La oficiale registrita nomo de Zamenhof estis Lazar Markoviĉ Zamenhof 1 . En la aŝkenaza hebrea lia antaŭnomo estis Eliezer; en la jida, Lejzer. Poste, kiel estis kutimo en la epoko, li aldonis ne-judan antaŭnomon
Familia rondo
De la patrino la koro, de la patro la cerbo, de la loko la impreso. 2
[�] la enanima batalo inter la du kulturtendencoj kaj la du vivsferoj faris lin, la patron, figuro tragika� Li estis multinstruito en regiono judisma, estis brilstila hebreisto, profundfunda Talmudisto kaj tamen apartenis al la kultura movado de �Maskilim� 4 , kiuj propagandis aliĝon de la judaj popolamasoj al la regnestrara kulturo, konservante sole la religi-apartecon. 5
La patrino, Rozalia (Liba) Rakel Sofer � filino de Bjalistoka juda komercisto � prezentis tute kontraŭan karakteron: tre sentema, ŝi per amo kaj pacienco zorgis pri siaj infanoj. Profunde religiema, ŝi kredis je kompatema Dio.
Identeco
Kiam Zamenhof naskiĝis, Bjalistok estis urbo plejparte juda: proksimume 70% de la loĝantoj estis hebreoj dum la cetero estis poloj, rusoj, germanoj kaj belorusoj.
Judeco estis por Zamenhof kerna parto de lia identeco. Aĝante 46, li skribis:
[�] Mi estas hebreo, kaj ĉiuj miaj idealoj, iliaj naskiĝo, maturiĝado kaj obstineco, la tuta historio de miaj konstantaj bataladoj internaj kaj eksteraj, ĉiuj estas sendisige ligitaj kun tiu ĉi mia hebreeco. Mi neniam kaŝas mian hebreecon kaj ĉiuj esperantistoj tion ĉi scias; mi kun fiereco alkalkulas min al tiu ĉi tiel antikva kaj tiom multe suferinta kaj batalinta popolo kies tuta historia misio konsistas, laŭ mia opinio, en la unuigo de la nacioj en la celado al �unu Dio�, t.e. unuj idealoj de la tuta homaro; sed en la nuna tempo de naciaj ŝovinismoj kaj de tre vastigita antisemitismo, fari el mia hebreeco temon por publika parolado estus neoportune kaj povus malutili al nia afero. Kaj paroli detale pri mia vivo kaj pri la historio de miaj ideoj sen konstanta ripetado pri mia hebreeco estas preskaŭ neeble. Se mi ne estus hebreo el la geto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo. 6
La judeco de Zamenhof iĝis efektive maltrankviliga faktoro por la esperantista gvidantaro de la frua periodo, kiu ofte zorgis nebuligi lian identecon asertante tutsimple ke li estas Varsovia okulkuracisto.
La intereso por lingvoj ne estis novaĵo en la Zamenhofa familio. La patro kaj la avo estis instruistoj de lingvo.
Lia patrino parolis al li en la jida lingvo dum lia patro tion faris en la rusa. En tiu ĉi lingvo okazis la instruado tra la Rusia imperio, premante la lingvojn de la regataj nacioj, kiel la pola. Tiurilate, Drezen (2009) rimarkas, ke
La ĝenerala politiko de la cara registaro en la okcidenta lando kaj speciale en la tiel nomata Pola-Reĝlando konsistis en instigado malamika de unu nacio kontraŭ alia. Subpremataj en libera disvolvo de sia nacia vivo kaj kulturo, poloj kaj hebreoj helpis al tiu subpremado per reciprokaj malamikaĵoj.
Jam dum sia infaneco li amis lingvojn �kiel la plej kara objekto en la mondo� 7 kaj plej ŝatis la rusan. Kiam li aĝis 21, post du jaroj da esplorado pri la jida, li pretigis unu el la unuaj gramatikoj de la hebrea-germana lingvo (kiun li tamen ne publikigis).
La ideo pri neŭtrala internacia lingvo ekaperis en la menso de Zamenhof dum la frua infaneco kaj por ties realigo li fervore laboradis la tutan vivon.
Dum la infanaj jaroj de Zamenhof okazis (1863-1865) pola revolucio kies celo estis atingi sendependecon de la rusia regado. La ribelo estis kruele sufokita de rusiaj ĝendarmoj kaj regimentoj kaj daŭris apenaŭ unu jaron. La litvaj judoj, al kiuj apartenis la Zamenhofa familio, staris lojalaj al la Rusia imperio kaj tiu estis aprezita de la aŭtoritatoj. Sekve, post la ribelo Marko Zamenhof ricevis postenon kiel instruisto en ŝtata lernejo por judoj; tio kunportis bonan salajron kaj laboran stabilecon.
Studentaj jaroj
En la jaro 1869 la juna Zamenhof eniris en la Bjalistokan Realan Gimnazion, sed post du monatoj li devis eliri pro grava malsano. En aŭgusto 1870 li eniris denove kaj lernis kun grandaj sukcesoj: dum la 9-jara daŭro de la gimnazia lernado, unue en Bjalistoko kaj poste en Varsovio, li estis ĉiam la unua en klaso. En la jaro 1873 la familio transloĝiĝis al Varsovio, kie la patro ricevis postenon kiel instruisto de la germana lingvo en la reala gimnazio.
Antaŭ ol eniri en la Duan Filologian Gimnazion en Varsovio li restis 5 monatojn hejme por lerni la klaskikan grekan kaj latinan lingvojn, kiuj ne estis instruitaj en Bjalistoko, sed estis nepraj por eniri la Varsovian lernejon.
En la jaro 1879, ricevinte la abiturientan ateston kaj arĝentan medalon en la gimnazio, li aliĝas al la medicina fakultato de la Moskva universitato.
Anton Ĉeĥov, estonta rakontisto kaj dramaturgo, studis tiutempe medicinon en la Moskva universitato. Li kaj Zamenhof studis kune du jarojn.
Dum li studis en la Moskva universitato, Zamenhof verkis unu el la unuaj gramatikoj de la jida lingvo, �Provo de gramatiko de novjuda lingvo�, originale en la rusa lingvo sub la kaŝnomo L. Gamzefon.
La 1an de Marto 1881, la revolucia organizaĵo
La financa stato de la familio Zamenhof malboniĝis ka,j ili ne plu povis teni la filon en Moskvo. Kvankam la juna Zamenhof provis gajni iom da mono kiel instruisto, tiajn okazojn malfacilis trovi por juna hebreo. Ŝajne li vivtenis sin per nur dek naŭ rubloj monate. Krome, ĉar la situacio malstabiliĝis post la atenco kontraŭ la caro, la junulo revenis en Varsovion fine de la dua studjaro kaj aŭguste 1881 reprenis la studojn ekde la tria jaro en la Varsovia universitato. En 1884 li finis la universitatajn studojn. En februaro 1885 li ricevis la gradon de kuracisto kaj unu monaton poste la medicinan diplomon de la Imperiestra Varsovia Universitato.
La pra-Esperanto
Unu el la ĉefaj referencoj pri la origino de Esperanto estas fama letero skribita (en la rusa) de D-ro. Zamenhof al pioniro de la Esperanto-movado Nikolaj A. Borovko, en la jaro 1895.
La ideo, al kies efektivigo mi dediĉis mian tutan vivon, aperis ĉe mi �estas ridinde ĝin diri� en la plej frua infaneco kaj de tiu ĉi tempo neniam min forlasadis; mi vivis kun ĝi kaj eĉ ne povas imagi min sen ĝi.
Kiam mi antaŭ 13 jaroj komencis mian laboron, tiam Volap�k ankoraŭ ne estis en la mondo. (Zamenhof 1889)
Li frue rimarkis, ke internacia lingvo devas esti neŭtrala, apartenanta al neniu nacio aŭ etna grupo kiu povus esti privilegiita de ĝia uzo dum aliaj devus peni lerni kaj uzi ĝin kiel fremdan lingvon. Dum li studis la latinan kaj la malnovan grekan por eniri la Duan Klasikan Gimnazion en Varsovio, li pripensis ĉu unu el tiuj antikvaj lingvoj povus esti revivigita por denove ludi interlingvan rolon, sed ili ŝajnis al li tro kompleksaj por la komuna uzo. Li venis al konkludo ke nur nova artefarita lingvo, specife elpensita por esti facile lernebla kiel dua lingvo, taŭgus por tio.
Li klopodis starigi gramatikon bazitan sur la lingvoj de li konataj; sed elpensi deklinaciojn kaj konjugaciojn, senfinan amason da gramatikaj formoj kun siaj centoj da miloj da vortoj ŝajnis al li tasko tro granda por unu homo.
Dum la kvina gimnazia jaro, tamen, Zamenhof komencis ellernadi la anglan lingvon kaj la simpleco de ĝia gramatiko rimarkigis lin, ke la tiel nomata �riĉeco� de gramatikaj formoj estas nur sinsekvo de historiaj akcidentoj, tute ne necesaj por la lingvo. Per renovigita animo, li ekforĵetadis el sia lingvo neregulajn verbojn kaj ĉiujn balastajn kaj senbezonajn formojn, cele al simpla kaj senescepta gramatiko.
La komplekseco kaj la dikeco de la vortaro tamen daŭre maltrankviligis lin. Komence, li intencis solvi la problemon uzante serion da vortoj logike konstruitaj per kunigo da literoj (a, ab, ac, ad,� ba, ca, da,� e, eb, ec,� be, ce, de,� aba, aca, ada�, k.t.p) al kiuj li asociis arbitraran signifon. Tiajn solvojn, inspiritajn de la filozofiaj lingvoj elpensitaj en la 17-a jarcento, li tuj forĵetis ĉar malgraŭ ĝia logikeco, tiaj vortoj estis tre malfacile ellerneblaj kaj ankoraŭ pli malfacile memorigeblaj. Tio konvinkis lin, ke la vortaro devas baziĝi sur elementoj de ekzistantaj lingvoj, ĉefe latinaj-ĝermanaj. El tiaj lingvoj, kiuj fariĝis la plej diskonataj monde, li elektis prefere tiujn vortojn komunajn, kiuj konsistigis grandegan leksikon jam internacian. Tiu procedo, tamen, farus la vortaron de la nova lingvo tiel grandega kiel tiu de la ceteraj lingvoj, ĉar necesus starigi ekvivalenton inter ĉiu termino el nacia lingvo al la nova lingvo.
Unu fojon, kiam mi estis en la 6-a aŭ 7-a klaso de la gimnazio, mi okaze turnis la atenton al la surskribo �ŝvejcarskaja� (Drinkejo), kiun mi jam multajn fojojn vidis, kaj poste al la elpendaĵo �Konditorskaja� (Sukeraĵejo). Tiu ĉi �skaja� ekinteresis min kaj montris al mi, ke la sufiksoj donas la eblon el unuvorto fari aliajn vortojn, kiujn oni ne devas aparte ellernadi. Tiu ĉi penso ekposedis min tute, kaj mi subite eksentis la teron sub la piedoj. Sur la terurajn grandegulajn vortarojn falis radio de lumo, kaj ili komencis rapide malgrandiĝadi antaŭ miaj okuloj.
Li konsciiĝis, ke per malgranda difinita nombro da regulaj sufiksoj kaj prefiksoj aldonitaj al radikvorto eblas logike konstrui amason da derivitaj vortoj el la sama semantika kampo sen neceso lerni ilin unuope.
Je la komenco de la lasta jaro (la oka) en la gimnazio, li distribuis sian �Lingwe Uniwersala�, fruan version de Esperanto, inter siaj klas-kolegoj. La 17-an de Decembro 1878, en la hejmo de la familio Zamenhof, li festis kun la kolegoj la naskiĝon de la lingvo kaj kunkantis la jenan himnon en la nova lingvo:
Malamikete de las nacjes
Kad�, kad�, jam temp� est�!
La tot� homoze in familje
Konunigare so deb�.
Kiu estus en la nuna Esperanto:
Malamikeco de la nacioj,
Falu, falu, jam temp� estas;
La tuta homaro en familion
Kununuigi sin devas 10 .
Malgraŭ ke nur la nomo �Lingwe Uniwersala� kaj la la supra kvar-versa himno supervivis el tiu frua projekto, tio sufiĉas por rimarki ke ĝi estis bazita sur la samaj tri ĉefaj principoj de la nuntempa Esperanto: internacia vortaro, regula gramatiko kaj vortoj formitaj pere de afiksoj.
Sian lingvan projekton Zamenhof interrompis por mallonga tempo dum li studis por la finaj ekzamenoj kaj poste ĉar li translokiĝis al Moskvo por studi medicinon. Post kiam li enloĝiĝis en Moskvo, tamen, li daŭre laboris pri sia projekto kaj eĉ enkondukis gravajn ŝanĝojn en la lingvon. Kiam li faris atentindajn ŝanĝojn, li ĉiam kontrolis ties taŭgecon ellaborante novajn tekstojn kaj tradukojn.
El tiuj intertempaj projektoj nur kelkaj tekstoj postrestis. Ili troviĝas en tri kajeroj, kiujn Zamenhof uzis specife por sia �Lingvo universala� dum la someraj ferioj de 1881 kaj 1882.
Li dum kvin jaroj konstante laboris pri sia lingvo, polurante ĝin kaj forigante superfluaĵojn. Li okupis pli kaj pli da tempo harmoniigante la lingvon kaj donante al ĝi propran spiriton.
La naskiĝo de Esperanto. La Unua Libro
Al mia fianĉino mi klarigis la tutan esencon de mia ideo kaj la planon de mia estonta agado. Kaj mi demandis ŝin, ĉu ŝi volas ligi kun mi sian sorton. Ŝi ne sole tute konsentis, sed ŝi donis al mia tuta dispono la sumon da mono, kiun ŝi posedis, kaj tio ĉi donis al mi la eblon, post longa vana serĉado de eldonanto, fine eldoni mem (en Julio 1887) miajn unuajn kvar broŝurojn (lerno�libro de Esperanto en lingvoj rusa, pola, germana kaj franca)
Antaŭ la fino de la jaro estis presitaj la versioj pola, franca kaj germana de la libreto, kiu poste estis konata kiel la
Kiel estas Esperanto?
Ĝi estas skribata per la latina alfabeto (escepte de q, w, x, y) al kiu estas aldonitaj ses literoj (ĉ, ĝ, ĥ, ŝ, ŭ). Ĉiuj literoj estas prononcataj ĉiam same (ekzemple,
La ĉefaj parolelementoj havas specifajn finaĵojn:
La leksiko baziĝas ĉefe sur la internacia vortaro de la lingvoj eŭropaj. Vortoj kiel
La parolantoj de la nova lingvo bezonis pli da vortoj ol estis publikigitaj en la
Esperanto disvastiĝas. La unua revuo
La Mondlingva Klubo en Nurenbergo, fondita en la jaro 1885, forlasis Volapukon en ĝenerala kunveno okazinta la 18-an de decembro 1888 kaj aliĝis al Esperanto. Tiel aperis la unua Esperanto-klubo. Ties prezidanto, Christian Schmidt, estis ankaŭ la eldonisto de �La Esperantisto�, la unua periodaĵo en Esperanto, kies unua numero aperis la 1-an de septembro 1889 en Nurenbergo.
La gazeto ĉesis en 1895 pro financaj problemoj gravigitaj de la ruslanda cenzuro.
Esperanto baldaŭ forglutis la pli grandan parton de la mono de mia edzino; la tutan reston ni baldaŭ formanĝis, ĉar la enspezoj de mia kuracista praktiko estis terure mal�grandaj. En la fino de 1889 mi restis sen kopeko!
Kiel Zamenhof mem rakontis al Michaux, Esperanto estis negative influinta lian profesian laboron kaj, sekve, lian ekonomian vivon. Unue, li mem devis pagi siajn eldonaĵojn, kaj li bezonis perlabori pli da mono ol liaj kolegoj, kiuj uzis siajn enspezojn nur por vivteni siajn familiojn; due, Esperanto prenis multe da tempo, kiun liaj konkurenculoj utiligis por la laboro, profesia perfektiĝado kaj reklamado; trie, ne ĉiuj ŝatis viziti kuraciston, kiu okupiĝas pri lingvoelpensado.
Lia malsukceso ne estis la sola en la familio. Mark Zamenhof, kiu komence de 1888 ricevis la ordenon de Sankta Anna pro sia granda diligenteco, en la fino de tiu jaro perdis sian cenzuristan postenon pro permeso de dubinda teksto en
En oktobro 1889 Zamenhof pretigis la materialon por la dua numero de
Zamenhof veturis al urbo Ĥerson (suda Ukrainio) kie estis nur unu okulistino kaj kie li esperis trovi sufiĉe da klientoj por vivteni sin kaj sian familion. Tamen li ne sukcesis, kiel li mem rakontas:
[�] miaj tieaj enspezoj ne sole ne donis al mi eblon nutri mian familion, sed eĉ por mi mem ili ne sufiĉis malgraŭ mia tre modesta kaj tre avara maniero de vivado! Mi simple kaj litere, ofte, ne havis eĉ kion manĝi: tre ofte mi restadis sen tagmanĝo! Nek mia edz�ino, nek miaj parencoj ion sciis pri tio ĉi, ĉar mian edzinon mi ne volis malĝojigi, kaj en miaj leteroj mi konstante konsolis ŝin, ke estas al mi tre bone, ke mi havas tre bonajn esperojn, ke mi baldaŭ venigos ŝin al mi ktp. Tamen fine mi ne povis jam pli elteni kaj mi devis konfesi al mia edzino la tutan mian staton.
Kiam lian situacion malkovris lia edzino, ŝi konvinkis lin akcepti monan helpon de Aleksandr Silbernik, lia bopatro. Fine la situacio fariĝis ne plu eltenebla kaj en majo 1889 li revenis al Varsovio. Li ekloĝis ĉe la strato Nowolipki, n-ro 21. La 13-an de decembro 1889 naskiĝis Sofia Zamenhof, la dua infano.
Post la komenca prospera periodo venis financaj problemoj, ĉar en la urbo aperis ankoraŭ unu okulisto. Krome, Silbernik insistis, ke liaj nepoj estu edukataj en la ĉefurbo Varsovio. Silbernik komprenigis al sia bofilo, ke ĝis lia definitiva memstariĝo en Varsovio li devas flankenlasi Esperanton kaj dediĉi sin ekskluzive al sia profesio. La 16-an de oktobro 1897 la Zamenhofoj forlasis Grodnon kaj revenis en Varsovion. Ili ekloĝis ĉe la strato Dzika, n-ro 9.
Zamenhof restis flanke de la movado dum kvin aŭ ses jaroj post kiam li revenis en Varsovion. Dume, la franca instruisto Louis de Beaufront, sukcesa propagandisto de Esperanto, gvidis la movadon sur nova vojo.
En januaro 1898, de Beaufront fondis la
Por pli efike propagandi la lingvon, de Beaufront sukcese klopodis varbi influajn individuojn. Inter la prestiĝaj novaliĝintoj estis profesoroj kaj instruistoj, eldonistoj, verkistoj (inter kiuj Jules Verne), sciencistoj, politikistoj, juristoj, ktp. Iliaj favoraj opinioj pri Esperanto estis konsiderataj pli gravaj ol tiuj de simpla Varsovia okulkuracisto, ĉar tiam Francion oni ankoraŭ konsideris la monda kultura kaj intelekta centro.
Inter la novaj adeptoj troviĝis: �mile Boirac doktoro pri filozofio kaj rektoro de la Universitato de Grenoble (kaj poste de la Universitato de Dijon); Carlo Bourlet, profesoro pri matematiko kaj aŭtoro de pluraj libroj; Th�ophile Cart, instruisto pri germana lingvo en la prestiĝa
Januare 1903 la kontrakto estis reviziita laŭ maniero avantaĝa por Zamenhof. Tio ebligis al Zamenhof plene okupiĝi pri Esperanto. Samjare, li publikigis la
Junie 1905 estis jam ĉirkaŭ trideko da Esperanto-periodaĵoj.
Esperanto rapide disvastiĝis el Francio al Valonio, francparolanta Svislando, francaj kolonioj kaj, poste, al Italio, Hispanio kaj Britio.
La Esperanto-kluboj de Calais kaj Dover organizis la unuan internacian kunvenon, okazinta de la 7-a al la 8-a de aŭgusto 1904, kun ducent partoprenantoj. Dum la kunveno, la franca advokato Alfred Michaux proponis okazigi esperantan kongreson post unu jaro en Boulogne-sur-Mer, kie li estis tre aktiva Esperanto-instruisto.
La unua Universala Kongreso de Esperanto okazis en Boulogne-sur-Mer de la 5-a ĝis la 13-a de aŭgusto 1905 kaj altiris 688 partoprenantojn el ĉirkaŭ dudek landoj. La fakto ke Esperanto estis la sola laborlingvo de la kongreso vekis entuziasmon inter la partoprenantoj kaj disigis ajnan timon pri la taŭgeco de Esperanto kiel parolata lingvo.
Zamenhof opiniis, ke la kongreso en Boulogne-sur-Mer estos oportuna okazo por determini la socian kaj lingvan statuson de Esperanto. Li deziris jam antaŭ multe da tempo havi malpli da respondeco pri Esperanto kaj lia aspiro al kolektiva respondeco pliiĝis kiam novaj gvidantoj aperis en Francio. Ekde decembro 1889 Zamenhof proponis sensukcese krei Tutmondan Ligon de Esperantistoj, por funkcii kiel �la sola kaj absoluta leĝdonanto en nia afero�. En aprilo 1905, li denove proponis la kreon de Ligo por solvi la lingvan kaj organizajn problemojn, sed la gvidantoj de la movado en Francio malaprobis la ideon.
Krom la organiza problemo, la afero pri lingva reformo devis esti solvita. Efektive, jam la kanada socialisto Albert Saint-Martin estis komencinta uzi en sia gazeto
La 28-an de julio, post pluraj tagoj en Berlino, Zamenhof alvenis en Parizo por la unua fojo en sia vivo. Ĉe la Hachette-oficejoj, li diskutis novan kontrakton. La 29-an, la Ministro pri Publika Instruado, Jean-Baptiste Bienvenu-Martin, akceptis lin kaj nomis lin kavaliro de la Honora Legio. Ĉe la
En Bulonjo Zamenhof estis invitita al la antaŭkongresa vespermanĝo kun Michaux kaj la gvidantoj de la Esperanto-movado en Francio, kiuj klopodis konvinki lin forigi la mistikajn fragmentojn de lia parolado kaj tute ne deklami la �Preĝon sub la verda standardo�. Zamenhof tamen rezistis la premon. Li nur akceptis ne legi la lastan strofon de la Preĝo, kiu esprimis alvokon por la unueco de ĉiuj religioj.
La timoj de la franca gvidantaro pri la publika reago al la Zamenhofa malferma parolado montriĝis tamen senbazaj: la Doktoron konstante interrompis aplaŭdoj.
�la unuan fojon en la homa historio ni, membroj de la plej malsamaj popoloj staras unu apud alia ne kiel fremduloj, ne kiel konkurantoj, sed kiel fratoj, kiuj ne altrudante unu al la alia sian lingvon, komprenas sin reciproke, ne suspektas unu la alian pro mallumo ilin dividanta, amas sin reciproke kaj premas al si reciproke la manojn ne hipokrite, kiel alinaciano al alinaciano, sed sincere, kiel homo al homo. Ni konsciu bone la tutan gravecon de la hodiaŭa tago, ĉar hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne Francoj kun Angloj, ne Rusoj kun Poloj, sed homoj kun homoj. Benata estu la tago, kaj grandaj kaj gloraj estu ĝiaj sekvoj!
Tiu parolado de Zamenhof estis rememorata de la kongresanoj kiel unu el la plej emociaj momentoj de iliaj vivoj.
La kongreso denove malakceptis la proponon de Zamenhof rilate al starigo de Ligo de Esperantistoj. Provizora Lingva Komitato estis tamen starigita por konsultiĝi kun Zamenhof pri lingvaj aferoj.
La
Post la Bulonja kongreso, Esperanto komencis disvastiĝi rapide: laŭ la statistiko de la Centra Oficejo, ekzistis 434 Esperanto-asocioj en 1906, 756 en 1907, kaj 1266 en 1908.
Post la sukceso de la unua kongreso Zamenhof okupis sin pri la evoluo de la lingvo. Li traktis la aferon pri lingvaj demandoj en korespondado kun Javal. Li skizis siajn ideojn pri la disvolviĝo de la lingvo la 24-an de Septembro 1905, en longa, 28-paĝan leteron. Tie li agnoskis, ke la lingvo ne estas perfekta sed li opiniis ke la maloportunaĵoj estas nemultaj, korekteblaj kaj korektindaj. Li listigis ilin kaj atentigis ke tiuj ŝanĝoj necesigus enkonduki
Zamenhof pretigis sian projekton kaj sendis ĝin al Javal la 18-an de januaro 1906. Javal estis seniluziigita, ĉar li ne proponis ŝanĝon en la alfabeto. En la estonteco, argumentis Zamenhof, ĉiu presejo kaj telegraf-stacio posedos la Esperantajn literojn kaj, dume, anstataŭ la ĉapelo oni aldonu �h� post la supersignenda letero tiel, kiel la germanoj uzas �e� por anstataŭi la umlaŭton. La efektivaj ŝanĝoj proponitaj estis malmultaj: kvar gramatikaj ŝanĝoj kaj kelkdek vortoj kaj afiksoj por anstataŭi kelkajn tro longajn aŭ miskrompeneblajn.
La dua Universala Kongreso de Esperanto okazis en Ĝenevo inter la 27-a de aŭgusto kaj la 5-a de septembro 1906 kaj pasis preskaŭ sen incidentoj. La demando pri la lingva reformo ne estis traktita en la kunvenoj.
En Ĝenevo, Javal konvinkis Zamenhof studi la demandon pri reformoj en praktika maniero kaj promesis pagi al li 250.000 frankojn se li faros tiujn ŝanĝojn, kiujn �li opiniis necesaj por faciligi la lernadon de la lingvo, ne nur por niaj samtempuloj, sed ankaŭ por estontaj generacioj�.
Zamenhof rifuzis la monon proponitan, kvankam, kun interezo de kvar procentoj ĝi estus permesinta al li forlasi sian medicinan praktikon kaj vivi libera de financaj malfacilaĵoj kun sia familio.
La Ido-skismo
En Januaro 1901, la francaj matematikistoj Louis Couturat kaj L�opold Leau fondis la _Delegacion por akcepto de internacia helplingvo_ 13 . Tiun ideon ili havis rimarkinte la malfacilaĵojn rilate al komunikado kiujn suferis la diverslandaj partoprenantoj en la Universala Ekspozicio okazinta en Parizo en la jaro 1900.
Tiu
Por alporti fundamenton sur kiu bazi la decidon, Couturat kaj Leau esploris la historion de helplingvoj kaj analizis ĉirkaŭ 60 projektoj de paroleblaj artefaritaj lingvoj. La laboro konkretiĝis en la jaro 1903 en grava libro por la interlingvistiko,
En la jaro 1906, la Internacia Asocio de Akademioj decidis ne trakti la demandon pri internacia helplingvo. Sekve, la Delegacio elektis Komitaton por mem trakti la aferon. Ĝin prezidis Wilhelm Ostwald, fama kemiisto, poste Nobel-premiito (1909). La vicprezidantoj estis la elstaraj lingvistoj Jan Baudouin de Courtenay kaj Otto Jespersen.
La celo de la Komitato estis, kiel dirite, elekti lingvon sed tute ne postuli ŝanĝojn en la projektoj prezentitaj. Couturat, tamen, flanke de la Komitato, sugestis enkonduki reformojn en Esperanto: la 1-an de novembro 1906 li diskonigis sian projekton
La 20-an de Januaro 1907 forpasis �mile Javal, la plej frua instiganto por reformi Esperanton, sed tio ne estingis la reformemon. El arda kontraŭreformismo, de Beaufront turnis sin samarde al la mala tendaro. En majo 1907, de Beaufront redaktis la projekton de Couturat,
La Komitato de la Delegacio kunvenis plurfoje inter la 15-a kaj la 24-a de oktobro 1907 en Parizo. Ĝi ellaboris la bazajn principojn de la internacia lingvo: internacieco (Jespersen), unusenceco (Ostwald), renverseblo (Couturat), kaj testis per ili la lingvojn.
Al la sesio estis invititaj, kun konsulta rajto, la aŭtoroj de la ĉefaj traktotaj lingvoj. Zamenhof delegis al Louis de Beaufront la defendon lianome de la lingvo Esperanto antaŭ la Komitato.
Anstataŭ tio, de Beaufront realigis malhonestan manovron: anstataŭ la Fundamenta Esperanto, li mallojale defendis la projekton �Ido�, kiu enhavis ne nur sensupersignan alfabeton sed gravajn ŝanĝojn de finaĵoj, vortaro, kaj gramatiko. Couturat kompreneble ĝin subtenis, ĉar li estis ties ĉefa cerbo kaj instiganto. Tiel nur Esperanto ne havis veran defendanton, dum ĉiuj ceteraj proponoj (Spokil, Parla, Bolak, ktp.) ricevis advokaton, ofte la aŭtoron mem. Kredante, ke Zamenhof konsentos kun de Beaufront, la Komitato decidis elekti Esperanton, sed postulante ŝanĝojn laŭ la anonima projekto �Ido� celante interkonsenton kun la Lingva Komitato.
Kiam la afero diskoniĝis, indigno skuis la esperantistaron. Dum ses monatoj de Beaufront neis ĉion sed fine li konfesis, ke li mem proponis �Ido� 14 . La Lingva Komitato (esperantista) per voĉdonado rifuzis ĉiujn ŝanĝojn: la plimulto preferis fidele daŭrigi sian vojon laŭ la devizo de la pariza profesoro Cart: �Ni fosu nian sulkon�. La 18-an de januaro Zamenhof alvokis per
La decido de la Delegacia Komitato provokis gravan skismon en la movado por Esperanto. Ĉirkaŭ 5% da esperantistoj fariĝis idistoj, kaj el tiutempaj gvidantoj al Ido transiris ĝis 20%. En neniu lando, tamen, la nombro de idistoj superis tiun de esperantistoj, kaj la membraro de la tutmonda idista asocio ne superis 600 personojn. Aliaflanke, ĝi decide impulsis la unuigon de la plej granda parto de geesperantistoj en transnacia organizaĵo, Universala Esperanto-Asocio, fondita la 28-an de Aprilo 1908. La alvoko de Zamenhof por tutmonda ligo de esperantistoj finfine, post 9 jaroj, fariĝis realo.
Fruktodonaj jaroj
Dua filino, Lidia, estis naskita la 16-an de Januaro 1904. Kvankam la cirkonstancoj de la Zamenhofa familio pliboniĝis en la unuaj jaroj post la jarcentŝanĝo, la vivo de Zamenhof ne estis senproblema. La revoluciaj okazaĵoj de la jaroj 1905-1907 trafis ankaŭ Varsovion. La konfliktoj inter la gvidaj esperantistoj kaj la atakoj de la idistoj estis venenintaj la vivo de Zamenhof. 1907 estis aparte malfacila jaro pro la Ido-skismo kaj la mortoj de lia bopatro, Aleksandro Silbernik, kaj lia patro, Marko Zamenhof.
Dum preskaŭ dudek jaroj li vivis kaj laboris en la apartamento ĉe la strato Dzika. Li estis la nura okulisto en Varsovio �kiu dediĉis unu tagon semajne por senkoste trakti malriĉaj pacientoj [�] kaj en tiu tago lia hejmo estis sieĝita de la malriĉuloj�. 15 Li akceptis pacientojn de lundo ĝis vendredo.
Bourlet aranĝis interkonsenton kun
La unua numero de
Gravan tradukaĵon li realigis jarojn antaŭe, dum li loĝis en Grodno, la Esperantan tradukon de Hamleto, Reĝido de Danujo. Temis pri vera defio: traduki bone konatan, pensinstigan, profunde nuancitan teatraĵon en lingvon kies strukturo estis ankoraŭ sub diskuto. La unuaj legantoj miris pri la flueco, komprenebleco kaj fideleco al la originalo de la Zamenhofa traduko. Pro la traduko de Hamleto, iuj legantoj perdis tutan intereson en la reformado de la lingvo, ĉar ili konvinkiĝis ke ĝi estis jam perfekte funkcia.
Ĉio poste verkita de Zamenhof (originale aŭ tradukite) ĝis la malfrua Hachette-periodo kaj
Paroladoj
Laŭ la ekzemplo starigita de la emocia parolado en Bulonjo, Zamenhof kutime elektis iun specifan temon por siaj kongres-paroladoj. En Ĝenevo, 1906, li volis prezenti homaranismon, lian spiritan projekton por kunigi la tutan homaron kiel unu homan familion, sed al li estis permesite legi nur la unuan parton de sia skribita parolado. En ĉi tiu unua parto li klarigis ke, krom ĝia praktika flanko, esperantismo havas multe pli gravan spiritan flankon. Li severe kritikis la ideon de Louis de Beaufront, ke �Esperanto estas nur lingvo� kaj ke esperantistoj devas �eviti ligi eĉ tute private la esperantismon kun ia ideo�:
Se nin, la unuajn batalantojn por Esperanto, oni devigos, ke ni evitu en nia agado ĉion idean, ni indigne disŝiros kaj bruligos ĉion, kion ni skribis por Esperanto, ni neniigos kun doloro la laborojn kaj oferojn de nia tuta vivo, ni forĵetos malproksimen la verdan stelon, kiu sidas sur nia brusto, kaj ni ekkrios kun abomeno: �Kun tia Esperanto, kiu devas servi ekskluzive nur al celoj de komerco kaj praktika utileco, ni volas havi nenion komunan!�
Ĉe la malfermo de la tria Universala Kongreso, okazinta en Kembriĝo en 1907, Zamenhof parolis pri la esenco kaj celo de la Esperanto-kongresoj. Post la kongreso, li faris publikan paroladon en la Londona
Dresdeno estis la gastiganta urbo por la kvara Universala Kongreso, en 1908. Pro la skismo kaŭzita de Ido, Zamenhof dediĉis sian paroladon al la temo de la stabileco kaj evoluo de Esperanto kaj al la rolo de la Lingva Komitato. Ĉe la Dresdena kongreso, la Akademio de Esperanto, prezidata de Boirac, estis elektita kiel supera organo de la Lingva Komitato. La Dresdena kongreso vidis ankaŭ la unuan kunvenon de UEA (Universala Esperanto-Asocio), fondita la 28-an de aprilo 1908 en Ĝenevo. La unua prezidanto de UEA estis la brito Harold Bolingbroke Mudie. La sviso Hector Hodler estis ties vicprezidanto kaj redaktoro de la revuo
La kvina Universala Kongreso okazis en Barcelono de la 5-a ĝis la 11-a de septembro 1909 sub la protekto de la Reĝo de Hispanio, Alfonso la 13-a. Bedaŭrinde, tiu reĝa protekto, kaj la reĝa postkongresa proklamo de Zamenhof kiel komandanto de la Ordeno de Izabela la Katolikino, faris malfavoran impreson sur tiuj, kiuj simpatiis kun la viktimoj de la brutale subpremita ribelo de la antaŭa julio. Zamenhof eĉ ne tuŝis la temon de la ribelo en sia Barcelona parolado, kiu estis la malplej grava el ĉiuj liaj kongresaj paroladoj.
En 1910, la sesa Universala Kongreso okazis en Vaŝingtono, D.K., ekster Eŭropo por la unua fojo. Estis ankaŭ la unua vojaĝo de Zamenhof ekstere de Eŭropo kaj li trovis sin en la lando kie, preskaŭ tridek jarojn antaŭe, li proponis krei judan hejmlandon. La inaŭguran paroladon li komencis per granda patoso:
Lando de libereco, lando de estonteco, mi vin salutas! Lando, pri kiu revis kaj nun ankoraŭ revas multaj suferantoj kaj senkulpaj persekutatoj, mi vin salutas! Regno de homoj, kiu apartenas ne al tiu aŭ alia gento aŭ eklezio, sed al ĉiuj siaj honestaj filoj, mi klinas min antaŭ vi [�]
La oka Universala Kongreso okazis en Krakovo en 1912 kaj ĝia temo estis la kvaronjarcenta datreveno de Esperanto. Ĉe tiu kongreso Zamenhof anoncis, ke li forlasas ĉian rolon en la Esperanto-movado, por ke liaj politikaj kaj religiaj ideoj ne estu konsiderataj tiuj de la movado.
Kvankam Zamenhof ofte parolis pri la kongresoj kiel festoj, ili estis lacigaj por li. Laŭ lia frato Leono, jam ĉe la unuaj kongresoj li estis malsana je arteriosklerozo kaj ĉiu kongreso plie difektis lian sanon.
La penson Zamenhofan oni ne povas disigi de la socia, politika kaj religia kunteksto en kiu li vivis kaj kreskis. Jam ni rakontis, ke Zamenhof apartenis al hebrea familio, loĝis preskaŭ la tutan vivon en hebrea kvartalo (unue en Bjalistoko, poste en Varsovio) kaj ke li do spertadis diskriminacion kaj subpremon pro etnaj kialoj.
Zamenhof mem, en la letero al Michaux rimarkas kiom tiuj personaj cirkonstancoj influis siajn agojn, pensamieron kaj verkaron:
Se mi ne estus hebreo el la geto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo.
Sekve, eĉ se la ideon pri lingvo internacia jam multaj aliaj intelektuloj ne-hebreaj havis antaŭ (kaj post) Zamenhof, la kreon de Esperanto kaj tre speciale ties �internan ideon�, komprenitajn ambaŭ kiel partoj de ampleksa ideologia tutaĵo, ne eblas kompreni sen aludi al cirkonstancoj specifaj de la hebrea diasporo. Paradokse la fakto, ke la universalismaj ideoj Zamenhofaj devenas el difinita loka kunteksto, faris ilin parte ne eksporteblaj kaj fonto de miskomprenoj kaj divido inter la esperantistoj.
Cionisma periodo
La �juda problemo� fariĝis fonto de konstanta priokupo kaj cerbumado por Zamenhof dum lia tuta vivo. Kial estas malamo inter popoloj? Kial ekzistas antisemitismo? Kion signifas esti judo? Kiel solvi la �judan problemon�?
Diskutoj pri tiaj demandoj ŝprucis en la juda intelektularo post la pogromoj okazintaj dum la jaroj 1881-1882. La reapero de amasa violenta kontraŭjudismo alvenigis multajn adeptojn de la movado
Ekde la vintro de 1881/1882 tra Ruslando kreiĝis grupoj kiuj, nomante sin
Sed la cionisma aktivado Zamenhofa, kiom ajn intensa, ĉesis post 3-4 jaroj. Li komencis dubi ĉu cionismo alportos solvon de la juda demando kaj venis al konkludo, ke reveno al Palestino estis nerealigebla revo. Aldone, en sia interno la disŝiriteco inter partikularemo kaj universalemo konsistigis dilemon kiu angorigis lin:
[�] tre ofte turmentadis min la penso, ke mi ne havas la moralan rajton laboradi por idealoj neŭtrale homaj, kiam mia popolo tiom multe suferas kaj havas por si tiom malmulte da batalantoj. [�] kvankam de mia plej frua infaneco en mi ĉiam superregadis la �homo�, tamen pro la malfeliĉega stato de mia popolo, en mia koro ofte vekiĝadis �patrioto�, kiu terure bataladis en mia koro kontraŭ la �homo�. 17
En la jaro 1887 jam estis venkinta la �homo�: Zamenhof komplete ĉesigis sian aktivadon por
Hebreo en Varsovio ne bezonas fariĝi Polo aŭ Palestinano. Li estu simple honesta Pollandano. Tiel li povus resti ankaŭ Hebreo kaj homarano, kio estas la plej grava. Lerno de neŭtrala lingvo unuigus ĉiujn hebreojn en la mondo, kaj samtempe ligus ilin sur egala bazo kun ĉiuj ceteraj gentoj. (Privat, 1920)
Hilelismo
Post jaroj de cerbumado li publikigis siajn pensojn en Januaro 1901, en 78-paĝa libro en la rusa titolita �Hilelismo. Plano por solvi la hebrean problemon�.
Laŭ Korĵenkov (2010a, 36) tiu estas ŝlosila teksto por kompreni la Zamenhofan filozofion. La nomo �Hilelismo� aludas al la rabeno Hilel, fama klerulo kiu vivis en Jerusalemo en la lastaj jaroj antaŭ Kristo. Plej aŭtoritata klerulo pri la Leĝo (Torao) li interpretis ĝin prefere
�Kion vi ne volas, ke aliaj faru al vi, tion vi ne faru al aliaj. Jen la tuta Leĝo de Moseo. La cetero estas komentarioj.� (Babilona Talmudo, Ŝabat, p. 31a)
Per hilelismo, Zamenhof celis starigi neŭtralan religian ponton, per kiu judoj povus eliri el aparteco religia kaŭzita de la intima ligiteco inter juda religio kaj judeco. Tiu kunfandiĝo inter religio kaj etneco estis laŭ Zamenhof la kaŭzo fundamenta de la �juda problemo�: pro tio, li opiniis, la judoj povas esti nek absorbitaj de aliaj etnoj nek sorbi en si malsamajn popolojn. La libro ne estis amase disvastigita sed nur sendita al �negranda nombro da inteligentaj hebreoj� 18 kiel prov-balono.
Homaranismo
Pri tiu idearo etiko-religia li rakontis al Michaux en fama letero sendita antaŭ la unua kongreso okazinta en Bulonjo (1905) sed pri ĝi nenion diris publike, ĉar li ne volis endanĝerigi la disvastigon de Esperanto. Plie, lia judeco eĉ en Francio �kie ĵus okazis la afero Dreyfus� povus fariĝi aldona obstaklo al tio.
Ankaŭ juddevenaj francaj esperantistoj, kiuj sentis malmulton komunan kun la orientaj judoj, klopodis bremsi Zamenhof. Inter tiuj, �mile Javal atentigis lin, ke hilelismo tute ne havos ŝancojn esti akceptita en Francio; krome, se oni konsideras, ke plue necesas kaŝi la judan devenon de Zamenhof �tiel longe kiel la granda batalo ne estas gajnita� des pli danĝere, eĉ pereige, estus paroli pri tio. 19
Dum la unua kongreso, tamen, li ĝoje rimarkigis dum sia ovaciata kongresparolado ke tie �kunvenis ne Francoj kun Angloj, ne Rusoj kun Poloj, sed homoj kun homoj�. Ankaŭ lia plej religiema parto de la parolado, la �Preĝo sub la Verda Standardo�, estis same furore ovaciita, neatendite de la francaj gvidantoj, kiuj volis tute forigi ĝin. Zamenhof akceptis demetinur la lastan frazon �Kristanoj, hebreoj kaj mahometanoj: ni ĉiuj de Di� estas filoj�.
Kuraĝigite de la frateca etoso kiu regis la unuan kongreson en 1905, Zamenhof decidis komuniki publike siajn konvinkojn pri la neceso de ekvivalento de interlingvo sur la religia plano. En januaro 1906 li publikigis anonime en
La Hilelistoj esperas, ke per la konstanta reciproka komunikiĝado sur la bazo de neŭtrala lingvo kaj neŭtralaj religiaj principoj kaj moroj, la homoj kunfandiĝos en unu neŭtrale-homan popolon, sed tio fariĝos iom post iom, nerimarkite kaj sen ia rompado.
La esperantistoj plejparte reagis al tia propono skeptike kaj malfavore; kelkaj, kiel de Beaufront, kritikis la nekonatan (sed suspektatan) aŭtoron per akraj artikoloj.
Ĉar la nomo
Zamenhof deziris prezenti homaranismon okaze de la dua Universala Kongreso, sed Javal kaj Sebert, al kiuj li sendis la legotan paroladon persvadis lin ne legi la duan parton, kie li identigis la �internan ideon� de Esperanto kun homaranismo..
Demetinte la oficialan rolon pri Esperanto, Zamenhof povis ekagi en la ideologia sfero. Laŭ li la intergentan disecon kaj malamon kaŭzis ĉefe la malsameco de la lingvoj kal la religioj, kaj do �la intergenta diseco kaj malamo plene malaperos en la homaro nur tiam, kiam la tuta homaro havos unu lingvon kaj unu religion�. 20
En 1913 li proponis organizi Kongreson por neŭtrale-homa religio en Parizo lige kun la 10-a Universala Kongreso de Esperanto (1914), sed la Parizaj movadestroj malakceptis lian planon. Tiam li decidis okazigi apartan kongreseton en Berno, post la Esperanto-Kongreso en Parizo
En la sama jaro li aperigis novan version de la
En la 9-a Universala Kongreso (Berno, 1913) Zamenhof unuafoje ĉeestis kiel simpla kongresano. La ĉefparoladon faris la svisa sciencisto Ren� de Saussure, frato de la fama lingvisto Ferdinand de Saussure.
La 12-an de aŭgusto forpasis Carlo Bourlet. Sen la premo de Bourlet,
En 1914 oni proponis al Zamenhof aliĝi al la Hebrea Esperanto-Asocio, kies fonda kunveno devus okazi en la Pariza kongreso. Zamenhof aprobis la ideon, sed, kiel homarano, li ne volis ligi sin kun iu ajn gento aŭ religio.
Tiun saman jaron li amare atestis kiel Esperanto, lingvo elpensita de li, hebreo, por detrui la intergentan malamon, estas uzata por disvastigi malamon kontraŭ judoj, tiam kreskantan en Pollando. La revuo
Kelkajn semajnojn poste eksplodis la Unua Mondmilito. Survoje al la Pariza Kongreso, Zamenhof kaj Klara Silbernik estis haltigitaj en Germanio, kaj kiel civitanoj de malamika lando ili devis fari dusemajnan ĉirkaŭvojon tra Skandinavio kaj Peterburgo por reveni en Varsovion.
Pro la milito ne okazis la kongreso en Parizo, kaj ankaŭ ne la kongreso de neŭtrale-homa religio.
Fine de 1914 Zamenhof verkis sian alvokon al diplomatoj
Post la alvoko al diplomatoj Zamenhof preparis projekton de �porĉiama revizio de Esperanto�. La 28-jaran praktikan funkciadon de la lingvo li konsideris sufiĉa por evidentigi ĉiujn polurendaĵojn, kaj ke �maloportunaĵoj, kiuj ne estas trovitaj en la lingvo ĝis nun, estos trovitaj en ĝi neniam�.
La milito perturbis la vivon de Zamenhof. La 22-an de novembro li havis koratakon. Post la refortiĝo li dividis sian laboron kun la filo Adam tiel, ke tiu lasta akceptis pacientojn matene, kaj la patro dum du horoj posttagmeze.
En Julio 1915 la geedzoj Zamenhof forlasis sian loĝejon ĉe la strato Dzika kaj ekloĝis ĉe la strato Kr�lewska. Zamenhof pasigis siajn du lastajn jarojn de vivo en komforta sepĉambra loĝejo en la tria etaĝo de bela domo en la plej bona distrikto de Varsovio, proksime al la centra urba parko. Lian konsultejon ĉe la strato Dzika reprenis Adam. Doktoro Zamenhof tamen ne konsentis tute ĉesigi sian laboron, sed nur malmultaj pacientoj estis allasitaj al li.
Kelkajn semajnojn antaŭ la morto li ekverkis sian lastan eseon, �Pri Dio kaj pri senmorteco�. Li estis tiel malforta, ke estis al li malfacile skribi. Nur kvar paĝojn li sukcesis plenigi, per malfacile legeblaj literoj. La enkondukon sekvis nur unualinea priskribo de la fruinfaneca perdo de la religia kredo.
Mia patrino estis religia kredantino, mia patro ateisto. En mia infaneco mi kredis je Dio, kaj je senmorteco de l� animo, en tiu formo, en kiu instruas mia denaskiĝa religio. Mi ne memoras tute precize, en kiu jaro de mia vivo mi perdis la religian kredon; sed mi memoras, ke la plej altan gradon de mia nekredado mi atingis ĉirkaŭ la aĝo de 15-16 jaroj. Tio estis ankaŭ la plej turmenta tempo de mia vivo. La tuta vivo perdis en miaj okuloj ĉian sencon kaj valoron. Kun malestimo mi rigardis min mem kaj la aliajn homojn, vidante en mi kaj en ili nur sensencan pecon da viando, kiu kreiĝis, oni ne scias pro kio kaj oni ne scias por kio, kiu travivas en la eterneco malpli ol plej malgrandan sekundeton, baldaŭ forputros por ĉiam, kaj dum ĉiuj venontaj senfinaj milionoj kaj miliardoj da jaroj ĝi jam neniam plu reaperos. Por kio mi vivas, por kio mi lernas, por kio mi laboras, por kio mi amas? Ĉar estas ja tiel sensenca, senvalora, tiel ridinda��
Sur blanka fino de la paĝo kuŝis nur noto pri la sekvo projektita. Post la naŭzo pri vivo kaj pri morto, deksepjare li eksentis ion novan:
Mi eksentis ke eble ne malapero, eble la morto estas miraklo, ke ekzistas iaj leĝoj en la naturo, ke io nin gvidas al ia celo�
Tiuj estas la lastaj vortoj de la skribaĵo.
La mondo, kiun li lastfoje vidis, ege malsimilis al tiu mondo paca por kiu li batalis. Ankaŭ ne liaj gefiloj �Adam, Sofia kaj Lidia� vidis ĝin: ili estis ĉiuj murditaj de la nazioj en la Dua Mondmilito. Tamen, kiel li deksepjare sentis, eble morto ne estas malapero. Doktoro Zamenhof daŭre vivas en siaj donacoj al mondo: lia lingvo Esperanto, liaj verkoj, kaj liaj ideoj, kiuj daŭre inspiras tiujn, kiuj esperas, ke apud sia nacia flago homoj levu la standardon de tuthoma interfratiĝo.
BOULTON, Marjorie (1962).
DREZEN, Ernest (1929).
KISELMAN, Christer. (2010). Variantoj de esperanto iniciatitaj de Zamenhof. En
KOHEN-CEDEK, J. (1969). L.L. Zamenhof kaj la Aramea lingvo. Adolf Holzhaus, eld.
KORZHENKOV, Aleksander (2010a).
KORĴENKOV, Aleksander (2010b).
MAIMON, N.Z. (1978).
PRIVAT, Edmond (1920).
R�TKAI, �rp�d (2009). Lazar Markoviĉ Zamenhof kaj la Zamenhof-falsaĵaro.
ZAMENHOF, L.L. (1948a).
ZAMENHOF, L.L. (1889). �Esperanto kaj Volap�k�.
�