet nie sko�czy�o si� tak, to sko�czy�oby si� inaczej. Szkoda mi Eunice i mojej wazy mirre�skiej, ale Eunice jest woln�, a waza p�jdzie ze mn�. Ahenobarbus nie dostanie jej w �adnym razie! Szkoda mi r�wnie� Winicjusza. Zreszt�, jakkolwiek mniej nudzi�em si� w ostatnich czasach ni� dawniej, jestem got�w. Na �wiecie rzeczy s� pi�kne, ale ludzie w wi�kszej cz�ci tak plugawi, �e �ycia nie warto �a�owa�. Kto umia� �y�, ten powinien umie� umrze�. Jakkolwiek nale�a�em do augustian�w, by�em cz�owiekiem wi�cej wolnym, ni� oni tam przypuszczaj��.

Tu wzruszy� ramionami:

�Oni tam mo�e my�l�, �e w tej chwili dr�� mi kolana i strach podnosi mi w�osy na g�owie, a ja wr�ciwszy do domu wezm� k�piel w fio�kowej wodzie, po czym moja Z�otow�osa sama mnie nama�ci i po posi�ku ka�emy sobie �piewa� na g�osy ten hymn do Apollina, kt�ry u�o�y� Antemios. Sam kiedy� powiedzia�em: �O �mierci nie warto my�le�, bo ona bez naszej pomocy o nas my�li�. By�oby jednak rzecz� godn� podziwu, gdyby naprawd� istnia�y jakie Pola Elizejskie, a na nich cienie... Eunice przysz�aby z czasem do mnie i b��dziliby�my razem po ��kach poros�ych asfodelem. Znalaz�bym te� towarzystwo lepsze ni� tu. Co za b�azny! Co za kuglarze, co za gmin plugawy bez smaku i poloru! Dziesi�ciu arbitr�w elegancji nie przerobi�oby tych Trymalchion�w[429] na przyzwoitych ludzi. Na Persefon�! Mam ich dosy�!�

Lecz nast�pnie pocz�� zastanawia� si� nad po�o�eniem. Dzi�ki swej przenikliwo�ci zrozumia�, �e zguba nie grozi mu natychmiast. Nero skorzysta� przecie z odpowiedniej chwili, aby wypowiedzie� kilka pi�knych, podnios�ych s��w o przyja�ni, o przebaczeniu, i poniek�d zwi�za� si� nimi. B�dzie teraz musia� szuka� pozor�w, a nim je znajdzie, mo�e up�yn�� sporo czasu. �Przede wszystkim wyprawi igrzysko z chrze�cijan � m�wi� sobie Petroniusz � potem dopiero pomy�li o mnie, a je�li tak, to nie warto si� tym k�opota� ni zmienia� trybu �ycia. Bli�sze niebezpiecze�stwo grozi Winicjuszowi!...�

I odt�d my�la� ju� tylko o Winicjuszu, kt�rego postanowi� ratowa�.

Niewolnicy nie�li szybko lektyk� w�r�d ruin, popielisk i komin�w, jakimi by�y jeszcze zape�nione Karyny, lecz on rozkaza� im biec p�dem, by jak najpr�dzej stan�� u siebie. Winicjusz, kt�rego insula sp�on�a, mieszka� u niego i na szcz�cie by� w domu.

� Widzia�e� dzi� Ligi�? � spyta� go na wst�pie Petroniusz.

� Od niej wracam.

� S�uchaj�e, co ci powiem, i nie tra� czasu na pytania. Postanowiono dzi� u cezara z�o�y� na chrze�cijan win� za podpalenie Rzymu. Grozi im prze�ladowanie i m�ki. Po�cig rozpocznie si� lada chwila. Bierz Ligi� i uciekajcie natychmiast cho�by za Alpy lub do Afryki. I �piesz si�, bo z Palatynu bli�ej na Zatybrze ni� st�d!

Winicjusz by� istotnie nadto �o�nierzem, by traci� czas na zbyteczne pytania. S�ucha� z namarszczon� brwi�, z twarz� skupion� i gro�n�, ale bez przera�enia. Widocznie pierwszym uczuciem, jakie budzi�o si� w tej naturze wobec niebezpiecze�stwa, by�a ch�� walki i obrony.

� Id� � rzek�.

� S�owo jeszcze: we� kaps� ze z�otem, we� bro� i gar�� twoich ludzi chrze�cijan. W razie potrzeby, odbij!

Winicjusz by� ju� we drzwiach atrium.

� Przy�lij mi wiadomo�� przez niewolnika � zawo�a� za odchodz�cym Petroniusz.

I pozostawszy sam, pocz�� chodzi� wzd�u� kolumn zdobi�cych atrium, rozmy�laj�c nad tym, co si� stanie. Wiedzia�, �e Ligia i Linus wr�cili po po�arze do dawnego domu, kt�ry, jak wi�ksza cz�� Zatybrza, ocala�, i to by�a okoliczno�� niepomy�lna, inaczej bowiem nie�atwo by�oby ich odnale�� w�r�d t�um�w. Spodziewa� si� jednak, �e i tak nikt w Palatynie nie wie, gdzie mieszkaj�, a wi�c �e w ka�dym razie Winicjusz uprzedzi pretorian�w. Przysz�o mu r�wnie� na my�l, i� Tygellin, chc�c wy�owi� za jednym zamachem jak najwi�ksz� ilo�� chrze�cijan, musi sie� rozci�gn�� na ca�y Rzym, to jest podzieli� pretorian�w na ma�e oddzia�y. Je�li przy�l� po ni� nie wi�cej jak dziesi�ciu ludzi � my�la� � to sam olbrzym ligijski po�amie im ko�ci, a c� dopiero, gdy w pomoc przyjdzie mu Winicjusz. I my�l�c o tym nabra� otuchy. Wprawdzie postawi� zbrojny op�r pretorianom by�o to niemal to� samo, co rozpocz�� wojn� z cezarem. Petroniusz wiedzia� tak�e, �e je�eli Winicjusz uchroni si� przed zemst� Nerona, to zemsta ta mo�e spa�� na niego, ale niewiele o to dba�. Owszem, my�l pomieszania szyk�w Neronowi i Tygellinowi rozweseli�a go. Postanowi� nie po�a�owa� na to ni pieni�dzy, ni ludzi, �e za� Pawe� z Tarsu nawr�ci� jeszcze w Ancjum wi�ksz� cz�� jego niewolnik�w, przeto m�g� by� pewny, �e w sprawie obrony chrze�cijanki mo�e liczy� na ich gotowo�� i po�wi�cenie.

Wej�cie Eunice przerwa�o mu rozmy�lania. Na jej widok wszystkie jego k�opoty i troski pierzch�y bez �ladu. Zapomnia� o cezarze, o nie�asce, w jak� popad�, o znikczemnia�ych augustianach, o po�cigu gro��cym chrze�cijanom, o Winicjuszu i Ligii, a patrzy� tylko na ni� oczyma estety, rozmi�owanego w cudnych kszta�tach, i kochanka, dla kt�rego z tych kszta�t�w tchnie mi�o��. Ona, przybrana w przezrocz� fioletow� szat�, zwan� Coa vestis, przez kt�r� przegl�da�o jej r�ane cia�o, by�a istotnie pi�kna jak b�stwo. Czuj�c si� przy tym podziwian� i kochaj�c go ca�� dusz�, zawsze spragniona jego pieszczot, pocz�a p�oni� si� z rado�ci, jak gdyby by�a nie na�o�nic�, ale niewinnym dziewcz�ciem.

� Co mi powiesz, Charyto? � rzek� Petroniusz wyci�gaj�c do niej r�ce.

Ona za�, chyl�c ku nim sw� z�ot� g�ow�, odrzek�a:

� Panie, przyszed� Antemios ze �piewakami i pyta, czy go zechcesz s�ucha� dzisiaj?

� Niechaj zaczeka. Za�piewa nam przy obiedzie hymn do Apollina. Wok� jeszcze zgliszcza i popio�y, a my b�dziem s�uchali hymnu do Apollina! Na gaje Pafijskie! Gdy ci� widz� w tej Coa vestis, zdaje mi si�, �e Afrodyta przes�oni�a si� r�bkiem nieba i stoi przede mn�.

� O panie! � rzek�a Eunice.

� P�jd� tu, Eunice, obejmij mnie ramionami i daj mi usta twoje... Kochasz ty mnie?

� Nie kocha�abym wi�cej Zeusa.

To rzek�szy przycisn�a usta do jego ust, dr��c mu w ramionach ze szcz�cia.

Lecz po chwili Petroniusz rzek�:

� A gdyby przysz�o nam si� roz��czy�?...

Eunice spojrza�a mu z przestrachem w oczy:

� Jak to, panie?...

� Nie l�kaj si�!... Bo widzisz, kto wie, czy nie b�d� musia� wybra� si� w dalek� podr�.

� We� mnie ze sob�...

Lecz Petroniusz zmieni� nagle przedmiot rozmowy i zapyta�:

� Powiedz mi, czy na trawnikach w ogrodzie s� asfodele?

� W ogrodzie cyprysy i trawniki po��k�y od po�aru, z mirt�w opad�y li�cie i ca�y ogr�d wygl�da jak umar�y.

� Ca�y Rzym wygl�da jak umar�y, a wkr�tce b�dzie prawdziwym cmentarzem. Czy wiesz, �e wyjdzie edykt przeciw chrze�cijanom i rozpocznie si� prze�ladowanie, w czasie kt�rego zgin� tysi�ce ludzi?

� Za co b�d� ich karali, panie? To ludzie dobrzy i cisi.

� W�a�nie za to.

� Wi�c jed�my nad morze. Twoje boskie oczy nie lubi� patrze� na krew.

� Dobrze, ale tymczasem musz� si� wyk�pa�. Przyjd� do elaeothesium nama�ci� mi ramiona. Na pas Kiprydy! Nigdy nie wyda�a� mi si� jeszcze tak pi�kna. Ka�� ci zrobi� wann� w kszta�cie konchy, a ty b�dziesz w niej jak kosztowna per�a... Przyjd�, Z�otow�osa.

I odszed�, a w godzin� p�niej oboje w wie�cach r� i z zamglonymi oczyma spocz�li przed sto�em zastawionym z�otymi naczyniami. Us�ugiwa�y im pachol�ta przebrane za amor�w, oni za�, popijaj�c wino z bluszczowych kru�, s�uchali hymnu do Apollina, �piewanego przy d�wi�ku harf pod wodz� Antemia. Co ich mog�o obchodzi�, �e naok� willi stercza�y ze zgliszcz kominy dom�w i �e powiewy wiatru roznosi�y popio�y spalonego Rzymu. Czuli si� szcz�liwi i my�leli tylko o mi�o�ci, kt�ra im �ycie zmienia�a jakby w boski sen.

Lecz zanim hymn by� sko�czony, wszed� do sali niewolnik, prze�o�ony nad atrium.

� Panie � rzek� g�osem, w kt�rym drga� niepok�j � centurion z oddzia�em pretorian�w stoi przed bram� i z rozkazu cezara pragnie widzie� si� z tob�.

�piew i d�wi�ki harf usta�y. Niepok�j udzieli� si� wszystkim obecnym, albowiem cezar w stosunkach z przyjaci�mi nie pos�ugiwa� si� zwykle pretorianami i przybycie ich nie wr�y�o w owych czasach nic dobrego. Jeden tylko Petroniusz nie okaza� najmniejszego wzruszenia i rzek�, jakby m�wi� cz�owiek, kt�rego nudz� ci�g�e wezwania:

� Mogliby te� da� mi spokojnie zje�� obiad.

Po czym zwr�ci� si� do prze�o�onego nad atrium:

� Wpu��.

Niewolnik znikn�� za kotar�; w chwil� p�niej da�y si� s�ysze� ci�kie kroki i do sali wszed� znajomy Petroniuszowi setnik Aper, ca�y w zbroi i w �elaznym he�mie na g�owie.

� Szlachetny panie � rzek� � oto pismo od cezara.

Petroniusz wyci�gn�� leniwie sw� bia�� r�k�, wzi�� tabliczki i rzuciwszy na nie okiem, odda� je z ca�ym spokojem Eunice.

� B�dzie czyta� wiecz�r now� pie�� z Troiki � rzek� � i wzywa mnie, bym przyszed�.

� Mam tylko rozkaz odda� pismo � ozwa� si� setnik.

� Tak. Nie b�dzie odpowiedzi. Ale mo�e by�, setniku, spocz�� nieco przy nas i wychyli� krater wina?

� Dzi�ki ci, szlachetny panie. Krater wina wypij� ch�tnie za twoje zdrowie, ale spocz�� nie mog�, gdy� jestem na s�u�bie.

� Czemu to tobie oddano pismo, zamiast wys�a� je przez niewolnika?

� Nie wiem, panie. Mo�e dlatego, �e wys�ano mnie w t� stron� w innej sprawie.

� Wiem � rzek� Petroniusz � przeciw chrze�cijanom.

� Tak jest, panie.

� Czy po�cig dawno rozpocz�ty?

� Niekt�re oddzia�y wys�ano na Zatybrze jeszcze przed po�udniem.

To rzek�szy setnik strz�sn�� z czaszy nieco wina na cze�� Marsa, nast�pnie wychyli� j� i rzek�:

� Niechaj bogowie dadz� ci, panie, czego zapragniesz.

� We� i ten krater � rzek� Petroniusz.

Po czym da� znak Antemiosowi, by ko�czy� hymn do Apollina.

�Miedzianobrody poczyna igra� ze mn� i z Winicjuszem � m�wi� sobie, gdy harfy ozwa�y si� na nowo. � Odgaduj� zamiar! Chcia� mnie przerazi� przysy�aj�c wezwanie przez centuriona. B�d� si� wiecz�r wypytywali setnika, w jaki spos�b go przyj��em. Nie, nie! Nie ucieszysz si� zbytnio, z�o�liwa i okrutna kuk�o. Wiem, �e urazy nie zapomnisz, wiem, �e zguba mnie nie minie, ale je�li my�lisz, �e b�d� ci patrzy� b�agalnie w oczy, �e zobaczysz na mojej twarzy strach i pokor�, to si� mylisz�.

� Cezar pisze, panie: �Przyjd�cie, je�li macie ochot� � rzek�a Eunice. � Czy p�jdziesz?

� Jestem w wy�mienitym usposobieniu i mog� s�ucha� nawet jego wierszy � odpowiedzia� Petroniusz � wi�c p�jd�, tym bardziej �e Winicjusz p�j�� nie mo�e.

Jako� po sko�czonym obiedzie i po zwyk�ej przechadzce odda� si� w r�ce niewolnic trefi�cych w�osy i niewolnic uk�adaj�cych fa�dy, a w godzin� p�niej, pi�kny jak bo�ek, kaza� si� zanie�� na Palatyn. Godzina by�a p�na, wiecz�r cichy, ciep�y, ksi�yc �wieci� tak mocno, �e lampadarii, id�cy przed lektyk�, pogasili pochodnie. Po ulicach i w�r�d rumowisk snu�y si� podpite winem gromady ludzi, przybrane w bluszcze i wiciokrzew, nios�ce w r�kach ga��zki mirtu i lauru, kt�rych dostarczy�y ogrody cezara. Obfito�� zbo�a i nadzieja wielkich igrzysk nape�nia�a weso�o�ci� serca ludzi. Gdzieniegdzie �piewano pie�ni wielbi�ce �bosk� noc� i mi�o��, gdzieniegdzie ta�czono przy �wietle ksi�yca; kilkakrotnie niewolnicy musieli wo�a� o miejsce dla lektyki �szlachetnego Petroniusza� i w�wczas t�um rozsuwa� si� wydaj�c okrzyki na cze�� swego ulubie�ca.

On za� rozmy�la� o Winicjuszu i dziwi� si�, �e nie ma od niego �adnej wie�ci. By� epikurejczykiem i egoist�, ale przestaj�c to z Paw�em z Tarsu, to z Winicjuszem i s�ysz�c codziennie o chrze�cijanach zmieni� si� nieco, cho� sam o tym nie wiedzia�. Powia� na niego od nich jaki� wiatr, kt�ry rzuci� w jego dusz� nieznane ziarnka. Poza w�asn� osob� pocz�li go zajmowa� inni ludzie, do Winicjusza by� zreszt� zawsze przywi�zany, gdy� w dzieci�stwie kocha� mocno jego matk�, a swoj� siostr�, obecnie za� wzi�wszy udzia� w jego sprawach patrzy� na nie jeszcze z takim zaj�ciem, jakby patrzy� na jak�� tragedi�.

Nie traci� nadziei, �e Winicjusz uprzedzi� pretorian�w i uciek� z Ligi� lub w ostateczno�ci, �e j� odbi�. Lecz wola�by mie� pewno��, gdy� przewidywa�, �e mo�e przyjdzie odpowiada� mu na rozmaite pytania, na kt�re lepiej by�o by� przygotowanym.

Stan�wszy przed domem Tyberiusza, wysiad� z lektyki i po chwili wszed� do atrium, nape�nionego ju� augustianami. Wczorajsi przyjaciele, jakkolwiek dziwi�o ich, �e zosta� zaproszony, odsuwali si� jeszcze od niego, lecz on posuwa� si� w�r�d nich, pi�kny, swobodny, niedba�y i tak pewny siebie, jakby sam m�g� �aski rozdawa�. Niekt�rzy te� widz�c go zaniepokoili si� w duszy, czy nie za wcze�nie by�o okazywa� mu oboj�tno��.

Cezar udawa� jednak, �e go nie widzi, i nie odpowiedzia� na jego uk�on udaj�c zaj�tego rozmow�. Natomiast Tygellin zbli�y� si� i rzek�:

� Dobry wiecz�r, arbitrze elegancji. Czy zawsze jeszcze twierdzisz, �e nie chrze�cijanie Rzym spalili?

A Petroniusz wzruszy� ramionami i klepi�c go po �opatce jak wyzwole�ca odpowiedzia�:

� Ty wiesz tak dobrze jak ja, co o tym mniema�.

� Nie �miem por�wna� si� z twoj� m�dro�ci�.

� I poniek�d masz s�uszno��, bo w takim razie, gdy oto cezar przeczyta nam now� pie�� z Troiki, musia�by�, zamiast krzycze� jak paw, wypowiedzie� jakie� zdanie dorzeczne.

Tygellin zagryz� wargi. Nie by� on zbyt rad, i� cezar postanowi� wyg�osi� dzi� now� pie��, albowiem otwiera�o to pole, na kt�rym nie m�g� wsp�zawodniczy� z Petroniuszem. Jako� w czasie wyg�aszania Nero mimo woli, skutkiem dawnego przyzwyczajenia, zwraca� oczy na Petroniusza, pilnie bacz�c, co w jego twarzy wyczyta. �w za� s�ucha� podnosz�c w g�r� brwi, miejscami potakuj�c, miejscami nat�aj�c uwag�, jakby chcia� sprawdzi�, czy dobrze s�ysza�. I nast�pnie to chwali�, to przygania�, wymagaj�c poprawek lub wypolerowania niekt�rych wierszy. Sam Nero czu�, �e innym w wyg�rowanych pochwa�ach chodzi tylko o w�asne osoby, ten jeden za� tylko zajmuje si� poezj� dla samej poezji, jeden si� zna i je�li co� pochwali, to mo�na by� pewnym, �e wiersze s� godne pochwa�y. Powoli te� pocz�� z nim rozprawia�, spiera� si�, a gdy wreszcie Petroniusz poda� w w�tpliwo�� trafno�� pewnego wyra�enia, rzek� mu:

� Zobaczysz w ostatniej pie�ni, dlaczegom go u�y�.

�Ach! � pomy�la� Petroniusz. � Wi�c doczekam ostatniej pie�ni�.

Niejeden za�, s�ysz�c to, m�wi� sobie w duchu:

�Biada mi! Petroniusz maj�c przed sob� czas mo�e wr�ci� do �ask i obali� nawet Tygellina�.

I pocz�to zn�w zbli�a� si� do niego. Lecz koniec wieczoru mniej by� szcz�liwy, cezar bowiem, w chwili gdy Petroniusz go �egna�, zapyta� nagle ze zmru�onymi oczyma i twarz� zarazem z�o�liw� i uradowan�:

� A Winicjusz czemu nie przyszed�?

Gdyby Petroniusz by� pewien, �e Winicjusz z Ligi� s� ju� za bramami miasta, by�by odrzek�: �O�eni� si� z twego pozwolenia i wyjecha��. Lecz widz�c dziwny u�miech Nerona odrzek�:

� Twoje wezwanie, boski, nie znalaz�o go w domu.

� Powiedz mu, �e rad go ujrz� � odpowiedzia� Nero � i powiedz mu ode mnie, by nie opuszcza� igrzysk, na kt�rych wyst�pi� chrze�cijanie.

Petroniusza zaniepokoi�y te s�owa, wyda�o mu si� bowiem, �e odnosz� si� wprost do Ligii. Siad�szy w lektyk� kaza� si� nie�� do domu jeszcze pr�dzej ni� rano. Nie by�o to jednak rzecz� �atw�. Przed domem Tyberiusza sta� t�um g�sty i zgie�kliwy, pijany jak poprzednio, lecz nie roz�piewany i nie ta�cz�cy, ale jakby wzburzony. Z dala dochodzi�y jakie� okrzyki, kt�rych Petroniusz nie umia� od razu zrozumie�, ale kt�re pot�nia�y, ros�y, a� wreszcie zmieni�y si� w jeden dziki wrzask:

� Chrze�cijanie dla lw�w!

�wietne lektyki dworak�w posuwa�y si� w�r�d wyj�cej t�uszczy. Z g��bi spalonych ulic nadbiega�y coraz nowe gromady, kt�re zas�yszawszy okrzyk poczyna�y go powtarza�. Podawano sobie z ust do ust wie��, �e po�cig trwa ju� od po�udnia, �e schwytano ju� mn�stwo podpalaczy, i wkr�tce po nowo wytkni�tych i starych ulicach, po zau�kach, le��cych w gruzach, naok� Palatynu, po wszystkich wzg�rzach i ogrodach rozlega�y si�, jak d�ugi i szeroki Rzym, coraz w�cieklejsze wrzaski:

� Chrze�cijanie dla lw�w!

� Trzoda! � powtarza� z pogard� Petroniusz. � Lud godny cezara.

I pocz�� my�le�, �e taki �wiat, oparty na przemocy, na okrucie�stwie, o kt�rym nawet barbarzy�cy nie mieli �adnego poj�cia, na zbrodniach i szalonej rozpu�cie, nie mo�e si� jednak osta�. Rzym by� panem �wiata, ale i wrzodem �wiata. Wia�o od niego trupi� woni�. Na zgni�e �ycie pada� cie� �mierci. Nieraz m�wiono o tym nawet mi�dzy augustianami, ale Petroniuszowi nigdy nie stan�a wyra�niej przed oczyma ta prawda, �e �w uwie�czony w�z, na kt�rym w postaci tryumfatora stoi Rzym, wlok�c za sob� sp�tan� trzod� narod�w, idzie do przepa�ci. �ycie �wiatow�adnego grodu wyda�o mu si� jakim� b�aze�skim korowodem i jak�� orgi�, kt�ra jednak musi si� sko�czy�.

Rozumia� teraz, �e jedni tylko chrze�cijanie maj� jakie� nowe podstawy �ycia, ale s�dzi�, �e wkr�tce nie pozostanie z chrze�cijan �lad �aden. A w�wczas co?

B�aze�ski korow�d p�jdzie dalej pod wodz� Nerona, a je�li Nero minie, znajdzie si� drugi taki sam lub gorszy, bo wobec takiego ludu i takich patrycjusz�w nie ma �adnego powodu, by znalaz� si� kto� lepszy. B�dzie nowa orgia, a w dodatku coraz plugawsza i szpetniejsza.

Orgia za� nie mo�e trwa� wiecznie i trzeba po niej p�j�� spa� cho�by z samego wyczerpania.

My�l�c o tym Petroniusz sam czu� si� ogromnie zm�czony. Czy warto �y�, i to �y� w niepewno�ci jutra po to tylko, by patrze� na podobny porz�dek �wiata? Geniusz �mierci nie jest przecie mniej pi�kny ni� geniusz snu i ma tak�e skrzyd�a u ramion.

Lektyka zatrzyma�a si� przed drzwiami domu, kt�re czujny od�wierny w tej samej chwili otworzy�.

� Czy szlachetny Winicjusz powr�ci�? � zapyta� go Petroniusz.

� Przed chwil�, panie � odpowiedzia� niewolnik.

�A zatem jej nie odbi�!� � pomy�la� Petroniusz.

I zrzuciwszy tog� wbieg� do atrium. Winicjusz siedzia� na tr�jnogu, z g�ow� pochylon� niemal do kolan i z r�kami na g�owie, lecz na odg�os krok�w podni�s� sw� skamienia�� twarz, w kt�rej tylko oczy �wieci�y gor�czkowo.

� Przyby�e� za p�no? � spyta� Petroniusz.

� Tak jest. Uwi�ziono j� przed po�udniem.

Nasta�a chwila milczenia.

� Widzia�e� j�?

� Tak.

� Gdzie jest?

� W wi�zieniu Mamerty�skim.

Petroniusz wzdrygn�� si� i pocz�� patrze� na Winicjusza pytaj�cym wzrokiem.

Ten za� zrozumia�.

� Nie � rzek�. � Nie wtr�cono jej do Tullianum[430] ani nawet do �rodkowego wi�zienia. Przep�aci�em str�a, aby odst�pi� jej sw� izb�. Ursus po�o�y� si� w progu i czuwa nad ni�.

� Czemu Ursus jej nie obroni�?

� Przys�ano pi��dziesi�ciu pretorian�w. Zreszt� Linus mu zabroni�.

� A Linus?

� Linus umiera. Dlatego nie wzi�to go.

� Co zamierzasz?

� Uratowa� j� lub umrze� z ni� razem. I ja wierz� w Chrystusa.

Winicjusz m�wi� niby spokojnie, ale w jego g�osie by�o co� tak rozdzieraj�cego, �e serce Petroniusza zadrga�o szczer� lito�ci�.

� Ja ci� pojmuj� � rzek� � ale jak j� chcesz ratowa�?

� Przep�aci�em str��w naprz�d dlatego, by ratowa� j� od zniewag, a po wt�re, by nie przeszkadzali jej w ucieczce.

� Kiedy to ma nast�pi�?

� Odpowiedzieli, �e nie mog� wyda� mi jej natychmiast, albowiem boj� si� odpowiedzialno�ci. Gdy wi�zienia nape�ni� si� mn�stwem ludzi i gdy straci si� rachunek wi�ni�w, w�wczas mi j� oddadz�. Ale to ostateczno��! Pierwej ty ratuj j� i mnie! Jeste� przyjacielem cezara. On sam mi j� odda�. Id� do niego i ratuj mnie!

Petroniusz, zamiast odpowiedzie�, zawo�a� niewolnika i rozkazawszy mu przynie�� dwa ciemne p�aszcze i dwa miecze, zwr�ci� si� do Winicjusza.

� Po drodze ci odpowiem � rzek�. � Tymczasem we� p�aszcz, we� bro� i p�jdziemy do wi�zienia. Tam daj str�om sto tysi�cy sestercji, daj dwakro� i pi��kro� wi�cej, byle wypu�cili Ligi� natychmiast. Inaczej b�dzie za p�no.

� P�jd�my � rzek� Winicjusz.

I po chwili obaj znale�li si� na ulicy.

� A teraz s�uchaj mnie � rzek� Petroniusz. � Nie chcia�em traci� czasu. Jestem od dzi� w nie�asce. Moje w�asne �ycie wisi na w�osku i dlatego nie mog� nic wsk�ra� u cezara. Gorzej! Mam pewno��, �e post�pi wbrew mojej pro�bie. Gdyby nie to, czy� by�bym ci radzi�, by� ucieka� z Ligi� lub odbi� j�? Przecie gdyby� ty zdo�a� uj��, gniew cezara zwr�ci�by si� na mnie. Ale on pr�dzej by dzi� uczyni� co� na twoj� pro�b� ni� na moj�. Nie licz jednak na to. Wydob�d� j� z wi�zienia i uciekaj! Nic wi�cej ci nie pozostaje. Gdy si� to nie uda, w�wczas b�dzie czas na inne sposoby. Tymczasem wiedz, �e Ligi� uwi�ziono nie tylko za wiar� w Chrystusa. J� i ciebie �ciga gniew Poppei. Czy ty pami�tasz, �e� obrazi� August�, �e� j� odrzuci�? Ona za� wie, �e� j� odrzuci� dla Ligii, kt�r� i tak znienawidzi�a od pierwszego rzutu oka. Wszak�e ju� i poprzednio usi�owa�a j� zgubi� przypisuj�c jej czarom �mier� swego dziecka. W tym, co si� sta�o, jest r�ka Poppei! Czym�e wyt�umaczysz, �e Ligia zosta�a pierwsza uwi�ziona? Kto m�g� wskaza� dom Linusa? A ja ci m�wi�, �e szpiegowano j� od dawna! Wiem, �e ci rozdzieram dusz� i odejmuj� reszt� nadziei, ale m�wi� ci to umy�lnie dlatego, �e je�li jej nie uwolnisz, zanim nie wpadn� na my�l, i� b�dziesz pr�bowa�, to zginiecie oboje.

� Tak jest! Rozumiem! � odrzek� g�ucho Winicjusz.

Ulice z powodu p�nej godziny by�y puste, jednak dalsz� rozmow� przerwa� im id�cy z przeciwka spity gladiator, kt�ry zatoczy� si� na Petroniusza tak, i� wspar� si� d�oni� na jego ramieniu, oblewaj�c mu twarz przesi�kni�tym winem oddechem i wrzeszcz�c ochryp�ym g�osem:

� Chrze�cijanie dla lw�w!

� Mirmilonie � ozwa� si� spokojnie Petroniusz � pos�uchaj dobrej rady i ruszaj w swoj� drog�.

Wtem pijany schwyci� go i drug� r�k� za rami�:

� Krzycz wraz ze mn�, inaczej skr�c� ci kark: chrze�cijanie dla lw�w!

Lecz nerwy Petroniusza mia�y ju� dosy� tych wrzask�w. Od chwili wyj�cia z Palatynu dusi�y go one jak zmora i rozdziera�y mu uszy, wi�c gdy ujrza� przy tym wzniesion� nad sob� pi�� olbrzyma, wyczerpa�a si� miara jego cierpliwo�ci.

� Przyjacielu � rzek� � cuchniesz winem i zawadzasz mi.

I tak m�wi�c wbi� mu w pier� a� po r�koje�� kr�tki mieczyk, w kt�ry uzbroi� si� wychodz�c z domu, po czym wzi�wszy pod r�k� Winicjusza m�wi� dalej, jak gdyby nic nie zasz�o:

� Cezar rzek� mi dzi�: �Powiedz ode mnie Winicjuszowi, �eby by� na igrzyskach, na kt�rych wyst�pi� chrze�cijanie�. Czy rozumiesz, co to znaczy? Oto chc� sobie wyprawi� widowisko z twego b�lu. To rzecz u�o�ona. Mo�e dlatego nie uwi�ziono dot�d ciebie i mnie. Je�li jej nie zdo�asz natychmiast wydoby�, w�wczas... nie wiem!... Mo�e Akte wstawi si� za tob�, lecz czy co wsk�ra?... Twoje ziemie sycylijskie mog�yby tak�e skusi� Tygellina. Pr�buj.

� Oddam mu wszystko, co posiadam � odpowiedzia� Winicjusz.

Z Karyn na Forum nie by�o zbyt daleko, wkr�tce wi�c doszli. Noc ju� pocz�a bledn�� i mury zamku wychyla�y si� wyra�nie z cienia.

Nagle, gdy skr�cili ku Mamerty�skiemu wi�zieniu, Petroniusz stan�� i rzek�:

� Pretorianie!... Za p�no!

Jako� wi�zienie otacza� podw�jny szereg �o�nierzy. Brzask srebrzy� �elazne ich he�my i ostrza w��czni.

Twarz Winicjusza sta�a si� blada jak marmur.

� P�jd�my � rzek�.

Po chwili stan�li przed szeregiem. Petroniusz, kt�ry obdarzony niezwyk�� pami�ci� zna� nie tylko starszyzn�, ale wszystkich niemal �o�nierzy pretorii, wnet ujrza� znajomego sobie dow�dc� kohorty i skin�� na niego.

� A co to, Nigrze? � rzek�. � Kazano wam pilnowa� wi�zienia?

� Tak jest, szlachetny Petroniuszu. Prefekt obawia� si�, by nie pr�bowano odbi� podpalaczy.

� Czy macie rozkaz nie wpuszcza� nikogo? � spyta� Winicjusz.

� Nie, panie. Znajomi b�d� odwiedzali uwi�zionych, i w ten spos�b wy�apiemy wi�cej chrze�cijan.

� Zatem mnie wpu�� rzek� Winicjusz.

I �cisn�wszy d�o� Petroniusza rzek� mu:

� Zobacz Akte, a ja przyjd� dowiedzie� si�, jak� ci da�a odpowied�.

� Przyjd� � odpowiedzia� Petroniusz.

W tej chwili pod ziemi� i za grubymi murami ozwa�o si� �piewanie. Pie��, zrazu g�ucha i st�umiona, ros�a coraz bardziej. G�osy m�skie, kobiece i dziecinne ��czy�y si� w jeden zgodny ch�r. Ca�e wi�zienie pocz�o w ciszy �witania �piewa� jak harfa. Lecz nie by�y to g�osy �a�o�ci ni rozpaczy. Owszem, brzmia�a w nich rado�� i tryumf.

�o�nierze spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Na niebie zjawi�y si� pierwsze z�ote i r�owe blaski jutrzni.

Rozdzia� pi��dziesi�ty trzeci

I wszystko zawiod�o. Winicjusz zni�y� si� do tego stopnia, �e szuka� poparcia u wyzwole�c�w i niewolnic, tak cezara, jak i Poppei, przep�aca� ich czcze obietnice, zjednywa� sobie bogatymi podarkami ich wzgl�dy. Odnalaz� pierwszego m�a Augusty, Rufiusa Kryspinusa, i uzyska� od niego list; podarowa� wille w Ancjum synowi jej z pierwszego ma��e�stwa, Rufiusowi, lecz rozgniewa� tym tylko cezara, kt�ry pasierba nienawidzi�. Przez umy�lnego go�ca pisa� do drugiego m�a Poppei, Othona, do Hiszpanii, ofiarowa� ca�e swe mienie i siebie samego, a� wreszcie spostrzeg�, �e by� tylko igraszk� ludzi i �e gdyby by� udawa�, i� wi�zienie Ligii ma�o go obchodzi, by�by j� pr�dzej uwolni�.

To� samo spostrzeg� i Petroniusz. Tymczasem p�yn�� dzie� za dniem. Amfiteatry by�y sko�czone. Rozdawano ju� tessery, to jest znaki wej�cia na ludus matutinus[434]. Lecz tym razem igrzysko �poranne� z powodu nies�ychanej ilo�ci ofiar mia�o si� rozci�gn�� na dnie, tygodnie i miesi�ce. Nie wiedziano ju�, gdzie mie�ci� chrze�cijan. Wi�zienia by�y nat�oczone i sro�y�a si� w nich gor�czka. Puticuli, to jest wsp�lne do�y, w kt�rych chowano niewolnik�w, pocz�y si� przepe�nia�. Powsta�a obawa, by choroby nie rozszerzy�y si� na ca�e miasto, wi�c postanowiono si� �pieszy�.

A wszystkie owe wie�ci obija�y si� o uszy Winicjusza gasz�c w nim ostatnie przeb�yski nadziei. P�ki by� czas, m�g� si� �udzi�, �e co� jeszcze wsk�ra, ale teraz nie by�o ju� i czasu. Widowiska mia�y si� rozpocz��. Ligia lada dzie� mog�a znale�� si� w cuniculum cyrkowym, sk�d wyj�cie by�o ju� tylko na aren�. Winicjusz nie wiedz�c, gdzie rzuci j� los i okrucie�stwo przemocy, pocz�� obchodzi� wszystkie cyrki, przekupywa� str��w i bestiari�w, stawiaj�c im ��dania, kt�rych nie mogli spe�ni�. Czasem spostrzega� si�, �e ju� pracuje tylko nad tym, by jej uczyni� �mier� mniej straszn�, i w�wczas to w�a�nie czu�, �e zamiast m�zgu ma roz�arzone w�gle pod czaszk�.

Nie my�la� zreszt� jej prze�y� i postanowi� zgin�� z ni� razem. Lecz s�dzi�, �e b�l mo�e wypali w nim �ycie, zanim straszliwy termin nadejdzie. Jego przyjaciele i Petroniusz mniemali r�wnie�, i� lada dzie� otworzy si� przed nim kr�lestwo cieni�w. Twarz Winicjusza sczernia�a i sta�a si� podobn� do owych woskowych masek, kt�re trzymano w larariach. W rysach zastyg�o mu zdumienie, jak gdyby nie rozumia�, co si� sta�o i co si� sta� mo�e. Gdy kto� do niego m�wi�, podnosi� mechanicznym ruchem r�ce do g�owy i �ciskaj�c d�o�mi skronie patrzy� na m�wi�cego wzrokiem przera�onym i pytaj�cym. Noce sp�dza� wraz z Ursusem pod drzwiami Ligii, w wi�zieniu, je�li za� kaza�a mu odej�� i spocz��, wraca� do Petroniusza i przechadza� si� do rana po atrium. Niewolnicy znajdowali go te� cz�sto kl�cz�cego ze wzniesionymi r�koma lub le��cego twarz� do ziemi. Modli� si� do Chrystusa, gdy� to by�a ostatnia nadzieja. Wszystko zawiod�o, Ligi� m�g� ocali� tylko cud, wi�c Winicjusz bi� czo�em w kamienne p�yty i prosi� o cud.

Lecz pozosta�o mu jeszcze tyle �wiadomo�ci, �e rozumia�, i� modlitwa Piotra wi�cej znaczy ni� jego. Piotr mu przyobieca� Ligi�. Piotr go chrzci�. Piotr sam czyni� cuda, niech�e mu da ratunek i wspomo�enie.

I pewnej nocy poszed� go szuka�. Chrze�cijanie, kt�rych niewielu ju� zosta�o, ukrywali go teraz starannie nawet jedni przed drugimi, aby kto� ze s�abszych duchem nie zdradzi� go mimowolnie lub umy�lnie. Winicjusz w�r�d og�lnego zamieszania i pogromu, zaj�ty przy tym ca�kiem zabiegami o wydobycie Ligii z wi�zienia, straci� Aposto�a z oczu, tak i� od czasu swego chrztu spotka� go zaledwie raz jeden, jeszcze przed rozpocz�ciem po�cigu. Lecz udawszy si� do owego fossora, w kt�rego chacie zosta� ochrzczony, dowiedzia� si� od niego, �e w winnicy le��cej za Porta Salaria, nale��cej do Korneliusza Pudensa, odb�dzie si� zebranie chrze�cijan. Fossor podejmowa� si� wprowadzi� na nie Winicjusza, upewniaj�c go, �e znajd� na nim Piotra. Jako� o zmroku wyszli i przedostawszy si� za mury, a nast�pnie id�c w�r�d w�do��w zaros�ych trzcin�, dostali si� do winnicy, po�o�onej dziko i ustronnie. Zgromadzenie odbywa�o si� w szopie, w kt�rej zwykle wyt�aczano wino. Do uszu Winicjusza doszed� na wst�pie szmer modlitwy, wszed�szy za� ujrza� przy md�ym �wietle latarek kilkadziesi�t postaci kl�cz�cych i pogr��onych w modlitwie. Odmawia�y one rodzaj litanii; ch�r g�os�w, zar�wno m�skich, jak kobiecych, powtarza� co chwila: �Chryste, zmi�uj si�!� Drga� w tych g�osach g��boki, rozdzieraj�cy smutek i �al.

Piotr by� obecny. Kl�cza� na przodzie, przed drewnianym krzy�em przybitym do �ciany szopy, i modli� si�. Winicjusz rozpozna� z dala jego bia�e w�osy i wzniesione r�ce. Pierwsz� my�l� m�odego patrycjusza by�o przej�� przez gromad�, rzuci� si� do n�g Aposto�a i krzycze�: �Ratuj!� Lecz czy to uroczysto�� modlitwy, czy os�abienie ugi�o pod nim kolana, wi�c kl�kn�wszy u wej�cia, pocz�� powtarza� z j�kiem i zaci�nionymi d�o�mi: �Chryste, zmi�uj si�!� Gdyby by� przytomny, by�by zrozumia�, �e nie tylko w jego pro�bie brzmia� j�k i �e nie on tylko przyni�s� tu sw�j b�l, sw�j �al i swoj� trwog�. Nie by�o w tym zebraniu jednej duszy ludzkiej, kt�ra by nie straci�a drogich sercu istot, a gdy najgorliwsi i najpe�niejsi odwagi wyznawcy byli ju� uwi�zieni, gdy z ka�d� chwil� rozchodzi�y si� nowe wie�ci o zniewagach i m�kach, jakie zadawano im w wi�zieniach, gdy ogrom kl�ski przer�s� wszelkie przypuszczenia, gdy zosta�a ju� ta gar�� tylko, nie by�o w�r�d niej jednego serca, kt�re by nie przerazi�o si� w wierze i nie pyta�o w zw�tpieniu: gdzie Chrystus? i czemu zezwala, by z�o sta�o si� pot�niejsze od Boga?

Lecz tymczasem b�agali Go jeszcze z rozpacz� o mi�osierdzie, bo w ka�dej duszy tli�a si� dot�d iskra nadziei, �e przyjdzie, zetrze z�o, str�ci w przepa�� Nerona i zapanuje nad �wiatem... Jeszcze patrzyli w niebo, jeszcze nas�uchiwali, jeszcze modlili si� ze dr�eniem. Winicjusza r�wnie�, w miar� jak powtarza�: �Chryste, zmi�uj si�!�, pocz�o ogarnia� uniesienie takie jak niegdy� w chacie fossora. Oto wo�aj� Go z g��bi b�lu, z otch�ani, oto wo�a Go Piotr, wi�c lada chwila rozedrze si� niebo, ziemia zadr�y w posadach i zst�pi On, w blasku niezmiernym, z gwiazdami u st�p, mi�osierny, lecz i gro�ny, kt�ren wywy�szy swych wiernych i ka�e przepa�ciom po�re� prze�ladowc�w.

Winicjusz zakry� twarz r�koma i przypad� do ziemi. Naraz otoczy�a go cisza, jak gdyby boja�� uwi�zi�a dalsze wo�anie w ustach wszystkich obecnych. I zdawa�o mu si�, �e musi si� koniecznie co� sta�, �e nast�pi chwila cudu. By� pewien, �e gdy si� podniesie i otworzy oczy, ujrzy �wiat�o, od kt�rego �lepn� �miertelne �renice, i us�yszy g�os, od kt�rego mdlej� serca.

Lecz cisza trwa�a ci�gle. Przerwa�o j� na koniec �kanie kobiece.

Winicjusz podni�s� si� i pocz�� patrzy� os�upia�ym wzrokiem przed siebie.

W szopie zamiast blask�w zaziemskich migota�y nik�e p�omyki latarek i promienie ksi�yca, wchodz�ce przez otw�r w dachu, nape�nia�y j� srebrnym �wiat�em. Ludzie, kl�cz�cy obok Winicjusza, wznosili w milczeniu zalane �zami oczy ku krzy�owi; tu i �wdzie ozwa�y si� inne �kania, a z zewn�trz dochodzi�o ostro�ne pogwizdywanie stra�nik�w. Wtem Piotr wsta� i zwr�ciwszy si� do gromady rzek�:

� Dzieci, podnie�cie serca ku Zbawicielowi naszemu i ofiarujcie mu wasze �zy.

I umilk�.

Nagle w�r�d zgromadzonych ozwa� si� g�os kobiecy, pe�en �a�osnej skargi i b�lu bez granic:

� Ja, wdowa, jednego syna mia�am, kt�ry mnie �ywi�... Wr�� mi go, panie!

Nasta�a powt�rnie chwila ciszy. Piotr sta� przed kl�cz�c� gromad�, stary, stroskany, i wydawa� si� im w tej chwili jakby uosobieniem zgrzybia�o�ci i niemocy.

Wtem pocz�� si� skar�y� drugi g�os:

� Kaci zniewa�yli c�rki moje i Chrystus na to pozwoli�!

Po czym trzeci:

� Zosta�am sama z dzie�mi, a gdy mnie porw�, kto da im chleba i wody?

Po czym czwarty:

� Linusa, kt�rego zaniechali, wzi�li znowu i po�o�yli na m�ki, panie!

Po czym pi�ty:

� Gdy wr�cimy do dom�w, pochwyc� nas pretorianie. Nie wiemy, gdzie si� ukry�.

� Biada nam! Kto nas os�oni?

I tak w ciszy nocnej brzmia�a skarga za skarg�. Stary rybak przymkn�� oczy i trz�s� sw� bia�� g�ow� nad tym ludzkim b�lem i trwog�. Zapad�o zn�w milczenie, tylko stra�nicy po�wistywali z cicha za szop�.

Winicjusz zerwa� si� znowu, by przedrze� si� przez gromad� do Aposto�a i za��da� od niego ratunku, lecz nagle ujrza� przed sob� jakby przepa��, kt�rej widok obezw�adni� jego nogi. Co b�dzie, je�li Aposto� wyzna swoj� niemoc, je�li stwierdzi, �e cezar rzymski pot�niejszy jest ni� Chrystus Nazare�ski? I na t� my�l przera�enie podj�o mu w�osy na g�owie, gdy� uczu�, �e w�wczas w t� przepa�� wpadnie nie tylko reszta jego nadziei, ale i on sam, i jego Ligia, i jego mi�o�� do Chrystusa, i jego wiara, i wszystko, czym �y�, a pozostanie tylko �mier� i noc jako morze bezbrze�na.

A tymczasem Piotr pocz�� m�wi� g�osem z pocz�tku tak cichym, �e ledwie mo�na go by�o dos�ysze�:

� Dzieci moje! Na Golgocie widzia�em, jak Boga przybijali do krzy�a. S�ysza�em m�oty i widzia�em, jak podnie�li krzy� do g�ry, aby rzesze patrzy�y na �mier� Syna cz�owieczego...

...................

...I widzia�em, jak mu otworzyli bok i jak umar�. A w�wczas, wracaj�c od krzy�a, wo�a�em w bole�ci, jako wy wo�acie: �Biada! Biada! Panie! Ty� B�g! Czemu�e� na to pozwoli�, czemu� umar� i czemu� utrapi� nam serca, kt�rzy�my wierzyli, �e przyjdzie kr�lestwo Twoje?...�

...A on, Pan nasz i B�g nasz, trzeciego dnia zmartwychwsta� i by� mi�dzy nami, p�ki w wielkiej �wiat�o�ci nie wst�pi� do kr�lestwa swego...

A my, poznawszy ma�� wiar� nasz�, umocnili�my si� w sercach i odt�d siejemy ziarno Jego...

...................

Tu zwr�ciwszy si� w stron�, sk�d wysz�a pierwsza skarga, pocz�� m�wi� silniejszym ju� g�osem:

� Czemu si� skar�ycie?... B�g sam podda� si� m�ce i �mierci, a wy chcecie, by was przed ni� os�oni�? Ludzie ma�ej wiary! Zali�cie poj�li Jego nauk�, zali On wam to jedno �ycie obieca�? Oto przychodzi do was i m�wi wam: �P�jd�cie drog� moj��, oto podnosi was ku sobie, a wy czepiacie si� ziemi r�koma, wo�aj�c: �Panie, ratuj!� Ja, proch przed Bogiem, lecz wobec was Aposto� Bo�y i namiestnik, m�wi� wam w imi� Chrystusa: nie �mier� przed wami, lecz �ycie, nie m�ki, lecz nieprzebrane rozkosze, nie �zy i j�ki, lecz �piewanie, nie niewola, lecz kr�lowanie! Ja, Aposto� Bo�y, m�wi� tobie, wdowo: syn tw�j nie umrze, jeno narodzi si� w chwale na �ycie wieczne i po��czysz si� z nim! Tobie, ojcze, kt�remu kaci splamili c�rki niewinne, obiecuj�, �e odnajdziesz je bielsze od lilij Hebronu[435]! Wam, matki, kt�re porw� od sierot, wam, kt�rzy stracicie ojc�w, wam, kt�rzy si� skar�ycie, wam, kt�rzy b�dziecie patrzy� na �mier� umi�owanych, wam, stroskani, nieszcz�liwi, trwo�ni, i wam, maj�cy umrze�, w imi� Chrystusa powiadam, i� zbudzicie si� jako ze snu na szcz�sne czuwanie i jako z nocy na �wit Bo�y. W imi� Chrystusa, niech spadnie bielmo z oczu waszych i rozgorej� serca!

To rzek�szy podni�s� d�o�, jak gdyby rozkazywa�, a oni uczuli now� krew w �y�ach i zarazem dreszcz w ko�ciach, bo sta� ju� przed nimi nie starzec zgrzybia�y i strapiony, ale mocarz, kt�ry bra� ich dusze i d�wiga� je z prochu i trwogi.

� Amen! � zawo�a�o kilka g�os�w.

Jemu za� z oczu bi� blask coraz wi�kszy i sz�a od niego si�a, szed� majestat, sz�a �wi�to��. G�owy chyli�y si� przed nim, a on, gdy umilk�o �amen�, m�wi� dalej:

� Siejcie w p�akaniu, aby�cie zbierali w weselu. Czemu l�kacie si� mocy z�ego? Nad ziemi�, nad Rzymem, nad murami miast jest Pan, kt�ry zamieszka� w was. Kamienie zwilgn� od �ez, piasek przesi�knie krwi�, pe�ne b�d� do�y cia� waszych, a ja wam powiadam: wy�cie zwyci�zcy! Pan idzie na podb�j tego miasta zbrodni, ciemi�stwa i pychy, a wy�cie legia Jego! I jako sam odkupi� m�k� i krwi� grzechy �wiata, tak chce, aby�cie wy odkupili m�k� i krwi� to gniazdo nieprawo�ci!... To wam oznajmia przez wargi moje!

I roz�o�y� r�ce, a oczy utkwi� w g�rze, im za� serca przesta�y prawie bi� w piersi, albowiem uczuli, �e wzrok jego widzi co�, czego nie mog� dojrze� ich �miertelne �renice.

Jako� twarz mu si� zmieni�a i obla�a si� jasno�ci�, i patrzy� czas jaki� w milczeniu, jakby oniemia� z zachwytu, lecz po chwili us�yszano jego g�os:

� Jeste�, Panie, i ukazujesz mi drogi swoje!... Jak to, o Chryste!... Nie w Jeruzalem, ale w tym grodzie szatana chcesz za�o�y� stolic� Twoj�? Tu, z tych �ez i z tej krwi chcesz zbudowa� ko�ci� Tw�j? Tu, gdzie dzi� w�ada Neron, ma stan�� wieczyste kr�lestwo Twoje? O Panie, Panie! I ka�esz tym trwo�nym, aby z ko�ci swych zbudowali fundament pod Syjon[436] �wiata, a duchowi memu ka�esz obj�� rz�d nam nim i nad ludami ziemi?... I oto zlewasz zdr�j mocy na s�abych, aby si� stali silni, i oto ka�esz mi pa�� st�d baranki Twoje, a� do spe�nienia wiek�w... O, b�d��e pochwalony w wyrokach Twoich, kt�ry ka�esz zwyci�a�. Hosanna![437] Hosanna!...

Ci, kt�rzy byli trwo�ni, powstali, w tych, kt�rzy zw�tpili, wp�yn�y strumienie wiary. Jedne g�osy zawo�a�y naraz: �Hosanna!�, inne: �Pro Christo![438]�, po czym zapad�a cisza. Jasne letnie b�yskawice roz�wieca�y wn�trze szopy i twarze poblad�e ze wzruszenia.

Piotr, zapatrzony w widzenie, modli� si� jeszcze d�ugo, lecz na koniec zbudzi� si�, zwr�ci� do gromady sw� natchnion�, pe�n� �wiat�a g�ow� i rzek�:

� Oto jako Pan zwyci�y� w was zw�tpienie, tak i wy id�cie zwyci�a� w imi� Jego!

I chocia� wiedzia� ju�, �e zwyci꿹, cho� wiedzia�, co wyro�nie z ich �ez i krwi, jednak g�os zadrga� mu wzruszeniem, gdy pocz�� egna� ich krzy�em i m�wi�:

� A teraz b�ogos�awi� was, dzieci moje, na m�k�, na �mier� i na wieczno��!

Lecz oni opadli go wo�aj�c: �My ju� gotowi, ale ty, �wi�ta g�owo, chro� si�, albowiem ty� jest namiestnik, kt�ry sprawuje rz�d Chrystus�w!� I tak m�wi�c czepiali si� jego szat, on za� k�ad� r�ce na ich g�owach i �egna� ka�dego z osobna, r�wnie jak ojciec �egna dzieci, kt�re wysy�a w podr� dalek�.

I zaraz pocz�li wychodzi� z szopy, albowiem pilno ju� im by�o do dom�w, a z nich do wi�zie� i na areny. Umys�y ich oderwa�y si� od ziemi, dusze wzi�y lot ku wieczno�ci i szli, jakby w �nie lub w zachwyceniu, przeciwstawia� t� si��, kt�ra w nich by�a, sile i okrucie�stwu �bestii�.

Aposto�a za� wzi�� Nereusz, s�uga Pudensa, i wi�d� go ukryt� w winnicy �cie�k� do swego domu. Lecz w�r�d jasnej nocy post�powa� za nimi Winicjusz i gdy wreszcie doszli do Nereuszowej chaty, rzuci� si� nagle do n�g Aposto�a.

�w za�, poznawszy go, zapyta�:

� Czego ��dasz, synu?

Ale Winicjusz po tym, co s�ysza� w szopie, nie �mia� go ju� o nic b�aga�, tylko obj�wszy obiema r�kami jego stopy przyciska� do nich ze �kaniem czo�o, wzywaj�c w ten niemy spos�b lito�ci. �w za� rzek�:

� Wiem. Wzi�li� dzieweczk�, kt�r� umi�owa�e�. M�dl si� za ni�.

� Panie! � j�kn�� Winicjusz obejmuj�c jeszcze silniej stopy Aposto�a. � Panie! Jam robak lichy, ale� ty zna� Chrystusa, ty Go b�agaj, ty wstaw si� za ni�.

I dr�a� z b�lu jak li��, i bi� czo�em w ziemi�, albowiem poznawszy moc Aposto�a wiedzia�, i� on jeden mo�e mu j� przywr�ci�.

A Piotr wzruszy� si� t� bole�ci�. Przypomnia� sobie, jak niegdy� i Ligia, zgromiona przez Kryspusa, le�a�a tak samo u jego n�g, �ebrz�c lito�ci. Przypomnia� sobie, �e j� podni�s� i pocieszy�, wi�c teraz podni�s� Winicjusza.

� Synaczku � rzek� � b�d� si� modli� za ni�, lecz ty pomnij, com m�wi� tamtym w�tpi�cym, �e sam B�g przeszed� przez m�k� krzy�ow�, i pomnij, �e po tym �yciu zaczyna si� inne, wieczyste.

� Ja wiem!... Jam s�ysza� � odpar� Winicjusz �owi�c w poblad�e usta powietrze � ale widzisz, panie... nie mog�! Je�li potrzeba krwi, pro� Chrystusa, aby wzi�� moj�... Jam �o�nierz. Niech mi podwoi, niech potroi m�k� dla niej przeznaczon�, wytrzymam; ale niech j� ocali! To jeszcze dziecko, panie, a On mocniejszy od cezara, wierz�! mocniejszy! Ty� j� sam mi�owa�. Ty� nam b�ogos�awi�! To jeszcze dziecko niewinne!...

Tu zn�w pochyli� si� i przy�o�ywszy twarz do kolan Piotra pocz�� powtarza�:

� Ty� zna� Chrystusa, panie! Ty� zna�, On ciebie wys�ucha! Wstaw si� za ni�!

A Piotr przymkn�� powieki i modli� si� �arliwie.

Letnie b�yskawice pocz�y zn�w roz�wieca� niebo. Winicjusz wpatrywa� si� przy ich blasku w usta Aposto�a, czekaj�c z nich wyroku �ycia lub �mierci. W ciszy s�ycha� by�o przepi�rki nawo�uj�ce si� po winnicach i g�uchy, daleki odg�os deptak�w le��cych przy Via Salaria.

� Winicjuszu � zapyta� wreszcie Aposto� � wierzyszli ty?

� Panie, czy�bym inaczej tu przyszed�? � odpowiedzia� Winicjusz.

� Tedy wierz do ko�ca, albowiem wiara g�ry porusza. Wi�c cho�by� widzia� on� dzieweczk� pod mieczem kata albo w paszcz�ce lwa, wierz jeszcze, �e Chrystus mo�e j� zbawi�. Wierz i m�dl si� do Niego, a ja b�d� si� modli� wraz z tob�.

Po czym podni�s�szy twarz ku niebu, m�wi� g�o�no:

� Chryste mi�osierny, sp�jrz na ono serce zbola�e i pociesz je! Chryste mi�osierny, pomiarkuj wiatr do we�ny jagni�cia! Chryste mi�osierny, kt�ry� prosi� Ojca, aby odwr�ci� kielich goryczy od ust Twoich, odwr�� go od ust tego s�ugi Twego! Amen!

A Winicjusz, wyci�gaj�c r�ce ku gwiazdom, m�wi� j�cz�c:

� O Chryste! Jam Tw�j! We� mnie za ni�!

Na wschodzie niebo pocz�o biele�.

Rozdzia� pi��dziesi�ty czwarty

Winicjusz opu�ciwszy Aposto�a szed� do wi�zienia z odrodzonym przez nadziej� sercem. Gdzie� w g��bi duszy krzycza�a mu jeszcze rozpacz i przera�enie, lecz on t�umi� w sobie te g�osy. Wyda�o mu si� niepodobie�stwem, by wstawiennictwo Bo�ego namiestnika i pot�ga jego modlitwy mia�y pozosta� bez skutku. Ba� si� nie mie� nadziei, ba� si� w�tpi�. �B�d� wierzy� w mi�osierdzie Jego � m�wi� do siebie � cho�bym j� ujrza� w paszczy lwa�. I na t� my�l, cho� dr�a�a w nim dusza i pot zimny oblewa� mu skronie, wierzy�. Ka�de uderzenie jego serca by�o teraz modlitw�. Poczyna� rozumie�, �e wiara g�ry porusza, albowiem poczu� w sobie jak�� dziwn� si��, kt�rej nie odczuwa� przedtem. Zdawa�o mu si�, �e potrafi ni� dokona� takich rzeczy, kt�re jeszcze wczoraj nie by�y w jego mocy. Chwilami mia� wra�enie, jakby z�e ju� min�o. Gdy rozpacz odzywa�a si� jeszcze j�kiem w jego duszy, przypomina� sobie t� noc i t� �wi�t� s�dziw� twarz, wzniesion� ku niebu w modlitwie. �Nie! Chrystus nie odm�wi pierwszemu uczniowi swemu i pasterzowi trzody! Chrystus mu nie odm�wi, a ja nie zw�tpi�.

I bieg� do wi�zienia jak zwiastun dobrej nowiny.

Lecz tu czeka�a go rzecz niespodziewana.

Stra�e pretoria�skie, zmieniaj�ce si� przy Mamerty�skim wi�zieniu, zna�y go ju� wszystkie i zwykle nie czyniono mu najmniejszych trudno�ci, lecz tym razem �a�cuch si� nie otworzy�, a natomiast setnik zbli�y� si� ku niemu i rzek�:

� Wybacz, szlachetny trybunie, mamy dzi� rozkaz nie wpuszcza� nikogo.

� Rozkaz? � powt�rzy� bledn�c Winicjusz.

�o�nierz spojrza� na niego ze wsp�czuciem i odrzek�:

� Tak, panie. Rozkaz cezara. W wi�zieniu du�o jest chorych i by� mo�e, i� obawiaj� si�, aby przychodnie nie roznie�li zarazy po mie�cie.

� Lecz m�wi�e�, �e rozkaz na dzi� tylko?

� W po�udnie zmieniaj� si� stra�e.

Winicjusz zamilk� i odkry� g�ow�, albowiem zdawa�o mu si�, �e pileolus[439], kt�ry mia� na niej, jest z o�owiu.

Wtem �o�nierz zbli�y� si� i rzek� przyciszonym g�osem:

� Uspok�j si�, panie. Str�e i Ursus czuwaj� nad ni�.

To rzek�szy pochyli� si� i w mgnieniu oka nakre�li� na kamiennej p�ycie swym d�ugim galijskim mieczem kszta�t ryby.

Winicjusz spojrza� na niego bystro.

� ...I jeste� pretorianinem?...

� P�ki nie b�d� tam � odrzek� �o�nierz wskazuj�c na wi�zienie.

� I ja czcz� Chrystusa.

� Niech b�dzie pochwalone imi� Jego! Wiem, panie. Nie mog� ci� wpu�ci� do wi�zienia, lecz je�li napiszesz list, oddam go str�om.

� Dzi�ki ci, bracie.

I �cisn�wszy r�k� �o�nierza odszed�. Pileolus przesta� mu ci��y� o�owiem. S�o�ce ranne podnios�o si� nad mury wi�zienia, a razem z jego jasno�ci� pocz�a zn�w wst�powa� otucha w serce Winicjusza. Ten �o�nierz chrze�cijanin by� dla niego jakby nowym �wiadectwem pot�gi Chrystusa. Po chwili zatrzyma� si� i utkwiwszy wzrok w r�owych ob�okach zwieszonych nad Kapitolem i �wi�tyni� Statora, rzek�:

�Nie widzia�em jej dzi�, Panie, ale wierz� w Twoje mi�osierdzie�.

W domu czeka� na niego Petroniusz, kt�ry, jak zwykle �z nocy dzie� czyni�c�, niedawno by� powr�ci�. Zd��y� jednak�e wzi�� ju� k�piel i nama�ci� si� do snu.

� Mam dla ciebie nowiny � rzek�. � By�em dzi� u Tuliusza Senecjona, u kt�rego by� i cezar. Nie wiem, sk�d Augu�cie przysz�o na my�l przyprowadzi� ze sob� ma�ego Rufiusa... Mo�e dlatego, by sw� urod� zmi�kczy� serce cezara. Na nieszcz�cie, dziecko, zmorzone snem, usn�o w czasie czytania, jak niegdy� Wespazjan, co widz�c Ahenobarbus cisn�� w nie pucharem i skaleczy� je ci�ko. Poppea zemdla�a, wszyscy za� s�yszeli, jak cezar rzek�: �Do�� mam tego przyp�odka!�, a to, wiesz, tyle znaczy, co �mier�!

� Nad August� zawis�a kara Bo�a � odpowiedzia� Winicjusz � ale czemu mi to m�wisz?

� M�wi� dlatego, �e ciebie i Ligi� �ciga� gniew Poppei, teraz za� ona, zaj�ta w�asnym nieszcz�ciem, mo�e poniecha zemsty i �atwiej da si� przejedna�. Zobacz� j� dzi� wiecz�r i b�d� z ni� m�wi�.

� Dzi�ki ci. Zwiastujesz mi dobr� nowin�.

� A ty si� wyk�p i spocznij. Usta masz sine i cie� z ciebie pozosta�.

Lecz Winicjusz spyta�:

� Zali nie m�wiono, kiedy odb�dzie si� pierwszy ludus matutinus?

� Za dziesi�� dni. Ale wezm� pierwej inne wi�zienia. Im wi�cej zostanie nam czasu, tym lepiej. Nie wszystko jeszcze stracone.

I tak m�wi�c, m�wi� to, w co sam ju� nie wierzy�, wiedzia� albowiem doskonale, �e skoro cezar w odpowiedzi na pro�b� Aliturusa znalaz� wspaniale brzmi�c� odpowied�, w kt�rej por�wna� si� z Brutusem, to dla Ligii nie ma ju� ratunku. Ukry� te� przez lito��, co s�ysza� u Senecjona, �e cezar i Tygellin postanowili wybra� dla siebie i dla przyjaci� najpi�kniejsze dziewice chrze�cija�skie i poha�bi� je przed m�k�, reszta za� mia�a by� wydana w sam dzie� igrzyska pretorianom i bestiariuszom.

Wiedz�c, �e Winicjusz w �adnym razie nie zechce prze�y� Ligii, umy�lnie krzepi� tymczasem nadziej� w jego sercu, naprz�d przez wsp�czucie dla niego, a po wt�re, �e temu estecie chodzi�o tak�e i o to, aby Winicjusz, je�li ma umrze�, umar� pi�knym, nie za� z twarz� wyniszczon� i sczernia�� od b�lu i bezsenno�ci.

� Powiem dzi� Augu�cie � rzek� � mniej wi�cej tak: �Uratuj Ligi� dla Winicjusza, a ja uratuj� dla ciebie Rufiusa�. I b�d� o tym my�la� naprawd�. Z Ahenobarbem jedno s�owo, powiedziane w stosownej chwili, mo�e kogo� uratowa� lub zgubi�. W najgorszym razie zyskamy na czasie.

� Dzi�ki ci � powt�rzy� Winicjusz.

� Najlepiej mi podzi�kujesz, gdy si� po�ywisz i spoczniesz. Na Aten�! Odysej w najwi�kszym nieszcz�ciu my�la� o �nie i jadle. Ca�� noc sp�dzi�e� pewno w wi�zieniu.

� Nie � odpowiedzia� Winicjusz. � Chcia�em p�j�� do wi�zienia teraz, ale jest rozkaz, aby nikogo nie dopuszczano. Dowiedz si� ty, Petroniuszu, czy rozkaz jest na dzi� tylko, czy a� do dnia igrzysk.

� Dowiem si� dzi� w nocy i jutro rano powiem ci, na jak d�ugo i dlaczego rozkaz zosta� wydany. A teraz, cho�by Helios mia� ze zmartwienia zej�� do kimeryjskich kraj�w, id� spa�, ty za� na�laduj mnie.

I rozeszli si�, lecz Winicjusz uda� si� do biblioteki i pocz�� pisa� list do Ligii.

Gdy sko�czy�, odni�s� go sam i wr�czy� chrze�cija�skiemu setnikowi, kt�ry natychmiast poszed� z nim do wi�zienia. Po chwili wr�ci� z pozdrowieniem od Ligii i z obietnic�, �e dzi� jeszcze odniesie jej odpowied�.

Winicjusz nie chcia� jednak wraca� i siad�szy na g�azie czeka� na list Ligii. S�o�ce wzbi�o si� ju� wysoko na niebie i przez Clivus Argentarius nap�ywa�y na Forum, jak zwykle, t�umy ludzi. Przekupnie wywo�ywali swoje towary; wr�bici polecali przechodniom swe us�ugi; obywatele ci�gn�li powa�nym krokiem ku rostrom, by s�ucha� przygodnych m�wc�w lub rozpowiada� sobie wzajemnie naj�wie�sze nowiny. W miar� jak upa� dogrzewa� coraz silniej, gromady pr�niak�w chroni�y si� pod portyki �wi�ty�, spod kt�rych wylatywa�y co chwila z wielkim �opotem skrzyde� ca�e stada go��bi, rozb�yskuj�c bia�ymi pi�rami w jasno�ci s�onecznej i b��kicie.

Pod nadmiarem �wiat�a, pod wp�ywem gwaru, ciep�a i niezmiernego znu�enia oczy Winicjusza pocz�y si� klei�. Monotonne okrzyki ch�opc�w, graj�cych obok w mor�, i miarowe kroki �o�nierzy ko�ysa�y go do snu. Kilkakro� podni�s� jeszcze g�ow� i obj�� oczyma wi�zienie, po czym opar� j� o zr�b skalny, westchn�� jak dziecko, kt�re usypia po d�ugim p�aczu, i usn��.

I wnet opad�y go widzenia. Zdawa�o mu si�, �e w�r�d nocy niesie na r�ku Ligi� przez nieznan� winnic�, a przed nim idzie Pomponia Grecyna z kagankiem w r�ku i �wieci. Jaki� g�os, jakby g�os Petroniusza, wo�a� za nim z daleka: �Wr�� si�!� Lecz on nie zwa�a� na owo wo�anie i szed� dalej za Pomponi�, p�ki nie doszli do chaty, w kt�rej progu sta� Piotr Aposto�. W�wczas on pokaza� mu Ligi� i rzek�: �Idziemy z areny, panie, ale nie mo�emy jej obudzi�, zbud� ty j��. Lecz Piotr odpowiedzia�: �Chrystus sam przyjdzie j� zbudzi�!�

Potem obrazy pocz�y mu si� miesza�. Widzia� przez sen Nerona i Poppe� trzymaj�c� na r�ku ma�ego Rufiusa ze skrwawionym czo�em, kt�re obmywa� Petroniusz, i Tygellina posypuj�cego popio�em sto�y zastawione kosztownymi potrawami, i Witeliusza po�eraj�cego owe potrawy, i mn�stwo innych augustian�w siedz�cych przy uczcie. On sam spoczywa� przy Ligii; lecz mi�dzy sto�ami chodzi�y lwy, kt�rym z p�owych br�d �cieka�a krew. Ligia prosi�a go, by j� wyprowadzi�, a jego ogarn�a bezw�adno�� tak straszna, i� nie m�g� si� nawet poruszy�. Za czym w widzeniach jego nasta� bezw�ad jeszcze wi�kszy i wreszcie wszystko zapad�o w ciemno�� zupe�n�.

Z g��bokiego snu zbudzi� go dopiero �ar s�oneczny i okrzyki, kt�re rozleg�y si� tu� obok miejsca, na kt�rym siedzia�. Winicjusz przetar� oczy: ulica roi�a si� od ludzi, lecz dwaj biegacze, przybrani w ��te tuniki, rozsuwali d�ugimi trzcinami t�um, krzycz�c i czyni�c miejsce dla wspania�ej lektyki, kt�r� nios�o czterech silnych niewolnik�w egipskich.

W lektyce siedzia� jaki� cz�owiek przybrany w bia�e szaty, kt�rego twarzy nie by�o dobrze wida�, albowiem tu� przy oczach trzyma� zw�j papirusu i odczytywa� co� pilnie.

� Miejsce dla szlachetnego augustianina! � wo�ali biegacze.

Ulica by�a jednak tak nat�oczona, �e lektyka musia�a si� na chwil� zatrzyma�. W�wczas augustianin opu�ci� niecierpliwie zw�j papieru i wychyli� g�ow� wo�aj�c:

� Rozp�dzi� mi tych nicponi�w! Pr�dzej!

Nagle, spostrzeg�szy Winicjusza, cofn�� g�ow� i podni�s� szybko do oczu zw�j papieru.

A Winicjusz przeci�gn�� r�k� po czole s�dz�c, �e �ni jeszcze.

W lektyce siedzia� Chilo.

Tymczasem biegacze utorowali drog� i Egipcjanie mieli ruszy� naprz�d, gdy nagle m�ody trybun, kt�ry w jednej chwili zrozumia� wiele rzeczy przedtem dla niego niezrozumia�ych, przybli�y� si� do lektyki.

� Pozdrowienie ci, Chilonie! � rzek�.

� M�odzie�cze � odpowiedzia� z godno�ci� i dum� Grek, usi�uj�c swej twarzy nada� wyraz spokoju, kt�rego w duszy nie mia� � witaj, ale mnie nie zatrzymuj, gdy� �piesz� si� do przyjaciela mego, szlachetnego Tygellina.

A Winicjusz, chwyciwszy za kraw�d� lektyki, pochyli� si� ku niemu i patrz�c mu wprost w oczy, rzek� zni�onym g�osem:

� Ty� wyda� Ligi�?...

� Kolosie Memnona! � zawo�a� z przestrachem Chilo.

Lecz w oczach Winicjusza nie by�o gro�by, wi�c strach starego Greka przeszed� szybko. Pomy�la�, �e jest pod opiek� Tygellina i samego cezara, to jest pot�g, przed kt�rymi dr�y wszystko, i �e otaczaj� go silni niewolnicy, a za� Winicjusz stoi przed nim bezbronny, z wyn�dznia�� twarz� i postaw� zgi�t� przez b�l.

Na t� my�l wr�ci�a mu zuchwa�o��. Utkwi� w Winicjusza swe oczy, okolone czerwonymi obw�dkami, i odszepn��:

� A ty, gdym umiera� z g�odu, kaza�e� mnie sch�osta�.

Na chwil� umilkli obaj, po czym ozwa� si� g�uchy g�os Winicjusza:

� Skrzywdzi�em ci�, Chilonie!...

W�wczas Grek podni�s� g�ow� i klasn�wszy w palce, co w Rzymie by�o oznak� lekcewa�enia i pogardy, odrzek� tak g�o�no, aby wszyscy mogli go s�ysze�:

� Przyjacielu, je�li masz do mnie pro�b�, przyjd� do domu mego na Eskwilinie o rannej porze, w kt�rej po k�pieli przyjmuj� go�ci i klient�w.

I skin�� r�k�, a na �w znak Egipcjanie podnie�li lektyk�, niewolnicy za�, przybrani w ��te tuniki, pocz�li wo�a� machaj�c trzcinami:

� Miejsce dla lektyki szlachetnego Chilona Chilonidesa! Miejsce! Miejsce!...

Rozdzia� pi��dziesi�ty sz�sty

Zanim Flawiusze wznie�li Koloseum, amfiteatra w Rzymie budowano przewa�nie z drzewa, tote� wszystkie niemal sp�on�y w czasie po�aru. Nero jednak dla wyprawienia przyobiecanych igrzysk kaza� wznie�� kilka, a mi�dzy nimi jeden olbrzymi, na kt�ry zaraz po ugaszeniu ognia pocz�to sprowadza� morzem i Tybrem pot�ne pnie drzew, wyci�tych na stokach Atlasu. Poniewa� igrzyska wspania�o�ci� i liczb� ofiar mia�y przej�� wszystkie poprzednie, dodano wi�c obszerne pomieszczenia dla ludzi i zwierz�t. Tysi�ce rzemie�lnik�w pracowa�o nad budow� dniem i noc�. Budowano i ozdabiano bez wytchnienia. Lud opowiada� sobie cuda o oparciach wyk�adanych br�zem, bursztynem, ko�ci� s�oniow�, per�owcem i skorupnikiem zamorskich ��wi�w. Biegn�ce wzd�u� siedze� kana�y, nape�nione lodowat� wod� z g�r, mia�y utrzymywa� w budynku ch��d przyjemny, nawet w czasie najwi�kszych upa��w. Olbrzymie purpurowe velarium zabezpiecza�o od promieni s�onecznych. Mi�dzy rz�dami siedze� ustawiono kadzielnice do palenia wonno�ci arabskich; w g�rze pomieszczono przyrz�dy do skrapiania widz�w ros� szafranow� i werwen�. S�ynni budowniczowie, Sewerus i Ceder, wysilili ca�� sw� wiedz�, by wznie�� amfiteatr niezr�wnany, a zarazem mog�cy pomie�ci� tak� liczb� ciekawych, jakiej dot�d �aden ze znanych nie m�g� pomie�ci�.

Tote� w dniu, w kt�rym mia� rozpocz�� si� ludus matutinus, t�umy gawiedzi czeka�y od �witu na otwarcie wr�t, ws�uchuj�c si� z lubo�ci� w ryk lw�w, chrapliwe beczenie panter i wycie ps�w. Zwierz�tom nie dawano je�� od dw�ch dni, a natomiast przesuwano przed nimi zakrwawione kawa�y mi�sa, by tym bardziej pobudzi� w nich w�ciek�o�� i g��d. Chwilami te� zrywa�a si� taka burza dzikich g�os�w, �e ludzie stoj�cy przed cyrkiem nie mogli rozmawia�, a wra�liwsi bledli ze strachu. Lecz wraz ze wschodem s�o�ca zabrzmia�y w obr�bie cyrku pie�ni dono�ne, ale spokojne, kt�rych s�uchano ze zdziwieniem, powtarzaj�c sobie wzajem: �Chrze�cijanie! Chrze�cijanie!� Jako� mnogie ich zast�py sprowadzono do amfiteatru jeszcze w nocy i nie z jednego tylko wi�zienia, jak by� pierwotny zamiar, ale ze wszystkich po trochu. Wiedziano w t�umie, �e widowiska poci�gn� si� przez ca�e tygodnie i miesi�ce, ale spierano si�, czy z t� cz�ci� chrze�cijan, kt�ra by�a przeznaczona na dzi�, zdo�aj� sko�czy� w ci�gu jednego dnia. G�osy m�skie, kobiece i dziecinne, �piewaj�ce pie�� porann�, by�y tak liczne, i� znawcy utrzymywali, �e cho�by po sto i dwie�cie cia� wysy�ano naraz, zwierz�ta zm�cz� si�, nasyc� i do wieczora nie potrafi� wszystkich porozrywa�. Inni twierdzili, �e zbyt wielka liczba ofiar, wyst�puj�cych jednocze�nie na arenie, rozrywa uwag� i nie pozwala lubowa� si� jak nale�y widowiskiem. W miar� jak zbli�a�a si� chwila otwarcia korytarzy prowadz�cych do wn�trza, zwanych vomitoriami, lud o�ywia� si�, rozwesela� i spiera� o rozmaite tycz�ce widowiska rzeczy. Pocz�y si� tworzy� stronnictwa, podnosz�ce wi�ksz� sprawno�� lw�w lub tygrys�w w rozdzieraniu ludzi. Tu i �wdzie czyniono zak�ady. Inni jednak rozprawiali o gladiatorach, kt�rzy mieli wyst�pi� przed chrze�cijanami na arenie, i zn�w tworzy�y si� stronnictwa to Samnit�w, to Gal�w, to Mirmilon�w, to Trak�w, to sieciarzy. Wczesnym rankiem wi�ksze lub mniejsze ich oddzia�y pocz�y pod przyw�dztwem mistrz�w, zwanych lanistami, nap�ywa� do amfiteatru. Nie chc�c si� utrudza� przed czasem, szli bez zbroi, cz�sto zupe�nie nadzy, cz�sto z zielonymi ga��ziami w r�ku lub uwie�czeni w kwiaty, m�odzi, pi�kni w �wietle porannym i pe�ni �ycia. Cia�a ich b�yszcz�ce od oliwy, pot�ne, jakby wykowane w marmurze, wprawia�y w zachwyt rozmi�owany w kszta�tach lud. Wielu z nich znano osobi�cie i co chwila rozlega�y si� okrzyki: �Witaj, Furnius! Witaj, Leo! Witaj, Maksymus! Witaj, Diomedes!� M�ode dziewcz�ta wznosi�y ku nim oczy pe�ne mi�o�ci, oni za� upatrywali, gdzie kt�ra najpi�kniejsza, i odzywali si� do nich �artobliwymi s�owami, jakby �adna troska nie ci��y�a nad nimi, przesy�aj�c ca�usy lub wo�aj�c: �Obejmij, nim �mier� obejmie!� Po czym znikali w bramach, z kt�rych wielu nie mia�o ju� wyj�� wi�cej. Lecz coraz nowe pochody rozrywa�y uwag� t�um�w. Za gladiatorami szli mastygoforowie, to jest ludzie zbrojni w bicze, kt�rych obowi�zkiem by�o smaga� i podnieca� walcz�cych. Potem mu�y ci�gn�y w stron� spoliarium ca�e szeregi woz�w, na kt�rych pouk�adane by�y stosy drewnianych trumien. Na ten widok cieszy� si� lud, wnioskuj�c z ich liczby o ogromie widowiska.

Za czym ci�gn�li ludzie, kt�rzy mieli dobija� rannych, przebrani tak, aby ka�dy podobny by� do Charona lub do Merkurego, za czym ludzie pilnuj�cy porz�dku w cyrku, rozdaj�cy siedzenia, za czym niewolnicy do roznoszenia potraw i ch�odnik�w, a wreszcie pretorianie, kt�rych ka�dy cezar zawsze miewa� w amfiteatrze pod r�k�.

Otworzono wreszcie vomitoria i t�umy run�y do �rodka. Lecz takie by�o mn�stwo zgromadzonych, �e p�yn�li i p�yn�li przez ca�e godziny, a� dziwno by�o, �e amfiteatr mo�e tak nieprzeliczon� czer� poch�on��. Ryki zwierz�t, czuj�cych wyziewy ludzkie, wzmog�y si� jeszcze. Lud hucza� w cyrku przy zajmowaniu miejsc jak fala w czasie burzy.

Przyby� na koniec prefekt miasta w otoczeniu wigil�w, a po nim nieprzerwanym ju� �a�cuchem pocz�y si� zmienia� lektyki senator�w, konsul�w, pretor�w[443], edyl�w[444], urz�dnik�w publicznych i pa�acowych, starszyzny pretoria�skiej, patrycjusz�w i wykwintnych kobiet. Niekt�re lektyki poprzedzali liktorowie[445], nios�cy siekiery w�r�d p�ku r�zg, inne t�umy niewolnik�w. W s�o�cu migota�y z�ocenia lektyk, bia�e i r�nobarwne suknie, pi�ra, zausznice[446], klejnoty, stal topor�w. Z cyrku dochodzi�y okrzyki, jakimi lud wita� pot�nych dostojnik�w. Od czasu do czasu przybywa�y jeszcze niewielkie oddzia�y pretorian�w.

Lecz kap�ani z rozmaitych �wi�ty� przybyli nieco p�niej, a za nimi dopiero niesiono �wi�te dziewice Westy, kt�re poprzedzali liktorowie. Z rozpocz�ciem widowiska czekano ju� tylko na cezara, kt�ry te� nie chc�c nara�a� ludu na zbyt d�ugie oczekiwanie i pragn�c uj�� go sobie po�piechem, przyby� niebawem w towarzystwie Augusty i augustian�w.

Petroniusz przyby� mi�dzy augustianami, maj�c w swej lektyce Winicjusza. �w wiedzia�, �e Ligia jest chora i bezprzytomna, ale poniewa� w ostatnich dniach dost�p do wi�zienia by� jak najsurowiej strze�ony, poniewa� dawne stra�e zast�piono nowymi, kt�rym nie wolno by�o rozmawia� ze str�ami, jak r�wnie� udziela� najmniejszych wiadomo�ci tym, kt�rzy przychodzili pyta� o wi�ni�w, nie by� wi�c pewien, czy nie ma jej mi�dzy ofiarami przeznaczonymi na pierwszy dzie� widowiska. Dla lw�w mogli wys�a� i chor�, cho�by bezprzytomn�. Ale poniewa� ofiary mia�y by� poobszywane w sk�ry zwierz�t i wysy�ane ca�ymi gromadami na aren�, przeto nikt z widz�w nie m�g� sprawdzi�, czy jedna wi�cej lub mniej znajduje si� mi�dzy nimi, i nikt �adnej rozpozna�. Str�e i ca�a s�u�ba amfiteatru by�a przekupiona, z bestiariuszami stan�� za� uk�ad, �e ukryj� Ligi� w jakim� ciemnym zak�tku amfiteatru, a noc� wydadz� j� w r�ce pewnego Winicjuszowego dzier�awcy, kt�ry natychmiast wywiezie j� w G�ry Alba�skie. Petroniusz, przypuszczony do tajemnicy, radzi� Winicjuszowi, by otwarcie uda� si� z nim do amfiteatru i dopiero przy wej�ciu wymkn�� si� w t�oku i po�pieszy� do loch�w, gdzie dla unikni�cia mo�liwych pomy�ek osobi�cie mia� wskaza� str�om Ligi�.

Str�e pu�cili go ma�ymi drzwiczkami, kt�rymi wychodzili sami. Jeden z nich, imieniem Syrus, poprowadzi� go natychmiast do chrze�cijan. Po drodze rzek�:

� Nie wiem, panie, czy znajdziesz, czego szukasz. My dopytywali�my si� o dziewic� imieniem Ligia, nikt jednak nie da� nam odpowiedzi, ale by� mo�e, i� nie ufaj� nam.

� Du�o ich jest? � pyta� Winicjusz.

� Wielu musi, panie, pozosta� na jutro.

� Czy s� chorzy mi�dzy nimi?

� Takich, kt�rzy by nie mogli usta� na nogach, nie masz.

To rzek�szy Syrus otworzy� drzwi i weszli jakby do ogromnej izby, ale niskiej i ciemnej, �wiat�o bowiem przychodzi�o do niej jedynie przez zakratowane otwory, oddzielaj�ce j� od areny. Winicjusz z pocz�tku nie m�g� nic dojrze�, s�ysza� tylko w izbie szmer g�os�w i okrzyki ludu, dochodz�ce z amfiteatru. Lecz po chwili, gdy oczy jego przywyk�y do zmroku, ujrza� ca�e gromady dziwacznych istot, podobnych do wilk�w i nied�wiedzi. Byli to chrze�cijanie, poobszywani w sk�ry zwierz�t. Jedni z nich stali, drudzy modlili si� kl�cz�c. Tu i �wdzie z d�ugich w�os�w, sp�ywaj�cych po sk�rze, mo�na by�o odgadn��, �e ofiara jest kobiet�. Matki, podobne do wilczyc, nosi�y na r�ku r�wnie� kosmato obszyte dzieci. Lecz spod sk�r wychyla�y si� twarze jasne, oczy w mroku po�yskiwa�y rado�ci� i gor�czk�. Widocznym by�o, �e wi�ksz� cz�� tych ludzi opanowa�a jedna my�l, wy��czna i zaziemska, kt�ra jeszcze za �ycia znieczuli�a ich na wszystko, co si� ko�o nich dzia� i co ich spotka� mog�o. Niekt�rzy, zapytywani o Ligi� przez Winicjusza, patrzyli na� oczyma jakby zbudzonymi ze snu, nie odpowiadaj�c na pytania; inni u�miechali si� do niego k�ad�c palce na ustach lub wskazuj�c na �elazne kraty, przez kt�re wchodzi�y jasne snopy blasku. Dzieci tylko p�aka�y gdzieniegdzie, przestraszone rykiem bestii, wyciem ps�w, wrzaskiem ludu i podobnymi do zwierz�t postaciami w�asnych rodzic�w. Winicjusz, id�c obok str�a Syrusa, patrzy� w twarze, szuka�, rozpytywa�, chwilami potyka� si� o cia�a tych, kt�rzy pomdleli z nat�oku, zaduchu i gor�ca, i przeciska� si� dalej w ciemn� g��b izby, kt�ra zdawa�a si� by� tak obszern� jak ca�y amfiteatr.

Lecz nagle zatrzyma� si�, albowiem zdawa�o mu si�, �e w pobli�u kraty ozwa� si� jaki� znajomy mu g�os. Pos�uchawszy przez chwil�, zawr�ci� i przecisn�wszy si� przez t�um, stan�� blisko. Snop �wiat�a pada� na g�ow� m�wi�cego i w blasku tym Winicjusz rozpozna� spod wilczej sk�ry wychud�� i nieub�agan� twarz Kryspa.

� �a�ujcie za grzechy wasze � m�wi� Kryspus � bo oto chwila zaraz nadejdzie. Ale kto my�li, �e sam� �mierci� okupi winy, ten nowy grzech pope�nia i str�cony b�dzie w ogie� wieczny. Ka�dym grzechem waszym, kt�ry�cie za �ycia pope�nili, odnawiali�cie m�k� Pana, jak�e wi�c �miecie mniema�, by ta, kt�ra was czeka, mog�a tamt� okupi�? Jednak� �mierci� pomr� dzi� sprawiedliwi i grzeszni, ale Pan swoich odr�ni. Biada wam, albowiem k�y lw�w podr� cia�a wasze, ale nie podr� win waszych ni waszego rachunku z Bogiem. Pan okaza� do�� mi�osierdzia, gdy pozwoli� na krzy� si� przybi�, ale odt�d b�dzie tylko s�dzi�, kt�ry �adnej winy bez kary nie zostawi. Wi�c kt�rzy�cie my�leli, i� m�k� zg�adzicie grzechy wasze, blu�nili�cie przeciw sprawiedliwo�ci Boskiej i tym g��biej b�dziecie pogr��eni. Sko�czy�o si� mi�osierdzie, a przyszed� czas gniewu Bo�ego. Oto za chwil� staniecie przed strasznym s�dem, wobec kt�rego zaledwie cnotliwy si� ostoi. �a�ujcie za grzechy, albowiem otwarte s� czelu�ci piekielne, i biada wam, m�owie i �ony, biada, rodzice i dzieci!

I wyci�gn�wszy ko�ciste d�onie trz�s� nimi nad pochylonymi g�owami, nieustraszony, ale te� i nieub�agany nawet wobec �mierci, na kt�r� za chwil� p�j�� mieli wszyscy owi skaza�cy. Po jego s�owach ozwa�y si� g�osy: ��a�ujmy za grzechy nasze!� , po czym zapad�o milczenie i s�ycha� by�o tylko p�acz dzieci i uderzenia r�k o piersi. Winicjuszowi za� krew �ci�a si� w �y�ach. On, kt�ry ca�� nadziej� z�o�y� w mi�osierdziu Chrystusa, us�ysza� teraz, �e nadszed� dzie� gniewu i �e mi�osierdzia nie zjedna nawet �mier� na arenie. Przez g�ow� przebieg�a mu wprawdzie jasna i szybka jak b�yskawica my�l, �e Piotr Aposto� inaczej przem�wi�by do tych maj�cych umrze�, niemniej jednak gro�ne, pe�ne fanatyzmu s�owa Kryspa i ta ciemna izba z kratami, za kt�rymi by�o pole m�ki, i blisko�� jej, i nat�ok ofiar przybranych ju� na �mier� nape�ni�y mu dusz� zgroz� i przera�eniem. Wszystko to razem wzi�te wyda�o mu si� straszne i stokro� okropniejsze ni� najkrwawsze bitwy, w kt�rych bra� udzia�. Zaduch i �ar pocz�y go dusi�. Pot zimny wyst�pi� mu na czo�o. Chwyci�a go obawa, �e zemdleje jak ci, o kt�rych cia�a potyka� si� czyni�c poszukiwania w g��bi izby, wi�c gdy pomy�la� jeszcze, �e lada chwila mog� otworzy� kraty, pocz�� wo�a� g�o�no Ligii i Ursusa, w nadziei, �e je�li nie oni, to kto� znaj�cy ich mu odpowie.

Jako� natychmiast jaki� cz�owiek, przybrany za nied�wiedzia, poci�gn�� go za tog� i rzek�:

� Panie, zostali w wi�zieniu. Mnie ostatniego wyprowadzono i widzia�em j� chor� na �o�u.

� Kto jeste�? � spyta� Winicjusz.

� Fossor, w kt�rego chacie Aposto� chrzci� ci�, panie. Uwi�ziono mnie przed trzema dniami, a dzi� ju� umr�.

Winicjusz odetchn��. Wchodz�c tu, �yczy� sobie znale�� Ligi�, obecnie za� got�w by� dzi�kowa� Chrystusowi, �e jej tu nie ma, i w tym widzie� znak Jego mi�osierdzia.

Tymczasem fossor poci�gn�� go jeszcze raz za tog� i rzek�:

� Pami�tasz, panie, �e to ja zaprowadzi�em ci� do Korneliuszowej winnicy, gdzie w szopie naucza� Aposto�?

� Pami�tam � odpowiedzia� Winicjusz.

� Widzia�em go p�niej na dzie� przedtem, nim mnie uwi�zili. Pob�ogos�awi� mi i m�wi�, i� przyjdzie do amfiteatru prze�egna� gin�cych. Chcia�bym na niego patrze� w chwili �mierci i widzie� znak krzy�a, bo w�wczas �atwiej mi b�dzie umrze�, wi�c je�li wiesz, panie, gdzie on jest, to mi powiedz.

Winicjusz zni�y� g�os i odrzek�:

� Jest mi�dzy lud�mi Petroniusza, przebrany za niewolnika. Nie wiem, gdzie wybrali miejsce, ale wr�c� do cyrku i zobacz�. Ty patrz na mnie, gdy wyjdziecie na aren�, ja za� podnios� si� i zwr�c� g�ow� w ich stron�. W�wczas go odnajdziesz oczyma.

� Dzi�ki ci, panie, i pok�j z tob�.

� Niech ci Zbawiciel b�dzie mi�o�ciw.

� Amen.

Winicjusz wyszed� z cuniculum i uda� si� do amfiteatru, gdzie mia� miejsce obok Petroniusza, w�r�d innych augustian�w.

� Jest? � zapyta� go Petroniusz.

� Nie ma jej. Zosta�a w wi�zieniu.

� S�uchaj, co mi jeszcze przysz�o na my�l, ale s�uchaj�c patrz na przyk�ad na Nigidi�, aby si� zdawa�o, �e rozmawiamy o jej uczesaniu... Tygellinus i Chilo spogl�daj� na nas w tej chwili... S�uchaj wi�c: niech Ligi� noc� w�o�� w trumn� i wynios� z wi�zienia, jako umar��, reszty si� domy�lasz.

� Tak � odpowiedzia� Winicjusz.

Dalsz� rozmow� przerwa� im Tuliusz Senecjo, kt�ry pochyliwszy si� ku nim, rzek�:

� Nie wiecie, czy chrze�cijanom dadz� bro�?

� Nie wiemy � odpowiedzia� Petroniusz.

� Wola�bym, gdyby j� dali � m�wi� Tuliusz � inaczej arena zbyt pr�dko staje si� podobna do jatek rze�niczych. Ale co za przepyszny amfiteatr!

Rzeczywi�cie, widok by� wspania�y. Ni�sze siedzenia, nabite togami, biela�y jak �nieg. W wyz�oconym podium siedzia� cezar w diamentowym naszyjniku, ze z�otym wie�cem na g�owie, obok niego pi�kna i pos�pna Augusta, obok po obu stronach westalki, wielcy urz�dnicy, senatorowie w bramowanych[447] p�aszczach, starszyzna wojskowa w b�yszcz�cych zbrojach, s�owem, wszystko, co w Rzymie by�o pot�ne, �wietne i bogate. W dalszych rz�dach siedzieli rycerze, a wy�ej czernia�o kr�giem morze g��w ludzkich, nad kt�rymi od s�upa do s�upa zwiesza�y si� girlandy, uwite z r�, lilii, sasanek, bluszczu i winogradu.

Lud rozmawia� g�o�no, nawo�ywa� si�, �piewa�, chwilami wybucha� �miechem nad jakim� dowcipnym s�owem, kt�re przesy�ano sobie z rz�du do rz�du, i tupa� z niecierpliwo�ci, by przy�pieszy� widowisko.

Wreszcie tupanie sta�o si� podobne do grzmot�w i nieustaj�ce. W�wczas prefekt miasta, kt�ry poprzednio ju� by� ze �wietnym orszakiem objecha� aren�, da� znak chustk�, na kt�ry w amfiteatrze odpowiedzia�o powszechne: �Aaa!...�, wyrwane z tysi�c�w piersi.

Zwykle widowisko rozpoczyna�o si� od �ow�w na dzikiego zwierza, w kt�rych celowali rozmaici barbarzy�cy z p�nocy i po�udnia, tym razem jednak zwierz�t mia�o by� a� nadto, rozpocz�to wi�c od andabat�w, to jest od ludzi przybranych w he�my bez otwor�w na oczy, a zatem bij�cych si� na o�lep. Kilkunastu ich, wyszed�szy naraz na aren�, pocz�o macha� mieczami w powietrzu; mastygoforowie za pomoc� d�ugich wide� posuwali jednych ku drugim, aby mog�o przyj�� do spotkania. Wykwintniejsi widzowie patrzyli oboj�tnie i z pogard� na podobne widowisko, lecz lud bawi� si� niezgrabnymi ruchami szermierzy, gdy za� trafia�o si�, �e spotykali si� plecami, wybucha� g�o�nym �miechem, wo�aj�c: �W prawo!�, �W lewo!�, �Wprost!�, i cz�sto myl�c umy�lnie przeciwnik�w.

Kilka par sczepi�o si� jednak i walka poczyna�a by� krwaw�. Zawzi�tsi zapa�nicy rzucali tarcze i podaj�c sobie lewe r�ce, aby nie roz��czy� si� wi�cej, prawymi walczyli na zab�j. Kto pad�, podnosi� palce do g�ry, b�agaj�c tym znakiem lito�ci, lecz na pocz�tku widowiska lud zwykle domaga� si� �mierci ranionych, zw�aszcza gdy chodzi�o o andabat�w, kt�rzy maj�c twarze zakryte pozostawali mu nie znani. Z wolna liczba walcz�cych zmniejsza�a si� coraz bardziej, a gdy wreszcie pozosta�o dw�ch tylko, popchni�to ich ku sobie tak, �e spotkawszy si� padli obaj na piasek i zak�uli si� na nim wzajemnie. W�wczas, w�r�d okrzyk�w: �Dokonano!�[448] � pos�ugacze uprz�tn�li trupy, pachol�ta za� zagrabi�y krwawe �lady na arenie i potrz�sn�y j� listkami szafranu.

Teraz mia�a nast�pi� powa�niejsza walka, budz�ca zaciekawienie nie tylko mot�ochu, ale i ludzi wykwintnych, w czasie kt�rej m�odzi patrycjusze czynili nieraz ogromne zak�ady, zgrywaj�c si� cz�stokro� do nitki. Wraz te� zacz�y kr��y� z r�k do r�k tabliczki, na kt�rych wypisywano imiona ulubie�c�w, a zarazem ilo�� sestercji, jak� ka�dy stawia� za swoim wybranym. Spectati, to jest zapa�nicy, kt�rzy wyst�powali ju� na arenie i odnosili na niej zwyci�stwa, zyskiwali najwi�cej zwolennik�w, lecz mi�dzy graj�cymi byli i tacy, kt�rzy stawiali znaczne sumy na gladiator�w nowych i ca�kiem nie znanych, w tej nadziei, �e na wypadek ich zwyci�stwa zagarn� olbrzymie zyski. Zak�ada� si� sam cezar i kap�ani, i westalki, i senatorowie, i rycerze, i lud. Ludzie z gminu, gdy zbrak�o im pieni�dzy, stawiali cz�sto w zak�ad w�asn� wolno��. Czekano te� z biciem serca, a nawet i trwog�, na ukazanie si� szermierzy i niejeden czyni� g�o�ne �luby bogom, by zjedna� ich opiek� dla swego ulubie�ca.

Jako� gdy ozwa�y si� przera�liwe odg�osy tr�b, w amfiteatrze uczyni�a si� cisza oczekiwania. Tysi�ce oczu zwr�ci�o si� ku wielkim wrzeci�dzom, do kt�rych zbli�y� si� cz�owiek przybrany za Charona i w�r�d og�lnego milczenia trzykrotnie zastuka� w nie m�otem, niby wywo�uj�c na �mier� tych, kt�rzy byli za nimi ukryci. Po czym otworzy�y si� z wolna obie po�owy bramy, ukazuj�c czarn� czelu��, z kt�rej pocz�li wysypywa� si� na jasn� aren� gladiatorowie. Szli oddzia�ami po dwudziestu pi�ciu ludzi, osobno Trakowie, osobno Mirmilonowie, Samnici, Galowie, wszyscy ci�ko zbrojni, a wreszcie retiarii, dzier��cy w jednym r�ku sie�, w drugim tr�jz�b. Na ich widok tu i �wdzie zerwa�y si� po �awkach oklaski, kt�re wkr�tce zmieni�y si� w jedn� ogromn� i przeci�g�� burz�. Od g�ry do do�u wida� by�o rozpalone twarze, klaszcz�ce d�onie i otwarte usta, z kt�rych wyrywa�y si� okrzyki. Oni za� okr��yli ca�� aren� krokiem r�wnym i spr�ystym, migoc�c or�em i bogatymi zbrojami, po czym zatrzymali si� przed cesarskim podium dumni, spokojni i �wietni. Przera�liwy g�os rogu uciszy� oklaski, a w�wczas zapa�nicy wyci�gn�li w g�r� prawice i wznosz�c oczy i g�owy ku cesarzowi, pocz�li wo�a�, a raczej �piewa� przeci�g�ymi g�osami:

Ave, caesar imperator! �

Morituri te salutant![449]

Za czym rozsun�li si� szybko, zajmuj�c osobne miejsca na okr�gu areny. Mieli na siebie uderza� ca�ymi oddzia�ami, lecz pierwej dozwolono s�ynniejszym szermierzom stoczy� ze sob� szereg pojedynczych walk, w kt�rych najlepiej okazywa�a si� si�a, zr�czno�� i odwaga przeciwnik�w. Jako� wnet spomi�dzy �Gal�w� wysun�� si� zapa�nik, znany dobrze mi�o�nikom amfiteatru pod imieniem �Rze�nika� (Lanio), zwyci�zca w wielu igrzyskach. W wielkim he�mie na g�owie i pancerzu, opinaj�cym z przodu i z ty�u jego pot�n� pier�, wygl�da� w blasku na ��tej arenie jak olbrzymi b�yszcz�cy �uk. Nie mniej s�ynny retiarius, Kalendio, wyst�pi� przeciw niemu.

Mi�dzy widzami pocz�to si� zak�ada�:

� Pi��set sestercji za Galem!

� Pi��set za Kalendiem!

� Na Herkulesa! Tysi�c!

� Dwa tysi�ce!

Tymczasem Gal doszed�szy do �rodka areny, pocz�� si� zn�w cofa� z nastawionym mieczem i zni�aj�c g�ow� przypatrywa� si� uwa�nie przez otwory w przy�bicy przeciwnikowi, lekki za�, o �licznych pos�gowych kszta�tach retiarius, ca�kiem nagi, pr�cz przepaski w biodrach, okr��a� szybko ci�kiego nieprzyjaciela, machaj�c z wdzi�kiem sieci�, pochylaj�c lub podnosz�c tr�jz�b i �piewaj�c zwyk�� pie�� sieciarzy�:

Nie chc� ciebie, ryby szukam, �

Czemu zmykasz, Galu?[450]

Lecz Gal nie zmyka�, po chwili bowiem zatrzyma� si� i stan�wszy w miejscu, pocz�� obraca� si� tylko nieznacznym ruchem, tak aby zawsze mie� z przodu nieprzyjaciela. W jego postaci i potwornie wielkiej g�owie by�o teraz co� strasznego. Widzowie rozumieli doskonale, �e to ci�kie, zakute w mied� cia�o zbiera si� do nag�ego rzutu, kt�ry mo�e walk� rozstrzygn��. Sieciarz tymczasem to przyskakiwa� do niego, to odskakiwa�, czyni�c swymi potr�jnymi wid�ami ruchy tak szybkie, �e wzrok ludzki z trudno�ci� m�g� za nimi pod��y�. D�wi�k z�b�w o tarcz� rozleg� si� kilkakrotnie, lecz Gal ani si� zachwia�, daj�c tym �wiadectwo olbrzymiej swej si�y. Ca�a jego uwaga zdawa�a si� by� skupion� nie na tr�jz�b, ale na sie�, kt�ra kr��y�a ustawicznie nad jego g�ow� jak ptak z�owrogi. Widzowie, zatrzymawszy oddech w piersi, �ledzili mistrzowsk� gr� gladiator�w. Lanio, upatrzywszy chwil�, run�� wreszcie na przeciwnika, �w za� z r�wn� szybko�ci� przemkn�� si� pod jego mieczem i wzniesionym ramieniem, wyprostowa� si� i rzuci� sieci�.

Gal, zwr�ciwszy si� na miejscu, zatrzyma� j� tarcz�, po czym rozskoczyli si� obaj. W amfiteatrze zagrzmia�y okrzyki: �Macte!� � w ni�szych za� rz�dach pocz�to robi� nowe zak�ady. Sam cezar, kt�ry z pocz�tku rozmawia� z westalk� Rubri� i nie bardzo dot�d zwa�a� na widowisko, zwr�ci� g�ow� ku arenie.

Oni za� pocz�li zn�w walczy� tak wprawnie i z tak� dok�adno�ci� w ruchach, i� chwilami wydawa�o si�, �e chodzi im nie o �mier� lub �ycie, ale o wykazanie swej zr�czno�ci. Lanio, dwukrotnie jeszcze wywin�wszy si� z sieci, pocz�� si� na nowo cofa� ku okr�gowi areny. W�wczas jednak ci, kt�rzy trzymali przeciw niemu, nie chc�c, by wypocz��, pocz�li krzycze�: �Nacieraj!� Gal us�ucha� i natar�. Rami� sieciarza obla�o si� nagle krwi� i sie� mu zwis�a. Lanio skurczy� si� i skoczy� chc�c zada� cios ostatni. Lecz w tej chwili Kalendio, kt�ry umy�lnie uda�, �e nie mo�e ju� w�ada� sieci�, przegi�� si� w bok, unikn�� pchni�cia i wsun�wszy tr�jz�b mi�dzy kolana przeciwnika, zwali� go na ziemi�.

�w chcia� powsta�, lecz w mgnieniu oka spowi�y go fatalne sznury, w kt�rych ka�dym ruchem zapl�tywa� silniej r�ce i nogi. Tymczasem razy tr�jz�ba przygwa�d�a�y go raz po raz do ziemi. Raz jeszcze wysili� si�, wspar� na r�ku i wypr�y�, by powsta�, na pr�no! Podni�s� jeszcze ku g�owie mdlej�c� r�k�, w kt�rej nie m�g� ju� miecza utrzyma�, i pad� na wznak. Kalendio przycisn�� mu z�bami wide� szyj� do ziemi i wspar�szy si� obu r�kami na ich trzonie, zwr�ci� si� w stron� cesarskiej lo�y.

Ca�y cyrk pocz�� si� trz�� od oklask�w i ludzkiego ryku. Dla tych, kt�rzy trzymali za Kalendiem, by� on w tej chwili wi�kszy ni� cezar, ale w�a�nie dlatego znik�a w ich sercu zawzi�to�� i przeciw Laniowi, kt�ry kosztem krwi w�asnej nape�ni� im kieszenie. Rozdwoi�y si� wi�c �yczenia ludu. Na wszystkich �awach ukaza�y si� w po�owie znaki �mierci, w po�owie politowania, lecz sieciarz patrzy� tylko w lo�� cezara i westalek, czekaj�c, co oni postanowi�.

Na nieszcz�cie Nero nie lubi� Lania, albowiem na ostatnich igrzyskach przed po�arem, zak�adaj�c si� przeciw niemu, przegra� do Licyniusza znaczn� sum�, wysun�� wi�c r�k� z podium i zwr�ci� wielki palec ku ziemi.

Westalki powt�rzy�y znak natychmiast. W�wczas Kalendio przykl�k� na piersiach Gala, wydoby� kr�tki n�, kt�ry nosi� za pasem, i odchyliwszy zbroi ko�o szyi przeciwnika, wbi� mu po r�koje�� w gard�o tr�jk�tne ostrze.

� Peractum est! � rozleg�y si� g�osy w amfiteatrze.

Lanio za� drga� czas jaki� jak zar�ni�ty w� i kopa� nogami piasek, po czym wypr�y� si� i pozosta� nieruchomy.

Merkury nie potrzebowa� sprawdza� rozpalonym �elazem, czy �yje jeszcze. Wnet uprz�tni�to go i wyst�pi�y inne pary, po kt�rych przej�ciu zawrza�a dopiero walka ca�ych oddzia��w. Lud bra� w niej udzia� dusz�, sercem, oczyma: wy�, rycza�, �wista�, klaska�, �mia� si�, podnieca� walcz�cych, szala�. Na arenie podzieleni na dwa zast�py gladiatorowie walczyli z w�ciek�o�ci� dzikich zwierz�t: pier� uderza�a o pier�, cia�a splata�y si� w �miertelnym u�cisku, trzeszcza�y w stawach pot�ne cz�onki, miecze topi�y si� w piersiach i brzuchach, poblad�e usta bucha�y krwi� na piasek. Kilkunastu nowicjusz�w chwyci�a pod koniec trwoga tak straszna, �e wyrwawszy si� z zam�tu, pocz�li ucieka�, lecz mastygoforowie zagnali ich wnet w bitw� batami, zako�czonymi o�owiem. Na piasku potworzy�y si� wielkie ciemne plamy; coraz wi�cej nagich i zbrojnych cia� le�a�o pokotem na kszta�t snop�w. �ywi walczyli na trupach, potykali si� o zbroje, o tarcze, krwawili nogi o po�amany or� i padali. Lud nie posiada� si� z rado�ci, upaja� si� �mierci�, dysza� ni�, nasyca� oczy jej widokiem i z rozkosz� wci�ga� w p�uca jej wyziewy.

Zwyci�eni legli wreszcie niemal wszyscy. Zaledwie kilku rannych kl�k�o na �rodku areny i chwiej�c si� wyci�gn�o ku widzom r�ce z pro�b� o zmi�owanie. Zwyci�zcom rozdano nagrody, wie�ce, ga��zki oliwne i nast�pi�a chwila odpoczynku, kt�ra z rozkazu wszechw�adnego cezara zmieni�a si� w uczt�. W wazach zapalono wonno�ci. Skrapiacze zraszali lud deszczykiem szafrannym i fio�kowym. Roznoszono ch�odniki, pieczone mi�siwa, s�odkie ciasta, wino, oliw� i owoce. Lud po�era�, rozmawia� i wykrzykiwa� na cze�� cezara, by sk�oni� go do tym wi�kszej hojno�ci. Jako� gdy nasycono g��d i pragnienie, setki niewolnik�w wnios�y pe�ne podarunk�w kosze, z kt�rych przybrane za amor�w pachol�ta wyjmowa�y rozmaite przedmioty i obu r�koma rozrzuca�y w�r�d �awek. W chwili gdy rozdawano loteryjne tessery, powsta�a b�jka: ludzie cisn�li si�, przewracali, deptali jedni po drugich, krzyczeli o ratunek, przeskakiwali przez rz�dy siedze� i dusili si� w straszliwym t�oku, kto bowiem dosta� szcz�liw� liczb�, m�g� wygra� nawet dom z ogrodem, niewolnika, wspania�� odzie� lub osobliwe dzikie zwierz�, kt�re nast�pnie sprzedawa� do amfiteatru. Czyni�y si� z tego powodu takie zam�ty, �e cz�stokro� pretorianie musieli wprowadza� �ad, po ka�dym za� rozdawnictwie wynoszono z widowni ludzi z po�amanymi r�koma, nogami lub nawet zadeptanych na �mier� w �cisku.

Lecz bogatsi nie brali udzia�u w walce o tessery. Augustianie zabawiali si� tym razem widokiem Chilona i przedrwiwaniem z jego daremnych usi�owa�, by pokaza� ludziom, �e na walk� i rozlew krwi mo�e patrze� tak dobrze jak ka�dy inny. Pr�no jednak nieszcz�liwy Grek marszczy� brwi, zagryza� wargi i zaciska� pi�ci tak, �e a� paznokcie wpija�y mu si� w d�onie. Zar�wno jego grecka natura, jak i jego osobiste tch�rzostwo nie znosi�y takich widowisk. Twarz mu poblad�a, czo�o operli�o si� kroplami potu, wargi posinia�y, oczy wpad�y, z�by pocz�y szcz�ka�, a cia�o chwyci�a dr��czka. Po uko�czonej walce przyszed� nieco do siebie, lecz gdy wzi�to go na j�zyki, zdj�� go nag�y gniew i pocz�� odgryza� si� rozpaczliwie.

� Ha, Greku! Niezno�ny ci widok podartej ludzkiej sk�ry � m�wi� poci�gaj�c go za brod� Watyniusz.

Chilo za� wyszczerzy� na niego swe dwa ostatnie ��te z�by i odrzek�:

� M�j ojciec nie by� szewcem, wi�c nie umiem jej �ata�.

� Macte! Habet! � zawo�a�o kilka g�os�w.

Lecz inni drwili dalej.

� Nie on winien, �e zamiast serca ma w piersiach kawa� sera! � zawo�a� Senecjo.

� Nie ty� winien, �e zamiast g�owy masz p�cherz � odpar� Chilo.

� Mo�e zostaniesz gladiatorem! Dobrze by� wygl�da� z sieci� na arenie.

� Gdybym ciebie w ni� z�owi�, z�owi�bym cuchn�cego dudka.

� A jak b�dzie z chrze�cijanami? � pyta� Festus z Ligurii. � Czy nie chcia�by� zosta� psem i k�sa� ich?

� Nie chcia�bym zosta� twoim bratem.

� Ty meocki tr�dzie!

� Ty liguryjski mule!

� Sk�ra ci� sw�dzi widocznie, ale nie radz�� prosi� mnie, bym ci� podrapa�.

� Drap sam siebie. Je�li zdrapiesz w�asne pryszcze, zniszczysz, co w tobie jest najlepszego.

I w ten spos�b oni napadali go, on za� odgryza� si� zjadliwie w�r�d powszechnego �miechu. Cezar klaska� w d�onie, powtarza�: �Macte!�, i podnieca� ich. Po chwili jednak zbli�y� si� Petroniusz i dotkn�wszy rze�bion� w ko�ci s�oniowej laseczk� ramienia Greka, rzek� zimno:

� To dobrze, filozofie, ale� w jednym tylko pob��dzi�: bogowie stworzyli ci� rzezimieszkiem, ty� za� zosta� demonem, i dlatego nie wytrzymasz!

Starzec popatrzy� na niego swymi zaczerwienionymi oczyma, wszelako tym razem nie znalaz� jako� gotowej obelgi. Na chwil� umilk�, po czym odpowiedzia� jakby z pewnym wysileniem:

� Wytrzymam!...

Ale tymczasem tr�by da�y zna�, �e przerwa w widowisku sko�czona. Ludzie pocz�li opuszcza� przedzia�y, w kt�rych gromadzili si� dla wyprostowania n�g i dla rozmowy. Wszcz�� si� ruch og�lny i zwyk�e k��tnie o zajmowane poprzednio siedzenia. Senatorowie i patrycjusze d��yli do swoich miejsc. Z wolna ucisza� si� gwar i amfiteatr przychodzi� do �adu. Na arenie pojawi�a si� gromada ludzi, aby tu i �wdzie rozgrabi� jeszcze pozlepiane zsiad�� krwi� grudki piasku.

Nadchodzi�a kolej na chrze�cijan. Ale �e by�o to nowe dla ludu widowisko i nikt nie wiedzia�, jak si� zachowaj�, wszyscy oczekiwali ich z pewnym zaciekawieniem. Nastr�j t�umu by� skupiony, spodziewano si� bowiem scen nadzwyczajnych, ale nieprzyjazny. Wszak�e ci ludzie, kt�rzy mieli si� teraz pojawi�, spalili Rzym i odwieczne jego skarby. Wszak�e karmili si� krwi� niemowl�t, zatruwali wody, przeklinali ca�y rodzaj ludzki i dopuszczali si� najbezecniejszych zbrodni. Rozbudzonej nienawi�ci nie do�� by�o najsro�szych kar i je�li jaka obawa przejmowa�a serca, to tylko obawa o to, czy m�ki dor�wnaj� wyst�pkom tych z�owrogich skaza�c�w.

Tymczasem s�o�ce podnios�o si� wysoko i promienie jego, przecedzone przez purpurowe velarium, nape�ni�y amfiteatr krwawym �wiat�em. Piasek przybra� barw� ognist� i w tych blaskach, w twarzach ludzkich, zar�wno jak i w pustce areny, kt�ra za chwil� mia�a si� zape�ni� m�k� ludzk� i zwierz�c� w�ciek�o�ci�, by�o co� strasznego. Zdawa�o si�, i� w powietrzu unosi si� groza i �mier�. T�um, zwykle weso�y, zaci�� si� pod wp�ywem nienawi�ci w milczeniu. Twarze mia�y wyraz zawzi�ty.

Wtem prefekt da� znak: w�wczas pojawi� si� ten sam starzec przebrany za Charona, kt�ry wywo�ywa� na �mier� gladiator�w, i przeszed�szy wolnym krokiem przez ca�� aren�, w�r�d g�uchej ciszy zastuka� zn�w trzykrotnie m�otem we drzwi.

W ca�ym amfiteatrze ozwa� si� pomruk:

� Chrze�cijanie! Chrze�cijanie!...

Zgrzytn�y �elazne kraty w ciemnych otworach, rozleg�y si� zwyk�e krzyki mastygolbr�w: �Na piasek!� , i w jednej chwili arena zaludni�a si� gromadami jakby sylwan�w[451] pookrywanych sk�rami. Wszyscy biegli pr�dko, nieco gor�czkowo i wypad�szy na �rodek koliska kl�kali jedni przy drugich z wzniesionymi w g�r� r�koma. Lud s�dzi�, �e to jest pro�ba o lito��, i rozw�cieczony takim tch�rzostwem pocz�� tupa�, gwizda�, rzuca� pr�nymi naczyniami od wina, poogryzanymi ko��mi i rycze�: �Zwierz�t! Zwierz�t!...� Lecz nagle sta�o si� co� nieoczekiwanego. Oto ze �rodka kosmatej gromady podnios�y si� �piewaj�ce g�osy i w tej�e chwili zabrzmia�a pie��, kt�r� po raz pierwszy us�yszano w rzymskim cyrku:

Christus regnat![452]...

W�wczas zdumienie ogarn�o lud. Skaza�cy �piewali z oczyma wzniesionymi ku velarium, widziano twarze poblad�e, lecz jakby natchnione. Wszyscy zrozumieli, �e ludzie ci nie prosz� o lito�� i �e zdaj� si� nie widzie� ni cyrku, ni ludu, ni senatu, ni cezara. �Christus regnat!� rozbrzmiewa�o coraz dono�niej, a w �awach hen, a� do g�ry, mi�dzy rz�dami widz�w niejeden zadawa� sobie pytanie: co to si� dzieje i co to jest za Christus, kt�ry kr�luje w ustach tych ludzi maj�cych umrze�? Ale tymczasem otwarto now� krat� i na aren� wypad�y z dzikim p�dem i szczekaniem ca�e stada ps�w: p�owych olbrzymich molos�w z Peloponezu, pr�gowatych ps�w z Pirenej�w i podobnych do wilk�w kundli z Hibernii, wyg�odzonych umy�lnie, o zapad�ych bokach i krwawych oczach. Wycie i skomlenie nape�ni�o ca�y amfiteatr. Chrze�cijanie, sko�czywszy pie��, kl�czeli nieruchomi, jakby skamieniali, powtarzaj�c tylko jednym j�kliwym ch�rem: �Pro Christo! Pro Christo!� Psy, wyczuwszy ludzi pod sk�rami zwierz�t i zdziwione ich nieruchomo�ci�, nie �mia�y si� na nich od razu rzuci�. Jedne wspina�y si� na �ciany l�, jakby chcia�y dosta� si� do widz�w, drugie biega�y woko�o, szczekaj�c za�arcie, jakby goni�y jakiego� niewidzialnego zwierza. Lud rozgniewa� si�. Zawrza�y tysi�ce g�os�w: niekt�rzy z widz�w udawali ryk zwierz�t, inni szczekali jak psy, inni szczuli we wszystkich j�zykach. Amfiteatr zatrz�s� si� od wrzask�w. Rozdra�nione psy pocz�y to dopada� do kl�cz�cych, to cofa� si� jeszcze, k�api�c z�bami, a� wreszcie jeden z molos�w wpi� k�y w bark kl�cz�cej na przodzie kobiety i poci�gn�� j� pod siebie.

W�wczas dziesi�tki ich rzuci�y si� w �rodek, jakby przez wy�om. T�um przesta� rycze�, by przypatrywa� si� z wi�ksz� uwag�. W�r�d wycia i charkotu s�ycha� jeszcze by�o �a�osne g�osy m�skie i kobiece: �Pro Christo! Pro Christo!�, lecz na arenie potworzy�y si� drgaj�ce k��by z cia� ps�w i ludzi. Krew p�yn�a teraz strumieniem z porozdzieranych cia�. Psy wydziera�y sobie wzajem krwawe ludzkie cz�onki. Zapach krwi i poszarpanych wn�trzno�ci zg�uszy� arabskie wonie i nape�ni� ca�y cyrk. W ko�cu ju� tylko gdzieniegdzie wida� by�o pojedyncze kl�cz�ce postacie, kt�re wnet pokrywa�y ruchome wyj�ce kupy.

Winicjusz, kt�ry w chwili gdy chrze�cijanie wbiegli, podni�s� si� i odwr�ci�, aby zgodnie z obietnic� wskaza� fossorowi stron�, w kt�rej mi�dzy lud�mi Petroniusza by� ukryty Aposto�, siad� na powr�t i siedzia� z twarz� cz�owieka umar�ego, spogl�daj�c szklanymi oczyma na okropne widowisko. Z pocz�tku obawa, �e fossor m�g� si� omyli� i �e Ligia mo�e znajdowa� si� mi�dzy ofiarami, odr�twi�a go zupe�nie, lecz gdy s�ysza� g�osy: �Pro Christo!� , gdy widzia� m�k� tylu ofiar, kt�re umieraj�c �wiadczy�y swej prawdzie i swemu Bogu, ogarn�o go inne poczucie, dojmuj�ce jak najstraszniejszy b�l, a jednak nieprzeparte, �e gdy Chrystus sam umar� w m�ce i gdy gin� oto za Niego tysi�ce, gdy wylewa si� morze krwi, to jedna wi�cej kropla nic nie znaczy, i �e grzechem jest nawet prosi� o mi�osierdzie. Ta my�l sz�a na niego z areny, przenika�a go wraz z j�kami umieraj�cych, wraz z zapachem ich krwi. A jednak modli� si� i powtarza� zesch�ymi wargami: �Chryste, Chryste, i Tw�j Aposto� modli si� za ni�!� Po czym zapami�ta� si�, straci� �wiadomo��, gdzie jest, zdawa�o mu si� tylko, �e krew na arenie wzbiera i wzbiera, �e pi�trzy si� i wyp�ynie z cyrku na ca�y Rzym. Zreszt� nie s�ysza� nic, ni wycia ps�w, ni wrzask�w ludu, ni g�os�w augustian�w, kt�re nagle pocz�y wo�a�:

� Chilo zemdla�!

� Chilo zemdla�! � powt�rzy� Petroniusz zwracaj�c si� w stron� Greka.

A �w zemdla� rzeczywi�cie i siedzia� bia�y jak p��tno, z zadart� w ty� g�ow� i z otwartymi szeroko ustami, podobny do trupa.

W tej samej chwili pocz�to wypycha� nowe, obszyte w sk�ry ofiary na aren�.

Te kl�ka�y natychmiast, jak ich poprzednicy, lecz zmordowane psy nie chcia�y ich szarpa�. Ledwie kilka ich rzuci�o si� na najbli�ej kl�cz�cych, inne za� pok�ad�szy si� i podni�s�szy w g�r� okrwawione paszcze, pocz�y robi� bokami i ziaja� ci�ko.

W�wczas zaniepokojony w duszach, ale spity krwi� i rozszala�y lud pocz�� krzycze� przera�liwymi glosami:

� Lw�w! Lw�w! Wypu�ci� lwy!...

Lwy mia�y by� zachowane na dzie� nast�pny, lecz w amfiteatrach lud narzuca� swoj� wol� wszystkim, a nawet i cezarowi. Jeden tylko Kaligula, zuchwa�y i zmienny w swych zachceniach, o�miela� si� sprzeciwia�, a nawet bywa�o, �e przykazywa� ok�ada� t�umy kijami, lecz i on najcz�ciej ulega�. Nero, kt�remu oklaski dro�sze by�y nad wszystko w �wiecie, nie opiera� si� nigdy, tym bardziej wi�c nie opar� si� teraz, gdy chodzi�o o ukojenie rozdra�nionych po po�arze t�um�w i o chrze�cijan, na kt�rych chcia� zwali� win� kl�ski.

Da� wi�c znak, by otworzono cuniculum, co ujrzawszy lud uspokoi� si� natychmiast. Us�yszano skrzypienie krat, za kt�rymi by�y lwy. Psy na ich widok zbi�y si� w jedn� kup� po przeciwleg�ej stronie ko�a, skowycz�c z cicha, one za� pocz�y jeden po drugim wytacza� si� na aren�, ogromne, p�owe, o wielkich kud�atych g�owach. Sam cezar zwr�ci� ku nim sw� znudzon� twarz i przy�o�y� szmaragd do oka, aby przygl�da� si� lepiej. Augustianie przywitali je oklaskiem; t�um liczy� je na palcach, �ledz�c zarazem chciwie, jakie wra�enie czyni ich widok na kl�cz�cych w �rodku chrze�cijan, kt�rzy zn�w j�li powtarza� niezrozumia�e dla wielu, a dra�ni�ce wszystkich s�owa: �Pro Christo! Pro Christo!...�

Lecz lwy, jakkolwiek wyg�odnia�e, nie �pieszy�y si� do ofiar. Czerwonawy blask na arenie razi� je, wi�c mru�y�y oczy, jakby ol�nione; niekt�re wyci�ga�y leniwie swe z�otawe cielska, niekt�re, rozwieraj�c paszcze, ziewa�y, rzek�by�, chc�c pokaza� widzom k�y straszliwe. Lecz nast�pnie zapach krwi i podanych cia�, kt�rych mn�stwo le�a�o na arenie, pocz�� na nie dzia�a�. Wkr�tce ruchy ich sta�y si� niespokojne, grzywy je�y�y si�, nozdrza wci�ga�y chrapliwie powietrze. Jeden przypad� do trupa kobiety z poszarpan� twarz� i leg�szy przednimi �apami na ciele, j�� zlizywa� kolczastym j�zykiem skrzep�e sople, drugi zbli�y� si� do chrze�cijanina, trzymaj�cego na r�ku dziecko obszyte w sk�r� jelonka.

Dziecko trz�s�o si� od krzyku i p�aczu, obejmuj�c konwulsyjnie szyj� ojca, �w za�, pragn�c mu przed�u�y� cho� na chwil� �ycie, stara� si� oderwa� je od szyi, by poda� dalej kl�cz�cym. Lecz krzyk i ruch podra�ni� lwa. Nagle wyda� kr�tki, urwany ryk, zgni�t� dziecko jednym uderzeniem �apy i chwyciwszy w paszcz� czaszk� ojca zgruchota� j� w mgnieniu oka.

Na ten widok wszystkie inne wpad�y na gromad� chrze�cijan. Kilka kobiet nie mog�o wstrzyma� okrzyk�w przera�enia, lecz lud zg�uszy� je oklaskami, kt�re wnet jednak uciszy�y si�, albowiem ch�� patrzenia przemog�a. Widziano w�wczas rzeczy straszne: g�owy znikaj�ce ca�kowicie w czelu�ciach paszcz, piersi otwierane na rozcie� jednym uderzeniem k��w, wyrwane serca i p�uca; s�yszano trzask ko�ci w z�bach. Niekt�re lwy, chwyciwszy ofiary za boki lub krzy�e, lata�y w szalonych skokach po arenie, jakby szukaj�c zakrytego miejsca, gdzie by mog�y je po�re�, inne w walce wzajemnej wspina�y si� na siebie, obejmuj�c si� �apami jak zapa�nicy i nape�niaj�c amfiteatr grzmotem. Ludzie wstawali z miejsc. Inni opuszczaj�c siedzenia schodzili przedzia�ami ni�ej, by widzie� lepiej, i t�oczyli si� w nich na �mier�. Zdawa�o si�, �e uniesione t�umy rzuc� si� w ko�cu na sam� aren� i poczn� rozdziera� razem z lwami. Chwilami s�ycha� by�o nieludzki wrzask, chwilami oklaski, chwilami ryk, pomruk, k�apanie k��w, wycie molos�w, chwilami j�ki tylko.

Cezar, trzymaj�c szmaragd przy oku, patrzy� teraz uwa�nie. Twarz Petroniusza przybra�a wyraz niesmaku i pogardy. Chilona poprzednio ju� wyniesiono z cyrku.

A z cunicul�w wypychano coraz nowe ofiary.

Z najwy�szego rz�du w amfiteatrze spogl�da� na nie Piotr Aposto�. Nikt na niego nie patrzy�, wszystkie bowiem g�owy zwr�cone by�y ku arenie, wi�c wsta� i jako niegdy� w Korneliuszowej winnicy b�ogos�awi� na �mier� i na wieczno�� tym, kt�rych miano pochwyci�, tak teraz �egna� krzy�em gin�cych pod k�ami zwierz�t i ich krew, i ich m�k�, i martwe cia�a, zmienione w niekszta�tne bry�y, i dusze ulatuj�ce z krwawego piasku. Niekt�rzy podnosili ku niemu oczy, a w�wczas rozja�nia�y si� im twarze i u�miechali si� widz�c nad sob�, hen, w g�rze, znak krzy�a. Jemu za� rozdziera�o si� serce i m�wi�: �O Panie! B�d� wola Twoja, bo na chwa�� Twoj�, na �wiadectwo prawdy gin� te owce moje! Ty� mi je pa�� rozkaza�, wi�c zdaj� Ci je, a Ty porachuj je, Panie, we� je, zag�j ich rany, uk�j ich bole�� i daj im wi�cej jeszcze szcz�cia, ni�li tu m�ki doznali.�

I �egna� jednych po drugich, gromad� po gromadzie, z mi�o�ci� tak wielk�, jak gdyby byli jego dzie�mi, kt�re oddawa� wprost w r�ce Chrystusa. Wtem cezar, czy to z zapami�tania, czy chc�c, by igrzysko przesz�o wszystko, co dot�d widziano w Rzymie, szepn�� kilka s��w prefektowi miasta, �w za� opu�ciwszy podium uda� si� natychmiast do cunicul�w. I nawet lud ju� zdumia� si�, gdy po chwili ujrza� zn�w otwieraj�ce si� kraty. Wypuszczono teraz zwierz�ta wszelkiego rodzaju: tygrysy znad Eufratu, numidyjskie pantery, nied�wiedzie, wilki, hieny i szakale. Ca�a arena pokry�a si� jakby ruchom� fal� sk�r pr�gowanych, ��tych, p�owych, ciemnych, brunatnych i c�tkowanych. Powsta� zam�t, w kt�rym oczy nie mog�y nic rozr�ni� pr�cz okropnego przewracania si� i k��bienia grzbiet�w zwierz�cych. Widowisko straci�o poz�r rzeczywisto�ci, a zmieni�o si� jakby w orgi� krwi, jakby w straszny sen, jakby w potworny majak ob��kanego umys�u. Miara by�a przebrana. W�r�d ryk�w, wycia i skowyczenia ozwa�y si� tu i �wdzie na �awach widz�w przera�liwe, spazmatyczne �miechy kobiet, kt�rych si�y wyczerpa�y si� wreszcie. Ludziom uczyni�o si� straszno. Twarze zmierzch�y. Rozliczne g�osy pocz�y wo�a�: �Dosy�! Dosy�!�

Lecz zwierz�ta �atwiej by�o wpu�ci� ni� je wyp�dzi�. Cezar znalaz� jednak spos�b oczyszczenia z nich areny, po��czony z now� dla ludu rozrywk�. We wszystkich przedzia�ach w�r�d �aw pojawi�y si� zast�py czarnych, strojnych w pi�ra i zausznice Numid�w, z �ukami w r�ku. Lud odgad�, co nast�pi, i przywita� ich okrzykiem zadowolenia, oni za� zbli�yli si� do obr�bu i przy�o�ywszy strza�y do ci�ciw, pocz�li szy� z �uk�w w gromady zwierz�t. By�o to istotnie nowe widowisko. Smuk�e czarne cia�a przechyla�y si� w ty�, pr꿹c gi�tkie �uki i wysy�aj�c grot za grotem. Warkot ci�ciw i �wist pierzastych be�t�w[453] miesza� si� z wyciem zwierz�t i okrzykami podziwu widz�w. Wilki, nied�wiedzie, pantery i ludzie, kt�rzy jeszcze zostali �ywi, padali pokotem obok siebie. Tu i �wdzie lew, poczuwszy grot w boku, zwraca� nag�ym ruchem zmarszczon� z w�ciek�o�ci paszcz�, by chwyci� i zdruzgota� drzewce. Inne j�cza�y z b�lu. Drobiazg zwierz�cy wpad�szy w pop�och przebiega� na o�lep aren� lub bi� g�owami w kraty, a tymczasem groty warcza�y i warcza�y ci�gle, dop�ki wszystko, co �ywe, nie leg�o w ostatnich drganiach konania.

W�wczas na aren� wpad�y setki niewolnik�w cyrkowych, zbrojnych w rydle, �opaty, miot�y, taczki, kosze do wynoszenia wn�trzno�ci i wory z piaskiem. Jedni nap�ywali za drugimi i na ca�ym kolisku zawrza�a gor�czkowa czynno��. Wnet oczyszczono je z trup�w, krwi i ka�u, przeryto, zr�wnano i potrz��ni�to grub� warstw� �wie�ego piasku. Za czym wbieg�y amorki rozrzucaj�c listki r�, lilii i przer�nego kwiecia. Zapalono na nowo kadzielnice i zdj�to velarium, bo ju� s�o�ce zni�y�o si� znacznie.

T�umy za�, spogl�daj�c po sobie ze zdziwieniem, zapytywa�y si� wzajem, co za widowisko czeka je jeszcze w dniu dzisiejszym.

Jako� czeka�o takie, kt�rego nikt si� nie spodziewa�. Oto cezar, kt�ry od niejakiego czasu opu�ci� podium, ukaza� si� nagle na ukwieconej arenie, przybrany w purpurowy p�aszcz i z�oty wieniec. Dwunastu �piewak�w, z cytrami w r�ku, post�powa�o za nim, on za�, dzier��c srebrn� lutni�, wyst�pi� uroczystym krokiem na �rodek i sk�oniwszy si� kilkakrotnie widzom, podni�s� ku niebu oczy i czas jaki� sta� tak, jakby oczekuj�c na natchnienie.

Po czym uderzy� w struny i zacz�� piewa�:

O promienisty Lety synu, � W�adco Tenedu, Killi, Chryzy, � Ty�e� to, maj�c w pieczy swej � Ilionu �wi�ty gr�d, � M�g� go gniewowi Achiw�w zda� � I �cierpie�, by �wi�te o�tarze, � P�on�ce wiecznie ku twej czci, � Zbryzga�a Trojan krew? � Do ciebie starcy dr��ce d�onie, � O Srebrno�uki, w dal godz�cy, � Do ciebie matki z g��bi �on � Wznosi�y �zawy g�os, � By� nad ich dzie�mi lito�� mia�; � I g�az by skargi te wzruszy�y, � A ty� mniej czu�y by� ni� g�az, � Sminteju na ludzki b�l!... � Pie�� przechodzi�a z wolna w �a�osn�, pe�n� b�lu elegi�. W cyrku uczyni�a si� cisza. Po chwili cezar, sam wzruszony, pocz�� piewa� dalej:M�g��e� formingi boskiej brzmieniem � Zg�uszy� lamenty serc i krzyk, � Gdy oko jeszcze dzi� � Zachodzi �z�, jak ros� kwiat, � Na d�wi�k pos�pny pie�ni tej, � Co wskrzesza z prochu i popio��w � Po�ogi, kl�ski, zguby dzie�... � � Sminteju, gdzie� w�wczas by�?[454]

Tu g�os mu zadrga� i zwilgotnia�y oczy. Na rz�sach westalek ukaza�y si� �zy, lud s�ucha� cicho, zanim wybuchn�� d�ugo nie ustaj�c� burz� oklask�w.

Tymczasem z zewn�trz przez otwarte dla przewiewu vomitoria dochodzi�o skrzypienie woz�w, na kt�rych sk�adano krwawe szcz�tki chrze�cijan, m�czyzn, kobiet i dzieci, aby je wywie�� do strasznych do��w, zwanych puticuli.

A Piotr Aposto� obj�� r�koma sw� bia�� dr��c� g�ow� i wo�a� w duchu:

�Panie! Panie! Komu� Ty odda� rz�d nad �wiatem? I przecz chcesz za�o�y� sw� stolic� w tym mie�cie?�

Rozdzia� pi��dziesi�ty si�dmy

Tymczasem s�o�ce zni�y�o si� ku zachodowi i zdawa�o si� si� roztapia� w zorzach wieczornych. Widowisko by�o sko�czone. T�umy pocz�y opuszcza� amfiteatr i wylewa� si� przez wyj�cia, zwane vomitoriami, na miasto. Augustianie tylko zw��czyli, czekaj�c, zanim przep�ynie fala. Ca�a gromada ich, opu�ciwszy swe miejsca, zebra�a si� przy podium, w kt�rym cezar ukaza� si� znowu, by s�ucha� pochwa�. Jakkolwiek widzowie nie szcz�dzili mu oklask�w zaraz po uko�czeniu pie�ni, dla niego nie by�o to dosy�, spodziewa� si� bowiem zapa�u dochodz�cego do szale�stwa. Na pr�no te� brzmia�y teraz hymny pochwalne, pr�no westalki ca�owa�y jego �boskie� d�onie, a Rubria schyli�a si� przy tym tak, �e a� rudawa jej g�owa dotkn�a jego piersi. Nero nie by� zadowolony i nie umia� tego ukry�. Dziwi�o go te� i niepokoi�o zarazem, �e Petroniusz zachowuje milczenie. Jakie� pochwalne, a zarazem trafnie podnosz�ce zalety pie�ni s�owo z jego ust by�oby mu w tej chwili wielk� pociech�. Wreszcie, nie mog�c wytrzyma�, skin�� na niego, a gdy �w wszed� do podium, rzek�:

� Powiedz...

A Petroniusz odrzek� zimno:

� Milcz�, bo nie mog� znale�� s��w. Przeszed�e� sam siebie.

� Tak i mnie si� zdawa�o, a jednak ten lud?...

� Czy mo�esz ��da� od miesza�c�w, aby si� znali na poezji?

� Wi�c zauwa�y�e� i ty, �e nie podzi�kowano mi tak, jakem zas�u�y�?

� Bo� obra� z�� chwil�.

� Dlaczego?

� Dlatego, �e m�zgi zaczadzone zaduchem krwi nie mog� s�ucha� uwa�nie.

Nero zacisn�� pi�ci i odrzek�:

� Ach, ci chrze�cijanie! Spalili Rzym, a teraz krzywdz� i mnie. Jakie� jeszcze kary dla nich wymy�l�?

Petroniusz spostrzeg�, �e idzie z�� drog� i �e s�owa jego odnosz� skutek wprost przeciwny temu, jaki zamierzy� osi�gn��, wi�c chc�c odwr�ci� umys� cezara w inn� stron�, pochyli� si� ku niemu i szepn��:

� Pie�� twoja jest cudna, ale uczyni� ci tylko jedn� uwag�: w czwartym wierszu trzeciej strofy metryka pozostawia co� do �yczenia.

A Nero obla� si� rumie�cem wstydu, jakby schwytany na haniebnym uczynku, spojrza� z przestrachem i odpowiedzia� r�wnie� cicho:

� Ty wszystko zauwa�ysz!... Wiem!... Przerobi�!... Ale nikt wi�cej nie spostrzeg�? Prawda? Ty za�, na mi�o�� bog�w, nie m�w nikomu... je�li... ci �ycie mi�e...

Na to Petroniusz zmarszczy� brwi i odpowiedzia� jakby z wybuchem nudy i zniech�cenia:

� Mo�esz mnie, boski, skaza� na �mier�, je�li ci zawadzam, ale mnie ni� nie strasz, bo bogowie najlepiej wiedz�, czy si� jej boj�.

I tak m�wi�c pocz�� patrze� wprost w oczy cezara, �w za� po chwili odrzek�:

� Nie gniewaj si�... Wiesz, �e ci� kocham...

�Z�y znak� � pomy�la� Petroniusz.

� Chcia�em was prosi� dzi� na uczt� � m�wi� dalej Nero � ale si� wol� zamkn�� i polerowa� �w przekl�ty wiersz trzeciej strofy. Pr�cz ciebie m�g� b��d zauwa�y� jeszcze Seneka, a mo�e i Sekundus Karynas, ale si� ich pozb�d� zaraz.

To rzek�szy zawo�a� Seneki i o�wiadczy� mu, �e wraz z Akratusem i Sekundem Karynem wysy�a go do Italii i do wszystkich prowincji po pieni�dze, kt�re nakazuje im �ci�gn�� z miast, ze wsi, ze s�ynnych �wi�ty�, s�owem zewsz�d, gdzie tylko mo�na je b�dzie znale�� lub wycisn��. Lecz Seneka, kt�ry zrozumia�, �e powierzaj� mu czynno�� upie�cy, �wi�tokradcy i rozb�jnika, odm�wi� wr�cz.

� Musz� jecha� na wie�, panie � rzek� � i tam czeka� �mierci, gdy� jestem stary i nerwy moje s� chore.

Iberyjskie nerwy Seneki, silniejsze od Chilonowych, nie by�y mo�e chore, ale zdrowie jego by�o w og�le z�e, albowiem wygl�da� jak cie� i g�owa w ostatnich czasach zbiela�a mu zupe�nie.

Nero te�, spojrzawszy na niego, pomy�la�, �e mo�e istotnie nied�ugo b�dzie czeka� na jego �mier�, i odrzek�:

� Nie chc� nara�a� ci� na podr�, je�li� chory, ale �e z mi�o�ci, jak� mam dla ciebie, chc� ci� mie� blisko, wi�c zamiast wyjecha� na wie�, zamkniesz si� w twoim domu i nie b�dziesz go opuszcza�.

Po czym roz�mia� si� i rzek�:

� Gdy po�l� Akratusa i Karynasa samych, to jakobym posia� wilki po owce. Kog� nad nimi prze�o��?

� Prze�� mnie, panie! � rzek� Domicjusz Afer.

� Nie! Nie chc� �ci�gn�� na Rzym gniewu Merkurego, kt�rego zawstydziliby�cie z�odziejstwem. Potrzeba mi jakiego� stoika, jak Seneka lub jak m�j nowy przyjaciel-filozof, Chilo.

To rzek�szy pocz�� si� ogl�da� i spyta�:

� A co si� sta�o z Chilonem?

Chilo za�, kt�ry otrze�wiawszy na �wie�ym powietrzu wr�ci� do amfiteatru na pie�� cezara, przysun�� si� i rzek�:

� Jestem, �wietlisty p�odzie s�o�ca i ksi�yca. Bytem chory, ale tw�j �piew uzdrowi� mnie.

� Po�l� ci� do Achai � rzek� Nero. � Ty musisz wiedzie� co do grosza, ile tam jest w ka�dej �wi�tyni.

� Uczy� tak, Zeusie, a bogowie z�o�� ci tak� danin�, jakiej nigdy nikomu nie z�o�yli.

� Uczyni�bym tak, ale nie chc� ci� pozbawia� widoku igrzysk.

� Baalu!... � rzek� Chilo.

Lecz augustianie radzi, �e humor cezara poprawi� si�, pocz�li si� �mia� i wo�a�:

� Nie, panie! Nie pozbawiaj tego m�nego Greka widoku igrzysk.

� Ale pozbaw mnie, panie, widoku tych krzykliwych kapitoli�skich g�si�t[455], kt�rych m�zgi, razem wzi�te, nie nape�ni�yby �o��dziowej miseczki � odpar� Chilo. � Pisz� oto, pierworodny synu Apollina, hymn po grecku na twoj� cze�� i dlatego chc� sp�dzi� kilka dni w �wi�tyni muz, aby je b�aga� o natchnienie.

� O, nie! � zawo�a� Nero. � Chcesz si� wykr�ci� od nast�pnych widowisk! Nic z tego!

� Przysi�gam ci, panie, �e pisz� hymn.

� Wi�c b�dziesz go pisa� w nocy. B�agaj Dian� o natchnienie, to przecie siostra Apollina.

Chilo spu�ci� g�ow� spogl�daj�c ze z�o�ci� na obecnych, kt�rzy znowu zacz�li si� �mia�. Cezar za�, zwr�ciwszy si� do Senecjona i do Suiliusza Nerulina, rzek�:

� Wyobra�cie sobie, �e z przeznaczonych na dzi� chrze�cijan zaledwie z po�ow� zdo�ali�my si� za�atwi�.

Na to stary Akwilus Regulus, wielki znawca rzeczy tycz�cych amfiteatru, pomy�la� chwil� i ozwa� si�:

� Te widowiska, w kt�rych wyst�puj� ludzie sine armis et sine arte[456], trwaj� prawie r�wnie d�ugo, a mniej zajmuj�.

� Ka�� im dawa� bro� � odpowiedzia� Nero.

Lecz przes�dny Westynus zbudzi� si� nagle z zamy�lenia i spyta� tajemniczym g�osem:

� Czy uwa�ali�cie, �e oni co� widz� umieraj�c? Patrz� w g�r� i umieraj� jakby bez cierpie�. Jestem pewny, �e oni co� widz�...

To rzek�szy podni�s� oczy ku otworowi amfiteatru, nad kt�rym ju� noc pocz�a rozci�ga� swoje nabite gwiazdami velarium. Inni jednak odpowiedzieli �miechami i �artobliwymi przypuszczeniami, co chrze�cijanie mog� widzie� w chwili �mierci. Tymczasem cezar da� znak niewolnikom trzymaj�cym pochodnie i opu�ci� cyrk, a za nim westalki, senatorowie, urz�dnicy i augustianie.

Noc by�a jasna, ciep�a. Przed cyrkiem snu�y si� jeszcze t�umy, ciekawe widzie� odjazd cezara, ale jakie� pos�pne i milcz�ce. Tu i �wdzie ozwa� si� poklask i �cich� zaraz. Ze spoliarium skrzypi�ce wozy wywozi�y wci�� krwawe szcz�tki chrze�cijan.

Petroniusz i Winicjusz odbywali drog� w milczeniu. Dopiero w pobli�u willi Petroniusz spyta�:

� Czy my�la�e� o tym, com ci powiedzia�?

� Tak jest � odrzek� Winicjusz.

� Czy ty wierzysz, �e teraz i dla mnie to jest sprawa najwi�kszej wagi? Musz� j� uwolni� wbrew cezarowi i Tygellinowi. To jest jakby walka, w kt�rej zawzi��em si� zwyci�y�, to jest jakby gra, w kt�rej chc� wygra� cho�by kosztem w�asnej sk�ry... Dzisiejszy dzie� utwierdzi� mnie jeszcze w przedsi�wzi�ciu.

� Niech ci Chrystus zap�aci!

� Obaczysz.

Tak rozmawiaj�c stan�li przed drzwiami willi i wysiedli z lektyki. W tej chwili jaka� ciemna posta� zbli�y�a si� do nich i spyta�a:

� Czy tu jest szlachetny Winicjusz?

� Tak � odrzek� trybun � czego chcesz?

� Jestem Nazariusz, syn Miriam; id� z wi�zienia i przynosz� ci wiadomo�� o Ligii.

Winicjusz opar� mu r�k� na ramieniu i przy blasku pochodni pocz�� mu patrze� w oczy, nie mog�c przem�wi� ani s�owa, ale Nazariusz odgad� zamieraj�ce na jego wargach pytanie i odrzek�:

� �yje dot�d. Ursus przysy�a mnie do ciebie, panie, aby ci powiedzie�, �e ona w gor�czce modli si� i powtarza imi� twoje.

A Winicjusz odrzek�:

� Chwa�a Chrystusowi, kt�ry mi j� wr�ci� mo�e.

Po czym wzi�wszy Nazariusza poprowadzi� go do biblioteki. Po chwili jednak nadszed� i Petroniusz, aby s�ysze� ich rozmow�.

� Choroba ocali�a j� od ha�by, bo kaci boj� si� � m�wi� m�ody ch�opiec. � Ursus i Glaukus lekarz czuwaj� nad ni� dzie� i noc.

� Czy str�e zostali ci� sami?

� Tak, panie, i ona jest w ich izbie. Ci wi�niowie, kt�rzy byli w dolnych wi�zieniach, pomarli wszyscy na gor�czk� lub podusili si� w zaduchu.

� Kto� ty jest? � zapyta� Petroniusz.

� Szlachetny Winicjusz mnie zna. Jestem synem wdowy, u kt�rej mieszka�a Ligia.

� I chrze�cijaninem?

Ch�opiec spojrza� pytaj�cym wzrokiem na Winicjusza, ale widz�c, �e �w modli si� w tej chwili, podni�s� g�ow� i rzek�:

� Tak jest.

� Jakim sposobem mo�esz wchodzi� swobodnie do wi�zienia?

� Naj��em si�, panie, do wynoszenia cia� zmar�ych, a uczyni�em to umy�lnie, aby przychodzi� z pomoc� braciom moim i przynosi� im wie�ci z miasta.

Petroniusz pocz�� si� przypatrywa� uwa�niej �licznej twarzy ch�opca, jego b��kitnym oczom i czarnym, bujnym w�osom, po czym spyta�:

� Z jakiego kraju jeste�, pachol�?

� Jestem Galilejczykiem, panie.

� Czy chcia�by�, by Ligia by�a woln�?

Ch�opiec podni�s� oczy w g�r�:

� Cho�bym sam mia� potem umrze�.

Wtem Winicjusz przesta� si� modli� i rzek�:

� Powiedz str�om, by w�o�yli j� do trumny jak umar��. Ty dobierz pomocnik�w, kt�rzy w nocy wynios� j� razem z tob�. W pobli�u Cuchn�cych Do��w znajdziecie czekaj�cych z lektyk� ludzi, kt�rym oddacie trumn�. Str�om obiecaj ode mnie, �e dam im tyle z�ota, ile ka�dy w p�aszczu zdo�a unie��.

I gdy tak m�wi�, twarz jego straci�a zwyk�� martwot�, zbudzi� si� w nim �o�nierz, kt�remu nadzieja wr�ci�a dawn� energi�.

Nazariusz za� sp�on�� z rado�ci i wzni�s�szy r�ce zawo�a�:

� Niech Chrystus uzdrowi j�, albowiem b�dzie wolna.

� Mniemasz, �e str�e si� zgodz�? � spyta� Petroniusz.

� Oni, panie? Byle wiedzieli, �e nie spotka ich za to kara i m�ka!

� Tak jest! � rzek� Winicjusz. � Str�e chcieli si� zgodzi� nawet na jej ucieczk�, tym bardziej pozwol� j� wynie�� jako umar��.

� Jest wprawdzie cz�owiek � rzek� Nazariusz � kt�ry sprawdza rozpalonym �elazem, czy cia�a, kt�re wynosimy, s� martwe. Ale ten bierze nawet po kilka sestercji za to, by nie dotyka� �elazem twarzy zmar�ych. Za jeden aureus dotknie trumny, nie cia�a.

� Powiedz mu, �e dostanie pe�n� kaps� aureus�w � rzek� Petroniusz. Ale czy potrafisz dobra� pewnych pomocnik�w?

� Potrafi� dobra� takich, kt�rzy by za pieni�dze sprzedali w�asne �ony i dzieci.

� Gdzie ich znajdziesz?

� W samym wi�zieniu lub na mie�cie. Str�e, raz zap�aceni, wprowadz�, kogo zechc�.

� W takim razie wprowadzisz jako najemnika mnie � rzek� Winicjusz.

Lecz Petroniusz pocz�� mu odradza� z ca�� stanowczo�ci�, aby tego nie czyni�. Pretorianie mogliby go pozna� nawet w przebraniu i wszystko mog�oby przepa��. �Ani w wi�zieniu, ani przy Cuchn�cych Do�ach! � m�wi�. � Trzeba, �eby wszyscy, i cezar, i Tygellinus, byli przekonani, �e ona umar�a, inaczej bowiem nakazaliby w tej chwili po�cig. Podejrzenia mo�emy u�pi� tylko w ten spos�b, �e gdy j� wywioz� w G�ry Alba�skie lub dalej, do Sycylii, my zostaniemy w Rzymie. W tydzie� lub dwa dopiero ty zachorujesz i wezwiesz Neronowego lekarza, kt�ry ci ka�e wyjecha� w g�ry. W�wczas po��czycie si�, a potem...�

Tu zamy�li� si� na chwil�, a nast�pnie machn�wszy d�oni� rzek�:

� Potem nadejd� mo�e inne czasy.

� Niech Chrystus zmi�uje si� nad ni� � rzek� Winicjusz � bo ty m�wisz o Sycylii, a ona jest chora i mo�e umrze�...

� Umie�cimy j� tymczasem bli�ej. J� uleczy samo powietrze, byle�my j� wyrwali z wi�zienia. Zali nie masz gdzie w g�rach jakiego dzier�awcy, kt�remu m�g�by� zaufa�?

� Tak jest! Mam! Tak! � odpowiedzia� �piesznie Winicjusz. � Jest oko�o Corioli w g�rach cz�owiek pewny, kt�ry mnie na r�ku nosi�, gdym by� jeszcze dzieckiem, i kt�ry mi�uje mnie dotychczas.

Petroniusz poda� mu tabliczki.

� Napisz do niego, by tu przyby� jutro. Go�ca wy�l� natychmiast.

To rzek�szy zawo�a� prze�o�onego atrium i wyda� mu odpowiednie rozkazy. W kilka chwil p�niej konny niewolnik ruszy� na noc do Corioli.

� Chcia�bym � rzek� Winicjusz � by Ursus towarzyszy� jej w drodze... By�bym spokojniejszy...

� Panie � rzek� Nazariusz � cz�owiek to nadludzkiej si�y, kt�ry wy�amie krat� i p�jdzie za ni�. Jest jedno okno nad strom�, wysok� �cian�, pod kt�rym stra� nie stoi. Przynios� Ursusowi sznur, a reszty on sam dokona.

� Na Herkulesa! � rzek� Petroniusz. � Niech si� wyrywa, jak mu si� podoba, ale nie razem z ni� i nie w dwa lub trzy dni po niej, bo poszliby za nim i odkryli jej schronienie. Na Herkulesa! Czy chcecie zgubi� siebie i j�? Zakazuj� wam wspomina� mu o Corioli albo umywam r�ce.

Oni obaj uznali s�uszno�� jego uwagi i umilkli. Po czym Nazariusz pocz�� si� �egna�, obiecuj�c przyj�� nazajutrz o �wicie.

Ze str�ami mia� nadziej� u�o�y� si� jeszcze tej nocy, ale przedtem chcia� wpa�� do matki, kt�ra z powodu niepewnych i strasznych czas�w nie mia�a o niego chwili spokoju. Pomocnika postanowi� po namy�le nie szuka� na mie�cie, ale wynale�� i przekupi� jednego spo�r�d tych, kt�rzy wraz z nim wynosili trupy z wi�zienia.

Na samym odchodnym jednak zatrzyma� si� jeszcze i wzi�wszy na stron� Winicjusza pocz�� mu szepta�:

� Panie, nie wspomn� o naszym zamiarze nikomu, nawet matce, ale Piotr Aposto� obieca� przyj�� do nas z amfiteatru i jemu powiem wszystko.

� Mo�esz w tym domu m�wi� g�o�no � odpowiedzia� Winicjusz. � Piotr Aposto� by� w amfiteatrze z lud�mi Petroniusza. Zreszt� sam p�jd� z tob�.

I kaza� poda� sobie p�aszcz niewolniczy, po czym wyszli.

Petroniusz odetchn�� g��boko.

��yczy�em sobie � my�la� � aby umar�a na t� gor�czk�, bo dla Winicjusza by�oby to jeszcze najmniej straszne. Ale teraz got�wem[457] ofiarowa� z�oty tr�jn�g Eskulapowi w zamian za jej uzdrowienie... Ach, ty, Ahenobarbie, chcesz sobie wyprawi� widowisko z bole�ci kochanka! Ty, Augusto, naprz�d zazdro�ci�a� pi�kno�ci dziewczynie, a teraz po�ar�aby� j� na surowo, dlatego, �e zgin�� tw�j Rufius... Ty, Tygellinie, chcesz j� zgubi� na z�o�� mnie!... Zobaczymy. Ja wam m�wi�, �e oczy wasze nie ujrz� jej na arenie, bo albo umrze w�asn� �mierci�, albo j� wam wyrw� jak psom z paszcz�k... I wyrw� tak, �e nie b�dziecie o tym wiedzieli, a potem ilekro� na was spojrz�, tylekro� pomy�l�: oto g�upcy, kt�rych wywi�d� w pole Petroniusz...�

I rad z siebie, przeszed� do triclinium, gdzie wraz z Eunice zasiad� do wieczerzy. Lektor czyta� przez ten czas sielanki Teokryta. Na dworze wiatr nap�dzi� chmur od strony Sorakte i nag�a burza zm�ci�a cisz� pogodnej nocy letniej. Od czasu do czasu grzmoty rozlega�y si� na siedmiu wzg�rzach, oni za�, le��c obok siebie za sto�em, s�uchali sielskiego poety, kt�ry w �piewnym doryckim narzeczu opiewa� mi�o�� pasterzy, a nast�pnie, uspokojeni, gotowali si� do s�odkiego spoczynku.

Przedtem jednak jeszcze wr�ci� Winicjusz. Petroniusz dowiedziawszy si� o jego powrocie wyszed� do niego i spyta�:

� C�?... Czy nie uradzili�cie czego nowego i czy Nazariusz poszed� ju� do wi�zienia?

� Tak � odpowiedzia� m�ody cz�owiek rozgarniaj�c w�osy przemoczone od d�d�u. � Nazariusz poszed� u�o�y� si� ze str�ami, a ja widzia�em Piotra, kt�ry mi nakaza� modli� si� i wierzy�.

� To dobrze. Je�li wszystko p�jdzie pomy�lnie, nast�pnej nocy mo�na j� b�dzie wynie��...

� Dzier�awca z lud�mi powinien by� na �wit.

� To kr�tka droga. Spocznij teraz.

Lecz Winicjusz ukl�k� w swym cubiculum i pocz�� si� modli�.

O wschodzie s�o�ca przyby� spod Corioli dzier�awca Niger przywi�d�szy ze sob� zgodnie z zaleceniem Winicjusza mu�y, lektyk� i czterech pewnych ludzi, wybranych spomi�dzy niewolnik�w bryta�skich, kt�rych zreszt� zostawi� przezornie w gospodzie na Suburze.

Winicjusz, kt�ry czuwa� ca�� noc, wyszed� na jego spotkanie, �w za� wzruszy� si� na widok m�odego pana i ca�uj�c jego r�ce i oczy rzek�:

� Drogi, czy� chory, czy te� zmartwienia wyssa�y ci krew z oblicza, albowiem ledwiem ci� m�g� na pierwsze wejrzenie rozpozna�?

Winicjusz zabra� go do wewn�trznej kolumnady, zwanej ksystem, i tam przypu�ci� go do tajemnicy. Niger s�ucha� ze skupion� uwag� i na jego czerstwej, ogorza�ej twarzy zna� by�o wielkie wzruszenie, nad kt�rym nie stara� si� nawet zapanowa�.

� Wiec ona jest chrze�cijank�? � zawo�a�.

I pocz�� patrze� badawczo w twarz Winicjusza, a ten odgad� widocznie, o co pyta go wzrok wie�niaka, albowiem odrzek�:

� I ja jestem chrze�cijaninem...

W�wczas w oczach Nigra b�ysn�y �zy; przez chwil� milcza�, nast�pnie wzni�s�szy do g�ry r�ce rzek�:

� O, dzi�ki ci, Chryste, i�e� zdj�� bielmo z najdro�szych mi w �wiecie oczu.

Po czym obj�� g�ow� Winicjusza i p�acz�c ze szcz�cia, pocz�� ca�owa� jego czo�o.

W chwil� p�niej nadszed� Petroniusz prowadz�c ze sob� Nazariusza.

� Dobre wie�ci! � rzek� z dala.

Jako� wie�ci by�y dobre. Naprz�d Glaukus lekarz zar�cza� za �ycie Ligii, jakkolwiek mia�a t� sam� gor�czk� wi�zienn�, na kt�r� i w Tullianum, i po innych wi�zieniach umiera�y codziennie setki ludzi. Co do str��w i co do cz�owieka, kt�ry sprawdza� �mier� rozpalonym �elazem, nie by�o najmniejszej trudno�ci. Pomocnik, Attys, by� ju� r�wnie� ugodzony.

� Poczynili�my otwory w trumnie tak, aby chora mog�a oddycha� � m�wi� Nazariusz. � Ca�e niebezpiecze�stwo w tym, by nie j�kn�a lub nie odezwa�a si� w chwili, gdy b�dziemy przechodzili ko�o pretorian�w. Ale ona jest os�abiona bardzo i od rana le�y z zamkni�tymi oczyma. Zreszt� Glaukus da jej nap�j usypiaj�cy, kt�ry sam urz�dzi z przyniesionych przeze mnie z miasta lekarstw. Wieko trumny nie b�dzie przybite. Podniesiecie je �atwo i zabierzecie chor� do lektyki, my za� w�o�ymy do trumny pod�u�ny w�r z piaskiem, kt�ry miejcie gotowy.

Winicjusz s�uchaj�c tych s��w blady by� jak p��tno, lecz s�ucha� z tak nat�on� uwag�, i� zdawa� si� naprz�d odgadywa�, co Nazariusz ma powiedzie�.

� Czy innych jakich cia� nie b�d� wynosili z wi�zienia? � zapyta� Petroniusz.

� Zmar�o dzisiejszej nocy ko�o dwudziestu ludzi, a do wieczora umrze jeszcze kilkunastu � odrzek� ch�opiec � my musimy i�� wraz z ca�ym orszakiem, ale b�dziemy si� oci�gali, by zosta� w tyle. Na pierwszym skr�cie towarzysz m�j umy�lnie zakuleje. W ten spos�b pozostanie znacznie za innymi. Wy czekajcie nas ko�o ma�ej �wi�tyni Libityny. Oby B�g da� noc jak najciemniejsz�.

� B�g da � rzek� Niger. � Wczoraj by� wiecz�r jasny, a potem nagle zerwa�a si� burza. Dzi� niebo zn�w pogodne, ale parno od rana. Co noc teraz b�d� bywa�y d�d�e i burze.

� Czy idziecie bez �wiate�? � spyta� Winicjusz.

� Na przedzie tylko nios� pochodnie. Wy na wszelki wypadek b�d�cie ko�o �wi�tyni Libityny, jak tylko si� �ciemni, chocia� wynosimy zwykle trupy dopiero przed sam� p�noc�.

Umilkli, s�ycha� by�o tylko �pieszny oddech Winicjusza.

Petroniusz zwr�ci� si� do niego.

� M�wi�em wczoraj � rzek� � �e najlepiej by by�o, gdyby�my obaj pozostali w domu. Teraz jednak widz�, �e mnie samemu niepodobna b�dzie usiedzie�... Zreszt�, gdyby chodzi�o o ucieczk�, trzeba by zachowywa� wi�cej ostro�no�ci, ale skoro j� wynios� jako umar��, zdaje si�, �e nikomu najmniejsze podejrzenie nie przejdzie przez g�ow�.

� Tak! Tak! � odpowiedzia� Winicjusz. � Ja musz� tam by�. Sam j� wyjm� z trumny.

� Gdy raz b�dzie w moim domu pod Corioli, odpowiadam za ni� � rzek� Niger.

Na tym sko�czy�a si� rozmowa. Niger uda� si� do gospody, do swoich ludzi. Nazariusz, zabrawszy pod tunik� kies� ze z�otem, wr�ci� do wi�zienia. Dla Winicjusza rozpocz�� si� dzie� pe�en niepokoju, gor�czki, trwogi i oczekiwania.

� Sprawa powinna si� uda�, bo jest dobrze pomy�lana � m�wi� mu Petroniusz. � Lepiej niepodobna by�o wszystkiego u�o�y�. Ty musisz udawa� strapionego i chodzi� w ciemnej todze. Ale cyrk�w jednak nie opuszczaj. Niech ci� widz�... Tak wszystko obmy�lane, �e nie mo�e by� zawodu. Ale! Wszak�e jeste� zupe�nie pewny twego dzier�awcy?

� To chrze�cijanin � odrzek� Winicjusz.

Petroniusz spojrza� na niego ze zdziwieniem, po czym j�� rusza� ramionami i m�wi� jakby sam do siebie:

� Na Polluksa! Jak si� to jednak szerzy! I jak si� trzyma dusz ludzkich!... Pod tak� groz� ludzie wyrzekliby si� od razu wszystkich bog�w rzymskich, greckich i egipskich. To jednak dziwne... Na Polluksa!... Gdybym wierzy�, �e co� jeszcze na �wiecie od naszych bog�w zale�y, obieca�bym teraz ka�demu po sze�� bia�ych byk�w, a kapitoli�skiemu Jowiszowi dwana�cie... Ale i ty nie szcz�d� obietnic twojemu Chrystusowi...

� Ja Mu odda�em dusz� � odpar� Winicjusz.

I rozeszli si�. Petroniusz wr�ci� do cubiculum. Winicjusz za� poszed� spogl�da� z dala na wi�zienie, stamt�d za� uda� si� a� na stok Watyka�skiego wzg�rza, do owej chaty fossora, w kt�rej z r�k Aposto�a otrzyma� chrzest. Zdawa�o mu si�, �e w tej chacie Chrystus wys�ucha go pr�dzej ni� gdziekolwiek indziej, wi�c odnalaz�szy j� i rzuciwszy si� na ziemi�, wyt�y� wszystkie si�y swej zbola�ej duszy w modlitwie o lito�� i zapami�ta� si� w niej tak, �e zapomnia�, gdzie jest i co si� z nim dzieje.

Po po�udniu ju� zbudzi� go odg�os tr�b, dochodz�cy od strony Neronowego cyrku. Wyszed� w�wczas z chaty i pocz�� spogl�da� naok� oczyma jakby �wie�o ockni�tymi ze snu. Na �wiecie by� upa� i cisza, przerywana tylko czasem przez d�wi�k spi�u, a ci�gle przez zapami�ta�e ksykanie konik�w polnych. Powietrze uczyni�o si� parne; niebo nad miastem by�o jeszcze b��kitne, ale w stronie G�r Sabi�skich zbiera�y si� nisko u brzegu widnokr�gu ciemne chmury.

Winicjusz wr�ci� do domu. W atrium czeka� na niego Petroniusz.

� By�em na Palatynie � rzek�. � Pokaza�em si� tam umy�lnie i zasiad�em nawet do ko�ci. U Anicjusza jest wieczorem uczta, zapowiedzia�em, �e przyjdziemy, ale dopiero po p�nocy, gdy� przedtem musz� si� wyspa�. Jako� b�d�, a dobrze by by�o, gdyby� i ty by�.

� Czy nie by�o jakich wiadomo�ci od Nigra albo od Nazariusza? � spyta� Winicjusz.

� Nie. Zobaczymy ich dopiero o p�nocy. Uwa�a�e�, �e zapowiada si� burza?

� Tak. Jutro ma by� widowisko z chrze�cijan ukrzy�owanych, mo�e jednak deszcz przeszkodzi.

To rzek�szy, zbli�y� si� i, dotkn�wszy ramienia Winicjusza, rzek�.

� Ale jej nie zobaczysz na krzy�u, tylko w Corioli. Na Kastora! Nie odda�bym tej chwili, w kt�rej j� uwolnimy, za wszystkie gemmy w Rzymie. Wiecz�r ju� blisko...

Jako� wiecz�r si� zbli�a�, a ciemno�� pocz�a ogarnia� miasto wcze�niej ni� zwykle, z powodu chmur, kt�re zakry�y ca�y widnokr�g. Z nadej�ciem wieczora spad� deszcz du�y, kt�ry paruj�c na rozpalonych przez dzienny upa� kamieniach nape�ni� mg�� ulice miasta. Potem na przemian to czyni�o si� cicho, to zn�w przechodzi�y kr�tkie ulewy.

� �pieszmy si� � rzek� wreszcie Winicjusz. � Z powodu burzy mog� wcze�niej wywie�� cia�a z wi�zienia.

� Czas! � odpowiedzia� Petroniusz.

I wzi�wszy galijskie p�aszcze z kapturami, wyszli przez drzwiczki od ogrodu na ulic�. Petroniusz uzbroi� si� tak�e w kr�tki rzymski n�, zwany sica, kt�ry bra� zawsze ze sob� na nocne wyprawy.

Miasto by�o z powodu burzy puste. Od czasu do czasu b�yskawica rozdziera�a chmury, o�wiecaj�c jaskrawym blaskiem �wie�e �ciany nowo wzniesionych lub buduj�cych si� dopiero dom�w i mokre p�yty kamienne, kt�rymi wy�o�one by�y ulice. Przy takim �wietle ujrzeli wreszcie po do�� d�ugiej drodze kopiec, na kt�rym sta�a male�ka �wi�ty�ka Libityny, a pod kopcem grup� z�o�on� z mu��w i koni.

� Niger! � zawo�a� cicho Winicjusz.

� Jestem, panie! � ozwa� si� g�os w�r�d d�d�u.

� Wszystko gotowe?

� Tak jest, drogi. Jak tylko �ciemni�o si�, byli�my na miejscu. Ale schro�cie si� pod okop, bo przemokniecie na wskro�. Co za burza! S�dz�, �e spadn� grady.

Jako� obawa Nigra sprawdzi�a si�, gdy� niebawem pocz�� sypa� grad, z pocz�tku drobny, po czym coraz grubszy i g�stszy. Powietrze ozi�bi�o si� natychmiast.

Oni za� stoj�c pod okopem, zakryci od wiatru i lodowych pocisk�w, rozmawiali zni�onymi g�osami.

� Cho�by nas kto ujrza� � m�wi� Niger � nie powe�mie �adnych podejrze�, wygl�damy bowiem na ludzi, kt�rzy chc� przeczeka� burz�. Ale boj� si�, �eby nie od�o�ono wynoszenia trup�w do jutra.

� Grad nie b�dzie pada� d�ugo � rzek� Petroniusz. � Musimy czeka� cho�by do brzasku.

Jako� czekali nas�uchuj�c, czy nie doleci ich odg�os pochodu. Grad przeszed� istotnie, ale zaraz potem pocz�a szumie� ulewa. Chwilami zrywa� si� wiatr i ni�s� od strony Cuchn�cych Do��w straszn� wo� rozk�adaj�cych si� cia�, kt�re grzebano p�ytko i niedbale.

Wtem Niger rzek�:

� Widz� przez mg�� wiate�ko... Jedno, dwa, trzy... to pochodnie!

I zwr�ci� si� do ludzi:

� Baczy�, by mu�y nie parska�y!...

� Id�! � rzek� Petroniusz.

Jako� �wiat�a stawa�y si� coraz wyra�niejsze. Po chwili mo�na by�o ju� odr�ni� chwiej�ce si� pod powiewem p�omienie pochodni.

Niger pocz�� si� �egna� znakiem krzy�a i modli�. Tymczasem pos�pny korow�d przyci�gn�� bli�ej i wreszcie, zr�wnawszy si� z �wi�ty�k� Libityny, zatrzyma� si�. Petroniusz, Winicjusz i Niger przycisn�li sie w milczeniu do kopca, nie rozumiej�c, co to znaczy. Lecz tamci zatrzymali si� tylko dlatego, by poobwi�zywa� sobie twarze i usta szmatami dla ochrony od dusz�cego smrodu, kt�ry przy samych puticuli by� wprost nie do zniesienia, po czym podnie�li nosze z trumnami i poszli dalej.

Jedna tylko trumna zatrzyma�a si� naprzeciw �wi�ty�ki.

Winicjusz skoczy� ku niej, a za nim Petroniusz, Niger i dwaj niewolnicy bryta�scy z lektyk�.

Lecz nim dobiegli, w ciemno�ci da� si� s�ysze� pe�en b�lu g�os Nazariusza:

� Panie, przenie�li j� wraz z Ursusem do Eskwili�skiego wi�zienia... My niesiem inne cia�o! A j� porwali przed p�noc�!...

Petroniusz, wr�ciwszy do domu, pos�pny by� jak burza i nie pr�bowa� nawet pociesza� Winicjusza. Rozumia�, �e o wydobyciu Ligii z Eskwili�skich podziemi nie ma co i marzy�. Odgadywa�, �e prawdopodobnie dlatego przeniesiono j� z Tullianum, by nie umar�a z gor�czki i by nie unikn�a przeznaczonego jej amfiteatru. Ale to w�a�nie by� dow�d, �e czuwano nad ni� i strze�ono jej pilniej ni� innych. Petroniuszowi �al by�o do g��bi duszy i jej, i Winicjusza, lecz pr�cz tego nurtowa�a go i ta my�l, �e po raz pierwszy w �yciu co� mu si� nie uda�o i �e po raz pierwszy zosta� zwyci�ony w walce.

�Fortuna zdaje si� mnie opuszcza� � m�wi� sobie � ale bogowie myl� si�, je�li s�dz�, �e zgodz� si� na takie na przyk�ad �ycie jak jego.�

Tu spojrza� na Winicjusza, kt�ry r�wnie� patrzy� na niego rozszerzonymi �renicami.

� Co tobie? Ty masz gor�czk�? � rzek� Petroniusz.

�w za� odpowiedzia� jakim� dziwnym, z�amanym i powolnym g�osem, jakby chorego dziecka:

� A ja wierz�, �e On mo�e mi j� powr�ci�.

Nad miastem cich�y ostatnie grzmoty burzy.

Rozdzia� pi��dziesi�ty �smy

Trzydniowy deszcz, zjawisko wyj�tkowe w Rzymie podczas lata, i grady, padaj�ce wbrew przyrodzonemu porz�dkowi nie tylko w dzie� i wieczorami, ale nawet w�r�d nocy, przerwa�y widowiska. Lud pocz�� trwo�y� si�. Przepowiadano nieurodzaj na winograd, a gdy pewnego popo�udnia piorun stopi� na Kapitolu br�zowy pos�g Cerery, nakazano ofiary w �wi�tyni Jowisza Salwatora. Kap�ani Cerery rozpu�cili wie��, �e gniew bog�w zwr�ci� si� na miasto z powodu zbyt opiesza�ego wymiaru kary na chrze�cijan, t�umy wi�c j�y domaga� si�, by bez wzgl�du na pogod� przy�pieszono dalszy ci�g igrzysk, i rado�� ogarn�a ca�y Rzym, gdy og�oszono wreszcie, �e po trzech dniach przerwy ludus rozpocznie si� na nowo.

Tymczasem wr�ci�a i pi�kna pogoda. Amfiteatr od �witu do nocy nape�ni� si� tysi�cami ludzi, cezar za� przyby� r�wnie� wcze�nie z westalkami i dworem. Widowisko mia�o rozpocz�� si� od walki chrze�cijan mi�dzy sob�, kt�rych w tym celu poprzebierano za gladiator�w i dano im wszelk� bro�, jaka s�u�y�a szermierzom z zawodu do zaczepnego i obronnego boju. Lecz tu nast�pi� zaw�d. Chrze�cijanie porzucali na piasek sieci, wid�y, w��cznie i miecze, a natomiast pocz�li si� obejmowa� wzajemnie i zach�ca� do wytrwania wobec m�k i �mierci. W�wczas g��boka uraza i oburzenie zaw�adn�y sercami t�um�w. Jedni zarzucali im ma�oduszno�� i tch�rzostwo, drudzy twierdzili, i� nie chc� si� bi� naumy�lnie, przez nienawi�� do ludu i dlatego, by go pozbawi� rado�ci, jak� widok m�stwa zwyk� sprawia�. Wreszcie z rozkazu cezara wypuszczono na nich prawdziwych gladiator�w, kt�rzy kl�cz�cych i bezbronnych wyci�li w mgnieniu oka.

Lecz po uprz�tni�ciu trup�w widowisko przesta�o by� walk�, a zmieni�o si� w szereg mitologicznych obraz�w pomys�u samego cezara. Ujrzano wi�c Herkulesa p�on�cego �ywym ogniem na g�rze Oeta. Winicjusz zadr�a� na my�l, �e na rol� Herkulesa przeznaczono mo�e Ursusa, lecz widocznie kolej nie przysz�a jeszcze na wiernego s�ug� Ligii, albowiem na stosie sp�on�� jaki� inny, zupe�nie nie znany Winicjuszowi chrze�cijanin. Natomiast w nast�pnym obrazie Chilon, kt�rego cezar nie chcia� uwolni� od bytno�ci na przedstawieniu, ujrza� znajomych sobie ludzi. Przedstawiano �mier� Dedala[458] i Ikara. W roli Dedala wyst�powa� Eurycjusz, ten sam starzec, kt�ry w swoim czasie da� Chilonowi znak ryby, w roli za� Ikara syn jego, Kwartus. Obydw�ch podniesiono za pomoc� umy�lnej maszynerii w g�r�, a nast�pnie str�cono nagle z ogromnej wysoko�ci na aren�, przy czym m�ody Kwartus upad� tak blisko cesarskiego podium, i� obryzga� krwi� nie tylko zewn�trzne ozdoby, ale i wys�ane purpur� oparcie. Chilon nie widzia� upadku, albowiem przymkn�� oczy, s�ysza� tylko g�uche uderzenie cia�a, a gdy po chwili ujrza� krew tu� obok siebie, omal nie zemdla� po raz wt�ry. Ale obrazy zmienia�y si� pr�dko. Sromotne m�ki dziewic, ha�bionych przed �mierci� przez gladiator�w poprzebieranych za zwierz�ta, rozradowa�y serca t�um�w. Widziano kap�anki Kibeli i Cerery, widziano Danaidy, widziano Dirce i Pasifae, widziano wreszcie dziewcz�tka niedoros�e, rozrywane przez dzikie konie. Lud oklaskiwa� coraz nowe pomys�y cezara, kt�ry dumny z nich i uszcz�liwiony z oklask�w, nie odejmowa� teraz ani na chwil� szmaragdu od oka, przypatruj�c si� bia�ym cia�om rozdzieranym przez �elazo i konwulsyjnym drganiom ofiar. Dawano jednak obrazy i z dziej�w miasta. Po dziewicach ujrzano Mucjusza Scewol�, kt�rego r�ka, przymocowana do tr�jnoga z ogniem, nape�nia�a sw�dem spalonego mi�sa amfiteatr, ale kt�ry, jak prawdziwy Scewola, sta� bez j�ku, z oczyma wzniesionymi w g�r� i z szeptem modlitwy na sczernia�ych wargach. Po dobiciu go i wywleczeniu cia�a do spoliarium nast�pi�a zwyk�a po�udniowa przerwa w przedstawieniu. Cezar wraz z westalkami i augustianami opu�ci� amfiteatr i uda� si� do wzniesionego umy�lnie, olbrzymiego szkar�atnego namiotu, w kt�rym przygotowano dla niego i go�ci wspania�e prandium. T�umy po wi�kszej cz�ci posz�y za jego przyk�adem i wylewaj�c si� na zewn�trz, rozk�ada�y si� w malowniczych grupach obok namiotu, aby da� odpoczynek znu�onym przez d�ugie siedzenie cz�onkom i spo�y� potrawy, kt�re z �aski cezara obficie roznosili niewolnicy. Najciekawsi tylko po opuszczeniu siedze� zeszli na sam� aren� i dotykaj�c palcami lepkiego od krwi piasku rozprawiali jako znawcy i lubownicy o tym, co si� ju� odby�o i co jeszcze mia�o nast�pi�. Wkr�tce jednak odeszli i rozprawiacze, aby nie sp�ni� si� na uczt�; zosta�o tylko kilku ludzi, kt�rych zatrzyma�a nie ciekawo��, ale wsp�czucie dla przysz�ych ofiar.

Ci ukryli si� w przedzia�ach lub na ni�szych miejscach, a tymczasem zr�wnano aren� i pocz�to kopa� w niej do�y, jeden przy drugim, rz�dami, przez ca�e kolisko, od brzegu do brzegu, tak �e ostatni ich szereg przypada� o kilkana�cie krok�w od cesarskiego podium. Z zewn�trz cyrku dochodzi� gwar ludu, krzyki i oklaski, a tu czyniono z gor�czkowym po�piechem przygotowania do jakich� nowych m�k. Naraz otwar�y si� cunicula i ze wszystkich otwor�w prowadz�cych na aren� pocz�to wyp�dza� gromady chrze�cijan, nagich i d�wigaj�cych krzy�e na ramionach. Zaroi� si� od nich ca�y amfiteatr. Biegli starcy pochyleni pod ci�arem drewnianych bierwion, obok nich m�czy�ni w sile wieku, kobiety z rozpuszczonymi w�osami, pod kt�rymi stara�y si� ukry� sw� nago��, ch�opi�ta niedoros�e i ca�kiem ma�e dzieci. Krzy�e w wi�kszej cz�ci, r�wnie� jak ofiary, uwie�czone by�y kwiatami. S�u�ba cyrkowa, �wicz�c nieszcz�snych batami, zmusza�a ich, by uk�adali krzy�e wedle gotowych do��w i sami stawali przy nich szeregiem. W ten spos�b mieli zgin�� ci, kt�rych pierwszego dnia igrzysk nie zd��ono wypchn�� na pastw� psom i dzikim zwierz�tom. Teraz chwytali ich czarni niewolnicy i k�ad�c ofiary na wznak na drzewie, pocz�li przybija� im r�ce do przecznic gorliwie i szybko, tak aby lud wr�ciwszy po sko�czonej przerwie zasta� ju� wszystkie krzy�e wzniesione. W ca�ym amfiteatrze rozleg� si� teraz huk m�ot�w, kt�rego echa rozebrzmia�y po wy�szych rz�dach i dosz�y a� na plac otaczaj�cy amfiteatr i pod namiot, w kt�rym cezar podejmowa� westalki i towarzysz�w. Tam pito wino, �artowano z Chilona i szeptano dziwne s�owa do uszu kap�anek Westy, na arenie za� wrza�a robota, gwo�dzie pogr��a�y si� w r�ce i nogi chrze�cijan, warcza�y �opaty zasypuj�ce ziemi� do�y, w kt�re wstawiano krzy�e.

Lecz mi�dzy ofiarami, na kt�re dopiero za chwil� mia�a przyj�� kolej, by� Kryspus. Lwy nie mia�y czasu go rozedrze�, wi�c przeznaczono mu krzy�, on za�, zawsze got�w na �mier�, radowa� si� my�l�, �e nadchodzi jego godzina. Wygl�da� dzi� inaczej, albowiem wysch�e cia�o jego by�o obna�one zupe�nie, tylko przepaska bluszczowa okrywa�a mu biodra, na g�owie za� mia� wieniec z r�. Ale w oczach b�yszcza�a mu zawsze ta� sama niepo�yta energia i ta� sama twarz surowa i fanatyczna wychyla�a si� spod wie�ca. Nie zmieni�o si� te� jego serce, albowiem jak niegdy� w cuniculum grozi� gniewem Bo�ym poobszywanym w sk�ry wsp�braciom, tak i dzi� gromi� ich, zamiast pociesza�.

� Dzi�kujcie Zbawicielowi � m�wi� � �e pozwala wam umrze� tak� �mierci�, jak� sam umar�. Mo�e cz�� win waszych b�dzie wam za to odpuszczona, dr�yjcie wszelako, albowiem sprawiedliwo�ci musi si� sta� zado�� i nie mo�e by� jednakiej nagrody dla z�ych i dobrych.

A s�owom jego wt�rowa� odg�os m�ot�w, kt�rymi przybijano r�ce i nogi ofiar. Coraz wi�cej krzy�y wznosi�o si� na arenie, on za� zwracaj�c si� do gromady tych, kt�rzy stali jeszcze, ka�dy przy swoim drzewie, m�wi� dalej:

� Widz� otwarte niebo, ale widz� otwart� i otch�a�... Sam nie wiem, jako zdam spraw� Panu z �ywota mego, chocia�em wierzy� i nienawidzi�em z�ego, i nie �mierci si� l�kam, lecz zmartwychpowstania, nie m�ki, lecz s�du, albowiem nastaje dzie� gniewu.

A wtem spomi�dzy bli�szych rz�d�w ozwa� si� jaki� g�os spokojny i uroczysty:

� Nie dzie� gniewu, ale dzie� mi�osierdzia, dzie� zbawienia i szcz�liwo�ci, albowiem powiadam wam, �e Chrystus przygarnie was, pocieszy i posadzi na prawicy swojej. Ufajcie, bo oto niebo otwiera si� przed wami.

Na te s�owa wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku �awkom; nawet ci, kt�rzy ju� wisieli na krzy�ach, podnie�li blade, um�czone g�owy i pocz�li patrze� w stron� m�wi�cego m�a.

A on zbli�y� si� a� do przegrody otaczaj�cej aren� i pocz�� ich �egna� znakiem krzy�a.

Kryspus wyci�gn�� ku niemu rami�, jakby chc�c go zgromi�, lecz ujrzawszy jego twarz opu�ci� d�o�, po czym kolana zgi�y si� pod nim, a usta wyszepta�y:

� Aposto� Pawe�!...

Ku wielkiemu zdziwieniu cyrkowej s�u�by pokl�kali wszyscy, kt�rych nie zd��ono dot�d poprzybija�, za� Pawe� z Tarsu zwr�ci� si� do Kryspa i rzek�:

� Kryspie, nie gro� im, albowiem dzi� jeszcze b�d� z tob� w raju. Ty mniemasz, �e mog� by� pot�pieni? Lecz kt� je pot�pi? Zali uczyni to B�g, kt�ry odda� za nie Syna swego? Zali Chrystus, kt�ry umar� dla ich zbawienia, jako oni umieraj� dla imienia Jego? I jako� mo�e pot�pi� Ten, kt�ry mi�uje? Kto b�dzie skar�y� na wybrane Bo�e? Kto powie na t� krew: �Przekl�ta�?...

� Panie, nienawidzi�em z�ego � odrzek� stary kap�an.

� Chrystus wi�cej jeszcze nakaza� mi�owa� ludzi ni� nienawidzi� z�ego, albowiem nauka Jego mi�o�ci� jest, nie nienawi�ci�.

� Zgrzeszy�em w godzin� �mierci � odrzek� Kryspus.

I pocz�� si� bi� w piersi.

Wtem zarz�dca �awek zbli�y� si� ku Aposto�owi i zapyta�:

� Kto jeste�, kt�ry przemawiasz do skazanych?

� Obywatel rzymski � odpar� spokojnie Pawe�.

Po czym zwr�ciwszy si� do Kryspa, rzek�:

� Ufaj, gdy� dzie� to jest �aski, i umrzyj w spokoju, s�ugo Bo�y.

Dwaj Murzyni zbli�yli si� w tej chwili do Kryspa, aby po�o�y� go na drzewie, lecz on spojrza� raz jeszcze naok� i zawo�a�:

� Bracia moi, m�dlcie si� za mnie!

I twarz jego straci�a zwyk�� surowo��; kamienne rysy przybra�y wyraz spokoju i s�odyczy. Sam rozci�gn�� r�ce wzd�u� ramion krzy�a, aby u�atwi� robot�, i patrz�c wprost w niebo, pocz�� modli� si� �arliwie. Zdawa� si� nic nie czu�, albowiem gdy gwo�dzie zag��bia�y si� w jego r�ce, najmniejsze drgnienie nie wstrz�sn�o jego cia�em ani na obliczu nie pojawi�a si� �adna zmarszczka b�lu: modli� si�, gdy przybijano mu nogi, modli� si�, gdy wznoszono krzy� i udeptywano naok� ziemi�. Dopiero gdy t�umy ze �miechem i okrzykami pocz�y nape�nia� amfiteatr, brwi starca �ci�gn�y si� nieco, jakby si� gniewa�, �e poga�ski lud miesza mu cisz� i spok�j s�odkiej �mierci.

Lecz przedtem jeszcze wzniesiono wszystkie krzy�e, tak �e na arenie stan�� jakby las z wisz�cymi na drzewach lud�mi. Na ramiona krzy�y i na g�owy m�czennik�w pada� blask s�o�ca, na aren� za� grube cienie, tworz�ce jakby czarn� popl�tan� krat�, w�r�d kt�rej prze�wieca� ��ty piasek. By�o to widowisko, w kt�rym dla ludu ca�� rozkosz stanowi�o przypatrywanie si� powolnemu konaniu. Lecz nigdy dot�d nie widziano takiej g�stwy krzy�y. Arena by�a nimi nabita tak szczelnie, �e s�u�ba z trudno�ci� mog�a si� mi�dzy nimi przeciska�. Na obr�bie wisia�y przewa�nie kobiety, lecz Kryspa, jako przyw�dc�, wzniesiono tu� prawie przed podium cesarskim, na ogromnym krzy�u spowitym u spodu w wiciokrzew. Nikt z ofiar jeszcze nie skona�, ale niekt�rzy z tych, kt�rych poprzybijano najpierwej, pomdleli. Nikt nie j�cza� i nie wo�a� o lito��. Niekt�rzy wisieli z g�owami pochylonymi na ramiona lub pospuszczanymi na piersi, jakby uj�ci snem, niekt�rzy jakby w zamy�leniu, niekt�rzy patrz�c jeszcze ku niebu poruszali z cicha ustami. W tym strasznym lesie krzy�y, w tych porozpinanych cia�ach, w milczeniu ofiar by�o jednak co� z�owrogiego. Lud, kt�ry po uczcie syt i rozweselony wchodzi� z okrzykami do cyrku, umilk� nie wiedz�c, na kt�rym ciele oczy zatrzyma� i co my�le�. Nago�� napr�onych kobiecych postaci przesta�a dra�ni� jego zmys�y. Nie czyniono nawet zwyk�ych zak�ad�w o to, kto pr�dzej skona, kt�re czyniono zwykle, gdy na arenie zjawia�a si� mniejsza ilo�� skazanych. Zdawa�o si�, �e cezar nudzi si� tak�e, albowiem przekr�ciwszy g�ow�, poprawi� leniwym ruchem naszyjnik, z twarz� ospa�� i senn�.

Wtem wisz�cy naprzeciw Kryspus, kt�ry przed chwil� oczy mia� zamkni�te, jak cz�owiek omdla�y lub konaj�cy, otworzy� je i pocz�� patrze� na cezara.

Twarz jego przybra�a zn�w wyraz tak nieub�agany, a wzrok zap�on�� takim ogniem, �e augustianie pocz�li szepta� mi�dzy sob� ukazuj�c go palcami, a w ko�cu sam cezar zwr�ci� na niego uwag� i oci�ale przy�o�y� szmaragd do oka.

Nasta�a cisza zupe�na. Oczy widz�w utkwione by�y w Kryspa, kt�ry pr�bowa� poruszy� praw� r�k�, jakby j� chcia� oderwa� od drzewa.

Po chwili pier� wzd�a mu si�, �ebra wyst�pi�y na wierzch i pocz�� wo�a�:

� Matkob�jco! Biada ci!

Augustianie pos�yszawszy �mierteln� obelg�, rzucon� panu �wiata wobec tysi�cznych t�um�w, nie �mieli oddycha�. Chilo zmartwia�. Cezar drgn�� i wypu�ci� z palc�w szmaragd.

Lud zatrzyma� r�wnie� dech w piersiach. G�os Kryspusa rozlega� si� coraz pot�niej w ca�ym amfiteatrze:

� Biada ci, morderco �ony i brata, biada ci, Antychry�cie! Otch�a� otwiera si� pod tob�, �mier� wyci�ga po ciebie r�ce i gr�b ci� czeka. Biada ci, �ywy trupie, albowiem umrzesz w przera�eniu i pot�piony b�dziesz na wieki!...

I nie mog�c oderwa� przybitej d�oni od drzewa, rozci�gni�ty okropnie, straszny, za �ycia jeszcze do ko�ciotrupa podobny, nieugi�ty jak przeznaczenie, trz�s� bia�� brod� nad Neronowym podium, rozpraszaj�c zarazem ruchami g�owy li�cie r� z wie�ca, kt�ry mu na�o�ono na czaszk�.

� Biada ci, morderco! Przebrana jest twoja miara i czas tw�j zbli�a si�!...

Tu wyt�y� si� raz jeszcze: zdawa�o si� przez chwil�, �e oderwie d�o� od krzy�a i wyci�gnie j� gro�nie nad cezarem, lecz nagle wychud�e jego ramiona wyd�u�y�y si� jeszcze bardziej, cia�o obsun�o si� ku do�owi, g�owa opad�a mu na piersi i skona�.

W�r�d krzy�owego lasu s�absi pocz�li te� ju� zasypia� snem wiecznym.

Rozdzia� sze��dziesi�ty

Od kilku dni Winicjusz sp�dza� noce za domem. Petroniuszowi przychodzi�o do g�owy, �e on mo�e zn�w u�o�y� jaki� nowy plan i pracuje nad uwolnieniem Ligii z Eskwili�skiego wi�zienia, nie chcia� go ju� jednak o nic pyta�, by nie przynie�� nieszcz�cia robocie. Ten wykwintny sceptyk sta� si� tak�e pod pewnym wzgl�dem przes�dnym, a raczej od czasu, jak nie uda�o mu si� wyrwa� dziewczyny z Mamerty�skiego podziemia, przesta� ufa� swej gwie�dzie.

Nie liczy� zreszt� i teraz na dobry wynik zabieg�w Winicjusza. Eskwili�skie wi�zienie, urz�dzone napr�dce z piwnic dom�w, kt�re zburzono dla po�o�enia tamy po�arowi, nie by�o wprawdzie tak straszne, jak stare Tullianum obok Kapitolu, ale by�o natomiast stokro� bardziej strze�one. Petroniusz rozumia� doskonale, �e Ligi� przeniesiono tam tylko dlatego, by nie umar�a i nie unikn�a amfiteatru, �atwo mu wi�c by�o domy�le� si�, �e w�a�nie z tego powodu musz� jej pilnowa� jak oka w g�owie.

� Widocznie � m�wi� sobie � cezar wraz z Tygellinem przeznaczaj� j� na jakie� osobne, straszniejsze od wszystkich widowisko i Winicjusz pr�dzej sam zginie, ni� zdo�a j� wydoby�.

Winicjusz jednak straci� tak�e nadziej�, czy potrafi j� wydoby�. Obecnie m�g� to uczyni� tylko Chrystus. M�odemu trybunowi chodzi�o ju� tylko o to, by m�g� j� widywa� w wi�zieniu.

Od niejakiego czasu nie dawa�a mu spokoju my�l, �e Nazariusz dosta� si� jednak do Mamerty�skiego wi�zienia jako najemnik do wynoszenia trup�w, postanowi� wi�c spr�bowa� tej drogi.

Przekupiony za ogromn� sum�, dozorca Cuchn�cych Do��w przyj�� go wreszcie w poczet swej czeladzi, kt�r� co noc wysy�a� po trupy do wi�zie�. Niebezpiecze�stwo, by Winicjusz m�g� by� poznany, by�o istotnie ma�e. Chroni�y od niego: noc, niewolniczy ubi�r i z�e o�wietlenie wi�zie�. Komu� zreszt� mog�o przyj�� do g�owy, by patrycjusz, wnuk i syn konsul�w, m�g� si� znale�� mi�dzy czeladzi� grabarsk�, nara�on� na wyziewy wi�zie� i Cuchn�cych Do��w, i j�� si� pracy, do kt�rej zmusza�a ludzi tylko niewola lub ostatnia n�dza.

Lecz on, gdy nadszed� upragniony wiecz�r, z rado�ci� przewi�za� biodra i okr�ci� g�ow� szmat� napojon� terpentyn�, i z bij�cym sercem uda� si� wraz z gromad� innych na Eskwilin.

Stra�e pretoria�skie nie czyni�y im trudno�ci, wszyscy bowiem zaopatrzeni byli w odpowiednie tessery, kt�re centurion ogl�da� przy �wietle latarni. Po chwili wielkie �elazne drzwi otworzy�y si� przed nimi i weszli.

Winicjusz ujrza� przed sob� obszern�, sklepion� piwnic�, z kt�rej przechodzi�o si� do szeregu innych. Md�e kaganki o�wieca�y wn�trze nape�nione lud�mi. Niekt�rzy z nich le�eli pod �cianami, pogr��eni we �nie lub mo�e umarli. Inni okr��ali wielkie naczynie z wod�, stoj�ce w po�rodku, z kt�rego pili jak ludzie trawieni gor�czk�, inni siedzieli na ziemi z �okciami wspartymi o kolana i z g�owami w d�oniach, gdzieniegdzie dzieci spa�y, poprzytulane do matek. Naok� s�ycha� by�o to j�ki i g�o�ny przy�pieszony oddech chorych, to p�acz, to szepty modlitwy, to pie�ni nucone p�g�osem, to przekle�stwa dozorc�w. W podziemiu panowa� trupi zaduch i t�ok. W mrocznych g��biach roi�y si� ciemne postacie, bli�ej za�, przy migotliwych p�omykach wida� by�o twarze wyblad�e, przera�one, zapadni�te i g�odne, z oczyma zgas�ymi albo p�on�cymi gor�czk�, ze zsinia�ymi ustami, ze strugami potu na czo�ach i pozlepianym w�osem. Po k�tach majaczyli g�o�no chorzy, inni wo�ali o wod�, inni, by ich wie�� na �mier�. A by�o to jednak wi�zienie mniej straszne od starego Tullianum. Pod Winicjuszem nogi zachwia�y si� na ten widok i w piersi zabrak�o mu oddechu. Na my�l, �e Ligia znajduje si� w�r�d tej n�dzy i niedoli, w�osy powsta�y mu na g�owie, a w piersiach zamar� krzyk rozpaczy. Amfiteatr, k�y dzikich zwierz�t, krzy�e, wszystko by�o lepsze od tych straszliwych, pe�nych trupiego zaduchu podziemi, w kt�rych b�agalne g�osy ludzkie powtarza�y ze wszystkich k�t�w:

� Wied�cie nas na �mier�!

Winicjusz wpi� w d�onie paznokcie, czu� bowiem, �e s�abnie i �e opuszcza go przytomno��. Wszystko, przez co przeszed� dotychczas, ca�a mi�o�� i bole�� zmieni�a si� w nim w jedn� ��dz� �mierci.

Wtem tu� obok ozwa� si� g�os dozorcy Cuchn�cych Do��w:

� A ile macie dzi� trup�w?

� B�dzie z tuzin � odpowiedzia� stra�nik wi�zienny � ale do rana b�dzie wi�cej, bo tam ju� niekt�rzy rz꿹 pod �cianami.

I pocz�� narzeka� na kobiety, �e ukrywaj� zmar�e dzieci dlatego, by d�u�ej je mie� przy sobie i nie oddawa�, p�ki mo�na, do Cuchn�cych Do��w. Trzeba trupy poznawa� dopiero po zapachu, przez co powietrze, i tak straszne, psuje si� jeszcze bardziej. �Wola�bym � m�wi� � by� niewolnikiem w wiejskim ergastulum ni� pilnowa� tych gnij�cych za �ycia ps�w.� Dozorca Do��w pociesza� go, twierdz�c, �e jego s�u�ba nie jest l�ejsza. Przez ten czas Winicjuszowi wr�ci�o poczucie rzeczywisto�ci i pocz�� rozgl�da� si� w podziemiu, w kt�rym jednak na pr�no szuka� oczyma Ligii, my�l�c przy tym, �e mo�e jej wcale nie zobaczy�, dop�ki b�dzie �ywa. Piwnic by�o kilkana�cie, po��czonych ze sob� �wie�ymi przekopami, czelad� za� grabarska wchodzi�a tylko do tych, z kt�rych trzeba by�o zabiera� cia�a zmar�ych, zdj�� go wi�c strach, �e to, co kosztowa�o tyle trud�w, mo�e mu na nic nie pos�u�y�.

Na szcz�cie jego patron przyszed� mu z pomoc�.

� Cia�a trzeba zaraz wynosi� � rzek� � bo zaraza najbardziej szerzy si� przez trupy. Inaczej pomrzecie i wy, i wi�niowie.

� Na wszystkie piwnice jest nas dziesi�ciu � odrzek� stra�nik � i musimy przecie spa�.

� To ja ci zostawi� czterech moich ludzi, kt�rzy w nocy b�d� chodzili po piwnicach i patrzyli, czy kto nie umar�.

� Wypijemy jutro, je�li to uczynisz. Ka�dego trupa niech zanios� do pr�by, bo przysz�y rozkazy, by umar�ym przek�uwa� szyje, a potem zaraz z nimi do Do��w!

� Dobrze, ale wypijemy! � ozwa� si� dozorca.

Po czym wyznaczy� czterech ludzi, a mi�dzy nimi Winicjusza, z pozosta�ymi za� zabra� si� do wk�adania trup�w na nosze.

Winicjusz odetchn��. By� pewien przynajmniej tego, �e teraz odnajdzie Ligi�.

I naprz�d pocz�� przegl�da� starannie pierwsze podziemie. Zajrza� do wszystkich ciemnych k�t�w, do kt�rych prawie nie dochodzi� blask kaganka, obejrza� postaci �pi�ce pod �cianami, pod przykryciem p�acht, obejrza� najci�ej chorych, kt�rych pozaci�gano w k�t osobny, Ligii jednak�e nie m�g� nigdzie odnale��. W drugiej i trzeciej piwnicy poszukiwania jego pozosta�y r�wnie� bez skutku.

Tymczasem godzina uczyni�a si� p�na, cia�a powynoszono. Stra�nicy, u�o�ywszy si� w korytarzach ��cz�cych piwnice, posn�li, dzieci, znu�one p�aczem, umilk�y, w podziemiach s�ycha� by�o tylko oddech strudzonych piersi i gdzieniegdzie jeszcze szept modlitw.

Winicjusz wszed� z kagankiem do czwartej z kolei piwnicy, znacznie mniejszej, i, podni�s�szy �wiat�o w g�r�, pocz�� si� po niej rozgl�da�.

I nagle drgn��, zdawa�o mu si� bowiem, �e pod zakratowanym otworem w �cianie widzi olbrzymi� posta� Ursusa.

Wi�c zdmuchn�wszy w tej chwili kaganek, zbli�y� si� do niego i spyta�:

� Ursus, czy to ty?

Olbrzym odwr�ci� g�ow�:

� Kto� ty jest?

� Nie poznajesz mnie? � zapyta� m�ody cz�owiek.

� Zgasi�e� kaganek, jak�e mog� ci� pozna�?

Lecz Winicjusz dojrza� w tej chwili Ligi� le��c� na p�aszczu przy �cianie, wi�c nie m�wi�c nic wi�cej kl�kn�� przy niej.

Ursus za� pozna� go i rzek�:

� Chwa�a Chrystusowi! Ale nie bud� jej, panie.

Winicjusz kl�cz�c wpatrywa� si� w ni� przez �zy. Mimo mroku m�g� odr�ni� jej twarz, kt�ra wyda�a mu si� blad� jak alabaster, i wychudzone ramiona. I na ten widok ogarn�a go mi�o�� podobna do rozdzieraj�cego b�lu, wstrz�saj�ca dusz� do ostatnich g��bin, a zarazem tak pe�na lito�ci, czci i uwielbienia, �e pad�szy na twarz pocz�� przyciska� do ust brzeg p�aszcza, na kt�rym spoczywa�a ta droga mu nad wszystko g�owa.

Ursus przez d�ugi czas patrzy� na niego w milczeniu, na koniec jednak poci�gn�� go za tunik�.

� Panie � spyta� � jak si� dosta�e� i czy przychodzisz j� ocali�?

Winicjusz podni�s� si� i przez chwil� jeszcze walczy� ze wzruszeniem.

� Wska� mi spos�b! � rzek�.

� My�la�em, �e ty go znajdziesz, panie. Mnie jeden tylko przychodzi� do g�owy...

Tu zwr�ci� oczy ku okratowanemu otworowi, po czym jakby odpowiadaj�c sam sobie, ozwa� si�:

� Tak!... Ale tam s� �o�nierze...

� Setnia pretorian�w � odpowiedzia� Winicjusz.

� Wi�c � nie przejdziemy!

� Nie!

Lig potar� czo�o r�k� i zapyta� powt�rnie:

� Jak tu wszed�e�?

� Mam tesser� od dozorcy Cuchn�cych Do��w...

I nagle urwa�, jak gdyby jaka� my�l b�ysn�a mu w g�owie.

� Na m�k� Zbawiciela! � pocz�� m�wi� pr�dkim g�osem. � Ja tu zostan�, a ona niech we�mie moj� tesser�, niech owinie g�ow� szmat�, okryje ramiona p�aszczem i wyjdzie. W�r�d niewolnik�w grabarskich jest kilku niedoros�ych pacho�k�w, wi�c pretorianie nie poznaj� jej, a gdy raz dostanie si� do domu Petroniusza, ten j� ocali!

Lecz Lig opu�ci� g�ow� na piersi i odrzek�:

� Ona nie zgodzi�aby si� na to, albowiem mi�uje ci�, a przy tym jest chora i o w�asnej mocy sta� nie mo�e.

Po chwili za� doda�:

� Je�li ty, panie, i szlachetny Petroniusz nie mogli�cie jej z wi�zienia wydoby�, to kt� zdo�a j� ocali�?

� Jeden Chrystus!...

Po czym umilkli obaj. Lig w prostaczej swej g�owie my�la� sobie: �On by m�g� przecie wszystkich ocali�, ale skoro tego nie czyni, to wida� przyszed� czas m�k i �mierci.� I zgadza� si� na ni� dla siebie, ale �al mu by�o do g��bi duszy tego dziecka, kt�re wyros�o na jego r�ku i kt�re kocha� nad �ycie.

Winicjusz kl�kn�� zn�w przy Ligii. Przez zakratowany otw�r wkrad�y si� do podziemia promienie ksi�yca i o�wieci�y je lepiej od jedynego kaganka, kt�ry migota� jeszcze nad drzwiami.

Wtem Ligia otworzy�a oczy i po�o�ywszy swe rozpalone d�onie na r�kach Winicjusza, rzek�a:

� Widz� ci� � i wiedzia�am, �e przyjdziesz.

On za� rzuci� si� do jej r�k i pocz�� przyk�ada� je do czo�a i serca, potem uni�s� j� nieco z pos�ania i wspar� o w�asne piersi.

� Przyszed�em, droga � rzek�.� Niech ci� Chrystus strze�e i ocali, o Ligio umi�owana!...

I nie m�g� m�wi� wi�cej, albowiem serce pocz�o mu skowycze� w piersiach z b�lu i mi�o�ci, a z b�lem nie chcia� si� przed ni� zdradzi�.

� Chora jestem, Marku � odrzek�a Ligia � i czy na arenie, czy tu, w wi�zieniu, musz� umrze�... Ale modli�am si�, abym ci� przedtem mog�a zobaczy�, i przyszed�e�: Chrystus mnie wys�ucha�!

A gdy jeszcze nie m�g� zdoby� si� na s�owa i tylko przyciska� j� do piersi, m�wi�a dalej:

� Widywa�am ci� przez okno z Tullianum � i wiedzia�am, �e� chcia� przyj��. A teraz Zbawiciel da� mi chwil� przytomno�ci, aby�my si� mogli po�egna�. Ju� ja id� do Niego, Marku, ale kocham ci� i zawsze b�d� kocha�a.

Winicjusz przem�g� si�, zdusi� w sobie b�l i pocz�� m�wi� g�osem, kt�ry stara� si� uczyni� spokojnym:

� Nie, droga. Ty nie umrzesz. Aposto� kaza� wierzy� i przyrzek� modli� si� za ciebie, a on Chrystusa zna�, Chrystus go mi�owa� i niczego mu nie odm�wi... Gdyby� mia�a umrze�, Piotr nie kaza�by mi ufa�, a on mi rzek�: �Ufaj!� � Nie, Ligio! Chrystus zmi�uje si� nade mn�... On nie chce twojej �mierci, On jej nie dopu�ci... Przysi�gam ci na imi� Zbawiciela, �e Piotr modli si� za ciebie!

Nasta�a cisza. Jedyny kaganek wisz�cy nad drzwiami zgas�, ale za to �wiat�o ksi�yca wchodzi�o ca�ym otworem. W przeciwnym k�cie piwnicy zakwili�o dziecko i ucich�o. Z zewn�trz tylko dochodzi�y g�osy pretorian�w, kt�rzy po odbytej kolei stra�niczej grali pod murem w scriptae duodecim.

� O Marku � odrzek�a Ligia � Chrystus sam wo�a� do ojca: �Oddal ode mnie ten kielich goryczy�, a jednak go spe�ni�. Chrystus sam umar� na krzy�u, a teraz gin� za Niego tysi�ce, wi�c dlaczeg� mnie jedn� mia�by oszcz�dza�? Kt� ja jestem, Marku? S�ysza�am, jak Piotr m�wi�, �e i on umrze um�czon, a kt� ja jestem wobec niego? Gdy przyszli do nas pretorianie, ba�am si� �mierci i m�ki, ale teraz si� ju� nie boj�. Patrz, jakie to straszne wi�zienie, a ja id� do nieba. Pomy�l, �e tu jest cezar, a tam jest Zbawiciel, dobry i mi�osierny. I nie ma �mierci. Ty mnie kochasz, wi�c pomy�l, jaka b�d� szcz�liwa. O Marku drogi, pomy�l, �e ty tam przyjdziesz do mnie!

Tu umilk�a, by nabra� tchu w sw� chor� pier�, po czym podnios�a do ust jego r�k�:

� Marku!

� Co, droga?

� Nie p�acz za mn� i pami�taj, �e ty tam przyjdziesz do mnie. Kr�tko �y�am, ale B�g da� mi dusz� twoj�. Wi�c chc� powiedzie� Chrystusowi, �e cho� umar�am i cho� patrzy�e� na �mier� moj�, i cho� zosta�e� w �alu, jednak nie blu�ni�e� przeciw Jego woli i mi�ujesz Go zawsze. A ty Go b�dziesz mi�owa� i zniesiesz cierpliwie �mier� moj�?... Bo w�wczas On nas po��czy, a ja ci� kocham i chc� by� z tob�...

Tu zn�w zbrak�o jej oddechu i ledwie dos�yszalnym g�osem sko�czy�a:

� Przyrzecz mi to, Marku!...

Winicjusz obj�� j� dr��cymi r�koma i odrzek�:

� Na twoj� �wi�t� g�ow� � przyrzekam!...

W�wczas w smutnym �wietle ksi�yca rozja�ni�a si� jej twarz. Raz jeszcze podnios�a do ust jego r�k� i szepn�a:

� Jam �ona twoja!...

Za murem pretorianie, graj�cy w scriptae duodecim, podnie�li g�o�niejsz� sprzeczk�, lecz oni zapomnieli o wi�zieniu, o stra�ach, o ziemi ca�ej i czuj�c wzajem w sobie dusze anielskie, pocz�li si� modli�.

Rozdzia� sze��dziesi�ty drugi

Mrok jeszcze nie zapad�, gdy ju� pierwsze fale ludu pocz�y nap�ywa� do ogrod�w cezara. T�umy, przybrane �wi�tecznie, uwie�czone, ochocze i �piewaj�ce, a w cz�ci pijane, sz�y patrze� na nowe, wspania�e widowisko. Okrzyki: �Semaxii! Sarmenticii!�, rozlega�y si� na Via Tecta, na mo�cie Emiliusza i z drugiej strony Tybru, na drodze Tryumfalnej, ko�o cyrku Nerona i a� hen po wzg�rze Watyka�skie. Widywano ju� i poprzednio w Rzymie ludzi palonych na s�upach, lecz nigdy dot�d nie widziano takiej ilo�ci skazanych. Cezar i Tygellin, chc�c sko�czy� z chrze�cijanami, a zarazem zapobiec zarazie, kt�ra z wi�zie� rozchodzi�a si� coraz bardziej po mie�cie, nakazali opr�ni� wszystkie podziemia, tak �e zosta�o w nich zaledwie kilkudziesi�ciu ludzi, przeznaczonych na koniec igrzysk. Tote� t�umy po przebyciu bram ogrodowych oniemia�y ze zdziwienia. Wszystkie aleje g��wne i boczne, biegn�ce w�r�d g�stwiny drzew, wok� ��k, k�p, staw�w, sadzawek i poletek obsianych kwieciem, nabite by�y smolnymi s�upami, do kt�rych poprzywi�zywano chrze�cijan. Z wy�szych miejsc, gdzie widoku nie zas�ania�y drzewa, mo�na by�o dostrzec cale szeregi pal�w i cia�, przybranych w kwiaty, w li�cie mirtowe i w bluszcz, ci�gn�ce si� w g��b, po wynios�o�ciach i nizinach, tak daleko, �e gdy bli�sze wydawa�y si� jak maszty naw[464], najdalsze przedstawia�y si� oczom jak kolorowe, pozatykane w ziemi� tyrsy lub dzidy. Mnogo�� ich przesz�a oczekiwania samego ludu. Mo�na by�o pomy�le�, �e ca�y jaki� nar�d poprzywi�zywano do s�up�w dla uciechy Rzymu i cezara. Gromady widz�w zatrzymywa�y si� przed pojedynczymi masztami, w miar� jak zaciekawia�y je postaci, wiek lub p�e� ofiar, ogl�da�y twarze, wie�ce, girlandy bluszczu, po czym sz�y dalej i dalej, zadaj�c sobie pe�ne zdumienia pytania: �Zali mog�o by� tylu winnych lub jak mog�y podpali� Rzym dzieci, zaledwie zdolne chodzi� o w�asnej mocy?� I zdumienie przechodzi�o z wolna w niepok�j.

Tymczasem zapad� mrok i na niebie zab�ys�y pierwsze gwiazdy. W�wczas przy ka�dym skazanym stan�� niewolnik z p�on�c� pochodni� w r�ku, a gdy odg�os tr�b rozleg� si� w r�nych cz�ciach ogrod�w na znak rozpocz�cia widowiska, wszyscy przy�o�yli p�omie� do spodu s�up�w.

Ukryta pod kwiatami i polana smo�� s�oma wnet zaj�a si� jasnym p�omieniem, kt�ry wzmagaj�c si� z ka�d� chwil�, rozkr�ca� zwoje bluszcz�w, wzbija� si� ku g�rze i obejmowa� nogi ofiar. Lud umilk�, ogrody zabrzmia�y jednym ogromnym j�kiem i krzykami bole�ci. Niekt�re ofiary jednak, wznosz�c g�owy ku gwie�dzistemu niebu, pocz�y �piewa� na cze�� Chrystusa. Lud s�ucha�. Lecz najtwardsze serca nape�ni�y si� przera�eniem, gdy z mniejszych maszt�w rozdzieraj�ce dziecinne g�osy pocz�y wo�a�: �Mamo! Mamo!�, i dreszcz przebieg� nawet pijanych widz�w na widok owych g��wek i niewinnych twarzy, poprzekrzywianych b�lem lub mdlej�cych w dymie, kt�ry pocz�� dusi� ofiary. A p�omie� szed� w g�r� i przepala� coraz nowe wie�ce r� i bluszcz�w. Rozgorza�y aleje g��wne i poboczne, rozgorza�y k�py drzew i ��ki, i kwieciste poletka, rozb�ys�a woda w sadzawkach i stawach, por�owia�y dr��ce li�cie na drzewach i uczyni�o si� widno jak w dzie�. Sw�d spalonych cia� nape�ni� ogrody, lecz w tej chwili niewolnicy pocz�li sypa� w przygotowane umy�lnie mi�dzy s�upami kadzielnice mirr� i aloes. Mi�dzy t�umem ozwa�y si� tu i �wdzie okrzyki, nie wiadomo, czy wsp�czucia, czy upojenia i rado�ci, i wzmaga�y si� z ka�d� chwil� wraz z ogniem, kt�ry obejmowa� s�upy, wspina� si� ku piersiom ofiar, skr�ca� pal�cym tchnieniem w�osy na ich g�owach, rzuca� zas�on� na ich poczernia�e twarze i wreszcie strzela� jeszcze wy�ej, jakby na zwyci�stwo i tryumf tej sile, kt�ra kaza�a go roznieci�.

Lecz jeszcze na pocz�tku widowiska zjawi� si� w�r�d ludu cezar na wspania�ej cyrkowej kwadrydze, zaprz�onej w cztery bia�e rumaki, przybrany w ubi�r wo�nicy i barw� stronnictwa Zielonych, do kt�rego i on, i jego dw�r nale�a�. Sz�y za nim inne wozy, pe�ne dworzan w �wietnych strojach, senator�w, kap�an�w i nagich bachantek z wie�cami na g�owach i dzbanami wina w r�ku, w cz�ci spitych i wydaj�cych dzikie okrzyki. Obok nich muzycy, poprzebierani za faun�w i satyr�w, grali na cytrach, formingach, piszcza�kach i rogach. Na innych wozach jecha�y matrony i dziewice rzymskie, r�wnie� pijane i wp�nagie. Obok kwadryg skoczkowie potrz�sali przybrane we wst��ki tyrsy; inni bili w b�benki, inni sypali kwiaty. Ca�y �w �wietny orszak posuwa� si� wrzeszcz�c: �Evoe!� najszersz� ogrodow� drog�, w�r�d dym�w i w�r�d ludzkich pochodni. Cezar, maj�c przy sobie Tygellina i Chilona, kt�rego przera�eniem pragn�� si� zabawi�, sam powodowa�[465] ko�mi i jad�c noga za nog�, spogl�da� na p�on�ce cia�a, a zarazem s�ucha� okrzyk�w ludu. Stoj�c na wysokiej z�otej kwadrydze, otoczony fal� ludzk�, kt�ra k�ania�a mu si� do st�p, w blaskach ognia, w z�otym wie�cu cyrkowego zwyci�zcy, przerasta� g�ow� dworzan, t�umy i wydawa� si� by� olbrzymem. Potworne jego ramiona, wyci�gni�te dla trzymania lejc�w, zdawa�y si� b�ogos�awi� lud. W twarzy i przymru�onych oczach mia� u�miech i ja�nia� nad lud�mi jak s�o�ce albo jak b�stwo straszne, ale wspania�e i pot�ne.

Chwilami zatrzymywa� si�, by przypatrze� si� dok�adniej czy to jakiej dziewicy, kt�rej �ono poczyna�o skwiercze� w p�omieniu, czy wykrzywionej przez konwulsje twarzy dziecka, i zn�w jecha� dalej, wiod�c za sob� szalony i rozhukany orszak. Chwilami k�ania� si� ludowi, to zn�w, przeginaj�c si� w ty�, �ci�ga� z�ote lejce i rozmawia� z Tygellinem. Na koniec dojechawszy do wielkiej fontanny, stoj�cej w po�rodku dw�ch krzy�uj�cych si� ulic, wysiad� z kwadrygi i skin�wszy na towarzysz�w zmiesza� si� z t�umem.

Przywitano go krzykiem i oklaskami. Bachantki, nimfy, senatorowie, augustianie, kap�ani, fauny, satyry i �o�nierze otoczyli go wraz szalonym ko�em, on za�, maj�c po jednej stronie Tygellina, po drugiej Chilona, obchodzi� fontann�, naok� kt�rej p�on�o kilkadziesi�t pochodni, zatrzymuj�c si� przed ka�d�, czyni�c uwagi nad ofiarami lub drwi�c ze starego Greka, w kt�rego twarzy malowa�a si� bezbrze�na rozpacz.

Na koniec stan�li przed wysokim masztem, przybranym w mirty i okr�conym w pow�j. Czerwone j�zyki ognia dochodzi�y tu ju� do kolan ofiary, ale twarzy jej nie mo�na by�o zrazu rozpozna�, gdy� �wie�e, p�on�ce ga��zki przes�oni�y j� dymem. Po chwili jednak lekki wiatr nocny zwia� dymy i odkry� g�ow� starca z siw� spadaj�c� na piersi brod�.

Na ten widok Chilo zwin�� si� nagle w k��b, jak raniony gad, z ust za� wyszed� mu krzyk, raczej do krakania ni� do ludzkiego g�osu podobny:

� Glaukos! Glaukos!...

Jako� istotnie z p�on�cego s�upa patrzy� na niego Glaukos lekarz.

�y� jeszcze. Twarz mia� zbola�� i pochylon�, jakby chcia� po raz ostatni przypatrze� si� swemu katowi, kt�ry go zdradzi�, pozbawi� go �ony, dzieci, nasadzi�[466] na niego zab�jc�, a gdy to wszystko zosta�o mu w imi� Chrystusa odpuszczone, raz jeszcze wyda� go w r�ce oprawc�w. Nigdy cz�owiek nie wyrz�dzi� cz�owiekowi straszniejszych i bardziej krwawych krzywd. I oto ofiara p�on�a teraz na smolnym s�upie, a kat sta� u jej st�p. Oczy Glauka nie odwraca�y si� od twarzy Greka. Chwilami przes�ania� je dym, lecz gdy dmuchn�� powiew, Chilo widzia� zn�w te utkwione w siebie �renice. Podni�s� si� i chcia� ucieka�, lecz nie m�g�. Nagle wyda�o mu si�, �e nogi jego s� z o�owiu i �e jaka� niewidzialna r�ka zatrzymuje go z nadludzk� si�� przed tym s�upem. I skamienia�. Czu� tylko, �e co� przepe�nia si� w nim, co� si� zrywa, �e dosy� ma m�k i krwi, �e przychodzi koniec �ycia i �e wszystko znika naok�: i cezar, i dw�r, i t�umy, a otacza go tylko jaka� bezdenna, straszna i czarna pustka, w niej za� wida� tylko te oczy m�czennika, kt�re wzywaj� go na s�d. A tamten, schylaj�c coraz ni�ej g�ow�, patrzy� ci�gle. Obecni odgadli, �e mi�dzy tymi lud�mi co� si� dzieje, lecz �miech zamar� im na ustach, w twarzy bowiem Chilona by�o co� strasznego: wykrzywi�a j� taka trwoga i taki b�l, jak gdyby owe j�zyki ognia pali�y jego w�asne cia�o. Nagle zachwia� si� i wyci�gn�wszy w g�r� ramiona zawo�a� okropnym, rozdzieraj�cym g�osem:

� Glauku! W imi� Chrystusa! Przebacz!

Uciszy�o si� naok�: dreszcz przebieg� obecnych i wszystkie oczy mimo woli podnios�y si� w g�r�.

A g�owa m�czennika poruszy�a si� lekko, po czym us�yszano z wierzcho�ka masztu podobny do j�ku g�os:

� Przebaczam!...

Chilo rzuci� si� na twarz wyj�c jak dziki zwierz i nabrawszy ziemi w obie gar�ci, posypa� sobie ni� g�ow�. Tymczasem p�omienie strzeli�y w g�r�, obj�y piersi i twarz Glauka, rozplot�y mirtow� koron� na jego g�owie i zaj�y wst�gi na wierzchu s�upa, kt�ry zaja�nia� ca�y wielkim, jaskrawym �wiat�em.

Lecz Chilo podni�s� si� po chwili z twarz� tak zmienion�, i� augustianom wyda�o si�, �e widz� innego cz�owieka. Oczy p�on�y mu niezwyk�ym blaskiem, ze zmarszczonego czo�a bi�o uniesienie; niedo��ny przed chwil� Grek wygl�da� teraz jak jaki� kap�an, kt�ry, nawiedzony przez b�stwo, chce odkry� prawdy nieznane.

� Co z nim jest? Oszala�! � ozwa�o si� kilka g�os�w.

On za� odwr�ci� si� ku t�umom i wyci�gn�wszy w g�r� praw� r�k�, pocz�� wo�a�, a raczej krzycze� tak dono�nie, by nie tylko augustianie, ale i t�uszcza mog�a g�os jego dos�ysze�:

� Ludu rzymski! Na moj� �mier� przysi�gam, �e oto gin� niewinni, a podpalaczem jest � ten!...

I wskaza� palcem na Nerona.

Nasta�a chwila ciszy. Dworzanie zdr�twieli. Chilo sta� ci�gle z wyci�gni�tym dr��cym ramieniem i palcem zwr�conym ku cesarzowi. Nagle uczyni�o si� zamieszanie. Lud na kszta�t fali, pchni�tej nag�ym wichrem, rzuci� si� ku starcowi, chc�c mu si� lepiej przypatrze�. Tu i �wdzie ozwa�y si� krzyki: �Trzymaj!�, gdzie indziej: �Biada nam!� W t�umie rozleg� si� �wist i wrzaski: �Ahenobarbus! Matkob�jca! Podpalacz!� Bez�ad wzrasta� z ka�d� chwil�. Bachantki, wrzeszcz�c wniebog�osy, pocz�y si� chroni� na wozy. Nagle kilka przepalonych s�up�w przewr�ci�o si�, rozsypuj�c wok� skry i powi�kszaj�c zam�t. �lepa, st�oczona fala ludu porwa�a Chilona i unios�a go w g��b ogrodu.

Wsz�dzie te� s�upy pocz�y ju� przepala� si� i pada� w poprzek ulic, nape�niaj�c aleje dymem, skrami, sw�dem drzewa i sw�dem ludzkiego t�uszczu. Gas�y �wiat�a dalsze i bli�sze. W ogrodach pociemnia�o. T�umy zaniepokojone, pos�pne i trwo�ne cisn�y si� do bram. Wie�� o tym, co zasz�o, przechodzi�a z ust do ust, zmieniona i powi�kszona. Jedni opowiadali, �e cezar zemdla�, drudzy, �e sam wyzna�, i� kaza� podpali� Rzym, trzeci, �e zachorowa� ci�ko, inni wreszcie, �e wywieziono go jak martwego na wozie. Tu i �wdzie odzywa�y si� g�osy wsp�czucia dla chrze�cijan: �Nie oni spalili Rzym, po co wi�c tyle krwi, m�k i niesprawiedliwo�ci? Czy bogowie nie b�d� si� m�cili za niewinnych i jakie� piacula zdo�aj� ich znowu przeb�aga�?� S�owa: �innoxia corpora!�, powtarza�y si� coraz cz�ciej. Kobiety litowa�y si� g�o�no nad dzie�mi, kt�rych tyle rzucono dzikim zwierz�tom, poprzybijano na krzy�e lub spalono w tych przekl�tych ogrodach! I wreszcie politowanie zmieni�o si� w z�orzeczenia cezarowi i Tygellinowi. Lecz byli i tacy, kt�rzy, zatrzymuj�c si� nagle, zadawali sobie lub innym pytanie: �C� to jest za b�stwo, kt�re daje tak� si�� wobec m�k i �mierci?� I powracali do dom�w w zamy�leniu...

Chilo b��ka� si� za� jeszcze po ogrodach, nie wiedz�c, dok�d i�� i gdzie si� obr�ci�. Teraz uczu� si� zn�w bezsilnym, niedo��nym i chorym starcem. Chwilami potyka� si� o nie dopalone cia�a, potr�ca� g�ownie, kt�re wysy�a�y w �lad za nim roje iskier, chwilami siada� spogl�daj�c naok� bezprzytomnym wzrokiem. Ogrody sta�y si� ju� prawie ca�kiem ciemne; mi�dzy drzewami porusza� si� tylko blady ksi�yc, roz�wiecaj�c niepewnym �wiat�em aleje, sczernia�e, le��ce w poprzek s�upy i zmienione w bezkszta�tne bry�y niedogarki ofiar. Lecz staremu Grekowi wyda�o si�, �e w ksi�ycu widzi twarz Glauka i �e oczy jego patrz� na� jeszcze ci�gle, i chowa� si� przed �wiat�em. Wreszcie jednak wyszed� z cienia i mimo woli, jakby party jak�� nieznan� si��, pocz�� kierowa� si� ku fontannie, przy kt�rej odda� ducha Glaukos.

Wtem jaka� r�ka dotkn�a jego ramienia.

Starzec odwr�ci� si� i widz�c przed sob� nieznan� posta�, zawo�a� z przera�eniem:

� Kto tam! Kto� ty jest?

� Aposto�, Pawe� z Tarsu.

� Jam przekl�ty!... Czego chcesz?

A Aposto� odrzek�:

� Chc� ci� zbawi�.

Chilo opar� si� o drzewo.

Nogi chwia�y si� pod nim i ramiona zwis�y mu wzd�u� cia�a.

� Dla mnie nie masz zbawienia! � rzek� g�ucho.

� Zali s�ysza�e�, �e B�g przebaczy� �a�uj�cemu �otrowi na krzy�u? � zapyta� Pawe�.

� Zali wiesz, com ja uczyni�?

� Widzia�em bole�� twoj� i s�ysza�em, jako� da� �wiadectwo prawdzie.

� O panie!...

� I gdy s�uga Chrystus�w przebaczy� ci w godzinie m�ki i �mierci, jak�eby ci Chrystus nie mia� przebaczy�?

A Chilo chwyci� r�koma g�ow� jak w ob��kaniu:

� Przebaczenie! Dla mnie przebaczenie!

� B�g nasz to B�g Mi�osierdzia � odpowiedzia� Aposto�.

� Dla mnie? � powt�rzy� Chilo.

I pocz�� j�cze� jak cz�owiek, kt�remu zbrak�o si�, by m�g� opanowa� b�l i m�k�. Pawe� za� rzek�:

� Oprzyj si� na mnie i p�jd� ze mn�.

I wzi�wszy go szed� z nim ku krzy�uj�cym si� ulicom, kieruj�c si� g�osem fontanny, kt�ra zdawa�a si� p�aka� w�r�d nocnej ciszy nad cia�ami pom�czonych.

� B�g nasz to B�g Mi�osierdzia � powt�rzy� Aposto�. � Gdyby� stan�� nad morzem i rzuca� w nie kamienie, czyby� m�g� zarzuci� nimi g��bin� morsk�? A ja ci m�wi�, �e mi�osierdzie Chrystusa jest jako morze i �e grzechy i winy ludzkie poton� w nim jako kamienie w otch�ani. I m�wi� ci, �e jest jako niebo, kt�re pokrywa g�ry, l�dy i morza, albowiem jest wsz�dzie i nie masz granicy ni ko�ca. Ty� cierpia� u s�upa Glauka i Chrystus widzia� twoje cierpienie. Ty� rzek� nie bacz�c na to, co� jutro spotka� mo�e: �Ten jest podpalaczem!�, i Chrystus spami�ta� s�owa twoje. Bowiem min�a twoja z�o�� i k�amstwo, a w sercu zosta� si� jeno �al nieprzebrany... Chod� ze mn� i s�uchaj, co ci powiadam: otom ja tak�e nienawidzi� Go i prze�ladowa� Jego wybranych. Jam Go nie chcia� i nie wierzy� w Niego, p�ki mi si� nie ukaza� i nie powo�a� mnie. I odt�d On jest mi�o�ci� moj�. A teraz ciebie nawiedzi� zgryzot�, trwog� i bole�ci�, aby ci� powo�a� ku sobie. Ty� Go nienawidzi�, a On kocha� ci�. Ty� wydawa� na m�ki Jego wyznawc�w, a On chce ci przebaczy� i zbawi� ci�.

Piersi� n�dzarza pocz�o wstrz�sa� �kanie ogromne, od kt�rego rozdziera�a si� w nim dusza do dna, a Pawe� ogarnia� go, opanowywa� i wi�d�, jak �o�nierz wiedzie je�ca.

I po chwili zn�w m�wi� pocz��:

� P�jd� za mn�, a ja ci� powiod� do Niego. Dla jakiej� innej przyczyny przychodzi�bym do ciebie? Ale oto On rozkaza� mi zbiera� dusze ludzkie w imi� mi�o�ci, wi�c spe�niam s�u�b� Jego. Ty mniemasz, �e� przekl�ty, a ja ci m�wi�: uwierz w Niego, a czeka ci� zbawienie. Ty my�lisz, �e� znienawidzon, a ja ci powtarzam, �e On mi�uje ci�. Patrz na mnie! Gdym Jego nie mia�, nic nie mia�em krom z�o�ci, kt�ra mieszka�a w sercu moim, a teraz Jego mi�o�� starczy mi za ojca i matk�, za bogactwa i kr�lowanie. W Nim jednym ucieczka, On jeden policzy tw�j �al, wejrzy na n�dz� twoj�, zdejmie z ciebie trwog� i podniesie ci� do siebie.

Tak m�wi�c przywi�d� go do fontanny, kt�rej srebrny strumie� po�yskiwa� z dala w miesi�cznym �wietle. Naok� by�a cisza i pustka, albowiem s�u�ba niewolnicza uprz�tn�a ju� tu zw�glone s�upy i cia�a m�czennik�w.

Chilo rzuci� si� z j�kiem na kolana i ukrywszy twarz w d�oniach, pozosta� bez ruchu, Pawe� za� podni�s� twarz ku gwiazdom i pocz�� si� modli�:

� Panie, spojrzyj na tego n�dzarza, na �al jego, na �zy i m�k�! Panie Mi�osierdzia, kt�ry� przela� krew za winy nasze, przez Twoj� m�k�, przez �mier� i zmartwychwstanie odpu�� mu!

Po czym umilk�, lecz d�ugo jeszcze patrzy� w gwiazdy i modli� si�.

A wtem spod jego st�p ozwa�o si� podobne do j�ku wo�anie:

� Chryste!... Chryste!... Odpu�� mi!...

Na�wczas Pawe� zbli�y� si� do fontanny i nabrawszy wody w d�onie wr�ci� do kl�cz�cego n�dzarza:

� Chilonie! Oto ci� chrzcz� w imi� Ojca i Syna, i Ducha! Amen!

Chilo podni�s� g�ow�, roz�o�y� r�ce i pozosta� tak bez ruchu. Ksi�yc o�wieca� pe�nym �wiat�em jego zbiela�e w�osy i r�wnie bia��, nieruchom�, jakby umar�� lub wykut� z kamienia twarz. Chwile p�yn�y jedna za drug�; z wielkich ptaszarni, umieszczonych w ogrodach Domicji, pocz�o dochodzi� pianie kogut�w, a on kl�cza� jeszcze, podobny do nagrobnego pos�gu.

Wreszcie ockn�� si�, wsta� i zwr�ciwszy si� do Aposto�a zapyta�:

� Co mam czyni� przed �mierci�, panie?

Pawe� r�wnie� rozbudzi� si� z zadumy nad t� niezmiern� pot�g�, kt�rej nie mog�y oprze� si� nawet takie duchy, jak tego Greka, i odrzek�:

� Ufaj i daj �wiadectwo prawdzie!

Po czym wyszli razem. U bram ogrodu Aposto� pob�ogos�awi� raz jeszcze starca i rozstali si�, albowiem wymaga� tego sam Chilo przewiduj�c, �e po tym, co zasz�o, cezar i Tygellinus ka�� go �ciga�.

Jako� nie myli� si�. Wr�ciwszy do siebie, zasta� ju� dom otoczony przez pretorian�w, kt�rzy porwali go i pod wodz� Scewinusa zawiedli na Palatyn.

Cezar uda� si� ju� by� na spoczynek, lecz Tygellin czeka� i ujrzawszy nieszcz�snego Greka powita� go z twarz� spokojn�, ale z�owrog�...

� Pope�ni�e� zbrodni� obrazy majestatu � rzek� mu � i kara ci� nie minie. Lecz je�li jutro o�wiadczysz w amfiteatrze, �e� by� pijany i szalony i �e sprawcami po�aru s� chrze�cijanie, kara twoja sko�czy si� na ch�o�cie i wygnaniu.

� Nie mog�, panie! � odpowiedzia� cicho Chilo.

A Tygellin zbli�y� si� do niego krokiem powolnym i g�osem r�wnie� przyciszonym, ale strasznym, zapyta�:

� Jak to nie mo�esz, psie grecki? Zali� nie by� pijany i zali nie rozumiesz, co ci� czeka? Sp�jrz tam!

I to rzek�szy wskaza� na k�t atrium, w kt�rym obok d�ugiej drewnianej �awy sta�o w mroku czterech nieruchomych niewolnik�w trackich z powrozami i obc�gami w r�ku.

A Chilo odrzek�:

� Nie mog�, panie!

Tygellina pocz�a ogarnia� w�ciek�o��, lecz pohamowa� si� jeszcze.

� Widzia�e� � zapyta� � jak umieraj� chrze�cijanie? Czy chcesz tak umrze�?

Starzec wzni�s� w g�r� wyblad�� twarz; czas jaki� wargi jego porusza�y si� cicho, po czym odrzek�:

� I ja wierz� w Chrystusa!...

Tygellin spojrza� na niego ze zdumieniem:

� Psie, ty� oszala� naprawd�!

I nagle nagromadzona w jego piersi w�ciek�o�� zerwa�a tam�. Skoczywszy do Chilona chwyci� go obiema r�kami za brod�, zwali� na ziemi� i pocz�� depta� powtarzaj�c z pian� na ustach:

� Odwo�asz! Odwo�asz!...

� Nie mog�! � odpowiedzia� mu z ziemi Chilo.

� Na m�ki z nim!

Us�yszawszy �w rozkaz Trakowie porwali starca i po�o�yli go na �aw�, po czym przytwierdziwszy go do niej za pomoc� sznur�w, pocz�li c�gami �ciska� jego wychud�e piszczele. Lecz on, w czasie gdy go przywi�zywano, ca�owa� z pokor� ich r�ce, nast�pnie za� przymkn�� oczy i wydawa� si� jak umar�y.

�y� jednak, gdy bowiem Tygellin pochyli� si� nad nim i raz jeszcze zapyta�: �Odwo�asz?�, zbiela�e jego wargi poruszy�y si� lekko i wyszed� z nich zaledwie dos�yszalny szept:

� Nie... mog�!...

Tygellin kaza� przerwa� m�ki i j�� chodzi� po atrium z twarz� zmienion� przez gniew, lecz zarazem bezradn�. Na koniec widocznie przysz�a mu do g�owy jaka� nowa my�l, albowiem zwr�ci� si� do Trak�w i rzek�:

� Wyrwa� mu j�zyk.

Rozdzia� sze��dziesi�ty sz�sty

Za czas�w Nerona wesz�y w zwyczaj rzadkie dawniej i wyj�tkowo tylko dawane przedstawienia wieczorne, tak w cyrku, jak i w amfiteatrach. Augustianie lubili je, cz�sto bowiem po nich nast�powa�y uczty i pijatyki trwaj�ce a� do rana. Jakkolwiek lud przesycony by� ju� przelewem krwi, jednak�e gdy rozesz�a si� wie��, �e nadchodzi koniec igrzysk i �e ostatni chrze�cijanie maj� umrze� na wieczornym widowisku, nieprzeliczone t�umy �ci�gn�y do amfiteatru. Augustianie stawili si� jak jeden cz�owiek, domy�lali si� bowiem, �e nie b�dzie to zwyk�e przedstawienie i �e cezar postanowi� wyprawi� sobie tragedi� z bole�ci Winicjusza. Tygellin zachowa� tajemnic�, jaki rodzaj m�ki przeznaczony by� dla narzeczonej m�odego trybuna, ale to podnieca�o tylko powszechn� ciekawo��. Ci, kt�rzy widywali niegdy� Ligi� u Plaucjusz�w, opowiadali teraz cuda o jej pi�kno�ci. Innych zajmowa�o przede wszystkim pytanie, czy istotnie ujrz� j� dzi� na arenie, wielu bowiem spomi�dzy tych, kt�rzy s�yszeli odpowied�, jak� cezar da� Petroniuszowi u Nerwy, t�umaczy�o j� sobie podw�jnie. Niekt�rzy przypuszczali wprost, �e Nero odda lub mo�e ju� odda� dziewic� Winicjuszowi: przypomniano sobie, �e by�a zak�adniczk�, kt�rej wolno by�o zatem czci� takie b�stwa, jakie jej si� podoba�y, i kt�rej prawo narod�w nie pozwala�o kara�.

Niepewno��, oczekiwanie i zaciekawienie opanowa�y wszystkich widz�w. Cezar przyby� wcze�niej ni� zwykle i wraz z jego przybyciem pocz�to zn�w sobie szepta�, �e jednak nast�pi zapewne co� nadzwyczajnego, gdy� Neronowi pr�cz Tygellina i Watyniusza towarzyszy� Kasjusz, centurion olbrzymiej postawy i olbrzymiej si�y, kt�rego cezar bra� z sob� tylko w�wczas, gdy chcia� mie� przy boku obro�c�, na przyk�ad gdy przychodzi�a mu ochota do nocnych wypraw na Subur�, gdzie urz�dza� sobie zabaw� zwan� sagatio, polegaj�c� na podrzucaniu w g�r� na wojskowym p�aszczu napotykanych po drodze dziewcz�t. Spostrze�ono tak�e, �e w samym amfiteatrze zosta�y przedsi�wzi�te pewne �rodki ostro�no�ci. Stra�e pretoria�skie powi�kszono, komend� za� nad nimi mia� nie centurion, ale trybun Subriusz Flawiusz znany dotychczas ze �lepego przywi�zania do Nerona. Zrozumiano w�wczas, �e cezar pragnie si� na wszelki wypadek ubezpieczy� przed wybuchem rozpaczy Winicjusza, i ciekawo�� wzros�a jeszcze bardziej.

Wszystkie spojrzenia zwraca�y si� z nat�onym zaj�ciem na miejsce, na kt�rym siedzia� nieszcz�sny oblubieniec. On za� blady bardzo, z czo�em pokrytym kroplami potu, niepewny by� jak i inni widzowie, ale zaniepokojony do ostatnich g��bin duszy. Petroniusz, sam nie wiedz�c dok�adnie, co nast�pi, nie powiedzia� mu nic, tylko zapyta� go, wr�ciwszy od Nerwy, czy got�w jest na wszystko, a nast�pnie, czy b�dzie na widowisku. Winicjusz odpowiedzia� na oba pytania: �Tak!�, ale przy tym mrowie przesz�o mu przez ca�e cia�o, domy�li� si� bowiem, �e Petroniusz nie pyta bez przyczyn. Sam on �y� ju� od niejakiego czasu jakby tylko p�yciem, sam pogr��y� si� w �mierci i zgodzi� si� na �mier� dla Ligii, mia�a ona bowiem by� dla nich obojga zarazem wyzwoleniem i �lubem, ale teraz pozna�, �e inna rzecz jest my�le� z daleka o ostatniej chwili jak o spokojnym za�ni�ciu, a inna p�j�� patrze� na m�czarnie istoty dro�szej nad �ycie. Wszystkie dawniej przebyte b�le odezwa�y si� w nim na nowo. Uciszona rozpacz pocz�a zn�w krzycze� w duszy, ogarn�a go dawna ch�� ratowania Ligii za wszelk� cen�. Od rana chcia� si� dosta� do cunicul�w, by si� przekona�, czy Ligia w nich si� znajduje, ale stra�e pretoria�skie pilnowa�y wszystkich wej�� i rozkazy by�y tak surowe, �e �o�nierze, nawet znajomi, nie dali si� zmi�kczy� ni pro�b�, ni z�otem. Winicjuszowi wydawa�o si�, �e niepewno�� zabije go wprz�d, nim ujrzy widowisko. Gdzie� na dnie serca ko�ata�a mu si� jeszcze nadzieja, �e mo�e Ligii nie ma w amfiteatrze i �e wszystkie obawy s� p�onne. Chwilami czepia� si� tej nadziei ze wszystkich si�. M�wi� sobie, �e Chrystus m�g� j� przecie zabra� z wi�zienia, ale nie mo�e pozwoli� na jej m�k� w cyrku. Dawniej zgodzi� si� ju� by� ze wszystkim na Jego wol�, teraz, gdy odepchni�ty od drzwi cunicul�w wr�ci� na swoje miejsce w amfiteatrze i gdy z zaciekawionych spojrze�, jakie na niego zwracano, pozna�, �e najstraszniejsze przypuszczenia mog� by� s�uszne, pocz�� Go b�aga� w duszy z nami�tno�ci�, podobn� niemal do gro�by, o ratunek. �Ty mo�esz!�, powtarza� zaciskaj�c konwulsyjnie r�ce. �Ty mo�esz!� Przedtem ani domy�la� si�, �e ta chwila, gdy zmieni si� w rzeczywisto��, b�dzie tak straszna. Teraz, nie zdaj�c sobie sprawy z tego, co si� z nim dzieje, mia� jednak poczucie, �e je�li ujrzy m�k� Ligii, to jego mi�o�� zmieni si� w nienawi��, a jego wiara w rozpacz. I zarazem przera�a� si� tym poczuciem, ba� si� bowiem obrazi� Chrystusa, kt�rego b�aga� o zmi�owanie i cud. Ju� nie prosi� o jej �ycie, chcia� tylko, by umar�a, nim j� wywiod� na aren�, i z niezg��bionej otch�ani b�lu powtarza� w duszy: �Cho� tego mi nie odm�w, a ja Ci� umi�uj� bardziej jeszcze, ni� mi�owa�em Ci� dot�d.� W ko�cu my�li jego rozp�ta�y si� jak fale targane wichrem. Budzi�a si� w nim ��dza zemsty i krwi. Porywa�a go szalona ch�� rzuci� si� na Nerona i zdusi� go wobec wszystkich widz�w, a jednocze�nie czu�, �e t� ��dz� obra�a znowu Chrystusa i �amie Jego przykazania. Chwilami przelatywa�y mu przez g�ow� b�yskawice nadziei, �e to wszystko, przed czym dr�a�a jego dusza, odwr�ci jeszcze wszechmocna i mi�osierna r�ka, lecz gas�y natychmiast, jakby w niezmiernym roz�aleniu, �e �w, kt�ry m�g� jednym s�owem zburzy� ten cyrk i ocali� Ligi�, opu�ci� j� jednak, chocia� ufa�a Mu i umi�owa�a Go ze wszystkich si� swego czystego serca. I my�la� dalej, �e oto ona tam le�y w ciemnym cuniculum, s�aba, bezbronna, opuszczona, zdana na �ask� i nie�ask� zezwierz�conych str��w, goni�ca mo�e ostatnim tchem, on za� musi czeka� bezradnie w tym strasznym amfiteatrze, nie wiedz�c, jak� obmy�lono dla niej m�k� i co za chwil� zobaczy. Wreszcie, jak cz�owiek, kt�ry spadaj�c w przepa�� chwyta si� wszystkiego, co ro�nie nad jej kraw�dzi�, tak i on obur�cz chwyci� si� my�li, �e jednak tylko wiar� mo�e j� ocali�. Wszak zostawa� tylko ten jeden spos�b! Wszak Piotr m�wi�, �e wiar� ziemi� mo�na wzruszy� w posadach!

Wi�c skupi� si�, zgni�t� w sobie zw�tpienie, ca�� sw� istot� zamkn�� w jedno s�owo: �Wierz�!�, i czeka� cudu.

Lecz r�wnie jak zbyt nat�ona struna musi p�kn��, tak i jego z�ama�o wysilenie. Trupia blado�� pokry�a mu twarz i cia�o pocz�o t�e�. W�wczas pomy�la�, �e b�aganie jego zosta�o wys�uchane, bo oto umiera. Wyda�o mu si�, �e Ligia niezawodnie musia�a ju� tak�e umrze� i �e Chrystus bierze ich w ten spos�b do siebie. Arena, bia�e togi nieprzeliczonych widz�w, �wiat�o tysi�cznych lamp i pochodni, wszystko razem znik�o mu z oczu.

Ale owa niemoc nie trwa�a d�ugo. Po chwili zbudzi� si�, a raczej zbudzi�o go tupanie zniecierpliwionego ludu.

� Chory jeste� � rzek� mu Petroniusz. � Ka� si� odnie�� do domu!

I nie zwa�aj�c, co powie na to cezar, wsta�, by podeprze� Winicjusza i wyj�� z nim razem. Serce wezbra�o mu lito�ci�, a przy tym dra�ni�o go nie do wytrzymania to, �e cezar patrzy� przez szmaragd na Winicjusza, studiuj�c z zadowoleniem jego bole��, mo�e dlatego, aby j� potem opisa� w patetycznych strofach i zyska� poklask s�uchacz�w.

Winicjusz potrz�sn�� g�ow�. M�g� umrze� w tym amfiteatrze, ale nie m�g� z niego wyj��. Wszak�e przedstawienie mia�o si� lada minuta rozpocz��.

Jako� w tej samej prawie chwili prefekt miasta cisn�� przed siebie czerwon� chustk�, a na �w znak zaskrzypia�y wrzeci�dze naprzeciwko cesarskiego podium i z ciemnej czelu�ci wyszed� na jasno o�wiecon� aren� Ursus.

Olbrzym mruga� powiekami, widocznie ol�niony �wiat�em areny, po czym wysun�� si� na jej �rodek, rozgl�daj�c si� wko�o, jakby chc�c rozpozna�, z czym mu przyjdzie si� spotka�. Wszystkim augustianom i wi�kszo�ci widz�w wiadomo by�o, �e to jest cz�owiek, kt�ry zadusi� Krotona, wi�c na jego widok szmer rozleg� si� po wszystkich �awach. W Rzymie nie brak�o gladiator�w ogromniejszych o wiele nad zwyk�� miar� ludzk�, ale podobnego nie widzia�y jeszcze oczy Kwiryt�w. Kasjusz, stoj�cy w podium za cezarem, wydawa� si� przy tym Ligu nik�ym cz�owiekiem. Senatorowie, westalki, cezar, augustianie i lud patrzyli z zachwytem znawc�w i mi�o�nik�w na jego pot�ne, grube jak konary uda, na piersi, podobne do dw�ch po��czonych tarcz, i na herkulesowe ramiona. Szmer wzrasta� z ka�d� chwil�. Dla tych t�um�w nie mog�a wprost istnie� wi�ksza rozkosz, jak widzie� takie musku�y w grze, w napi�ciu i w walce. Szmer zmienia� si� w okrzyki i gor�czkowe pytania, gdzie mieszka szczep, kt�ry wydaje podobnych wielkolud�w, �w za� sta� w �rodku amfiteatru, nagi, do kamiennego kolosu ni� do cz�owieka podobniejszy, ze skupion� a zarazem smutn� twarz� barbarzy�cy, i widz�c pust� aren� spogl�da� ze zdziwieniem swymi niebieskimi oczyma dziecka to na widz�w, to na cezara, to na kraty cunicul�w, sk�d oczekiwa� kat�w.

W chwili gdy wychodzi� na aren�, prostacze serce jego zako�ata�o po raz ostatni nadziej�, �e mo�e czeka go krzy�, lecz gdy nie ujrza� ni krzy�a, ni gotowego do�u, pomy�la�, �e niegodny jest tej �aski i �e przyjdzie mu umrze� inaczej, i zapewne od zwierz�t. By� bezbronny i postanowi� zgin��, jak przysta�o na wyznawc� Baranka, spokojnie i cierpliwie. Tymczasem chcia� pomodli� si� jeszcze do Zbawiciela, wi�c kl�kn�wszy na arenie, z�o�y� r�ce i podni�s� wzrok ku gwiazdom, migoc�cym przez g�rny otw�r cyrku.

Postawa ta nie podoba�a si� t�umom. Dosy� ju� miano tych chrze�cijan umieraj�cych jak owce. Zrozumiano, �e je�li olbrzym nie zechce si� broni�, widowisko chybi. Tu i �wdzie ozwa�y si� sykania. Niekt�rzy pocz�li wo�a� o mastygofor�w, kt�rych zadaniem by�o ch�osta� szermierzy nie chc�cych walczy�. Po chwili ucich�o jednak wszystko, nikt bowiem nie wiedzia�, co czeka olbrzyma i czy nie zechce walczy�, gdy spotka si� oko w oko ze �mierci�.

Jako� nie czekano ju� d�ugo. Nagle ozwa� si� przera�liwy g�os mosi�nych tr�b, a na �w znak otworzy�a si� krata naprzeciw cesarskiego podium i na aren� wypad� w�r�d wrzask�w bestiari�w potworny tur germa�ski, nios�cy na g�owie nagie cia�o kobiece.

� Ligio! Ligio! � krzykn�� Winicjusz.

Po czym chwyci� r�koma w�osy przy skroniach, zwin�� si� w ��k[469] jak cz�owiek, kt�ry uczu� w sobie ostrze w��czni, i chrapliwym, nieludzkim g�osem pocz�� powtarza�:

>� Wierz�! Wierz�!... Chryste! Cudu!

I nie czu� nawet, �e w tej chwili Petroniusz zakry� mu g�ow� tog�. Zdawa�o mu si�, �e to �mier� lub b�l przes�ania mu oczy. Nie patrzy�, nie widzia�. Ogarn�o go uczucie jakiej� strasznej pr�ni. W g�owie nie pozosta�a mu ani jedna my�l, usta tylko powtarza�y jak w ob��kaniu:

� Wierz�! Wierz�! Wierz�!...

Wtem amfiteatr umilk�. Augustianie podnie�li si� jak jeden cz�owiek z miejsc, gdy� na arenie sta�o si� co� nadzwyczajnego. Oto pokorny i gotowy na �mier� Lig, ujrzawszy sw� kr�lewn� na rogach dzikiej bestii, zerwa� si� jakby sparzony �ywym ogniem i pochyliwszy grzbiet, pocz�� biec pod k�tem ku rozszala�emu zwierz�ciu.

Ze wszystkich piersi wyrwa� si� kr�tki okrzyk zdumienia, po kt�rym uczyni�a si� g�ucha cisza. Lig dopad� tymczasem w mgnieniu oka rozhukanego byka i chwyci� go za rogi.

� Patrz! � zawo�a� Petroniusz zrywaj�c tog� z g�owy Winicjusza.

�w za� podni�s� si�, przechyli� w ty� sw� blad� jak p��tno twarz i pocz�� patrze� na aren� szklistym, nieprzytomnym wzrokiem.

Wszystkie piersi przesta�y oddycha�. W amfiteatrze mo�na by�o us�ysze� przelatuj�c� much�. Ludzie nie chcieli wierzy� w�asnym oczom. Jak Rzym Rzymem, nie widziano nic podobnego.

Lig trzyma� dzikie zwierz� za rogi. Stopy jego zary�y si� wy�ej kostek w piasek, grzbiet wygi�� mu si� jak �uk napi�ty, g�owa schowa�a si� mi�dzy barki, na ramionach musku�y wyst�pi�y tak, i� sk�ra niemal p�ka�a pod ich parciem, lecz osadzi� byka na miejscu. I cz�owiek, i zwierz trwali w takiej nieruchomo�ci, i� patrz�cym zdawa�o si�, �e widz� jaki� obraz przedstawiaj�cy czyny Herkulesa lub Tezeusza lub grup� wykut� z kamienia. Ale w tym pozornym spokoju zna� by�o straszliwe nat�enie dw�ch zmagaj�cych si� ze sob� si�. Tur zary� si� r�wnie�, jak cz�owiek, nogami w piasek, a ciemne, kosmate jego cia�o skurczy�o si� tak, i� wydawa� si� do olbrzymiej kuli podobny. Kto pierwej si� wyczerpie, kto pierwszy padnie, oto by�o pytanie, kt�re dla tych rozmi�owanych w walkach widz�w mia�o w tej chwili wi�cej znaczenia ni� ich los w�asny, ni� ca�y Rzym i jego panowanie nad �wiatem. �w Lig by� im teraz p�bogiem godnym czci i pos�g�w. Sam cezar wsta� tak�e. Oni z Tygellinem, s�ysz�c o sile cz�owieka, umy�lnie urz�dzili takie widowisko i drwi�c m�wili sobie: �Niech�e ten Krotob�jca pokona tura, kt�rego mu wybierzem�, teraz za� spogl�dali w zdumieniu na obraz, jaki mieli przed sob�, jakby nie wierz�c, �eby to by� mog�a rzeczywisto��. W amfiteatrze mo�na by�o widzie� ludzi, kt�rzy podni�s�szy r�ce zostali w tej postawie. Innym pot obla� czo�a, jakby sami zmagali si� ze zwierz�ciem. W cyrku s�ycha� by�o tylko syczenie p�omieni w lampach i szelest w�gielk�w opadaj�cych z pochodni. G�osy zamar�y widzom w ustach, serca natomiast bi�y w piersiach, jakby je chcia�y rozsadzi�. Wszystkim wyda�o si�, �e walka trwa wieki.

A cz�owiek i zwierz stali ci�gle w okropnym wysileniu, rzek�by�, wkopani w ziemi�.

Wtem g�uchy, podobny do j�ku ryk ozwa� si� z areny, po kt�rym ze wszystkich piersi wyrwa� si� okrzyk i zn�w zapad�a cisza. Ludzie mniemali, �e �ni�, oto potworna g�owa byka pocz�a si� przekr�ca� w �elaznych r�kach barbarzy�cy.

A twarz Liga, kark i ramiona poczerwienia�y jak purpura, grzbiet wygi�� si� jeszcze silniej. Wida� by�o, �e zbiera reszt� swych nadludzkich si�, ale �e mu ju� ich nie na d�ugo wystarczy

Coraz g�uchszy, chrapliwszy i coraz bole�niejszy ryk tura pomiesza� si� ze �wiszcz�cym oddechem piersi olbrzyma. G�owa zwierz�cia przekr�ca�a si� coraz bardziej, a z paszczy wysun�� si� d�ugi, spieniony j�zyk.

Chwila jeszcze i do uszu bli�ej siedz�cych widz�w doszed� jakby trzask �amanych ko�ci, po czym zwierz zwali� si� na ziemi� ze skr�conym �miertelnie karkiem.

W�wczas olbrzym zsun�� w mgnieniu oka powrozy z jego rog�w i wzi�wszy dziewic� na r�ce, pocz�� oddycha� �piesznie.

Twarz mu poblad�a, w�osy polepi�y si� od potu, barki i ramiona zdawa�y si� by� zlane wod�. Przez chwil� sta� jakby na wp� przytomny, po czym jednak�e podni�s� oczy i pocz�� patrze� na widz�w.

A amfiteatr oszala�.

�ciany budynku pocz�y dr�e� od wrzasku kilkudziesi�ciu tysi�cy widz�w. Od czasu rozpocz�cia widowisk nie pami�tano takiego uniesienia. Siedz�cy na wy�szych rz�dach poopuszczali je i pocz�li zst�powa� na d�, t�ocz�c si� w przej�ciach mi�dzy �awkami, aby bli�ej przypatrze� si� si�aczowi. Zewsz�d ozwa�y si� g�osy o �ask�, nami�tne, uparte, kt�re wkr�tce zmieni�y si� w jeden powszechny okrzyk. �w olbrzym sta� si� teraz drogim dla tego rozmi�owanego w sile fizycznej ludu i pierwsz� w Rzymie osob�.

On za� zrozumia�, �e t�um domaga si�, by darowano mu �ycie i zwr�cono wolno��, lecz widocznie nie chodzi�o mu tylko o siebie. Przez chwil� rozgl�da� si� doko�a, po czym zbli�y� si� do cesarskiego podium i ko�ysz�c cia�o dziewczyny na wyci�gni�tych ramionach, podni�s� oczy z wyrazem b�agalnej pro�by, jakby chcia� m�wi�:

� Nad ni� si� zmi�ujcie! J� ocalcie! Jam dla niej to uczyni�!

Widzowie poj�li doskonale, czego ��da�. Na widok zemdlonej dziewczyny, kt�ra przy ogromnym ciele Liga wydawa�a si� ma�ym dzieckiem, wzruszenie ogarn�o t�um, rycerzy i senator�w. Jej drobna posta�, tak bia�a jakby wyci�ta z alabastru, jej zemdlenie, okropne niebezpiecze�stwo, z kt�rego uwolni� j� olbrzym, a wreszcie jej pi�kno�� i jego przywi�zanie wstrz�sn�y serca. Niekt�rzy mniemali, �e to ojciec �ebrze o zmi�owanie nad dzieckiem. Lito�� buchn�a nagle jak p�omie�. Do�� ju� miano krwi, do�� mierci, do�� m�k. Zd�awione �zami g�osy pocz�y wo�a� o �ask� dla obojga.

Ursus tymczasem posuwa� si� wok� areny i ko�ysz�c wci�� dziewczyn� na ramionach, ruchem i oczyma b�aga� dla niej o �ycie. A wtem Winicjusz zerwa� si� z miejsca, przeskoczy� ogrodzenie, dziel�ce pierwsze miejsca od areny, i przybieg�szy do Ligii nakry� tog� jej nagie cia�o.

Po czym rozdar� tunik� na piersiach, odkry� blizny, pozosta�e po ranach otrzymanych w wojnie arme�skiej, i wyci�gn�� r�ce do ludu.

W�wczas uniesienie t�um�w przesz�o wszelk� widywan� w amfiteatrach miar�. T�uszcza pocz�a tupa� i wy�. G�osy wo�aj�ce o �ask� sta�y si� wprost gro�ne. Lud ujmowa� si� ju� nie tylko za atlet�, ale stawa� w obronie dziewicy, �o�nierza i ich mi�o�ci. Tysi�ce widz�w zwr�ci�o si� ku cezarowi z po�yskami gniewu w oczach i z zaci�ni�tymi pi�ciami. �w wszelako oci�ga� si� i waha�. Do Winicjusza nie mia� wprawdzie nienawi�ci i na �mierci Ligii nie zale�a�o mu nic, lecz wola�by widzie� cia�o dziewczyny poprute rogami byka lub podarte k�ami zwierz�t. Zar�wno jego okrucie�stwo, jak jego zwyrodnia�a wyobra�nia i zwyrodnia�e ��dze znajdowa�y jak�� rozkosz w podobnych widokach. A oto lud chcia� go jej pozbawi�. Na t� my�l gniew odbi� si� na jego rozty�ej twarzy. Mi�o�� w�asna nie pozwala�a mu tak�e podda� si� woli t�um�w, a jednocze�nie nie �mia� si� jej przez przyrodzone tch�rzostwo sprzeciwi�.

Wi�c pocz�� patrze�, czy przynajmniej mi�dzy augustianami nie dostrze�e zwr�conych ku do�owi palc�w na znak �mierci. Lecz Petroniusz trzyma� wzniesion� do g�ry d�o�, patrz�c przy tym niemal wyzywaj�co w jego twarz. Przes�dny, ale sk�onny do uniesie� Westynus, kt�ry ba� si� duch�w, ale nie ba� si� ludzi, dawa� znak �aski. To� samo czyni� senator Scewinus, to� samo Nerwa, to� samo Tuliusz Senecjo, to� samo stary, s�ynny w�dz Ostoriusz Skapula, to� samo Antystiusz, to� samo Pizo i Wetus, i Kryspinus, i Minucjusz Termus, i Poncjusz Telezynus, i najpowa�niejszy, czczony przez lud Trazeasz. Na ten widok cezar odj�� szmaragd od oka z wyrazem pogardy i urazy, gdy wtem Tygellin, kt�remu chodzi�o o to, by na z�o�� uczyni� Petroniuszowi, pochyli� si� i rzek�:

� Nie ust�puj, boski, mamy pretorian�w.

W�wczas Nero zwr�ci� si� w stron�, gdzie komend� nad pretorianami trzyma� srogi i oddany mu dotychczas ca�� dusz� Subriusz Flawiusz, i ujrza� rzecz nadzwyczajn�. Twarz starego trybuna by�a gro�na, ale zalana �zami, i r�k� trzyma� wzniesion� w g�r� na znak �aski.

Tymczasem t�umy pocz�a ogarnia� w�ciek�o��. Kurzawa wzbi�a si� spod tupi�cych n�g i przes�oni�a amfiteatr. W�r�d okrzyk�w odzywa�y si� g�osy: �Ahenobarbus! Matkob�jca! Podpalacz!�

Nero zl�k� si�. Lud by� wszechw�adnym panem w cyrku. Poprzedni cezarowie, a zw�aszcza Kaligula, pozwalali sobie czasem i�� wbrew jego woli, co zreszt� wywo�ywa�o zawsze rozruchy, dochodz�ce nawet do przelewu krwi. Lecz Nero w odmiennym by� po�o�eniu. Naprz�d, jako komediant i �piewak, potrzebowa� �aski ludu, po wt�re, chcia� go mie� po swej stronie przeciw senatowi i patrycjuszom, a wreszcie po po�arze Rzymu usi�owa� wszelkimi sposobami przejedna� go sobie i zwr�ci� jego gniew na chrze�cijan. Zrozumia� wreszcie, �e sprzeciwia� si� d�u�ej by�o wprost niebezpiecznie. Rozruch, pocz�ty w cyrku, m�g� ogarn�� ca�e miasto i mie� nieobliczalne nast�pstwa.

Spojrza� wi�c raz jeszcze na Subriusza Flawiusza, na centuriona Scewina, krewnego senatora, na �o�nierzy i widz�c zmarszczone wsz�dzie brwi, wzruszone twarze i utkwione w siebie oczy, da� znak �aski.

W�wczas grzmot oklask�w rozleg� si� od g�ry do do�u. Lud pewien ju� by� �ycia skazanych, gdy� od tej chwili wchodzili oni pod jego opiek� i nawet cezar nie o�mieli�by si� �ciga� ich d�u�ej sw� zemst�.

Rozdzia� sze��dziesi�ty dziewi�ty

Wie�� o cudownym ocaleniu Ligii szybko roznios�a si� w�r�d rozbitk�w chrze�cija�skich, kt�rzy ocaleli dotychczas z pogromu. Wyznawcy pocz�li si� schodzi�, by ogl�da� t�, nad kt�r� jawnie okaza�a si� �aska Chrystusowa. Przyszed� naprz�d m�ody Nazariusz z Miriam�, u kt�rych kry� si� dotychczas Piotr Aposto�, a za nimi �ci�gali i inni. Wszyscy razem, wraz z Winicjuszcm, Ligi� i chrze�cija�skimi niewolnikami Petroniusza, s�uchali ze skupieniem opowiadania Ursusa o g�osie, kt�ry odezwa� si� w jego duszy i nakaza� mu walczy� z dzikim zwierz�ciem, i wszyscy odchodzili z otuch� i nadziej�, �e Chrystus nie pozwoli jednak wypleni� na ziemi do reszty swych wyznawc�w, zanim sam przyjdzie na s�d straszliwy. I nadzieja ta podtrzymywa�a ich serca, albowiem prze�ladowanie nie ustawa�o dot�d. Kogo tylko g�os publiczny wskaza� jako chrze�cijanina, tego wigilowie miejscy porywali natychmiast do wi�zienia. Ofiar wprawdzie by�o ju� mniej, bo og� wyznawc�w schwytano i wym�czono, pozostali za� albo wyszli z Rzymu, by w odleg�ych prowincjach przeczeka� burz�, albo kryli si� najstaranniej, nie odwa�aj�c si� zbiera� na wsp�lne modlitwy inaczej, jak w arenariach le��cych poza miastem. Jednak�e �ledzono ich jeszcze i, pomimo i� w�a�ciwe igrzyska by�y ju� uko�czone, zachowywano ich na nast�pne lub s�dzono dora�nie. Jakkolwiek lud rzymski nie wierzy� ju�, by chrze�cijanie byli sprawcami po�aru miasta, jednak�e og�oszono ich za nieprzyjaci� ludzko�ci i pa�stwa i edykt przeciw nim trwa� ci�gle w dawnej mocy.

Piotr Aposto� d�ugo nie �mia� ukaza� si� w domu Petroniusza, wreszcie jednak pewnego wieczoru Nazariusz oznajmi� jego przybycie. Ligia, kt�ra chodzi�a ju� o swej mocy, i Winicjusz wybiegli na jego spotkanie i pocz�li obejmowa� jego nogi, on za� wita� ich ze wzruszeniem tym wi�kszym, �e niewiele pozosta�o mu ju� owiec w tej trzodzie, nad kt�r� rz�dy zda� mu Chrystus, a nad kt�rej losem p�aka�o teraz jego wielkie serce. Tote� gdy Winicjusz rzek� mu: �Panie! Za twoj� to przyczyn� Zbawiciel powr�ci� mi j��, on odrzek�: �Powr�ci� ci j� dla wiary twojej i dlatego, by nie zamilk�y wszystkie usta, kt�re wyznawa�y imi� Jego.� I widocznie my�la� w�wczas o tych tysi�cach dzieci swych, porozdzieranych przez dzikie zwierz�ta, o tych krzy�ach, kt�rymi nabite by�y areny, i o tych s�upach ognistych w ogrodach �Bestii�, albowiem m�wi� to z �a�o�ci� wielk�. Winicjusz i Ligia zauwa�yli te�, �e w�osy jego pobiela�y zupe�nie, ca�a posta� pochyli�a si�, a w twarzy tyle mia� smutku i cierpienia, jakby przeszed� przez wszystkie te b�le i m�ki, przez kt�re przesz�y ofiary w�ciek�o�ci i sza�u Nerona. Lecz oboje rozumieli ju�, �e gdy Chrystus sam podda� si� m�ce i �mierci, nie mo�e uchyli� si� od niej nikt. Jednak�e kraja�o si� w nich serce na widok Aposto�a, przygniecionego brzemieniem lat, trudu i b�lu. Wi�c Winicjusz, kt�ry za kilka ju� dni zamierza� odwie�� Ligi� do Neapolis, gdzie mieli spotka� Pomponi� i uda� si� dalej do Sycylii, pocz�� go b�aga�, by wraz z nimi opu�ci� Rzym.

Lecz Aposto� po�o�y� r�k� na jego g�owie i odpowiedzia�:

� S�ysz� oto w duszy s�owa Pana, kt�ry nad Jeziorem Tyberiadzkim rzek� mi: �Gdy� by� m�odszym, opasowa�e� si� i chodzi�e�, k�dy� chcia�, lecz gdy si� zestarzejesz, wyci�gniesz r�ce twe, a inny ci� opasze i poprowadzi, gdzie ty nie chcesz.� S�uszna przeto, bym poszed� za trzod� moj�.

A gdy umilkli, nie rozumiej�c, co m�wi, doda�:

� Dobiega ko�ca trud m�j, ale go�cinno�� i odpocznienie znajd� dopiero w domu Pana.

Po czym zwr�ci� si� do nich, m�wi�c:

� Pami�tajcie mnie, bom was umi�owa�, jako ojciec mi�uje dzieci swoje, a co w �yciu czyni� b�dziecie, czy�cie na chwa�� Pana.

Tak m�wi�c podni�s� nad nimi swe stare dr��ce d�onie i b�ogos�awi� ich, oni za� tulili si� do niego, czuj�c, �e to jest ostatnie mo�e b�ogos�awie�stwo, jakie z jego r�k otrzymuj�.

Przeznaczonym im jednak by�o widzie� go raz jeszcze. W kilka dni p�niej Petroniusz przyni�s� gro�ne wie�ci z Palatynu. Odkryto tam, i� jeden z wyzwole�c�w cezara by� chrze�cijaninem, i znaleziono u niego listy Aposto��w Piotra i Paw�a z Tarsu oraz listy Jakuba, Judy i Jana. Przebywanie Piotra w Rzymie by�o ju� poprzednio wiadomym Tygellinowi, s�dzi� jednak, �e �w zgin�� wraz z tysi�cami innych wyznawc�w. Teraz wyda�o si�, �e dwaj naczelnicy nowej wiary s� dotychczas przy �yciu i znajduj� si� w stolicy, postanowiono wi�c odnale�� ich i chwyci� za wszelk� cen�, gdy� spodziewano si�, i� dopiero wraz z ich �mierci� ostatnie korzenie nienawistnej sekty zostan� wyrwane. Petroniusz s�ysza� od Westynusa, i� sam cezar wyda� rozkaz, by w ci�gu trzech dni i Piotr, i Pawe� z Tarsu byli ju� w Mamerty�skim wi�zieniu, i �e ca�e oddzia�y pretorian�w wys�ano dla przetrz��ni�cia wszystkich dom�w na Zatybrzu.

Winicjusz, us�yszawszy o tym, postanowi� p�j�� ostrzec Aposto�a. Wieczorem obaj z Ursusem, przywdziawszy galijskie p�aszcze os�aniaj�ce twarze, udali si� do domu Miriam, u kt�rej Piotr przebywa�, po�o�onego na samym kra�cu zatybrza�skiej cz�ci miasta, u st�p Janikulskiego wzg�rza. Po drodze widzieli domy otoczone �o�nierzami, kt�rych prowadzili jacy� nieznani ludzie. Dzielnica by�a zaniepokojona, a miejscami zbiera�y si� gromady ciekawych. Tu i �wdzie centurionowie badali schwytanych wi�ni�w, wypytuj�c ich o Piotra Symeona i o Paw�a z Tarsu.

Ursus i Winicjusz wyprzedziwszy �o�nierzy doszli jednak szcz�liwie do mieszkania Miriam, w kt�rym zastali Piotra otoczonego garstk� wiernych. Tymoteusz, pomocnik Paw�a z Tarsu, i Linus znajdowali si� r�wnie� przy boku Aposto�a.

Na wie�� o bliskim niebezpiecze�stwie Nazariusz wyprowadzi� wszystkich ukrytym przej�ciem do furtki ogrodowej, a nast�pnie do opuszczonych kamienio�om�w, odleg�ych o kilkaset krok�w od bramy Janikulskiej. Ursus musia� przy tym nie�� Linusa, kt�rego ko�ci, po�amane przez tortury, nie zros�y si� dotychczas. Raz jednak znalaz�szy si� w podziemiu, uczuli si� bezpieczni i przy �wietle kaganka, kt�ry roznieci� Nazariusz, pocz�li cich� narad�, jak ratowa� drogie im �ycie Aposto�a.

� Panie � rzek� mu Winicjusz � niech jutro �witaniem Nazariusz wyprowadzi ci� z miasta ku G�rom Alba�skim. Tam ci� odnajdziem i zabierzemy ci� do Ancjum, gdzie czeka statek, kt�ry ma przewie�� nas oboje do Neapolis i Sycylii. Szcz�liwy b�dzie dzie� i godzina, w kt�rej wst�pisz w dom m�j i pob�ogos�awisz moje ognisko.

Inni s�uchali go z rado�ci� i nastawali na Aposto�a, m�wi�c:

� Chro� si�, pasterzu nasz, albowiem nie osta� ci si� w Rzymie. Przechowaj �yw� prawd�, aby nie zgin�a wraz z nami i tob�. Wys�uchaj nas, kt�rzy b�agamy ci� jak ojca.

� Uczy� to w imi� Chrystusa! � wo�ali inni czepiaj�c si� szat jego.

On za� odpowiedzia�:

� Dzieci moje! Kt� wie, kiedy mu Pan kres �ywota naznaczy.

Lecz nie m�wi�, �e nie opu�ci Rzymu, i sam waha� si�, co uczyni�, gdy� ju� od dawna wkrad�a si� w dusz� jego niepewno��, a nawet i trwoga. Oto trzoda jego by�a rozproszona, dzie�o zburzone. Ko�ci�, kt�ry przed po�arem miasta wybuja� jak drzewo wspania�e, obr�ci�a w proch moc �Bestii�. Nie zosta�o nic pr�cz �ez, nic pr�cz wspomnie�, m�k i �mierci. Siejba wyda�a plon obfity, ale szatan wdepta� go w ziemi�. Zast�py anio��w nie przysz�y na pomoc gin�cym i oto Neron rozsiada si� w chwale nad �wiatem, straszny, pot�niejszy ni� kiedykolwiek, pan wszystkich m�rz i wszystkich l�d�w. Nieraz ju� Bo�y rybak wyci�ga� w samotno�ci r�ce ku niebu i pyta�: �Panie! Co mam czyni�? Jako� mi si� osta�? I jako�, starzec bezsilny, mam walczy� z t� nieprzebran� si�� Z�ego, kt�remu pozwoli�e� w�ada� i zwyci�a�?�

I wo�a� tak z g��bi niezmiernego b�lu, powtarzaj�c w duszy: �Nie masz ju� onych owiec, kt�re mi pa�� kaza�e�, nie masz Twego Ko�cio�a, pustka i �a�oba w Twej stolicy, wi�c co mi teraz rozka�esz? Mamli tu zosta� czy te� wyprowadzi� reszt� trzody, aby�my gdzie� za morzami s�awili w ukryciu imi� Twoje?�

I waha� si�. Wierzy�, �e prawda �ywa nie zginie i musi przewa�y�, ale chwilami my�la�, �e nie przyszed� jeszcze jej czas, kt�ry nadejdzie w�wczas dopiero, gdy Pan zst�pi na ziemi� w dzie� s�du w chwale i pot�dze stokro� od Neronowej pot�niejszej.

Cz�sto wydawa�o mu si�, i� je�li sam opu�ci Rzym, wierni p�jd� za nim, a on zawiedzie ich w�wczas a� hen, do cienistych gaj�w Galilei, nad cich� to� Tyberiadzkiego Morza, do pasterzy, spokojnych jak go��bie lub jako owce, kt�re si� tam pas� w�r�d cz�br�w i nardu. I coraz wi�ksza ch�� ciszy i wypoczynku, coraz wi�ksza t�sknota za jeziorem i Galile� ogarnia�a rybacze serce, coraz cz�stsze �zy nap�ywa�y do oczu starca.

Lecz gdy na chwil� uczyni� ju� wyb�r, ogarnia� go nag�y strach i niepok�j. Jako� ma opu�ci� to miasto, w kt�rym tyle krwi m�cze�skiej wsi�k�o w ziemi� i gdzie tyle ust konaj�cych dawa�o �wiadectwo prawdzie? Ma-li[471] on jeden uchyli� si� od tego? I co odpowie Panu, gdy us�yszy s�owa: �Oto oni pomarli za wiar� swoj�, a ty uciek�e�?�

Noce i dni up�ywa�y mu w trosce i zmartwieniu. Inni, kt�rych rozdar�y lwy, kt�rych poprzybijano na krzy�e, kt�rych popalono w ogrodach cezara, posn�li po chwilach m�ki w Panu, on za� spa� nie m�g� i czu� m�k� wi�ksz� od tych wszystkich, kt�re obmy�lali kaci dla ofiar. �wit cz�sto ju� bieli� dachy dom�w, gdy on wo�a� jeszcze z g��bi roz�alonego serca:

� Panie, przecz mi tu przyj�� kaza�e� i w tym gnie�dzie Bestii za�o�y� stolic� Twoj�?

Przez trzydzie�ci cztery lata od �mierci Pana swego nie zazna� spoczynku. Z kosturem w r�ku obiega� �wiat i opowiada� �dobr� nowin�. Si�y jego wyczerpa�y si� w podr�ach i trudach, a� wreszcie gdy w tym grodzie, kt�ry by� g�ow� �wiata, utwierdzi� dzie�o Mistrza, jedno ogniste tchnienie Z�o�ci z�eg�o[472] je, i widzia�, �e walk� trzeba podj�� na nowo. I jak� walk�! Z jednej strony cezar, senat, lud, legie obejmuj�ce �elazn� obr�cz� ca�y �wiat, nieprzeliczone grody, nieprzeliczone ziemie, pot�ga, jakiej oko ludzkie nie widzia�o, z drugiej strony on, tak zgi�ty wiekiem i prac�, �e dr��ce jego r�ce zaledwie ju� zdo�a�y unie�� kij podr�ny.

Wi�c chwilami m�wi� sobie, �e nie jemu mierzy� si� z cezarem Romy i �e dzie�a tego mo�e dokona� tylko sam Chrystus.

Wszystkie te my�li przebiega�y teraz przez jego stroskan� g�ow�, gdy s�ucha� pr�b ostatniej garstki swych wiernych, oni za�, otaczaj�c go coraz cia�niejszym ko�em, powtarzali b�agalnymi g�osami:

� Chro� si�, Rabbi, i nas wyprowad� spod mocy Bestii.

Wreszcie i Linus pochyli� przed nim sw� um�czon� g�ow�.

� Panie! � m�wi� � tobie Zbawiciel kaza� pa�� owce swoje, ale nie ma ju� tu ich lub jutro ich nie b�dzie, wi�c id� tam, gdzie je odnale�� jeszcze mo�esz. Oto �ywie jeszcze s�owo Bo�e i w Jeruzalem, i w Antiochii, i w Efezie, i w innych miastach. Co wsk�rasz zostawszy w Rzymie? Gdy legniesz, powi�kszysz tylko tryumf Bestii. Janowi Pan nie oznaczy� kresu �ycia, Pawe� jest obywatelem rzymskim i bez s�du kara� go nie mog�, lecz je�li nad tob�, Nauczycielu, rozsro�y si� moc piekielna, w�wczas ci, w kt�rych upad�o ju� serce, pyta� b�d�: �Kt� jest nad Nerona?� Ty� jest opok�, na kt�rej zbudowany jest Ko�ci� Bo�y. Daj nam umrze�, ale nie pozw�l na zwyci�stwo Antychrysta nad Namiestnikiem Bo�ym i nie wracaj tu, p�ki Pan nie skruszy tego, kt�ry wytoczy� krew niewinn�.

� Patrz na �zy nasze! � powtarzali wszyscy obecni.

�zy sp�ywa�y i po twarzy Piotra. Po chwili jednak podni�s� si� i wyci�gaj�c nad kl�cz�cymi d�onie rzek�:

� Niech imi� Pa�skie b�dzie uwielbione i niech si� stanie wola Jego!

Rozdzia� siedemdziesi�ty trzeci

Winicjusz do Petroniusza:

�Wiemy i tu, carissime, co dzieje si� w Rzymie, a czego nie wiemy, to nam dopowiadaj� listy twoje. Gdy rzucisz kamie� w wod�, fale rozchodz� si� coraz dalej i dalej naok�, wi�c taka fala sza�u i z�o�ci dosz�a z Palatynu a� do nas. Po drodze do Grecji by� tu wys�any przez cezara Karynas, kt�ry z�upi� miasta i �wi�tynie, by pr�ny skarb zape�ni�. Za cen� potu i �ez ludzkich buduje si� w Rzymie Domus Aurea. By� mo�e, �e �wiat nie ogl�da� dot�d takiego domu, ale te� nie ogl�da� i krzywd takich. Ty przecie znasz Karynasa. Podobnym do niego by� Chilo, zanim �mierci� nie odkupi� �ycia. Lecz do le��cych w naszym pobli�u miasteczek nie dotarli jego ludzie, mo�e dlatego, �e nie masz w nich �wi�ty� i skarb�w. Pytasz, czy�my bezpieczni? Odpowiem ci tylko, �e�my zapomniani, i niech ci to wystarczy za odpowied�. Oto w tej chwili z portyku, pod kt�rym pisz�, widz� nasz� spokojn� zatok�, a na niej Ursusa w �odzi, zapuszczaj�cego sie� w jasne tonie. �ona moja prz�dzie czerwon� we�n� obok mnie, a w ogrodach pod cieniem drzew migda�owych �piewaj� nasi niewolnicy. O, co za spok�j, carissime, i jakie zapomnienie dawnych trw�g i bole�ci! Ale to nie Parki, jak piszesz, prz�d� tak s�odko ni� naszego �ywota, to b�ogos�awi nam Chrystus, umi�owany nasz B�g i Zbawiciel. �al i �zy znamy, bo nasza Prawda ka�e nam p�aka� nad cudz� niedol�, ale nawet i w owych �zach tkwi nie znana wam pociecha, �e kiedy�, gdy sp�ynie czas �ycia naszego, odnajdziem tych wszystkich drogich, kt�rzy zgin�li i za Bosk� nauk� maj� zgin�� jeszcze. Dla nas Piotr i Pawe� nie zmarli, lecz narodzili si� w chwale. Dusze nasze ich widz� i gdy oczy p�acz�, serca wesel� si� ich weselem. O tak, drogi, jeste�my szcz�liwi szcz�ciem, jakiego nic zburzy� nie zdo�a, poniewa� �mier�, kt�ra dla was jest ko�cem wszystkiego, dla nas b�dzie tylko przej�ciem do wi�kszego jeszcze spokoju, wi�kszego kochania, wi�kszej rado�ci.

I tak nam p�yn� tu dni i miesi�ce w pogodzie serc. S�udzy nasi i niewolnicy wierz� r�wnie�, jak i my, w Chrystusa, a �e On mi�o�� nakaza�, wi�c mi�ujemy si� wszyscy. Nieraz, gdy s�o�ce zachodzi lub gdy ksi�yc b�yszczy ju� na wodzie, rozmawiamy z Ligi� o dawnych czasach, kt�re dzi� snem nam si� wydaj�, a gdy pomy�l�, jak ta droga g�owa, kt�r� dzi� co dzie� ko�ysz� na piersiach, blisk� by�a m�ki i zag�ady, ca�� dusz� wielbi� mojego Pana, bo z tych r�k On jeden m�g� j� wyrwa�, ocali� z areny i wr�ci� mi na zawsze. O Petroniuszu, widzia�e� przecie, ile ta nauka daje pociechy i wytrwania w niedoli, ile cierpliwo�ci i odwagi wobec �mierci, wi�c przyjed�, zobacz, ile daje szcz�cia w zwyk�ych, powszednich dniach �ycia. Ludzie, widzisz, nie znali dot�d Boga, kt�rego by mo�na mi�owa�, przeto nie mi�owali si� i mi�dzy sob� i st�d sz�a ich niedola, bo jako �wiat�o ze s�o�ca, tak szcz�cie z mi�o�ci wyp�ywa. Nie nauczyli ich tej prawdy ni prawodawcy, ni filozofowie, i nie by�o jej ni w Grecji, ni w Rzymie, a gdy m�wi�: ni w Rzymie, to znaczy na ziemi ca�ej. Osch�a i zimna nauka stoik�w, do kt�rej garn� si� ludzie cnotliwi, hartuje serca jak miecze, ale zoboj�tnia je raczej, zamiast je czyni� lepszymi. Lecz po co ja m�wi� to tobie, kt�ry� wi�cej si� uczy� i wi�cej rozumiesz ode mnie. Ty� przecie zna� tak�e Paw�a z Tarsu i nieraz rozmawia�e� z nim d�ugo, wi�c wiesz najlepiej, zali wobec prawdy, kt�r� on opowiada�, wszystkie nauki waszych filozof�w i retor�w nie s� czczymi ba�kami i pustym brz�kiem s��w bez znaczenia? Pami�tasz pytanie, kt�re on ci zada�: �A gdyby cezar by� chrze�cijaninem, zaliby�cie si� nie czuli bezpieczniejsi, pewniejsi posiadania tego, co posiadacie, pr�ni trw�g i spokojni o wasze jutro?� Ale� ty m�wi� mi, �e nasza prawda jest nieprzyjaci�k� �ycia, a ja odpowiadam ci teraz, �e gdybym od pocz�tku listu powtarza� tylko dwa wyrazy: �Jestem szcz�liwy!�, jeszcze bym szcz�cia mego wyrazi� ci nie zdo�a�. Powiesz mi na to, �e szcz�cie moje to Ligia! Tak, drogi! Dlatego, �e kocham jej dusz� nie�mierteln� i �e oboje mi�ujemy si� w Chrystusie, a w takiej mi�o�ci nie masz ni roz��cze�, ni zdrad, ni zmian, ni staro�ci, ni �mierci. Bo gdy minie m�odo�� i uroda, gdy zwi�dn� cia�a nasze i przyjdzie �mier�, mi�o�� si� ostoi, gdy� ostoj� si� dusze. Zanim oczy moje otworzy�y si� na �wiat�o, got�w by�em dla Ligii podpali� nawet dom w�asny, a teraz ci m�wi�: nie kocha�em jej, bo kocha� dopiero mnie Chrystus nauczy�. W Nim jest �r�d�o szcz�cia i spokoju. To� nie ja m�wi�, jeno oczywisto�� sama. Por�wnaj wasze podszyte trwog� rozkosze, wasze niepewne jutra upojenia, wasze orgie, podobne do styp pogrzebowych, z �yciem chrze�cijan, a znajdziesz gotow� odpowied�. Lecz aby� m�g� lepiej por�wna�, przyjed� w nasze pachn�ce cz�brem g�ry, do naszych cienistych gaj�w oliwnych, nad nasze pokryte bluszczem brzegi. Czeka ci� tu spok�j, jakiego� dawno nie zazna�, i serca, kt�re ci� kochaj� prawdziwie. Ty�, maj�c dusz� szlachetn� i dobr�, powinien by� szcz�liwy. Tw�j bystry umys� potrafi prawd� rozpozna�, a gdy poznasz, to j� pokochasz, bo mo�e mo�na by� jej wrogiem, jak cezar i Tygellin, ale oboj�tnym dla niej nikt by� nie potrafi. O m�j Petroniuszu, oboje z Ligi� cieszymy si� nadziej�, �e ci� ujrzymy niezad�ugo. B�d� zdr�w, szcz�liwy i przybywaj.�

Petroniusz odebra� list Winicjusza w Cumae, dok�d by� wyjecha� wraz z innymi augustianami, d��cymi za cezarem. D�ugoletnia jego walka z Tygellinem mia�a si� ku ko�cowi. Petroniusz wiedzia� ju�, �e musi w niej pa��, i rozumia� tego powody. W miar� jak cezar z ka�dym dniem spada� coraz ni�ej do roli komedianta, b�azna i wo�nicy, w miar� jak grz�z� coraz bardziej w chorobliwej, plugawej i zarazem grubej rozpu�cie, wykwintny arbiter elegantiae stawa� mu si� tylko ci�arem. Gdy Petroniusz nawet milcza�, Nero widzia� w jego milczeniu przygan�, nawet gdy pochwala�, widzia� szyderstwo. �wietny patrycjusz dra�ni� jego mi�o�� w�asn� i wzbudza� zazdro��. Jego bogactwa i wspania�e dzie�a sztuki sta�y si� przedmiotem po��dliwo�ci i w�adcy, i wszechw�adnego ministra. Oszcz�dzano go dot�d ze wzgl�du na wyjazd do Achai, w kt�rej jego smak, jego znajomo�� rzeczy greckich mog�y si� przyda�. Lecz z wolna Tygellin pocz�� t�umaczy� cezarowi, �e Karynas przewy�sza jeszcze smakiem i wiedz� Petroniusza i �e lepiej od niego potrafi urz�dza� w Achai igrzyska, przyj�cia i tryumfy. Od tej chwili Petroniusz by� zgubiony. Nie �miano jednak przes�a� mu wyroku w Rzymie. I cezar, i Tygellin przypominali sobie, �e ten niby zniewie�cia�y esteta, �czyni�cy z nocy dzie�, zaj�ty tylko rozkosz�, sztuk� i ucztami, gdy by� prokonsulem w Bitynii, a potem konsulem w stolicy, okaza� zadziwiaj�c� pracowito�� i energi�. Uwa�ano go za zdolnego do wszystkiego, a wiedziano, �e w Rzymie posiada mi�o�� nie tylko ludu, lecz nawet pretorian�w. Nikt z poufnych cezara nie umia� przewidzie�, jak w danym razie post�pi, zdawa�o si� wi�c rzecz� roztropniejsz� wywabi� go z miasta i dosi�gn�� dopiero na prowincji.

W tym celu otrzyma� zaproszenie, by wraz z innymi augustianami przyby� do Cumae, on za�, chocia� domy�la� si� podst�pu, wyjecha�, mo�e dlatego, by nie wyst�pi� z jawnym oporem, mo�e, by pokaza� raz jeszcze cezarowi i augustianom weso��, pr�n� wszelkich trosk twarz i odnie�� ostatnie, przed�miertne nad Tygellinem zwyci�stwo.

Tymczasem �w oskar�y� go natychmiast o przyja�� z senatorem Scewinusem, kt�ry by� dusz� spisku Pizona. Ludzi Petroniusza, pozosta�ych w Rzymie, uwi�ziono, dom obstawiono stra�� pretoria�sk�. Lecz on dowiedziawszy si� o tym nie okaza� ni trwogi, ni nawet zak�opotania i z u�miechem rzek� do augustian�w, kt�rych podejmowa� we w�asnej wspania�ej willi w Cumae:

� Ahenobarbus nie lubi pyta� wprost, wi�c zobaczycie, jak si� zmiesza, gdy go zapytam, czy to on rozkaza� uwi�zi� moj� famili� w stolicy.

Po czym zapowiedzia� im uczt� �przed dalsz� podr󿹔 i w�a�nie czyni� do niej przygotowania, gdy nadszed� list Winicjusza.

Petroniusz odebrawszy go zamy�li� si� nieco, po chwili jednak twarz zaja�nia�a mu zwyk�� pogod�, i wieczorem tego� samego dnia odpisa�, co nast�puje:

�Ciesz� si� waszym szcz�ciem i podziwiam wasze serca, carissime, albowiem nie s�dzi�em, by dwoje zakochanych mog�o o kim� trzecim i dalekim pami�ta�. Wy za� nie tylko nie zapomnieli�cie o mnie, ale chcecie mnie nam�wi� do Sycylii, by podzieli� si� ze mn� waszym chlebem i waszym Chrystusem, kt�ry, jak piszesz, tak hojnie wam szcz�cia przysparza.

Je�li tak jest, czcijcie go. Ja my�l�, drogi, �e Ligi� powr�ci� ci tak�e troch� Ursus, a troch� lud rzymski. Gdyby cezar by� innym cz�owiekiem, my�la�bym nawet, �e zaniechano dalszych prze�ladowa� ze wzgl�du na twoje z nim powinowactwo przez t� wnuczk�, kt�r� Tyberiusz odda� swego czasu jednemu z Winicjusz�w. Skoro jednak mniemasz, �e to Chrystus, nie b�d� si� sprzecza� z tob�. Tak! Nie �a�ujcie mu ofiar. Prometeusz r�wnie� po�wi�ci� si� dla ludzi, ale eheu! Prometeusz podobno jest tylko wymys�em poet�w, ludzie za� wiarygodni m�wili mi, �e Chrystusa na w�asne ogl�dali oczy. Ja razem z wami my�l�, �e to najuczciwszy z bog�w.

Pytanie Paw�a z Tarsu pami�tam, i zgadzam si�, �e gdyby na przyk�ad Ahenobarbus �y� wedle nauki Chrystusa, to mo�e bym mia� czas pojecha� do was, do Sycylii. W�wczas pod cieniem drzew, u �r�de�, wiedliby�my rozmowy o wszystkich bogach i wszystkich prawdach, jak wiedli je niegdy� filozofowie greccy. Dzi� kr�tk� musz� ci da� odpowied�.

Dw�ch chc� zna� tylko filozof�w: jeden zowie si� Pirron, drugi Anakreont. Reszt� tanio ci sprzeda� mog� wraz z ca�� szko�� greckich i naszych stoik�w. Prawda mieszka gdzie� tak wysoko, �e sami bogowie nie mog� jej dojrze� ze szczytu Olimpu. Tobie, carissime, wydaje si�, �e wasz Olimp wy�szy jeszcze, i stoj�c na nim wo�asz na mnie: �Wejd�, a zobaczysz takie widoki, jakich nie widzia�e� dotychczas!� By� mo�e. Ale ja ci odpowiadam: �Przyjacielu, n�g nie mam!� I gdy doczytasz do ko�ca ten list, s�dz�, �e przyznasz mi s�uszno��.

Nie! szcz�liwy ma��onku kr�lewny-jutrzenki! Wasza nauka nie dla mnie. Mam�e mi�owa� Bity�czyk�w, kt�rzy nosz� moj� lektyk�, Egipcjan, kt�rzy pal� w moich k�pielach, Ahenobarba i Tygellina? Na bia�e kolana Charytek przysi�gam ci, �e cho�bym chcia�, nie potrafi�. W Rzymie jest najmniej sto tysi�cy ludzi maj�cych albo krzywe �opatki, albo grube kolana, albo wysch�e �ydki, albo okr�g�e oczy, albo za wielkie g�owy. Czy ka�esz mi ich kocha� tak�e? Gdzie mam odnale�� t� mi�o��, skoro jej w sercu nie czuj�? A je�li wasz B�g chce, bym mi�owa� ich wszystkich, czemu w swojej wszechmocy nie da� im kszta�tu na przyk�ad Niobid�w, kt�rych na Palatynie widzia�e�? Kto kocha pi�kno��, dla tego samego nie mo�e kocha� brzydoty. Inna rzecz nie wierzy� w naszych bog�w, ale mi�owa� ich mo�na, jak mi�owali ich Fidiasz i Praksyteles, i Miron, i Skopas, i Lizypp.

Gdybym nawet chcia� i�� tam, gdzie mnie prowadzisz, nie mog�. �e za� nie chc�, a wi�c po dwakro� nie mog�. Ty wierzysz, jak Pawe� z Tarsu, �e kiedy�, z drugiej strony Styksu, na jakich� Polach Elizejskich b�dziecie widzieli waszego Chrystusa. Dobrze! Niech ci sam w�wczas powie, czy by mnie przyj�� z moimi gemmami, z moj� waz� mirre�sk� i z wydaniami od Sozjusz�w, i z moj� Z�otow�os�. Na my�l o tym �mia� mi si� chce, m�j drogi, bo� przecie nawet i Pawe� z Tarsu m�wi� mi, �e dla Chrystusa trzeba si� wyrzec r�anych wie�c�w, uczt i rozkoszy. Wprawdzie mi inne obiecywa� szcz�cie, alem mu odrzek�, �em na takie inne za stary i �e r�ami zawsze b�d� si� cieszy�y oczy moje, a wo� fio�k�w tak�e mi zawsze milsz� b�dzie ni� wo� brudnego �bli�niego� z Subury.

To s� przyczyny, dla kt�rych wasze szcz�cie nie dla mnie. Lecz jest pr�cz tego jeszcze jedna, kt�r�m ci schowa� na ostatek. Oto mnie wo�a Tanatos. Dla was poczyna si� �wit �ycia, a dla mnie s�o�ce ju� zasz�o i zmierzch ogarnia mi g�ow�. Innymi s�owy, ja musz� umrze�, carissime.

Nie warto o tym m�wi� d�ugo. Tak musia�o si� sko�czy�. Ty, kt�ry znasz Ahenobarba, z �atwo�ci� to zrozumiesz. Tygellinus mnie zwyci�y�, a raczej nie! To tylko moje zwyci�stwa dobieg�y ko�ca. �y�em, jak chcia�em, i umr�, jak mi si� podoba.

Nie bierzcie tego do serca. �aden b�g nie obieca� mi nie�miertelno�ci, wi�c nie spotyka mnie rzecz niespodziana. Przy tym ty mylisz si�, Winicjuszu, twierdz�c, �e tylko wasze b�stwo uczy umiera� spokojnie. Nie. �wiat nasz wiedzia� przed wami, �e gdy ostatnia czara wychylona, czas odej��, spocz��, i umie to jeszcze czyni� pogodnie. Plato powiada, �e cnota jest muzyk�, a �ycie m�drca harmoni�. Je�li tak jest, to umr�, jak �y�em, cnotliwie.

Chcia�bym tw� bosk� ma��onk� po�egna� jeszcze s�owy, kt�rymi powita�em j� niegdy� w domu Aulus�w: �R�nym ja si�, przer�nym napatrzy� narodom, a r�wnej tobie nie znam.�

Wi�c je�li dusza jest czym� wi�cej, ni� mniema Pirron, to moja zaleci do was po drodze na kra�ce Okeanosa[479] i si�dzie przy waszym domu w postaci motyla albo, jak wierz� Egipcjanie, krogulca.

Inaczej przyby� nie mog�.

A tymczasem niech wam Sycylia zmieni si� w ogr�d Hesperyd, niech polne, le�ne i �r�dlane boginki sypi� wam kwiaty po drodze, a po wszystkich akantach w kolumnach waszego domu niech gnie�d�� si� bia�e go��bie.�

Rozdzia� siedemdziesi�ty czwarty

Jako� Petroniusz nie myli� si�. W dwa dni p�niej m�ody Nerwa, zawsze mu �yczliwy i oddany, przys�a� do Cumae swego wyzwole�ca z wiadomo�ciami o wszystkim, co dzia�o si� na dworze cezara. Zguba Petroniusza by�a ju� postanowiona. Nazajutrz wiecz�r zamierzano wys�a� do niego centuriona z rozkazem, aby zatrzyma� si� w Cumae i czeka� tam dalszych rozporz�dze�. Nast�pny pos�aniec, wyprawiony w kilka dni p�niej, mia� przynie�� mu wyrok �mierci.

Petroniusz wys�ucha� wie�ci wyzwole�ca z niezm�con� pogod�, po czym rzek�:

� Zaniesiesz swemu panu jedn� z waz moich, kt�r� ci wr�cz� przed drog�. Powiedz mu te� ode mnie, �e mu dzi�kuj� z ca�ej duszy, gdy� w ten spos�b b�d� m�g� uprzedzi� wyrok.

I nagle pocz�� si� �mia� jak cz�owiek, kt�ry wpad�szy na doskona�� my�l cieszy si� z g�ry jej wykonaniem.

A tego� jeszcze wieczora jego niewolnicy rozbiegli si� zapraszaj�c wszystkich bawi�cych w Cumae augustian�w i wszystkie augustianki na uczt� do wspania�ej willi arbitra elegancji.

On za� sam pisa� w godzinach popo�udniowych w bibliotece, po czym wzi�� k�piel, po kt�rej kaza� si� ubra� westyplikom, i �wietny, strojny, podobny do bog�w, zaszed� do triclinium, by rzuci� okiem znawcy na przygotowania, a nast�pnie do ogrod�w, gdzie pachol�ta i m�ode Greczynki z wysp wi�y z r� wie�ce do wieczerzy.

Na twarzy jego nie by�o wida� najmniejszej troski. S�u�ba pozna�a tylko z tego, �e uczta b�dzie czym� nadzwyczajnym, i� rozkaza� da� niezwyk�e nagrody tym, z kt�rych by� zadowolony, za� lekk� ch�ost� wszystkim, kt�rych robota nie przypad�a mu do smaku lub kt�rzy przedtem jeszcze zas�u�yli na nagan� i kar�. Cytarzystom i �piewakom poleci� z g�ry hojnie zap�aci�, a w ko�cu siad�szy w ogrodzie pod bukiem, przez kt�rego li�cie przedziera�y si� promienie s�oneczne pstrz�c ziemi� jasnymi plamami, wezwa� do siebie Eunice.

Przysz�a, ubrana bia�o, z ga��zk� mirtu na w�osach, cudna jak Charyta, on za� posadzi� j� ko�o siebie i lekko dotkn�wszy palcami jej skroni pocz�� patrze� na ni� z takim rozmi�owaniem, z jakim znawca patrzy na boski pos�g, kt�ry wyszed� spod d�uta mistrza.

� Eunice � rzek� do niej � czy ty wiesz, �e od dawna ju� nie jeste� niewolnic�?

A ona podnios�a na niego swoje spokojne, b��kitne jak niebo oczy i pocz�a zaprzecza� ruchem g�owy.

� Jestem, panie, zawsze � odrzek�a.

� Lecz mo�e tego nie wiesz � m�wi� dalej Petroniusz � �e ta willa i ci niewolnicy, kt�rzy tam wij� wie�ce, i wszystko, co w niej jest, i pola, i stada nale�� od dzi� do ciebie.

Eunice us�yszawszy to odsun�a si� nagle od niego i g�osem, w kt�rym zabrzmia� nag�y niepok�j, zapyta�a:

� Czemu mi to m�wisz, panie?

Nast�pnie zbli�y�a si� zn�w i pocz�a patrze� na niego, mrugaj�c z przera�enia oczyma. Po chwili twarz jej sta�a si� blada jak p��tno, on za� u�miecha� si� ci�gle i wreszcie rzek� jedno tylko s�owo:

� Tak!

Nasta�a chwila milczenia, tylko lekki powiew porusza� li��mi buku.

Petroniusz m�g� istotnie s�dzi�, �e ma przed sob� pos�g wykuty z bia�ego marmuru.

� Eunice! � rzek� � Chc� umrze� pogodnie.

A dziewczyna, spojrzawszy na� z rozdzieraj�cym u�miechem, wyszepta�a:

� S�ucham ci�, panie.

Wieczorem go�cie, kt�rzy bywali ju� nieraz na ucztach Petroniusza i wiedzieli, �e w por�wnaniu z nimi nawet uczty cezara wydaj� si� nudne i barbarzy�skie, pocz�li si� schodzi� t�umnie, nikomu za� ani przez my�l nie przesz�o, by to mia� by� �symposion�[480] ostatni. Wielu wiedzia�o wprawdzie, �e nad wykwintnym arbitrem zawis�y chmury niech�ci cezara, ale zdarza�o si� ju� to tyle razy i tyle razy Petroniusz umia� je rozproszy� jakim� jednym zr�cznym post�pkiem lub jednym �mia�ym s�owem, �e naprawd� nikt nie przypuszcza�, by mia�o mu grozi� powa�ne niebezpiecze�stwo. Jego weso�a twarz i zwyk�y niedba�y u�miech utwierdzi�y do reszty wszystkich w tym mniemaniu. �liczna Eunice, kt�rej powiedzia�, �e chce umrze� pogodnie, a dla kt�rej ka�de jego s�owo by�o jakby s�owem wyroczni, mia�a w boskich rysach spok�j zupe�ny i jakie� dziwne �wiat�a w �renicach, kt�re mo�na by�o za rado�� poczyta�. We drzwiach triclinium pachol�ta z w�osami w z�otych siatkach k�ad�y wie�ce z r� na g�owy przyby�ych, ostrzegaj�c ich zarazem wedle zwyczaju, by przest�powali pr�g praw� nog�. W sali rozchodzi� si� lekki zapach fio�k�w; �wiat�a p�on�y w r�nokolorowych szk�ach aleksandryjskich. Przy �awach sta�y greckie dziewcz�tka, maj�ce zwil�a� woniami stopy go�ci. Pod �cianami cytrzy�ci i �piewacy ate�scy czekali znaku swego chorowoda[481].

Nakrycie sto�u ja�nia�o przepychem, lecz przepych �w nie razi�, nie ci��y� nikomu i zdawa� si� sam przez si� wykwita�. Weso�o�� i swoboda rozlewa�y si� wraz z woni� fio�k�w po sali. Go�cie, wchodz�c tu, czuli, �e nie zawi�nie nad nimi ni przymus, ni gro�ba, jak to bywa�o u cezara, gdzie nie do�� g�rne lub nawet nie do�� trafne pochwa�y �piewu lub wierszy mo�na by�o �yciem przyp�aci�. Wraz te�, na widok �wiate�, bluszczowych kru�, win lodowaciej�cych w �niegowej po�cieli i wyszukanych potraw, rozochoci�y si� serca biesiadnik�w. Rozmowy pocz�y brz�cze� ra�nie, jak brz�czy r�j pszcz� nad okryt� kwiatami jab�oni�. Czasem tylko przerywa� je wybuch weso�ego �miechu, czasem szmer pochwa�, czasem zbyt g�o�ny poca�unek, z�o�ony na bia�ym ramieniu.

Go�cie, pij�c wino, str�cali z czasz po kilka kropel bogom nie�miertelnym, by zjedna� ich opiek� i przychylno�� dla gospodarza. Nic to, �e wielu nie wierzy�o w bog�w. Tak kaza� obyczaj i przes�d. Petroniusz, le��c obok Eunice, rozmawia� o nowinach rzymskich, o najnowszych rozwodach, o mi�o�ci, mi�ostkach, o wy�cigach, o Spikulusie, kt�ry w ostatnich czasach ws�awi� si� na arenie, i o najnowszych ksi��kach, jakie ukaza�y si� u Atraktusa i Sozjusz�w. Strz�saj�c wino m�wi�, �e strz�sa tylko na cze�� Pani Cypryjskiej, kt�ra jest starsz� i wi�ksz� od wszystkich bog�w, jedynie nie�mierteln�, trwa��, w�adn�c�.

Rozmowa jego by�a jak promie� s�o�ca, kt�ry coraz to inny przedmiot o�wieca, lub jak letni powiew, kt�ry porusza kwiaty w ogrodzie. Wreszcie skin�� na chorowoda i na ten znak zabrz�k�y lekko cytry, m�ode za� g�osy ozwa�y si� im do wt�ru. Potem tancerki z Kos, rodaczki Eunice, pocz�y migota� spod przezroczystych os�on r�owymi cia�ami. W ko�cu egipski wr�bita pocz�� przepowiada� go�ciom przysz�o�� z ruchu t�czowych dorad[482], zamkni�tych w kryszta�owym naczyniu.

Lecz gdy ju� tych zabaw mieli do syta, Petroniusz uni�s� si� nieco na swym syryjskim wezg�owiu i rzek� z niechcenia:

� Przyjaciele! Wybaczcie mi, �e na uczcie z pro�b� do was wyst�pi�: oto niech ka�dy przyjmie ode mnie w darze t� czar�, z kt�rej najpierwej strz�sn�� na cze�� bog�w i na pomy�lno�� moj�.

Czary Petroniusza l�ni�y od z�ota, klejnot�w i rze�b mistrzowskich, wi�c jakkolwiek rozdawanie podark�w by�o rzecz� zwyk�� w Rzymie, rado�� zala�a serca biesiadnik�w. Jedni pocz�li mu dzi�kowa� i s�awi� go g�o�no; drudzy m�wili, �e nawet sam Jowisz nie uczci� nigdy bog�w w Olimpie darem podobnym; byli na koniec i tacy, kt�rzy wahali si� z przyj�ciem, tak rzecz przechodzi�a miar� powszedni�.

On za� podni�s� w g�r� kru�� mirre�sk�, do t�czy z blasku podobn� i wprost bezcenn�, po czym rzek�:

� A oto jest ta, z kt�rej ula�em na cze�� Pani Cypryjskiej. Niechaj jej odt�d niczyje usta nie dotkn� i niechaj �adne r�ce na cze�� innej bogini z niej nie ulej�.

I rzuci� kosztowne naczynie na posypan� liliowymi kwiatami szafranu posadzk�, a gdy rozbi�o si� w drobne szcz�tki, rzek� widz�c naok� zdumione spojrzenia:

� Drodzy, weselcie si�, zamiast zdumiewa�. Staro��, bezsilno�� smutni to towarzysze ostatnich lat �ycia. Ale ja wam dam dobry przyk�ad i dobr� rad�: mo�na, widzicie, na nich nie czeka� i nim nadejd�, odej�� dobrowolnie, jak ja odchodz�.

� Co chcesz uczyni�? � spyta�o z niepokojem kilka g�os�w.

� Chc� si� weseli�, pi� wino, s�ucha� muzyki, patrze� na te oto boskie kszta�ty, kt�re obok mnie widzicie, a potem zasn�� z uwie�czon� g�ow�. Ju� po�egna�em si� z cezarem i czy chcecie pos�ucha�, com mu na po�egnanie napisa�?

To rzek�szy wydoby� spod purpurowego wezg�owia list i pocz�� czyta�, co nast�puje:

�Wiem, o cezarze, �e wygl�dasz z niecierpliwo�ci� mego przybycia i �e twoje wierne serce przyjaciela t�skni dniami i nocami za mn�. Wiem, �e obsypa�by� mnie darami, powierzy� mi prefektur� pretorii, a Tygellinowi kaza� by� tym, do czego stworzyli go bogowie: dozorc� mu��w w tych twoich ziemiach, kt�re� po otruciu Domicji odziedziczy�. Wybacz mi jednak, bo oto przysi�gam ci na Hades, a w nim na cienie twej matki, �ony, brata i Seneki, �e przyby� do ciebie nie mog�. �ycie jest wielkim skarbem, m�j drogi, jam za� z owego skarbu umia� najcenniejsze wybiera� klejnoty. Lecz w �yciu s� tak�e rzeczy, kt�rych ju� d�u�ej znie�� nie potrafi�. Och, nie my�l, prosz�, �e mnie zrazi�o to, i�e� zabi� matk� i �on�, i brata, i�e� spali� Rzym i wys�a� do Erebu wszystkich uczciwych ludzi w twym pa�stwie. Nie, m�j prawnuku Kronosa. �mier� jest udzia�em ludzkiego pog�owia, po tobie za� innych post�pk�w nie by�o si� mo�na spodziewa�. Ale kaleczy� sobie uszy jeszcze przez lata ca�e twoim �piewem, widzie� twe domicjuszowskie cienkie nogi, miotane ta�cem pirrejskim, s�ucha� twej gry, twej deklamacji i twoich poemat�w, biedny poeto z przedmie�cia, oto co przewy�szy�o moje si�y i wzbudzi�o do �mierci ochot�. Rzym zatyka uszy s�uchaj�c ciebie, �wiat ci� wy�miewa, ja za� d�u�ej ju� za ciebie p�oni� si� nie chc�, nie mog�. Wycie Cerbera, m�j mi�y, cho�by do twego �piewu podobne, mniej b�dzie dla mnie dotkliwe, bom nie by� mu nigdy przyjacielem i za g�os jego wstydzi� si� nie mam obowi�zku. B�d� zdr�w, lecz nie �piewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie ta�cz, podpalaj, lecz nie graj na cytrze, tego ci �yczy i t� ostatni� przyjacielsk� rad� posy�a ci Arbiter elegantiae.�

Biesiadnicy struchleli, wiedzieli bowiem, �e gdyby Nero pa�stwo utraci�, cios by�by dla niego mniej okrutnym. Zrozumieli te�, �e cz�owiek, kt�ry taki list napisa�, musi umrze�, a przy tym ich samych oblecia� strach blady, �e takiego listu s�uchali.

Lecz Petroniusz roz�mia� si� tak szczerym i weso�ym �miechem, jakby o najniewinniejszy �art chodzi�o, po czym powi�d� oczyma po obecnych i ozwa� si�:

� Weselcie si� i odp�d�cie daleko trwog�. Nikt nie potrzebuje si� chwali�, �e tego listu wys�ucha�, ja za� pochwal� si� nim chyba Charonowi w chwili przeprawy.

Po czym skin�� na Greka lekarza i wyci�gn�� do� rami�. Bieg�y Grek w mgnieniu oka przewi�za� je z�ot� przepask� i otworzy� �y�� na zgi�ciu r�ki. Krew trysn�a na wezg�owie i obla�a Eunice, kt�ra podpar�szy g�ow� Petroniusza pochyli�a si� nad nim i rzek�a:

� Panie, czy� ty my�la�, �e ja ci� opuszcz�? Gdyby bogowie chcieli mi da� nie�miertelno��, a cezar w�adz� nad �wiatem, posz�abym jeszcze za tob�.

Petroniusz u�miechn�� si�, podni�s� si� nieco, dotkn�� ustami jej ust i odpowiedzia�:

� P�jd� ze mn�.

Potem za� doda�:

� Ty� mnie naprawd� kocha�a, boska moja!...

A ona wyci�gn�a ku lekarzowi swe r�ane rami� i po chwili krew jej pocz�a si� zlewa� i ��czy� z jego krwi�.

Lecz on da� znak chorowodowi i zn�w ozwa�y si� cytry i g�osy, �piewano naprz�d Harmodiosa, a potem zabrzmia�a pie�� Anakreonta, w kt�rej poeta skar�y si�, �e znalaz� raz pod drzwiami zzi�b�e i zap�akane dziecko Afrodyty: zabra� je, ogrza�, wysuszy� skrzyde�ka, a ono, niewdzi�czne, przeszy�o mu za nagrod� serce swym grotem i odt�d opu�ci�a go spokojno��...

Oni za� wsparci o siebie, pi�kni jak dwa b�stwa, s�uchali u�miechaj�c si� i bledn�c. Petroniusz po sko�czonej pie�ni poleci� roznosi� dalej wino i potrawy, potem zacz�� rozmawia� z siedz�cymi w pobli�u biesiadnikami o rzeczach b�ahych, ale mi�ych, o jakich zwykle rozmawiano przy ucztach. Wreszcie przywo�a� Greka, by mu podwi�za� na chwil� �y�y, albowiem m�wi�, �e morzy go sen i chcia�by jeszcze odda� si� Hypnosowi, zanim Tanatos u�pi go na zawsze.

Jako� usn��. Gdy si� rozbudzi�, g�owa dziewczyny le�a�a ju�, podobna do bia�ego kwiatu, na jego piersiach. W�wczas opar� j� na wezg�owiu, by si� jej raz jeszcze przypatrze�. Za czym znowu rozwi�zano mu �y�y.

�piewacy na jego skinienie zanucili now� pie�� Anakreonta, a cytry towarzyszy�y im cicho, tak aby s��w nie zag�usza�. Petroniusz blad� coraz bardziej, gdy jednak ostatnie d�wi�ki umilk�y, zwr�ci� si� raz jeszcze do biesiadnik�w i rzek�:

� Przyjaciele, przyznajcie, �e razem z nami ginie...

Lecz nie m�g� doko�czy�; rami� jego obj�o ostatnim ruchem Eunice, po czym g�owa opad�a mu na wezg�owie � i umar�.

Biesiadnicy jednak patrz�c na te dwa bia�e cia�a, podobne do cudnych pos�g�w, zrozumieli dobrze, �e z nimi razem ginie to, co jedynie jeszcze pozosta�o ich �wiatu, to jest jego poezja i pi�kno��.

Epilog

Pocz�tkowo bunt legii galijskich pod wodz� Windeksa nie zdawa� si� by� zbyt gro�nym. Cezar mia� dopiero trzydziesty pierwszy rok �ycia i nikt nie �mia� si� spodziewa�, by �wiat wnet ju� mia� by� wolny od dusz�cej go zmory. Wspomniano, �e w�r�d legii nieraz ju�, jeszcze za dawniejszych panowa�, przychodzi�o do rozruch�w, kt�re jednak mija�y nie poci�gaj�c za sob� zmiany panowa�. Tak za Tyberiusza Drusus u�mierzy� bunt legii pano�skich, a Germanikus nadre�skich. �Kt� by zreszt� � m�wili ludzie � m�g� obj�� po Neronie panowanie, gdy wszyscy niemal potomkowie boskiego Augusta wygin�li za jego rz�d�w?� Inni, patrz�c na kolosy wyobra�aj�ce go jako Herkulesa, mimo woli wyobra�ali sobie, �e �adna si�a takiej pot�gi nie z�amie. Byli i tacy, kt�rzy od czasu jak wyjecha� do Achai, t�sknili po nim, albowiem Helius i Politetes, kt�rym zostawi� rz�dy Rzymu i Italii, rz�dzili jeszcze krwawiej od niego.

Nikt nie by� pewny �ycia i mienia. Prawo przesta�o broni�. Zagas�a godno�� ludzka i cnota, rozlu�ni�y si� w�z�y rodzinne, a znikczemnia�e serca nie �mia�y dopu�ci� nawet nadziei. Z Grecji dochodzi�y echa o nies�ychanych tryumfach cezara, o tysi�cach koron, kt�re zdoby�, i tysi�cach wsp�zawodnik�w, kt�rych pokona�. �wiat wydawa� si� jedn� orgi�, krwaw� i b�aze�sk�, lecz zarazem wszczepi�o si� mniemanie, �e przyszed� kres cnocie i rzeczom powa�nym, �e nadszed� czas ta�ca, muzyki, rozpusty, krwi i �e odt�d tak p�yn�� ju� musi �ycie. Sam cezar, kt�remu bunt otwiera� drog� do nowych �upiestw, niewiele si� troszczy� o zbuntowane legie i Windeksa, a nawet cz�sto rado�� swoj� z tego powodu wypowiada�. Z Achai nie chcia� te� wyje�d�a� i dopiero gdy Helius doni�s� mu, �e dalsza zw�oka mo�e go o utrat� pa�stwa przyprawi�, wyruszy� do Neapolu.

Tam zn�w gra� i �piewa�, puszczaj�c mimo uszu wie�ci o coraz gro�niejszym przebiegu zdarze�. Pr�no Tygellinus t�umaczy� mu, �e dawne bunty legion�w nie mia�y wodza, teraz za� stoi na czele m�� z dawnych kr�l�w akwita�skich pochodz�cy, a przy tym wojownik s�awny i do�wiadczony. �Tu � odpowiada� Neron � s�uchaj� mnie Grecy, kt�rzy sami jedni s�ucha� umiej� i sami jedni godni s� mego �piewu.� M�wi�, �e pierwszym jego obowi�zkiem jest sztuka i s�awa. Lecz gdy wreszcie dosz�a go wie��, �e Windeks og�osi� go lichym artyst�, zerwa� si� i wyjecha� do Rzymu. Rany zadane mu przez Petroniusza, kt�re zagoi� pobyt w Grecji, otwar�y si� w jego sercu na nowo i chcia� u senatu szuka� sprawiedliwo�ci za krzywd� tak nies�ychan�.

Po drodze ujrzawszy grup�, odlan� z br�zu, przedstawiaj�c� wojownika Gala obalonego przez rzymskiego rycerza, poczyta� to za dobr� wr�b� i odt�d, je�li wspomina� zbuntowane legie i Windeksa, to jedynie dlatego, by si� z nich na�miewa�. Wjazd jego do miasta zgasi� wszystko, co dot�d widziano. Wjecha� na tym samym wozie, na kt�rym niegdy� August odbywa� triumf. Zburzono jeden �uk cyrku, by otworzy� wej�cie pochodowi. Senat, rycerze i nieprzejrzane t�umy wyleg�y na jego spotkanie. Mury dr�a�y od okrzyk�w: �Witaj, Augu�cie, witaj, Herkulesie! Witaj, boski, jedyny, olimpijski, pytyjski, nie�miertelny!� Za nim niesiono zdobyte wie�ce, nazwy miast, w kt�rych tryumfowa� i wypisane na tablicach imiona mistrz�w, kt�rych pokona�. Nero sam by� upojony i pyta� ze wzruszeniem otaczaj�cych go augustian�w, czym by� tryumf Cezara przy jego tryumfie? My�l, by ktokolwiek ze �miertelnych �mia� podnie�� r�k� na takiego mistrza-p�boga, nie chcia�a mu si� w g�owie pomie�ci�. Czu� si� istotnie olimpijskim i przez to samo bezpiecznym. Zapa� i szale�stwo t�um�w podnieca�y sza� jego w�asny. Jako� mog�o si� wydawa� w dniu tego tryumfu, �e nie tylko cezar i miasto, ale �wiat ca�y straci� zmys�y.

Pod kwiatami i stosami wie�c�w nie umia� nikt dojrze� przepa�ci. Tego� jednak jeszcze wieczora kolumny i mury �wi�ty� pokry�y si� napisami, w kt�rych wytykano zbrodnie cezara, gro�ono mu blisk� pomst� i wy�miewano go jako artyst�. Z ust do ust przechodzi�o zdanie: �P�ty �piewa�, dop�ki kogut�w (gallos) nie zbudzi�.� Trwo�ne wie�ci pocz�y obiega� miasto i ros�y do potwornych rozmiar�w. Niepok�j ogarn�� augustian�w. Ludzie w niepewno�ci, co przysz�o�� poka�e, nie �mieli wypowiada� �ycze� nadziei, nie �mieli niemal czu� i my�le�!

On za� �y� dalej tylko teatrem i muzyk�. Zajmowa�y go nowo wynalezione instrumenty muzyczne i nowy organ wodny, z kt�rym czyniono pr�by na Palatynie. W zdziecinnia�ym i niezdolnym do jednej rady lub czynu umy�le wyobra�a� sobie, i� daleko si�gaj�ce w przysz�o�� zamiary przedstawie� i widowisk odwr�c� tym samym niebezpiecze�stwo. Najbli�si widz�c, �e zamiast stara� si� o �rodki i wojsko, stara si� jedynie o wyra�enia trafnie maluj�ce groz�, pocz�li traci� g�owy. Inni atoli mniemali, �e tylko zag�usza siebie i drugich cytatami, maj�c w duszy trwog� i niepok�j. Jako� post�pki jego sta�y si� gor�czkowe. Co dzie� tysi�ce innych zamiar�w przelatywa�o mu przez g�ow�. Chwilami zrywa� si�, by przeciw niebezpiecze�stwu wybie�e�, kaza� pakowa� na wozy cytry i lutnie, zbroi� m�ode niewolnice jako amazonki, a zarazem �ci�ga� legie ze Wschodu. Czasem zn�w my�la�, �e nie wojn�, ale �piewem sko�czy bunt galijskich legii. I u�miecha�a mu si� dusza do tego widowiska, kt�re mia�o nast�pi� po przejednaniu pie�ni� �o�nierzy: Oto legioni�ci otocz� go ze �zami w oczach, on za� zanuci im epinicium[483], po kt�rym z�ota epoka pocznie si� dla niego i Rzymu. Czasem zn�w wo�a� o krew; czasem o�wiadcza�, �e poprzestanie na wielkorz�dztwie w Egipcie; wspomina� wr�bit�w, kt�rzy przepowiadali mu panowanie w Jeruzalem, albo rozczula� si� my�l�, �e jako w�drowny �piewak b�dzie zarabia� na chleb powszedni, a miasta i kraje uczcz� w nim ju� nie cezara, pana ziemskiego okr�gu, ale pie�niarza, jakiego nie wyda�a dot�d ludzko��.

I tak rzuca� si�, szala�, gra�, �piewa�, zmienia� zamiary, zmienia� cytaty, zmienia� �ycie swoje i �wiata w jaki� sen niedorzeczny, fantastyczny i straszny zarazem, we wrzaskliw� hec�, z�o�on� z nad�tych wyra�e�, lichych wierszy, j�k�w, �ez i krwi, a tymczasem chmura na Zachodzie ros�a i pot�nia�a z dniem ka�dym. Miara by�a przebrana, b�aze�ska komedia mia�a si� widocznie ku ko�cowi.

Gdy wie�ci o Galbie i przy��czeniu si� Hiszpanii do buntu dosz�y do jego uszu, wpad� w w�ciek�o�� i sza�. Podruzgota� czary, przewr�ci� st� przy uczcie i wyda� rozkazy, kt�rych ni Helius, ni sam Tygellin nie �mieli wykona�. Wymordowa� Gal�w zamieszka�ych w Rzymie, potem podpali� jeszcze raz miasto, wypu�ci� zwierz�ta z arenari�w, a stolic� przenie�� do Aleksandrii wyda�o mu si� dzie�em wielkim, zdumiewaj�cym i �atwym. Ale ju� dni wszechmocy jego min�y i nawet wsp�lnicy dawnych zbrodni pocz�li na� patrze� jak na szale�ca.

�mier� Windeksa i niezgoda zbuntowanych legii zdawa�y si� jednak zn�w przechyla� szal� na jego stron�. Ju� nowe uczty, nowe tryumfy i nowe wyroki zapowiedziane by�y w Rzymie, gdy pewnej nocy z obozu pretorian�w przyby� na spienionym koniu goniec donosz�c, �e w samym mie�cie �o�nierze podnie�li chor�giew buntu i okrzykn�li Galb� cezarem.

Cezar spa� w chwili przybycia go�ca, lecz zbudziwszy si�, pr�no wo�a� na stra�e przyboczne, czuwaj�ce nocami u drzwi komnat. W pa�acu by�a ju� pustka. Niewolnicy tylko rabowali w odleglejszych zak�tkach, co si� napr�dce zrabowa� da�o. Lecz jego widok zestraszy� ich, on za� b��ka� si� samotny po domu, nape�niaj�c go okrzykami trwogi i rozpaczy.

Wreszcie jednak wyzwole�cy: Faon, Spirus i Epafrodyt, przybyli mu na ratunek. Chcieli, by ucieka�, m�wi�c, �e nie ma chwili do stracenia, lecz on �udzi� si� jeszcze. A gdyby, ubrany w �a�ob�, przem�wi� do senatu, czy� senat opar�by si� jego �zom i wymowie? Gdyby u�y� ca�ej sztuki krasom�wczej, ca�ej wymowy i zdolno�ci aktorskiej, czy ktokolwiek w �wiecie zdo�a�by si� mu oprze�? Czy�by mu nie dano cho� prefektury Egiptu?

A oni, przywykli do pochlebstw, nie �mieli jeszcze wprost zaprzeczy�, ostrzegli go tylko, �e zanim zdo�a doj�� do Forum, lud rozerwie go na szcz�tki, i zagrozili, �e je�li natychmiast na ko� nie si�dzie, i oni opuszcz� go tak�e.

Faon ofiarowa� mu schronienie w swej willi, le��cej za bram� Nomenta�sk�. Po chwili siedli na ko� i okrywszy g�owy p�aszczami pomkn�li ku kra�com miasta. Noc blad�a. Na ulicach panowa� ju� jednak ruch zwiastuj�cy nadzwyczajno�� chwili. �o�nierze to pojedynczo, to ma�ymi oddzia�ami rozsypali si� po mie�cie. Niedaleko ju� obozu ko� cezara uskoczy� nagle w bok na widok trupa. W�wczas p�aszcz zsun�� si� z g�owy je�d�ca i �o�nierz, kt�ry w tej samej chwili przesuwa� si� obok niego, pozna� w�adc�, lecz zmieszany niespodzianym spotkaniem, odda� mu pok�on wojskowy. Przeje�d�aj�c ko�o obozu pretorian�w us�yszeli grzmi�ce okrzyki na cze�� Galby. Nero zrozumia� na koniec, �e zbli�a si� godzina �mierci. Opanowa� go przestrach i wyrzuty sumienia. M�wi�, �e widzi przed sob� ciemno�� w kszta�cie czarnej chmury, z chmury za� owej wychylaj� si� ku niemu twarze, w kt�rych poznaje matk�, �on� i brata. Z�by jego k�apa�y z przera�enia, a jednak komediancka jego dusza znajdowa�a jakby jaki� urok w grozie chwili. By� wszechw�adnym panem ziemi i straci� wszystko wydawa�o mu si� szczytem tragedii. I wierny sobie gra� pierwsz� w niej rol� do ko�ca. Opanowa�a go gor�czka cytat i nami�tna ch��, by obecni zapami�tali je dla potomno�ci. Chwilami m�wi�, �e chce umrze�, i wo�a� o Spikulusa, kt�ry zabija� najzr�czniej ze wszystkich gladiator�w. Chwilami deklamowa�. �Matka, ma��onka, ojciec na �mier� mnie wzywaj�!� B�yski nadziei budzi�y si� w nim jednak od czasu do czasu, czcze i dziecinne. Wiedzia�, �e idzie �mier�, i nie wierzy� w ni� zarazem.

Bram� Nomenta�sk� zastali otwart�. Jad�c dalej, przesun�li si� ko�o Ostrianum, gdzie naucza� i chrzci� Piotr. O �wicie byli w willi Faona.

Tam wyzwole�cy nie ukrywali mu ju� d�u�ej, �e czas umrze�, wi�c kaza� kopa� dla siebie d� i leg� na ziemi, by mogli wzi�� miar� dok�adn�. Lecz na widok wyrzucanej ziemi ogarn�� go strach. T�usta twarz jego poblad�a, a na czole osiad�y mu na kszta�t kropel rannej rosy, krople potu. Pocz�� zw��czy�. G�osem zarazem dr��cym i aktorskim o�wiadczy�, �e chwila jeszcze nie nadesz�a, po czym zn�w j�� cytowa�. W ko�cu prosi�, by go spalono. �Jaki� artysta ginie!� � powtarza� jakby ze zdumieniem.

Tymczasem przyby� goniec Faona z doniesieniem, �e senat wyda� ju� wyrok i �e parricida[484] ma by� ukarany wedle dawnego zwyczaju.

� Jaki� to zwyczaj? � spyta� zbiela�ymi ustami Nero.

� Szyj� ci chwyc� w wid�y i zasmagaj� ci� na �mier�, a cia�o wrzuc� w Tyber! � odrzek� szorstko Epafrodyt.

On za� roztworzy� p�aszcz na piersiach.

� A wi�c czas! � rzek� spojrzawszy w niebo.

I jeszcze raz powt�rzy�:

� Jaki� artysta ginie!

W tej chwili rozleg� si� t�tent koni. To centurion na czele �o�nierzy przybywa� po g�ow� Ahenobarba.

� �piesz si�! � zawo�ali wyzwole�cy.

Nero przy�o�y� n� do szyi, lecz k�u� si� tylko d�oni� boja�liw� i wida� by�o, �e nigdy nie o�mieli si� zag��bi� ostrza. W�wczas niespodzianie Epafrodyt popchn�� mu r�k� i n� wszed� a� po g�owni�, a jemu oczy wysz�y na wierzch, straszne, ogromne, przera�one.

� Przynosz� ci �ycie! � zawo�a� wchodz�c centurion.

� Za p�no � odrzek� chrapliwym g�osem Nero.

Po czym doda�:

� Oto jest wierno��!

W mgnieniu oka �mier� pocz�a obejmowa� mu g�ow�. Krew z grubego karku bluzga�a czarnym strumieniem na ogrodowe kwiaty. Nogi jego pocz�y kopa� ziemi� � i skona�.

Wierna Akte obwin�a go nazajutrz w kosztowne tkaniny i spali�a na przepe�nionym wonno�ciami stosie.

I tak min�� Nero, jak mija wicher, burza, po�ar, wojna lub m�r, a bazylika Piotra panuje dot�d z wy�yn watyka�skich miastu i �wiatu.

Wedle za� dawnej bramy Kape�skiej wznosi si� dzisiaj male�ka kapliczka z zatartym nieco napisem: �Quo vadis, Domine?�