Elektronika eldono de
Memorlibro pri la Zamenhof-
Jaro
kun permeso de Birthe Lapenna
www.kehlet.com
Antaŭvorto de la eldonisto
Por atingi sinkronizadon inter la paĝnumeroj de la presita, origina eldono kaj la elektronika, mi uzas la unuajn, nudajn paĝojn por diversaj informoj.
Ankaŭ mi prenis la enhavtabelon de malantaŭe en la libro kaj metis sur paĝon 4.
Vi verŝajne uzas "Acrobat" por legi la libron. Cu mi rajtas sugesti, ke vi bone studu la eblecojn, kiujn tiu programo donas al vi. Bv.legi la instrukciojn. Se vi ne komprenas la lingvon de la aldonita eldono (sur la originala kompaktdisko) vi povas senpage elŝutigi alian en via propra nacia lingvo en la retejo "www.adobe.com".
Torben Kehlet eldonisto
Antaŭparolo 7
Internacia Patrona Komitato 8
Deklaracio 10
Baza Programo 11
Internacia Organiza Komitato 12
Biografiaj Informoj pri D-ro L. L. Zamenhof,
Geografia Indekso 21
Teksto de la Naskiĝdokumento de D-ro Zamenhof 22
Zamenhof Lazaro Ludoviko, G.
Pri la vorto "Majstro" 26
D-ro L. L. Zamenhof,
La valoro de Esperanto el lingvistika vidpunkto,
Pri la Lingvo Internacia 30
Esperanto, la lingva kreaĵo de Zamenhof,
Centjara estus jam la кого,
La grandeco de Zamenhof,
Pri la Idea Fono 35
D-ro L. L. Zamenhof, oftalmologo,
Tolstoj, Zamenhof kaj Esperanto,
Rememoroj pri la lastaj tagoj de mia patro,
Pri la Mondlingva Problemo, P.
Pri la evoluo de la Internacia Lingvo 42
La Genio de Zamenhof : Efekta Lingvo,
Esperanto kaj la teorio de komunikado, P.
El: La Vojo 45
L. L. Zamenhof - Pionira Poeto,
Saluto al Zamenhof,
Integro kaj latentoj en la verko de Zamen]jof,
Zamenhof,
La Internacia Lingvo kiel Belarta Tradukilo,
Pri literaturo, teatro, gazeto 67
La plej juna literaturo en la mondo, С.
El Proverbaro Esperanta 69
"Lando" de Libereco, Egaleco kaj Frateco,
La uzado de la Internacia Lingvo, sur la scienca kampo, G.
Kial mi fariĝis esperantisto ?
Prologo okaze de la jubileo de I.S.A.E., P.
Lingvaj spertoj en la praktiko de la scienco,
Lingvaj problemoj en la natursciencoj, C.
Rezolucioj de sciencistoj pri la uzo de Esperanto 80
Zamenhof en la Evoluo de la Komunikado, G.
Esperanto — Heredaĵo al la Infanoj de la Mondo, D.
Al Josephine Baker, P.
La Internacia Lingvo kiel familia lingvo,
Carmaj rimoj por infanoj 89
Unu Mondo - Unu lingvo. J.
Pri Egalrajteco 91
Zamenhof kaj la Movado, G. C.
Prologo al la celebrado,
Resuma trarigardo pri la celebrado de la Zamenhof-J aro 95
U.N.E.S.C.O. oficialigas la centjaran datrevenon 103
U.N.E.S.C.O. honorigas la nomon de D-ro Zamenhof,
Fotoj
MEMORLIBRO
pri la
ZAMENHOF-JARO
MEMORLIBRO
ELDONITA OKAZE DE LA CENTJARA DATREVENO DE LA NASKIĜO DE
D-ro L. L. ZAMENHOF
Redaktoro PROF. D-RO IVO LAPENNA
Honorofica Direktoro de C.E.D. Sekretario de I.O.K.
1960
Universala Esperanto-Asocio Centro de Esploro kaj Dokumentado Londono
Antaŭparolo
Jam en Aŭgusto 1957, dum sia kunsido de Marseille, la Komitato de U.E.A. unuanime decidis, ke la jaro 1959 estu dediĉita al la memoro de D-ro L. L. Zamenhof. La preparlaboroj tuj komenciĝis. Speciala Internacia Organiza Komitato (I.O.K.) formiĝis baldaŭ. Ĝia agado okazis sub la aŭspicioj de Internacia Patrona Komitato, en kiun eniris elstaraj personoj de diversaj landoj. Por havigi la necesajn minimumajn financajn rimedojn, la Estraro de U.E.A. establis apartan Fondaĵon Zamenhof. Kontribuoj venis el ĉiuj partoj de la mondo.
La I.O.K. havis sian unuan kunsidon en Mainz la 5-an de Aŭgusto 1958. Estis akceptitaj la Baza Programo, Deklaracio kaj Alvoko al la Esperant- istaro. La elirpunkto de la piano estis, ke la Zamenhof-Jaro estu festata ne sole de la Esperanto- organizaĵoj, sed de la tuta kultura homaro, car Zamenhof fariĝis personeco de monda formato. La ceio de la aranĝoj estis duobla: esprimi dignan omaĝon al la aŭtoro de la Internacia Lingvo kaj samtempe larĝe diskonigi lian verkon, fortikigi la poziciojn de Esperanto, disvastigi la lingvon.
Dum la tuta jaro 1959 viciĝis unu post la alia diversaj solenaĵoj : de nomigo de placoj aŭ stratoj laŭ la nomo de Zamenhof ĝis solenaj kunsidoj en sciencaj institucioj. La Universala Kongreso de Esperanto en Varsovio (Aŭgusto 1959) kun la vizito al Bjalistoko kaj la decembraj festoj markis la du kulminajn punktojn de la Zamenhof-Jaro, precize kiel antaŭvidite en la piano.
Dank'al la bona organizo, al la internacia har- moniigo de la agado kaj al la trafa laboro de multaj organizaĵoj kaj unuopuloj, la fundamenta ideo de la Baza Programo kaj la esenca celo de la Zamenhof-Jaro en ambaŭ aspektoj realiĝis tre kontentige. La pozitivaj rezultoj vidiĝas jam nun, sed ili tute certe sentiĝos ankoraŭ pli forte en la sekvantaj monatoj kaj jaroj.
En tiu ampleksa agado elstaran rolon havis la Centro de Esploro kaj Dokumentado. Aparte men- ciindaj estas la studoj kaj artikoloj, kiujn verkis ĝiaj kunlaborantoj. Kelkaj el ili aperis en la revuo ESPERANTO; aliaj estis senditaj al la landaj Informaj Fakoj
Kiel finan kontribuon al la Zamenhof-Jaro, C.E.D. nun eldonas tiun ĉi MEMORLIBRON. En ĝi troviĝas unuavice la fundamenta j dokumentoj por la Zamenhof-Jaro. Sekvas aro da artikoloj kaj studoj. ĉiuj iliaj aŭtoroj, kun la escepto de Prof. D-ro Paavo Ravila, estas kunlaborantoj de C.E.D. Tiuj kontribuaĵoj estas grupigitaj ĝis la ebla mak- simumo laŭ la ĉeftemo pritraktita : Zamenhof, la lingva problemo kaj Esperanto, literaturo, scienco, infanoj, kun du konkludaj artikoloj. Superflue diri, ke ĉiu aŭtoro respondecas pri la enhavo kaj lingvo de sia verkaĵo. En la fino troviĝas resuma trari- gardo pri la plej gravaj aranĝoj en la Zamenhof- Jaro, verkita de F-ino M. H. Vermaas laŭ la informoj ricevitaj de la landaj aŭ lokaj organizintoj. Al la verko estas aldonitaj kelkaj paĝoj da fotoj pri Zamenhof, pri la solenaĵoj okaze de la Kongreso en Varsovio kaj pri la decembraj festoj.
C.E.D. esperas, ke ankaŭ tiu ĉi ĝia eldonaĵo estos diversmaniere utiligata por serioza dokumentado, por efika argumentado kaj entute por la plua disvastigo de la Internacia Lingvo. Tio per si mem estas la plej grava, la plej bela kaj la plej daьra honorigo de D-ro L. L. Zamenhof.
En Londono, la 31-an de Decembro 1959.
I. L.
Internada Patrona Komitato
POR LA ZAMENHOF-JARO
D-ro
D-ro
R.S., Direktoro de la Departemento de Kernfiziko en la Aŭstralia Nacia Universitato, Aŭstralio;
Deklaracio
Okaze de la 100-jara datreveno de la naskiĝo de
La 15-an de decembro 1959 estos la 100-jara datreveno de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof.
Inspirita de profunda humanismo kaj konscia, ke la diverseco de lingvoj prezentas la fundamentan obstaklon al ĉiuj aspektoj de internacia komunikado kaj, sekve, ankaŭ al pli bona kompreniĝo inter la popoloj, L. L. Zamenhof dediĉis sian grandan talenton kaj ĉiujn siajn fortojn al la solvo de tiu problemo.
En la jaro 1887 aperis en Varsovio la unua lernolibro de Internacia Lingvo, kiun li publikigis sub la pseŭdonimo "Esperanto", laŭ kiu ankaŭ la lingvo estis poste ofte nomata.
En iom pli ol nuraj sep jardekoj la lingvo dis- vastiĝis tra la tuta mondo kaj fariĝis en niaj tagoj senduba sуcia fakto kaj grava kultura faktoro.
Ciujare 10.000 ĝis 15.000 personoj, apartenantaj al plej malsamaj lingvaj komunaĵoj, kolektiĝas en diversaj internaciaj kongresoj, konferencoj, seminбrio j kaj aliaj aranĝoj utiligante por la r apor to j, lekcioj, prelegoj, diskutoj kaj personaj kontaktoj nur la Internacian Lingvon. Ci tiuj estas la solaj internaciaj renkontiĝoj de la hodiaŭo, dum kiuj la komunikado okazas ne nur sen interpre- tistoj, sed ankaŭ sen humiliĝoj, surbaze de plena egaleco, per la uzo de unu nura neŭtrala lingvo.
Nekalkulebla nombro da homoj, el ĉiuj sociaj tavoloj, daŭre efektivigas per la Internacia Lingvo skribajn kontaktojn trans ĉiujn lingvajn limojn.
La scienca kaj belarta literaturo en la Internacia Lingvo — kaj traduka kaj originala — estas jam tre multflanka kaj valora. Novaj libroj senĉese aperas. Konsiderinda nombro da gazetoj kaj fakaj revuoj estas regule publikigata en Esperanto. La apliko de la lingvo en la scienco kaj por fakaj celoj konstante vastiĝas.
En radio, turismo, komerco kaj en aliaj sferoj Esperanto akiras novajn poziciojn.
Paralele la lingvo interne evoluis laŭ la sama maniero, laŭ kiu evoluas kiu ajn literatura lingvo, sed samtempe, pro la daŭra intensigado de la internaciaj kontaktoj, ankaŭ plifirmiĝis ĝia unueco kaj kohereco.
Per sia Rezolucio de la 10-a de decembro 1954 la Ĝenerala Konferenco de U.N.E.S.C.O. diskutinte la Raporton de la Generala Direktoro de tiu orga- nizaĵo, "notis la rezultojn atingitajn per Esperanto sur la kampo de la internaciaj intelektaj inter- ŝanĝoj kaj por la proksimigo de la popoloj" kaj rekonis, "ke tiuj rezultoj respondas al la celoj kaj idealoj de U.N.E.S.C.O."
La praktika apliko de Esperanto montris, ke la fundamenta baro al internacia komunikado kaj kunlaborado — la lingva obstaklo — estas venkita por tiuj, kiuj scias la Internacian Lingvon. Tiu obstaklo estas, same tiel, venkebla por ĉiuj aliaj. Necesas nur bona volo kaj iom da fortostreĉo por ellerni la lingvon.
Dum la tuta jaro 1959 okazos ĉie tra la mondo diversaj aranĝoj por memorigi la 100-jaran datre- venon de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof. Por kunordigi tiun agadon, kiu atingos sian kulminon la 15-an de decembro 1959, formiĝis speciala Internacia Organiza Komitato, kiu laboras sub la aŭspi- cioj de Internacia Patrona Komitato, en kiun eniris elstaraj personecoj de la scienco, literaturo kaj ĝenerale kultura kaj publika vivo de diversaj landoj.
•La Internacia Organiza Komitato direktas Alvokon
memorigi en konvena formo la 100-jaran datreve- non de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof kaj doni sian helpon kaj apogon por la plua disvastigo de la Internacia Lingvo Esperanto.
La Internacia Organiza Komitato turnas sin rekte al ĉiu persono, kiu mem spertis la malfacila- ĵojn de la lingva obstaklo en la internaciaj rilatoj, ellerni senprokraste Esperanton kaj tiamaniere ne nur mem utiligi la multnombrajn avantaĝojn, kiujn donas la scio de tiu lingvo, sed ankaŭ kontribui al ĝia disvastigo. Ju pli granda estas la nombro de personoj, kiuj scias kaj uzas la Internacian Lingvon, des pli granda estas ĝia valoro kaj des pli utila fariĝas la scio de la lingvo por ĉiu unuopa individuo.
En Mainz, la 5-an de aŭgusto 1958.
La Internacia Organiza Komitato akceptis, dum sia kunsido de la 5-a de aŭgusto 1958 en Mainz, jenan Bazan Programon de la aranĝoj en la Zamenhof-Jaro :
Disvastigo de la verko de Prof. E. Privat pri la vivo de Zamenhof kaj eventuale de aliaj bio- grafiaj verkoj pri Zamenhof en Esperanto kaj en kiel eble multe da naciaj lingvoj.
Speciala dokumento pri la vivo kaj verko de Zamenhof en Esperanto kaj en kiel eble plej multaj naciaj lingvoj (prizorgota de la Centro de Esploro kaj Dokumentado, Londono).
Serio da dokumento j pri Zamenhof kaj la Internacia Lingvo, eldonotaj de la Centro de Esploro kaj Dokumentado dum la tuta jaro 1959.
La Centro de Esploro kaj Dokumentado li veros rekte al la mondaj presagentejoj kaj al siaj kunlaborantoj (por traduko kaj publi- kigo en naciaj lingvoj) artikolojn pri Zamenhof, verkitajn de la plej elstaraj personoj de diversaj landoj, precipe lingvistoj, kiuj paro- las la Internacian Lingvon. Se iel eble, tiuj artikoloj estos publikigitaj ankaŭ en formo de libro fine de la jaro 1959.
La Informa Fako de Universala Esperanto- Asocio liveros dum 1959 informojn pri Zamenhof kaj la lastjaraj progresoj de la Internacia Lingvo al la Informaj Fakoj de la landaj Esperanto-organizaĵoj kaj al la mondaj presagentejoj por publikigo en la nacilingvaj gazetoj kaj revuoj.
Speciala kampanjo en televido kaj radio, utili- gante tiucele precipe la radio-staciojn, kiuj jam elsendas en la Internacia Lingvo.
Specialaj festoj dum la Universala Kongreso de Esperanto en la Jubilea Jaro en Varsovio, 1959.
La internaciaj Esperanto-revuoj dediĉu la tutan decembran numeron 1959 al la aŭtoro de Esperanto. En januaro, 1959, aperu enkon- dukaj artikoloj pri la Zamenhof-Jaro.
La estraroj de la landaj Esperanto-organizaĵoj publikigu nacilingve specialan numeron de sia gazeto kun artikoloj pri la vivo kaj verko de Zamenhof en kiel eble plej multe da ekzem- pleroj kaj prizorgu ĝian vastan distribuon.
Ciuj Esperanto-kongresoj — landaj, fakaj kaj specialaj — havu solenajn kunsidojn (kun prelegoj, muzikaj punktoj, deklamadoj k.s.) dediĉitajn al Zamenhof. Personoj, parolantaj la Internacian Lingvon, memorigu la datreve- non ankaŭ en aliaj internaciaj aŭ naciaj kongreso j kaj konferencoj.
Ciuj lokaj Esperanto-grupoj en la mondo organizu la tagon mem de la datreveno alt- nivelajn publikajn aranĝojn en la plej belaj salonoj, laŭ la ebleco en kunlaboro kun gravaj kulturaj institucioj kaj organizaĵoj de la loko, kaj invitu la ĵurnalistojn, la reprezen- tantojn de la lokaj, provincaj aŭ ŝtataj kulturaj institucioj kaj edukaj instancoj (detaloj pri tiuj festoj estu donitaj de la landaj Esper- anto-organizaĵoj; sugestoj estos donitaj de la Kultura Komisiono de Universala Esperanto- Asocio).
Jubileaj poŝtmarkoj, eldonotaj en kiel eble plej multe da landoj.
La landaj Esperanto-organizaĵoj kaj la lokaj Esperanto-societoj klopodu atingi, ke en kiel eble plej multe da lokoj po unu strato aŭ placo ricevu la nomon de "Zamenhof, aŭtoro de la Internacia Lingvo Esperanto" aŭ "Esperanto". La fakto, ke jam ĉirkaŭ 100 urboj havas stratojn aŭ placojn je la nomo "Zamenhof" aŭ "Esperanto", faciligos tiun klopodon. Oni ankaŭ klopodu starigi monumentojn al D-ro L. L. Zamenhof imitante plurajn urbojn, kiuj tion jam faris.
Publikigo de dokumenta filmo pri Zamenhof kaj lia verko (prizorgota de Pollando).
Laŭ la ebleco eldono en 1959 de kompleta bibliografio pri la verkoj publikigitaj en la Internacia Lingvo.
Eldono de memorigaj glumarkoj kaj foto en pluraj formatoj de D-ro L. L. Zamenhof (prizorgota de Universala Esperanto-Asocio).
Ciuj festoj kaj aranĝoj — ĉu en lokaj, ĉu en landaj, aŭ internacia kadro — estu vaste utili- gataj por plia informado pere de la gazetaro, radio, ekspozicioj, afiŝoj, flugfolioj kaj aliaj rimedoj laŭ la landaj kaj lokaj cirkonstancoj.
Baza Programo
de la
aranĝoj okaze de la Zamenhof-jaro
En Mainz, la 5-an de augusto 1958.
Internada Organiza Komitato
Sekretario:
Prezidanto:
Profesoro en la Universitato de Torino, estinta Rektoro de la Universitato en Parma, Gr. Uff. de la нtala Respubliko.
Estinta profesoro en la Universitato de Zagreb, "Fellow" en la Londona Altlernejo de Ekonomia kaj Politika Scienco de la Universitato en London.
Vicprezidantoj:
Helpa Sekretario:
Membroj :
Biografiaj informoj pri D-ro L. L. Zamenhof
Lia vivo — Liaj vojaĝoj d*
Roland Josainet (Francujo)
(Рог la uzitaj mallongigoj Tidu p. 21)
OKAZAĴOJ
LOKOJ
Bialystok
DATOJ
15.12.1859
L. L. Zamenhof naskiĝas
REFERENCOJ
Kopio de akto pri naskiĝo en
ulica Zielona (= "verda") Nro 6 (ekde 11.6.19 : Ulica Zamenhofa) lernanto en la Reallernejo eliras el la lernejo pro malsano reeniras en la lernejon ul. Nowolipie 28
lernanto en la 2a Filologia Gimnazio (4a Klaso)
"Lingwe Uniwersala" ul. Nowolipie 28 finiĝo de la gimnazia kurso studento en la Universitato, Medicina Fakultato
8.69
10/11(?).69
1(?).70
12.73
8.74
17.12.78
6.79 8.79
Bialystok Bialystok Bialystok Warszawa
Warszawa
Warszawa
Warszawa Moskva
loĝas : ul. Tverskaja 27 (nuna ul. Gorkij) dom Miklaŝevskago
U.10 - E.17
A.Z.
A.Z.
U.10 - L.Z. 112
Warszawa
Warszawa Warszawa Warszawa Wejseje
Komenco Aŭg. 81
(13).6.82 (18).8.83 1.85 2.85
en 1885 ĉ. 5.85
iras al Kovno Warszawa
studento en la Universitato, Medicina Fakultato, 3a Kurso
Lia unua provo fondi cionistan grupon
fondas unuigitan cionistan asocion (Cion-Amanto j)
ricevas la kuracistan diplomon loĝas ĉe sia fratino, Fania Pikower
studas okulmedicinon en la hebrea hospitalo
(Arkivoj de la Fakultato (esploroj de Domoslawski)
Letero 18.1.52 de Kohen-Cedek (Jerusalem) al Jossinet L.Z. 112 - E.17 privata artikolo de Dambrauskas, tradukita 1958 de Naudzius, nun ĉe Waringhien U.10 - L.Z. 112
12(?).85 5.86
aŭtuno aŭ fino 1886 30.3.87 1887
2.6.87
26.7.87
9.8.87
30.1.88
Post 24.10.89
Fino 10.89 aŭ Komenco
11.89 4.90
Komenco 5.90
Jam en 9.90 10.93
25/27.11.93 11.93 7(?).97 8.97
11(?).97 12.97
Komenco 98
22 aŭ 23.7.1905 23/27.7.05
28.7.05 29.7.05
30.7.05
Plock Wien
Warszawa Warszawa foje en Wejseje kaj Kovno
Warszawa Warszawa Warszawa
Warszawa Brest-Litovsk Bialystok Herson
Ĥerson Warszawa
Warszawa Grodno
Warszawa Grodno Warszawa Wien
Warszawa
Grodno
Warszawa
Warszawa Berlin
Kхln Liиge
Paris
Paris
Paris
Hotel Hammer and, Florianigasse 8; studas okulmedicinon ul. Muranowska 40 fianĉiĝas
cenzuro-permeso por la
edziĝas (ceremonio en la salono Harmonja)
ekloĝas : ul. Przejazd 9 cenzuro-permeso por la Dua Libro
ul. Hannibalovskaja, dom Tarle
forveturas
ul. Nowolipki 21
ul. Policejskaja dom Raĥmanina
prenas sian familion
Hotel Hammerand, Florianigasse 8, restudas medicinon
ul. Dzika 9 (ekde 24.11.31 : ulica Dr Ludwika Zamenhofa) forveturas vizitas Borel
alvenas en "Gare du Nord" je la 16 h. gasto de Javal. 5 Bd. de la Tour-Maubourg Kun Javal kaj Bourlet vizitas ministron Bienvenu-Martin;
nomita Kavaliro de la Franca Honora Legio tagmanĝas en la Turo Eiffel
U.10 - Privat 33 U.10 - L.Z. 112
U.10 - A.Z. - L.Z. 112
Privat 34
privata artikolo de Dambrauskas, tradu- kita 1958 de Naudzius, nun ĉe Waringhien
573 - A.Z.
L.Z. 112 -
Privat 36
E.17 Privat 37
O.V. 489 - O.V. 484 -
Brьggemann
L.Z. 113 - O.V. 485
U. 10 - O.V. 511 O.V. 519 E. 17
U. 10 O.V. 491 O.V. 491 Privat 42 L.Z. 171
O.V. 538 - E. 30.7.05 L.Z. 172 - E. 10.9.05
30.7.05
31.7.05
(probabla dato)
1.8.05
2.8.05 3.8.05
3.8.05 5.8.05 6.8.05
10.8.05
11.8.05
12.8.05 13.8.05
Paris Rouen
Paris
Vailly-sur-
Aisne Paris
Boulogne-sur-
Mer Boulogne-sur-
Mer Wimereux kaj Boulogne-sur-
Mer Folkstone Dover
Calais
Boulogne-sur-
Mer Boulogne-sur- Mer prezidas disdonon de premioj en la Urb- domo de la 4-a Distrikto
renkontiĝas kun de Beaufront
vizitas la "Presa Esp-ista Societo" 33, rue Lacйpиde; lin akceptas Prof. Cart
akceptata en la Cefa Urbdomo festeno en "Hotel Moderne"
4, rue de l'Hotel-Dieu vizitas sian bonevon D-ron Kaplan forveturas je 15 h. 15
alvenas je la 18 h. 49
1-a U.K. Lia fama parolado
forveturas je la 12 H. 40 programo de la
Vagonarhoroj - Arkivoj de la Francaj Fervojoj.
Francaj ĵurnaloj
Samaj francaj ĵurnaloj
Samaj francaj ĵurnaloj
O.V. 239 -
13.8.05 14.8.05
15.8.05
18(?).8.05 dum 4 tagoj
jam antaŭ
15/23.8.06
24.8.06
25.8.06
26.8.06 30.8.06
30.8
ĝis almenaŭ
13.9.06
15.10.06
17/23.10.06
23.10.06
25.10.06
Paris (20a h) Genиve
Nyon
Ouchy (tagmeze)
Lausanne Bern
Interlaken Luzern Zьrich Buehs
Wien sur la
kamparo (I) Warszawa
Bad-Reinerz Berlin Frankfurt- am-Main
Frankfurt- am-Main
Genиve Vevey
Genиve
Bad Reinerz Warszawa Brussel Paris Brussel Warszawa Calais kaj Boulogne- sur-Mer (18h47)
alvenas vespere
10, rue du Vieux Collиge
ŝipe
fervoje
Wхhlerstrasse 14; paroladas germane en Palm Garten
2-a U.K.
ŝipe
vizitas Ch. Lemaire
vizitas Javal 5 Bd. de la Tour Maubourg
E. 10.9.05 L.Z. 172
L.Z. 178-179
L.Z. 178 L.Z. 280-285 L.Z. 285
L.Z. 283-285 - Letero 22.5.51 de Carl Barthel al Jossinet
L.Z. 291-292-293 L.Z. 293-O.V. 247 L.Z. 294 L.Z. 294 L.Z. 33
(I) eble en Falкncia apud Miedzeszyn, kie liaj gepatroj ofte luis somerdomon (
3a U.K.
vizitas Moscheles
paroladas en Guildhall
vizitas la oficejon de la Brita Esperantista Of ice jo
ĉeestas feston en "Kurhaus" Steinernes Haus
por partopreni la 4-an U.K. akceptata en la Teknika Kolegio
Folkestone Cambridge
London
London
London
London Calais Frankfurt- am-Main Bad Nauheim
Bad Nauheim
Frankfurt- am-Main
Bad Nauheim
Warszawa
Dresden
Dresden
MeiBen
Dresden
ŝipe
L.Z. 33
1907 p. 188 -
L.Z. 38 -
DATOJ
LOKOJ
OKAZAĴOJ
REFERENCOJ
20.8.08
Wehlen
ŝipe
okt. 08
21.8.08
Dresden
22.8.08
Chemnitz
sept. 08
23.8.08
Dresden,
WeiBer Hirseh
НН
ŝipe al
Loschwitz
Dresden
24.8.08
Berlin
akceptata de la Ministro pri Instruado
J
25.8.08
Potsdam
(probable)
26.8.08
Berlin
forveturas
J
Warnemьnde
T
Insulo Falster
Kхbenhavn
27.8.08
Hбlsingborg
kaj
Kхbenhavn
29.8.08
Kхbenhavn
forveturas
08
Warszawa
jam antaŭ
20 ĝis 28.8.09
Bad Reinerz
L.Z. 250 -
30.8.09
Lyon
vizitas D-ron Dor
L.Z. 250
4/11.9.09
Barcelona
5-a U.K.
14/17.9.09
Valencia
18.9.09
Barcelona
19.9.09
Genиve
haltas inter du vagonaroj
Dec. 09
20.9.09
Dresden
renkontiĝas kun Ostwald dum 1 Va horo en
L. de Z. 24.9.09 al
la stacidomo
Generalo Sebert
21(?)
(Arkivoj de Warnier)
ĝis 26.9.09
Bad Reinerz
sama referenco
jam antaŭ
29.9.09
Warszawa
O.V. 571
4 gis 7.5.10
S. Peterburg
1-a rusa nacia Kongreso
jam antaŭ
junio 10
10.5.10
Warszawa
junio 1910 (L. de Z. al
la Belga Kongreso)
5.6.10
Ciechocinek
salutas samideanojn el (la tiam germana)
Bromberg
p. 158 majo 10 junio 10
5.6.10
Warszawa
p. 158 majo 10 junio 10
2.8.10
Bremen
ekveturas sur la germana ŝipo "George
Washington"
3.8.10 3.8.10
11.8.10 13.8.10
15.8.10
ĝis 20.8.10
dum unu
semajno en fino 8.10 3.9.10
12.9.10
9.10
ĉ. 12.7.11 15.7.11
jam antaŭ
7.8.11
18/27.8.11
28.8.11
(nur dum unu tago)
Southampton Cherbourg
New York Washington
Mount Vernon Washington
Washington Niagara
akvo-falo Quebec
Montreal New York de New York
Hamburg
Warszawa
Berlin
Bad Kissingen
Warszawa Antwerpen
Paris
halto de tiu ŝipo en la haveno halto de la ŝipo
alveno de la ŝipo 16-a h. 30; 6-a U.K.
ŝipe sur la riverego Potomac
vizitas sian kuzon Ludoviko Zamenhof
vizitas sian kuzinon S-inon Lewis
forveturas sur ŝipo "Kaiserin Augusta Victoria"
alveno de la ŝipo
BismarckstraSe, Villa Franconia
renkontiĝas kun siaj bofratoj Levite kaj Josef Silbernik
7-a U.K.
vizitas la redaktejon de la ĵurnalo "Le Petit Parisien" 18. rue d'Enghien Paris X- vizitas "Aйro-Club" (Place de la Concorde) Ran voĉon registras la firmo Gaumont, rue des Alouettes, Paris XIX (en kvartalo Belleville) - vizitas la redaktejon de la ĵurnalo "Excelsior" 88, Avenue des Champs-Elysйes, Paris.
Arkivoj de Ŝip- Kompanioj
L.Z. 263 - Lia letero
al
L.Z. 297
L.Z. 294 - L.Z. de Zamenhof al Sebert
(Arkivoj de Warnier nun ĉe Jossinet)
9.11
post 7 kaj
antaŭ 11.6.12 6.7.12
Warszawa
Bad Salzbrunn
Warszawa
Villa Waldfrieden forveturas al
L.Z. 310 - 309
L.Z. 309 - 310 O.V. 576
Deklaracio
Okaze de la 100-jara datreveno de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof
La 15-an de decembro 1959 estos la 100-jara datreveno de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof.
Inspirita de profunda humanismo kaj konscia, ke la diverseco de lingvoj prezentas la fundamentan obstaklon al ĉiuj aspektoj de internacia komuni- kado kaj, sekve, ankaŭ al pli bona kompreniĝo inter la popoloj, L. L. Zamenhof dediĉis sian grandan talenton kaj ĉiujn siajn fortojn al la solvo de tiu problemo.
En la jaro 1887 aperis en Varsovio la unua lernolibro de Internacia Lingvo, kiun li publikigis sub la pseŭdonimo "Esperanto", laŭ kiu ankaŭ la lingvo estis poste ofte nomata.
En iom pli ol nuraj sep jardekoj la lingvo dis- vastiĝis tra la tuta mondo kaj fariĝis en niaj tagoj senduba sуcia fakto kaj grava kultura faktoro.
Ciujare 10.000 ĝis 15.000 personoj, apartenantaj al plej malsamaj lingvajkomunaĵoj, kolektiĝas en diversaj internaciaj kongresoj, konferencoj, seminбrio j kaj aliaj aranĝoj utiligante por la r apor to j, lekcioj, prelegoj, diskutoj kaj personaj kontaktoj nur la Internacian Lingvon. Ci tiuj estas la solaj internaciaj renkontiĝoj de la hodiaŭo,dum kiuj la komunikado okazas ne nur sen interpre- tistoj, sed ankaŭ senhumiliĝoj, surbaze de plena egaleco, per la uzo de unu nura neŭtrala lingvo.
Nekalkulebla nombro da homoj, el ĉiuj sociaj tavoloj, daŭre efektivigas per la Internacia Lingvo skribajn kontaktojn trans ĉiujn lingvajn limojn.
La scienca kaj belarta literaturo en la Internacia Lingvo — kaj traduka kaj originala — estas jam tre multflanka kaj valora. Novaj libroj senĉese aperas. Konsiderinda nombro da gazetoj kaj fakaj revuoj estas regule publikigata en Esperanto. La apliko de la lingvo en la scienco kaj por fakaj celoj konstante vastiĝas.
En radio, turismo, komerco kaj en aliaj sferoj Esperanto akiras novajn poziciojn.
Paralele la lingvo interne evoluis laŭ la sama maniero, laŭ kiu evoluas kiu ajn literatura lingvo, sed samtempe, pro la daŭra intensigado de la internaciaj kontaktoj, ankaŭ plifirmiĝis ĝia unueco kaj kohereco.
Per sia Rezolucio de la 10-a de decembro 1954 la Ĝenerala Konferenco de U.N.E.S.C.O. diskutinte la Raporton de la Generala Direktoro de tiu orga- nizaĵo, "notis la rezultojn atingitajn per Esperanto sur la kampo de la internaciaj intelektaj inter- ŝanĝoj kaj por la proksimigo de la popoloj" kaj rekonis, "ke tiuj rezultoj respondas al la celoj kaj idealoj de U.N.E.S.C.O."
La praktika apliko de Esperanto montris, ke la fundamenta baro al internacia komunikado kaj kunlaborado — la lingva obstaklo — estas venkita por tiuj, kiuj scias la Internacian Lingvon. Tiu obstaklo estas, same tiel, venkebla por ĉiuj aliaj. Necesas nur bona volo kaj iom da fortostreĉo por ellerni la lingvon.
Dum la tuta jaro 1959 okazos ĉie tra la mondo diversaj aranĝoj por memorigi la 100-jaran datre- venon de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof. Por kunordigi tiun agadon, kiu atingos sian kulminon la 15-an de decembro 1959, formiĝis speciala Internacia Organiza Komitato, kiu laboras sub la aŭspi- cioj de Internacia Patrona Komitato, en kiun eniris elstaraj personecoj de la scienco, literaturo kaj ĝenerale kultura kaj publika vivo de diversaj landoj.
•La Internacia Organiza Komitato direktas Alvokon
memorigi en konvena formo la 100-jaran datreve- non de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof kaj doni sian helpon kaj apogon por la plua disvastigo de la Internacia Lingvo Esperanto.
La Internacia Organiza Komitato turnas sin rekte al ĉiu persono, kiu mem spertis la malfacila- ĵojn de la lingva obstaklo en la internaciaj rilatoj, ellerni senprokraste Esperanton kaj tiamaniere ne nur mem utiligi la multnombrajn avantaĝojn, kiujn donas la scio de tiu lingvo, sed ankaŭ kontribui al ĝia disvastigo. Ju pli granda estas la nombro de personoj, kiuj scias kaj uzas la Internacian Lingvon, des pli granda estas ĝia valoro kaj des pli utila fariĝas la scio de la lingvo por ĉiu unuopa individuo.
En Mainz, la 5-an de aŭgusto 1958.
Plock
sur riverego Wisla (Vistulo), 100 km for de Warszawa, mar-direkte.
SaBnitz
haveno en Insulo Rьgen (Germanujo), ĉe okcidenta Balta Maro.
Vailly-sur-Aisne urbeto 15 , km. or. de Soissons.
Vevey
Teksto de la naskiĝdokumento de D-ro Zamenhof
(Vidu bildon sur la unua fotopaĝo de ĉi tiu libro)
КНИГА ДЛЯ ЗАПИСКИ РОДИВШИХСЯ ЕВРЕЕВЪ НА 188... ГОДЪ ЧАСТЬ 1. О РОДИВШИХСЯ
га а
Кто совершилъ обрядъ обръзашя
Число и мъсяцъ рождешя и обрЪзашя
Где
родился
Состояше отца, имена отца и матери
Кто родился; какое ему или ей дано имя
О
Христианский
Еьрейский
Лейнъ Хонъ
Вольфъ
Суроский
Декабря 3—10 j 26—19
В Бблосток-Ь
Мардка Фей- вановичъ Замен- гофъ, Либа Шо- лановна Соферъ
сынъ Лейзеръ
TRADUKO
REGISTROLIBRO PRI NASKIGINTAJ HEBREOJ EN LA JARO 188.. . PARTO 1. PRI NASKIGINTOJ
о
Kiu faris la riton de cirkumcido
Tago kaj monato de naskiĝo kaj de cirkumcido
Kie
naskiĝis
Stato de patro, nomoj de patro kaj de patrino
Kiu naskiĝis; kiu nomo estas al li aŭ Si donita
3 Й
Kristana *
Hebrea
47
Lejn Hon
Volf
Suroskij
De decembro 3—10 1 26—19
En
Bjalostok
Mardka, filo de Fej- van, Zamenhof, Liba, filino de Solan, Sofer
Filo Lejzer
* Malnova kalendaro El la rusa lingvo tradukis A. Holzhaus
ĉe Lago Lйman (norda bordo, oriente).
Wehlen
20 km. sud-or. de Dresden, sur riverego Elbe, font- direkte.
Wejseje
vilaĝo, nun en Sovet-Unio, 50 km. oriente de Suwalki; 50 km. norde de Grodno.
Wimereux 7 km. norde de Boulogne-sur-Mer.
Zakopane
80 km. sude de (la tiama) Krakau, ĉe Montoj Tatra (Tatry).
Lia familio
Li devenis de juda familio, laŭdire elpelita el Hispanujo en 1492, kiu elmigris, en la komenco de la 19a jarcento, el Bavarujo (eble el la vilaĝo Sam- hof) al Tykocin (rusa Polujo), kie naskiĝis, la 27.1. 1837, Samenhof Mordeĥaj Markus. Tiu ĉi, same kiel lia patro, fariĝis privata instruisto pri germana kaj franca lingvoj. Sed liaj ambicioj estis pli grandaj : en la industria urbo Bialystok (Bjalistoko), kien li migris, li fariĝis pioniro de la klerisma movado, kiu celis ĉesigi la ritan apartismon kaj partoprenigi la judojn al la moderna kulturo; krome li difinis al si ŝtatan karieron, kiun li atingis, malgraŭ sia ju- deco, dank' al sia fera volo kaj al sia rusisma loja- leco. Tial И transloĝiĝis en decembro 1873 en la ĉefurbon Varsovio, kie И estis baldaŭ nomita instruisto pri germana lingvo en la „reala gimnazio". Li kronis tiun promocion elektiĝinte en 1878 regna cenzuristo super la hebreaj kaj jidaj eldonaĵoj en Varsovio. Li estis pedanta homo, skrupulema, severmora kaj ŝparema; krom siaj oficialaj okupoj, li ankoraŭ trovis la tempon gvidi la studojn de kelkaj lernantoj, kiujn li pensionis. Li havis ok infanojn, kiujn li edukis etburĝe: el la kvar filoj, tri fariĝis medicinaj doktoroj kaj unu farmacia — preskaŭ la solaj intelektaj karieroj malfermataj al la ruslandaj judoj.
Lia kariero
La plej aĝa filo estis naskita jam en Bjalistoko, la 15.XII.1859, kaj ricevis la hebrean nomon El'azar, transskribitan en la rusaj dokumentoj Lazar; laŭ la kutimo, oni aldonis duan kristanan antaŭnomon, kun la sama komenclitero, Ludovik. La knabo vizi- tadis inter 1869 kaj 1873 la „realan lernejon" de Bjalistoko, kaj de decembro 1873 ĝis julio 1879 la „Filologian Gimnazion" de Varsovio. Post du jaroj de studenteco ĉe la Medicina Fakultato en Moskvo kaj kvar jaroj ĉe tiu de Varsovio, li ricevis sian kuracistan diplomon; sed, tro impresiĝema antaŭ la suferoj de la malsanuloj kaj de la mortantoj, li, post mallonga praktikado, elektis la specialaĵon oftalmologio, kaj iris ĝin elstudi en Vieno (1886). Li edziĝis en 1887 — kaj ĝis 1897 serĉis, unue en Varsovio, poste en Ĥerson, en Grodno ktp. krei al si klientaron sufiĉan por vivteno. En la komenco de 1898 li definitive hejmiĝis en la juda kvartalo de Varsovio, kie li praktikados ĝis sia morto, la 14.IV. 1917. Tiu medicina kariero, kvankam konscience kaj ame plenumata, alportis al li multe pli da zor- goj ol da profito; pro la malriĉeco de siaj klientoj, li devis akcepti ĉiutage 30 ĝis 40 el ili, kaj ricevis nur sufiĉe por certigi modestan vivon al sia familio (tri infanojn li havis). Cetere, tio estis nur malĉefa parto de lia aktiveco.
Lia karaktero
La juna Zamenhof estis tre inteligenta kaj tre laborema, ĉiam la unua en siaj klasoj kaj ĉiuj liaj kamaradoj profetis al li brilajn sukcesojn. Li havis apartan dispozicion por la lingvoj; tri li parolis libere, la rusan, polan kaj germanan, tri li legis flue, la latinan, la hebrean kaj la francan — se ne paroli pri la jida, nur parolata jargono, kiun li esploris dum du jaroj, kaj pri kiu li ellaboris tutan grama- tikon; pri la greka, la angla, la itala kaj kelkaj aliaj, li havis okazan kaj pli teorian konon. Sed li ĉiam rigardis la rusan kiel sian hej man lingvon (nur en ĝi kaj en Esperanto li skribis iam versojn), kaj Litovujon li sentis kiel sian patrujon (probable ĉar li pasigis siajn plej feliĉajn feriojn en Vejseje).
Tiu poliglotismo estis nur la respegulo de la kondiĉaro, en kiu li vivis, kaj kiu ne povis ne influi sur la penson de tiel sentema knabo, kune kun la neforviŝebla spuro de la hebrea mistikismo kaj la hereda kredo al misia tasko de lia gento. Vivante, ekde la infaneco, en mezo de popolmiksaĵo (en Bjalistoko loĝis en 1897 66°/o da judoj, 18% da poloj, 8 % da rusoj, 6 % da germanoj kaj 2 % da bjelorusoj); apartenante al raso, kiu povis esprimi sin nur per mal viva aŭ per malpropra lingvo, kaj, disigita inter la nacioj, ne povis ĝui la rajtojn de la ceteraj nacianoj; edukite laŭ la klerisma prin- cipo, ke ĉiuj homoj estas egalrajtaj fratoj, lia de- naska idealismo inspiris al li obsedan revadon pri unuiĝo de la homaro en harmonia egaleco. Kaj pro lia aparta naturdoto, tia revo rapide identiĝis kun la revo de universala lingvo, kiu, sennacia kaj neŭtrala, redonus al la judoj la sendependecon kaj ebligus al la homaj grupoj pli bone inter- kompreniĝi.
La unuaj provoj
Zamenhof Lazaro Ludoviko
de
Prof. G. Waringhien (Francujo)
Tiun revon Zamenhof serioze konsideris jam en siaj gimnaziaj jaroj. Laŭ la natura malvolviĝo de la ideoj, la knabo, senscie repaŝante la spurojn de multaj antaŭirintaj utopiistoj, ekpensis unue pri reviviĝo de la mortinta latina lingvo; poste pri tute apriora lingvo, kies vortoj konsistus el la matema- tika serio de ĉiuj elparoleblaj kuniĝoj de literoj (a, aa, ab, ac ... ba, ca, da ktp....). Sed, kaj en tio montriĝis lia propra gкnio, ĉiun novan sistemon li elmetis al praktikado, kaj spertinte ties difektojn, anstataь blinde obstini en senelirejo kiel faris la tiamaj in ter ling visto j, li kuraĝe antaŭenserĉadis. Lia studo de la angla lingvo instruis al li, ke la riĉaj deklinacioj kaj konjugacioj de la antikvaj kaj slavaj lingvoj estas tute ne necesaj; la funda esploro de la rusa kaj de la germana montris al li, kiom bona elekto de taŭgaj afiksoj povas maldikigi la vortaron; la pola kaj la germana malkovris al lila ekziston de jam preta trezoro da internaciaj vortoj; la germana kaj la franca pruvis la utilecon de la difina artikolo, nekonata al la slavaj; ktp. ktp. De ĉiu lernitaĵo li tiris frukton por sia kara pro- jekto, kaj, dum la ferioj de 1878, li finpretigis sian lingvon sub la nomo „Lingwe Uniwersala": unu gramatiko, unu vortaro, kelkaj tradukajoj kaj eĉ originalaj versoj. Sed tio, kion la okaklasa gim- naziano kredis definitiva, prezentis nur la unuan el la ŝtupoj, kiuj devis konduki lin al Esperanto.
El tiuj „pra-Esperantoj" konserviĝis malmulto: nur du stadioj estas iom konataj al ni, tiu de la gimnazia projekto en 1878, kaj tiu de la nova pro- jekto, ellaborita dum la ferioj de 1881—1882 far' de la varsovia studento. La unua montras la junan lingviston precipe atenta al la internacieco de la radikoj kaj de la finaĵoj (pluralo per -s, infinitivo per
Naskiĝo de Esperanto
Per la kvar broŝuroj, respektive en la rusa, pola, franca kaj germana lingvoj kaj subskribitaj de la pseŭdonimo „D-ro Esperanto" (kiu nomo poste for- glitos al la lingvo mem), li elmetis sian projekton de „lingvo internacia" al la kritiko de la spertuloj, kun la promeso, ke, post unu jaro, li perfektigos ĝin laŭ la proponotaj plibonigoj. Tiujn broŝurojn li dissendis al multaj eŭropaj gazetoj, revuoj, so- cietoj ktp. Li reklamis per anoncoj en rusaj kaj polaj gazetoj. Uzante, kun ŝia konsento, la doton de sia edzino, li, en la jaroj 1888—1889, lanĉis tutan serion da libroj, la „Duan Libron", la „Aldonon al la Dua Libra", la „Neĝan Blovadon" kaj „Gefrat- ojn" (tradukitajn de A. Grabowski), la tradukojn de la „Dua Libro" kaj de la „Aldono", „Mezan Vort- aron Germanan", „Plenan Vortaron Rusan", anglan kaj svedan lernolibrojn, „Princinon Mary" (traduk- itan de E. von Wahl), „Adresaron", kaj li ankaŭ donis la monon necesan por la eldono de la pro- pagandaj verkoj de L. Einstein kaj H. Phillips. En la fino de 1889, pro tia granda pres-aktiveco kaj ankaŭ pro ofero de granda sumo, kiun li faris por ŝirmi sian patron kontraŭ la rankoro de moskva cenzuristo, li estis plene ruinigita. De tiu tempo, kvankam li restis ĝis 1905 la ĉefa motoro de la movado, la propagando materiale dependis de la unuaj varbitoj kaj de iliaj monrimedoj.
Kia do prezentiĝis la nova lingvo? Tri karakteroj unuavide frapis la observanton: 1-е ĝi estis, per la elekto de la radikoj kaj de la afiksoj, tirita ĉefe el la romanaj kaj germana lingvoj, vere internacia kaj facile komprenebla por la kleruloj; 2-е ĉiuj ĝiaj radikoj estis senŝanĝaj, ĉiuj ĝiaj grama- tikaj distingoj estis esprimitaj per apartigeblaj fonetikaj elemento j, kaj la vortoj konsistis nur el kunmeto de tiuj radikoj kaj de tiuj elementoj — tiel ke la plena lingvo, gramatika same kiel leksi- kona, troviĝis en la vortaro kaj povis esti kom- prenata eĉ de homo, kiu neniam ĝin lernis; 3-е tiu lingvo, kvankam konsistanta el nacilingvaj eroj, estis plene aŭtonoma kaj havis propran individu- econ.
Zamenhof kiel lingvisto
La dua parto de la aktiveco de Zamenhof sur la kampo de la lingvo internacia daŭris inter 1905 kaj lia morto en 1917. Gin ebligis la liberaj tem- poj, kiujn havigis al li la jam kreskintaj profitoj de liaj eldonaĵoj kaj precipe la enspezoj de liaj kontribuaĵoj al
En la prilingvaj verkoj estas aparte rimarkinda la singardemo kaj toleremo de la aŭtoro. Zamenhof liveris komence nur la minimumon, 16-regulan gramatiketon kaj 917-radikan vortareton, „lasante ĉion alian al libera iom-post-ioma ellaboriĝado". Ciam li evitis aldoni al tiu primitiva fundamento novajn devigojn, li timis ĉiujn precizigojn, kiuj fariĝus katenoj. Preskaŭ sur ĉiu paĝo de liaj „Ling- vaj Respondoj" (kolektitaj libroforme en 1912), oni trovas la saman sintenon: „Nur la uzo iom post iom ellaboros definitivajn regulojn... Ne venis anko- raŭ la tempo, ke ni estu tro pedantaj... Ni ne devas peni, ke nia lingvo estu tro preciza, car tiam ni nin mem nur katenus... En tiaj okazoj, kie kelka libereco alportas al ni nenian malutilon, kial ni devus senbezone nin malliberigi ? ..." ktp. ktp.
Sed tiu toleremo, kiu celis fari la evoluon de Esperanto vere kolektiva laboro, estis ebla nur, car la bazoj de la lingvo estis firmigitaj kontraŭ ĉia ŝancelo. Tion li atingis, havigante karakteron de netuŝebleco al la tri verkoj "Plena Gramatiko", „Ekzercaro" kaj „Universala Vortaro", kiujn li kolektis en 1905 sub la titolo „Fundamento de Esperanto". Por ke iu ajn lingvo povu regule kreski kaj disvolviĝadi, estas necese, ke enestu en ĝi ia potenca inerciforto, kiu konservas al la ĉefaj ele- mentoj de tiu
Zamenhof kiel tradukisto
La tradukoj prezentas en la verkaro de Zamenhof la plej ampleksan parton, kaj la plej gravan. Lia unua traduko
,
,
Je sia morto, Zamenhof lasis, manuskripte, la kompletan tradukon de la
Oni povas miri antaŭ la nombro kaj amplekso de tiuj tradukoj, precipe en la jaroj 1907—1909; ver- ŝajne kelkaj el ili estis jam pretaj; sed lia rapideco en la laboro restas eksterordinara : se oni memoras, ke li povis labori nur en la vespero, post longa laciga tago, oni demandos sin, kiel И povis efektivigi ek- zemple la
Zamenhof kiel pensulo
Dank' al la kreskado de la afero kaj al la entre- prenemo de kelkaj francoj, inter ili Michaux kaj Bourlet, oni povis la unuan fojon en la historio de la homaro, kunvenigi en Bulonjo-ĉe-Maro, en 1905, kongreson de homoj diversnaciaj, kiuj parolis ĉiuj la saman lingvon kaj sentis ĝin sia egalrajta po- sedaĵo. Estis por Zamenhof la okazo insisti pri la morala kaj sуcia valoro de tiu homara akiraĵo. La sekvantan jaron, en Genevo, li esprimis antaŭ la kongreso siajn profundajn konvinkojn, ke la Lingvo Internacia estas antaŭ ĉio rimedo alproksimigi la homojn unuj al la aliaj, kaj ekzalti tiun human- econ, tiun universalan fratecon, kiu ŝajnas al li la sola formo de kulto akceptebla por ĉiuj gentoj kaj ĉiuj eklezioj. Tiele li provizis Ia lingvon per unuiga kaj fortikiga ideologio. Se ankoraŭ hodiaŭ, pli ol 40 jarojn post la morto de Zamenhof, la Esperanta afero vekas tiom da admirindaj sindediĉoj, da fidel- ecoj kaj eĉ da sinoferoj, tion oni ŝuldas al la genio de ĝia iniciatoro, kiu sciis, ke ne estas granda kaj fruktodona hom-aktiveco sen ia interna sentoardo, sen ia korveka idealo. Tiel, jaron post jaro, de 1905 ĝis 1912, li elvokis antaŭ la kongresanoj ĉiujn gran- dajn demandojn, ĉiujn grandajn problemojn, kiujn la vivo metis al tiu senprecedenca socia-lingva movado, kaj la altajn celojn, kiujn ĝi devas aspiri. La kolekto de tiuj kongresaj "Paroladoj" (kompili- taj en Japanujo, de Tasku Sasaki kaj Ĵuntaro Iŭŝita, 1932), estas emocia kaj animaltiga legaĵo, unu el tiuj ne multaj verkoj, kiuj honorigas la homaron.
Sed kun la tempo, tiu rolo de gvidanto de la konsciencoj ŝajnis al li tiel grava, ke li decidis, en 1912, lasi la destinon de Esperanto al la jam el- provita „Lingva Komitato", kaj dediĉi sin al pure ideologia agado. Li provis, per diversaj plibonigitaj projektoj („Hilelismo", „Homaranismo"), trovi tere- non de interkonsento por ĉiuj sinceraj kredantoj, ĉu ili apartenas al iu eklezio, ĉu ili estas liber- pensantoj. La teruran problemon de la rasismo li pristudis en rimarkinda „Memuaro por la Kon- greso de Rasoj" (1911), en kiu li demonstris, ke la kaŭzo de la intergenta malamo estas la reciproka malfido naskita de la alieco de lingvo kaj de religio. En 1914, li volis uzi la okazon de la Universala Esperantista Kongreso en Parizo, por tie kunvoki ankaŭ unu „Kongreson de Neŭtrala Religio", kiu difinus la principojn de tia pure spirita religio — laŭ la instruo de la lasta profeto el lia raso:
Tiaj estis la lastaj penoj de tiu granda кого, kiu, tutlonge de sia vivo, efektive batis nur por la bono de la homaro kaj la ekrego de la paco.
Zamenhof kiel homo
Zamenhof estis malaltstatura, kun barbeto brune- griza kaj frutempe kalva kapo. Li portis pormiop- ajn okulvitrojn. Li ne estis oratoro, kaj mispronon- cis la siblantajn konsonantojn. Li multe fumis, precipe cigaredojn. Jam de ĉirkaŭ la jaro 1900 li suferis je malforteco de la кого kaj manko de pulso en la piedoj. Tial, kiam liaj enspezoj tion ebligis, li vizitis germanajn ban-urbojn: Bad-Reinerz (1906, 1909), Bad Nauheim (1907), Bad Kissingen (1911), Bad Salzbrunn (1912), Bad Neuenahr (1913).
Li estis, kiel lia patro, pedante ordama en la ordinara vivo, naiva en komercaj aferoj, timema antaŭ publiko, malinklina al ĉiuj oficialaj ceremo- nioj. Nature modesta kaj pacama, li penis mildigi ĉiujn konfliktojn ĉirkaŭ si, kaj neniam montris ian resenton kontraŭ siaj ofendintoj. Li estis unu el tiuj maloftaj homoj, kiuj ludis gravan internacian rolon, kaj tamen havas nenion por timi el la publikigo de lia tuta korespondado: ĝi rivelas nur lian denaskan ĝentilecon kaj lian altan senton pri justeco.
Sed plej gravaj trajtoj de lia karaktero estis la volo, per kiu li ĉion oferis por siaj idealoj, kaj la pacienca obstino, per kiu li forpuŝis ĉiujn obstaklojn al ilia efektiviĝado. Kaj tiun volon kaj tiun pacien- con li ĉerpis el la vere senmezura amo, kiu instigis lin alporti, per ĉiuj fortoj de sia korpo kaj spirito, iom da helpo al tiu fizike kaj morale blindiĝinta homaro.
Pri la vorto „Majstro"
"La aŭtoro de Esperanto en la kongreso devas esti rigardata kiel mortinto kaj neekzistanta; por la kongreso devas ekzisti nur la
Cento da urboj en Eŭropo kaj Sudameriko jam donis al unu el siaj stratoj la nomon de D-ro Zamenhof, kiu publikigis en 1887 en Varsovio sian unuan lernolibron de Internacia Lingvo sub la pseŭdonimo "D-ro Esperanto" — la homo, kiu esperas. Fakte li esperis ke tiu vortareto de la vortradikoj komunaj al la ĉefaj hido-eŭropaj lingvoj servos kiel bazo de neŭtrala komunikilo inter la diversaj popoloj kaj ke la uzado donos al ĝi la kreskon, la riĉiĝon kaj la fluecon de vivanta lingvo.
Por tion ebligi li fiksis kelkajn simplajn regulojn de gramatiko kaj liston de prefiksoj kaj sufiksoj por derivado normala. Li fidis al la vivo kaj naturo por la resto anstataŭ proponi artefaritan fabrika- jon tute pretan. Cefe en tiu saĝo kuŝis lia scienca klarvido. Efektive la lingvo vokalsona, kiun oni aŭdas nun el diverslandaj radio-stacioj kaj en ĉiam pli multaj internaciaj kongresoj sub la nomo Esperanto konstruis sin mem per la uzado sur la fundamento donita de Zamenhof, kiu volis esti iniciatoro, ne kreinto, kiel И mem diris.
Profeta motivo
La kresko de la lingvo kaj de la literaturo en Esperanto estis forte helpata de la idealista motivo, kiu inspiris Zamenhof kaj liajn amikojn. Li naskiĝis en 1859 en Bjalistok en Litovio, tiu orienta regiono de la malnova pola respubliko, kiun aneksis la rusa impйrio kaj kien la caroj forpuŝis centmilojn da Hebreoj. La patro de Zamenhof estis mem Hebreo kaj instruisto de fremdaj lingvoj.
La filo Ludoviko suferis, kiel infano, pro la malamikaj rilatoj inter la diverslingvaj partoj de la loĝantaro de Bjalistoko. Tiel la oficialuloj estis grek-ortodoksaj kaj parolis ruse, la riĉuloj plej parte katolikoj parolantaj pole, la malriĉuloj parte Litovoj aŭ Blankrutenoj, la komer cisto j plej ofte Hebreoj parolantaj jiddisch kaj vivantaj en aparta kvartalo. Lingvoj, kutimoj, religioj malsamis kaj antaŭjuĝoj dividis la homojn. La knabo havis la impreson ke la nescio kaj nekompreno kaŭzis multajn el la plej krudaj interbataloj. Li opiniis ke komuna lingvo jam forigus parton de la baroj kaj ebligus almenaŭ interkompreniĝon inter mal- samaj popoloj.
Tiu ideo lin sekvis al Varsovio, kien migris la familio kaj kie li eniris la gimnazion. Gi sekvis lin dum lia tuta kariero kun la volo dediĉi sian vivon al la repaciĝo inter la nacioj. Li profunde sentis la fundamentan unuecon de la homaro sub la diversaj apartiĝoj kaj akcentis tiun senton en siaj postaj poeziaj verkoj, car И havis poetan kaj profetan spiriton.
Zamenhof antaŭvidis ke venos tempo kiam la homaro serĉos sian animon kaj bezonas organon por ĝin esprimi. Tiu konvinko instigis lin ne nur al lingva, sed al literatura iniciato kaj ĝi certe donis flugilojn al la Esperanto-movado kun ĝiaj kongresoj, ĝia gazetaro kaj ĝia libraro.
Tion konstatis la Ligo de Nacioj en la raporto voĉdonita de sia ĝenerala kunveno en 1922 kaj U.N.E.S.C.O. en sia rezolucio de 1954, deklaranta ke la rezultatoj atingitaj per Esperanto kores- pondas al la celoj de U.N.E.S.C.O. mem por akceli tuthomaran konscion. Guste tion deziris Zamenhof.
La kariero
Neniu lingvo vivas sen animo. Ciu nacia idiomo esprimas la animon de unu popolo aŭ civilizo. Esperanto esprimas sopiron de la homaro al unueco kaj tiu inspiro klarigas la sekreton de ĝia viviĝo. Eĉ laŭ pure lingva vidpunkto la fenomeno vekas intereson. Zamenhof mem rakontas ke li kaj liaj gimnazianaj amikoj kantis en la nova lingvo pri la falo de la malamikaj baroj inter la nacioj en 1878, kiam ili lernis la internacian vortaron, kiun li kunmetis jam kiel knabo. Sed lia realista patro konfiskis la kajerojn, sur kiuj la junulo skribis vortaron, gramatikon aŭ poemojn kaj ordonis al sia filo forlasi la revojn por prepari karieron. Li do finis la gimnazion, studis medicinon en Moskvo kaj fariĝis kuracisto. Poste li ankoraŭ studis en Vieno kaj specialiĝis en Varsovio kiel okulisto.
Tamen lia revo neniam forlasis lin kaj al sia vivcelo li restis obstine fidela.
D-ro L. L. Zamenhof
de
Profesoro D-ro Edmond Privat (Svislando)
En 1887 li edziĝis kaj lia bopatro Silbernik helpis finance la eldonon de la Unua Lernolibro kaj internacia vortaro de D-ro Esperanto. Tre mal- rapide alvenis aliĝoj, ĝis kiam Leo Tolstoj, la granda rusa verkisto, legis la libreton kaj en la revuo de la eldonejo
En la lastaj jaroj de la cent jaro famaj francaj scienculoj interesiĝis kaj en la Akademio de Mora- laj kaj Politikaj Sciencoj George Picot prezentis raporton de la ĝeneva filozofo Ernest Naville, kiu rekomendis la enkondukon de Esperanto en la lernejojn de la tuta mondo.
Gazetoj en la lingvo ekaperis en diversaj landoj, kursoj okazis, societoj fondiĝis kaj en 1905 okazis en Boulogne-sur-Mer la unua universala kongreso en Esperanto, kie partoprenis D-ro Zamenhof mem kun generalo Sйbert de la Franca Akademio de Sciencoj, la psikologo Boirac, Rektoro de la Uni- versitato en Dijon kaj 800 pioniroj de 30 landoj.
Estis la unua vasta internacia renkontiĝo en kiu nur Esperanto estis uzata. Estis ankaŭ la unua okazo por multaj kongresanoj aŭdi kaj paroli la lingvon. Oni demandis sin ĉu la eksperimento sukcesos kaj la ĵurnalistoj miris pri la plena inter- kompreno kaj facileco en la diskutoj. Se oni kom- paras la nunajn kongresojn kun la unua, oni rimarkas kompreneble pli grandan unuecon en elparolado, pli rapidan fluecon kaj pli oftan elok- ventecon, sed tiam la lingvo sonis jam viva, speciale sur la lipoj de la Slavoj.
La plej mirigita estis D-ro Zamenhof mem, kiun la franca registaro faris tiam kavaliro de la honora legio. El la buŝo de la kongresanoj sonis la nova lingvo, kiu kreskis el la bazo, kiun li provis kun siaj kungimnazianoj dum sia juneco. Sed lin eĉ pli impresis la ĝenerala frateco inter la divers- naciaj delegitoj kaj ilia liberiĝo el ĉiuj kom- pleksoj de malsupereco aŭ supereco de la gepatra lingvo. Tion li esprimis en memorinda parolado, en kiu li ĝojis pri tiu egaleco. Siaflanke la kongresanoj estis impresitaj de lia videbla modesteco, eĉ ioma timemo antaŭ la publiko. Li tenis sin ĉiam tre humile kaj lasis la ĉefan lokon al aliaj personoj.
Ideoj pri etiko
La dua universala kongreso de Esperanto okazis en 1906 en Genevo kaj tie D-ro Zamenhof esprimis sian doloron pri la pogromo, kiu ĵus sangumis la stratojn de lia naskiĝurbo Bjalistoko. La tria okazis en Cambridge en 1907 kaj poste la urbestro de Londono, Sir Vezey Strong, ceremonie akceptis D-ron Zamenhof en la Guildhall ĉe granda publika kunveno, kie li respondis per rimarkinda parolado pri la diferenзo inter patrujamo kaj ŝovinismo. Ciuj are kunvenis tiaj kongreso j kaj Zamenhof ciam klarigis per memorinda malferma parolado siajn ideojn pri toleremo kaj homaj rajtoj.
Post 1912 li ĉesigis tiun kutimon kaj decidis forlasi ĉian honoran lokon en la kongresoj por repreni sian plenan privatan liberecon. Lin prio- kupis etikaj problemoj de la homaro kaj li deziris lasi la pure lingvan flankon en la manoj de la fonditaj organizaĵoj, interalie de la Akademio de verkistoj kaj lingvistoj, kiu kontrolis la normalan evoluon de la lingvo kaj oficialigis la novajn vortojn enkondukitajn per la internacia vivo kaj uzado.
Al la mondkongreso pri rasoj en Londono en 1911 li prezentis raporton subtenante la scien- culojn, kiuj opiniis la tradiciajn kaj morajn difer- encojn pli realaj ol la fizikaj. Laŭ li ĉefe apartigas la popolojn iliaj lingvoj kaj religiaj kutimoj. Pro tio li proponis instruadon de neŭtrala lingvo kaj akcepton de neŭtrala tuthomara etiko. Ciu homo estu fidela al sia gepatra lingvo kaj propra religio, sed li rilatu kun fremduloj per neŭtrala lingvo kaj komuna etiko laŭ la konsilo: "Ne faru al la ceteraj tion, kion vi ne ŝatus ke oni faru al vi".
La unua mondmilito en 1914 estis kruela bato al tiu granda amiko de la homaro. Rusaj kaj poste germanaj armeoj okupis Varsovion dum li jam suferis je grava kormalsano. En 1916 И verkis "Leteron al Diplomatoj" por rekomendi ke oni ne nur pripensu la nurajn ŝanĝojn de landlimoj, sed garantiu la lingvajn kaj religiajn rajtojn de la malplimultoj. Li ankaŭ konsilis doni nomojn neŭtralajn, prefere geografiajn, al provincoj aŭ regnoj kun diverslingva loĝantaro por eviti ke partoj de ĝi sin sentu fremdaj en propra lando se oni nomas ĝin per la nomo de unu gento reganta. Li laŭdis tiajn nomojn kiel Usonon aŭ Svislandon, kiuj ne entenas nomon de unu gento super ceteraj. Kiel povus ekzisti harmonio se oni nomus Svislandon "Alemanujo" aŭ "Romanujo" aŭ se oni nomus Belgujon "Flandrujo" aŭ "Valonujo" ?
D-ro Zamenhof mortis en aprilo 1917. Lia Internacia Lingvo perdis dufoje per mondmilito j grandan parton de siaj adeptoj kaj bibliotekoj, sed dufoje reviviĝis kaj revastiĝis. Nun ĝin uzas ne nur Esperanto-kongresoj sed aliaj mondkonfe- rencoj teknikaj aŭ specialistaj, ekzemple kunvenoj edukistaj, katolikaj, protestantaj, turistaj, labor- istaj k.t.p. Cie, kien ĝi penetras, ĝi enkondukas ankaŭ iom de la homaro spirito, kiu inspiris ĝian iniciatoron Zamenhof. Laŭ pure lingva vidpunkto ĝi evoluas kaj kreskas laŭ la natura maniero, kiun li antaŭvidis.
La presita verkaro de Zamenhof entenas ne nur liajn poemojn, paroladojn kaj artikolojn, sed ankaŭ tradukojn de Gogol, de Shakespeare, de Dickens, de Goethe, de Moliиre, de Andersen kaj de la tuta Malnova Testamento, kiun eldonis en Esperanto la angla Biblia Societo kune kun la Nova. Li estis talenta verkisto kun forta sento pri muzika ritmo de la stilo.
La Valoro de Esperanto el Lingvistika
Yidpunkto
de
Prof. D-ro W. E. Collinson M.A. (Anglujo)
Bedaŭrinde ĝis nun malmultaj fakaj lingvistik- uloj okupiĝis pri la problemoj de internacia lingvo. Kelkaj — tute sen praktikaj spertoj — nepre kon- damnis la tutan ideon. Ilia vidpunkto estis ofte neracia. Ekde Brugmann ripetiĝis la juĝo ke — estante "neorganika" — konstruita lingvo ne estas vivkapabla. Se oni komprenas la sencon de „organ- ika" laŭ la aktuala biologia uzo, ĝi indikas, ke ĉe multĉela estaĵo ĉiu korpoparto havas strukturon taŭgan por difinita funkcio kaj estas klare disting- ebla, kaj ke ĉiuj partoj interrilatiĝas kaj kun- laboras. Laŭ tiu senco Esperanto ja povas pretendi esti „organika"! Kompreneble, se oni uzas la vorton specife por naturdirektata kreskado kaj evoluado, oni per tiu difino laŭcele ekskluzivas konstruitajn lingvojn, sed tiuokaze oni ne rajtas aserti, ke Esperanto nepre disfalos en dialektojn. Oni for- gesas la alian poluson de naturlingva evoluo, nome la emon unuiĝi, kaj aliaflanke la malsamajn viv- kondiĉojn de konstruita planlingvo kompare kun tiuj de natura lingvo.Ciuokaze la unueca evoluado de Esperanto dum sepdek du jaroj refutas praktike la argumenton.
La fama dana lingvistikulo Otto Jespersen iam verkis valoran artikolon, en kiu li montris kiom da elementoj en „natura" lingvo estas „artefaritaj" kaj kiom da elementoj de „artefarita" lingvo estas „naturaj". Krome estas atentinda la fakto ke Esperanto estas ellaborita de individuo kaj ne de komitato. Pro tio la elementoj de Esperanto estas glate kaj harmonie kunartikigitaj kaj formas „organik- an" tutaĵon.
Ofte tiuj kiuj favoris Esperanton staris ekster la klasika kaj okcidentlingva tradicio, ekz. esplorantoj de ugro-finnaj lingvoj kiel Emil Setгlб kaj Bjхrn Collinder, aŭ de mongolaj, altajaj kaj turkaj kiel la finno, G. J. Ramstedt. Ne nur Collinder, sed ankaŭ la itala leksikografo Bruno Migliorini verkis bonegajn ĉapitrojn pri la problemoj de interling- vistiko en siaj respektivaj enkondukoj en la lingvo- sciencon. Ankaŭ la slavistoj montras malpli da antaŭjuĝoj.
Pri la valoro de interlingvistiko al la lingvo- scienculo, Jespersen havis nenian dubon. Li diris al mi, ke tiu intereso ofte stimulis kaj igis pli klara lian lingvopensadon. Ciu kiu analizas lingvajn strukturojn povus konfirmi tion, sed ankaŭ la filo- logo kiu interesiĝas pri historia evoluado de lingvoj trovos riĉan laborkampon en Esperanto.
La Esperanta literaturo — jam sufiĉe ampleksa kaj diverstema — estas ankoraŭ plene kaj ĝisfunde esplorebla. Ekde la komenco Esperantaj revuoj recenzis kaj komentis ĉiun novan verkon, atenti- gante pri lingvaj kaj stilaj punktoj. Kelkfoje la verkoj mem aldonas vortaretojn kun difinoj aь klarigoj de neoficialaj vortoj aь esprimoj. Siavice tiuj ĉi estis kolektataj, kaj se ili ricevis oficialan aprobon de la Akademio, kuniĝis en sinsekvaj suplementoj al la oficiala radikaro. Abundaj mate- rialoj troviĝas disponeblaj en la biblioteko de UEA (Palais Wilson, Genиve), la kolekto de BEA ĉe S-ro Butler (Kingston, Surrey), la arĥivoj de la Akademio en Hago kaj la dokumentoj ĉe prof-o Lapenna en lia Centro de Esploro kaj Dokumentado ((Wembley, Middlesex). Malofte oni povas en nacia lingvo konstati la unuan aperon kaj fazojn de en- modiĝo de neologismo. La „iron courtain" aŭ „fera kurteno" de Winston Churchill kaj la „brinkmanship" t.e. emo dum politikaj disputado j iri ĝis la rando de la abismo, inventita de Adlai Stevenson, estas rimarkindaj esceptoj. En Esperanto estas multe pli facile konstati la fonton de novaj vortoj kaj signifoŝanĝoj kaj fiksi la daton kaj lokon de ilia unua apero. Por montri ĝis kia grado Esperanto evoluis laŭ stilo kaj esprimaro la nederlanda revuo La Progresanto represis en 1955 en paralelaj kolo- noj du tradukojn de La Neĝa Blovado de A. Puŝkin: tiun de A. Grabowski (1888, 1893) kaj tiun de A. Fiŝer (1923). Same oni povas, traserĉante la proto- kolojn kaj r aporto jn de kongreso j kaj konferencoj, taksi la evoluadon de la fakterminoj uzataj en publikaj kunvenoj.
Por la lingvoscienculo kiu precipe interesiĝas pri gramatikaj strukturoj, Esperanto bone servas kiel bazo de komparo inter diversaj lingvaj sistemoj. Praktika interkomunikilo efektive ne povas esti rigide „logika". Esperanto, ekzemple, ebligas espri- mi, krom abstraktaj konceptoj, emociojn kaj sub- jektivajn sintenojn. Gi ne nur informas, sed ankaŭ admonas, persvadas kaj flatas. Tial ĝi havas nuan- cigitajn sinonimojn, ekz. trankvila/kvieta, disputi/ kvereli. Malofte ĝi eĉ havas homonimojn, ekz. kolego/kol-eg-o, homaro/hom-ar-o. En la sintaksotroviĝas ofte alternativaj konstruoj por formuli identan logikan propozicion, ekz. la muzeo estas jam fermita/ oni jam fermis (estas ferminta) la muzeon/la muzeo jam fermiĝis. Aliflanke Esperanto certe estas multe pli konsekvenca kaj sistemig- ita ol naciaj lingvoj. En kelkaj rilatoj ĝi estas unika: (1) ĉiu gramatika finaĵo havas unu, ja nur unu klare difinitan funkcion, ekz. -j kiu indikas ĉiam kaj senescepte la pluralon, kontraste kun la angla kie -s indikas aŭ la pluralon (
Esperantaj vortoj kaj serĉi la ekvivalentojn en sia gepatra lingvo — cetere, bona rimedo por pli- ampleksigi kaj precizigi siajn proprajn konojn. Oni povas, ekzemple, enketi kiel diversaj lingvoj espri- mas la vortojn:
Kompreneble, Esperanto povas esti en la prak- tika vivo tre utila korespondilo ankaŭ por la lingvo- scienculo. Pere de Esperanto kolego mia en Lon- dono kolektis valorajn donitaĵojn por sia studo de la regionaj diferencoj de certaj fakterminoj en la islanda lingvo. Mi mem ofte uzis Esperanton por informiĝi pri sintaksaj fenomenoj en lingvoj ne perfekte konataj de mi kiel la finna, turnante min al mia amiko, V. Setгlв.
Resume, la lingvistikulo ŝuldas al Esperanto la eblecon (1) studi lingvoevoluadon sub plej favoraj kondiĉoj laŭ loko, tempo kaj socia j medio j, kaj (2) uzi Esperanton kiel normon por kompare esplori la strukturon de diversaj lingvoj.
Pri
la Lingvo Internacia
„Рог ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia".
„La Internacia Lingvo, same kiel ĉiu nacia, estas socia propraĵo; la aŭtoro forlasas por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn al ĝi".
„Sed mia lingvo havas ankoraŭ alian celon: ne- kontentiĝante je internacieco, ĝi devas ankoraŭ fariĝi
,Por mi persone estus kompreneble multe pli oportuna teni la sorton de 1' lingvo internacia en miaj manoj. Tial, mi esperas, la leganto komprenos, ke kreinte la fundamenton de 1' lingvo mi nun de- ponas de mi tutan aŭtoritaton nur tial, ke mi profunde kredas, ke tion postulas la interesoj de 1' afero. La tempo, mi esperas, montros, ke mi ne eraris".
„Via granda batalado kontraŭ la diversaj pro- jektoj de novaj lingvoj ŝajnas al mi tute supйrflua, ĉar laь mia opinio vi batalas kontraŭ fantomoj. Ili dissendas leterojn al diversaj personoj kiuj
Inter diversaj lingvoprojektoj de lingvo internacia, Esperanto sola fariĝis larĝe uzata. Neniu lingvoprojekto ne nur ne povis superi Esperanton tiurilate, sed esti eк iom komparebla al ĝi.
Kio estas la kaŭzo de tio ĉi ? En esperantologia literaturo tiu fakto ordinare estas klarigata per pure sociologiaj kaŭzoj. Jam dekomence Esperanto fariĝis instrumento de praktika interkompreniĝo en pli-malpli granda kolektivo kaj estis traktata de ĝiaj adeptoj precipe de tiu vidpunkto, sed ne kiel objekto de teoriaj diskutoj. La periodoj de teoriaj diskutoj, kiuj iafoje komenciĝis inter esperantistoj, ĉiam sekvigis malaltiĝon de ĝia dis- vastiĝo kaj praktika utiligo. Aliaj lingvoprojektoj, kontraŭe, restis precipe objektoj de teoria studado kaj diskutado. Estas atentinda la fakto, ke idistoj dum sia pli ol kvindekjara laboro eldonis sufiĉe multajn librojn, dediĉitajn al la lingvo mem (propaganda, polemika, instrua literaturo), sed relative tre malmultajn librojn pri scienco, belliteraturo k.t.p., kie Ido estus nur rimedo, sed ne ceio. Ido ne fariĝis rimedo de pli-malpli larĝa uzado, car idistoj fakte ne tion atentis unuavice en sia laboro. Do klarigo per sociologiaj kaŭzoj esence estas tute vera.
Sed detale tuŝi tiun sociologian flankon de la problemo ne estas ceio de tiu ĉi artikolo. Ĝia ceio estas iom trakti pure lingvan demandon, nome kiuj lingvaj trajtoj de Esperanto ebligis al ĝi fariĝi instrumento de interkompreniĝo kaj superi tiurilate siajn konkurantojn. La reprezentantoj de aliaj sistemoj de lingvo internacia precipe atentis en siaj teoriaj rezonadoj ne tiujn trajtojn, kiuj karak- terizas lingvon internacian kiel instrumenton kaj esprimsistemon, sed tiujn, kiuj reprezentas iun teorian principon, tute ne plej gravan de praktika, funkcia vidpunkto. Por la t.n. naturalistoj (adeptoj de Occidental, Interlingua k.t.p.), ekzemple, kiuj ciam plej atentis la etimologian flankon de la problemo, sistemeco kaj struktureco de lingvo internacia restis afero de duagrada, iafoje eк de nula, graveco. Ili ciam diskutis pri kriterioj kaj gradoj de natureco : кu estu atentata nur ĝenerala vort- fonduso aŭ scienca terminaro ankaŭ, ĉu estu atentata nombro de lingvoj aŭ nombro de parolantoj, кu estu atentataj nur modernaj lingvoj aŭ la latina kaj greka ankaŭ, ĉu estu atentataj nur romidaj lingvoj aŭ ankaŭ iuj aliaj k.t.p. La naturalistoj, atentante unuavice la similecon de internacia lingvo al la naturaj, similas homojn, kiuj penas taksi iun sistemon de aeroplano ne laŭ ĝiaj tek- nikaj, strukturaj kvalitoj, sed laŭ grado de ĝia simileco al natura birdo. Ofte impresas, ke adeptoj de iuj lingvoprojektoj, diskutante pri diversaj temoj de lingva teorio, tute forgesas, por kio iliaj lingvoj estas kreataj, ĉu por esti kabinetaj etimolo- giaj sistemoj, ĉu por esti praktikaj rimedoj de internacia interkompreniĝo.
Kiuj do trajtoj de lingvo estas plej gravaj, se ni atentas ĝin kiel praktikan rimedon, respondantan al koncernaj postuloj de sуcia praktiko ? Inter- nacieco de lingva materialo estas tre grava en lingvo internacia, sed ĝi devas esti subigita al tiuj esencaj trajtoj de lingvo, kiuj karakterizas ĝin kiel rimedon de interkompreno : aŭtonomeco de lingva sistemo, integra kohereco de ĝiaj elementoj kaj reguleco-analogeco de ilia funkciado. Nur tio faras lingvon plej manovrebla kaj esprimkapabla en internacia interkompreno.
Ni analizu kelkajn trajtojn de Esperanto, kiuj karakterizas ĝin kiel principe pli taŭgan rimedon de interkompreno, ol multajn aliajn projektojn de lingvo internacia.
Oni devas opinii tre grava por lingvo internacia la eblecon libere krei laŭbezone novajn vor- tojn pere de produktivaj vortderivaj elementoj. Kaj la sistemo de vortderivado en Esperanto devas esti alte taksata de tiu vidpunkto. Unue, ĝi tre faciligas la studadon de la lingvo kaj ebligas al ĝia uzanto kvante tre riĉan vortformadon anstataŭ studado de multaj pretaj kliŝaĵoj. Due, samtempe ĝi estas granda avantaĝo, ĉar ĝi ebligas al ĝia uzanto formi novajn vortojn, kiam aperas neceso pri tio. La sistemo de vortfarado en Esperanto faras la lingvon morfologie tre diafana. Kontraŭe, la "naturalismaj" projektoj estas tre limigitaj je vortderivaj eblecoj, car en ili precipe estas uzataj nur tiuj derivitaj vortoj, kiuj jam ekzistas en la naciaj lingvoj. En unu el plej naturalismaj projektoj, en Interlingua de IALA, praktika vort- deriva sistemo fakte eĉ ne ekzistas, ĉar ĝia afiksaro estas nur etimologia sistemo de vortderivaj elementoj en naciaj lingvoj, ne regule kaj ne produk- tive uzataj en Interlingua.
Esperanto, la lingva kreaĵo de Zamenhof
de
Prof. D-ro E. A. Bokarev (Sovetunio)
Tre grava el la funkcia vidpunkto estas ankaŭ la sintaksa diafaneco de lingvo internacia, kiu ebligas tujan komprenon de sintaksa fraz- strukturo, de uzata sintaksa modelo. En Esperanto tion ebligas parte jam la vortderiva sistemo, sed precipe specialaj karakteriziloj de ĉefaj morfo- logiaj vortklasoj : substantivo, adjektivo, verbo, adverbo. Tiuj karakteriziloj helpante larĝan vort-derivon (ekz., telefono, telefona, telefoni, telefone), pliriĉigas la lingvon. Due, ili cementigas la propo- zicion, farante ĝian sintaksan modelon preciza kaj tuj komprenebla; se eĉ iuj vortoj en propozicio ne estas komprenitaj, specialaj vortfinaĵoj kompreni-
gas ĝian ĝeneralan kaj abstraktan signifon : a
... isto ... e .. as ... aĵon de ... aj ... oj. Lingvoj sen tia kvalito multon perdas ne nur en sia esprim- kapablo, sed ankaŭ en sia sintaksa diafaneco kaj precizeco.
3. De l'funkcia vidpunkto estas ankaŭ grava la libera vortordo en propozicio, ĉar ĝi ebligas la uzadon de inversa vortordo por pliriĉigo de senca enhavo de parolo, por intensigo de iuj sencaj nuan- coj kaj kromsignifoj. Tion kaŭzas en Esperanto ne nur la vortkarakteriziloj, sed ankaŭ la akuzativo kaj varieblaj adjektivoj. Projektoj de lingvo internacia, ne havantaj tiujn eblecojn, multon perdas en sia precizeco kaj esprimkapablo. Nedeviga akuzativo neniel kompensas tiun mankon, car, se ne uzata aŭtomate, la akuzativa karakterizilo ofte estas forgesata tiam, kiam ĝi estas esence necesa. Eĉ tiaj eminentaj idistoj, kiel L. de Beaufront, ne nur unufoje eraris, forgesante pri ĝia uzo en inversa vortordo.
Iafoje oni opinias la analizan lingvostrukturon pli perfekta ol la sintezan. Efektive, tre ofte la analizaj lingvoj estas pli simplaj ol la sintezaj, sed la kaŭzo ne estas la analiza strukturo mem, car la sintezaj lingvoj (ekz., turkaj) ankaŭ povas esti tre simplaj. La uzo de kelkaj rimedoj de sintezaj lingvoj (ekz., de specialaj vortkarakteriziloj, de libera vortordo) estas tre valora el la funkcia vidpunkto kaj devas esti utiligita ankaŭ en internacia lingvo.
4. Ankaŭ la fonetika ortografio en Esperanto devas esti alte taksata el la funkcia vidpunkto. Male, la tradicia ortografio de la "naturalismaj" projektoj ne povas esti defendata, ĉar ĝi tute kontraŭas al la raciaj principoj de planlingvo.
Do la ĉefaj trajtoj de la lingva strukturo de Esperanto karakterizas ĝin kiel tre praktikan rime- don de internacia interkompreno kontraste al multaj "naturalismaj" projektoj, kiuj malatentas la funkcian vidpunkton, la plej gravan por lingvo internacia, kaj atentas unuagrade la etimologian flankon de la problemo, kiu tute ne estas ĉefa, se oni konsideras lingvon internacian kiel instru- menton de praktika interkompreno. Ne nur socio- logiaj, sed ankaŭ pure lingvistikaj kaŭzoj destinis al Esperanto larĝan praktikan utiligon kaj dis- vastiĝon.
Poemo voĉlegita de Julio Baghy dum la Zamenhoftago en Varsovio :
Kolomano Kalocsay
La grandeco de D-ro L. L. Zamenhof
de
Prof. D-ro Ivo Lapenna (Jugoslavio, nun Britujo)
Antaŭ 100 jaroj — precize la 15-an de decembro 1859 — naskiĝis homo, kiu supervivis sin mem. La spertoj de intergenta sangado en Bjalistoko de lia infanaĝo inspiris lin al la suproj de sublime altruis- ma sindediĉo por la bono de ĉiuj homoj. La kru- elaj malfeliĉoj, surverŝitaj grandparte de lingvo- diverseco sur tiun terpeceton inter Okcidento kaj Oriento, kuraĝigis lin serĉi kaj trovi solvon por la lingva problemo en kadroj monda j.
Lazaro Ludoviko Zamenhof estis Judo: membro de tiu popolo suferanta, kiun jarcentaj persekutoj kaj torturoj hardis kaj multrilate nobligis, kaj kies filoj donis al la kulturo kaj ĝenerala progreso nom- bron da eternaj valoroj. Lia patrolando estis Pollando, sed en la oficialaj registroj И estis enskribi- ta kiel civitano de la Rusa Impйrio, car la krucumo de Pollando donis tiun regionon al la caroj. Sed Zamenhof, restante fidela al sia gento kaj patrujo, samtempe tamen leviĝis super sia popolo, super sia ŝtato kaj fariĝis loĝanto de la mondo, apartenanto de la homaro.
Naskita en medio modesta, humila laŭ sia karak- tero, И grandiĝis per sia verko kaj fariĝis person- eco de formato tutmonda. Kaj hodiaŭ, cent jarojn post lia naskiĝo, lia nomo estas solene festata en ĉiuj landoj. Prezidantoj de respublikoj, ĉefministroj kaj ministroj, gr anda j sciencistoj, lingvistoj kaj Nobelpremiitoj, artistoj, verkistoj kaj poetoj, eduk- istoj kaj kulturaj agantoj de diversaj landoj, de malsamaj politikaj sistemoj, religiaj kredoj kaj filozofiaj konvinkoj unuiĝis por patroni omaĝon de la homaro al homo, kies tuta vivo, ĉiuj intelektaj energioj kaj fizikaj fortoj estis dediĉitaj al ĝia pli granda feliĉo.
* »
En kio konsistas la grandeco de Zamenhof?
En julio de la jaro 1887 aperis en Varsovio la unua lernolibro de la Internacia Lingva por Rusoj. La 40-paĝa libreto konsistas el antaŭparolo, plena gramatiko kaj vortaro Internacia-Rusa kun klari- goj pri ĝia uzo. Gi estis la rezulto de multjara laborado.
El tiu malgranda semeto elkreskis en iom pli ol sep jardekoj fortika arbo kun profundaj radikoj, abundaj branĉoj kaj densa foliaro. Gi estas ne- kontestebla fakto. Spitante ĉiujn obstaklojn — antaŭjuĝojn, rasismojn kaj ŝovinismojn, militojn, misprezentojn, rektajn malpermesojn kaj ne malofte persekutoj n — la Internacia Lingvo traboris al si la vojon en ĉiujn partojn de la mondo, penetris en ĉiujn sociajn tavolojn, konstante riĉiĝadis per nova kultura enhavo kaj, paralele, daьre interne evoluadis. El genia projekto ĝi transformiĝis en nuancoplenan instrumenton de pensado kaj komunikado. Gi fariĝis vivanta lingvo, kun tute propra spirito, de vivanta internacia kolektivo.
Antaŭ Zamenhof multaj — inter ili kelkaj veraj gigantoj de la homa penso — sereis konvenan solvon de la lingva ĥaoso. Post Zamenhof pluraj aliaj klopodis — ĉu pro persona gloremo, ĉu pro nйscio aь nekompreno de la problemo — ankoraŭfoje mal- kovri jam malkovritan Amerikon. Kelkfoje tiuj provos elvokis iom da publika interesiĝo kaj kreis iom da konfuzo. Plej ofte ili restis seneĥaj. Neniu el ili sukcesis firmiĝi. Neniu transpasis la limojn de teorie pli aŭ malpli taŭge planita projekto. Neniu socie enradikiĝis. Kaj pli aŭ malpli baldaŭ — ku- time depende de la disponeblaj financaj rimedoj — ili malaperis unu post la alia en la mallumo de la forgeso.
Kial, do, Esperanto sukcesis, dum ĉiuj aliaj pro- jektoj de komuna lingvo, kvankam kelkfoje verk- itaj de rekonitaj lingvistoj kaj apogataj de famaj nomoj, fiaskis?
La kaŭzoj estas pluraj, sed tri el ili ŝajnas al mi esencaj:
1. Zamenhof bone komprenis, ke lingvo internacia devas konsisti el
Nur iom post iom Zamenhof solvis tiujn demando jn, pri kiuj li okupiĝis ekde siaj plej junaj jaroj. Lia grandioza verko estas sendube rezulto de eksterordinara talento, sed same tiel ankaŭ de sen- fina pacienco kaj diligento. En la komenco la kom- plikaj gramatikoj de la lingvoj, kiujn li sciis, kaj iliaj dikegaj vortaroj timigis lin. Kelkfoje li efek- tive malesperis, sed ĉiam denove li provadis, kre- adis, serĉadis la solvon. Lernado de la angla lingvo montris al li, ke eblas simpligi la gramatikon ĝis maksimumo. Hazarda rimarko de surskribo "suker- aĵejo" donis al li la ideon kiel, per bone planita sistemo de afiksoj, solvi la problemon de tro multaj vortoj. Restis ankoraŭ la demando de la vort- radikoj. Unue li pensis, ke la vortojn oni povas tute simple inventi. Nur poste li rimarkis, ke granda nombro da vortoj jam internaciiĝis en la nor- mala evoluprocezo de la lingvoj. „Mi baldaŭ rimarkis — li skribis al Borovko — ke la nunaj lingvoj posedas grandan provizon da pretaj vortoj jam internaciaj, kiuj estas konataj al ĉiuj popoloj kaj faras trezoron por estonta lingvo internacia — kaj mi kompreneble utiligis tiun ĉi trezoron."
Surbaze de tiuj principoj, kies ĝustecon li mem elprovadis dum multaj jaroj tradukante kaj verk- ante en sia lingvoprojekto, la fundamento de la Internacia Lingvo ricevis sian definitivan formon. Cio en tiu fundamento estas bone pripensita kaj antaŭe elprovita en la praktiko. Ĉio celas krei ba- zon de plena lingvo, efektive internacia laŭ sia interna strukturo kaj ĝis maksimumo facila. Tial, ekzemple, Esperanto havas fonetikan ortografion. Tial en ĝi ĉiu elemento ricevis difinitan signifon kaj la tuta lingvo aglutinan karakteron kun plej simpla gramatiko. Per la sistemo de afiksoj la Internacia Lingvo akiris vastajn eblecojn de subtila derivado. Tio unua vide kelkfoje iom ĝenas la t.n. „tujan kompreneblecon", per kiu kelkaj pseŭdo- sciencaj fabrikantoj de novaj projektoj provas blufi personojn parolantajn plurajn okcidenteŭropajn lingvoj n, sed ĝuste tio donas al la lingvo multe pli grandan,
La moto „Рог ke lingvo estu tutmonda, ne suficas ĝin nomi tia", presita sur la kovrilpaĝo de la unua lernolibro, entenas fundamentan principon de unuaranga graveco.
2. Lingvo estas
Laŭ tiu korekta principo la lingvo efektive evo- luis „per tiu sama natura vojo", per kiu evoluas „ĉiu alia lingvo", kiel diris Zamenhof en la jaro 1910. Sed li povis prave konstati jam en 1908: „Nia lingvo konstante pli riĉiĝas kaj elastiĝas. Iom post iom konstante aperas novaj vortoj kaj formoj, unuj fortikiĝas, aliaj ĉesas esti uzataj.Cio fariĝas kviete, senskue kaj eĉ nerimarkeble". De tiam laŭ la sama maniero la lingvo plue konsiderinde evoluis kaj samtempe fortikiĝis ĝia interna unueco kaj koher- eco pro la ampleksiĝo kaj daŭra multobliĝado de ĉiaspecaj internaciaj kontaktoj inter ĝiaj uzantoj.
3. Sendube, la lingvaj malfacilaĵoj troviĝas en la radikoj mem de la ideo de komuna supernacia lingvo. Sed tiuj malfacilaĵoj fariĝas objektivaj obstakloj kaj sentiĝas kiel tiaj ĝuste tial, ĉar oni ekkonceptas
Jam en la jaro 1878, kiam Lazaro Ludoviko estis ankoraŭ lernanto en gimnazio, li kaj liaj junaj kolegoj entuziasme kantis en la unua, ankoraŭ ne ellaborita projekto de komuna lingvo:
Malamikeco de la nacioj falu, falu, jam tempo estas! Por Zamenhof komuna tuthoma lingvo ne- niam estis celo al si mem, sed unu el la plej gravaj rimedoj por forigi la miskomprenojn, suspektojn kaj malamon inter la popoloj, por krei kondiĉojn de interkompreniĝo kaj reciproka respektado. La esenco de tiu ideo estas koncize esprimita en unu sola simpla frazo, kiun li eldiris en sia rimarkinda parolado en Bulonjo-sur-Maro tiun gloran tagon de la jaro 1905, kiam la unuan fojon en la historio de la homaro homoj de diversaj nacioj interkom- preniĝis per komuna supernacia lingvo: „Ni kon- sciu bone la tutan gravecon de la hodiaŭa tago, ĉar hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo- sur-Maro kunvenis ne Franco j kaj Anglo j, nek Rusoj kun Poloj, sed homoj kun homoj".
Zamenhof tamen ne supertaksis la rolon de la lingvo, kiel kelkfoje neinformitaj personoj klopo- das kredigi. En Genevo, en 1906, li precizigis:
„Ni ne estas tiel naivaj, kiel pensas pri ni kelkaj personoj: ni ne kredas, ke neьtrala fundamento faros el la homoj anĝelojn; ni scias tre bone, ke la homoj malbonaj ankaŭ poste restos malbonaj; sed ni kredas, ke komunikiĝado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la grandan amason de tiuj bestajoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭ- zataj ne de malbona volo, sed simple de sinnekona- do kaj de devigata sinaltrudado".
La humaneca internaciismo — hodiaŭ praktikata kaj flegata en sia plej pura formo inter la personoj parolantaj la Internacian Lingvon — estis kaj estas potenca idea fono de la lingvo. Gi donis al la Internacia Lingvo koron kaj animon, tute specialan karakteron kaj apartan fizionomion. Kaj sen tiuj neniu lingvo povas vivi, kreski kaj maturiĝi.
La tri tuŝitaj elementoj kaŭzis la plenan suk- ceson de Esperanto el lingva vidpunkto. Hi estas unu el la garantioj por la plua disvastiĝo kaj evoluo de la Internacia Lingvo, por ĝia ĉiam pli ampleksa apliko en la internaciaj rilatoj, por ĝia estonteco. Tia efektive
Cento da placoj kaj stratoj tra la mondo hodiaŭ portas la nomon de D-ro L. L. Zamenhof. Monumento j estas starigitaj al li en diversaj lokoj. Ne plu ekzistas enciklopedio aŭ strioza lingvistika verko, kiu ne mencius la iniciatinton — kiel li mem sin nomis — de la Internacia Lingvo. Ofte oni diras, ke tiu aь alia grandulo de la spirito vivas plue tra la daŭra valoro de sia verko. Sed se pri iu tiu diro estas ĝusta, tiam certe unuavice pri Zamenhof. Car li plue ekzistas kaj ekzistos en la estonteco tra la lingvo, kies fundamentojn lia gкnio donacis al la homaro kaj kiu hodiaŭ vivas en la abunda kaj daŭre kreskanta tutmonda literaturo, en la gazet- aro kaj revuoj, sur la ondoj de radio kaj ekranoj de televido, en kongresoj kaj konferencoj, en internaciaj amikaj rondoj kaj eк en familioj, sur la lipoj de miloj kaj miloj da personoj tra la mondo, alportante кien, kien ĝi penetris, almenaŭ iom de tiu bonvolemo, kiu enspiris en ĝin la nobleco de homo kun granda animo kaj profunda menso el Bjalistoko. Jes, monumentoj estas starigitaj al Zamenhof, sed la plej grandan kaj la plej belan monumenton li starigis al si mem per sia verko.
Pri la idea fono
,,La diferenзo de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenзo kaj reciproka malamikeco de la nacioj, кar tio ĉi antaŭ кio falas en la okulojn ĉe renkonto de homoj: la homoj ne komprenas unu la alian kaj tial ili tenas sin fremde unu kontraŭ la alia ... Kiu unu fojon provis loĝi en urbo, en kiu loĝas homoj de diversaj reciproke batalantaj nacioj, tiu eksentis sendube, kian grandegan utilon al- portus al la homaro lingvo internacia, kiu,
„Tiu ĉi ideo — vi кiuj sentas ĝin tre bone — estas
„La dua kulpigo, kiun ni ofte devas aŭdi, estas tio, ke ni esperantistoj estas malbonaj patriotoj.
Car tiuj esperantistoj, kiuj traktas la esperantismon kiel ideon, predikas reciprokan justecon kaj frate- con inter la popoloj, kaj ĉar laŭ la opinio de la gentaj ŝovinistoj patriotismo konsistas en malamo kontraŭ ĉio, kio ne estas nia, tial ni laŭ ilia opinio estas malbonaj patriotoj, kaj ili diras, ke la esperantistoj ne amas sian patrujon. Kontraŭ tiu ĉi men- soga, malnobla kaj kalumnia kulpigo ni protestas plej energie, ni protestas per ĉiuj fibroj de nia кого!... La esperantismo, kiu predikas amon, kaj la patriotismo, kiu ankaŭ predikas amon, neniam povas esti malamikaj inter si. Ciu povas paroli al ni pri кiuspeca amo, kaj ni kun danko lin aŭskultos; sed kiam pri amo al la patrujo parolas al ni ŝovLn- istoj, tiuj reprezentantoj de abomeninda malamo, tiuj mallumaj demonoj, kiuj ne sole inter la landoj, sed ankaŭ en sia propra patrujo konstante instigas homon kontraŭ homo — tiam ni kun la plej granda indigno nin deturnas. Vi, nigraj semantoj de mal- paco, parolu nur pri malamo al ĉio, kio ne estas via, parolu pri egoismo, sed neniam uzu la vorton ,,amo", car en via buŝo la sankta vorto „amo" mal- puriĝas".
En la kvin kontinentoj, en ĉiuj landoj, dum la jaro 1959, estas honorata la memoro de D-ro Zamenhof, iniciatinto de la Internacia Lingvo. Okul- kuracisto en Varsovio, li estas mondkonata kiel lingvisto: sur la esenca bazo de liaj laboroj, kreiĝis en 70 jaroj unu el la plej belaj monumentoj pri kiuj la civilizacio povas fieri: vivanta internacia lingvo, rezulto de la long j ara verkado de aŭtoroj el plej diversaj kulturoj, el plej malsamaj lingvoj.
L. L. Zamenhof naskiĝis en pola urbeto, Bjali- stoko, la 15-an de decembro 1859 en meze bonstata familio hebreo-pola. Lia patro estis lingvoprofesoro kaj tre frue, la juna Zamenhof estis inicita al la grandaj literaturaj lingvoj. Dank' al sia denaska lingvotalento, li bone asimilis ankaŭ la popolajn lingvojn aŭ dialektojn parolatajn de la kampar- anoj en lia apudeco. Kiel infano, li suferis pro la malamo, kiu ĵetis unu kontraŭ la alian la diversaj n gentojn de Bjalistoko : polaj burĝoj kaj rusaj ad- ministrantoj, germanaj metiistoj kaj litovaj kam- paranoj, krome hebreaj komercistoj! Lia lingvo- kompreno montris al li, ke — kvankam tio ne povas ĉion klarigi — la malsameco de la lingvoj estas unu el la plej gravaj obstakloj por pli bona harmonio inter la homoj. Kaj li ekrevis pri komuna lingvo, kiu ebligus al ĉiuj kompreni kaj esti kom- prenataj, manifesti siajn bezonojn, pensojn kaj sentojn, kiu ajn estas iliaj nacioj kaj gepatraj lingvoj, egale ĉu ili estas kleruloj aŭ scienculoj, sim- pluloj aŭ kamparanoj. Tamen, post fino de la licea tempo dum kiu li studis ankaŭ la antikvajn lingvojn, li decidiĝis dediĉi sin al medicino. Li, ĉefe en Varsovio, studas sed ankaŭ en Moskvo. Poste, li iras en Vienon por specialiĝi pri oftalmologio.
Lia vivo de specialkuracisto estas senhistoria: li praktikas en Varsovio ĝis la mezo de la Unua Mondmilito honorata de siaj kunfratoj, amata de siaj malsanuloj. Ni aldonu, ke li havis viglan kores- pondon kun kelkaj specialistoj, kiuj ne hezitis el- lerni la novan lingvon. Ni citu
Ciuokaze, Zamenhof apartenas al tiuj homoj kiuj, fakulo en unu branĉo, tamen famiĝis en alia. Multaj, kiel
Zamenhof, kun vera lingvotalento, komprenis ke jam ekzistas internacia bazo — ĉefe greko-latina — sed li ne konsideris sin sklavo de tiu bazo, kiel aliaj poste faros, sensukcese. Komuna lingvo devas utili al homoj el plej malsamaj devenoj kun lingvo- kutimoj ofte kontraŭaj. Necesis ne trudi al ili tro latinajn lingvajn apartaĵojn. Ke li sukcesis, mon- tras la disvastiĝo de la nova lingvo. Jam en 1878 unua skemo de la „lingwe uniwersala" ekzistis sed nur en 1887 post intensa tralaborado, tradukado kaj originala verkado li eldonas en Varsovio la definitivan skemon en broŝuro titolita: ,,D-ro Esperanto : Lingvo Internacia". Poste lia pseŭdonimo transiris al la lingvo mem.
Iom post iom, la lingvo disvastiĝis tra Eŭropo, precipe ekde 1905, dato de la unua Universala Kongreso de Esperanto, kiu grandaskale kaj plej evidente demonstris la vivipovecon de la lingvo. Ho- diaŭ, la Internacia Lingvo disvastiĝis al ĉiuj kontinentoj. Ankoraŭ ne oficiale akceptita ĝi tamen meritis en 1954 la agnoskon de grava internacia forumo kiel UNESKO, kiu deklaris ke Esperanto havas grandan valoron por la internaciaj intelektaj interŝanĝoj kaj la proksimigo inter la popoloj. Oni ne uzas Esperanton en ĉiuj internaciaj revuoj sed la nombro de revuoj kiuj akceptas ĝin inter aliaj lingvoj, ĉu por aperigi originalajn studojn, ĉu por aldoni resumojn kreskas de jaro al jaro. La japanoj eldonis antaŭ nelonge bibliografion de sciencaj verkoj faritaj de japanaj aŭtoroj en la Internacia Lingvo; simila sed aparta bibliografio devis esti farata nur pri la laboroj de japanaj medicinistoj. La samon oni povas diri pri internaciaj kongresoj. Sed oni devas agnoski, ke disvastiĝo de intelektaj progresoj povas esti nur malrapida. Ciuokaze la nombro de la kuracistoj, kiuj uzas la Internacian Lingvon jam estas atentinda. Ekzistas „Tutmonda Esperantista Kuracista Asocio" (TEKA). Gi eldonas revuon en Japanio: „Medicina Revuo".
Kompreneble, ne ĉiuj uzas Esperanton nur pro profesiaj motivoj. Por pli ol unu la lingvo mem estas ŝatokupo, kaj ili estas verkistoj, kiel ekzemple Kalocsay, ĉefo en hospitala servo de Budapest jam de multaj jaroj, kiu estas tutmonde konata kiel la „Princo de la esperanta poezio", aŭtoro de multaj originalaj poemoj, tradukinto de ĉefverkoj kiel ekzemple la "Infero" de Dante, aŭ "Tragedio de 1' Homo" de Madаch.
D-ro L. L. Zamenhof, oftalmologo, inciatinto de la Internacia Lingvo
de
D-ro A. Albault, Oft. (Francujo)
Resume, D-ro Zamenhof, la modesta okulisto Varsovia, la granda idealisto kaj lingvogenio, sukcesis doni al la surdamuta homaro lingvon, kiu penetris en ĉiun landon, en ĉian okupon, lingvon, kiu nun montriĝas ne nur, kiel vivanta lingvo, sed ankaŭ kiel potenca instrumento de kulturo. Se oni mezuras la valoron de homo per la fruktoj de lia kreaĵo, eĉ nur pro tio oni devas meti D-ron L. L. Zamenhof inter la plej grandaj bonfarintoj de la homaro.
Estas ĝenerale konata la favora sinteno de L. Tolstoj al Esperanto. La seio pri tiu sinteno de la granda rusa verkisto baziĝas ĉefe sur kelkaj plej konataj diroj de Tolstoj pri Esperanto, unuavice sur lia longa letero de la 27-a de aprilo 1894 al grupo da esperantistoj en Voroneĵ, en kiu li skribis:
Fakte la diroj de Tolstoj pri Esperanto tute ne estas limigitaj al tio, kio estas ĝis nun menciita en la Esperanto-gazetaro. Pli detala studo de la tuta skriba heredajo de Tolstoj montras, ke li ekde la unuaj tagoj de sia konatiĝo kun Esperanto en 1889 ĝis la lastaj tagoj de sia vivo konservis sian poziti- van starpunkton rilate al la lingvo, konfirmante tion plurfoje en diversaj formoj.
La unuan kontakton kun Esperanto Tolstoj certe havis meze de 1889, kiam li ricevis de la verkisto kaj ĵurnalisto V. V. Majnov leteron kun la aldonita lernolibro, publikigita en Varsovio en 1888. Tra- studinte ĝin, Tolstoj tuj taksis la malgrandan libreton kiel gravegan eventon, utilan por la homaro. Sendinte respondon al Majnov, Tolstoj skribis en sian taglibron la 13-an de septembro 1889:
La fakto, ke Tolstoj notis en sia taglibro la for- sendon de letero pri Esperanto, kaj ankoraŭ pli lia firma konkludo „bona verko", klare montras, ke li ne nur atente trastudis la senditan libreton, sed ankaŭ profunde pensis pri ĝia enhavo. Tion kon- firmas ankaŭ la enhavo de lia letero al Majnov de la 13-a de septembro 1889, kiun li mencias en la taglibro. En tiu letero li skribis:
Ne gravas ĉi tie la formo, en kiu esprimis sin Tolstoj — „Eŭropo kun la kolonioj inkluzive Ame- rikon", kio praktike en tiu epoko signifis preskaŭ la tutan mondon — sed gravas lia senkondiĉa aprobo de la Internacia Lingvo kaj la akcentado, ke ĝi estas nepre necesa.
En decembro, 1889, Majnov sendis al Tolstoj vortaron kaj kelkajn librojn en Esperanto. Tolstoj denove dankis al И per letero. Sajnas ke Majnov ne bone komprenis la favoran sintenon de Tolstoj rilate la Internacian Lingvon. Kiel sekvas el la postaj leteroj, Majnov atendis, ke Tolstoj fariĝos aktiva disvastiganto de la lingvo. Majnov eĉ mon- tris malkontenton, ke Tolstoj prokrastas tion. Tolstoj respondis en sia letero de la 30-a de majo 1892:
En aprilo, 1894, V. L. Kravcov, distrikta juĝisto en Voronej, petis en la nomo de la loka grupo, ke Tolstoj donu sian opinion pri Esperanto. Responde Tolstoj sendis longan leteron kun eldiroj pri Esperanto jam vaste konataj kaj menciitaj en la komenco de tiu ĉi artikolo. En tiu letero Tolstoj detale esprimas sian opinion pri la internacia lingvo ĝenerale kaj pri Esperanto speciale. Li diras, ke la enkon- duko de la Internacia Lingvo estas
Tolstoj, Zamenhof kaj Esperanto [1]
Tolstoj ne nur principe aprobis Esperanton, sed ankaŭ donis al la lingvo sian apogon. Li konsentis, ke kelkaj liaj artikoloj aperu en la gazeto „La Esperantisto". La kunlaborado de la granda verkisto, kompreneble, devis altiri la atenton de la larĝa publiko kaj fortikigi la pozicion de la gazeto. Ne- atendite, tamen, la publikigo de la traduko de la artikolo de L. Tolstoj „Prudento kaj Kredo" en lan-ro 2, 1895, de la gazeto, kaŭzis, ke la cara cenzuro malpermesis la gazeton en Rusujo. Tio estis granda bato por la ankoraŭ malforta Esperanto-Movado, car la plej granda parto de la abonantoj estis en Ruslando. Tiu fakto tre amarigis Tolstoj kaj li an- kaь sentis sin respondeca pro la malpermeso, kvan- kam, kompreneble, li neniel kulpis. En la letero de la 5-a de majo 1895 al N. N. Strahov li skribis:
Efektive, N. N. Strahov parolis pri la afero kun la poeto Appolon Majkov, kiu en tiu tempo estis prezidanto de la Komitato por Eksterlanda Cenzuro, kaj tiu promesis plenumi la peton de Tolstoj. N. N. Strahov informis Tolstoj pri sia interveno en la letero de la 6-a de junio 1895. La malpermeso estis nuligita, sed tio tamen ne savis la gazeton, kiu ĉesis aperadi en aŭgusto, 1895. En decembro de la sama jaro komenciĝis la publikigo de la revuo „Lingvo Internacia".
En aŭgusto, 1909, petita doni la permeson por publikigo en „Internacia Socia Revuo" de traduko de kiu ajn el siaj verkoj, Tolstoj konsentis kaj skribis en la letero de la 17-a de aŭgusto 1909:
La menciita artikolo de Tolstoj aperis en „Internacia Socia Revuo", 1910, n-ro 1, pp. 49—52.
Estas tre karakterize, ke Tolstoj sugestis por traduko al Esperanto precize sian raporton pri paco. La granda verkisto kaj pensulo bonege komprenis, ke Esperanto estas ligita al la paco kaj al la amikaj rilatoj inter la popoloj.
Tolstoj alte aprezis la edukan valoron de Esperanto. En siaj multaj diroj li akcentadis la gravecon koni diversajn lingvojn ne nur por akiri kaj larĝigi siajn sciojn, sed ankaŭ por la proksimigo de la homoj de diversaj nacioj. Li bone komprenis, ke ne estas eble ellerni multajn lingvojn. Tial li kon- silis lerni nur la plej necesajn. En sia letero de la 10-a de aprilo 1905 al P. I. Birjukov, li skribis:
La fakto, ke Tolstoj enmetis Esperanton en la mallongan liston de "elektitaj" lingvoj, kiujn oni devus lerni, montras la grandan signifon de la Internacia Lingvo en lia penso.
Oni rimarkos, ke en ĉiuj ĉi diroj pri Esperanto Tolstoj ĉiam parolas pri „la internacia lingvo" aŭ „Esperanto". Neniaj superfluaj, eraraj kaj kon- fuzigaj epitetoj. Tolstoj akceptas Esperanton kiel plenan lingvon, kiel instrumenton de ĉiaspeca rila- tado de la homoj de diversaj nacioj. Tia majstro de la vorto, kiel Tolstoj, tutcerte ne povis ignori la valoron de la lingvo por arta kreado, kvankam en tiu tempo ankoraŭ ne ekzistis tiel granda literaturo en Esperanto, kiel hodiaь. Tio montras, ke Tolstoj neniel dubis pri la grandaj esprimaj eblecoj de la Internacia Lingvo kaj pri ĝia plena taŭgeco por literatura kreado. Diversaj pseŭdoaŭtoritatuloj, kiuj sen ia ajn scio pri la afero donas kelkfoje „profundepensajn" opiniojn pri la kvazaŭa netaŭg- eco de Esperanto por literatura kreado (ĉar ĝi estas „artefarita" k.t.p.), agus pli bone kaj pli inteligente, se ili imitus la ekzemplon de la rusa geniulo, kona- tiĝus ne nur kun la lingvo, sed ankaŭ kun ĝia literaturo, kaj trastudus plej atente la opinion de Tolstoj.
En aliaj okazoj Tolstoj publike montris siajn simpatiojn por Esperanto. Pluraj Esperanto-organi- zaĵoj elektis lin honora membro kaj li ĉiam afable dankis. Nur duonjaron antaь sia morto Tolstoj ri- cevis leteron de V. S. Bodnarski, reprezentanto de la Studenta Ligo „Esperanto" en Moskvo, kun informo, ke tiu organizaĵo elektis lin honora membro. Tolstoj respondis la 3-an de februaro 1910, per korespondaĵo, en kiu li skribis:
La eksplicitaj diroj de Tolstoj pri Esperanto, lia konsento pri publikigo de diversaj liaj verkoj en tiu lingvo, liaj intervenoj kaj akcepto de honorigoj sendube atestas, ke li konscie, post profunda pri- penso, plene aprobis la Internacian Lingvon kaj donis al ĝi sian tutan apogon, kiam ajn li povis.
En Aŭgusto 1914 devis okazi la X-a Universala Kongreso de Esperanto en Parizo. Mia patro kune kun la patrino forveturis al la Kongreso, kvankam oni jam ĉie parolis kaj skribis pri la minacanta milito. Sed tamen ĝenerale oni ne tro kredis, ke la milito efektive povas okazi kaj certe neniu supozis, ke ĝi estos tiel serioza kaj longa. Miaj gepatroj veturis tra Germanujo kaj ili ĵus alvenis al Kхln, kiam ili eksciis, ke la milito estis deklarita inter Germanujo kaj Rusujo. Oni anoncis al ili, ke ili devas tuj forlasi Germanujon kiel civitanoj de malamika lando, car Varsovio ja apartenis en tiu tempo al la rusa registaro. Mia patro estis tamen tiel sugestiita per la penso pri la internacia раса kunveno en Parizo, ke li eĉ hezitis, ĉu li devas nepre reveni Varsovion, aŭ daŭrigi la vojaĝon al Parizo. Li supozis, ke la kongreso malgraŭ ĉio okazos en paco, kaj, post la kongreso, la milito jam certe estos finita. Sed jam li rimarkis strangan ŝanĝon ĉe la oficistoj kaj kunvojaĝantoj, kaj baldaŭ komprenis, ke la pacaj interrilatoj inter la homoj povas facile kaj rapide malaperi, kiam oni publike anoncas, ke civitano de iu lando aŭ homo de alia gento estas malamiko.
Do, laŭ konsilo de kelkaj germanaj amikoj esperantistaj, miaj gepatroj decidis reveni hejmen, kvankam la vojaĝo jam ne povis okazi per normala vojo kaj ili devis esti preskaŭ forpelitaj en iun neŭtralan landon. Estis do granda ĉirkaŭira vojaĝo tra Svedujo, en amaso da multaj aliaj, depost hieraŭ "malamikaj" fremduloj, kiuj multnombre troviĝis en tiu ĉi tempo en diversaj germanaj kuraclokoj. Tiu ĉi vojaĝo ne nur estis tre laciga kaj malagrabla por mia patro pro ne tro forta stato de lia sano, sed precipe pro la fortega morala bato, kiun li kvazaŭ ricevis, vidante la subite aperintan malamon inter la homoj, al kiuj li pre- dikis la fratecon. Kaj baldaŭ anstataŭ la internacia раса kongreso ekregis en Eŭropo internacia milito.
Li revenis hejmen kun кого rompita ne nur en senco simbola. La grava kormalsano komenciĝis efektive en tiu ĉi malgaja epoko. Malgaja li reko- mencis sian ĉiutagan laboron en Varsovio, ĉiam pli malgaja, kiam li vidis, ke la milito fariĝas ĉiam pli kruela kaj la espero pri baldaŭa fino estas pli kaj pli malcerta.
Rememoroj pri la lastaj jaroj de mia patro
de
Adam Zamenhof (Foliando) t
Kiel juna kuracisto mi jam helpadis al mia patro en lia medicina laboro. Li intends nur iom post iom enkonduki min en sian kuracistan praktikon kaj tute ne supozis, ke tio okazos subite. Kaj jen la 22-an de novembro 1914, dum la nokto, la patrino vekis min kaj, terure timigita, vokis al la patro, kiu sidis sur la lito kun vizaĝo pala kiel papero. La unuan fojon en mia vivo mi aŭdis la patron ĝemi. Li suferis pro fortega doloro de кого. Mi tuj decidis telefoni al iu sperta kuracisto inter la kolegoj kaj amikoj de mia patro, sed li energie malpermesis al mi tion fari, dirante, ke li ja mem estas kuracisto, kiu scias tre bone, ke la atako baldaŭ pasos, kaj li ne volas maltrankviligi kole- gojn dum la nokto sen vera bezono. Tamen la doloro daŭris kaj mi, malgraŭ la malpermeso, veni- gis unu el amikoj de la pitro, doktoron Kunig, faman specialiston de kormalsanoj. Kiam li alvenis, la patro jam fartis pli bone kaj forte riproĉis min pro mia malobeo. Tamen montriĝis, ke la stato de la кого estis tre grava kaj la patro estis devigita resti en la lito kelkajn tagojn. Mi dume anstataŭis la patron en lia kabineto por malriĉaj pacientoj, kiuj ĝis tiam grandamase vizitadis lin por demandi konsilon kaj kuracon kaj de tiu momento mi ne plu allasis lin al tiu vere laciga matenlaboro. Depost tiam li havis matenojn liberajn por labori nur por Esperanto, akceptis pacientojn nur dum du horoj posttagmeze kaj nun jam ne estis devigita sidi ĝis postnoktomezo apud sia skribtablo por fari sian laboron esperantan. Sed denove, kvankam pli trankvile, li laboris dum tuta tago senripoze, preskaŭ ne elirante el la domo. Vane lia zorgema edzino preskaŭ forpeladis lin ĉiutage eksteren, por ke li ĉerpu iom da freŝa aero, movigu la krurojn kaj ventumu la cerbon. Ne ekzistis interesaj lokoj por promeno en la ĉirkaŭaĵo de la strato Dzika, en la malriĉa, sed plena de bruo kaj movado juda kvartalo. Oni devis veturi malproksimen per tramo aŭ droŝko, por serĉi iom da verdaĵo kaj pura aero. Tial ni pensis, ke estus pli bone por la patro, se li loĝus ie apud ĝardeno, ĉar li certe pli volonte farus almenaŭ malgrandajn promenojn, kiuj ripozigus lin kaj bone influus la staton de lia sano. En julio de la jaro 1915 miaj gepatroj transloĝiĝis en la straton Krуlewska, apud la centra urba ĝardeno. Tie ĉi la kondiĉoj por trankvila laboro estis vere bonaj, des pli, ke la patro povis pli facile forgesila fakton, ke li ne plu estis kapabla al tiel laciga laboro, al kiu li estis alkutimigita en la malnova loĝejo. Nur malmultaj pacientoj estis allasitaj al lia kuracista kabineto kaj ili ne forrabadis al li la tempon, kiun li pli volonte uzis por sia kara ideo.
Li ofte diradis ke li estus feliĉa, se li povus labori la reston de sia vivo nur por kaj per Esperanto. Li tamen neniam bedaŭris, ke li rezignis de ĉiuj personaj rajtoj koncerne la lingvon mem, sed li esperis, ke eble per sia laboro kiel verkisto kaj tradukisto li povos gajni sufiĉe por la ĉiutaga pano.
La programo de lia tago estis tre precize ella- borita. Ciutage dum kelkaj horoj li tradukis en Esperanton la plej gravajn verkojn de la tutmonda literaturo. Estis lia intenco eldoni grandan klasikan bibliotekon, enhavantan kelkaj n paralelajn fakojn. Li supozis, ke la fako literatura povos certigi al li konstantan perlaboron kaj permesos al li samtempe okupiĝi pri aliaj fakoj, destinitaj al la lingvaj esploroj, meditoj kaj rememoroj, priparoloj pri filozofiaj kaj etikaj demandoj.
La ideo de homaranismo multe okupis mian patron en tiu ĉi epoko. Li revis pri fondiĝo de "neŭtrallingva kulturejo, kie la adeptoj de la pure homa etiko povus kuniĝi por diskuti pri diversaj demandoj. Dume li intencis aranĝi "akcepttagojn" por tiu ĉi ceio. La simpatiuloj de la ideo kolektiĝus por amikaj interparoladoj "por ekzerci la koron kaj spiriton".
La rompo de ĉiuj internaciaj rilatoj, kaŭzita per la milito, estis tre peniga por la aŭtoro de Esperanto, alkutimigita al la intensa interŝanĝo de ideoj kun samideanoj de la tuta mondo. Li tre suferis pro la perforta izoleco, kvankam kelkaj esperan- tistaj amikoj ofte lin vizitadis. Inter tiuj amikoj la plej ĝojiga estis ĉiam Grabowski, kiu en tiu tempo tradukis "Sinjoron Tadeo" de Mickiewicz kaj de tempo al tempo vizitadis mian patron, por tralagi la novajn ĉapitrojn de tiu ĉi majstra verko. Lia entuziasma deklamado de la vere belsona traduko treege interesis mian patron, ĉar en la buŝo de Grabowski Esperanto efektive vivis kaj brilis. Ankaŭ la belege konstruitaj kaj libere flu- antaj paroloj de Leo Belmont faris al la patro grandan plezuron. Tre ĝoje vidita gasto estis profe- soro Odo Bujwid, la universitata kolego de mia patro kaj lia granda amiko kaj fidela samideano. Kun Wiesenfeld li tre volonte diskutadis pri lingvaj demandoj. Kelkaj aliaj samideanoj de tempo al tempo forpeladis la ombron de izoleco; inter ili estis la tiama havena komandanto de Varsovio dum germana okupado, maj oro Neubarth. Sed neniam mia patro ĉesis esti optimisto kaj ĝis la lasta momento de sia vivo forte kredis, ke baldaŭ la terura milito cedos la lokon al la forta kaj frata kunlaborado de ĉiuj popoloj.
En sia laboro li estis tre regula kaj sistema. Lia ĉiutaga tasko estis antaŭfiksita kaj devis esti nepre plenumita : tiom da paĝoj de traduko ciutage, tiom dum la monato. Mi ofte admiris la akuratecon, kun kiu la laboro estis finita laŭ la dato notita en la kalendaro je la komenco. Kaj se ekzemple tri tagoj estis fiksitaj por ĝoja ripozo post la fino de la traduko de la Biblio, la fabeloj de Andersen jam estis sur la skribtablo precize en la kvara tago. Sed baldaŭ la kormalsano ĉiam pli ofte malhel- padis la regulan laboron ĉe la skribmasino. De tempo al tempo li devis resti kelkajn tagojn en la lito por fortigi la koron. Sed li ne povis resti eĉ unu tagon sen laboro. Lia cerbo ne toleris ripozon. Kaj eĉ malsana, li faris notojn en malgranda poŝ- kalendaro, kiu ĉiam troviĝis sur la noktotablo. Kaj se foje ni singarde volis eniri en lian ĉambron, por rigardi ĉu li dormas aŭ eble ion bezonas (li neniam mem vokis iun), ni preskaŭ ĉiam vidis lin kun krajono en la mano. Li ĉiam meditis, notis, for- strekis, denove skribis, laŭ la devizo, ke oni ĉiam devas noti bonajn pensojn, ĉar alie oni ilin facile forgesas.
Li multe fumis, kaj la kuracistoj malpermesis al li la fumadon, pensante, ke tiamaniere oni pli bone subtenos la forton de lia кого. Li efektive ĉesadis fumi kelkajn fojojn, kaj en la kalendaro ni trovas kelkfoje la noton : "lasta fumado". Sur unu karteto ni trovas surskribon : Ne fumis 20.111. — 3.V.... 20.V. — 27.V.... 12.VII — 25.VII.
15.VIII. — 25.VII Tiuj notoj estis faritaj en
la jaro 1916. Sed tiu senigo de cigaredoj estis por li vera sufero, eble ne tiom pro la kutimo mem, sed precipe pro tio, ke li tute ne povis labori sen fumado. Tio estis la sola kaŭzo, ke post kelkaj tagoj aŭ semajnoj li denove rekomencadis fumi, dirante ke li preferas vivi iom pli mallonge kaj ion krei, ol vivi longe, sed senutile. Se li tamen tiel ofte ĉesadis la fumadon, tio pruvas nur, ke la ripetaj atakoj de kordoloro estis sufiĉe gravaj.
La lastaj semajnoj de lia vivo estis por li tre malĝojaj. Li denove jam ne fumis, sed ankaь ne plu faris notojn en sia kalendaro, ĉar, devigita resti en lito pro grandaj suferoj, li estis tiel malfortigita, ke estis al li malfacile iom skribi. Kvankam li neniam plendis, ĉar li ne volis, ke iu alia ankaь suferu, kiam li suferas, tamen li aspektis tiel mal- ĝoje kaj kompatinde, kiel neniam ĝis tiam ni lin vidis. Sed ŝajnas, ke ĝis la morto li ne tiom pensis pri si mem, kiom pri sia kara ideo, per kiu li volis feliĉigi la homaron, kaj li sentis sin vere malfeliĉa, ke pro la malsano li ne plu povis plenumi sian ĉiutagan taskon, kiu devis konduki lin al la venko.
La lastan tagon de la vivo li fartis pli bone, ŝajnis al li, ke li denove povos rekomenci la laboron, kaj tiu penso bone influis lian humoron. Sed lia кого ĉesis bati, eble en la momento, kiam li pensis :
Ho, mia kor', ne batu maltrankvile
La fakton, ke mi estas petita, estimataj ge- sinjoroj, elparoli ĉi tie kelkajn vortojn, mi eble rajtas interpreti tiel, ke oni deziris, en ĉi tiu festo dediĉita al la memoro de rimarkinda personeco kaj lia vivoverko, aŭdi ankaŭ la pensojn de lingvisto, kiu ne mem kalkulas sin inter la faktaj esperant- istoj.
La problemo pri mondlingvo ja sendube estas hodiaŭ multe pri urĝa oi tiam, kiam Zamenhof kreis Esperanton. Kaj tamen ni ankoraŭ estas tre malproksimaj de la racia solvo.
La kapturniga evoluo teknika de la lastaj tempoj multe proksimigis la popolojn unu al la alia, kaj malgraŭ la militoj kaj malamikecoj la bezono de internacia komunikado kreskis egalpaŝe kun la eblecoj. La gazetoj, kun grandega disvastiĝo, atin- gas sian legantaron eĉ en la plej malproksimaj regionoj, en la daŭro de kelkaj horoj, kaj la paro- lata, viva vorto povas trafi sian aŭskultanton kie ajn. Estu kio ajn la enhavo de nia esprimo „homa kulturo", ĝian plej profundan esencon verŝajne respegulas la konstanta batalo kontraŭ la katenanta efiko de la spaco kaj tempo. Ni povas diri, ke almenaŭ la voĉondoj de radiodisaŭdigo venkis la limojn en la spaco, kaj la delikataj metodoj de konservado de homa voĉo estas trofeoj el la kam- panjo kontraŭ la tempo. Tio, kion ni hodiaŭ parolas kaj diras, povas esti reproduktata preskaŭ same freŝe kaj klare post kiel ajn longa tempo. Tio, kion ĝis nun la tempo malaperigis en efemera momento, povas nun vivi jaron post jaro, teorie tiel longe kiel la homo kaj lia kulturo. En la mondo de lingvo kaj lingvoj tio estas netakseble grava. La konstan- tan ŝanĝiĝon kaj malkonverĝadon anstataŭas kon- serviĝo kaj intersimiliĝo. La studanto de la lingvo- historio scias el la spertoj de sia ĉiutaga laboro, kion tempo kaj spaco signifas en la vivo de lingvo. Kiam la geografiaj kontaktoj rompiĝas aŭ mal- fortiĝas, la kohereco de la lingvo neeviteble dis- bloviĝas. Ekestas konstante novaj dialektoj, kaj la diferencoj povas tiom kreski, ke anstataŭ unu lingvo ni havos plurajn. En la fluo de la tempo siaparte la malfortiĝo de la ligoj inter la gene- racioj havas saman rezulton. En kelkaj jarcentoj la lingvo povas tiel malsamiĝi, ke nur lingvo- sciencisto kapablas vidi la komunan trunkon.
La presarto kaj efika instrua sistemo jam longe influis stabiligante la lingvojn. Ni ja povis konstati, kiel la dialektoj malaperas antaŭ niaj okuloj, kaj ilin anstataŭas komuna nacia lingvo. Sed nur la lastatempa progreso de la tekniko kreis la ple- najn premisojn por tiu evoluo. Sekve, ni povas diri, ke la eksteraj premisoj por la solvo de la mond- lingva problemo jam ekzistas: la ekzisteblo de komunlingvo, kiu restas konstanta je la fonetika sistemo kaj gramatika strukturo, estas garantiita. Ni ne plu bezonas timi, ke la lingvo baldaŭ ree dis- dialektiĝos.
Sed ĉu estas same kio koncernas la in terna jn premisojn?
Pri la Mondlingva Problemo '
de
Prof. D-ro Paavo Ravila (Finnlando)
Por respondi al tiu demando, ni devas klarigi al ni kelkajn fundamentajn faktojn. Lingvo kaj kulturo estas nedisigeble interligitaj. La vera kaj ne- falsa interpretanto de nacia kulturo povas esti nur la propra gepatra lingvo. Forlaso de la hejma lingvo signifas samtempe rezignon pri sia nacieco. Certe oni povus imagi, ke simile kiel la gentoj kun- fandiĝis en naciojn, la nacioj iom post iom formus pli grandajn unuojn, tiel ke fine en estonteco nas- kiĝus vera tutmonda ŝtato baze de kohera tutmonda kulturo kaj unusola tutmonda lingvo. Ci tiaj piaj kosmopolitikaj utopioj tamen estas de sama klaso kiel la revoj pri mil j ara regno. Ni vidas hodiaŭ fortajn tendencojn krei koheran Eŭropon, sed serioza propono pri tio, ke ĉi tiu tre esperinda celo estu atingota per malaperigo de naciaj unuoj kaj sur bazo de unu sola tuteŭropa lingvo, ne ekzistas. La angla lingvo ne povas, pli ol la franca aŭ la germana, respeguli la tutan eŭropan kulturon; ĝi reprezentas nur unu flankon, certe gravan, de la eŭropa kulturo. Eĉ nordlanda solida kohereco ne estas planebla sur tiu bazo, ke la norvega, dana kaj sveda lingvoj estu kunfandotaj en unu lingvon. Se iu premisus tian aspiron kiel bazon de la kun- agado, li farus veran ursan servon al la solida kun- laboro. La popoloj, kiuj atingis certan gradon de matureco, insiste gardas kun plena rajto sian hejm- an lingvon kaj ne volas eĉ pridiskuti tian pers- pektivon, kiu signifus la malaperon de la nacia lingvo. Samtempe, kiam la malgrandaj naciaj lingvoj sekurigis al si pozicion, la nombro de la grandaj Kulturlingvoj rapide kreskas. La vekiĝo de la aziaj popoloj kun centmilionoj da membroj estas fakto, kaj iliaj lingvoj postulos kaj akiros baldaŭ gravan pozicion en la internacia vivo. La leviĝon de la rusa lingvo inter la plej gravajn grandajn lingvojn de la mondo nenio povos kontraŭstari. En ĉi tiuj cirkonstancoj laŭ mia kompreno nenio kromplanlingvo povas certigi vastan, universalan komu- nikadon inter ĉiuj popoloj. Kaj precipe el la vidpunkto de malgrandaj nacioj ĉi tio estas ekstreme grava. La sintrudo de fremda, vivanta nacia lingvo en dominantan pozicion en la vivo de malgranda lando signifas fakte la iom-post-ioman morton de ĝia nacia kulturo. Car oni ne imagu, ke la fremda lingvo venos nur kiel lingvo, ĝi kunportas sian kulturon, car, kiel mi diris, lingvo kaj kulturo estas nedisigeble interligitaj. Pro tio devus precipe la malgrandaj nacioj, kiuj amas sian sendepende- con, forte favori la aferon de planlingvo.
La memcentra misia fervoro de ni, eŭropanoj, kiuj opiniis ke la eŭropa kulturo kiel tia estus taьga kaj sufiĉa por ĉiuj popoloj de la mondo, suferis lastatempe grandan malvarmiĝon. Ni devis konstati, ke la vekiĝo de la popoloj bazas sin sur ilia propra tradicio, kiu en kelkaj okazoj estas multe pli grandaĝa ol la nia. Ekzistas tamen tere- noj, sur kiuj la eŭropa kulturo fakte estas agnos- kita kaj aprobita kiel universale taьga. Mi celas la sciencon kaj teknikon. Neniu popolo povas atingi internacian nivelon de plenvaloreco, se ĝi ne en- korpigis al si ĉi tiujn eŭropajn atingojn. Kaj car la terminologio de scienco kaj tekniko estas esence grek-latina, oni povas diri, ke planlingvo, kiu kon- struas sian vortaron baze de tiu heredaĵo, havas certan rajtigon al vera universaleco.
La solvo de la mondlingva problemo estas en la manoj de ŝtatistoj kaj ne de la ling visto j. La esperantistoj montris per sia neprofitema kaj Ide- ala laborado, ke ili povas proponi taŭgan instru- menton, konstruitan sur ĝustaj principoj. Estas bedaŭrinde, ke de flanko de tiuj, kiuj direktas la sorton de la nacioj, oni montris malmultan intere- son al ĉi tiuj problemoj. En la jaro 1886 Friedrich Nietzsche antaŭ ' ris, ke oni konstruos, en mal- proksima estontt o, novan lingvon, kiun oni uzos unue en la komerco, poste en la intelekta kunlaboro de ĉiuj popoloj. Tiel okazos, li diris, same certe, kiel la aerveturado foje estos realigita fakto. La flugado estas hodiaŭ ĉiutaga, sed la urĝa problemo pri mondlingvo ankoraŭ atendas sian solvon. As- pektas en la nuna momento, ke la homoj pli frue trovos vojon tra la spaco al novaj planedoj ol la rektan vojon al siaj najbaroj.
Pri la evoluo de la Internacia Lingvo
„Kion ajn vi devos fari, prezentu al vi de nun ĉiam, ke la iniciatoro de la lingvo jam ne ekzistas, ke ekzistas nur la lingvo mem kaj ĝia popolo (la esperantistoj). La nuna vortaro de nia lingvo estas multege pli riĉa ol la vortaro de ĉia juna, ankoraŭ ne sufiĉe potenca popolo; sekve se en tiuj lingvoj rapida riĉigado de la lingvo per fortoj komunaj iras tre facile kaj rapide, des pli facile ĝi iros en nia lingvo".
„La evoluado de la lingvo fariĝos plej kredeble nur per tiu sama natura vojo, per kiu ĝi fariĝis en ĉiu alia lingvo, t.e. per la senrompa vojo de neo- logismoj kaj arĥaismoj'.
„Vi diras, ke la aperado de novaj vortoj faras la lingvon pli malfacile ellernebla. Sed kial? Ili ja tute ne elpuŝas la antaŭajn vortojn kaj ne ŝanĝas en io la ĝisnunajn principojn de la esperanta vort- farado. Ili ja servas nur por la okazoj de efektiva
„Ciu, kiu legis la antaŭparolon de la „Fundamento de Esperanto", scias tre bone, ke ĝi ne sole ne prezentas ian baron kontraŭ la evolucio de la lingvo, sed kontraŭe, ĝi donas al la evolucio tian grandegan liberecon, kiun neniu alia lingvo jam posedis eĉ parte ... Se la esperantistoj ĝis nun tre malmulte faris uzon de tiu granda libereco, kiun la Fundamento al ili donas, ĝi ne estas kulpo de la Fundamento, sed ĝi venas de tio, ke la esperantistoj komprenas tre bone, ke lingvo, kiu devas trabati al sia la vojon ne per ia potenca dekreto, sed per laborado de amasoj, povas disvolviĝi nur per tre singarda vojo de natura
Pri efekto en la senfigura senco de la vorto ni kutimas paroli nur en tekniko, pensante pri la efiko ricevita kompare kun la energio uzita. Gis niaj tagoj neniu pensis pri tio, ke ankaŭ lingvo estas instrumento de homa agado, pri kies efekto oni povas paroli.
Cio, kion ni konas pri la est'ĝo de Esperanto montras, ke D-ro Zamenhof pli ::ekvis intuicion ol teoriajn rezonadojn kaj konkludojn. Intuicie ankaŭ la lernanto de Esperanto estas ravata per la genia konstrukcio de la lingvo kaj ĝuas pri la rapida progreso, kiun li faras iom post iom ekposedante ĝian sistemon de esprimado.
Same intuicie prijuĝas la pedagogoj la lernadon de lingvoj. Antaŭ nelonge okazis en Stockholm konferenco de la instruistoj de modernaj lingvoj, kie la centra problemo estis la instruado de la angla lingvo. Instrua konsilanto Birger Thoren menciis en sia referato, ke la kompreno de ordinara angla teksto (sen fakaj terminoj) postulas mini- mume konon de 10.000 vortoj (el la 25.000 plej ordinaraj); el tiuj la svedaj abiturientoj tamen konas nur 7000, kaj eк el tiuj nur 3000 aktive, dum la resto, 4000, estas konataj nur pasive, tio estas per la helpo de kunteksto. En la kadro de la nuna instrua plano oni tamen ne povas pligrandigi la kvanton de lecionoj por la angla lingvo, pro kio estus gravege koncentri la instruon al la vere kerna vortaro.
En la citita informo estas pluraj neprecizaj detaloj. Antaŭ ĉio ne estas precizigita, kion signifas. "kompreno". Eк en "ordinara" teksto kelkfoje — estu tre malofte — aperas vorto kiu ne apartenas al la 25.000 "plej ordinaraj" vortoj, kaj la sola bazo por Ia prijuĝo de Ia grado de kompreno estas studo de la kvoto de nekonataj vortoj renkontataj en hazarde alektita, sufiкe ampleksa teksto. Tio signifas statistikan studon de la lingvo, kiu ja donas ne absolutajn sed probablajn rezultojn, sed tamen multe pli ekzaktajn ol nura intuicia prijuĝo.
Mi ne intencas enprofundiĝi en la detalan studon, pri kiu mi povas aludi al mia studo en "Esperanto- logio", 1.1. (1949). Sed ni faru komparon inter la angla kaj esperanta lingvoj sur la bazo de rezultoj deriveblaj per la vortstatistiko. Por tiu ceio mi donas tabelon jenan : Resto de nekonataj vortoj
en ordinara teksto
Lernitaj vortoj
Angla
Esperanto
16%
1400
550
10
2350
790
7
3000
965
3,2
4700
1400
1,0
7000
2000
0,25
10000
2800
0,15
?
3000
La ekzemplaj ciferoj estas elektitaj parte por povi kompari ne nur saman kvoton de kompreno, sed ankaŭ la efekton кe kono de sama vorttrezoro.
La supre citita plej granda nekompreno (16%) signifas ja tute nekontentigan staton de kompreno : la legado de verko, kie кiu sesa vorto devas esti serкata el vortaro, estas tro peza kaj malkuraĝiga eк por lernanto. Sed aliparte, montriĝis, ke eк tiel malgranda lingvoscio, se la konataj vortoj vere estas elektitaj el la plej of te bezonataj, donas la eblecon interkompreniĝi en simplaj, кiutagaj temoj. Guste кi tie la bezona vorttrezoro angla kaj esperanta ne estas strikte kompareblaj, ĉar laŭ la esploroj de Thorndike jam la 850 plej oftaj anglaj vortoj havas sume pli ol 21.000 sencojn, dum la 550 bazaj vortoj de Esperanto estas praktike po unusencaj. Des pli okulfrapa estas la konstato, ke jam tiu vortnombro, 1400, kiu en angla lingvo sub certaj kondiкoj donas la eblecon al apenaь kon- tentiga кiutaga babilado, en Esperanto sufiкas por facila legado de ordinara teksto (3,2% da nekonataj vortoj, el kiuj la plej multaj estas tn. internaciaj kulturvortoj).
Se ni nun revenas al la referato de Thorйn, la svedaj abiturientoj (verŝajne tiuj, kiuj bone pro- gresis en la studo de angla lingvo) aktive posedas 3000 vortojn kaj kapablas laŭ la kunteksto diveni la sencon de pliaj 4000. Per tio ili atingas tion, ke la mankanta kompreno restas кe 7%, rezulto, kiu en Esperanto estas ricevebla per la kono de malpli ol mil vortoj. Se ni kuraĝas supozi, ke la plej intelektaj lernantoj pli-malpli posedas la 10.000 vortojn, kun ili povas en Esperanto konkuri lernanto, kiu konas 2800 vortojn. La rezulto, nekom- prenata resto de 0,25% (2-3 vortoj el mil tekst- vortoj), fakte jam signifas posedon de la lingvo. Sed se oni en la lernejo povas atingi la aktivan konon de 3000 anglaj vortoj apud la enkapigo de ĝia gramatiko (12424 formoj laŭ Thorndike) kaj vasta kolekto de fiksaj dirmanieroj, kiom pli certe oni atingus la aktivan posedon de 2800 esperantaj radikvortoj, apud ĝia simpla gramatiko kaj vort- farado, sen la fiksaj frazkonstruoj.
Ne estas necese en кi tiu okazo studi la rimedojn, per kiuj la efekto de Esperanto estas atingita. Sufiкas al ni konstati, ke ĝi estas, baze de la vortaro sole, kelkdekoble pli granda ol la efekto de angla lingvo, kiu tamen ĝenerale estas konside- rata unu el la plej facilaj el la historie evoluintaj lingvoj.
La Gкnio de Zamenhof: Efekta Lingvo
de
Vilho Setalг (Finnlando)
La fakto, ke Zamenhof atingis tian rezultaton surbaze de intuicio, klare pruvas la genion de lia spirito.
Ankoraŭ tre juna estas la Teorio de Komunikado aŭ Teorio de Informo. La grava artikolo de Claude Shannon, la ĉefa bazo de tiu teorio, publi- kiĝis en la jaro 1948. Tamen estas jam evidente, ke ĝi malfermas novajn horizontojn por la ling- vistiko, kiel por multaj aliaj studoj, kaj eble precipe por la interlingvistiko.
Shannon estis dungito de la konata Bell Telephone Laboratories, kaj lia matematika teorio kreskis el longa studado de telegrafaj, telefona j kaj similaj komunik-sistemoj. Sed ĝi estas tiom ĝenerala, ke al studantoj de lingvistiko, de seman- tiko, de psikologio, kaj al multaj aliaj ĝi ofertas novajn konceptojn. La prezo de tia gajno estas, ke la studanto lernu novan vidpunkton kaj novan metodon de analizo por sia scienco.
Laŭ tiu vidpunkto, ia ajn sistemo de komuniko konsistas el specifaj partoj. La
Kiajn sistemojn oni povas studi en tiu maniero ? Ne nur telefonsistemojn, sed grandegan nombron da naturaj kaj artefaritaj komunikiloj. La sentor- ganoj, la nervo j kaj nerveroj, kaj la cerboj de animaloj kaj de homoj estas tiaj komunikiloj. Verkinto kaj leganto, direktanto kaj laboranto, ŝakludantoj, luktantoj — ĉiam ni komunikas, kaj niajn komunikojn oni povas analizi. Kaj el ĉiuj komunikiloj, eble la plej gravaj estas niaj lingvoj.
Tio, kion oni komunikas, estas informo; kaj informo estas la okazo de unu stato el la aro de okazeblaj statoj. Devas ekzisti almenaŭ du stato j, kiujn povas distingi la ricevilo. En simpla tele- grafio, la cirkvito dum iu momento estas aŭ fer- mita aŭ malfermita. La du alternativajn statojn oni uzas laŭ aranĝitaj daŭroj kaj ordoj por komu- niki informon. Simile ĉe la nervsistemo ĉiu nervero dum iu momento aŭ kondukas aŭ ne kondukas nerv-signalon.
La elekto de unu el du alternativoj devas esti la plej simpla unuo de informo. Oni nomas ĝin in- formero, aŭ per la angla vorto
La parolanto de homa lingvo elektas siajn vortoj n kaj frazojn ne el du alternativoj, sed el multaj vortmiloj. Tamen por lingvo-analizo oni povas redukti tiun sumon per variaj metodoj. La literoj de iu alfabeto aŭ la fonemoj de iu parolata lingvo ordinare havas nombron malpli grandan ol 50. Se alfabeto konsistas el 32 literoj, kaj se aŭtoro elektas unu el tiuj, lia ago egalas al kvin sinsekvaj elektoj du unu el du alternativoj. Komuniki tiun literon estas komuniki kvin informerojn.
Tia estas la situacio, se nia aŭtoro verkas ĉifraĵon, kaj se la perdo de nur unu liter o ja sig- nifas perdon de informo. Sed la plejparto de aŭtoroj verkas en niaj ordinaraj lingvoj ! Se nia aŭtoro skribas, "Estimata sinjorin—," ni estas preskaŭ certaj ke la venonta litero estos "o". Tiu litero "o" alportas al la leganto ne kvin informerojn sed malgrandan frakcion de informero. Gi estas plej parte supйrflua.
Sed supozu nun, ke envenas "bruo" en la siste- mon. Eble, kiam ni legas la skribaĵon, la papero estas makulita. Mankas kelkaj literoj, kaj la res- tantaj literoj povus esti parto de iu el kvar vortoj. Se ni nun vidas alian literon, kaj se tiu litero difinas por ni, kiu el la kvar vortoj estas skribita, ĝi donis al ni du informerojn.
Tamen oni devas ankaŭ rekoni la fakton, ke ordinare la kvar vortoj ne estas samofte uzataj. Eble unu el ili estas tiom ofte uzata, ke ties okazo estas tiom probabla, kiom la okazo de iu ajn el la aliaj. Difini tiun vorton do estas aldoni ne du sed nur unu informeron.
Laŭ tiaj analizmetodoj oni povas kompari laŭ multaj aspektoj variajn komuniksistemojn kaj lingvojn, ĉu skribatajn ĉu parolatajn. Oni apenaŭ komencis la taskon, kompari en tiu maniero la ĉefajn lingvojn de la mondo. Estas evidente, ke por ekzakta analizo ni devas havigi al ni almenaŭ provizorajn mezurojn de la relativaj oftecoj de la vortoj, la silaboj, kaj la literoj aŭ fonemoj en iu lingvo. Multsignifa parto de la granda tasko estas la kompara studado de Esperanto, la vivanta internacia lingvo. Nun oni povas plezure raporti, ke lastatempe aperis en
Esperanto kaj la Teorio de Komunikado
de
Preston Davis, (Usono)
Konsideru la superfluecon. Kiel ni notis ĉi-supre, nur ĉifro havas la plenan efikecon, kiun permesas la alfabeto aŭ signaro, kiun ni uzas. Per ĉifra skribsistemo ni povus plej rapide elsendi informon,sen superflueco. Similas iom al ĉifroj la variaj, preskaŭ forgesitaj projektoj de "lingvo filozofia", kies silaboj aŭ literoj unuope portas la signiferojn de vorto.
Kial la homaj lingvoj, inkluzive de Esperanto, havas superfluecon ? Unue ni devas demandi: Kiom rapide la homa ricevanto povas akcepti kaj uzi informon ? Uzante nesuperfluan lingvon, oni devus paroli tre malrapide por esti komprenata.
Alia demando koncernas bruon. En ĉiujn agojn de komuniko povas eniri eraroj aŭ miskomprenoj. La aŭskultanto aŭ leganto de filozofia lingvo sen- dube ofte demandus : "Kion ? Kion li diris ?" Do ankaŭ tial la parolanto devus malrapidigi sin.
Internacia helplingvo devas esti uzata de ĉiaj personoj kaj de multaj, kiuj ne ankoraŭ bone komprenas ĝin. Do ĝi devus posedi pli ol ordinaran superfluecon. Gi devus esti malpli "efika" sistemo, ol la plejparto de la naciaj lingvoj. Precizajn ciferojn pri la superflueco de Esperanto oni ne ankoraŭ havas, sed verŝajne ĝi superas la superfluecon de iu nuntempa eŭropa lingvo.
Oni jam rimarkis, ke en cirkonstanco de granda bruo, Esperanto estas pli komprenebla ol aliaj lingvoj. Tiun rezulton oni povas antaŭdiri ne nur pro ĝia klara fonetiko sed ankaŭ pro la pligranda superflueco de Esperanto.
Kun sia preciza vortaro, Esperanto tre taŭgas por eksperimentoj. Ekzemple, la silabo
La samaj aspektoj de la Esperanta vortaro, inter aliaj faktoroj, taŭgigas ĝin por meĥanika tradukado per la grandaj elektraj kalkulmaŝinoj. Sciencistoj en Usono, Britujo, kaj Sovet-Unio serioze atakas tiun entreprenon dum la lastaj jaroj. Komence ili atentis la teorie ĝeneralajn problemojn de tradukado kaj la specialajn malfacilaĵojn de unu aŭ alia lingvoparo, ekzemple en la traduko el la rusa en la anglan lingvon. Sed lastatempe oni aŭdas, ke en la konata RAND-Korporacio oni maŝintradukas Esperanton. Ni devas nur momente konsideri la regulecon de Esperanto, ĝian simplegan gramati- kon, ktp., por konstati la grandan avantaĝon, kiun ĝi prezentas al la meĥanika tradukado.
En meĥanikaj procedoj oni ne bezonas superfluecon, car la brunivelo estas ordinare malalta. Versajne oni povas enĉifrigi Esperanton tiama- niere, ke ĝi estu ne nur preciza sed ankaŭ tre ŝparema komunikilo por samtempa telegrafado kaj traduko. Ankaŭ ŝajnas, ke la tradukado el nacia lingvo en Esperanton, kaj inverse, fariĝus multe pli facila ol la tradukado inter du naciaj lingvoj.
Tiel oni povas antaŭvidi la tagon, kiam maŝino en Romo ricevos itallingvan tekston, tradukos kaj elsendos ĝin en Esperanto-ĉifro per radio-ondoj. Maŝinoj en ĉiuj mondpartoj ricevos la signalojn kaj tuj maŝinskribos la tekston, ĉiu en sia hejma lingvo. En la kreado kaj uzado de tiaj maŝinoj, la teorio de komunikado estas tre grava.
Do la teorio de komunikado povas prezenti al la lingvo-scienco novajn konceptojn kaj novajn faktojn. Al la Internacia Lingvo ĝi povas alporti eĉ pli gravan rolon : eble ne nur niaj infanoj sed ankaŭ niaj maŝinoj baldaŭ parolos Esperanton !
(originala poemo de L. L. Zamenhof)
V.
L. L. Zamenhof - Pionira Poeto
de
Marjorie Boulton, M.A., Б. Litt. (Anglujo)
La fundamentaj, intimaj motivoj de poetoj estas, verŝajne, emociaj, kaj laŭ la ĝisnunaj psikologiaj esploroj pri poezikreado, tiuj motivoj kaŝiĝas, grandparte, vualitaj en la ombra regiono de la subkonscia menso. La poeto ordinare havas du plenkonsciajn motivojn : deziron esprimi ion bel- forme, malŝarĝi la psikon per komunikado de iu emocio, iu emocia konflikto, iu forta impreso, iu intelekta dilemo, kaj tiel plu; kaj deziron kvazaŭ ludi inter vortoj, bredi metaforojn, kunmeti intere- sajn sonojn, fari semantikajn eksperimentojn per pensasocio kaj aliaj rimedoj. Ciu granda poeto posedis forte individuecan personecon, plus fortan perceptemon pri la detalaj karakteroj de sonoj kaj vortoj.
Flankaj, aldonaj motivoj tamen ne mankas. Inter la ambicio al renomo, la deziro plaĉi al alia persono, la intenco servi al Dio aŭ al iu politika, etika aŭ religia celo, la venĝosento de la persona satiristo kaj la sorĉemo kiu, kvankam primitiva, eĉ hodiaŭ iom rilatigas aŭtentikan poezion kun magio, troviĝas la flanka motivo de lingva patriotismo. Tiun motivon pluraj gravaj poetoj konsciis plene, eĉ deklaris : ekzemple Milton kaj Dante verkis parte latine, kaj iliaj poemoj respektive ang- laj kaj italaj konscie celis (kompreneble inter aliaj celoj) honori la nacian lingvon, ankoraŭ ne esti- matan samnivele kiel estis la latina.
Cent jarojn post la naskiĝo de L. L. Zamenhof, aŭtoro de la Internada Lingvo, Esperanto, kaj pli ol sepdek jarojn post la apero de Esperanto en la mondo, ni povas serioze konsideri la surprize esti- mindan kvanton de poemoj verkitaj originale en la Internada Lingvo. La lingva motivo — kvankam pri lingvo ne nacia sed internacia — estis ekde la komenco, kaj ankoraŭ restas, aparte forta inter Esperantaj verkistoj.
Esperanto vivis, vivadas kaj estas nun uzata de multaj homoj same efike kaj tute same naturece kiel la naciaj lingvoj, car la kreinto, Ludoviko L. Zamenhof, estis esence praktika homo, pelita al lingvaj esploroj per etikaj motivoj : la deziro interkomprenigi diversajn naciojn kaj tiel helpi al ilia pacigo. Li deziris, ekde la komenco, krei ne lingvan kuriozaĵon, ne teorie modelan, matematike ordigitan kabinetan lingvaĵon, sed veran lingvon vivkapablan, kiu faciligos ĉiuspecan vortan komu- nikadon. Tial li ekprovis sian lingvon tuj; li tra- dukis el diverslingvaj klasikaĵoj, verkis specimen- ajn leterojn kaj eĉ submetigis la lingvon al la plej severa provo kiun oni povas uzi pri lingvo ankoraŭ ne parolata : li penis verki poemojn per ĝi.
Fakte la sola peceto de primitiva Esperanto — la pra-Esperanto de 1878, kiam Zamenhof estis an- koraŭ gimnaziano — kiu estas ĝenerale konata, kaj kiu multe malsimilas de la nuna lingvo, estas kvarversa strofo.
Post la apero de tiu pra-Esperanto, en privata rondeto, personaj cirkonstancoj, ofte tragikaj, si- lentigis Zamenhof dum naŭ jaroj. La unua libro pri Esperanto aperis en 1887. Gi estis ruslingva broŝureto kiu konsistis el klariga antaŭparolo, malgranda gramatiko, malgranda vortaro Esper- anta-rusa ... kaj ses specimenoj de la nova lingvo.
Tiuj specimenoj estis :
La apero de poemoj, eĉ se nur kiel specimenoj, en lingvo kiun, tiuepoke, verŝajne nur unu homo en la tuta mondo perfekte scipovis, atestis grandan seriozecon kaj estis en si mem granda psikologia kaj lingva kuriozaĵo. Pli strange estis, ke kvankam unu el la tri poemoj estis traduko el Heine :
"En sonĝo princinon mi vidis ..." du el ili,
Oni tre nature atendus, ke poemoj verkitaj en tiaj cirkonstancoj estus kabinetaj ekzercoj; ke, ne havante la ecojn de aŭtentika poezio, ili je la plej bona eblo nur montrus, ke per la nova lingvo oni povas fari skandeblajn kaj rimantajn versaĵojn. Tute male. L. L. Zamenhof estis homo tre male- goisma; kiam li poste iĝis fama, li ĉiam kondutis ege modeste; lia prefero ne paroli pri si mem impresis liajn samepokanojn kiel sincera; sed tiuj du originalaj poemoj estas profunde personaj. Ili estas inter la tre malmultaj intimaj konfesoj de L. L. Zamenhof. Dum la jaroj de granda spirita soleco, suferanta junulo malpezigis sian koron per poemoj — en sia nova lingvo. Mia
"Mia penso kaj turmento, Kaj doloroj kaj esperoj ! Kiom de mi en silento Al vi iris jam oferoj !
Kion havis mi plej karan — La junecon — mi ploranta Metis mem sur la altaron De la devo ordonanta !"
Tiu oferadinta junulo certe estas la aŭtoro mem. L. L. Zamenhof tre ŝatis dancadon kaj havis gran- dan kapablon ĝui societajn plezurojn; sed lia ceio postulis eĉ de studento grandan sindediĉon :
"Fajron sentas mi interne, Vivi ankaŭ mi deziras, — Io pelas min eterne, Se mi al gajuloj iras ...."
kaj tiu poemo finiĝas per sopiro al morto en espero, se la laboro ne povas sukcesi.
Tiu кi unua Esperanta poemo, kvankam teknike adekvata, ne estas granda poemo; ĝi gravas pli kiel pionira verko ol kiel artajo. La alia originala poemo en la unua libro estas teknike eĉ pli matura kaj kontentiga :
Ho, mia kor' ! Post longa laborado Cu mi ne venkos en decida hor' ! Sufiĉe ! trankviliĝu de 1'batado, Ho, mia kor' !"
"Ho, mia kor', ne batu maltrankvile, El mia brusto nun ne saltu for ! Jam teni min ne povas mi facile, Ho, mia kor' !
La urĝaj kvinjamboj kaj la subite haltigitaj finaj dujamboj ja sufiкe bone spegulas la fizikajn ritmojn de forta emocio. Kvankam la imago de korbatado kiel simbolo de krizanta emocio estas stereotipa, tiu кi poemo eble ankaь portas iomete de la mistera profetemo, la organika sinkompreno, de la subkonscia menso : Zamenhof, dum granda parto de la vivo, multe suferis pro grava kormal- sano.
Post la apero de la unua libro, la tuta restanta vivo de Zamenhof estis laborplena. Tiu malsana, modesta, malgranda viro faris laborprogramon preskaŭ superhoman : li tradukis, korespondis, or- ganizis, kun heroa sindediкo al sia etika ceio, ĝis la morto. Li estis sendube homo кип granda krea talento kaj krea emo; la kreado de vivkapabla lingvo pruvas tion; sed la lingvokreado verŝajne preskaŭ elĉerpis la plej viglan krean forton de la junaj jaroj :
"Kion havis mi plej karan ..." !
La kongresaj paroladoj de Zamenhof kelkloke montras la saman emocian energion, la saman per- sonan psikan aŭtentikecon kiel la du pioniraj poemoj; sed lia literatura laboro konsistis plej- parte el traduko j (ĝenerale bonegaj) kaj traktaĵoj. Li verkis dum la restanta vivo nur sep aliaj n poemojn.
"Tra densa mallumo briletas la celo,
Al kiu kuraĝe ni iras.
Simile al stelo en nokta ĉielo,
Al ni la direkton ĝi diras.
Kaj nin ne timigas la noktaj fantomoj,
Nek batoj de l'sorto, nek mokoj de l'homoj,
Car klara kaj rekta kaj tre difinita,
Gi estas, la voj' elektita".
La regula akcento de Esperanto, sur la antaŭlasta silabo, kompreneble faciligas la uzon de trokeoj kaj amfibrakoj, same kiel la sama regulo de la pola lingvo. (Zamenhof estis rus-pola hebreo en la litova regiono de la tiama cara impйrio. Lia gepatra lingvo plej probable estis la rusa, kies akcento estas varia; sed li perfekte scipovis la polan). Sed la uzo de amfibrakoj en tiu poemo estas tre viva kaj vigla. Emocio ĉeestas, kaj la fizikaj ritmoj de persista laboremo. La poemoj daŭras pri necesa penado kaj pri "l'espero, l'obstino kaj la pacienco". Gi estas, iasence, kuraĝiga poemo por iu ajn kiu laboras por celo ankoraь minoritata.
Zamenhof verŝajne ŝatis amfibrakojn, car li uzis ilin duan fojon en sia poemo
Ankaŭ teknike tiu poemo estas inter la plej bonaj, kiujn Zamenhof verkis. La metriko estas pli interesa; uzante kvar, tri aŭ du amfibrakojn, li sukcesas doni urĝecan movadon al ĉiu strofo kaj fini ĉiun strofon per emfaza, kvazaŭ liturgia paŭzo. Denove ni sentas, tra la relativa banaleco de la imagoj, la sincerecon de tiu soleca, miskomprenita kaj humana spirito :
"Al Vi, ho potenca senkorpa mistero, Fortego, la mondon reganta, Al vi, granda fonto de 1'amo kaj vero Kaj fonto de vivo konstanta, Al Vi, kiun ĉiuj malsame prezentas, Sed ĉiuj egale en кого Vin sentas, Al Vi, kiu kreas, al Vi, kiu reĝas, Hodiaŭ ni preĝas".
El la kvar restantaj poemoj de tiu unike stranga poemaro, tri ne meritas multan komentadon.
Tamen, la lasta konata poemo de Zamenhof estas io alia. Gi aperis unue dum 1909, kiam Esperanto jam disvastiĝis kaj per kelkaj internaciaj kon- gresoj jam plenpruvis sian vivkapablon.
Piъvas kaj piъvas kaj piъvas kaj piъvas Senĉese, senfine, senhalte, El ciei' al la ter', el ciei' al la ter' Are gutoj frapiĝas resalte.
Tra la sonoj de 1'pluvo al mia orelo Murmurado penetras mistera, Mi revante aŭskultas, mi volus kompreni, Kion diras la voĉo aera.
Kvazaŭ ia sopir' en la voĉo kaŝiĝas
Kaj aŭdiĝas en ĝi rememoro ...
Kaj per sento plej stranga, malĝoja kaj ĝoja,
En mi batas konfuze la кого.
Cu la nuboj pasintaj, jam ofte viditaj, Rememore en mi reviviĝis, Aŭ mi revas pri 1'sun', kiu baldaŭ aperos, Kvankam ĝi en la nuboj kaŝiĝis ?
Mi ne volas esplori la senton misteran, Mi nur revas, mi ĝuas, mi spiras; Ion freŝan mi sentas, la freŝo min logas, Al la freŝo la кого min tiras.
La unuaj poemoj de Zamenhof fontis el personaj emocioj; sekvis epoko de malfacila organizado kaj propagando, dum kiu la lingvokreinto ne havis tem- pon por poluri sian nepre ekzistantan, kvankam du- arangan, poezian talenton; dum la malfruaj jaroj de plena kaj multrilate tragika vivo, nova poemo persona aperas, poemo tute ne, kiel la edifaj poemoj de la plej streĉaj streĉaj propagandaj jaroj, citebla dum publika kunveno por kuraĝigi; sed la plej poezie aŭtentika, la plej teknike matura, inter la naŭ poemoj de Zamenhof.
Objektiva aŭskultanto konfesos, ke la delikate variigita ritmo kaj la subtile insida uzo de
Zamenhof, kreinto de la Internacia Lingvo kiu vere funkcias vive, havis krean genion; nur par- teto de tiu krea gкnio estis libera por flui en ver- sojn. La eksterordinareco mem de la cirkonstan- coj, en kiuj la unuaj Esperantaj poemoj estis krei- taj, meritigus al L. L. Zamenhof malgrandan niĉon en la historio de la mondliteraturo. Ke homo verkis poemojn per lingvo tiam ankoraь ne parolita, kaj ke la lasta poemo montras imponan artisman evoluon, estas ja sufiĉe mirigaj faktoj.
Sed Zamenhof pioniris ne nur lingvon, sed lite- raturon. Mi havas antaŭ mi Esperantan libron ĵus eldonitan :
La reprezentantoj de la nuna epoko inkluzivas plurajn poetojn kies poemoj estas ne plu kompe- tentaj imitaĵoj — eĉ Kalocsay kaj Kurzens, fakte, estas ofte multe pli ol nuraj imitantoj — sed veraj originalaĵoj laŭ ĉiuj kriterioj. La skoto William Auld, influita ne nur per la britaj tradicioj sed per la eksperimentoj de T. S. Eliot kaj Ezra Pound, verkis metafizikajn poemojn profundajn kaj tre individuecajn; la svisdevena skoto Reto Rossetti, la ĉeĥo Karolo Piĉ, la anglo Arthur Foote, la bra- zilano Geraldo Mattos^ la ĉeĥo Jiri Korinek, la islandano Baldur Ragnarsson, la sudafrikano Edwin De Kock, ekzemple, vere verkas por kulture matura publiko, per rimedoj neniel arkaikaj aŭ stereotipaj. La poezio de la juna sed vigle vivanta lingvo jam meritas seriozan atenton.
Esperanto estas, fakte, lingvo kiu multrilate tre taŭgas por la poezio. Pro la ekstrema simpleco de la gramatiko, kaj precipe car iu ajn radiko povas alpreni iun ajn gramatikan finaĵon kiu donas sen- con. (Ekzemple, verbo substantiviĝas, adjektivo aŭ eĉ prepozicio verbiĝas). Esperanto estas lingvo eksterordinare fleksebla, kun mirindaj kapabloj por esprimriĉega koncizeco. Gia vortaro, kiu nature ŝajnis iom malriĉa dum la frua epoko, estas nun preskaŭ adekvata por esprimi ĉion, kion menso povas koncepti. Gi kapablas ĉerpi imagojn kaj aludojn ne el nacia, sed el monda kulturo.
Multaj oponantoj de la Internacia Lingvo, diras, ke ne estas eble verki poemojn per tia lingvo. Nun- tempe ili nur montras sian mankon de informoj, dirante tion. Sed la maturaj Esperantistaj poetoj devas danki, pro la poeziaj ebloj de la lingvo, al la soleca pioniro, L. L. Zamenhof, kiu, dum la procezo mem de lingvokreado, provis sian lingvon per poemetoj, kaj lasis post si tiujn strangajn atesta- ĵojn de sia nobla кого, de sia lingva genio, kaj de ebla granda poeto, kies krea genio elĉerpiĝis tro frue per lingvokreado kaj rutina laborego. Esperanto mem estis la ĉefa poemo de mondpoeto Zamenhof.
Edmond Privat
(El juneca verkaro)
Integro kaj latentoj en la verko de Zamenhof
de
John Francis, Skotlando
Talenta esperanta poeto iam diris: „Zamenhof neniam malpermesis; кiuj liaj reguloj estas per- mesoj". Tio estas esence vera, kaj la motivo por la serena fidemo, kiun ĝi implicas en la prudenta kaj realisma Zamenhof, meritas atenton. Fakte, trovinte ĝin oni trovos, kial la Internacia Lingvo dum 70 jaroj daŭre progresis laŭ la vojoj, kiujn Zamenhof prognozis, longe post ĉeso de iu gvidado lia.
En 1887 la Amerika Filozofia Societo en Fila- delfio esplorinte la demandon, кu internacia lingvo estas necesa, kreebla, kaj kia ĝi devas esti, kon- kludis jese pri la unuaj du punktoj, kaj pri la tria decidis, ke lingvo internacia devas havi plej simplan kaj naturan formon de gramatiko, orto- grafio kaj fonetiko; ĝia vortprovizo devas esti pli- malpli rekonebla por la plej gravaj civilizitaj popoloj, kaj agrabla por la orelo; kaj ĝi devas esti la frukto de la laboroj ne de unu persono, sed de la tuta instruita mondo.
En la sekvinta jaro d-ro Zamenhof atentigis, ke la A.F.S. tiel atingis tute sendepende ĝuste la kon- kludojn, kiujn li mem aplikis praktike en la kreo de la Lingvo Internacia; kaj fakte la Societo poste esploris lian verkon, kaj konfirmis, ke ĝi ĉiurilate respondecas al la postuloj indikitaj.
Tiuj postuloj solaj tamen estas fakte nesufiкaj por la kreo de internacia lingvo, kaj en du rilatoj ili estas jam nekontentigaj. Unue, kiujn naciojn aludis la Societo per ,,la plej gravaj civilizitaj popoloj"? Cu la ĉefajn eŭropajn kulturojn, aŭ ĉu efektive ĉiujn naciojn en la mondo kun granda kultura heredaĵo? Se la Societo ja pensis pri la dua alternativo, kiel ĝi agordas siajn principojn entutajn al tiu ĉi specifa postulo? La dua ĉikano rilatas al la aspiro pri lingvo ellaborita de la instruita mondo anstataŭ de unu persono. Car la esplorintoj ne indikis kontraŭe, oni ne povas eviti la teruran suspekton, ke ili fakte rekomendas specon de komitato: kompromison mortigan al la kreo de lingvo ĉiurilate konsekvenca. Ili tamen meritas laŭdon pro tio, ke se ili mem ne konstatis la praktikajn problemojn starigitajn, ili almenaŭ ŝajne agnoskis la geniecon de la zamenhofa solvo.
La vero estas, ke Zamenhof ne nur anticipis praktike la teoriojn de la Societo, sed li ankaŭ venkis problemojn neantaŭviditajn de tiu. Estas signife, ke malgraŭ la aprobo, kiu li esprimis por la konkludoj, kiujn la Societo publikigis en la fino de 1887, lia propra verko, „Lingvo Internacia. Antaŭparolo kaj Plena Lernolibro", aperinta pli frue en la jaro, menciis en la antaŭparolo la tri problemojn, kiujn li opiniis ĉefe gravaj por la suk- ceso de la disvastigo de la lingvo, kaj ke el la du punktoj koncernantaj lingvon mem unu trovas ne- niun paralelon inter la konsiloj de la Societo, car tiu punkto tuŝas problemon, pri kiu la Societo evidente eĉ ne pensis, kvankam ĝusto lia solvo de tiu problemo ĉefe kontribuis al la sukceso de Esperanto en la sekvontaj 70 jaroj, kaj certigas ankoraь neantaŭvideblan evoluon en la jaroj venontaj.
La koncerna punkto emfazis la neceson, ke „la lingvo
Tiel Zamenhof kreis fundamenton, kiu adaptiĝas tuj al iu logika pensado, kontraste al tia kodo, kian la A.F.S. ŝajne aludis, kiu rekoneblus pro la simileco de siaj elementoj al tiuj de elektita lingvo- grupo. La diferenзo estas gravega. Ekzemple, ĉiu edukita eŭropano povas deĉifri frazon, kia "Que es la element principal en un lengua de internacional util?" kvankam la aŭtoro jus elpensis ĝin dum la skribado, kaj multaj homoj povus laŭ sama metodo elpensi seriojn da rekoneblaj vortoj kon- vene al preskaŭ ĉiu temo; sed tiu rekoneblo ne signifas la kreon de lingvo kun gramatika kaj semantika strukturo, kiujn povas asimili kaj utiligi homoj el ĉiuj lingvogrupoj, kaj — pli grave— eĉ se oni kreus por tia projekto gramatikajn regulojn, kiuj konservus en ĉiu okazo la similecon de ĝiaj elementoj al iliaj nacilingvaj radikoj, kaj samtempe permesus ioman liberecon de vortordo, eĉ tiam oni ne ebligus sendependan evoluon, faktoron fundamentan en ĉiu vivanta lingvo; ĉar ĉiun ŝanĝ- eton oni devus akomodi al la postuloj de simileco kun la parencaj idiomoj.
Zamenhof, post eksperimentoj kun pure arbitraj formoj, ja decidis ĉerpi sian radikaron el ekzist- antaj lingvoj, sed lia motivo ne estis nur liveri vortoj n tuj rekoneblajn. La konata formo de multaj vortoj certe povas helpi dum lernado, sed asi- milo de vortaro estas la plej facila parto de lingvo- lernado, kaj multe pli grava estas la fakto, ke vortoj tiel elektitaj jam konvenas al siaj signifoj, dum arbitraj terminoj alprenas siajn signifojn hazarde. Tiu ĉi konekso inter sono kaj signifo estas precipe evidenta en la vortoj onomatopeaj kaj familiaraj, sed ĝi ankaŭ ekzistas, kvankam pli subtile, en la aliaj, precipe ĉiutagaj, vortoj, kaj oni ofte renkontas kun plezuro en fremda lingvo vorton, kiu iel plaĉegas, kaj ŝajnas unike konvena al sia signifo, kvankam oni ne povas ligi ĝin kun iu konata radiko, kaj eĉ oni ĝojas pro ĝia ekzoteco. Ne estas surprize do, ke vortoj, kiaj „spitas", ,,akra"„ „mole", retenas siajn individuecajn signifojn en la memoro de homo eĉ ekster la hindeŭropa lingvogrupo pli nature ol, ni diru, „ab", „ac", „ad". Cu la fundamenta vortaro estas el la hindeŭropa, aŭ ĉu el alia grupego, estas cetere bagatelo, car necesas lerni nur kelkcent radikojn por koni la fundamenton de la lingvo, kaj ekspluatante ties fleksian kaj aglutinan karakteron multobligi la kelkcent radikojn en dekojn da miloj da esprimoj.
Hodiaŭ la Plena Vortaro de Esperanto enhavas preskaŭ 500 paĝojn kaj la Plena Gramatiko estas analoge ampleksa, kvankam okazis neniu rompo en la lingva tradicio; car la lingvo, kiel Zamenhof antaŭvidis, mem rifuzante fiksi ĉiujn terminoj n novajn en la fruaj tagoj, „devas vivi, kreski kaj progresi laŭ la samaj leĝoj laŭ kiuj estas ellabor- itaj ĉiuj vivantaj lingvoj", kaj la menciitaj verkoj nur registras la uzojn rezultintajn el tia kresko kaj ĝermantaj jam en la plej frua formo de la lingvo; ili nenie proponas novajojn aŭ modifojn. La vera atingo de Zamenhof estis, ke li kristaligis la varian kaj senordan riĉon de granda kaj ampleksa lingvogrupo en esencan formon, kaj lasis tion al la naturaj influoj de la uzado sciante, ke kresko okazos sen iu tordo aŭ misformigo, car la malimplikita lingvo „dank' al ĝia konstruo" jam permesas senfinan variadon de ĝiaj elementoj, kaj same nature asimilas aldonojn sen perturboj inter- naj. La lingvo estis jam integra je sia nasko, sed ĝiaj latentoj daьre manifestas sin; kaj, kiel Zamenhof antaŭvidis, la evoluo neniel influiĝas de la diversaj elementoj, kiuj kontribuis al la origino; car, kiel kristalo sub konvenaj kondiĉoj kreskas neniam ŝanĝante la formon, tiel Esperanto kreskis responde al elementaj karakterizoj kaj eventualoj imanentaj en ĝi je la komenco. Alivorte, la Internacia Lingvo kreskis subtenate de propra tradicio, ne de fremdaj, ĉiam gvidate de la uzoj de siaj plej bonaj aŭtoroj, kiel Zamenhof deziris sciante, ke lingvoj anstataŭ disfali „emas perdi siajn dialekt- ojn kaj unuiĝi antaŭ la fortiĝanta komuna literatura lingvo."
Fakte, liaj ripetataj aludoj al la rolo de nekaten- ita literaturo dum lia konstanta rezistado kontraь postuloj por persona diktado montras, kiom li fidis al la risortemo kaj sano de la lingvobazo, kiu pro lia liberemo devos eble travivi la fuŝojn de poet- astroj eĉ dum ĝi gajnos je la manoj de kompetent- uloj; kaj, kiam oni studas lian propran agadon sur la literatura kampo fariĝas evidente, ke lian per- sistan tajladon de la lingvostrukturo en kiom eble plej koncentrigitan sed ŝarĝitan esencon ne influis sole deziro liveri lertaĵon, kia la ŝlosilo. Male, lia verkado paralele kun lia lingva laboro sugestas la konstaton, ke ju pli oni elĵetas de la kruda mate- rialo, des pli oni devas aldoni al la dinamiko de la restanta kerno kompensante amasajn forigojn per terminoj vere fundamentaj, kiuj des pli senem- barase kreskegos estonte. Liaj verkoj neniam, ĉu per dekreto, ĉu per ekzemplo, difinas limojn, sed anstataŭe sufloras eblojn. "La amaso amas, ke oni donu al ĝi leĝojn", li notis, sed rifuzis komplezi al tiu tendenco, konstante kuraĝigante al la amaso mem trovi leĝojn bazitajn sur logiko, bongusto kaj lingvosento, kaj liaj verkoj, kiel modeloj, lasas kiom eble plej da libero.
Plej klare montras ĉi tiun atributon lia poezio originala. Lia pli ampleksa traduk-verkaro pruvas, ke li kapablis laboradi longe kaj konscience super versoj, ĉar lia renoma Hamlet-traduko mem enhavas pli da versoj ol troviĝas en lia tuta originala poezio. Unuavide ŝajnas strange do, ke homo кип evidenta ŝato pri la poezio limigis sin al la verkado de kelkaj lirikoj, kiuj mem demonstras fluon kaj eleganton, kiujn li povus utiligi por pli ambiciaj celoj, aŭ eĉ por verki didakte pri la lingvo. Necesas tamen kalkuli la avantaĝojn de lia elekto:
La liberforma liriko plej konvenas al emocia enhavo. Emocio ne estas la plej grava ingredienco de poezio, sed nur vere vivanta lingvo povas es- primi ĝin, kaj en la fruaj tagoj estis necese antaŭ ĉio pruvi la vivkapablon de la nova lingvo.
Laŭenhave liaj poemoj apelaciis al kiel eble plej ĝenerala publiko, al kiel eble plej komuna gusto — denove grava faktoro en nova lingvo cel- anta internacian akcepton.
Per uzo de la liriko oni povas indiki la riĉon de rimoj, aliteracioj, onomatopeo kaj aliaj teknikaj artifikoj, ne embarasate, kaj foje limigite, de fiks- formaj postuloj.
Ciu literaturo travivas diversajn poeziajn etapojn, la poezio mem origine kreskinte el iuspeca formaligo de prozo. Esperanto ne povis ignori la gajnojn de la naciaj lingvoj, intence kreante praan krudon, sed aliflanke ne povis kompromiti sin jam en naskiĝa periodo per elekto de tiu aь tiu aparta avantgardtendenco, aŭ rigora tradicio.
"La Vojo" taьge demonstras la kontentigon de ĉiuj kvar punktoj: 1) Gi estas ja laŭkaraktere emocia, kaj la emocio prezentiĝas konvinke, sincere, car la sento kaj ritmo ĉie harmonias, fandiĝas en tuton. 2) Mankas arkanaĵoj; mankas ekstrava- gancoj, mankas ritmo j kaj tradicioj neplaĉaj al iuj apartaj nacioj. 3) Bona poeto ĉiam agordas la tem- prezenton kun la teknikaj postuloj de eĉ plej strik- ta formo; sed verkinte, ni diru, eĉ perfektan soneton, Zamenhof eble sugestus, ke li aparte sankcias tiun formon, dum tute liberaj versoj povus sugesti mankojn en lingvo tiel nova. La libera formo kun rimo kaj skando aliflanke pruvis, ke la lingvo ja adaptiĝos al la impeta inspiro eĉ sub la brido de poeziaj ornamoj, kaj Zamenhof emfazis tiun plastikecon. Krom la lerta utiligo de aliteracio kaj onomatopeo en tiu ĉi verko, ni ankaŭ notu, kiel ĉiu strofo komenciĝas pli-malpli trankvile per kvaramfibrakoj kun alternaj triamfibrakoj, kiujn ornamas alternaj rimoj:
„Tra densa mallumo briletas la celo,
Al kiu kuraĝe ni iras.
Simile al stelo en nokta ĉielo,
Al ni la direkton ĝi diras".
kaj
„Nur rekte, kuraĝe kaj ne flankiĝante
Ni iru la vojon celitan.
Eĉ guto malgranda, kontante frapante
Traboras la monton granitan". k.s.
sed ĝuste kiam la orelo ek-kutimiĝas al tiu har- monio, la aranĝo ŝanĝiĝas, car la sesa verso eten- das sin de la atendita tri ĝis kvar amfibrakoj, kaj surprize eĥas la antaŭan rimon anstataŭ enkonduki novan, kun ekzalta efekto analoge al la ekzalta leviĝo de la sensoj pro la kulminanta patoso:
„Kaj nin ne timigas la noktaj fantomoj,
Nek batoj de '1 sorto, nek mokoj de l'homoj"
La sekvontaj du versoj tenas la paran rimon, sed dum la sepa ankaŭ tenadas la ekzaltiĝon, la oka reiras, denove neatendite, al tri amfibrakoj kun frape abrupta konkluda forto:
„Car klara kaj rekta kaj tre difinita
Gi estas, la voj' elektita".
La tuta efekto, malgraŭ la simpla temo, sugestas la intensan vivecon de la lingvo, kaj ĝian adapt- eblon al poetikaj postuloj.
4) „La Vojo" ne kvazaŭ sankcias per ekzemplo iun apartan poezian medion, sed aliflanke ĝi mon- tras, ke la fiksformoj kun strikta skando kaj rimoj estos ja eblaj en la lingvo; car en ĝi, kiel en ĉiuj liaj poemoj, Zamenhof ja fandas propran strofo- formon, sed uzas tion konsekvence tra la tuta poemo.
La evoluo de la esperanta poezio pravigis la sin tenon de Zamenhof. Dum la unuaj 30 jaroj ĝi kontentis establiĝi, daŭre aldonante verkoj n kun malmultaj signoj de vera progreso, ĝis dum la tri- dekoj de la nuna jarcento la avangardemo, kiu jam manifestis sin, subite glore burĝonis sub la gvido kaj ekzemplo de la dediĉita budapeŝta skolo, kiu venkis ĉiun poemoformon de la japana utao ĝis la itala soneto, ĉu traduke, ĉu originale. Hodiaŭ ĉiu poeteto povas sen granda peno elverŝi sonetojn, baladojn, rondelojn, vilanelojn, k.t.p., malgraŭ tio, ke la kriterioj fariĝis pli rigoraj rilate „licencojn", kiaj senmotivaj vortinversoj kaj uzo de adasismoj (t.e. sufiksrimoj, pronomrimoj, k.s.) rigardataj en kompetentaj rondoj kiel nepardoneble malfortaj rimedoj; dum neniu serioza tradukisto arogus entrepreni tradukon, kiu ne celas redoni formon
Plej signifa tamen estas la fakto, ke la tuto progreso de la poezio okazis sen rompo de kontinuo, sen bezono reorienti sin sub konstato de fundamenta malforto. Iuj epokoj malpli rapide progresis ol aliaj responde al la respektivaj postuloj de pio- nirado kaj establiĝo, sed ĉiu epoko tiris forton el la antaŭa, kaj ĉiuj finfine de Zamenhof, kies ver- karo ne estas tiom plata bazo, kiom ĝermo jam decidinta la konturojn de la futuro eĉ dum ĝi kon- tentigis la bezonojn de la propra epoko. La nuna epoko kun sia vasta vario da formoj kaj tendencoj servos la estontajn poetojn, kiel de-saltejo pli larĝa, pli firma kaj pli varia, sed ne konstruita laŭ pli pravaj principoj.
Ankaь en prozo Zamenhof montris la tendencon liveri medion jam kompletan kaj kontentigan por ĉiuj celoj, kiu tamen estos la distilita esenco por sennombraj varioj estontaj; kaj, ĉar prozo estas la medio de ĝeneraloj, li ne devis okupi sin pri verko- formoj, kiel je la poezio, sed koncentrigis sian atenton sur stilon. Tiu stilo estas flua, glata, sen fantaziaj signifotordoj, kaj ĝia plej karakteriza traj to estas ĝia demonstrado de la principo de „sufiĉo kaj neceso": principo, kiun neniu teorium- ado povus plene klarigi. Gia konscienca aplikado certigis stilon senornaman, en kiu ĉiu vorto devas ludi definitivan rolon, kaj kie la sintakso devas esti senmanka, por ke la lingvaĵo estu belsona, preciza kaj viva. En la fruaj tagoj liaj originaloj estis malpli gravaj el stilistika vidpunkto ol la traduko de la Malnova Testamento el la hebrea, kiu donis normon, kiun ĉiu homo povis kompari kun nacilingva ekvivalento por kontroli la ĝust- econ de apartaj esprimoj en kunteksto; sed pli kaj pli la esperanta publiko, eksentante sin hejme en la nova idiomo, kapablis ensorbi signifojn kaj parolturnojn el la pure esperantaj tekstoj de la vasta zamenhofa verkaro. Poste verkistoj emis al pli individuaj stiloj konforme kun individuaj ka- rakteroj kaj aspiroj, kaj tion ili povis facile fari surbaze de la stilo, kiun Zamenhof testamentis al ili, denove sen rompo de kontinuo; car en la zamenhofa stilo ili trovis nenion eljetindan, nenion superfluan: ornamado eblas, pli drastaj uzoj eblas, novaj parolturnoj eblas nur devante konformi aн la logiko, sed la stilo de ĉiu bona verkisto konstru- iĝis sur la framo de la zamenhofa. Kiel en la poezio, la sukcesaj eksperimentoj de la bonaj verkistoj enradikiĝis en la lingvo, la sensukcesaj preskaŭ nerimarkite abortis. Tiel la lingvo konstante riĉiĝis, kaj ĉiu nova riĉaĵo disradiis en ankoraŭ pli novajn; pli kaj pli abstraktaj kaj pli kaj pli kompleksaj ideoj cedadis al ĉiam pli trafaj neto kaj koncizo; sed la stilo de Zamenhof restas hodiaŭ valida, ĉar studinte la senmankan sintakson, kiun la vort- ekonomio stimulis, la moderna verkisto aldonos ritmon kaj elanon al la avantaĝoj de la pli riĉa tradicio, kiun li nun disponas.
Fine Zamenhof faris ion trafe analogan al sia lingvistika kaj verka aspirado al kerna sed burĝo- nonta minimumo: li kreis la Esperantan Proverba- ron. Farinte tion li liveris fakte miniaturan kresto- mation, kie ĉiu homo povas vidi kaj facile parkeri precizan uzon de esperanta vorto en konvena kun- teksto, nekonfuzite de nacilingvaj asocioj, kaj de kie ĉiuj povas ĉerpi indiĝenajn tropojn kaj tutajn aforismojn, per kiuj ili povas riĉigi la propran konversacion kaj verkaron.
Sed krom tio, aparte notinda estas la atentigo de Zamenhof, ke la plej elementa formo de iu literaturo estas la tradiciaj popoldiroj kaj senten- coj, kiuj grade pro konstanta uzado poluriĝas en formojn plej konvenajn al koncizo kaj parkerado; car tiu konstato rivelas lian aspiron, kiun li liveras pere de la Proverbaro, kiu enhavas sagacon kaj spriton plaĉajn al ĉiuj. Kompreneble li denove evitas pseŭdan prakrudon, kaj la proverboj estas plejparte epigramecaj, foje kun rimoj.
Sume, la prozo de Zamenhof, kiel la poezio kaj la konstruo de la lingvo mem konsistigas plene funkciantan medion, kiu tamen rivelas sin, pro sia elementeco, kiel deirpunkton. Neeblas regresi de ĝi: ĉiu ŝanĝiĝo, ĉiu aldono faritaj laŭ la eventualoj implicitaj en la fundamento devas esti progreso.
Ni povas konstati lian koncepton kiel, ideale, la meton de disfluema kompakto en vakuon. Inter tia idealo kaj la praktiko troviĝas amaso da mal- faciloj, kaj la tuta energio de Zamenhof estis de- diĉita al la solvo de tiuj. Tio signifas anticipan solvon de ĉiuj eventualoj, kaj ĉiu nova sukceso de la lingvo montras, kiom li devancis eĉ la plej fer- voran admiranton de lia verko, kiel ĝi statis en 1887.
Inter la tempo kiam li unue kredis la lingvon preta, kaj ĝia efektiva publikigo etendis sin dek- duo da jaroj dediĉitaj al eksperimentado, modifado kaj polurado; kaj post ĉiuj liaj grandaj laboroj lia ĉefa venko konsistis ne el tio, kion li prezentis, sed el tio, kion pro kompensa genio li povis ellasi.
F. Szilagyi
La Internacia Lingvo kiel Belarta Tradukilo
de
William Auld, Skotlando
I.
La interkompreniĝo de la popoloj, neniam pli urĝe dezirmda ol en la nuntempa malgrandiĝanta mondo, devas okazi grandparte per la interŝanĝo kaj reciproka ekkono de la kulturaj valoroj kreitaj de tiuj popoloj. Kaj tamen tiu interŝanĝo estis ĝis nun grandparte neebla pro la lingva diverseco de la homaro. Pere de la literaturo de iu popolo, tiuj, kiuj kapablas ĝin legi, povas konstati ne nur la suprajajn apartajojn de tiu popolo, sed ankaŭ, pli grave, ĝian fundamentan homecon kaj similecon al la aliaj popoloj. Ne pro sia grekeco Odiseo fariĝis universala simbolo, nek pro sia angleco Hamleto, nek pro sia hispaneco Don Kifioto, sed ĉiuj univer- saliĝis pro la fundamenta homeco de sia karaktero. Tamen nur malmulte ili fariĝis konataj tra la tuta mondo en sia nacilingva vestaĵo, sed ĉefe per trans- vestiĝo en alilingvajn tradukojn. Sen tia tradukado ili restus nekonataj al la pliparto de la mondo.
La sorto de la literaturaj kreajoj estas tiurilate hazardoplena : la tradukado en kaj el ĉiuj lingvoj okazas pli-malpli senplane; eĉ se iu verko meritas diskonigon tra la mondo, ĝi devas unue altiri la atenton de alilandaj kompetentuloj; eĉ se ĝin emas eldoni alilanda eldonisto, tiu devas trovi tradu- kiston, kiu sufiкe bone regas la koncernan fremdan lingvon; eк tiam la originala aьtoro estas plene en la manoj de la tradukisto — kaj la tradukarto estas unu el la plej malfacilaj. Ne estas nekonate, ke iu verko famiĝis en alilando pere de traduko, kiu funde aliformigis la originalaĵon.
Tiun ĉi problemon konscias ankaь Unesko :
"Se tiom da obstakloj kontraьstaras la eldonon de franca verko en la angla lingvo, kiom pli mal- facile estas, kiam temas pri libro originale verkita en la urdua, la punjaba, la siama, la korea, la araba,
la norvega, aŭ la portugala
"Kiom da eldonistoj en Anglujo aŭ Usono (aŭ, се ter e, en Francujo, aŭ Germanujo, aŭ iu ajn el la ceteraj grandaj libro-eldonantaj landoj) havas tri profesiajn legistojn de la punjaba, por fari rapor- ton pri manuskriptoj en tiu lingvo ? Aŭ eк unu tian legiston ? Evidente tre malmultaj. La ĉiujara eldonajo de Unesko,
"Kaj tamen, kiel estas vere pri multaj el la lingvoj de Hindujo, kaj efektive pri multaj el la tiel- nomataj 'lingvoj malmulte disvastigitaj' de la mondo, la punjaba lingvo posedas literaturon, kiu kapablas aldoni riĉojn al la komuna kulturtrezoro de la mondo, kaj tial meritas tradukadon en la pli
vaste parolatajn lingvojn
"Unu el la taskoj de Unesko, en la kadro de ties pli larĝa celo diskonigadi inter ĉiuj aliaj landoj la kulturon de ĝiaj unuopaj Membro-ŝtatoj, estas la klopodo trarompi la 'tradukan kurtenon', kiu kaŭ- zas la preskaŭan nekonatecon pri la literaturo de tiel multaj landoj ekster ties naciaj landlimoj". (') Trafe konstatinte la situacion, kiajn paŝojn entreprenis Unesko por ĝin ŝanĝi ?
"Kiel parton de tiu entreprenajo, nomita "la Programo de Tradukado de Reprezentaj Verkoj", Unesko gvidas projekton pri la tradukado en la anglan kaj la francan de libroj originale verkitaj ne nur en la punjaba, sed ankaŭ en multaj aliaj 'lingvoj malmulte disvastigitaj'." ([2]) Laŭ tiu projekto, ĝis junio 1957, 8 tradukoj el
lingvoj estis eldonitaj en angla lingvo, kaj 24 tradukoj el 9 lingvoj (kun 1 antologio el 18 lingvoj) estis eldonitaj en franca lingvo. Estis plue prepa- rataj ankoraь 20 libroj el 9 lingvoj en angla traduko kaj 39 libroj el 17 lingvoj en franca traduko. Krome, estis eldonitaj aŭ preparataj tradukoj el
okcidentaj lingvoj en la araban aŭ persan, kaj ankaь unusola traduko el la araba estas eldonita en hispana lingvo. Unuavide tio ŝajnas sufiкe am- pleksa kontribuo al la internacia interkonigo, kaj certe oni povas nur laŭdi la intencon de la projekt- intoj. Estas notinde, tamen, ke "plenumigante la tradukprogramon, Unesko estas limigita, kiel de sia budĝeto, tiel ankaь de la manko de kompetentaj tradukistoj" ([3]). Simila manko, cetere, estas sentebla ankaь en aliaj kuntekstoj; ekzemple, la Internacia Asocio de Konferencaj Interpretistoj havas "precize unu anon, kiu interpretas el la ĉina kaj neniun, kiu kapablas interpreti en ĝin" ([4]).
Se do ni objektive rigardas la ĝeneralan mond- situacion, ni povas fari kelkajn bazajn konstatojn. Interkonigo de la kulturaj valoroj okazas pere de tradukado. Se ni rekonsideras la supre cititajn ciferojn el Index Translationum, ni trovas ke en 1954, 34.6% el ĉiuj tradukoj estis el la angla lingvo, 17.9% el la rusa, kaj 13.2% el la franca. Tio signifas, ke 65.7% el ĉiuj tradukoj estis el tiuj tri lingvoj, kaj sekve nur 34.3% estis el
Unesko, kiel la ĉefa interŝtata kultura organizaĵo, rimarkas tiun ĉi malekvilibran situacion, kaj stari- gas projekton por diskonigi la kulturojn de la malpli disvastigitaj lingvoj. Tiucele ĝi tradukigas gravajn verkojn el aliaj lingvoj (ekzemple, la japana, la hispana kaj la itala) en la anglan aŭ en la francan. Cu oni povas objektive diri, ke tio serioze plibonigas la situacion ? Nu jes, kiam kon- cernas legantojn en Francujo, Britujo, Nordameriko kaj la respektivaj kolonioj; kaj tio jam estas io. Sed ĝi havas minimume du malfortajn flankojn. Unue, japana verko tradukita en la anglan neniom utilas al germano, finno aŭ italo, krom se li iom posedas la anglan lingvon — kaj eĉ tiuokaze li devas legi en fremda lingvo
"Bibliografio de libroj pri Baudelaire en la ĉefaj lingvoj estintus utila por plua studado" ([7]).
Tute certe tiu aŭtoro devis esprimi sian intencon jen : Bibliografio de la ĉefaj libroj pri Baudelaire (t.e., en iu ajn lingvo) estintus utila por plua studado. La tuta senco kaj signifo de la Unesko- projekto troviĝas precize en tio, ke NE ĉio kulture valora estas verkita en la plej vaste parolataj lingvoj !
Kaj tamen dua malfortaĵo de la uneska solvo estas tio, ke ĝi ne vere forigas la malekvilibron, sed kontraŭe ĝi eĉ pli sentigas ĝin; car kion fakte ĝis nun faris Unesko per sia tradukprogramo estis tio, ke ĝi pliriĉigis la anglan kaj la francan je kosto de la aliaj lingvoj ! Por esti konsekvenca (por ne diri: justa), Unesko devus tradukigi sian elektitan verkon el malgranda literaturo en
Konsiderante, ke Unesko elektis la anglan kiel unu el la du lingvoj en kiujn ĝi tradukigas la tre- zorojn de "malpli disvastigitaj" lingvoj, kaj konsiderante la grandan prestiĝon de tiu lingvo en la mondo — kion atestas interalie la fakto, ke 34.6% el ĉiuj tradukoj estis faritaj el tiu lingvo en unu jaro — oni emas supozi, ke la anglalingvanoj estas aparte favoritaj ankaŭ rilate la koneblecon de aliaj literaturoj pere de tiu lingvo. Ankaŭ tiurilate la realaĵo meritas iom da atento. Ni turnu nian aten- ton al per iodo de du jaroj, kaj al Britujo. (Prak- tike, usonaj eldonaĵoj, kaj eldonaĵoj de aliaj angla- lingvaj lando j, ne atingas la ĝeneralan publikon en Britujo). Laŭ Index Translationum, en unu dujara periodo ([8]) estis eldonitaj en Britujo sume 353 tradukoj de literaturaj verkoj en la anglan lingvon. El tiuj tradukoj, 153 estis el la franca; 65 el la germana; 24 el la itala; 17 el la rusa; IOV2 el la greka (antikva kaj moderna); 9V2 el la latina; po 9 el la dana kaj hispana; po 6 el la nederlanda, portugala kaj sveda; 5 el la norvega; 4 el la ĉina; po 3 el la finna kaj japana; po 2 el la ĉeĥa, la islanda, la jida, la pola kaj la ukraina; kaj po 1 el la bengala, la estona, la flandra, Ia hebrea, la hъngara, la irlanda, la kimra, la kornvala, la persa, la rumaria, la slovena, la turka kaj la urdua — entute 33 lingvoj. Ni rimarkas, do, ke 43.3% de la tradukoj estas el la franca lingvo. La franca kaj germana kune formas 61.8% de la tuto; sekve la 31 aliaj lingvoj kontentiĝas per 38.2% inter si, kaj ili inkluzivas ankaŭ plurajn "gravajn kulturling- vojn" : la itala (6.8%), la rusa (4.8%), la hispana (2.6%) kaj la japana (0.8%). Oni ne povas diri, ke la brita leganto ricevas tre ekvilibran panoramon super la mondliteraturo ! Kompreneble, multe kon- tribuas al tio ĝuste la fakto, ke la franca lingvo estas ĝenerale bone komprenata de edukitaj brito j, kaj ke sekve troveblas relative multaj tradukistoj por tiu lingvo.
La supraj konstatoj neniel enkalkulas la nivelon de la koncernaj tradukoj. Manko de taŭgaj tradukoj eĉ de multaj mondaj ĉefverkoj estas agnoskata de ĉiuj liter atur isto j. Pro tio, ekzemple, Cohen ([9]) opinias, ke "la ideala formo de angla versio estas, laь mia opinio, tiu.... (en kiu) la originalo estas trovebla apud, aь senpere super, la traduko. La leganto tiel povas trairi la verkon en la originala lingvo, tamen helpi al si de tempo al tempo per sinturno al la tradukinto, kies netrudiĝema devo tiam estas, prezenti la plej eble laŭvortan para- frazon". Kiel oni tuj vidas, tia mйtodo postulas ĉe la leganto sufiĉe altan gradon de kompreno de la originala lingvo, kaj estas senespere neebla en la granda plimulto de kazoj.
El ĉio ĉi sekvas, ke la sola racia solvo de urĝa kaj komplika problemo estas la tradukado de ĉiuj gravaj verkoj en unu lingvon, nacie neŭtralan kaj facile alproprigeblan de ĉiuj popoloj, t.e., en la internacian lingvon, Esperanton. Nur tiamaniere la malpli disvastigitaj lingvoj ĝuas kulturan ega- lecon kun la pli disvastigitaj. Rosbach trafe skizis la problemon kaj ĝian solvon :
"W. Somerset Maugham skribas ie : 'Se vi ne dedicas vian tutan vivon al tio, vi neniam lernos paroli perfekte la lingvon de alia nacio; vi neniam konos intime ĝiajn popolon kaj liter atur on. Car ili, kaj la literaturo, kiu estas ilia esprimo, estas la rezulto ne nur de la agoj, kiujn ili far as kaj la vortoj, kiujn ili uzas, el kiuj neniuj estas mal- facilaj, sed de prapatraj instinktoj, nuancoj de sento, kiujn ili absorbis per sia patrina lakto, kaj naturaj kondutoj, kiujn povas la eksterlandano neniam tute kapti.'
"Ci tiuj vortoj de la granda angla aŭtoro
klare reliefigas la signifon de
Jam sufiĉe multaj verkistoj komprenis la grave- con de Esperanto kiel peranto de literaturo. El abundaj diraĵoj necesas ĉi tie citi nur unu, speci- mene. Bъlgara verkisto Vladimir Poljanov skribis :
"Mi opinias, ke Esperanto estas la plej bela eblaĵo (t.e. la plej bona rimedo) por malgrandaj popoloj, kiel la nia, popularigi siajn spiritajn valoraĵojn ĉe la manko de intereso al ilia gepatra lingvo flanke de la aliaj popoloj". (u)
Jam de pluraj jardekoj la esperanta solvo de la lingva ĥaoso, ankaŭ sur literatura kampo, perfekte funkcias. Multaj gravaj literaturaj verkoj el la plej diversaj lingvoj estas tradukitaj en Esperanton kaj tiel diskonigitaj tra la tuta mondo. La tradukoj, faritaj de kompetentuloj, kies gepatra lingvo estas la originala lingvo de la koncerna verko, estas legataj ofte en pli ol 80 landoj samtempe. Kiaj estas tiuj tradukoj, kaj kiaj estas la ecoj de Esperanto kiel literatura tradukilo ?
II.
Tiel larĝa estas la kampo de belliteraturo, ke en la kadro de tiu ĉi mallonga studo mi limigos min al konsideroj rilate la tradukadon de poezio. Ciu konsentas, ke la tradukado de poezio estas la plej malfacila, kaj se Esperanto montriĝas taьga por tiu tasko, tre certe neniu dubos, ke por la tradukado de prozaĵoj ĝi estas same taŭga. Tiel do limi- gante min al la poeziaj verkoj, mi aldonas sube tute mallongan liston el la esperantaj tradukoj, kiuj plene pruvas la taŭgecon de Esperanto kiel traduklingvo. Eble necesas ĉi tie emfazi, ke la
UNUOPAJ VERKOJ :
Ciuj ĉi verkoj, kaj multaj aliaj, brile atestas la taŭgecon de Esperanto kiel poezia tradukilo. La nombro kaj valoro de la ekzistantaj tradukoj estas vere konsternaj, kiam oni pripensas la aktualan situacion en iuj nacilingvaj literaturoj; sed, kiel montriĝos sube, Esperanto havas plurajn gravajn avantaĝojn por la tradukado.
En anglalingvaj rondoj ia konvencio ricevis lar- ĝan disvastiĝon, ke la tradukado de poezio estas eф neebla :
"La tradukado de poezio, kiel konate, estas mal- facila kaj finfine malebla." ([11])
Alia aŭtoro klopodas pravigi tian aserton :
"Mi opinias, ke estas neeble traduki poezion, laŭ la senco de tradukado kiel mi provis ĝin difini. Kompreneble, estas relative facile, se oni havas iom da lerteco, la
Tiu ĉi mistikismo, estu permesite diri, estas grandparte sensencaĵo. Vere, ke la poezio (kiel ĉiuj lingvaj kreaĵoj) estas profunde subtila kaj posedas "misterajn" asociecojn — kvankam tiuj ekzistas, ne en la poezio mem, sed en la mensoj de la homoj ĝin kreinta kaj leganta (sed malofte ĉe ambaŭ samtempe kaj samgrade), kio, kiel montriĝos sube, estas tute alia afero — sed aliflanke
Tamen la atenta leganto tuj rimarkos, ke, se oni akceptas la neeblecon traduki poezion, el tio sek- vas, ke ne valoras eĉ entrepreni ĝian tradukadon; ke sekve de tio oni kontentiĝas per proza para- frazo, kio multe malŝarĝas la dorson de la tradu- kanto; kaj ke, plifaciligante la celon, oni nepre malaltigas la kvaliton de la atingo. Deklarinte la neeblecon de fidela traduko, oni ne bezonas honti aŭ pardonpeti pri fuŝa ! Tiu sinteno povas foje konduki ĝis la plej absurdaj konkludoj :
"Sekve ne nur estas eble, sed kelkrilate pli dezirinde, transdoni Iliadon, Odiseon, aŭ Beŭvulfon proze, ol traduki ilin verse. VERSOJ, KIUJ NE ESTAS POEZIO, MALKLARIGAS LA RAKON- TON, kaj sekve la poemon, ne donante adekvatan anstataŭaĵon por la stilo de la originalo." (Mia majuskligo, W.A.)
La aŭtoro ne klarigas, kiamaniere versoj, ĉu aŭ ne poeziaj, kondiĉe ke ili legiĝas flue, povas mal- klarigi la rakonton ! Oni devus konkludi, ke li ne legis la rakontojn de Chaucer ([13]), se tio ne estus evidenta absurdaĵo ! Sed parolante pri la poezia lingvaĵo de
"Tiuj vortprovizo kaj esprimmaniero kreas la specialajn belon, riĉecon kaj komplikecon de la
anglosaksa poezio Kaj ĝi kreas la ĉefan mal-
facilecon je kontentiga tradukado de iu anglosaksa poemo. Ezra Pound ([14]) sukcesis per sia mirinda kaj fama versio de la Marvaginto " (ie)
Do, kvankam Pound jam pruvis, ke oni povas sukcese fari poezian tradukon de anglosaksa poemo, nia aŭtoro obstine elektas fari prozan version. Kompreneble, li ne estas poeto, kaj "ni devas akcepti la fakton, ke ne tre multaj laborantaj tradukistoj estas kreaj artistoj; se ili estus tiaj, ili kreus originalajn artaĵojn kaj ne tradukus" (n). Malgraŭ la evidenta fakto, ke traduki poemon kapablas nur poeto, kaj la pruvita fakto, ke tradukoj far poetoj estas ofte altnivelaj, tio ne detenas la nepoetojn de tiaspeca tradukado, nek de la aplomba asertado, ke la tradukado de poezio ne eblas ! Kiel refreŝige estas, legi trafan analizon pri la kaŭzoj de tiu ĉi bedaŭrinda situacio fare de alia angla aŭtoro ! :
"La tradukado de poezio, precipe la antikva poezio, postulas lertecon treege similan al tiu de ĵonglisto. Per certa mano kaj ŝajna senpeno la koloraj pilkoj de signifo, aludo, formo, sono kaj ritmo devas esti ĵetataj kaj kaptataj. En Anglujo, kie oni ĉiam tre alte estimadis diletantojn, ekzistas tendenco forregali la lertajon kiel neeblan. Niaj tradukantoj elektas unu-du pilkoj n, kies ekbrilo ekplaкas al ili, kaj lasas la ceterajn forruliĝi al la planklumoj ([15]), klarigante, ke ili retenis la sole gravajn." (le)
Li pravas. La decida faktoro en tradukado, la sola kondiкo por ĝia "ebleco" aŭ "neebleco", estas la talento de la tradukanto. Anekdoto povas tion ilustri : Amiko mia provis konvinki lernejestron pri la meritoj de Esperanto. "Bone", diris la lernejestro (konfesinde, iom stulte !), "se vi sukcesos traduki en Esperanton la vortludan versaĵon :
Ben Battle was a soldier bold, And used to war's alarms;
But a cannon-ball took off his legs, So he laid down his arms,
mi konsentos, ke la internacia lingvo estas taŭga traduklingvo. Nia franca profesoro jam certigis al mi, ke estas neeble traduki ĝin en la francan." Mia amiko trovis solvon, ne nur por Esperanto, sed апкай por la franca ! — car, kiel li klarigis al la lernejestro, la traduko de vortludoj dependas, ne de la lingvo, sed de la sprito de la tradukanto. (Bedaŭrinde, tiuj efemeraj traduketoj jam delonge perdiĝis, sed mi memoras, ke la solvo en ambaŭ lingvoj dependis de la duobla signifo de la vorto "membro".) Tiel same, la tradukado de poezio dependas de la genio de la tradukanta poeto.
Kelkfoje oni aŭdas, ke iu lingvo, aŭ lingvo entute, "kapablas" aŭ "ne kapablas" fari tion aŭ alion. Tia aserto implicite ignoras la fakton, ke lingvo per si mem nenion signifas. Signifon donas al ĝi la
"La plimultaj vortoj uzataj eк de primitivuloj havas nenian rekoneblan similecon al tio, kion ili signas. Ili estas tute
Tio ĉi fariĝas tute evidenta, kiam la ŝlosilo de la konvencioj perdiĝas, ekz-e : ĝis la retrovo de la Roseta-ŝtono, kiu ebligis ekvaciigon de konvenciaj signoj de unu lingvo kun tiuj de alia (t.e., tradu- kon), la lingvajo de la antikvaj egiptoj havis neniun signifon por la moderna j homoj. Kompreneble, ankaŭ la
"Ordono via donas tian ravon,
ke ĝin obei
estas tre verŝajne, ke eк en ŝia subkonscio ne veki- ĝos rememoroj "mortintaj kaj forgesitaj" pri la kunteksto, kiun havas tiu versparo en la verko de Dante. Okazos certagrada paneo de interkomuni- kiĝo.
Sur la kampo de poezio, tio signifas, ke la "kun- fandiĝo de sentuma kaj spirita spertoj" estas "mis- tera" nur pro tio, ke ĉiu homa menso estas altgrade unika, kaj ke la lingvajo de poezio,
Fair Science frowned not on his humble birth,
And Melancholy marked him for her own,
la vortoj
Tamen tradicio ekzistas, kaj la lingvo ja posedas rekonatajn kaj rekoneblajn signifojn, subsignifojn kaj asociecojn. Kaj neniu povas dubi, ke la sumon de tiuj pli plene konstatos homo, kiu uzis la kon- cernan lingvon ekde la infanaĝo kaj vivis kaj edu- kiĝis en la medio de la koncerna lingvo, ol homo, kiu ĝin eklernis jam kiel kreskinto, kaj kiu pasigis la pliparton de sia vivo en alia lingva medio. Tiu кi senduba fakto donas al Esperanto unu el ĝiaj du gravaj avantaĝoj kiel traduklingvo. Nacilingvaj tradukoj estas preskaŭ ĉiam farataj de homoj el la dua supra kategorio, t.e., de homoj, kiuj tradukas en la gepatran lingvon el lingvo malpli perfekte posedata. Tiu situacio estas tiel ĝenerala, ke ĝi estas implнcita en ĉiu studo pri la tradukado, ekz-e : "la tradukanto devas decidi, kio estas la signifo de la frazo, kaj poste esprimi tion
Duan avantaĝon ĝuas Esperanto rilate la trans- donon de asociecoj kaj nuancoj. Forta esperanta tradicio, lingva kaj literatura, jam ekzistas; dum la periodo de unu normala homvivo kaj eĉ pli, la lingvo estas daŭre uzita, — praktike oni nun paro- las pri la "tria generacio" de esperantistoj, — granda literaturo originala kaj tradukita estas kreita, kaj kompreneble la esperantaj vortoj jam posedas nuancojn kaj asociecojn indiĝene esperan- ekzistanta pezo de tradicio, kiu forte influas lian propran uzadon de Ia Internacia Lingvo. Tamen Esperanto ne estas, kaj ankoraь dum jarcentoj ne povos esti, tiel rigida kiel la naciaj lingvoj. Tradu- kante el nacia lingvo en alian nacian lingvon, oni trair as du stadiojn : oni studas la vorton aŭ frazon en la originala lingvo, konstatas ĝian precizan sig- nifon kaj Ia asociecojn, kiujn tiu vorto aŭ frazo kunportas; kaj poste oni klopodas trovi vorton aŭ frazon en la traduklingvo, kiu havas precize saman signifon kaj asociecojn. Sed trovinte Ia plej taŭgan ekzistantan solvon, oni tro ofte konstatas, ne nur, ke mankas al la traduko kelkaj el la originalaj asociecoj, sed ankaŭ, ke la tradukvorto aŭ frazo alportas kun si asociecojn el sia propra medio, kiuj tute ne necesas aŭ taьgas por traduko de la originalaĵo. Eĉ pli, oni ne malofte trovas, pro la noveco aŭ ekstrema fremdeco de la originala temo, ke la traduklingvo tutsimple ne posedas la rime- dojn por ĝin esprimi:
"Eĉ en lingvoj havantaj riĉan tradicion tiurilate la formado de terminaro ofte troviĝas en la manoj de la tradukanto, kiu ne ĉiam kapablas plenumi sian respondecon tiurilate, kaj kiu ne ĉiam eĉ konscias pri ĝi." ([19])
Ekzemplojn de tio prezentas en multaj lingvoj la terminaroj de psiĥologio, marksismo, k.a., kies terminoj eniris tiujn lingvojn pere de tradukoj.
Nu, kvankam la signifoj de la esperantaj radikoj estas ĝenerale klaregaj kaj precizaj, kun tamen kelka algluiĝo de asocieco, pro la gramatika struk- turo de la lingvo la tradukanto povas
Estas notinde, ke eĉ en la plej simplaj, ĉiutagaj kuntekstoj Esperanto, pro sia relativa manko de antaŭkondiĉado, kapablas esti pli fidela ol tiu aь alia nacilingvo. ([20]a) En la simpla frazo :
— Vi staru interne, muelistino ! Ni tuj bezonos vin — ekkriis Emesiz." ([21]) por la vorto
Agrabla kaj utila rezulto de la altgrada flekse- bleco, elasteco kaj precizeco de Esperanto estas tio, ke ĝi bonege adaptiĝas al la apartaj ecoj de la plej diversaj lingvoj. En rilato al la poezia stilo, tio multe helpas al tradukado fidela, kiel laŭ la senco, tiel ankaŭ laŭ la formo. Francajn aleksandrojn, ekzemple, oni kutime tradukas en angla lingvo per kvinjamboj, kaj inverse; Esperanto bonege akcep- tas ambaŭ versojn, tiel ke aleksandrojn oni tradukas per aleksandroj, kaj kvinjambojn per kvinjamboj, kaj en ambaŭ okazoj ne sentiĝas ia "fremdeco". Krom tio, la lingvo posedas multajn kvalitojn, kiuj altgrade taŭgigas ĝin kiel tradukilon, kaj, antaŭ ol transiri al konsiderado pri kelkaj konkretaj tradukekzemploj, estos utile ĵeti almenaŭ supraĵan rigardon al nur kelkaj el ili.
La akuzativa finaĵo -n certagrade liberigas la vortordon de Esperanto. Akuzativo ekzistas en ĉiuj lingvoj, sed ĝi povas esprimiĝi laŭ du manieroj : aŭ ĝi esprimas la objekton sen fonetika morfemo, per la nura pozicio de la vorto en la frazo; aŭ ĝi tion faras per iu fonetika morfemo, kiu povas esti deklinacia, prepozicia aŭ postpozicia (25). Aparte- nante al la dua grupo, Esperanto ĝuas konsiderin- dan liberecon de la vortordo, kiu ebligas perĝi reprodukti senperforte multajn stilajn apartaĵojn de la aliaj lingvoj, kio ne estas ebla por lingvo havanta pli rigidan vortordon. Plue, la akuzativo multe kontribuas al la klareco de Esperanto, kion povas mallonge pruvi unu-du ekzemploj :
frukton bongusta dum ?);
Estas utile, aldoni al tio ankaŭ jenon :
"Oni probable kontraŭdiros, ke, se tiuj frazoj
estas efektive dusencaj tamen la ĉirkaŭteksto
permesas ilin senerare kompreni. Tio estas ofte vera, sed ne ĉiam; kaj oni devas konfesi, unue, ke ĉiam ekzistas la risko, ke tiu ĉirkaŭteksto mankas aь mem ne estas sufiĉe preciza por eviti ĉian kon- fuzon; due, ke ekzistas aparte gravaj tekstoj — filozofiaj, juraj, sciencaj — ĉe kiuj subtilo de la penso nepre postulas, ke ĉia eĉ plej malprobabla dubo estu sisteme eliminita." (2e)
Al la stila fleksebleco de Esperanto kontribuas ankaŭ la akordiĝo, laŭ nombro kaj kazo, de adjek- tivoj kun siaj substantivoj. Tio ebligas multajn stilajn apartaĵojn kaj koncizaĵojn, tre efikajn precipe en poezio. Tri mallongaj ekzemploj devas ĉi tie sufiĉi; sed se oni imagas la adjektivojn sen akordiĝo, oni komprenos la esencan gravecon de la afero :
(i ) Mi sidis riverborde kaj, mizera,
Stelecajn lampojn sur la pont' rigardis;
Lampgutoj falis al la frunt' malvarma :
Si viŝis ilin per la haroj, larma.
La robon blankan ruĝa bend' trastriis.
La precizeco kaj klareco de la internacia lingvo rezultiĝas de multaj faktoroj. Bedaŭrinde oni povas ĉi tie doni nur malgrandan listigon de ankoraŭ kelkaj el ili:
La ebleco senpere verbigi substantivojn kaj adjektivojn, adjektivigi substantivojn kaj verbojn, k.s.
La vasta uzado de la adverbo. La supra ekzemplo (i) liveras belan ekzemplon per la vorto
La sistemo de sufiksoj. Vidu, ekzemple, la distingon inter soleca kaj solema.
(d) La refleksiva pronomo
Fine, la formfidelan tradukadon de poeziaj verkoj multe plifaciligas la altgrada rimriĉo de Esperanto. La rimeblecoj varias de lingvo al lingvo, ekz-e :
"Jen kelkaj vortoj pri la specialaj problemoj de tradukado el la ĉeĥa en la anglan. Kun escepto eble de la litova, la ĉeĥa estas hodiaŭ la plej altgrade fleksia lingvo de Eŭropo, eĉ pli ol la rusa. La angla, aliflanke, estas la malplej fleksia eŭropa lingvo. En la ĉeĥa, sekve, vortoj kiuj ne rimas en nominativo eble rimas en aliaj kazoj; similaj aŭ
identaj sufiksoj povas okazigi rimojn, k.t.p
mallonge, rimebloj estas senfine pli multnombraj en la ĉeĥa ol en la angla." (27)
Esperanto estas tre riĉa je rimoj (28) — oni povas diri, ke neniu esperanta vorto estas nura balasto en la rimvortaro, kaj cetere la rimeblecoj estas tre variaj — kaj tio kompreneble ebligas reprodukti eĉ komplikajn originalajn rimskemojn, kiel ekz-e de sonetoj, spenseraj strofoj, tercinoj, k.t.p.
Ankaŭ unu plian necesaĵon ĝuas Esperanto : ĝi allogis al si multnombre poetojn geniajn kaj talen- tajn, kiuj dediĉis sin interalie al la tradukado en la internacian lingvon de poemoj el siaj plej variaj nacilingvoj.
Cio ĉi certigis, ke Esperanto estas neniel malsu- pera al la naciaj lingvoj kiel belarta tradukilo. (28a)
III
Mi nun aldonos komparajn specimenojn de poemtradukado. La limoj de tiu ĉi studo ne ebligas doni amason da tiaj specimenoj, sed per detala studado de kelkaj ekzemploj oni povas ricevi util- ajn ĝeneralajn impresojn. Iuj skeptikuloj eble opinios, ke mi tre zorge elektis miajn specimenojn kun la ceio, doni kiel eble plej favoran impreson pri la esperanta teksto en komparo kun la naci- lingvaj teksto j, sed tion mi ne faris. La rezultoj de mia elekto estas tiurilate hazardaj; efektive, mi definitive elektis miajn specimenojn antaŭ ol fari iun ajn pli profundan analizon de la diversaj traduko j. Kompreneble, la elekto ne povis esti tute hazarda. Tri kriterioj gvidis min al la subaj speci- menoj:
La originalo devis esti poemo kun rekonata literatura graveco kaj valoro;
Devis esti troveblaj tradukoj en du aliaj lingvoj; tiuj tradukoj mem devis havi altgradan estetikan valoron ([22]), por ke la diskuto, laŭ la celoj de la komparo, povu ignori tiun aspekton de la tradukoj kaj koncentriĝi je la senca fideleco; per malbonaj tradukoj oni povus nenion pruvi krom la nekompetenteco de la tradukintoj, sed se la tradukoj jam atingas certan nivelon oni rajtas fari konstatojn ankaŭ pri la lingvoj uzitaj;
(iii) La specimenoj devis esti relative mal- longaj; estintus tre interese analizi pli longajn ĉerpaĵojn el ekzemple
Aparte grava estis la p-to (ii). Se poemtraduko mem ne donas poeziecan impreson, ĝi donas nenion. Fundamente, mi konsentas kun Peter Green:
„Poemo... estas nedividebla tutajo: la traduk- anto ne rajtas arbitre koncentriĝi je la formo je kosto de la signifo, aŭ inverse". ([23])
Formoj kaj signifo egale kontribuas al la poezi- eco: eventuale oni rajtas rezigni pri la originala formo, kvankam kun domaĝo, kondiĉe ke la tra-
Ni transiru do al niaj konkretaj specimenoj. (Uzitaj mallongigoj: A.: angla; E.: esperanta; F.: franca; R.: rusa.)
SPECIMENO A:
L'ALBATROS
de Charles Baudelaire Franclingva originalo
Souvent, pour s'amuser, les hommes d'йquipage Prennent des albatros, vastes oiseaux des mers, Qui suivent, indolents compagnons de voyage, Le navire glissant sur les gouffres amers.
A peine les ont-ils dйposйs sur les planches, Que ces rois de l'azur, maladroits et honteux, Laissent piteusement leurs grandes ailes blanches Comme des avirons trainer а cфtй d'eux.
Ce voyageur ailй, comme il est gauche et veule! Lui, naguиre si beau, qu'il est comique et laid! L'un agace son bee avec un brŭle-gueule, L'autre mime, en boitant, l'infirme qui volait!
Le Poиte est semblable au prince des nuйes Qui hante la tempкte et se rit de 1'archer; Exilй sur le sol au milieu des huйes, Ses ailes de gйant 1'empкchent de marcher.
La F. aleksandrojn tradukas E. per aleksan- droj, A. per kvinjamboj. Diferenзo inter F. kaj E. aleksandroj estas ĉefe tio, ke la unua havas viran cezuron, la dua inan, konforme kun la ĝenerale ina formo de la vortaro. Tamen E. reproduktas la sinsekvon de inaj kaj viraj rim- vortoj de F., kion A. ne faras. Generale, do, E. estas laŭforme pli proksima al la originalo.
Koincido de terminoj ebligis al ambaŭ tradukintoj reefii la originalan titolon.
v.l. Nek E. nek A. precize tradukas la signifon de F.
v. 2. A.
ke altgradaj fideleco kaj poezieco en traduko el Burns estas atingeblaj se la tradukanto havas la necesan genion.
(30) lok. cit. sub (19).
de Charles Baudelaire Esperanta traduko de K. Kalocsay (81)
Kelkfoje, por amuzo, ŝipanoj kapt-akiras Albatrojn, ĉi grandegajn ventbirdojn de la mar', Kiuj, indiferentaj vojaĝkunuloj, iras Post ŝip' glitanta super amara abismar'.
Apenaŭ ili estas metitaj ŝipoplanke, Ci reĝoj de 1' lazuro, mallerte kaj kun ĝen', Grandajn flugilojn blankajn jen trenas ambaьflanke, Kiel remilojn pezajn, kun kompatinda pen'.
Ci vojaĝant' flugila inerte nun hezitas. Jus nur a bel', kaj nune: malbel' komika jam. Jen, iu ĝian bekon per kurba pip' incitas, Alia ĝin, fluginton, imitas dum la lam'.
Similas la poeto al tiu princ' de 1' nuboj, Kiu la ŝtormon ĝuas, kaj ridas je 1' pafant', Kaj kiun, tere, sube, ĉe mokrideg' de buboj, Malhelpas iri ĝiaj flugiloj de gigant'.
THE ALBATROSS by Charles Baudelaire Angla traduko de Roy Campbell ([24])
Sometimes for sport the men of loafing crews Snare the great albatrosses of the deep, The indolent companions of their cruise As through the bitter vastitudes they sweep.
Scarce have they fished aboard these airy kings When helpless on such unaccustomed floors They piteously droop their huge white wings And trail them at their sides like drifting oars.
How comical, how ugly, and how meek Appears this soarer of celestial snows! One, with his pipe, teases the golden beak, One, limping, mocks the cripple as he goes.
The Poet, like this monarch of the clouds, Despising archers, rides the storm elate. But, stranded on the earth to jeering crowds, The great wings of the giant baulk his gait.
v. 3. F.
v. 4. A.
v. 6. E. tre proksime reproduktas la F. sonojn de tiu ĉi verso. F.
v. 7. F.
v. 8. Al F.
v. 9-10. F.
nur unu per adjektivo
reproduktas la esprimmanieron F.
kiun ignoras la E. Sed A. tute ellasas F.
v. 11. A. aldonas la adjektivon
v. 14. E.
v. 15. E.
SPECIMENO В:
THE TIGER by William Blake Anglalingva originalo
Tiger! Tiger! burning bright In the forests of the night, What immortal hand or eye Could frame thy fearful symmetry? In what distant deeps or skies Burnt the fire of thine eyes? On what wings dare he aspire ? What the hand dare seize the fire?
And what shoulder, and what art, Could twist the sinews of thy heart? And when thy heart began to beat, What dread hand? and what dread feet?
What the hammer? what the chain? In what furnace was thy brain? What the anvil? what dread grasp Dare its deadly terrors clasp?
When the stars threw down their spears, And water'd heaven with their tears, Did he smile his work to see? Did he who made the Lamb make thee?
Tiger! Tiger! burning bright In the forests of the night, What immortal hand or eye Dare frame thy fearful symmetry?
LA TIGRO de William Blake Esperanta traduko de William Auld ([25])
Tigro, tigro, brile brula En arbaro nokt-obskura, Forĝis kia man' eterna Vin je simetri' konsterna?
En kia fundo aŭ ĉielo Ardis via okulhelo? Kia lin flugil' subtenis? Kia man' la fajron prenis?
Per kiaj ŝultro kaj kompreno Por vi tordiĝis kortendeno? Kaj kiam pulsis batoj koraj, Kiaj pied' kaj mano gloraj?
Kia martelo ? Ceno kia ? Kia forn' por cerbo via? Riskis kia fort' kolosa Spiti al terur' ambosa?
La originalo estas verkita laь kvartrofieaj versoj, kiuj foje permesas al si ricevi aldonitan silabon ĉe la verskomenco. Tiun ĉi formon fidele reproduktas la E. La F. aliflanke tradukas ses- foje per kvin piedoj anstataŭ kvar, kio abrupte lezas la ritmoglatecon. Kiel la originalo, tiel ankaь la E. rimas aabb; la F. diversmaniere. Entute la formon ne redonas F., jes redonas E.
Koincido de terminoj permesis al ambaŭ tra- dukintoj reefii la originalon.
v. 1. E. redonas la aliteracion de A.
v. 2. F. redonas precizan signifon kaj ankaь la sonojn de A. E. aldonas la nocion o
v. 3. E. redonas A.
v. 5. Nek E. nek F. tradukas A.
v. 6. E.
v. 7. E. redonas nek A.
v. 10. Nek E. nek F. redonas A.
Kiam steloj sin malarmis Kaj sur la ĉielon larmis, Cu la verko al li karis? Ĉu vin ŝafid-farinto faris ?
Tigro, tigro, brile brula En arbaro nokt-obskura, Forĝus kia man' eterna Vin je simetri' konsterna?
v. 11. F. ne ripetas A.
v. 12. F.
LE TIGRE par William Blake Franca traduko de Fйlix Rose ([26]) Tigre, tigre flamboyant d'ardeur Dans les forкts de la nuit; Quel pouvoir immortel, inoui, Forma ta parfaite terreur?
Dans quels cieux, quelles profondeurs Brŭlait le feu de ton regard? Quel vol osa done le vouloir? Et quelle main saisit ce feu?
Et quelle puissance et quel art Nouиrent les ligaments de ton coeur? Dиs ses premiers battements, Quels pieds et griffes effrayant?
Quelle chaine? Quel marteau? Dans quelle fournaise йtait ton cerveau? Quelle enclume? Quel poing effarant Put gripper tes mortelles transes?
Quand les astres jetant leurs lances Arrosиrent le ciel de pleurs, Sourit-Il en te contemplant, Lui qui fit l'agneau de douceur?
Tigre, tigre flamboyant d'ardeur Dans les forкts de la nuit; Quel pouvoir immortel, inoui, Osa former ta parfaite terreur?
v. 15-16. A.
v. 17. E.
v. 19. E. per
v. 20. F. fakte ne tradukas tiun ĉi verson; la tuta nuanceco mankas. F.
v. 21-24. Tiu ĉi strofo ripetas la unuan strofon, kun unu grava kaj subtila diferenзo : A.
SPECIMENO C:
ANCAR de A. S. Puŝkin (s5) Ruslingva originalo
V pustyne ĉahloj i skupoj, Na poĉve, znojem raskaljonnoj, Anĉar, как groznyj ĉasovoj, Stoit — odin vo vsej vselennoj. Priroda ĵaĵduŝĉih stepej, Ego v den' gneva porodila I zelen' mertvuju vetvej I korni jadom napoila.
Por A. mi povis elekti inter du tradukoj : tiu de Nabokov (35) kaj tiu de Morison. Nabokov redonas la formon de la originalo, kaj reproduk- tas la rimskemon abab; tamen laŭsence lia traduko estas iom tro libera. Tial mi elektis tiun de Morison, kvankam la formon li tute ŝanĝis : anstataŭ la kvarjamba verso de la originalo, 11
Jad kaplet skvoz' ego koru, К poludnju rastopjas' ot znoju, I zastyvajet vveĉeru Gustoj prozraĉnoju smoloju.
К nemu i ptica ne letit, I tigr nejdet — liŝ' vihor' йornyi Na drevo smerti nabeĵit I mĉitsja proĉ' uĵe tletvornyj.
I jesli tuĉa orosit, Bluĵdaja, list ego dremuĉij, S ego vetvej uĵ jadovit Stekajet doĵd v pesok gorjuĉij.
No ĉeloveka ĉelovek
Poslal к anĉaru vlastnym vzgljadom,
I tot posluŝno v put' potjok
I к utru vozvratilsja s jadom.
Prinjos on smertnuju smolu Da vetv' s uvjadŝimi listami, I pot po blednomu ĉelu Struilsja hlвdnymi ruĉjami;
Prinjos — i oslabel i log Pod svodom ŝalaŝa na lyki, I umer bednyj rab u nog Nepobedimogo vladyki.
A knjaz' tem jadom napital Svoji posluŝljivyje strely I s njimi gibel' razoslal К sosedam v ĉuĵdyje predely.
ANCARO
de A. S. Puŝkin Esperanta traduko de К. Kalocsay (зв)
En la dezert' sterile nuda, El grund' bakita de sun-ardo Anĉar' elĝermis, staras muta. Ne kreskis en proksim' eĉ kardo.
Gin naskis la soifa tero En furiozo mondmalbena, Kaj per veneno de kolero Saturis ĉiun fibron plena.
Venen' filtriĝas tra la krusto En la tagmeza varmo suna, Ce 1' vento de vesperkrepusko Koaglas je rezino bruna.
Proksimon ĝian bird' evitas Kaj timas tigro. Se la sibla Venteg' la branĉojn ekagitas, Tuj plu ĝi flugas, venenkribra.
Kaj se la nuboj de 1' ĉielo Pluverojn sur anĉaron ŝutas, De la folioj kaj de 1' ŝelo Venene tiuj teren gutas.
uzas triakcentan verson amfibraĥan-trofiean; кrom tio, li rimas nur abcb; la alternajn virajn kaj inajn versfinaĵojn de la originalo li ja redo- nas, sed inverse, lau la pli kutima angla maniero. Sed laьsignife lia traduko estas tre prok- sima al la originalo. La E. traduko reproduktas la formon de la originalo, kun escepto de tio, ke la rimoj estas 6iuj inaj.
Morison transliterigas la rusan vorton, sed devas ĝin klarigi per subtitolo. (Nabokov trovis la precizan anglan tradukon : The Upas tree.) La E. vorto koineidas kun la R., sed pro mal- ofteco bezonis gloson, kiam la traduko aperis.
v. 1. La adjektivoj donis kelkan malfacilaĵon al ambaь tradukintoj; A.
v. 2. Mankas al ambaь tradukoj la nuanco de R.
v. 3. E.
v. 4. E. traduko estas tro libera.
v. 5. A.
v. 6. E.
v. 7-8. A.
v. 9. A. aldonas la adjektivon
v. 10. Ambaь tradukoj ellasas R. ot
Нот' homon tamen por aliro Komandis per rigard' rigora. Fidele iris tiu viro, Revenis kun la suk' horora.
Portante krom rezin' fatala Velkintan branĉon en tornistro, Kun ŝvit' malvarma sur la pala Vizaĝ' sin trenis la servisto. Li falis tie tuj en sveno, Pro elĉerpiĝ' de Г lasta forto. ce 1' trono de la suvereno La sklavon tiel trafis morto.
La princo ĉiujn sagojn suki Ordonis per venen' anĉara, Per arkoj tiel sendis flugi La morton al popol' najbara.
ANCHAR (THE POISON TREE) by A. S. Puŝkin Angla traduko de Walter Morison ([27])
In the pale, unyielding desert, On soil that the sunrays curse, Anchбr like a dreadful sentry Stands — sole in the universe.
The sun-tortured, thirst-racked steppeland Gave it birth in a day of wrath And fed the dull green of its leafage And its roots with a poisoned broth.
Through its bark thick poison oozes And, melting when midday comes, Congeals again in the evening In smooth, transparent gums.
No bird ever lights in its branches, No tiger approaches the tree : Alone, the black storm-winds brush it And, venom-infected, flee.
If a wandering rain-cloud moistens Its dense and unstirring leaves, The burning sand from its branches A poisonous dew receives.
But one man to the tree sends another With a glance that, imperious, burns, And the poor slave sets out on his journey And at dawn with the poison returns.
He brings with him poisonous resin And a branch with a few faded leaves, And the sweat on his pallid forehead In thick streams trickles and cleaves.
The poison he brings, and fainting At the feet of his dread lord lies On the bast that the tent-floor covers. He utters no word, and dies.
But the king, in that poison steeping His arrows with secret art, To his enemies sends destruction And death on each poisoned dart.
v. 11. E. ĉe Г
v. 12. Nek A.
v. 14-16. R.
v. 17-18. A. aldonas adjektivon ne en la originalo :
v. 19-20. R. netransitiva
v. 21. A.
v. 22. A.
v. 24. R.
v. 25-28. E. aldonas
v. 29-32. A.
v. 34. A.
v. 36. A.
★ ★ ★
Precipe Specimeno С atentigas, ke kritikoj laŭ kriterioj de maksimuma laŭvorta fideleco ne povas forpreni de la valoro de tradukoj, kiuj redonas la larĝan sencon de la originalo
Pri Literaturo, Teatro, Gazeto
„La batalantoj por nia ideo jam longe konvink- iĝis, ke ĉiu nova grava verko, kiun ni povas montri al la publiko, efikas sur ĝin pli, ol ĉiaj plej lertaj teoriaj paroloj ... Sed kiam la konstanta kreskado de nia literaturo (kun ĝi ankaŭ la kreskanta elast- eco de la lingvo) iom post iom silentigos niajn nudavortajn malamikojn kaj malaperigos ĉian du- bon pri la vivipoveco de nia lingvo, tiam vole-ne- vole, post 1 aŭ post 10 aŭ post 25 jaroj, la regist- aroj devos aliĝi al ni, kaj tiam „lingvo tutmonda" fariĝos fakto plenumita... Agadi per lernolibroj, anoncoj k.t.p. estas tre bone kaj necese; sed tio ĉi devas havi lokon
„Sed
„Nia nuna gazeto ne aperas kiel io nova, partia, kiel kelkaj en la komenco pensis; ĝi estas — kvankam sub alia redakcio — pura daŭrigo de la gazeto antaŭa; ĝi prezentas nian komunan, tre bone re- daktatan centran organon, kaj mi varmege rekom- endas ĝin kiel unuan kaj plej necesan objekton por niaj amikoj. Cion alian niaj amikoj povas fari aŭ ne fari; sed kiu ne abonas nian standardon, la „Lingvon Internacian", tiu ne estas esperantisto".
Kiam naskiĝas literaturo ? Kiel ĝi naskiĝas ? Ni konas la respondojn; kaj nenion novan mi diras atentigante, ke literaturo naskiĝas kiam juna lingvo, eliranta el la stadio de dialekto parolata de primitiv-civiliza popolo kaj ankoraь varianta laŭ vilaĝoj, aŭ regionoj, aŭ popol-tavoloj, estas jam tiel disvastigita, ke multaj homoj povas kom- preni ĝin, kaj kiam tiuj homoj kontaktas kun aliaj pli progresintaj civilizoj, jam konantaj literaturan verk-eblecon. Tiel, la plimulto de antikvaj kaj modernaj literaturoj naskiĝas kiel popol-esprimo nuancata per diverseco de dialektoj; tuj poste tiu sincera esprimo lasas lokon por pli kleraj formoj, kaj aperas imita, ne el кого sed el cerbo, literaturo, flor anta en kulturaj r ondoj. Fine, la juna lingvo akiras sendependon, kaj ĝia literaturo iĝas nova konkero de homa penso.
Tian disvolviĝon de literatura fenomeno ni vidas ĉe la greka, кe la latina lingvoj, kaj ankoraь pli klare ĉe la modernaj idiomoj. Nur unu prezentas ian diversecon, ian deflankiĝon el la tri stadioj : popola — imita — krea. Gi estas la plej juna literaturo en la mondo, kaj, kiel ĉiuj plej modernaj aktivecoj, ĝia evoluo el nenio ĝis literatura digneco okazis en rapidega tempo : sepdek jaroj. Temas pri literaturo de l'lnternacia Lingvo.
Tiu ĉi lingvo, kies bela nomo, Esperanto, ŝajnas promeso de bona espero al la homa raso, ne nas- kiĝis kiel izola fenomeno. La historio de 1' serĉado de solvo por la problemo de internacia komuni- kado sur neьtrala bazo ampleksas multajn jarcen- tojn. Sed tiu ĉi solvo ŝajnas nun atingita per tiu ĉi moderna, praktike jam funkcianta kaj vaste uzata ilo, kiun ellaboris pola sciencisto, d-ro Lazaro Ludoviko Zamenhof, kies naskiĝan datrevenon oni festas en tiu ĉi jaro. Jam en multaj kongresoj inter naciaj, la lingvo Esperanto anstataŭas la kos- tan kaj netaŭgan sistemon de samtempa traduko, kaj okazadas kongresoj kie ĝi estas la sola oficiala lingvo. Ne mirinde, ke per ĝi (kiu ne estas seka kodekso, sed vera, belsona, fleksebla lingvo) la homoj esprimis kaj esprimas ne nur sciencajn konceptojn, sed ankaŭ siajn sentojn. Do, nova literaturo naskiĝis. Kiel dirite, ĝia daŭro ne ampleksas pli ol la homa vivo-daŭro, ĝis hodiaŭ. El ĝiaj iniciatintoj, ankoraь certa nombro vivas kaj produktas. La diferenзo inter ĝi kaj la aliaj pli malnovaj literaturoj kuŝas en la fakto, ke ĝian naskiĝon ĉeestis ne popolo malklera (kiel кe, ek- zemple, latina aŭ itala aŭ germana....), kaj ne eк moderna, jam kulturita, perfekte civiliza popolo (kiel кe, ekzemple, norvega literaturo) : sed nur unu homo, la kreinto mem de la lingvo. Nuntempaj disvastiĝ-rimedoj kaj kritiko mallongigis la spert- periodon; sed, krom la aludita diferenзo, ĝiaj komenco-formoj entute similas la formojn de aliaj literaturoj; nur, ne popolo, sed unuopa individuo estas la komencinto.
Kiel aspektas la unuaj provoj de nova literaturo? Oni scias, ke ĝenerale temas pri rнgida, malriкa, malfacile komprenebla duopo, kvaropo da versoj. Ni memoru la italan
Си rideti pri tiu "mezepoka Esperanto" ? Sed ni haltu momenton por konsideri kun kia kortuŝo, kun kia anim-tremo la juna Zamenhof surpaper- igis, la 5-an de decembro 1878 (naь jarojn antaь la prezento al la publiko, en sia difinita formo nuna, de la Internacia Lingvo), tiujn versetojn. Kaj, en tiu kvarversaĵo, li enfermis la temon preskaŭ ekskluzivan de sia posta poezio; ni diru plie, de sia tuta agado, de unika celo kaj strebo de sia vivo. Kunigi la homaron ! Ne temas nur pri lingvo. Ne temas pri literaturo. Ne temas eк pri politika programo. Lia intelekto ne kreis filozofion; ni prefere emus diri, ke lia animo formis al si religion, ĉar liajn impulsojn karakterizis fido kaj memofero, varmo kaj transcendenco super кiuj ebloj kaj materiaj spertoj kaj situacioj : la necesaj ecoj de religio. Kaj esence religia, arda kaj sindona estis la animo de la kreinto de nova lingvo kaj de nova literaturo. Li ne estis granda poeto — tion rekonas nuntempa kritikistaro esperantista —, sed la grandaj poetoj ne troviĝas кe 1'unuaj provoj de novaj literaturoj. Necesis, ke estiĝu homo, kiu kuraĝos riski sian gloron, sian aktivecon kaj sian personecon sur tiun malfortan ludkarton kiu estis, ankoraь kvardekon da jaroj antaь nun, la lingvo Esperanto.
La plej juna literaturo en la mondo
de
D-rino Clelia Conterno Guglielminetti (Italujo)
Tiu homo aperis, kaj li estas la hъngara verkisto : Kбlmбn Kalocsay. Per li komenciĝas novaperнodo en tiu ĉi juna literaturo. Ni rajtas paroli pri "periodoj" car, kiel mi klarigis, la evoluo de la Esperanta literaturo enradikiĝinta en grundo de nia plej moderna tempo, estis kompleta, kvankam rapidega, kaj car jam oni proponis dividon de tiu ĉi evoluo flanke de esperantista skota poeto kaj kritikisto, W. Auld (enkonduko al "Esperanta Antologio", La Laguna 1958, eld. Stafeto), kun aparta alrigardo al poezio, en "primitiva romantismo", "polurita romantismo" (ja per Kalocsay malfermita), "metafizika perнodo". La poetoj de primitiva romantismo, kiel Grabowski, Devjatnin,
Schulhof, la juna Privat, Miĥalski , eldiris
simplajn sentojn per simplaj formoj kaj imitis elsiaj propraj naciaj literaturaj; Kalocsay, krom prila- borado de tuta metrika sistemaro, frontis novajn altegajn temojn, kaj fariĝis eterna voĉo de 1'homo eta antaŭ la ĉielo kaj "la tragika rnuteco de 1'ŝtonoj" (jen ekzemplo de verso en kiu resumiĝas momento de la homa penso, tiel ke, tradukata en iun ajn lingvon, ĝi ne perdas sian statuan belecon :
La prozistoj de primitiva perнodo estis plej ofte tradukistoj : kia pli streĉa imito ol traduko ? La romanistoj ne tre multe valoras : Vallienne, Bein .. Sed, dum la dua, "polurita" perнodo, jen ĉe Kalocsay aperas valora prozisto, kiu ankaь estis, kaj estas, poeto : Julio Baghy, hъngara artisto. Ambaь transpasнs la duan periodon, kaj ankoraŭ verkas : ĉiam plialtiĝas la poezio de Kalocsay, ĉiam ampleksiĝas la produktado de Baghy, kiu, lasta- tempe, povis doni al Esperanta literaturo poezian dramon ombrantan la eternan tragedion de la homaro, de Adamo kaj Eva ĝis nun kaj post nun ("Sonĝe sub pomarbo", eld. Stafeto. La Laguna 1958). Kaj humoristo ne mankas, kun franca vervo kiu fariĝis stilo : Raymond Schwartz, fondinto de humora revuo kaj mem romanisto kaj novelisto tre fekunda.
Sed kompletan dignecon de plene floranta literaturo akiris la esperantista literaturo nur post la dua mondmilito. Apud la aluditaj nomoj, troviĝas, plej ofte grupiĝintaj en skoloj, novaj poetoj kaj prozistoj. Al la hъngara skolo, ankaŭ pro eksteraj politikaj kaŭzoj, substituas sin la skota skolo (Dinwoodie, Francis, Rossetti, Foote). Kaj du aliaj elstaraj talentoj, pri kiuj oni povas diri, ke ili apartenas ne al tiu ĉi juna literaturo, kies kroni- kon ni estas skizantaj, sed al la monda historio de la homa penso kaj arto, montriĝis kaj daŭre pro- duktas : William Auld kaj Marjorie Boulton. Ci lasta estas virino, kaj inter la poetinoj de ĉiuj literaturoj mi persone ne trovus facile verkistinon, kiu povus esti komparata al M. Boulton.
Pruvo de vigleco kaj de valoro de la Esperanta literaturo estas la fakto, ke jam el ĝi oni komencis traduki en naciajn lingvojn kelkajn produktaĵojn : tiel, la plej juna filino de la homaj penso kaj кого ariĝas flanke de la pli aĝaj, pli ampleksaj fratinoj. Kaj ni asertas, ke valoras la penon fordoni la dek- dekdu horojn, kiujn postulas la lernado de la Internacia Lingvo por havi la eblecon proksimiĝi al tiu ĉi eta, sed valora trezoro.
de
L. L. Zamenhof
Kiu ne estis kaporalo, ne estos generalo.
Per pacienco venas scienco. Post sufero venas prospero.
Kiu regalas per ŝtonoj, tiun oni dankas per bastonoj. Kia ago, tia pago.
Inter la blinduloj reĝas la strabuloj. Se forestas la suno, sufiĉas la luno.
Danĝera estas bovo antaŭe, ĉevalo malantaŭe, kaj malsaĝulo de ĉiuj flankoj.
Tablon ornamas ne tuko, sed kuko. Ne karesu per mano, sed karesu per pano,
Granda nubo, malgranda pluvo. Monto graved- iĝis, muso naskiĝis. Granda telero, malplena kulero.
Barbo potenca, sed kapo sensenca.
En buŝo Biblio, en кого malpio. Vizaĝo de Ka- tono, sed virto de fripono. Lango miela, sed кого kruela.
Ne timu tranĉilon, timu babilon.
Bojas hundo sen puno eĉ kontraŭ la suno. Hundo bojas, homo vojas.
Kiu supren kraĉon ĵetas, sian barbon al ĝi submetas.
Ciu perнodo de la homhistorio havis siajn paraz- itojn, kies ĉefa intereso estis ĉiam la malhelpo de la ĝenerala progreso pro profiti plu la momentan situacion. Inter tiuj parazitoj, profitantoj de la internaciaj antagonismoj, ĝuste nun pli abundas tiuj, kies intereso estas la konservado de la babela ĥaoso kaj kiuj sekve ne ĉesas ripeti siajn mal- icajn argumentojn, tute malverajn kaj kontraь- raciajn, ke lingvo kia Esperanto ne povas esti taŭga kulturilo.
Esperanto, jes, iam estis lingvo-projekto. Sed en la daьro de 70 jaroj ĝi kreis al si vere unikan tra- dicion, eble la sola tradicio, kiu iam ajn neglektis landlimojn kaj evoluis unuece
Al tiu bela ekzemplo sur la beletra tereno, oni povas aldoni alian ne malpli frapan el la scienca kampo. Komence de tiu sama jaro 1958, okaze de la 50-jara ekzisto de Internacia Scienca Asocio Esperantista, aperis jubilea volumo,
Fine de 1957 aperis, por la unua fojo, kompleta poemaro de granda poeto tradukita en Esperanton. Temas pri
Ni povus ankoraŭ citi aliajn eminentajn ekzemploj n de Esperanto kiel kulturilo laŭ tutmonda skalo, de bibliotekologio ĝis medicino, de juro ĝis botaniko, de lingvoscienco, de poetiko, de politiko, de parolarto... ĝis geografio, historio, etnologio, plantpatologio ktp., en zorge ellaboritaj monogra- fioj, originale verkitaj en Esperanto de homoj el ĉiuj mondpartoj. Sed ni devas rezigni citadon de titoloj kaj aŭtoroj.
Nunjare la mondo celebras la 100-jaran dat- revenon de la naskiĝo de D-ro L. L. Zamenhof, aŭtoro de la lingvo Esperanto. Se, kiel supre dirite, la lingvo fariĝis el simpla projekto vivanta socia fakto, tio ŝuldiĝas al la gкnio de Zamenhof, kiu ekde la unua momento ĝin traktis kiel tian kaj laŭe ekipis ĝin. Per tiu faro Zamenhof iniciatis ne- konkureble unikan lingvon. Tiu nekonkurebla unikeco konsistas en tio, ke homoj el ĉiuj nacioj, el ĉiuj medio j, povas same ĝin ellerni kaj plene posedi. Kiam diversaj naciaj lingvoj titolas sin „internaciaj" kaj montras al sia literaturo, ili sof- isme preterglitas la fakton, ke tiu literaturo estas
LANDO" de Libereco, Egaleco kaj Frateco
de
J. Rйgulo-Pйrez (Kanariaj Insuloj)
La Esperanta mondo estas ĝis nun la sola „lando", kie fakte ne plu estas utopia la fama devizo „libereco, egaleco, frateco" sen rasaj, naciaj aŭ alispecaj eksteraĵoj. Kaj car ja estas tre bele an- koraŭ postmorte daŭre vivi en plukreskanta nobla verko, ni do diskonige honor as, en tiu ĉi 100-a dat- reveno de lia naskiĝo, la memoron kaj postvivon de D-ro L. L. Zamenhof, iniciatinto de tiu komuna kulturfronto de la tuta homaro.
Se vi eniras la korton de la Torina Universitato, vi povas vidi memortabulon, sur kiu oni legas ke via samurbano Erasmo, la mondkonata Erasmo el Roterdamo, en la jaro 1506, en la Universitato de Torino doktoriĝis pri Teologio.
Tio povis okazi car en tiu tempo ĉiuj Universi- tatoj uzis la saman kaj nuran lingvon, la latinan, kaj tiam la nederlandano Erasmo, kaj la profesoroj, el kiuj ajn lando j ili estus, povis interkompreniĝi kiel samlandanoj.
Tiu uzado de la latina lingvo inter la kleruloj de la mezepoko estas al ĉiu konata, kaj ofte oni citas ĝin kiel enviindan staton. Sed ne ĉiuj scias kiel tia ĝenerala uzado de la latina lingvo malaperis, por lasi sian lokon al la naciaj lingvoj.
Sajnas ke la unua kiu interrompis la tradicion estis
La latina lingvo vivis dum la mezepoko, tute specialan ne naturan vivon, kiel ilo de tiu kultur- trezoro literatura filozofia, religia, kiu disvastiĝis tra la tuta Eŭropo post la falo de la Romia Impйrio, kvankam ĝi ne plu estis vivanta lingvo ligita al ĉiutaga uzado de popolo. Sed kiam la homaro havis ion novan por diri, por aldoni al tiu antaŭa kul- turtrezoro, jen ke la malnova lingvo plu ne sufiĉis. Kaj tio fakte komencis precize en la plej novaj kampoj de la kulturo, la sciencaj branĉoj de la matematiko kaj de la fiziko.
Kaj tio restas unu el la plej gravaj motivoj pro kiuj tute absurda estas la ideo, de tempo al tempo reproponita, ke la latina lingvo povus ankoraŭ esti uzata en la scienca kampo kiel internacia lingvo.
Cetere oni povas pridubi ke la latina lingvo havis rolon de internacia lingvo ĝenerala, tut- monda, kian oni nun bezonus kaj kian nun oni atendas.
Sufiĉas pensi, ke kiam Erasmo doktoriĝisen Torino, Ameriko ankoraŭ ne estis Ameriko, sed nova kontinento malkovrita nur depost 14 jaroj, tute nekonata estis la plej granda parto de Afriko kaj en la Mediteraneo mem, dum longa tempo regis la influo de la greka lingvo kaj de la araba, precipe en la plej modernaj kampoj de kemio kaj medicino. Kaj kion diri pri la malproksima oriento, pri la granda influkampo de la mil j ara kulturo Cina ?
Se ni do bone objektive konsideras la aferon, ni vidas fakte, ke ĝis nun
La latina lingvo estis la kultura lingvo, dum kelke da tempo, de la limigita teritorio, kie dis- vastiĝis la kristana religio.
Kie okazis post la forlaso de la uzado de la latina lingvo en la tempo j al ni pli proksimaj, estas gene- rale konate.
Dum komence ludis grandan rolon la franca lingvo, poste en multaj kampoj superregis la germana, kaj nun en la lastaj tempoj ŝajnas pligran- diĝi la graveco de la angla, precipe pro la influo de Ameriko.
Tiel proksimume antaŭ 50 jaroj, antaŭ la unua granda milito, mia patro povis diri al mi: "Kara filo, se vi volas havi en la manoj la necesajn ilojn, por vin dediĉi al super a j studoj, vi devas eniri en la Universitaton scipovante tralegi, rapide kaj flue, tekstojn en franca kaj germana kaj angla lingvoj". Se oni aldonas ke ni italoj senpene povas kompreni tekstojn en hispana kaj portugala lingvoj, vi vidas kiel la konsilita studado donis fakte al mi bonan ilaron, por povi rekte preni la informo jn necesajn en la ĉefaj revuoj kaj lernolibroj de la mondo, kio estas unu el la unuaj necesoj de la lingva uzado en la scienca kampo.
Tamen ankaŭ per tiu sufiĉe vasta kono, (kiun mi nuntempe malofte konstatas inter la junuloj studantaj en Universitato, eble pro la amaso de konoj, kiujn ili devas studi por la aliaj fakoj, kiuj intertempe multe kreskis) restis ĉiam granda kvanto da verkoj tute ne esploreblaj : en la nord- eŭropaj lingvoj, en la slavaj, inter kiuj nun estas precipe grava la rusa, kaj ankaŭ en la aliaj orientaj lingvoj de la turka ĝis la japana.
La situacio do fariĝis ĉiam pli kaosa kaj mal- facila. Krome en la scienca aplikado de lingvoj ne estas nur necese scii legi la tekstojn, kiuj utilas por la informado, sed de tago al tago, ĉiam pli oni bezonas lingvoj n por la rekta persona kontakto inter la sciencistoj, car ili tute simple kunvenas en kongreso j por kune diskuti la problemojn, car ili vojaĝas de unu lando al la alia por prelegi pri siaj eltrovoj aŭ por lerni en fremdaj Universitatoj.
Kaj ni povas konstati ĉe ni mem, kaj ĉe ĉiuj niaj kolegoj, ke tute alia afero estas scipovi lingvon laŭ lego-kapableco, aŭ scipovi lingvon por ĝin paroli, por fari per ĝi paroladon pri iu teknika temo kaj ne nur pri la simplaj bagatelaĵoj de la komuna vivo.
La uzado de Internacia Lingvo sur la scienca kampo[28])
de
Prof. D-ro Giorgio Canuto (Italujo)
De tio venas la malfacilaĵoj, kiujn oni renkontas en ĉiuj internaciaj kongresoj kiam oni devas antaŭepridiskuti, pri la uzotaj lingvoj. Mi scias pri kon- gresoj kiuj devis esti prokrastitaj pro la manko de tiu fundamenta interkonsento.
Kaj poste, dum la kunveno mem venas la lur- tri), kiel stulta estas la duobla kaj triobla eldonaĵo de ĉiuj publikaĵoj de la kongreso, kun evidenta malŝparo en la kostoj de la presado.
Kaj poste, kiam la lingvoj estas elektitaj (du, mento de la temporaba tradukado, ofte malbona.
Mi memoras kongreson pri infanpsikologio, en Milano, en kiu dum la unua tago oni tradukis ĉion en la tri lingvojn oficialajn: italan, francan, anglan.
La duan tagon oni diris : por ŝparo de tempo, ni faros nur la tradukadon en francan kaj italan, car oni konstatis ke la ĉeestantaj angloparolantoj pli malpli komprenas ankaŭ la francan.
La trian tagon tamen, ĉiam pli mankis la tempo, kaj oni decidis ne plu fari tradukadojn. Oni anon- cis, ke ili estas sendotaj he j men al la kongresanoj. Cu ili ne estus povintaj tuj resti hejme kaj ŝpari la vojaĝelspezojn ?
Ne pli bonan rezulton donas la tiel dirita
Sed la vera viva intereso por la sciencaj kon- gresoj konsistas en la rekta diskutado farita el kritikoj, el petoj de klarigoj, el taŭgaj respondoj, kiuj certe ne povas esti antaŭe skribitaj por la tradukistoj.
Kaj tiam la samtempa tradukado fariĝas ofte tre ridinda afero pro la eraroj.
Mi memoras kongreson, en kiu la franca paro- lanto diris ke li metis por eksperimento ian sub- stancon en
Gis nun tian interkonsenton oni ne atingis, sed eĉ se oni morgaŭ ĝin atingos, rilate al unu lingvo, ekzemple la angla, restos ĉiam granda malfacilaĵo.
Kiom da homoj studas jam nun en la lernejo tiun lingvon dum diversaj jaroj ? Kaj kiom da ili ĝin sukcesas posedi tiel bone, kiel sian gepatran lingvon ?
Malfacile estas atingi plenan kapablecon en la parolado de fremda lingvo, alie oni ne taksus kiel tre malfacilan profesion, tiun de la interpretisto.
Je la foriro por vojaĝi ĉi tien mi aĉetis vesperan gazeton : en ĝi estas prezentita kiel granda malof- tajo, kaj kun la portreto, juna sinjorino kiu jus venkis konkurson kiel interpretistino ĉe ONU, pri angla, itala, germana lingvoj. Kaj ŝi estas denaske germana, edziniĝis kun italo kaj vivis kelkjarojn en Usono
Kaj prezentante ŝin kiel maloftaĵojn, oni aldonas, ke tre malfacila estas la kariero de la interpretistoj, kaj ke ili atingas pagojn, kiuj povas esti je pli ol 25.000 liroj potage, tio estas pli ol 150 guldenoj.
Cu ni do pretendu, ke la sciencistoj, krom la tempo por studi sian fakajn materiojn, superu ankaŭ tiujn malfacilaĵojn ? Certe ne. Kaj ni havus en la mondo du kategoriojn da sciencistoj : tiujn kiuj libere povus paroli en la kongresoj kaj tiujn, kiuj nur pli malpli povus balbuti ion, kaj ion kompreni
Do la solvo ne povas esti
Tiu lingvo, facile lernebla de la homoj de ĉiuj popoloj, kaj facile akirebla, ne nur surface, sed funde, kiel la propra lingvo,
Mi ne havas nun tempon por montri al vi, kial Esperanto estas facila, pro sia logikeco, pro sia simpla strukturo, pro la genia sistemo de la deveno de la vortoj el malmultaj radikoj, k.t.p.
Estas tamen nun tuta aro da konkretaj spertoj faritaj dum pli ol 70 jaroj da ekzistado de la lingvo, kaj tiuj asertoj ne estas fantaziaĵoj, sed estas fak- toj, kiujn oni povas konstati ĉe ĉiuj niaj kursoj, kiuj okazas en la tuta mondo, ĉe la plej diversaj popoloj.
Jam antaŭ la milito la fama Pedagogia Instituto
Foje estis en Torino iu japana profesoro de fizio- logio de la Universitato de Tiba, prof. Suzuki, kiu intervjuita de la ĵurnalistoj deklaris : mi studis dum jaroj kun granda klopodo la anglan kaj la germanan lingvojn, kaj tamen uzante tiujn lingvojn, mi sentas min ĉiam neegala al la denaske parolantoj. Anstataŭ mi studis Esperanton preskaŭ ludante, nur kelkajn monatojn, kaj mi ĝin uzas kun la sama libereco, per kiu mi min esprimas en mia propra lingvo.
Similan sperton faris cetere mi mem, faris ĉiuj kiuj lernis Esperanton kaj aliajn lingvojn. Do kial ne uzi tiun facilan lingvon ankaŭ en la scienco ?
Jam de la komenco la aŭtoro mem, D-ro Zamenhof, donis ekzemplojn de tradukado de sciencaj studoj, precipe medicina j.
Tuj de la komenco sciencistoj estis allogitaj de la simpleco de Esperanto kaj fariĝis ĝiaj pioniroj.
Klerfamaj sciencistoj kiel Naville, Sйbert, Bourlet, Bertelot, membroj de la Scienca Franca Akademio, la fiziologo Richet, Nobelpremiito, Bujwid fama kunlaboranto de la plej fama Pasteur, kaj multaj aliaj scienculoj, profesoroj kaj Rektoroj de Universitatoj estis kaj estas Esperantistoj.
Jam de la komenco de la disvastiĝo de Esperanto fondiĝis la
Car oni devas tamen pripensi, ke multe pli simpla kaj facila estas la uzado de la lingvo por la komunaj celoj kaj ankaь por la literaturaj, ol por la sciencaj, por kiuj oni bezonas aron da tute specialaj kaj precizaj teknikaj vortoj.
Kaj fakte la granda problemo, kiu nun estas bone solvita, estis tiu de la
Sed ankaь tiuflanke Esperanto estas hodiaŭ per- fekte preta por la enkonduko en la praktikan uzadon.
Nun estas preparitaj novaj fakvortaroj pri
Tiuj vortaroj ne estas nur ellaborado teoria de specialaj komisionoj zorgantaj la kreadon de la necesaj novaj vortoj, sed kiel por la cetero de la lingvo Esperanto, la akiro de novaj vortoj okazis tute spontane, pere de daŭra verkado.
Car ne nur ekzistas specialaj teknikaj Esperanto Revuoj, inter kiuj tre menciindaj la
Inter ili estas speciale menciindaj, la libro de
Alia grava fonto de la scienca lingvo Esperanta estas la Esperantaj resumoj kiuj ĉiam pli mult- nombraj aperas en diversaj sciencaj naciaj revuoj, precipe en la revuoj medicinaj.
Ni citis plurfoje la laboron de la japanaj scien- cistoj. Vere ni devas diri, ke tiurilate ili estas pioniroj. Ili estas tiuj, kiuj plejnombre publikigis tutajn sciencajn artikolojn en Esperanto, eldonis fakajn Esperantajn bultenojn k.t.p. Inter ili ni povas memorigi la Bultenon de la Medicina Instituto de Nagasaki, de mia kolego jurmedicinisto
La longaj militoj, al kiuj devis partopreni la japanoj, certe interrompis tiun grandan aktivecon sed jam post la milito pli ol 85 famaj sciencistoj japanaj, inter kiuj 68 universitataj profesoroj, sub- skribis la promeson кiuj are eldoni almenaь unu disertacion en Esperanto, kaj aldoni Esperantajn resumojn al aliaj siaj verkoj.
Sed la granda avantaĝo, kiun Esperanto devas alporti en la sciencan kampon, estas la rekta buŝa uzado de la lingvo.
Por konvinkiĝi pri ĝia speciala taьgeco en tiu kampo estas sufiкe partopreni dum Universala Kongreso de Esperanto al la tiel nomata
Kaj jen dum la Somera Universitato, Profesoroj de la plej diversaj nacioj, francoj, germanoj, ita- loj, angloj, danoj, jugoslavoj k.t.p., povas prezenti siajn lecionojn al aьskultantoj apartenantaj al 25- 30 diversaj nacioj, kaj ili povas кiuj flue paroli pri siaj temoj, kaj esti rekte komprenataj sen helpo (aь ni diru sen malhelpo !) de tradukistoj.
Cu renoviĝo de la Pentekosta miraklo ?
Ne, sed simpla bonvolo flanke de homoj, kiuj dediкis 40-60 horojn de sia vivo, por la studado de tiu simpla, logika, facila lingvo, kiu estas Esperanto, kaj kiuj kuraĝis rompi la rutinon, per kiu ordinare oni daьre preferas barakti inter la mal- facilajoj de la plurlingveco, pro kiu en la sciencaj kongresoj la realaj aьskultantoj de la paroladoj estas кiam malmultaj, pro kiu grandparto de la verkoj de la sciencistoj restas preskaь nekonataj al la plejmulto de la aliaj.
Do la ilo, kiu reprezentas la solvon de la problemo estas preta. Aro da sciencistoj jam ĝin uzas kun profito. Ili certe seios, iom post iom, altiri la atenton de la aliaj kaj ilin konvinki. Pri tio mi estas certa.
La germana filozofo Nieztsche, jam en la jaro 1866-a, en sia verko skribis, ke certe venos la tempo en kiu la homaro havos unu komunan lingvon, kiel certe venos la tempo en kiu la homo vojaĝos tra la aero.
Ni jam vidas la duan parton de la antaьvido de la filozofo. Mi estas certa, ke ankaь la unua efekti- viĝos, kaj ke ĝi ne estos per malfacila nacia lingvo, sed per la simpla, bela, klara, fleksebla Esperanto.
Kaj en la estontaj jarcentoj, kiam la uzado de Internacia Lingvo estos ordinara кiutaga afero, oni certe estos mirigita, pripensante kiom da kon- traьstaroj, kiom da antaŭjuĝoj oni devis venki por atingi tiun simplan kaj logikan rezulton.
Mi naskiĝis en Tokio en 1885, 2 jarojn antaŭ la naskiĝo de la Internacia Lingvo, pasigis mian lernejan vivon en Tokio kaj finis la medicinan kurson en la Stata Tokio-Universitato en 1908. De 1912 ĝis 1915 mi restadis unue en Heidelberg, poste en Zьrich, por speciale studi la anatomion. Reveninte al la hejmlando mi estis enoficigita en la Stata Tohoku-Universitato en Sendai kiel profesoro de anatomio. En 1922 mi estis invitita al mia
Kompreneble la scienco faris en moderna Japanujo de post la revolucio en 1868 mirindan progreson sub la gvido de eŭropaj kaj usonaj sciencistoj, kaj tiuj, kiuj tiam volis sinoferi al la scienco, devis sekve antaŭ ĉio sufiĉe majstri almenaŭ unu fremdan kulturlingvon. Jam en mezlernejoj konsiderinde multaj horoj estis de tiam devige dediĉataj al la lernado de la angla lingvo, kaj en gimnazioj, krome, al tiu de la germana aŭ la franca. La cirkonstancoj ne estas aliaj eĉ nun post la milito. Car la medicinaj sciencoj estis tiam instruataj kaj studataj ekskluzive laŭ la germana modelo, tiuj kiuj volis fariĝi kura- cistoj aŭ medicinistoj devis kiel kondiĉo nepre ellerni la germanan lingvon. En medicinaj kolegioj la studentoj uzis tiam nur germanajn lernolibrojn, la lekcioj estis kutime farataj per stranga lingvo- salato el japanaj kaj germanaj vortoj. Medicinistoj volonte parolis germanajn fakvortojn kaj publi- kigis siajn traktatojn ofte per Ia germana lingvo; ili devis ankaŭ pasigi kelkajn jarojn en Eŭropo, precipe en Germanujo, se ili volis distingiĝi en sia fako, precipe se ili celis fariĝi universitataj profesoroj. Ankaь mi tiamaniere estis sendita de la registaro por kelkaj jaroj al Germanujo, kie mi restadis ĝis la eksplodo de la unua mondmilito en 1914, nenion konsiderante pri la fremdlingva problemo.
Kiam tamen la milito finiĝis per la kompleta malvenko de Germanujo, granda konfuzo okazis ankaŭ en nia medicina rondo. Multaj medicinistoj bojkotis la "malamikan" lingvon, kaj komencis nove eklerni la anglan. En tiaj cirkonstancoj mi la unuan fojon komencis serioze pripensi pri la lingva problemo en la scienco kaj post longa meditado mi fine venis al konkludo, ke la scienca lingvo estu nur neŭtrala kaj sennacieca, sendependa de iuj ajn internaciaj konfliktoj. Mi povis ankaŭ bone kompreni, kial oni en la mezepoko utiligis la latinan lingvon kiel la sciencan spite de diversaj maloportunecoj. Nur Esperanto estu de nun la sola internacia scienca lingvo, mi diris al mi mem, kaj kun firma konvinko mi komencis memlerni ĝin per malgranda lernolibro, tute sola, ne ektrovante eĉ unu samopiniulon, kaj plue nenion sciante pri la Esperanto-movado en tiama Japanujo.
La unua esperantisto en Japanujo estis verŝajne Asaĵiro Oka, fama zoologo, kiu jam en 1891 mem- lernis la lingvon en Freiburg i. Br. (Germanujo). Li mem estis ellaborinta projekton de internacia lingvo, kiun li nomis Zilengo (nia lingvo), sed eksciinte pri la supereco de Esperanto li senhezite forĵetis ĝin kaj restis vivlonge fidela esperantisto. Liaj du filoj estas hodiaŭ eminentaj biologoj kaj samtempe lertaj esperantistoj. Kiel pionirojn de Esperanto en la japanaj sciencaj rondoj mi volas ĉi tie mencii tri eminentulojn inter multaj aliaj : Husakiĉi Oomori, geofizikisto, Kijo'o Nakamura kaj Ŭasaburo Ooiŝi, ambaŭ meteorologoj. Ili jam en la komenco de nia jarcento publikigis fakajn traktatojn en Esperanto. Mi ankaŭ ne povas preterlasi la nomojn de tri pliaj agantoj en la unuaj tagoj de la Esperanto-Movado, al kiuj ni estas por ĉiam dankemaj. George Edward Gauntlett el Kimrujo, kiu kiel instruisto de la angla lingvo en la ŝtata gimnazio en Okajama provis jam en 1905 instruadon de Esperanto per korespondado; Kacumi Kuroita, kiu tiam kiel juna profesoro de la japana historio en la Stata Tokio-Universitato energie klopodis por la organizo de la Japana Esperanto Asocio fondita en 1906; Kenĵi Ossaka, fervoja inĝeniero, kiu kiel unu el la plej malnovaj kaj meritoplenaj esperantistoj jubileis la pasintan jaron sian 70-an naskiĝtagon.
Kial mi fariĝis Esperantisto ? La Lingva problemo en la sciencaj rondoj de Japanujo
de
Prof. D-ro Seiho Nishi (Japanujo)
Reveninte al mia hejmurbo en 1922 mi por la unua fojo havis ŝancon kontaktiĝi kun la Esperanto-movado en Japanujo, en kies centro staras la Japana Esperanto Instituto ekde sia fondiĝo en 1919. En 1923 ni organizis malgrandan societon nomatan unue Hipokratida Klubo, poste Eskula- pida Klubo, konsistanta el kelke da medicinaj studentoj kaj profesoroj en nia kolegio, pli poste la Japanan Esperantistan Medicinistan Asocion en pli vasta amplekso, kaj komencis agi por la Internacia Lingvo en la sciencaj medioj. En la 6-a Orienta Kongreso por Tropika Medicino okazigita en 1925 en Tokio ni sukcesis enkonduki Esperanton kiel oficiale aprobitan lingvon krom la angla kaj la franca. Mia unua traktato skribita en Esperanto:
Pri la ĝenerala diferenciĝo de la trunkmuskolaro ĉe amfibioj, reptilioj kaj mamuloj estis publikigita la saman jaron en la Vol. 3 de
Kune kun la restariĝo de la germana medicino post la milito la germana lingvo pli kaj pli regajnis sian iaman influon en la medicinaj sciencaj medioj de Japanujo kaj preskaŭ anstataŭis la anglan. Tio daŭris ĝis la fino de la dua mondomilito (1945), en kiu la Berlin-Tokia Akso estis ĝisfunde detruita. Post la milito la tuta Japanujo estis abrupte kaj rapide "usonigata". Tokio aspektas nun kvazaŭ kolonia urbo de Usono. Nia medicino ankaŭ ne faras escepton. Medicinistoj prefere vizitadas nun Usonon anstataŭ Germanujon; parto de ili publiki- gas fremdlingvajn traktatojn plejparte en la angla lingvo, kvankam ili eĉ nun volonte uzas germanajn (ne japanajn, nek anglajn !) fakvortojn en siaj interparoladoj kaj prelegoj ! Kiom longe daŭros tia oportunisma aŭ "potenculadora" sintenado, mi ne scias. Mi tamen des pli firme kredas, ke ne nur ni japanaj sciencistoj, kies nacilingvo ne estas "internacia", sed ankaŭ ĉiuj sciencistoj, tute egale ĉu iliaj lingvoj estas "grandaj" aŭ ne, devu nepre posedi interkomunikilon sennaciecan, publikigilon tute liberan de ĉiuj internaciaj cirkonstancoj. La respondo estas memkomprenebla.
La ŝtala kurteno de lingvoj staras eĉ nun antaŭ ni sciencistoj, kio kompreneble ege malhelpas la progreson de sciencoj, kaj kion oni fakte spertis ĉe la Internacia Kongreso por Heredaj Sciencoj, okazigita en 1957 en nia lando. Tie la angla lingvo estis la sola oficiale aprobita kaj tre multaj japanaj partoprenintoj devis kunsidi tute aŭ preskaŭ tute surde kaj mute. Tian maljustecon ni devas forigi per ĉiuj fortoj. Aliflanke ni ja staras sur la sojlo de Nova Epoko, kiel D-ro Ivo Lapenna iam prave diris. Per niaj senlacaj klopodoj kaj nur per ili ni povos transpaŝi la sojlon, disŝirante la lingvan kurtenon.
50-j ara Jubileo de Internacia Scienca Asocio Esperantista
Kopenhago 7-8-1956
Lingvaj spertoj en la praktiko de la scienco
de
Prof. D-ro Hugo Sirk (Aŭstrujo) t
Dum mia longa universitata kariero kolektiĝis ĉe mi observoj kaj spertoj pri la nuna lingva situacio en sciencaj institucioj. Jam kiam mi komencis studi en Aŭstrio ĉe la Universitato de Graz komence de tiu ĉi jarcento, mi rimarkis, ke la oficiala instrulingvo, la germana, ne sufiĉas por la bezonoj de tiu aŭstria universitato. Kelkaj profesoroj sentis sin devigataj koncedi al la italaj studentoj respondi ĉe la ekzamenoj itale.
Post Graz mi translokiĝis al la Universitatoj de Gхttingen kaj Berlin. Tie mi trovis pli da neger- manaj studentoj ol da germanaj. Nur relative mal- multe la negermanaj povis sekvi la prelegojn.
Sed ankaŭ inverse kelkaj el la plej famaj profesoroj havis malfacilaĵon kun la germana lingvo. Karakterizan epizodon mi rememoras el la prelego de van't Hoff. Naskiĝinta nederlandano li Jus estis transpreninta en Berlino katedron de fizika kemio por li kreitan. Li publikigis siajn antaŭajn esplo- rojn ĉefe france. Lia germana lingvo ne estis per- fekta. Unufoje ekzemple li diris en la prelego : "Dann verbindet sich das mit das". Li do erare uzis post la prepozicio "mit" la nominativon anstataŭ la dativon. Kiam mi rakontis tion al amerika studento, li rimarkis, ke tio estas manko de la germana lingvo.
Tiu rimarko kaj similaj travivaĵoj denove aten- tigis min ĉiam pli kaj pli pri la neceso de simpla kaj logika internacia lingvo por la scienco. Ankaŭ la paroloj de alia fama kaj tre populara Berlina sciencisto Emil Dubois-Reymond (1818-1896) reso- nas ankoraŭ en mi. Li asertis rememorante la tempon ĝis la fino de la 17-a jarcento : "Kiam ĉiuj universitatoj parolis nur
universitatojn de Francujo kaj Italujo " Plie
Dubois-Reymond diras en la sama parolado : "Se la natursciencistoj kaj kuracistoj daŭre estus skribin- taj latine, por iliaj internaciaj celoj la latino estus restinta kapabla servi al ili kiel ĝenerala sciencula lingvo sekvante iom post iom la progresojn de la scienco. La iompostioma adaptiĝo al novaj pensoj farus el la latino de Cicerono kaj Cezaro la lingvon de Neŭtono, Lineo kaj Haller: Sed certe la idearo de Neŭtono, Lineo kaj Haller multe pli diferenciĝis de la idearo de Cezaro kaj Cicerono ol de la nia." Menciinte la avantaĝojn, kiujn prezentus ankaŭ nun la uzo de la latino por sciencaj celoj, li fine devas rimarki: "Sed tio estas vanaj sonĝoj. Internacia sciencula lingvo ne plu revenos kaj la naturscienco daŭrigos havi literaturojn francan, anglan, italan, nederlandan, svedan, danan kaj germanan. Tio longe daŭros kaj ankaŭ la publikaĵoj aperontaj en diversaj aliaj lingvoj ne plu rajtos esti ne- glektataj." Tion И diris en 1872 dekkvin jarojn antaŭ la apero de Esperanto.
Tiun maleblon de la adapto de la latino por la moderna vivo menciitan de Dubois Reymond mi jam observis kiel gimnazia studento en Graz. Tie ni uzis libron kun poemoj de Horacio, por kiu la eldoninto Prof. Petschenig skribis latinan antaŭ- parolon, en kiu li menciis la aŭstrian instruminis- terion. Li nomis ĝin : "НИ, ad quos summa totius disciplinae in Austria pertinet...." Klasike senri- proĉa, sed ne tre praktika !
Pli poste mi vidis en Vieno la latinan surskribon sur la monumento por la aŭstriano Ressel: "Josepho Ressel patria austrнaco qui omnium prior rotam cochlidem pyroscaphis propellendis aplicvit anno MDCCCXXVII munumentum posit MDCCCLXII." Tio sciigas, ke li inventis la "pelŝraŭbon" por ŝipoj.
Influita de la konvinko pri la maleblo de la latino por modernaj celoj kaj de la multaj jam menciitaj spertoj, mi decidis en la jaro 1907 lerni Esperanton en Berlino, en la tiam gravega internacia centro de la sciencoj. En Aŭgusto 1908 mi partoprenis la Universalan Esperanto-Kongreson en Dresdeno. Gi estis la kvara el tiaj kongresoj kaj nombris 1500 partoprenantojn el la plej diversaj nacioj. Dum tiu kongreso en Dresdeno mi povis konvinkiĝi pri la kapablo de Esperanto por la buŝa interkompreno inter la plej diversaj nacioj. Eĉ la laŭ lingva vidpunkto plej malfacila tasko, la Esperanta pre- zentado de Ifigenio de Goethe en la teatro, tre bone sukcesis. La lego de la malmultaj tiam ekzistantaj artikoloj Esperantaj pri sciencaj temoj kaj la malmultaj sciencaj verkoj kiel la Matematika Ter- minaro de Bricard konvinkis min, ke la adapto de Esperanto por sciencaj celoj estas ebla.
Reveninte Aŭstrion mi komencis prelegi kiel privatdocento en Vieno. Mi havis tie multaj n disĉiplojn, kiuj samtempe kun la fiziko devis lerni la germanan pro manko de scio pri tiu instrulingvo.
Intertempe mi rimarkis la daŭran kreskon de la sciencaj aplikoj de Esperanto. En la Esperante redaktata Internacia Scienca Revuo fondita en 1904, aperis referatoj, tradukoj kaj originalaj esploroj kiel tiu de svisa entomologo Forel pri nova genro kaj speco de formikoj kaj la studo pri geometrio folietara de la matematikisto Renй de Saussure. La grundo estis preparita en la Franca Akademio de la Sciencoj, kies membro j la svisa filozofo Naville kaj la balistikisto Sйbert atentigis la Akademion pri la utileco de internacia lingvo.
Sйbert ankaŭ fondis en 1906 la Internacian Scien- can Asocion Esperantistan, kiu seninterrompe funkciis ĝis la unua mondmilito. Inter ĝiaj prezi- dintoj ni trovas famajn scienculojn kiel la nobel- premiiton J. J. Thomsen kaj la prezidanton de la Franca Akademio de la Sciencoj Aimй Cotton.
Tiun brilan evoluon trafis kiel fulmo la unua mondmilito. La Internacia Scienca Asocio Esperantista devis ĉesigi sian agadon kaj la esperantistaj scienculoj restis dum la milito sen internaciaj rilatoj kaj interliganta gazeto. Ili povis nur reviviĝi kelkajn jarojn post la fino de la milito. Denove Sйbert preparis la grundon por tiu revivigo. En la jaro 1924 li pledis en la Franca Akademio de la Sciencoj per rezolucio akceptita de 40 Akademianoj por utiligo de Esperanto en la scienco. La Internacia Scienca Asocio Esperantista reviviĝis direk- tata de la pola bakteriologo Odo Bujwid, profesoro en la universitato de Krakovo, kaj ricevis en la jaro 1926 denove organon en formo de Bulteno, kiu estis redaktata de Generalo Inĝeniero Rollet de l'lsle. Poste aperis ankaŭ kuracista faka gazeto, la Internacia Medicina Revuo eldonata de la Tut- monda Esperantista Kuracista Asocio.
Dum tiu mirinda renaskiĝo de la Esperanta scienca movado mi havis ankaŭ drastan okazon pliriĉigi miajn personajn spertojn pri la neceso de Esperanto por la sciencoj. En la jaro 1928 mi ak- ceptis alvokon al la katedro de fiziko en la universitato de Ljubljana en Jugoslavio. Car tie oni instruas per la slovena lingvo, mi devis unue lerni ĝin, sed ankaь poste miaj lingvaj eraroj ofte ĝenis la studentaron.
Post ses jaroj mi denove revenis al la Viena Universitato kaj prelegis denove germane. Nun rekomencis la lingvaj malfacilajoj en miaj prelegoj por la multaj negermanaj studentoj, kiuj tiam multnombre frekventis la aŭstriajn universitatojn.
En la jaro 1940 aperis miaj prelegoj sub la titolo : Mathematik fьr Naturwissenschaftler und Chemiker. Krom la matematikaj formuloj ĝi ne estas uzebla por nekonantoj de la germana lingvo. Tial aperis en 1943 hispana traduko sub la titolo : Matemбticas superiores aplicadas a la Quнmica у a la Fнsica kaj nun mi mem povas legi nur la formuloj n en la libro verkita de mi. Kaj se iu scias nek la germanan nek la hispanan lingvon, li tute ne povas legi la libron. Se mi ne antaŭe estus kompreninta la neceson de Esperanto por la scienco, mi estus ĝin kompreninta per tiu sperto.
La mondokatastrofo de la dua mondmilito, kiu tute lamigis la Esperanto-movadon, ruinigis ankaŭ ĝian aplikon en la sciencoj. Nur post militfino komenciĝis la restarigo de la Esperanto-movado kaj de ĝia apliko en la sciencoj. Ekde 1947 la konata norvega zoologo Stop-Bowitz reorganizis kiel prezidanto la Internacian Sciencan Asocion Esperantistan, ekde 1949 aperis ĝia organo la Scienca Revuo kun artikoloj populare sciencaj, ĝis nun entute dek volumoj. Gi publikigas ankaŭ la prelegojn faritajn en la Internacia Somera Universitato, kiu funkcias ekde 1948 regule dum la Universalaj Kongresoj de Esperanto. En tiu insti- tucio universitataj profesoroj faras en Esperanto popularajn prelegojn el sia fako por la partopre- nantoj de la kongreso. Ekde 1948 okazis ĝis nun (1959) dekdu tiaj sesioj de la Internacia Somera Universitato, la lasta dum la Kongreso en Varsovio. Elekto el ili estas publikigita en libroformo. Mi jam havis naŭfoje la honor on pr elegi en tiu internacia universitato pri temoj el la fiziko kaj sentis min ĉe tio libera de lingvaj baroj. Mi ne devis timi ne esti bone komprenata de la negermanoj kiel dum miaj germanaj prelegoj, nek esti nebone komprenata de slovenoj pro miaj eraroj en la slovena lingvo. Sekve prelegante mi havis la senton de justeco kaj egaleco.
Fine mi atentigas, ke pasintjare eldonis la Internacia Scienca Asocio Esperantista Esperantan libron sub la titolo
Drastan kontraŭon de tia bela lingva unueco mi spertis je la fino de mia universitata kariero кe promocia solenajo. La 27-an de septembro 1950 estis promociotaj honoraj doktoroj de la Viena Universitato la franca generalo Bйthouart kaj la usona alta komisaro Keyes. Dum la promocio, kiun partoprenis kiel honoraj gastoj la prezidanto de la respubliko kaj aliaj eminentuloj, la rektoro Prof. Gabriel priparolis la meritojn de ambaь doktoroj en germana parolado. La promociinto Prof. Verdross-Drossberg, fakulo pri internacia juro, uzis la latinan lingvon, Generalo Bйthouart dankis per franca, la alta komisaro Keyes per angla parolado. Do entute estis uzataj kvar lingvoj !
Ciuj tiuj miaj travivajoj pensigas min pri Zamenhof, la aьtoro de Esperanto, kies centan naskiĝtagon oni nun solenas en la tuta mondo. Li ne prikonsideris unuavice la aplikon de Esperanto por Ia sciencoj, sed estis instigata per la spertoj, kiujn li faris en sia hejmurbo Bjalistoko jam kiel infano, kiam li vidis la kruelan malpacon inter la diversaj grupoj de la enloĝantoj kaŭzitan pro manko de reciproka interkomprenilo. Tiam li komencis sian laboron kaj nur, kiam li estis 28-jara, li publikigis Esperanton. Liaj publikigaĵoj en Esperanto estis direktitaj je la porpaca agado kaj plejparte je la literaturo beletra, kie li inter- alie faris tradukojn de klasikaj verkoj en Esperanton. Sed li komprenis ankaь la gravecon de Esperanto por la sciencoj. Li tradukis jam en la jaro 1903 fragmenton el la lernolibro de sia in- struisto Fuchs, la konata viena okulkuracisto, en Esperanton. Tio estis unu el la unuaj sciencaj traktatoj en Esperanto.
Scienco estas esence internacia, ĝi estas kampo, sur kiu la internacia homa kunlaborado spertas siajn eble plej grandajn triumfojn. Tio validas en pli malpli alta grado por ĉiuj specoj kaj branĉoj de scienco, sed aparte en la natursciencoj (en plej vasta senco), kiuj tiom grave kontribuas al la formigo de la tuta strukturo de nia hodiaŭa socio kaj kulturo.
En la antikva tempo ĉiu edukita homo en la latina mondo regis la latinan lingvon, kaj ne ekzistas lingva baro por eventuala internacia kun- laboro scienca. Sed efika baro estis la manko de taŭgaj komunikiloj. Tiel estis ĝis la tempo de niaj avoj. Estas preskaŭ paradokso ke kiam la teĥnikaj komunikiloj komencis rapide evolui, ĝuste tiam la mortinta latino montriĝis ne plu kapabla konten- tigi la bezonojn de la rapide evoluanta socio. Tiu koincido sendube ne estas nura hazardo, sed ni ne analizu ĉi tie tiun demandon.
Kiam do serioze komenciĝis la ekspansio de la „modernaj" natursciencaj branĉoj, kiel atomfiziko, evolucia biologio, heredoscenico, oleogeologio ktp., tuj anoncis sin la bezono pri intima kontakto inter kologoj ĉiulandaj. Oni ne plu povis kontentiĝi nur legante presitajn laborrezultatojn de la kolegoj, necesis korespondado, vizitado, studvojaĝoj kaj kongresoj. Poŝto, fervojo, ŝipoj, aŭtomobiloj, kaj poste ankaь aviadiloj, jam ebligis tian kontaktadon. Sed jen aperis kun plena forto la baro de la lingvo- diverseco. Estas preskaŭ kurioze ke dum moderna teĥniko solvis la problemojn pri rekta kontakto tra longaj distancoj per telefono, telgrafo, radio, kaj la homaro akceptis tiujn solvojn, la solvon de la problemo pri la lingvo, per kiu okazu tiu kontakto, oni ĝis nun malmulte atentis, kvankam ankaь la solvo de tiu problemo tute preta prezentiĝas.
Sed eĉ se oni malmulte atentis la solvon, neniu scienculo evitis la problemon mem de la lingvo- diverseco. Oni povas konstati ke dum la 19a jar- cento ankoraŭ ofte ekz. italaj, skandinaviaj k.a. scienculoj verkis siajn traktaĵojn en siaj naciaj lingvoj, kelkaj ankoraŭ verkis latine, sed fariĝis ĉiam pli kutime verki en unu el la 3 ĉefaj eŭropaj lingvoj, t.e. la franca, angla kaj germana. Dum la unua duono de nia jarcento la koncentriĝo pri tiuj tri кefaj lingvoj estis preskaŭ kompleta. Post la dua mondmilito oni konstatas ke la germana kaj franca perdas terenon favore al la angla-usona sed aliflanke vekiĝanta nacia sento kaj politika prest- iĝo kaŭzas ke aliaj popoloj komencas publikigi siajn sciencajn verkojn en siaj naciaj lingvoj, rusoj, hispanlingvanoj ktp. En sciencistaj kongresoj oni spertas la samon: la malgrandaj popoloj de la nord- okcidenta Eŭropo humile submetiĝas al la angla lingvo, dum aliaj, precipe francoj kaj rusoj, kun apogo de respektive la sud- kaj orient-eŭropaj popoloj, obstine postulas rekonon ankaь de siaj lingvoj, prave pretendante ke tiuj lingvoj estas same taŭgaj kiel la angla.
Estas ankaь atentinde ke UNESKO havas 8 t.n. oficialajn lingvojn, el kiuj 4, la angla, hispana, rusa kaj la franca, estas laborlingvoj. Antaь kelkaj jaroj la hispanlingvaj landoj, kun apogo de la arabaj, sukcesis aldoni la hispanan inter la laboraj lingvoj de UNESKO, eble kontraь promeso pri apogo flan- ke de la hispanlingva mondo al poste aperonta propono pri aldono ankaь de la araba!
Se sciencisto hodiaь volas vere sekvi la evoluon de sia scienco, li devas unue lerni, almenaŭ ĝis kompreno, minimume 6—7 lingvojn, kio estas por la plimulto tro temporaba preparo al la sciencista kariero kaj tro granda neproduktiva balasto por la cerbo. Sekve li devas rezigni pri kompreno de publikajoj aperantaj en kelkaj eĉ en la pli gravaj lingvoj, aь li devas pagi multekostajn tradukojn. Por forigi ĝis ia grado ĉi tiun malfacilaĵon kelkaj scienculoj kutime aldonas al siaj publikaĵoj resu- mon en alia lingvo, plej ofte la angla, franca aь germana. Tio povas helpi al tiuj, kiuj regas al- menaь la resumlingvon. Sed mi vidis ankaь ĥinlingvan traktaĵon kun resumo ruslingva, kio apenaь multe helpas al kompreno en Okcidenta Eьropo aь en Ameriko!
Kiam temas pri publikigo de traktaĵoj aь labor- rezultatoj, scienculoj, kies nacia lingvo estas la angla, franca aь germana, ne renkontas malfacil- aĵojn: ili simple verkas en siaj gepatraj lingvoj. Kelkfoje ili aldonas resumon en iu el la aliaj lingvoj; sed por skandinavianoj, finnoj, nederlandanoj, japanoj k.a. aperas la problemo ke ili devas aь verki en fremda lingvo, aь pagi tradukon se ili deziras ke iliaj publikajoj estus komprenataj ankaь ekster ilia patrujo. Kaj eĉ tiuj, kiuj sufiĉe facile parolas kaj skribas en la fremda lingvo, devas zorgi pri kompetenta lingva revizio de la manu- skripto antaь presigo, car neniu vere perfekte regas fremdan nacian lingvon. Tiu ĉi fakto kaьzas al la sciencisto el malgranda lando regulajn tempo- perdon, ekstran streĉon kaj elspezon nekonatajn al lia kolego el lando kun favorata lingvo, kaj sekve ankaь proporcie reduktas la kvanton de valora scienca laboro, kiun li povas fari dum sia vivo, entute lian konkurencpovon internacie.
Lingvaj problemoj en natursciencoj
de
С. Stap-Bowitz (Norvegujo)
Fine la situacio fariĝis tiel prema, ke ĝi trovis sian esprimon per raportoj, artikoloj kaj diskutoj en diversaj prisciencaj periodaĵoj dum la lastaj 3—4 jaroj. Ekz. la revuo „Science" (vol. 124, p. 974, 1956) konstatas ke: „Multaj publikigaĵoj ne povasesti legataj de tiuj, kiuj konas la 3 oficialajn lingvoj n, car ili estas verkitaj en aliaj lingvoj. Multe da forto kaj mono individuoj, institucioj kaj orga- nizaĵoj elspezas por traduko de la plej gravaj artikoloj."
Tre grava estas raporto de UNESKO pri rezul- tato de enketo inter sciencistoj el 21 landoj, publi- kigita en la volumo „Tradukado de sciencaj kaj teĥnikaj verkoj kaj aliaj aspektoj de prilingva problemo" („Scientific and technical translating and other aspects of the language problem"). Gi montras ke 60 % de la sciencaj verkoj estas skrib- itaj en la angla lingvo, dum nur 30% de sciencistoj komprenas la anglan. Po 10 % de la scienca literaturo aperis en la germana, rusa kaj franca, la germanan komprenas 20 %, la rusan kaj francan po 13 % de la sciencistoj. Precipe en Okcidenta Eŭropo, kie oni ĝenerala vivas sub la falsa impreso ke la angla lingvo estas ĉie komprenata, oni devus iom atenti tiun raporton!
En la revuo „Scienco kaj Socio" („Wetenschap en Samenleving"), organo de la Asocio de Sciencaj Esploristoj en Nederlando (Verbond van Weten- schappelijke Onderzoekers) okazis vigia debato pri la problemo tra pluraj numeroj, fakto, kiu atestas pri la intereso, kiun fine la sciencista mondo ko- mencas dediĉi al tiu ĉi demando.
La „naŭa raporto de la konsila komitato pri scienca politiko" (1955—1956), eldonita de la Registara Librejo en Britujo, konstatas la malagrablan fakton ke la lingva ekipeco de la edukitaj klasoj ne plu sufiĉas por sekvi la progresojn de modernaj scienco kaj teRniko. Oni cerbumas pri solvo de la demando kaj konkludas ke la „unua paŝo farota estas akceli la instruon de la rusa lingvo kiel moderna lingvo en la lernejoj kaj universitatoj".
Kaj fine la scienca revuo „Endeavour", eldonata de la granda brita firmao „Imperial Chemical Industries Ltd." paralele en 5 lingvoj (angla, germana, franca, itala, hispana) kaj disdonata senpage al eminentaj scienculoj, natursciencaj institutoj kaj bibliotekoj en la tuta mondo, en sia numero 68 (vol. 17, p. 171, oktobro 1958) okupiĝas pri la temo „lingva problemo en la naturscienco". La artikolo faras konstaton similan al tiu de UNESKO (ĝi aser- tas tamen ke nur 44% de la scienca literaturo aperas en la angla lingvo kaj resp. 14 %, 13 % kaj 8 % en la germana, franca kaj rusa) kaj atentigas ke la proporcioj kredeble rapide ŝanĝiĝos, precipe estas atendeble ke la procentaĵo de publikigaĵoj en la rusa lingvo rapide pliiĝos. Ankaŭ tiu artikolo oku- piĝas pri la demando kiel solvi la problemon. Oni konstatas ke senlima etendado de la tradukoj servo j ne estas dezirinda; ili foruzas tempon, monon kaj natursciencan laborpotencon, estigas prokrast- ojn kaj povos konduki al miskomprenoj. Kiel al- celindan solvon la verkinto rigardas la elekton de unu monda lingvo por natursciencaj publikigaĵoj. Tia interkonsento prezentus la avantaĝon ke ĉiu bezonus nur unu fremdan lingvon krom sia gepatra. Ciuj natursciencistoj devus kapabli ne nur legi en tiu lingvo (kio estas atingebla), sed ankaŭ verki en ĝi (kio estas malpli facila). Sed evidente la akcepto de iu nacia lingvo renkontos la konatajn politikajn kaj naciaj n kontraŭstarojn. Tial la verkinto de la artikolo daŭrigas sian cerbumadon, pri- pensante ĉu ne utilos allasi 2 aŭ 3 naciaj n lingvoj n en la naturscienco, per kio li efektive detruas sian principan ideon. Fine li rekomendas ke la natursciencistoj prenu la iniciaton, aliaj sekvos.
Neniu el la menciitaj artikoloj proponas veran solvon, kvankam la problemo sin altrudas kun ĉiam kreskanta forto.
Prezentas sin efektive 4 eblaj solvoj de ĉi tiu lingva demando:
Plifirmigo de la trilingva sistemo (angla, franca, germana);
Pluevoluado de akcesoraj helpiloj (tradukist- oj, korektistoj, samtempa tradukado tra kap-tele- fonoj);
Akcepto de la angla lingvo kiel sola oficiala lingvo, pro ĝia vasta uzateco;
Akcepto de Esperanto kiel la sola oficiala lingvo, pro ĝiaj kvalitoj kaj adapteblecoj al ĉiuj sektoroj de la homa vivo.
Kontraŭ la unua propono parolas 4 faktoj: a) 3 lingvoj estas tro multaj por efika interŝanĝado de ideoj; franca kaj germana ŝajnas malmulte konataj inter anglalingvaj sciencistoj, se oni juĝu laŭ iliaj bibliografiaj indeksoj, kaj saltado de lingvo al lingvo estas laciga, kaj nur malmultaj kapablas fari tion. b) La 3 aktualaj lingvoj estas tro malfacilaj por permesi ĝustan uzadon flanke de alilingvanoj. c) Homoj povas havi psikologian kontraŭstaron kontraŭ la uzado de fremda lingvo, ĉar ĝi ofendas ilian nacian senton; tio povas fariĝi grava kiam alpreno aŭ forĵeto por oficiala uzo estos diskutata. d) Studado de lingvoj en diversaj landoj ne estas adekvata al la sciencaj bezonoj de lingvo- uzo; cetere lingvoinstruado ofte atentas komercajn kaj politikajn motivojn pli ol sciencajn.
La dua propono tute ne estas solvo, car la indi- viduo restas dependa de helpo de aliaj personoj aŭ de apartoj, kaj ĝi postulas multo da tempo, fortostreĉo kaj elspezoj.
Ni ekzamenu iom pli detale la 3an kaj 4an proponoj.
La prononco de la angla lingvo varias sufiĉe multe inter la anglalingvaj landoj Usono, Britujo, Nov-Zelando, Sud-Afriko, la vokaloj estas ne- distingaj kaj facile kaŭzas misaŭdon. La diferenзo nter ortografio kaj prononco estas tre granda; prononco de internaciaj sciencaj terminoj estas en la angla lingvo tre diferenзa de tiu en ĉiuj aliaj lingvoj kaj en parolo ili tial estas malfacile komprene- blaj de alilingvanoj. En Esperanto, kontraŭe, la prononco tre malmulte varias de lando al lando kaj klare tendencas al ĉiam pli granda unueciĝo. La lingvo havas nur 5 klarajn vokalojn, neniam mis- aŭdeblajn, kaj la ortografio estas fonetika. En laangla svarmas homonimoj, kiuj facile kaŭzas mal- klarecon, en Esperanto homonimoj estas tre mal- multaj. La angla estas neregula, ne tiom laь gramatiko, sed des pli laь sintakso. Esperanto estas tute regula, la gramatiko reduktita al la necesa minimumo, sen esceptoj; la reguleco etendiĝas eĉ al la vortfarado, kiu okazas per serio de afiksoj, ĉiu ku difinita senco. Ĝuste ĉi tiu karaktero faras Esperanton ekstreme uzebla en praktiko, ĉar skri- bante aŭ parolante en ĝi oni ne bezonas atenti la gramatikajn neregulaĵojn, sed povas koncentriĝi pri la temo. Sekve flua uzado de la internacia lingvo estas rapide akirata de la studantoj. Pro la sama kaŭzo la lernado de la angla lingvo postulas pluroble tiom da tempo, kiom la lernado de Esperanto.
La supraj konsideroj ĉiuj parolas kontraŭ ak- cepto de la angla lingvo por Esperanto. Por akcepto de la angla parolas la hodiaŭa tendenco al pli vasta uzado de tiu lingvo en scienco. Sed tendenco estas rezulto kaj ne kaŭzo, kaj sekve ĝi ne malhelpas akcepton de Esperanto. La sola argumento kontraŭ Esperanto povus esti psikologia kontraŭstaro kon- traŭ lingvo, kiu estas nenies nacia lingvo. Sed tio ĉi estas bazita sur la aprioria opinio ke tia lingvo ne povas funkcii kiel vivanta lingvo; tiu ideo tamen estas komplete kontraŭpruvita per la faktoj, pri kio ĉiu povas konvinkiĝi per propra apliko de Esperanto en la praktiko.
Kaj efektive ankaь Esperanto estas jam uzata en scienco, kvankam ankoraŭ nur en modesta grado. Plej vastan aplikon la lingvo trovis inter japanaj sciencistoj, sed ankaь kreskanta nombro de sciencistoj en Eŭropo kaj Ameriko publikigas scienctemajn artikoloj n kaj laborrezultatojn en Esperanto.
Hodiaŭ la sciencistoj en landoj kun „neoficialaj" lingvoj dedicas multe da tempo kaj forto al lernado de fremdaj lingvoj. Ci tiu stato devas esti ŝanĝata tiel ke ĉiu sciencisto kontribuas sian parton al la atingo de ĝenerala interkompreno. Tia estis la stato, kiam Latino estis la internacia lingvo de scienco. Tiam regis lingva demokratio, ne okazis lingva diskriminacio. Tiun staton oni povas denove atingi nur per la adopto de Esperanto, la internacia lingvo de D-ro L. L. Zamenhof.
Rezolucioj
La 28-an de aprilo 1950 la Japana Scienca Kon- silantaro akceptis gravan rezolucion en kiu, inter- alie, estis dirite :
"La sciencistoj deziras, ke iliaj studoj estu konataj egale en ĉiuj partoj de la mondo kaj, same tiel, ke la studoj faritaj en ĉiuj partoj de la mondo estu konigataj al ili. Sen tio ni ne povas atendi veran evoluon de la scienco."
Post tio, ĝis aŭgusto de la sama jaro, 85 japanaj sciencistoj subskribis specialan promeson, laь kiu ili devigas sin publikigi en Esperanto almenaŭ unu el la disertacioj, kiujn ili verkos en ĉiu jaro, kaj aldoni Esperantlingvan resumon al ĉiu traktat verkita en alia lingvo.
En la "promeso" la subskribintoj akcentas :
"La sciencaj esploroj devas ne esti izolitaj al unuopaj landoj kaj iliaj rezultatoj devas ne esti akaparitaj de unuj laboratorioj aŭ individuaj esplorantoj. Scienco estas komuna klo-
Esperanto
podo de la homoj por fari sin estuloj vere meritaj de la nomo
En majo 1951 aperis ankaь rezolucio de ĉinaj sciencistoj, subskribita de 20 universitataj profe- soroj en kiu, interalie, estis dirite :
de sciencistoj pri la uzo de
"La sciencistoj, kiuj malfeliĉe parolas aliajn lingvojn kaj kiuj deziras tamen ion krei en siaj propraj sferoj, devas eluzi pli ol duonon de sia vivtempo por ellerni 4 aь 5 fremdajn lingvojn, ĉar alie ili ne povas digesti la konojn jam ekzistantajn, des malpli fari ian indan kontribuon. Tia tro-konsumo de tempo kaj de energio estas vere nekompensebla perdego de la scienco. Ni volas adopti la simplan, facile lerneblan Lingvon Internacian, Esperanto, kiel la sciencan lingvon por internacia uzado kaj por publikigi niajn verkojn en ĝi."
Komunikado ekzistas tiom longe kiom la universo ekzistas. La pli vasta signifo de la vorto komuniki ja estas : transdoni. En la universo la ardaj astroj disjetadas materierojn kaj disradias elektromag- netan energion en la vastan spacon. Parto el ili estas komunikataj al aliaj astroj kaj planedoj. La komunikado okazas senintence laŭ la "leĝoj" de la naturo kaj tendencas al la stato de la plej granda verŝajneco, de la plej multa homogeneco, de la plej multa entropio. En tiu finfina stato la ekvi- libro estas plej perfekta.
Kiam antaь tri miliardoj da jaroj la ter o ekestis, la materia kaj energia komunikado okazis ankaŭ sur ĝi. Vulkanoj erupcie komunikis siajn fajrajn substancojn al la ĉirkaŭejo, fontoj komunikis akvon al malaltaj lokoj, per la sunradiajo la akvoj komunikis vaporon disen, nuboj komunikis sian pluvon kaj neĝon al montdeklivoj.
Longegaj eraoj pasis antaь ol la vivo aperis kaj daьrigis sian ekzistadon en sia akva naskiĝejo. Jam la plej simplaj estaĵoj aplikis novan manieron de komunikado : ili komunikis parton de si mem al la ĉirkaŭejo, de tempo al tempo duonigante sin je egalaj individuoj. Neniu scias kiam okazis la unua vera celita reciproka komunikado, la unua konversacio. Gi estas interŝanĝo de bone difinitaj korpuskloj de unu individuo al alia. Tiu ĉi substanca konversacio ankoraь ekzistas nun kaj rolas kiel unu el la plej principaj vivofenomenoj en la tuta viva naturo : la interŝanĝo de kromosomoj ĉe la seksa kuniĝo, konversacio kies vortoj estas la eroj portantaj la vivkapablojn. Dank'al tiu interkomu- nikado la evoluo povis liveradi neimageble riĉan abundon da plej diversaj kaj eĉ neverŝajnaj estaĵoj.
La akvaj estajoj disvolvas novaj n kromajn manierojn de komunikado, ĉe kiuj korpa kontakto ne estas necesa kiel ĉe la interŝanĝo de kromosomoj. Okazas disigo de kemiaj substancoj kiuj povas esti ricevataj de aliaj individuoj. Tiuj substancoj, specialigitaj por certaj taskoj, trapasas pli aŭ malpli grandajn distancojn. Ili estas eroj de la konversacio per gustajoj kaj odoroj. Ce multaj bestoj tiu metodo ebligas distingi la samspecanon kaj renkonti la aliseksulon. Vermoj, krustuloj, fiŝoj kaj amfibioj sin servas de tiu grava komunik- maniero. Ce tiuj la dua, pli speciala signifo de la vorto komuniki aperas : konigi. La diskonigataj vortoj estas la kemiaj molekuloj, troviĝantaj en la sekrecio de specialaj glandoj. Ili stimulas trans distancoj specialajn sentilojn de la samspecano, kiu tiel ekkonas vivogravan signon, temantan pri sekso, seksavido, timo, gardemo, ktp. Tiel kemia kodaro reguligas la vivadon.
Plue disvolviĝas interkomunikado per la lumo, kio fine rezultigas signadon per movoj, gestoj, koloroj, kolorŝanĝoj ktp. kaj perceptadon per diversaj specoj de okuloj.
Diversaj bestotipoj sukcesis disvolvi adaptaĵojn kiuj ebligis al ili eliri la akvon. Krustuloj, limakoj, fiŝoj kaj amfibioj komencis pioniri sur la tero. Speciale la lastaj antaь proksimume 350 milionoj da jaroj komencis evoludirekton, kiu evidentiĝis sukcesplena. En la nova medio, la aero, evoluis nova maniero de komunikado, kiu povas transiri pli grandajn distancojn per tre malmulte da korpa energio. La vibrado de la aero estas uzata ne nur de la posteuloj de la praamfibioj, sed ankaь de insektoj kiaj akridoj kaj cikadoj. Disvolviĝas vibriloj kaj aьdiloj, konstruitaj por speciala serio de ondlongoj.
Niaj prauloj, la praamfibioj, disvolvis por la vivado sur la tero spirorganojn, ĉe kiuj muskoloj generas en aparta organo la aervibrojn. La skeleto de la kapo paŝon post paŝo evoluas tiel, ke kelkaj ostoj, ne plu necesaj por aliaj funkcioj, formas aparaton kiu povas ricevi aertremojn. Ci tiu ini- ciato de la praamfibioj estis fruktodona : tipo post tipo disbranĉiĝis de la genealogia trunko. Ranoj, rampuloj, birdoj kaj mamuloj, ili ĉiuj posedas pli aь malpli specialigitajn kaj perfektajn sonrice- vilojn kaj multaj ankaь organon por produkti kriojn, eĉ melodiojn. Nur fakuloj scias kiom kom- plikaj estas iliaj aьdiloj : mirigaĵoj el ostoj, muskoloj, membranoj, fibroj, sentoĉeloj, nervoj kaj sangtubetoj kunordige laboras por ricevi la komuni- kajojn; simile la spir organo j kunlaboras kun la sonorganoj por produkti la signojn de komunikado.
Kaj fine antaь pli ol duona jarmiliono en ia simieca besto la cerbo disvolvis tiom da sulkoj kaj griza substanco, ke novaj cerbaj kapabloj povis ekfunkcii. La povo memore konservi memfaritajn sonsignojn por nelimigita nombro da objektoj, fenomenoj kaj spertoj, kaj la povo elmemore reprodukti la sonojn, reprezentas la bazon de vera lingvo. Pro tio la besto fariĝas homo. Gis nun la bestoj nur posedis vokaron: serio de sonsignoj kiuj karakterizas specialan animstaton, emocion, inklinon kaj humoron : sonoj de timo, ĝojo, sim- patio, algrupemo, seksavido ktp. La uzo de tiu vokaro estas instinkte reguligita kaj heredita de unu generacio al la sekvanta. Same kiel organo la vokaro estas pli malpli unuforma tra la tuta loĝ- regiono de la speco. Ciu besto posedas universalan vokaron.
Zamenhof en la evoluo de la komunikado
de
D-do G. F. Makkink (Nederlando)
Ce la homo nur malmulte restas de la heredavokaro. Anstataŭigas ĝin la memfarita sonaro : la lingvo. La lingvo baziĝas sur konvencioj kiuj estas interkonsentitaj por la bezonoj de la vivo. La lingvo devas esti transdonata de unu generacio al la sekvanta, ĉar ĝi ne estas korpe ligita. Gi estas limigita al la vivmaniero de la tribo, de societo, en unu insulo, valo aь difinita regiono. Kun la instinkta bazo de la komunikilo la homo perdis ĝian universalecon. Kun la kapablo indiki kaj difini sian ĉirkaŭejon li akiris la povon de la lingvolernado kaj la emon al parolado. En la historio de la homa gento miloj da lingvoj disvolviĝis, paralele kun la miloj da vivejoj.
La konversacio inter bestoj per la vokaro bone helpas garantii la ekzistadon: ĝi servas al la generado kaj ĉe la sociaj bestoj ankaь al la sin- nutrado.
La akiro de la homa lingvo kreis grandegajn perspektivojn : oni povas interkomuniki pri ĉio, almenaь pri ĉio pri kio oni perceptas aь pensas. Gi efike povas faciligi la kunvivadon. Sed oni ankaь povas malutile uzi la lingvon : por kvereli, ofendi, mensogi, inciti, insulti kaj verdikti. Tio povas plifortigi la solidarecon en la propra tribo kontraste al fremdaj kaj povas konduki al detruo de ili. Sed same tio povas difekti la harmonion en la propra societo.
Krom ĉio necesa por interkomunikiĝi sone, la homo ankaь heredis de siaj simiecaj prapatroj la brakojn kun ilia movebla polekso. Tiu organo ebli- gis al li manipuli aĵon per kiu li povas grati strekojn en la rokon aŭ ŝmiri koton sur la grot- vandon. La desegna kapablo ne limigis sin al farado de bildoj laŭ la naturo aь imago : ĝi uzis la bildojn por eternigi komunikon sur vando, sur osto, sur argilo aь sur papero. La eltrovajo de la bildskribo tiel ebligis al la homo paroli trans pli granda distanco ol lia voĉo povis atingi. Per la skribaĵo li eĉ povis transponti la tempon. Tiu arto evidentiĝis malpli lokdependa ol la arto de la parolo. Kiel la buŝa lingvo ankaь la skribo devis esti lernata kaj instruata kaj tiom longe, kiom la signaro restis bildsignaro, ĝi konservis certan limigitan universalecon, malgraь la fakto ke la sonlingvo ŝanĝiĝis de unu loko al alia.
Sed ankaь tiu parta universaleco, ankoraь nun ekzistanta en la ĉina signaro, en multaj skriboj perdiĝis. Proksimume 1700 jarojn antaь Kristo oni faris la eltrovon, ke malmultaj signoj, po unu por la apartaj sonoj, sufiĉas por redoni en tre simpla maniero la plej komplikan komunikon. Efektive granda atingo, sed ĝin akompanis la perdo de universaleco kiun la bildskribo ankoraь iukvante posedis. De nun ankaь la skriba lingvo iĝis loka.
Jam en la tempo de Hamurabi (1700 antaь Kristo) la multlingveco de la homo estis sentata kiel ĝeno, eĉ kiel Dia puno, laь la biblia rakonto pri Babelo. Kompreneble la lingvodiverseco mal- helpis la komercan trafikon, florantan tiam inter Mezopotamio, Egiptio kaj la bordoj de Medite- raneo. Oni malmulton scias pri la klopodoj forigi la ĝenojn de la tiama lingvomulteco. Sed la ordi- gon, kiun Panini aranĝis en la Vedaj lingvoj de Hindio, kreante la Sanskriton pr. 500 jarojn antaь Kristo, oni rajtas nomi serioza atingo en la kampo de la interlingvistiko kaj lingvonormigo.
Ni ankaь malmulton scias pri la fruaj klopodoj kunmeti lingvon por superi la malfacilaĵojn de lingvodiverseco kaj por regajni la transdialektan kompreneblecon de la iama bildskribo. En la Meze- poko ili jam estis faritaj de Folengo (1491-1544).
Kelkaj lingvofarantoj surpaŝis misvojon, ser- ĉante la solvon per signolingvo (pasigrafio) kiu nur taьgas por skriba komunikado. Aliaj eniris alian misvojon, penante fari aprioran lingvon (sisteman kodlingvon). Kelkaj el tiaj projektoj estas elparo- leblaj (ekz. Solresol), sed preskaь ne memoreblaj.
La eltrovintoj de pasigrafioj neglektis la bezonon de la buŝa konversacio, la eltrovintoj de aprioraj projektoj neglektis la limigitan memorkapablon de la homo. Nur tiuj, kiuj agnoskis la prilingvajn bezonojn kaj la homajn kapablojn, rajtis atendi sukceson de siaj klopodoj. La unua estis Panini, kies kreaĵo ankoraь nun ekzistas. Schleyer, kiu ankaь ĉerpis el ekzistantaj lingvoj la materialon por la vortaro kaj gramatiko de sia Volapьk, parte sukcesis, parte fiaskis. Kial post li Zamenhof plene sukcesis, valoras analizon. Speciale en komparo kun tiuj el liaj sekvantoj, kiuj juĝis necese fari "pli bonan" lingvon sen la asertitaj "mankoj" de Esperanto. Kial Zamenhof sukcesis, kaj la projek- tintoj de aliaj lingvoprojektoj, inter kiuj profesiaj lingvistoj, malsukcesis ?
Zamenhof unualoke estis homo, kiu konscie praktikadis sian Homecon, kaj nur dualoke li estis lingvoŝatanto. La aliaj unualoke okupis sin pri lingvoj kaj lingvofarado, neglektante la homajn bezonojn.
Zamenhof estis dum sia tuta vivo solidara kun la malfeliĉuloj, kun la suferanta homaro, ĉu sufe- ranta pro malsanoj, ĉu pro miskompreniĝo, ĉu pro senrajtigo. Lia rimedo Esperanto estis konforma al tio : adaptita al la bezonoj de ĉiuj homoj, ĉu ordinaraj, aь altinstruitaj.
Zamenhof kiel ŝatanto de lingvoj, konjekte aprezis ilian esprimriĉon, ilian sonan kaj bildigan ĉarmojn pli ol iliajn etimologiajn meritojn. La unuaj proprecoj ja konstante kontribuas al la lingva uzado, la etimologia karaktero nur parte.
Kaj plue Zamenhof estis saĝulo. Li sciis ke perfektiĝemo kondukas al malstabileco. Li sciis ke persona aŭtoritato elvokas ĵaluzon kaj kon- kuremon. Li fine konsciis, ke ĉiu uzata lingvo vivas kaj evoluas, perfektiĝante por sia tasko. Tial Zamenhof kreis la kondiĉojn por daьraj ekzistado kaj evoluo: li rezignis pri personaj rajtoj kaj aьtoritato, insistis pri netuŝebla Fundamento kaj starigis la 16-an regulon de la gramatiko, kiu garantias la lingvan evoluon.
Kvankam la verko de Zamenhof fakte ne estis io plene nova, nek iu revelacio, nek vera "eltro- vaĵo", lia produkto tamen estas elstara pro la kombino de lingvaj kvalitoj kaj homama fono.
Kio estas la nova akiraĵo per kio Esperanto distingas sin de la aliaj lingvoj de la tero ? Pro la neŭtraleco kaj la simpleco, Esperanto estas la unua lingvo en kiu ĉiu uzanto povos plenkonvinke diri: mi parolas mian lingvon. Gis tiam oni nur povis diri en fremda lingvo : mi parolas vian aŭ lian lingvon. Esperanto estas la unua lingvo en kiu ĉiuj homoj povos diri: ni parolas nian komu- nan lingvon.
La respekto al la popoloj kaj la estimo al la homoj estas instruataj kune kun la lingvo Esperanto. Tial ĝia lernado havas nobligan influon, kiu mankas al la instruado de aliaj lingvoj. Estas tio kio reprezentas unu el la grandaj kulturaj valoroj de Esperanto.
Zamenhof enkorpigis en Esperanton ion spiritan: la humanisman etoson. Kaj estas precize tio kio estas necesa рог раса kunvivado.
Dum la evoluado de la bestoj, ĉiu speco klopodis disvastigi sin sur pli granda parto de la tersurfaco. Dum tiu disvastiĝado disvolviĝis lokaj karakteroj, distingantaj la geografiajn rasojn. Militoj inter tiuj rasoj geografie sin ekskluzivantaj, estas esceptoj. Generale najbaraj rasoj rekonas unu la alian, car la vokaj kaj gestaj komunikiloj ne aŭ tiom mal- multe diferenзas, ke interpariĝo estas ebla. Cetere la nutrokonkurenco decidas pri la reciproka disvastigo de la rasoj. La homaj rasoj renkontas sin reciproke je multe pli granda skalo ol la besta j, speciale en la moderna tempo kun ĝia trafikiloj. Ili ekkonas multajn diferencojn ĉe la alia raso, ne nur sekve de la mensa distingo-kapablo, sed ankaŭ pro la diverĝa specialiĝo sekve de la malsamaj lokaj vivkondiĉoj, malsamaj tradicio j kaj malsamaj lingvoj. Tiuj diferencoj malkaŝas la specan egalecon kaj rekte stimulis al bataloj kaj militoj.
Esperanton oni povas konsideri frukto de la intelektaj kapabloj de la homo, per kiu la lingvo- diverseco estas superebla. Per ĝia homrespekta etoso ankaŭ la diferencoj en moroj, vivstilo, haŭt- koloro kaj aspekto povas esti venkataj. Per lingva kompreno la diversaj diferencoj perdas sian mal- amikigan efikon.
Al kio kondukos la ĝenerala uzo de Esperanto ? Gis nun Esperanto estas uzata pli malpli kiel luk- saĵo, kiel ornamaĵo de la homa socio, kiel plibeli- gilo de la kultura vivo de relative malmultaj. Sistema aplikado ankoraŭ mankas. Tamen oni povas profeti ke la cirkonstancoj necesigos tion. Pli kaj pli la nunaj trafikebloj kaj la hodiaŭaj cirkonstancoj kondukas al situacioj kie la interhoma rilatado nur estas efika aŭ eĉ ebla per Esperanto.
La intermikso de minlaboristoj diversnaciaj sekve de loka manko de laboristoj, kreis lokan situacion kun lingvaj malfacilaĵoj. Tie oni enkonduku Esperanton. La kunvenado de atomspecialistoj en internaciaj laborcentroj kreas la bezonon pri Esperanto, se ne inter la sciencistoj mem, tiam ĉe la personaro kun kiu ili devas rilati kaj ĉe iliaj familioj kiuj sin renkontadas. La organizado de internaciaj armeoj kaj polictrupoj de la Unuiĝintaj Nacioj kondukas al homkolektiĝoj kie Esperanto estas nepre necesa. En ĉiuj tiuj medioj oni prezentu Esperanton, ĉar oni bezonas ĝin.
Ankaŭ la sekureco de la aertrafiko postulas sim- plan, nemisaŭdeblan internacian lingvon. Esperanto kontentigas la bezonon.
Kvankam oni povas atendi, ke sub premo de la cirkonstancoj Esperanto estos akceptata kiel la taŭga kuracilo, ankaŭ la kutima vojo de la penetro de Esperanto fare de la Esperanto-movado restu aplikata. Sur tiu vojo Esperanto estas lernata kaj uzata, ne nur sub premo de la cirkonstancoj, sed ankaŭ pro allogo pro ĝiaj intelekta kaj humanisma ĉarmoj.
Kiel kromrezulto de la Esperanto-kongresoj kaj aliaj renkontiĝoj sin fondis kaj fondos familioj kie Esperanto ekfunkcias kiel hejmlingvo kaj gepatra lingvo. Jen Esperanto eniras la gentan tradicion, en era maniero verdire, sed tamen. Tiu fenomeno havas gravegan intereson, ĉar ĝi reprezentas pro- gresan paŝon en la evoluo de la komunikado.
Mi klopodis loki la Zamenhofan komunikilon en la evoluo de la komunikado ĝenerale. Mi montris ke la komunikado en la komenco estis nur sekvo de la materia kaj energia strebado al la plej granda homogeneco, ekvilibro, entropio. Ni vidis ke la vivo komence nur aplikis substancan interkomuni- kadon. Unue per korpaj partoj kaj eroj, poste per kemiaĵoj kaj per lumo. Kiam la vivo konkeris la teron, la aervibroj ekestis la bazo de nova komuni- kilo. Vokaroj aperis ĉe la bestoj kaj fine la lingvoj ĉe la homoj. Post kiam Zamenhof donacis Esperanton kiel superlingvon, estas la tasko prezenti ĝin por ekuzo, ĉie kie troviĝas premaj cirkonstancoj.
Per lingvoj oni povas paroli, sed ankaŭ kalum- nii, suspektigi, malprave kulpigi, ofendi ktp. Ni rezignu pri tia misuzo de la Internacia Lingvo kaj uzu ĝin por disvastigi la veron, la juston kaj la belon. Post miliardoj da jaroj aperis rimedo por intence atingi homogenecon, ekvilibron kaj har- monion. Nun inter la homoj, kies ĉies posedaĵo ĝi estu, per kiu ĉiu povas kaj fieras diri rekte al alia: mi estas homo, same kiel vi kaj tial ni vivu en harmonio kaj havu paeon. La vera misio de Esperanto ja estas akceli paeon.
Supozeble kiam Zamenhof donis al la mondo sian verkon, la internacian lingvon, Esperanto, li pripensis precipe ĝian efikon al plenkreskuloj. Efektive, la efiko al granda nombro de tiuj, kiuj lernis la lingvon, efiko, kiu kondukas al pli simpatia pensmaniero pri la enloĝantoj de aliaj landoj, estas jam evidenta kaj kreskanta. Sed la verko de Zamenhof estas ankaŭ heredajo al la infanoj de la mondo, kaj kiam oni donos al la junularo la eblecon partopreni tiun heredajon, oni povas antaŭvidi fortan antaŭenpuŝon al la aspiroj pri interfratiĝo kaj mondpaco. Ciu edukisto komprenas kiel gravaj estas la fruaj jaroj de la infano, kiam ĝi ensorbas la diversajn ideojn kaj idealojn, kiuj regas en ĝia socio, ĉu hejma, lerneja aŭ alia. Laŭ kalkulo, en la mondo troviĝas 500 milionoj da infanoj, la plej multaj el kiuj lernas iom pri la historio de sia popolo. Sed la historio kaj la vero ne ĉiam estas sinonimaj. Povas esti, ke la infanoj lernas pri aliaj popoloj en la mondo, kontraŭ kiuj ilia propra devis defendi sin, aŭ eĉ kontraŭbatali en la pasinteco. Ofte la sugestio estas, ke tiuj aliaj ne estas tiel bonaj, justaj kaj bonkoraj kiel la propra, kaj per tio povas naskiĝi nacia fiereco. Eĉ povas esti ke la spirita kaj psikologia preparado al milito foje fon- tas el tiu partia informado. Bona antнdoto al tia insida inokulo estas la instruado de Esperanto, kun la idealoj de ĝia aŭtoro, Zamenhof. Se, dum tiuj fruaj jaroj, la infanoj komencas rigardi la infanojn de aliaj landoj kiel anojn de la homa familio, ne plu fremdaj kaj nekonataj, car kontakteblaj pere de la Internacia Lingvo, la posta rikolto de tia instruado alportos al la mondo nur bonon kaj benon.
Estas frapanta penso ke, se oni instruus Esperanton en la lernejoj de la mondo, post unu gene- racio la lingvaj bariloj kiuj apartigas la naciojn, plejparte malaperus. Al tiu ideala dulingvismo, tio estas, nacia lingvo plus Esperanto, la Esperanto- movado nun strebas. Tio estas minimuma bezono, kvankam ĉiam restos neceso ke kelkaj, pro diversaj celoj, devas esti ling visto j. Sed ĉu tia dulingveco estas ebla por infanoj? Cu tio ne tro streĉos iliajn menson kaj kapablon? Pripensu kio okazas hodiaŭ en multaj grandaj urboj. Sur la strato, foje en la hejmo la infanoj uzas unu lingvon, sed en la lern- ejo ili devas praktiki la pli puran nacian lingvon. Kompreneble, tiuj lingvoj estas ofte tre parencaj. Sed ekzistas pluraj regionoj en la mondo, ne nur landoj sed ankaŭ limregionoj, kie la junaj infanoj parolas du lingvojn, kiuj tute ne estas parencaj. Sajne, do, ne estas ekster la kapablo de normala infano lerni du lingvojn samtempe. Se tiu dulingveco konsistus el nacia lingvo plus Esperanto, la rezulto sendube estus pli da amikaj interrilatoj ne kun infanoj de nur unu kaj apuda regiono, sed kun infanoj en ĉiuj partoj de la mondo, kie ekzistas tia dulingveco.
Ju pli frue infano eklernas lingvon, des pli funde li majstros ĝin. Konsciante pri tiu fakto, kaj kred- ante je dulingveco, pluraj Esperantistaj gepatroj jam instruas al siaj idoj nacian lingvon kaj ankaŭ Esperanton. Je la nuna tempo tio okazas ĉe prok- simume 100 familioj, kaj koncernas ĉirkaŭ 200 infanojn. Tio estas, provizore, malgranda provo, sed kiam la centoj fariĝos milionoj, tiam ni kredas ke la rezulto mirigos la mondon, car okazos nova sun- leviĝo por la homa raso, alportanta pli helajn tagoj n de paco, konkordo kaj amikeco.
Tutevidente la progreso de la idealo pere de Esperantistaj familioj ne estas sufiĉe rapida, kaj ni devas alvoki la helpon de la lernejoj. En tiu direkto oni jam faris konsiderindajn paŝojn. Ekzemple, esploro farita en 1951 montris ke la Internacia Lingvo estas instruata en 131 lernejoj, de 17 diversaj landoj. Dua esploro en la jaro 1955 montris, ke tiuj ciferoj kreskis ĝis 148 kaj 23 respektive, kaj tiu progreso ankoraŭ daŭras. En kelkaj lernejoj la instruado estas oficiala kaj deviga, en aliaj ĝi estas tute laŭvola. La spertoj de multaj instruistoj, kiuj jam instruas Esperanton al siaj lernantoj, montras ke, por la plej multo, ĝi estas alloga lerneja objekto, eble car tiuj lernantoj trovas, ke ili faras pli da progreso lernante Esperanton ol lernante nacian fremdan lingvon. Lastatempe kelkaj knab- inoj en gimnazio en Nordanglujo studis la francan lingvon dum tri jaroj, sed ilia progreso estis pres- kaŭ nulo. La direktorino de la gimnazio decidis fari eksperimenton pere de Esperanto, kiun la knabinoj studis dum la du sekvantaj jaroj. Je la fino de tiu dujara studado restis nur ok knabinoj en la grupo; la aliaj intertempe forlasis la lernejon pro aĝo, ktp. Tiuj ok provis ekzamenon, pri kiu la Societo de Britaj Esperantistaj Instruistoj respon- decis, kaj ĉiuj knabinoj sukcesis, du kun honora mencio. Unu malhelpo en multaj gimnazioj estas ke, ĝis nun, ne ekzistas oficiala ŝtat-ekzameno pri la lingvo, kiu valorus por atesto pri kapablo je la fino de la lerneja studado. Pro tio la pli lertaj studentoj devas dediĉi sian tempon al „ekzamen- eblaj" temoj. Sed la supra rezulto pensigas, ĉu progreso en la lernado de la franca lingvo ne estus estinta pli kontentiga, se tiuj knabinoj unue estus studintaj Esperanton. Spertaj instruistoj jam de- klaris, ke la antaŭa studado de la Internacia Lingvo estas bona bazo por la posta studado de fremdaj naciaj lingvoj.
Esperanto - Heredaĵo al la infanoj de la mondo
de
David Kennedy (Britujo)
Al la infanoj en la lernejoj la studado de Esperanto povas alporti avantaĝojn. Kiam lernejano ek- lernas Esperanton, unu el liaj unuaj deziroj estas korespondi kun lernantoj en aliaj landoj. Tia- maniere И baldaŭ kolektas kartojn kun bildoj de la aliaj landoj. Sed la inter ŝanĝo of te ne limiĝas al kartoj: diversaj ajoj kiel desegnaĵoj, fotoj, k.c. aldoniĝas al la kolekto, ĝis fine lerneja grupo dispones pri interesa materialo el la eksterlando, kaj ĉi tiu kolekto povas poste formi la bazon de lerneja ekspozicio, foje sufiкe impona por altiri la atenton de gepatroj kaj oficialaj rondoj. Tia utiligo de Esperanto sendube aldonas al la intereso pri lernejaj objektoj, precipe pri la studado de geo- grafio kaj historio, car la infanoj mem trovis kon- taktojn kun la mondo ekster la propra lando.
Per ankaь alia mйtodo oni provas provizi kon- taktojn inter lernejanoj, kiuj pligrandigos la reci- prokan interesiĝon kaj amikiĝon.Gi funkcias sub la nomo „Grajnoj en Vento", kies centro estas en Svislando. Unue la svisa gvidanto de ĉi tiu metodo aranĝis rondoj n de lernejoj, en kiuj oni instruas Esperanton. Ciu rondo enhavas 12 lernejojn el 12 diversaj landoj, kaj ĉiu rondo respondecas, sub rondogvidanto, pri materialo por sia komuna lerneja gazeto, kiu aperas trifoje dum la jaro. Tio signifas ke ĉiu lernejo en la rondo devas kontribui verkojn de siaj lernantoj, ekzemple rakontojn, anekdotojn, infandesegnaĵojn kun Esperanta teksto, k.t.p. Kompreneble ĉio estas kontribuita de la infanoj mem. Eble la rezulto ne estas altnivela literaturo, sed ĝi estas alte ŝatata de ĉiuj lernantoj en la rondo. Oni sendas ĉi tiun materialon, multo- bligitan, al la rondogvidanto, kiu kunfiksas ĝin tiel ke ĉiu lernejo en la rondo fine rice vos ekzempleron de la komuna gazeto. La ideo pri lerneja gazeto tute ne estas nova, sed ĉi-speco estas unika, ĉar ĝi ne apartenas al unu lernejo en unu lando, sed al 12 lernejoj en 12 diversaj landoj. La ideo ŝajne allogas lernejanojn, car nun ekzistas pluraj tiaj rondoj kun siaj komuna j kunmetitaj gazetoj.
En la jaro 1954 Heibonsja eldona firmo en Tokio trovis novan kaj praktikan metodon por la utiligo de Esperanto en la edukado de la japana junularo. La firmo eldonis serion da volumoj sub titolo „Infanoj de la Mondo". Tiuj volumoj, entute 15, kon- sistas el verketoj de lernejanoj el кiuj angulo j de la mondo. Por havigi la materialon la japana firmo sin turnis al la instruista flanko de la Esperanto- movado, kun peto pri kunlaborado. La celo de la serio estas prezenti al japanaj infanoj la ĉiutagan vivmanieron en aliaj landoj, kaj precipe la viv- manieron, ludojn, okupojn, k.c. de la infanoj en tiuj landoj. La koncernaj lernejanoj verkis la arti- koletojn en sia nacia lingvo, kaj poste oni tradukis la tekstojn en Esperanton, antaь ol forsendi ilin al Tokio. Tie la lokaj japanaj Esperantistoj tradukis la senditajn tekstojn en la japanan lingvon. La rezulto de tiu grandioza laboro estas la jam menci- itaj 15 volumoj, kiuj prezentas al la japana junularo bildon pri aliaj landoj de la mondo, kun iliaj kutimoj, ĉiutaga vivo kaj laboro, viditan tra la okuloj de infanoj, kiuj loĝas en tiuj landoj, la plej multaj tre malproksime de Japanujo. Oni rajtas esperi ke tiu peresperanta laboro bone influos la junan generacion en Japanujo, kaj donos al ĝi pli simpatian rigardon al la aliaj nacioj de la mondo.
Lastatempa evoluo en la progreso le la Internacia Lingvo inter la junularo estas la okazigo de Infan-kongreso en la kadro de la ĉiujaraj univer- salaj kongresoj de Esperanto. La junaj kongres- anoj, aĝoj 5—14, devas havi la kapablon paroli Esperanton ĝis la grado kiun oni rajtas atendi de infanoj de tia aĝo, tio estas, la kapablon babiladi kun la aliaj junaj membroj dum ludoj, ekskursoj kaj manĝoj, facila afero por la denaskaj Esperant- istaj infanoj. La junuloj loĝas kune en aparta kon- struaĵo, kutime domego dediĉita al simila sуcia celo por enlandaj infanoj dum la restajo de la jaro. La taga programo inkluzivas ludojn en la ĝardeno aŭ apuda kampo, vizitojn al interesaj lokoj en la kongresurbo kaj ĉirkaŭaĵo, ekskursojn, filmprezentadojn kaj kompreneble manĝojn. La personoj kiuj tage kaj nokte prizorgas tiujn infanojn dum la sep tagoj de la kongreso estas spertaj homoj, ĉefe profesiaj instruistoj kaj kompreneble ankaь kompetentaj Esperantistoj. Ci tiu eksperi- mento, ankoraь en siaj fruaj etapoj (ĝi komenciĝis en 1954) estas ĝis nun tre sukcesa kaj promesplena.
Kelkaj lernejoj estas jam sufiĉe entrepr enema j en la utiligo de la Internacia Lingvo. Lernejo en Manchester, Anglujo, kie dum jaroj oni instruas Esperanton, ankaь dum tiuj jaroj aranĝis sian propran aŭtobusan ekskurson al la kontinento dum la somera ferio. Por fari la aranĝojn kaj dum la ekskurso, la lernejo utiligas la servojn de delegitoj de la Universala Esperanto-Asocio. Citinda estas parto de raporto de la estro de tiu lernejo, mem sperta Esperantisto, post unu tia kontinenta vizito. „Ni jus faris 2.000 mejlan aьtobusan ekskurson tra Francujo, Belgujo, Nederlando kaj Germanujo sur- voje al Danlando, kie ni pasigis treege ĝuindan semajnon kun junuloj el Norvegujo, Svedlando, Danlando, Germanujo, Nederlando, Francujo, Svis- land kaj Jugoslavio. Je ĉiu etapo de la vojaĝo la lernantoj kaj mi povis babiladi Esperante kun la multnombraj amikoj, kiuj renkontis nin." Oni ne povas tro alte taksi la efikon de tia vojaĝo kaj tiaj spertoj sur la karakteroj kaj pensoj de la junaj partoprenantoj.
Se ni deziras ke la infanoj de la mondo lernu la Internacian Lingvon, ni devas provizi instru- istojn por ili. Cu la necesa nombro da instruistoj ekzistas je la nuna tempo? Oni devas memori ke jam nun 2.000 instruistoj el multaj landoj estas membroj de la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj. Se oni subite decidus enkonduki Esperanton en la lernejojn, tiu nombro certe ne sufiĉus; sed pri tia sъbita decido ne estas ebleco, car nur grade oni progresas. Tamen, tiel relative simpla estas Esperanto por kleraj homoj, ke kelkmonata kurso sufiĉus por la preparado de la bezonataj instruistoj. Tiun aserton subtenas la sperto dum lastatempa edukada eksperimento en Skotlando, por kiu ne- cesis pluraj instruistoj, kiuj scipovas Esperanton.
La solvo troviĝis en sesmonata vespera kurso рог volontuloj, kiuj deziras partopreni la eksperimen- ton.Sed jam nun la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj ludas gravan rolon. Gi posedas monatan profesian gazeton en Esperanto, renkontiĝas ĉiujare dum la Universala Kongreso por diskuti profesiajn temojn kaj problemojn, kaj krome, dum la jaro ĝiaj individuaj membroj vigle partoprenas en la instru- ado de la lingvo. Eĉ Unesko nun agnoskas tiun Asocion kiel neregistaran organizaĵon, kun kiu ĝi havas regulajn interrilatojn pri aferoj komune interesaj.
Per rezolucio de 1954 en Montevideo, Unesko
deklaris sian interesiĝon pri la progreso de Esperanto en edukado kaj en la lernejoj. Sed interesiĝo ne sufiĉas; agado necesas. Hodiaŭ internacia lingvo estas eĉ pli urĝa ol kiam Zamenhof donis sian ver- kon al Ia mondo. Nun ekzistas pli da homaj kontaktoj, pli da amasturismo, pli da mondkonferencoj, sed spite tion, ankoraŭ restas tiuj ĝenaj lingvaj bariloj. Car ĉi tiu estas la cent j ara datreveno de la naskiĝo de Zamenhof, la kreinto de la Internacia Lingvo Esperanto, ĝi estas ankaŭ tre konvena jaro, en kiu transdoni al la infanoj de la mondo pli grandan porcion de tiu heredaĵo, kiun Zamenhof donacis al ili.
Patrino de kvin diversgentaj orfoj : franca, hinda, indiana, japana kaj juda. [29])
La Internacia Lingvo kiel familia lingvo
de
Rev. F. Moravec, Germanujo
Ke nacia lingvo estas uzata ne nur ĉe inter- rilatoj inter homoj ĉe la diversaj okazoj de kunesto kaj kunagado kiel komunikilo, sed ankaŭ en la kadro de la familio inter la familianoj plenkreskaj kaj infanaĝaj, ĉe la eduko de la idoj, ĉe la inter- paroladoj de la infanoj unu kun la alia, tio estas ĉiekonata afero.
Jam ekde jardekoj ekzistas la Internacia Lingvo. Leviĝas la demando, ĉu tiu internacia lingvo, kiu servas kelkloke inter homoj de diversaj nacioj, ĉu ĝi povas kaj kapablas esti uzata ankaŭ en la familio kiel familia lingvo kun ĉiuj aplikebloj de eduk- perilo, de interkomprenilo inter gepatroj kaj gefiloj, de lingvo inter la infanoj mem, sur kampo de la ĉiutaga vivo por ĉiuj necesoj kaj bezonoj, sur kampo de ludoj ĝis eĉ sur la kampo de la arto, en la medio de la familio ?
Unuflanke neesperantistoj, seriozuloj, kiuj ne konas ion aŭ iom pri la Internacia Lingvo, neas tiun eblon, neas la lingvon kaj kun ĝi ĉiun komunik- eblon per ĝi. Estas facila afero por ili informiĝi kaj esplori, ke almenaŭ ekster la familio ĉe rilatoj videblaj kaj aŭdeblaj de multaj la Internacia Lingvo funkcias. Tio por seriozuloj ne plu estas demando, sed ĉu oni povas paroli, ĉu oni parolas Esperanton ankaŭ en la familio ?
Aliflanke ankaŭ disĉiploj de la Internacia Lingvo asertas, ke tiu lingvo estas nur por internaciaj interrilatoj, neniam por naciaj rilatoj, kaj neniel por la kontakto inter samnacianoj. Ankaŭ pro aliaj kaŭzoj — laŭdire — ne eblas, ke dua lingvo estas aŭ eĉ povas esti uzata en la kadro de la familio. Infana cerbo laŭdire ne kapablas posedi du lingvojn. Do ŝajnas, ke Esperanto ne povas esti por la kontaktoj en la familio.
Du demandoj stariĝas: ĉu Esperanto estas lingvo kun la samaj ecoj kiel ĉiu alia lingvo aŭ diferencoj inter ili estas gravaj kaj konsiderindaj; kaj due, ĉu dulingveco eblas jam por infanoj.
Generale, ankaŭ ĉi-loke, oni devas diri, ke homoj, kiuj ne konas iun alian lingvon ol la propran, ne povas prijuĝi, ĉu tiu alia lingvo taŭgas aŭ ne. Tion pro la spertoj kapablas diri nur homoj, kiuj konas tiun alian lingvon. La samo validas por Esperanto. Car ĉiu teorio aŭ nevalidiĝas aŭ pruviĝas, kiam la praktiko montras la faktojn, la realon, kaj nur la praktikanto povas raporti pri tio.
Pri la Internacia Lingvo la spertintoj povas diri, ke Esperanto estas lingvo kiel alia lingvo. Tion komencas kompreni ankaь lingvo-fakuloj. La naciaj lingvoj havas siajn ecojn, oni devas lerni ilin kun iliaj ecoj kaj ismoj kaj specialaĵoj, oni devas alkutimiĝi, kaj per la aplikado oni riзevas lingvo- senton kaj la opinion, eĉ konvinkon, ke en tiu lingvo nur tiele eblas diri tion aь tion. Same oni devas lerni Esperanton kaj alkutimiĝi al ĝiaj ecoj, ismoj, formoj kaj specialaĵoj. En ĝi oni povas kaj kapablas ĉion esprimi same kiel en la aliaj lingvoj. Ci-rilate ne estas diferenзo. Kondiĉo nature estas — mi petas pardonon pro la ripeto —, ke oni regas la lingvon, ke oni ĝin ellernis. Tutsama afero, kiel ĉe naciaj lingvoj.
Sed ĉu vere ne estas diferencoj ? Certe jes ! La disvastiĝo estas alia. La esperantistoj hodiaŭ ne loĝas kune kiel la anoj de naciaj lingvoj. Tial hodiaŭ malestas ankoraь la kutima uzo de la lingvo ĉe la vendisto, ĉe la bakisto, en la trafiko, inter la najbaroj, inter la kolegoj. Krom tio la ĉiutaga informado per gazetoj ankoraь ne okazas en Esperanto. La lernejvizito kaj la profesistudado ne postulas la aplikon de Esperanto. Tio donas dife- rencigan econ al la lingvo, hodiaŭ. Oni povas tion rimarki en la ĝenerala vortprovizo Esperanta de hodiaŭ. Sed tiu stato estos eterna, kaj la lingvo mem povas facile akiri kvalitŝtupon laŭ bezono.
Alia diferenзo estas la akirado de la lingvo kaj ĝia transdono de unu homo al la alia. Ce la naciaj lingvoj la normala vojo estas la hereda transdono. La patro aь la patrino transdonas la lingvon. En la familio la infanoj lernas la lingvon ĝis fluparolo kaj en la lernejoj oni aldonas gramatikajn kaj stilajn korektojn kaj plilarĝigas la lingvoscion. Tio en Esperantujo ankoraь ne okazas, almenaŭ ne en tiu grado. Generale — ĝis nun — plenkreskaj homoj aŭ junaj homoj post la unuaj aь pluraj lernejjaroj ekstudas Esperanton kaj havigas ĝin al si, sed ne plu kiel infanoj. Tio ankaь donas al la lingvo specialan econ, kvankam ankaь ne eter- nan, ĉar ĉe ŝanĝo de la strukturo de la aplikantoj tiu kvalitŝtupo ankaь laŭe ŝanĝiĝos.
Resumante oni povas prave diri, ke la Internacia Lingvo posedas la samaj n kvalitojn, kiuj konsisti- gas lingvon, kiujn ankaь la naciaj lingvoj posedas.
La graddiferencoj ne povas malhelpi la agnos- kon, ke Esperanto samrajtas kun la aliaj lingvoj. Tio validas por ĉiu aplikkampo de la lingvo, do ankaь por la aplikado kiel familia lingvo.
La dua demando estas la dulingveco. Ankaь tie ĉi oni ne povas lasi la juĝon al homoj neinformitaj aь nespertaj. Ne estas riproĉo, se oni konstatas, ke ŝtatanoj aь nacianoj, kiuj loĝas en la centro de sia regiono, ne sentas iun ajn bezonon regi alian lingvon. Oni vivas bone laь kutima maniero kaj uzas de la naskiĝo ĝis la morto tiun unu nacian gepatran lingvon. Ne estas bezono por io alia. Eĉ la fremdaj sciigoj alvenas bone kaj kompreneble tradukitaj. La profesiaj interrilatistoj lernu pro profesio duan aŭ plian lingvon. Kaj eĉ se iam necesus, la lingvo de la кого — aŭ de la malamo — aŭ almenaŭ de la gestoj povos — espereble — helpi. Nenia riproĉo pro tia mensstato. Sed la homoj, kiuj vivas en la limaj regionoj, la homoj kiuj kontaktas kun la "aliaj" aŭ komerce, aŭ pro scienco, pro seio, aŭ pro plezuro, kutime havigas al si alian lingvon, sen malhelpi al si. Kaj pro spertoj ofte spertitaj ili zorgas, ke ankaь iliaj idoj lernu duan lingvon, jam en infanaĝo, ju pli frue, des pli bone. En la limregionoj, en la regionoj de diversnacia frekventado, en la familioj de Ia riĉu- loj, de la diplomatoj kaj regantoj, la infanoj laь- eble denaske lernas duan lingvon. Alcelinda por progresanta homo estas la dulingveco. La evoluo de la tekniko kaj la malpligrandiĝo de la mondo per ĝi sampostulas. Internacia interkompreniĝo necesas, kaj pro tio dulingvismo, laьeble denaska !
La plej oportuna solvo de la demando, kiun duan lingvon la infano lernu, estas nepre Esperanto. La ĉiedisvastiĝo, la simpleco estas gravaj argumentoj por tiu ĉi decido. Per Esperanto la infano kaj la juna homo povas en ĉiu direkto kontaktiĝi, la homo kun unu fremdlingvo alia ol Esperanto nur en tiu unu direkto de la elektita lingvo destinita. La prefero de unu nacia lingvo por la sola uzo hejme aь por la dulingvismo povas havi siajn kaŭzojn personajn, kiujn oni povas agnoski laь la persono. Sed por la homaro ne indas tiu troa naciismo, kiu pro malĝusta opinio pri la "mi", pri la "ŝtato" kaj "popolo" postulas preferadon de nacia lingvo. Por tiu ĉi ceio de la homara interkompreno sole indas neŭtrala lingvo Esperanto. Moderna dulingvismo nur povas esti nacia lingvo plus Esperanto.
Tiu postulo, ne plu konstato de eblo, validas ankaь por la lingvo en la familio, se oni aliras al dulingveco.
La ĝisnunaj konsideroj estis plejparte teoriaj. Laьteorie eblas, ke la Internacia Lingvo estiĝu ankaь familia. Kion nun pri la praktiko ?
En la komenco ne eblis sin turni al infanoj junaj, por ke ili lernu Esperanton, por ke ili apliku ĝin. Kun kiu ili parolu ? La natura vojo estis, ke la plenkreskuloj komencas, ke ili formas tiun gene- racion, kiu povos transdoni la lingvon al la idoj. Tio daьris sian tempon. Tamen jam ĉirkaŭ 1920 komenciĝis la praktikado de Esperanto en la familio. La anglo M. C. Butler simple kaj nature parolis Esperanton hejme kun siaj tri gefiloj ekde ilia naskiĝo. Ankaь aliloke tiaj provoj okazis. Ili sukcesis, se oni tute nature aplikis la lingvon, sen specialaj kursoj aь faradoj. Tutsame kiel oni "instruas" nacian gepatran lingvon al infanoj en la familio. Oni simple uzas la lingvon. Antaь la Dua Mondmilito jam ekzistis speciala organizo, kiu kunigis la infanojn ankaŭ-Esperanton-parolantajn. Sinjoro Robertson, ankaь anglo, estis fondinto de la "Denaska Esperantistaro".
La mondmilito kiel konsekvenco de la jam no- mita troa naciismo haltigis tiun agadon, sed post la milito, eble pro la pripensoj kaj pro la spertoj, la movado de la "ankaŭ-esperantlingva eduko" konsiderinde vigliĝis kaj kreskis kaj vastiĝis. Centro de tiuj klopodoj estas la "Bulteno Gepatra", sendependa revuo por dulingva eduko, eldonita de Esperanto-Press en Oakville, Ontario, Kanado.
En la januara numero 1957 de tiu bulteno publi- kiĝis listo de proks. 60 infanoj, kiuj dulingve (Esperanto plus nacia lingvo) edukiĝis, kaj listo de pluaj 25 familioj, kie oni praktikas tiun duling- vismon, do parolas Esperanton en la familio. Plua enketo de finna fraьlino Sirkku Koivu, komisiite de CED, laŭ Bult. Gepatra 1957/4 kolektis materia- lon pri 154 infanoj el 19 landoj ankaь ekster- eŭropaj.
El tio evidentiĝas, ke la teorio de la dulingva edukado, de la aplikado de la Internacia Lingvo en la familio realiĝis, ke la teorio iĝis fakto, praktiko.
Car tiu kampo estas ankoraŭ bone superri- gardebla kaj esplorebla, la observoj estas ege interesaj. Krom la kresko de la lingvoscio kaj de la lingvokapablo ĝenerala kaj speciala, krom la kresko de la unuopaj vortprovizoj de la etuloj oni povas vidi, kiel, sub kiuj kondiĉoj, kiamaniere, kiel rapide la lingvo enkondukiĝas. Oni povas bone studi, ĉu la lingvo emas forigi la nacian aŭ ĉu ambaь harmonie trovas aplikeblojn en la familio, oni povas bone observi la influon de unu lingvo al la alia, kaj oni povas studi la bonan influon de la dulingveco praktika al la juna homo.
Du ekkonojn necesas mencii pli detale. La infanoj, kiuj denaske lernas Esperanton apud la landa lingvo, ne montras malpli bonajn sciojn ol aliaj infanoj. Ilia cerbo ne difektiĝis. En la lernejo ili sambone aь sammalbone sukcesas kiel la aliaj infanoj. Sed iliaj scioj pri la mondo estas pli grandaj. Antaŭ ĉio, pro la kontakto kun homoj el aliaj landoj ili estas multe pli proksimaj al internacia interkompreniĝo kaj al paco ol aliaj infanoj, kiuj iris tra nur nacia eduko.
La dua observindaĵo estas la kvalitoj de la gepatroj, kiuj enkondukas tiun indan kaj praktikan dulingvismon. Kompare al unulingvaj familioj iliaj klopodoj estas multe pli grandaj. Car la lingvo ankoraь ne estas tiel dense disvastigita, ili devas multe pli zorgi, ke la infano havu tiun necesan ĉirkaŭon, tiun necesan lingvan medion, en kiu oni povas aьdi kaj paroli Esperanton.
Oni devas agnoski la fortojn de ili. Tiuj egalas al la klopodoj de ekzilitaj popoloj, kiuj konservis la hejman lingvon, apud la alpreno de la lingvo de la gastlando, aŭ ĉe aliaj popoloj venkitaj, kiuj tamen konservis la propran lingvon kontraŭ la alpremo de fremda lingvo de venkinto. Sed milit- cirkonstancoj ĉe Esperanto ne estas. La superi- genda malhelpo venas ne ĉiam nur de ekstere, de la najbaroj. Ankaь en la familio, ĉe la anoj de la malmoderna pasinta epoko troviĝas malhelpemo. Kontraŭ ĉiuj baroj la gepatroj, aь kelkfoje eĉ nur unu el ili, venkas per pacienco kaj persisto.
Ke И aŭ ili mem devas lerni regi la lingvon, ne necesas speciale mencii. La infanoj kiel akraj kaj veremaj kritikantoj postulas kompletan lingvon kaj perfektan modelon. Memstudo kaj memperfek- tiĝo, kaj transdono de la lingvo spite al obstakloj diversaj, tio estas la plenumita tasko de la esperantistaj gepatroj.
Per tio respondiĝas la titola demando, ĉu eblas, ĉu povas la Internacia Lingvo esti ankaŭ familia lingvo.
Nun, ĉe la fino rekomendiĝas ankoraŭ paŝo plua, nome la demando, ĉu necesas tia apliko ?
Neceso dependas de la ceio. Se alceliĝas, ke Esperanto estu plenperfekta lingvo, kies kampo ankaŭ inkluzivas la familian vivon, tiam necesas apliki la lingvon inter familianoj. Se alceliĝas bona flua lingvoscio kontraŭ nura balbutado kaj dekla- rado, ke ion aŭ tion ne eblas diri en Esperanto, tiam necesas laŭeble plej frua komenco de la apliko de Esperanto, t.e. denaske.
Kaj ĉefe se oni alcelas veran interkompreniĝon tutmondan, kiu estas kondiĉita per la neŭtrala lingvo Esperanto, tiam oni devas zorgi, ke ĝi apli- kiĝu vastskale, ankaŭ en la familio, samrajte apud la naciaj lingvoj. Se oni vere volas efektivigi pli bonan mondon de morgaŭ kaj prepari niajn infanoj n por ĝi, tiam necesas apliki la neŭtralan lingvon ankaŭ hejme. Jam la ideo, ke oni iam devos paroli la Internacian Lingvon, postulas, ke oni ekzercu la homojn kaj tie ĉi la infanojn, por ke ili bone alproprigu al si la lingvon; tial ĝi estu ankaŭ familia lingvo en sama proporcio al la landa. Dulingvismo estu realigota ankaŭ en la familio, por ke ĝi funkciu aliloke.
Temas pri la ekzistrajto de Esperanto. Temas pri tio, ĉu Esperanto vivu aŭ ĉu ĝi estu facile forigebla aŭ malpermesebla vortlisto plimalpli internacia ? Al tiu demando mi metas la respondon de D-ro Zamenhof :
"Lingvo internacia fortikiĝos por ĉiam nur en tia okazo, se ekzistos ia grupo da homoj, kiu akcep- tas ĝin kiel sian lingvon familian, heredan. Cento da tiaj homoj estas por la ideo de lingvo neьtrala multege pli grava ol milionoj da aliaj homoj. Hereda lingvo de la plej malgranda kaj sensignifa popoleto havas vivon multege pli garantiitan kaj neestingeblan, ol senpopola lingvo, kiun uzas eĉ milionoj da homoj".
(El: "Bulteno Gepatra")
Unu Mondo
Unu Lingvo
de
Julia Isbrucker (Nederlando)
Ni vivas en treege interesa tempo, en la atom- epoko ! Estas kvazaŭ ni sidus en rapidvagonaro sen
bremso, sen kontrolisto, sen haltejo, sed sig-
naloj ekzistas, ruĝaj, daŭre ruĝaj kaj ŝajne neniu movas eĉ unu fingron por haltigi ĝin.
La nuntempa tekniko donis al ni, apud siaj benoj, ankaŭ detrueblecojn, per kiuj la homaro povas ludi kiel infanoj kun alumetoj.
Kiam sin j oro Lester Pearson rice vis la Nobel- premion por la paco, li diris : "Ni devas detrui niajn atom-armilojn aь ili detruos nin". En la brila kaj nobla libro de la fama aŭtoro Nevil Shute, titolita "On the Beach" (Sur la Marbordo), en franca traduko "Les Derniers Jours" (La Lastaj Tagoj), oni povas kvazaŭ en filmo travivi la tem- pon, kiam la tuta mondo escepte de malgranda parto en Aŭstralio, jam estas venenigita de la radio-aktiva pluvo. Kaj tiu estontecbildo ne estas pure fantazia, sed minaca ĥimero. Gi falos egale sur amikojn kaj malamikojn, infanojn kaj plen- kreskulojn.
Kiu aь kiuj devos bremsi la vagonaron ? Estas facile ŝovi la tutan kulpon sur la ŝultrojn de niaj politikistoj. Ili estas nur malmultaj, pelataj de la cirkonstancoj; estas la tasko de la amaso j, ne nur krii, ke ni kuras al katastrofo, sed meti la halt- signalon.
Same kiel la mondo de la tempo, kiam ankoraь homo batalis kontraŭ homo, evoluis al ordigitaj ŝtatoj, nun tiuj samaj ŝtatoj devos unuiĝi sub unu registaro, por ke neniu aparta ŝtato povu preni armilojn kontraŭ alia ŝtato. La tasko de la ŝtato estas protekti siajn anojn. Tuj, kiam ĝi ne plu povas plenumi tiun taskon, ĝi perdis sian ekzist- rajton. Eĉ la antaŭaj hommanĝantoj, la Tuparioj, pri kiuj skribis la mondvojaĝanto Tibor Sekelj, decidis antaŭ kelkaj jaroj fini la hommanĝadon, ne pro etikaj motivoj, sed car ilia prudento diktis, ke baldaŭ ili mem estos la viktimoj. Cu nia civilizita mondo ne povas esti same saĝa ?
Oni ofte argumentas, ke unue la homo mem devas ŝanĝiĝi kaj anime evolui. Certe, se ĉiuj homoj sentus nur iom da amo al sia proksimulo, la tuta problemo estus solvita, sed.... ĉu ni ha vos sufiĉan tempon atendi je tio ? La nombro da atombomboj kreskas !
La ideo de unuiĝinta Eŭropo, almenaŭ kion oni nomas Eŭropo, jam trovis multajn adeptojn, sed tiu de unuiĝinta mondo ankoraь renkontas grandan skeptikon. Tamen la kernarmiloj malfermis la okulojn ankaŭ de tiuj, kiuj "staras kun ambaŭ piedoj sur la tero". Pli kaj pli oni komprenas, ke ĉiuj nuntempaj problemoj estas mondproblemoj, ekzemple la helpo al la malpli evoluintaj landoj kaj la internacia polica forto. Estas evidente, ke la venontaj problemoj kiel tiuj pri la mar juro, la spacdivido, la estrado de la polusoj, eble la posedo de la luno, neniam povos esti solvataj sur la bazo de suverenaj ŝtatoj.
La ofte aŭdata argumento kontraŭ iu speco de mondfederacio estas, ke "oni perdas sian liberecon". Tio estas grandega eraro. Jam nun la plena suvereneco de ŝtatoj ne plu ekzistas; ĉiu kontrakto inter du aь pli da ŝtatoj forprenas parton de la suvereneco de la koncernaj ŝtatoj. Estus jam tute sufiĉe provizore, se oni forprenus de ĉiu ŝtato la raj ton deklari militon al alia ŝtato kaj do ankaŭ la raj ton posedi propran armeon. El tio sekvus kompleta malarmado de ĉiuj kaj la starigo de tutmonda polica forto. Jes, la ŝtatoj perdus denove parton de sia suvereneco, sed la homo, la individuo gajnus sian trankvilecon kaj certecon povi vivi kaj labori en paco.
La organizaĵo de la Unuiĝintaj Nacioj estas jam grandega paŝo en la ĝusta direkto kaj ĝiaj specialaj organizaĵoj, kiuj faras grandiozajn bonfarojn, indikas la vojon al unuiĝinta mondo. La "World Association of World Federalists" (Mondmovado de Mondfederalistoj) kaj la "World Parliament Association" (Asocio de Parlamentanoj por Mond- parlamento) esperas efektivigi tiun celon per la plifortigo de UN kaj per kelkaj ŝanĝoj en la ĉarto, kiuj ebligos la starigon de mondparlamento kun plenuma potenco, internacia juĝejo kaj tutmonda polica forto.
Ankaь la Universale Ligo laboras en tiu direkto, sed ne sur politika tereno. La Ligo havas kulturan kaj edukan taskon kaj ĝi klopodas atingi sian celon per la eldono de organo, redaktata en Esperanto, en kiu regule aperas tiucelaj artikoloj kun ilustraĵoj, informoj pri la mondfederaciaj movadoj kaj korespond-adresoj.
Ke ankaŭ UN komprenis, ke la bazo de ĉiu homa unuiĝo devas esti reciproka respekto kaj bonvolo, evidentiĝas el la dua punkto de la unua artikolo de la ĉarto de tiu organizaĵo : evoluigi la amikecon inter la popoloj. Diversmaniere UN klopodas akceli tion, sed unu el la plej gravaj faktoroj por la interamikiĝo ankoraь ne estas sufiĉe akcentata. Kio plej multe disigas unu homon de la alia ? La diverseco de la lingvoj ! Kiel oni povas amikiĝi kun homo, kies lingvon oni ne komprenas ? Jen unu el la plej grandaj problemoj de nia nuna moderna tempo. Ni ĉi tie ne volas klarigi la gran- degan monperdon pro la uzo de pluraj lingvoj en la internacia vivo, car tio estas tro evidenta. Estas honto por la nuna civilizita mondo, ke la plej granda parto de la homoj estas internacie surd- muta.
Ne estas hazardo aŭ kaprico, ke jam de la 17-a jarcento, noblaj kaj kleraj homoj serĉadis solvi tiun problemon. Pli ol 400 projektoj de internacia lingvo estas jam faritaj. Nur unu el ili povis evolui de teoria projekto sur papero (kiel ĉiuj aliaj estas kaj restas) al vere vivanta, parolata lingvo. Estas tiu de D-ro L. L. Zamenhof, pola kuracisto, naski- ĝinta en 1859; ĝi estas parolata kaj ĉiumaniere uzata de centmiloj da homoj en la tuta mondo. La pseŭdonimo, sub kiu Zamenhof eldonis sian unuan broŝuron en 1887 : "Doktoro Esperanto", transiris al la lingvo mem : Esperanto. Zamenhof estis tiam dudekokjara. Jam je deknaŭjara aĝo li finis sian laboron, kiun li komencis kiel lernanto de la gimnazio, sed И estis sufiĉe saĝa atendi kun la publikigo ĝis li mem ĉiuflanke elprovis la novan lingvon. Dum tiuj пай jaroj li korespondis kun amikoj, al kiuj li instruis sian lingvon, li tradukis librojn, kaj tiamaniere И povis fari la necesajn plibonigojn. Tial estas klare, ke, kiam li eldonis la unuan broŝuron pri la lingvo, aperis verko, kiu laŭ homaj mezuroj, estas perfekta. Pli ol 70-jara praktika uzado de Esperanto konfirmis tion plene. Kun admiro, respekto kaj simpatio por la genia, ĉiam modesta homo, kia estis D-ro Zamenhof, la kultura homaro memoras danke la centjaran dat- revenon de lia naskiĝo.
Nuntempe homoj, kleraj kaj simpla j, de ĉiuj rasoj, koloroj kaj religioj, interkorespondas, ren- kontiĝas ĉiujare en kongresoj, interamikiĝas kaj jam nun formas supernacian popolon. Ni povas citi ĉi tie la grandan Profesoron A. Meillet: "Toute discussion thйorique est vaine, 1'Espйranto a fonctionnй" (Ciu teoria diskuto estas vana, Esperanto funkciis). Kaj ni volas aldoni: kaj daŭre funkciadas !
Estas grava fakto, ke UNESKO komprenis la mondskalan utilon de Esperanto, kio montriĝis dum ĝia oka konferenco en 1954 en Montevideo, per rezolucio, en kiu UNESKO agnoskas la grandan valor on de Esperanto por la inter aciaj kontaktoj, kaj ankaŭ la fakton, ke Universala Esperanto- Asocio havas parte la samajn idealojn kiel UNESKO mem.
Nepre ne estas la intenco krei homaron sam- pensantan, senkoloran. Ne, ĉiu popolo devas kon- servi sian propran lingvon, sian propran kulturon, sed la ekkono de kulturoj kaj kutimoj de aliaj popoloj riĉigas la homan spiriton kaj plilarĝigas lian horizonton.
Ke ni komprenu, ke ni vivas en ŝanĝita mondo kaj ke ŝanĝita mondo postulas novajn vojojn. Estas la granda merito de D-ro Zamenhof, ke И antaŭvidis kaj esprimis tion klare en la komencaj vortoj de la Esperanto-himno: "En la mondon venis nova sento ....". Li ne nur prikantis la inter- fratiĝon de la tuta homaro, sed donis la konkretan ilon por efektivigi tion. Ke la homaro tion komprenu !
Pri egalrajteco
" en nia kunveno ne ekzistas nacioj fortaj kaj
malfortaj, privilegiitaj kaj senprivilegiaj, neniu humiliĝas, neniu sin ĝenas; ni ĉiuj staras sur fundamento neŭtrala, ni ĉiuj estas plene egalrajtaj; ni кiuj sentas nin kiel membroj de unu nacio, kiel membroj de unu familio, kaj la unuan fojon en la homa historio ni, membroj de la plej malsamaj popoloj, staras unu apud alia ne kiel fremduloj, ne kiel konkurantoj, sed kiel fratoj, kiuj, ne altrud- ante unu al alia sian lingvon, komprenas sin reci- proke, ne suspektas unu alian pro mallumo ilin dividanta, amas sin reciproke kaj premas al si reciproke la manojn ne hipokrite, kiel alinaciano al alinaciano, sed sincere, kiel homo al homo. Ni konsciu bone la tutan gravecon de la hodiaŭa tago, ĉar hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj."
(El la Unua Kongresparolado)
Sinjoro Prezidanto, karaj gekunvenintoj !
En mi animiĝas kune sentoj de persona feliĉo, admiro kaj honoro pro la privilegiaj cirkonstancoj, kiuj kondukis min al Varsovio. En tiu ĉi mirinda lando — kiu kontribuis al la tutmonda kulturo per siaj noblaj verkistoj, poetoj kaj komponistoj — meze de ĉi kuraĝa popolo, — kiun sklavigado, turmentoj kaj tiraneco igis pli kaj pli spirite kohe- ra —, inter la muroj de tiu ĉi Urbo — eterna, ĉar ĝi postvivis sian propran morton — mi ne pasas kiel rapidema vizitanto, sed tie ĉi mi vivas kaj laboras, kvazaŭ civitano inter civitanoj. En miaj pli fruaj jaroj mi neniam aŭdacus revi, ke iam en mia vivo mi havos okazon koni ĝis identiĝo kun ĝi la lan- don, kiu naskis la aŭtoron de la Internacia Lingvo. Kvankam Esperanto estas frukto de unu granda intelekto, tamen ĝi neniam estus naskiĝinta, se Pollando ne estus doninta ne nur la Homon, sed ankaŭ la historiajn kondiĉojn, kiuj inspiris lin.
Vi scias, ke jam dum la vivo de Zamenhof oni klopodis kaŝi lian gentan originon: kvazaŭ abdiko al la regno de antaŭjuĝoj licus al homoj, kiuj predikas fratecon. Ni rajtas fieri, ke Zamenhof apartenis al tiu malfeliĉa gen to, kiun jarcentaj humiligoj kaj senlimaj turmentoj silente nobligis. Ni rajtas fieri, ĉar lia hebreeco, la Kalvario de la hebrea popolo en la geto, estas la fundamenta inspiro, kiun Zamenhof sublimigis, per granda humilo de protesto kontraŭ la homa kondiĉo, je himno al humana frateco.
Du tendencoj
Por kompreni la personecon de Zamenhof, oni devas distingi en lia karaktero du kontraŭajn tendencojn, kiuj daŭre bataladis inter si. De unu flanko lin pelis al altaj faroj granda idealismo kaj profunda kredo je la bono de la homa кого. De alia flanko fera malvarma racio kaj neŝanceliĝ- ebla logiko kontrolis kaj modifis ĉiun lian impul- son, tiel ke hodiaŭ ni ne trovas agon en lia tuta vivo, nek vorton en lia plena verkaro, kiu ne estis atente pesata kaj kribrita tra prudenta analizo. Nur homo kun granda morala supereco povis ne esti disŝirita de tiaj diverĝaj tendencoj, sed male superregi kaj harmoniigi ilin.
Zamenhof kaj la Movado*
de
G. C. Fighiera (Italujo)
Kiel idealisto, Zamenhof ekde la junaĝo estis profunde impresita de la batalado inter popoloj de diversaj nacioj. Li supozis, ke du estas la kaŭzoj de la konfliktoj inter la homoj: lingvoj kaj religioj. Li ne povis stati inerta antaь spektaklo de san- ganta homaro kaj ellaboris du planojn, kiuj — tamen respektante la lingvojn kaj religiojn — donu al la homoj la eblecon renkontiĝi kaj toleri sin reciproke sur neŭtrala tereno. La unua plano nomiĝis Esperanto kaj rapide disvastiĝis tra la tuta terglobo. La dua nomiĝis "homaranismo" aь "hilelismo" kaj ne sukcesis kolekti adeptojn. Al tiuj du idealoj, kiuj en lia menso kompletigis unu la alian, sed kiujn en la publika aktivado li nete dividis unu de la alia, Zamenhof dediĉis sian vivon.
Idealisto estis Zamenhof kaj samtempe malpasia aganto, kiu neniam sekvis sian instinkton aь emocion, sed nur obeis al sia logika inteligenteco. Ni ĉiuj scias, ke malgraŭ la interna Нmpeto doni al la homaro solvon de la lingva problemo, li atendis naŭ jarojn antaь ol publikigi sian verkon kaj ke en tiuj пай jaroj li pacience elprovis plurajn formojn de Esperanto, korektadis kaj fundamente refaris ilin ĝis eltrovo de la definitiva. Tiu lia fera logika inteligenteco pli ol unu fojon savis Esperanton de la pereo, al kiu gvidus ĝin la fanatikuloj. La adorado, per kiu la unuaj esperantistoj ĉirkaŭis lin, neniam tuŝetis lian saĝecon. Li tuj komprenis, ke lingvo ne povas esti ligata al unu homo, sed nur al ĝiaj utiligantoj : tial, malgraŭ ĉiu malaprobo, tuj en la komenco li klopodis senpersonigi la Internacian Lingvon : li forĵetis por ĉiam ĉiajn rajtojn kaj rifuzadis esti leĝofaranto de la lingvo kaj gvidanto de la Movado. Kun karakteriza demo- krata sento, li volis Lingvan Komitaton (nuntempe Akademio), kiu konstatu la naturan evoluon de la lingvo, kaj kies decidoj estu devigaj por фiuj. Kon- scia pri la neceso gardi la unuecon de la lingvo, li kreis la Fundamenton, sed samtempe, zorgema ne sufoki la maturiĝon de Esperanto, li akceptis kaj mem vaste praktikis la metodon de neologismoj, nome de paralelaj formoj flanke de la funda- mentaj. Zamenhof frue komprenis, ke Esperanto estas akceptebla de la tuta homaro nur kiel lingvo kaj ne kiel nova speco de mistiko. Tial, li mem verkis la faman Deklaracion de 1905, kiun la unua Kongreso en Boulogne-sur-Mer alprenis kaj kiu restis kiel dua Fundamento, ne por la lingvo, sed por la Movado, ĝis hodiaŭ. Eĉ pli reliefiĝas lia racia konduto en la lukto kontraŭ la reformistoj.
■*) Prelego farita en Varsovio okaxe de la Zamenhof- festo en decembro 1958.
Zamenhof daŭre agnoskis, ke Esperanto ne estas perfekta, sed ke reformoj povus ĝin ruinigi : projektoj de reformoj dependas de la preferoj de unu- opaj personoj kaj komencante la reformadon ni neniam povos kontentigi ĉies postulojn kaj devos senĉese aldoni reformojn al reformoj. Kiam eks- plodis la Ido-krizo, en la tiama Movado ĉiuj perdis la sinkontrolon escepte de Zamenhof. Boirac volis forlasi la prezidantecon de la Lingva Komitato, Sйbert esperis je abstraktaj kompromisoj, la esper- antistoj ĉie akre kverelis unu kontraŭ la alia. Sed en Varsovio jam en la unuaj krizaj tagoj Zamenhof en plej granda trankvilo skribas kun preciza antaŭvido, ke Ido estas mortnaskito, kon- traŭ kiu ne valoras lukti, car "la ruza konstruaĵo baldaŭ falos". Li precize preparis la kontraŭagajn planojn kaj liaj antaŭvidoj tute plenumiĝis.
Graveco de organizo
Sed, ne ĉiam la bolantaj esperantistoj de la unuaj tempoj sekvis lin. Plurfoje kaj vane li pro- ponas la fondon de neŭtrala komuna asocio tut- monda : unue en "La Esperantisto", jam en 1889, sub la nomo Tutmonda Ligo de Esperantistoj kaj poste en 1905. La reciproka malkonfido de la tiutempaj francaj gvidantoj kaŭzis, ke lia projekto eĉ ne estis diskutata en la Kongreso. Pasos tri jaroj ĝis kiam Hodler fondos U.E.A.; Zamenhof antaŭvidis kaj proponis tion 19 jarojn pli frue !
Estas signo de vera grandeco ne aparteni al unu epoko, sed al ĉiuj epoko j, resti aktuala trans la jardekoj kaj la jarcentoj. Ni lasu momenton Zamenhof kaj pririgardu la nuntempajn proble- mojn de la Internacia Lingvo de li kreita kaj klopodu apliki al ili iom da Zamenhofa disciplino.
La transiro de la nuntempa polilingvisma ĥaoso en la internaciaj rilatoj al monolingvismo — kio ja estas la alpreno de Esperanto — signifas for- morton de jarcentaj rutinoj kaj privilegioj. En tiu senco Esperanto povas esti konsiderata lingvo- revolucio. Estas normale, ke kontraŭ ĝi koalicias ĉiuj malnovaj interesoj, kiuj akurate plektas ĉirkaŭ ĝi la komploton de silento. Ciuj revolucioj estas unue faritaj ne de la larĝaj amasoj, sed de elitoj gvidataj de intelektuloj. Esperanto ne estas kaj ne povas esti movado de amasoj. Gia socia portanto estas malplimulta avangardo. Tiu avan- garda elito — la nuntempa esperantistaro — havas la funkcion maturigi la cirkonstancojn, en kiuj la Internacia Lingvo atingos la finan celon.
Fundamentan gravecon havas la demando ĉu la Esperanto-Movado efektive plenumas la supre skizitan rolon.
En la nuna stadio, kiam niaj tezoj ankoraŭ ne estas popularaj kaj ni ne disponas pri la rimedoj de amasinformado, la disvastigo de la Internacia Lingvo dependas grandparte de persona propagando. Kaj car la publiko ne distingas — eble prave — la ideon disde la homoj, la esperantistoj, volenevole, fariĝis prototipoj, laь kiuj estas juĝata la ideo de komuna lingvo. La tre delikata situacio donas al ĉiu el ni pezan respondecon. Ni povas adekvate plenumi ĝin, se ni enkondukos en nian Movadon tri in terna jn elitecojn: socia eliteco, kultura eliteco kaj eliteco de metodoj.
Kondiĉoj de progreso
Estis tempo, kiam la Movado konsistis grandparte el sciencistoj kaj plej gravaj Akademianoj. Estis la ora franca periodo. Kaj estis tempo, antaŭ kaj post la lasta milito, kiam esperantismo fariĝis sinonimo de malgranda sekto, kun adeptoj prakti- kantaj strangajn kultojn. Ni hodiaŭ ne volas esti Asocio nur por altaj tavoloj, nek disdonejo de etaj vivĝojoj al vivmalfeliĉuloj. Movadano rajtas esti ĉiu esperantisto, el kiu ajn socia ŝtupo, el kiu ajn raso, el kiu ajn religia, filozofia kaj politika kon- vinko. Sed, ni ne volas en niaj aktivaj vicoj homoj n, kiuj en la or dinar a vivo estas konsiderataj fuŝuloj, fantaziuloj kaj sentaŭguloj. Nur tiu, kiu en sia ĉiutago estas serioze respektata, povas suk- cese disradii siajn ideojn kaj influi la ĉirkaŭan medion. Bona aŭ malbona socia konsisto de nia Movado estas ekzisto-demando por la Internacia Lingvo.
Kial la Esperanto-Movado bezonas altan kultu- ran nivelon ? Car esperantismo, kiel lingvo- movado, havas esence kulturan karakteron. Alti- gante la kulturan nivelon de la Movado, ni kreas la kondiĉojn, en kiuj ni regajnas al niaj celoj la simpation de la intelektularo. Sen ili Esperanto ne havas esperon venki sian batalon. Tiu simpatio penetros ĉiujn tavolojn de la publika opinio, ĝis kiam la registaroj estos devigataj agnoski la Internacian Lingvon kiel fakton.
Kiam ni parolas pri Movado, ni ne celas sen- korpan abstraktaĵon, sed konkretan unuiĝon de individuoj. Tial, kiam mi parolas pri kultura nivelo de la Movado, ni scias, ke ĝi estas proksimume suma rezulto de la kultura nivelo de ĉiu unuopa membro. Ciu el ni devas kontribui levi la kulturan nivelon de la Esperanto-Movado per senĉesa am- pleksigo de nia propra klereco. Malofte devo estas pli agrabla tasko ol en la nuna okazo. Nia spirito postulas ĉiutagan nutradon : la seio estas senlima, se ĝiajn ĝuojn ne bremsas horizonto. Same kiel la Imperiestro Marko Aurйlio je la fino de la tago ne estis kontenta, se li ne estis farinta bonan agon, tiel ĉiu movadano je la fino de la tago ne devus esti kontenta, se li ne plivastigis sian propran kul- turon. Zamenhof mem, dronanto en peza kaj zorgoplena vivo, ne postlasis unu tagon ĝis sia morto sen labori intelekte. En la nokto, kiam Varsovio ripozis, Zamenhof kreis por ni senmor- tajn tradukojn, paroladojn, leteraron, li ellaboris la doktrinon de hilelismo kaj verkis — eble kiel la unua — plenan gramatikon de
Eliteco de metodoj signifas unue klaran diferenзam Vsŭss,
mem kaj, aliflanke ties rimedoj kaj la simboloj. Nia strebado estas difinita en la Deklaracio de Boulogne-sur-Mer : "disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa, kiu ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvoj n naciaj n, donos al la homoj de malsamaj nacioj la eblon interkompreniĝadi inter si". La enkonduko de Esperanto en ĉiujn internaciajn rilatojn estas la fina celo. La Esperanto-organizaĵoj — lokaj, regionaj, landaj kaj internaciaj — estas nepre ha vinda j, sed nur provizoraj rimedoj. Ilia potencigo estas necesa por la bono de la Internacia Lingvo. Sed, nia rigardo ne povas halti ĉe la limoj de niaj societoj : ni ne povas luli nin en blinda kontenteco de partaj atingoj. La taksado de nia laboro devas esti multe pli alta kaj objektiva : ni devas percepti la pulsadon de la Internacia Lingvo kaj la progre- sojn de ĝia popularigo ne interne de ni, sed tie ĉe la. pwblika. cyзmio. En. Maim Prof. Laзerma зarolis pri la tempo, kiam la Esperanto-organizaĵoj ne plu estos necesaj. Niaj strebadoj per la Esperanto- organizaĵoj celas al tiu tempo.
Simboloj kaj esenco
Hodiaŭ oni plu ne diskutas pri la du famaj vojoj, kiuj konduku Esperanton al ĝenerala akcepto : nome pri leĝfarado de supre — flanke de oficialaj instancoj — kaj pri la iompostioma ĝeneraligo de malsupre, flanke de la popolo. Ni superis tiun demandon, ĉar hodiaŭ ni laboras samtempe laŭ ambaŭ principoj. Hodiaŭ ni konscias, ke ambaŭ vojoj estas nedisigeblaj, ke agnosko de supre kura- ĝigas plian disvastigon de la lingvo malsupre, ke, inverse, pli vasta aplikado malsupre trenas oficia- lajn rekonojn de supre. Sed, ankoraь en niaj tem- poj, kelkaj adoras la simbolojn kaj kredas servi la aferon mem. Eksteraj simboloj — flagoj, insignoj, himnoj — estas nur pontoj por konvencie kaj sin- teze prezenti nian veron. Tiuj rekoniloj estas re- spektindaj kaj tradiciaj, sed ni devas preteriri la simbolon kaj posedi la esencon. Ne tiu, kiu — sincere aŭ demagogie — multe krias "samideano, samideano" vere ion faras por la Internacia Lingvo, sed tiu, kiu pozitive utiligas ĝin kaj kreas per ĝi.
Eliteco de metodoj signifas, krome, aplikadon de informadaj principoj, kiuj bone koheras kun la jarcento. Jam delonge pasis la tempo de romanti- kismo. Esti romantikaj en epoko de atomismo sig-
de rapideco kaj de mondproblemoj ne plu atentas sentimentalajn argumentojn. Ili konvinkiĝas nur, se oni proponas avantaĝojn. Esperanto ne proponas al la mondo pliajn idealojn, sed simple sol von de la lingva ĥaoso, kun sekva nekalkulebla ekono- mio de tempo, gajno de ekzakteco kaj defendo de la naciaj lingvoj kontraŭ lingvaj diskriminacioj. Kiel jam konstatis UNESKO, Esperanto grave kon- tribuas al disvastigo de scienco kaj kulturo. Gi, do, ne plu estas projekto — kiel en la pioniraj tempoj de esperantismo — sed vivanta lingvo, kiu jam nun estas praktike uzata tra la tuta mondo por ĉiaj internaciaj interŝanĝoj. Gi, fine, alportas al la homaro fundamentan bazon, sur kiu eblas efektivigi solidarecon kaj moralan unuecon inter la popoloj. Elitaj metodoj signifas prezenti al la homoj la palpeblajn faktojn pri Esperanto, alvoki kaj kon- fidi al ties racio prefere ol al malfirmaj emocioj. En nia laboro por Esperanto ni ne rajtas forgesi, ke Esperanto estas lingvo kaj nenio alia ol lingvo; ke ĝi evoluas laŭ la leĝoj de кiuj aliaj lingvoj, nome per alpreno de necesaj neologismoj kaj forlaso de nenecesaj arkaismoj.
"Esperantisto estas nomata кiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas. Apartenado al ia aktiva societo esperantista por кiu esperantisto estas rekomen- dinda, sed ne deviga". Per tiuj vortoj la citita Deklaracio de 1905, la fondoŝtono de nia Asocio, difinas nin. Ciu alia ideo, eк interna, kiun кiu el ni ligas al Esperanto estas pure privata afero, pri kiu Esperantismo ne respondecas. En la sama Deklaracio Zamenhof mem ĝisdetale fiksis, ke ankaь liaj opinioj kaj verkoj havas privatan karakteron kaj estas por neniu devigaj.
Dum sia tuta vivo, Zamenhof mem, oferis siajn flankajn idealojn — kaj ni scias kiom fortaj kaj turmentaj ili estis — al la bono de Esperanto. Li ne nur verkis kaj akceptigis la Deklaracion, sed poste li plurfoje konfirmis ĝin. Plej solene tio okazis dum la malferma parolado pri la fondiĝo de U.E.A. en Barcelono en 1908.
Ni hodiaŭ kunvenis por honori D-ron Zamenhof en la tago de la datreveno de lia naskiĝo. La plej taŭga honorigo, pli ol teksi laŭdojn al lia nomo, estas firma sekvado de lia ekzemplo, utiligado de lia verko kaj laborado por ĝi, ĝis atingo de la lasta celo.
Deklamita de la aŭtoro okaze de la granda Zamenhoffesto en Kopenhago la 15-an de decembro 1959.
Hodiaŭ en moment' solena, en lingvo Zamenhofa, pura, plena, facile fluas vortoj, varme, verse karesl noblan nomon kvazaŭ per Alta Kanto :
ritmo, rimoj kun dolĉo dance festas pro verko, kiu mem poemo estas.
Hezite iras nia penso al tempo, kiam juna, arda menso solene juris homojn unuigi. Batali iris sola, senglava kaj senŝilda
eĉ miope sub sia tasko granda kaj tamen pli ol ĉiuj klarvidanta.
Humila, preskaŭ sola li luktis por la lingvo senpopola, ĝis muroj de Bulonjo krake falis. De tiam li kun daŭre kreskanta akompano
ne venkinta, sed ankaь ne venkita, li montris vojon tra la mont' granita.
Hardita kontraŭ falsaj frazoj li semis toleremon inter rasoj. "La naciismo naskas la militon, la homo estu homo, egale kiulanda !"
pro malvarmo de cerboj kaj de koroj rezignis pri havaĵo kaj honoroj.
Hodiaŭ en moment' solena jam tempo estas por rekono plena. La nepoj de 1' modesta SEMOKORTO centmile tra Tutmondo persiste venis, venas,
Poul Thorsen
estas tempo, honora kaj hereda - per vi la verko venkos, estu preta !
Resuma trarigardo pri la celebrado de la Zamenhof-Jaro
Venas la momento рог superrigardi la celebradon kaj ĝian efikon tra la tuta mondo. Antaŭ ĉio oni povas konstati ke la Baza Programo starigita de I.O.K. jam en 1958 estas kontentige realigita.
La multflankajn aktivecojn de la centraj organoj de la Movado ebligis la "Fondaĵo Zamenhof", al kiu malavare donacadis la tutmonda esperantistaro. En la momento de ekpreso de tiuj ĉi linioj estas kontribuita al tiu fondaĵo entute la sumo de 18.294,33 ned. gld. (73.177,32 steloj). Al ĉiuj dona- cintoj, kies nomoj estis regule publikigataj en la revuo "Esperanto", ĉi tie estu esprimita tutkora danko.
La Baza Dokumento aperis en aro da naciaj lingvoj kaj estis larĝe diskonigita. La verko "Vivo de Zamenhof" de Prof. Privat aperis en la angla kaj norvega, dum aliaj biografioj pri Zamenhof aperis de Marjorie Boulton en la angla kaj de Maria Ziуlkowska en la pola kaj franca, krom en Esperanto. C.E.D. eldonis grandan serion de arti- koloj verkitaj de ĝiaj kunlaborantoj en plej diversaj landoj. Preskaŭ ĉiuj aperis en angla lingvo kaj pere de la Informa Fako nombro da ili aperis en diversaj nacilingvaj gazetoj.Cio ĉi larĝe diskonigis la verkon kaj personecon de Zamenhof. La sama materialo multfoje servis ankaь al radio-elsendoj.
La unuan kulminon atingis la celebradoj en aьgusto, dum la 44-a Universala Kongreso de Esperanto en Varsovio. Unu kongresa tago estis plene dediĉita al la solenaĵoj. Impresplena estis la omaĝa programo en la teatra salonego de la kon- gresejo. Dum la sama tago okazis malkovro de memortabulo sur la domo kie iam troviĝis la loĝejo de Zamenhof en la strato Dzika — nun strato Zamenhof — fare de la vicurbestro de Varsovio. Parolis je tiu okazo reprezentantoj de ĉiuj kvin kontinentoj. Tre impona estis silenta solenaĵo ĉe la tombo de D-ro Zamenhof. Dum la kongresa ĵaŭdo okazis pilgrima vizito al Bjalistoko, kie dum alia granda omaĝa aranĝo estis metita de la Prezidanto de U.E.A. Prof. G. Canuto la unua ŝtono de nova monumento honore al D-ro Zamenhof en ĉeesto de la Prezidanto de la Urba Popolkonsi- lantaro kaj pluraj aliaj aŭtoritatuloj.
La revuo "Esperanto" dum la tuta jaro publikigis artikolojn dediĉitajn al la memoro de D-ro Zamenhof kaj regule donis raportojn pri ĉio farata en diversaj landoj en la kadro de la memorigoj. Gia decembra numero, aperinta jam meze de novembro, 24-paĝa kaj tute dediĉita al la centjara datreveno, enhavis abundon de artikoloj kaj aliaj materialoj, poste uzitaj por la decembraj numeroj de diversaj naciaj Esperanto-organoj. Pluraj tiaj gazetoj publikigis sian decembran numeron en nacia lingvo kaj larĝe utiligis ĝin por informaj celoj.
Celebradoj okazis tra la mondo en plej diversaj landoj kaj lokoj, kiel montras la ĉisuba raportaro. Generale la organizantoj utiligis la konsilojn kaj sugestojn donitajn de U.E.A. kaj C.E.D. kaj faris altnivelajn aranĝojn, ne nur en Esperanto-medioj, sed ankaь por pli larĝa publiko.
Jubileajn poŝtmarkojn eldonis Brazilo, Bulgarujo kaj Pollando. Memorigaj glumarkoj estis el-donitaj kaj utiligataj de la tutmonda movado en 300.000 ekzempleroj, fotokarto kun portreto de Zamenhof en 8000 ekzempleroj kaj grandformata bildo laŭ linoleuma gravuraĵo de Reto Rossetti en 1000 ekzempleroj. Kelkdekoj da stratoj kaj placoj ricevis la nomon de Zamenhof aŭ Esperanto. Do- kumenta filmo pri la vivo de Zamenhof estas ankoraŭ en preparo ĉe pola ŝtata filmfarejo. Ankaŭ la kompleta biblнografio, jam parte preta, estas nun finpreparata.
Al eksterordinara aktiveco inspiris la Zamen- hof-Jaro la eldonejon "Stafeto" kies meritplena estro J. Rйgulo Pйrez riĉigis la Esperanto-literatu- ron per serio de elstaraj verkoj. La Universala Ligo — internacia organizaĵo por mondfederalismo, kies oficiala lingvo estas Esperanto — decidis en 1959 eldoni la internacian monon, la "stelon", ĝis nun ekzistantan nur en formo de kuponoj, ankaŭ en formo de moneroj.
Entute oni povas diri ke post tiu ĉi jaro ne plu estas homoj en la civilizita mondo, kiuj ne povus esti aŭdintaj kaj legintaj pri Zamenhof kaj Esperanto.
En la fotopaĝoj de tiu ĉi libro oni trovas fotojn de aranĝoj en plej diversaj partoj de la mondo. Tiu fotomaterialo neniel povas doni kompletan bildon pri la festoj. Si celas doni nur impreson pri ĉio okazinta.
Pri la diverslandaj aranĝoj estas ricevitaj la sekvantaj informoj :
Argentino
Estis nomita en I.O.K. D-ro Jorge Sato, Prezidanto de la Argentina Esperanto-Ligo. La Baza Dokumento estis eldonita en nacia lingvo en bela formo, ampleksigita per eldiroj de grandaj homoj, informoj pri la lingvo kaj movado, la Rezolucio de UNESKO kaj kelkaj ilustraĵoj.
En la lando estis faritaj 22 publikaj paroladoj pri Zamenhof kaj Esperanto, okaze de la centjara datreveno. Plue, laŭ decido de la Edukministerio de la provinco Santa Fй, la 15-an de decembro en la elementaj lernejoj estis dediĉita unu leciono al la Internacia Lingvo kaj ĝia aŭtoro kaj tio okazos estonte ĉiujare.
Estis organizita sukcesa konkurso de afiŝoj en kunligo kun la Zamenhof-Jaro.
Aŭstralio
La landa asocio nomis kiel membron de la I.O.K. S-ron Ralph Harry. En tiu kvalito, speciale komisiite, S-ro Harry laŭplane organizis kaj dum la tuta jaro firme gvidis la agadon, daŭre atentante la sugestojn kaj direk- tivojn de la centraj organoj de la Movado. Krom Prof. Sir Mark Oliphant, laŭ lia invito akceptis Patronecon ankaŭ la Ministro pri Eksterlandaj Aferoj, S-ro R. G. Casey. Li havis personan kaj skriban kontaktojn kun la nacia Unesko-Komisiono pri la honorigo de Zamenhof flanke de Unesko kaj sendis al ĉiuj membroj de la Komisiono informan materialon, i.a. la anglalingvan eldonon de "Vivo de Zamenhof". La menciita verketo, cetere, estis sendita al 72 eminentuloj kaj bibliotekoj en Aŭstralio.
Plue, bela nacilingva eldono de la nacia Esperanto- organo en kiu aperis artikoloj de deko da elstaraj aŭstra- liaj esperantistoj, estis dum la tuta jaro uzata kiel informa materialo, post prelegoj, por ĵurnalistoj ktp. Por la sama celo estis uzata ankaŭ anglalingva eldono de la Baza Dokumento, ambaŭ eldonaĵoj en po 5000 ekz. Plue estis utiligita la artikolo de Prof. Waringhien. Okazis 4 radio- prelegoj (en Sydney, Melbourne, Perth, Mackay) kaj 20 prelegoj en neesperantistaj medio j (rotariaj, kultura j, junulaj k.a. kluboj) i.a. en Sydney, Melbourne, Brisbane,
Canberra, Malvern. Aperis 30 nacilingvaj artikoloj, grand- parte en gravaj gazetoj kaj revuoj. Rimarklnda estis tutpaĝa artikolo en pola gazeto aperanta en Aŭstralio. Okazis en lernejoj traktaĵkonkurso en du grupo j, pri Zamenhof kaj pri la bezono de internacia lingvo, kio havis sukceson precipe en Hobart. En la sama urbo la lernejaj instancoj decidis meti Esperanton en la regulan programon de la Kvakera Lernejo.
Altnivela publika solenaĵo kun koncerto kaj festparo- lado de S-ro Harry okazis la 15-an de decembro en Melbourne. En Hobart la festo okazis en la kadro de la Tutaŭstralia Kongreso. Ankaŭ en aliaj urboj Zamenhof- festoj estis aranĝitaj. La Aŭstralia Esperanto-Asocio starigis jubilean fonduson en formo de Esperanto-Domo kun biblioteko kaj legejo. En la jarfino kolektita jam estis sumo de £ 700.-.-.
Rezulte de la tut j ara agado la Movado en Aŭstralio staras sur pli firma bazo por povi entrepreni agadon al nova celo en la venonta jaro.
Aŭstrujo
Reprezentis Ia landon en I.P.K. la Prezidanto de la Parlamento D-ro Felix Hurdes, la Cefministro Inĝ. Julius Raab, la Ministro pri Eksterlandaj Aferoj Inĝ. D-ro h. c. Figl, la antaьa Ministro D-ro Hans Frenzel, la Urbestro de Vieno Franz Jonas, kiel ankaŭ la skulptisto Prof. Gustinus Ambrosi kaj S-ino Lola Solar, Prezidan- tino de la Eŭropa Asocio de Kristan-Demokrataj Virinoj.
Prof. Hugo Sirk kaj Kort. Konsilisto Hugo Steiner estis por Aŭstrujo nomitaj en I.O.K.
Granda tritaga jubilea festo okazis de la 3-a ĝis la 5-a de oktobro en Graz. Dum Internacia Esperanto-Renkonto kun 220 ĉeestantoj el 5 landoj en la konstruaĵo de la Laborista Cambro, apude al la Esperanto-Placo, evoluis kultura kaj arta programo sub prezido de S-ro Karl Friedl. Festparoladon faris S-ro Hans Bauer. Oficiala akcepto okazis ĉe la urbestro Prof. D-ro Eduard Speck.
En Klagenfurt, Karintio, okazis je la 12-a de decembro granda digna Zamenhof-festo en la luksa Koncert-Domo, kun bela programo de muziko kaj deklamado. Festparoladon faris S-ro Leonhard Schmid. Tri raportoj kaj unu artikolo aperis en la ĉefaj lokaj gazetoj. Plue instruista gazeto publikigis artikolon kaj Radio-Klagenfurt aŭdigis intervjuon kun S-ro Schmid je 15/12-'59. Wiener-Neustadt inaŭguris en sia Esperanto-Parko memortabulon pri Zamenhof je 18/5 en ĉeesto de 150 personoj de 17 nacioj. Malkovris la tabulon la dua urbestro, S-ro Franz Brand. Ciuj lokaj gazetoj detale raportis. En Vieno laŭ iniciato de S-ro Hugo Steiner nova memortabulo estis fiksita sur hotelo, kie Zamenhof dufoje loĝis. Paroladis la urbestro S-ro Franz Jonas kaj la distriktestro S-ro Bartl. En Linz la urba magistrato decidis ke nove konstruata strato ricevos la nomon de Zamenhof.
La eldonaĵo "Esperanto-Letero el Karintio" aperis kun bone prizorgita jubilea numero, en kiu estis utiligita ankaŭ materialo disponigita de U.E.A.
Belgujo
El Belgujo eniris la I.P.K. S-ro Camille Huysmans, prezidanto de la Cambro de Deputitoj kaj S-ro Gaston Eyskens, cefministro, dum laboris en I.O.K. S-ro M. Jaumotte kaj Parofiestro A. Beckers. Flandra Ligo Esperantista eldonis la Bazan Dokumenton en nacia lingvo, kiu estis vaste utiligata. "Flandra Esperantisto" aperis kun speciala nacilingva numero. En katolika nacilingva revuo aperis dum monatoj polemiko pri Esperanto.
Je 4/11 okazis speciala kunveno de la universitata grupo, en kiu prelegis P. Beckers. Zamenhof-Festoj estis aranfitaj je la 2, 3 kaj 4-a de decembro en Bruĝo, Antverpeno kaj Bruselo, en kiuj faris paroladon Prof. D-ro Lapenna el Londono. Multaj lokaj gazetoj raportis. En Charleroi okazis dum du semajnoj en novembro grava ekspozicio, kiu kaŭzis grandan interesiĝon ĉe la publiko.
Brazilo
La prezidanto de la Brazila Respubliko, D-ro Juscelino Kubitschek de Oliveira akceptis esti membro de la I.P.K., en kiu Komitato li estis la sola regnestro.
Krome, inter la Patronoj estis la Ministroj D-ro Francisco Negrгo de Lima kaj Prof. D-ro Clovis Salgado, la eks-Ministroj D-ro Josй Carlos de Macedo Soares kaj Prof. D-ro Mauricio de Medeiros, la Urbestro de Sгo Paulo D-ro Ademar Pereira de Barros, la ĉefepiskopo de Rio de Janeiro Kardinalo Don Jayme de Barros Camгra, la Rektoro de la Brazila Universitato Prof. D-ro Pedro Calmon, kiel ankaь Prof. D-ro Milton Campos, D-ro Alexandre Josй Barbosa Lima Sobrinho, Fernando Ferrari, Gen. Francisco Jaguaribe Gomes de Matos, Prof. D-ro Octбvio Mangabeira kaj D-ro Herbert Moses, ĉiuj elstaraj reprezentantoj de la publika kaj kultura vivo brazila.
Prof. D-ro C. Domingues estis nomita en la I.O.K. kaj estis unu el ĝiaj vic-prezidantoj. Kun lia helpo Brazila Esperanto-Ligo realigis ampleksan programon. Lukse presita invitilo al la aranĝoj menciis 9 diversajn okazaĵojn en la lasta kvaronjaro de 1959. La Baza Dokumento estis en portugala lingvo eldonita en 2000 ekz. Speciala numero de "Brazila Esperantisto" estis eldonita. Gia ĉefa artikolo estis radio-prelego de la Ministro pri Edukado kaj Kul- turo, farita je 15/12-'59 kaj elsendita de ĉiuj radiostacioj en la lando. Estis eldonita en 5000 ekz. portugallingva traduko de biografio "Zamenhof-Iniciatinto de Esperanto", el hispana originalo de A. Lopez Luna. Same estis eldonita nacilingve "70 Jaroj de Esperanto", dokumento de C.E.D., verkita de D-ro Lapenna. Aperis ĉ. 1500 gazetartikoloj en ĉiuj gravaj lokaj kaj landaj gazetoj. Okazis Ĉ. 1700 radio- elsendoj en nacia lingvo kaj 100 en Esperanto. Kelkaj stacioj elsendis teatraĵon "La Vivo de Zamenhof", ludata de famaj artistoj.
Grava evento estis la Brazila Esperanto-Kongreso en Salvador. Solenaĵoj, paroladoj de universitata rektoro kaj ĵurnala direktoro, bankedo, ekspozicio, teatraĵo de fama poeto; ĉ. 2000 ĉeestintoj. En Rio de Janeiro okazis 10 artfestoj kun entute ĉ. 5000 ĉeestantoj, i.a. koncerto, prelegoj, inauguro de Biblioteko "Zamenhof", folkloraj prezentadoj ktp. En esperantista kadro okazis en la tuta lando 15 solenajoj kun entute ĉ. 1800 personoj. En Maceiу okazis ekspozicio en ĉefa librejo.
La Nacia Unesko-Komisiono proponis enmeti Zamenhof en la kalendaron de "Grandaj Homoj". Deputito W. Pires honorigis Zamenhof per parolado en la Ŝtata Parlamento de Minas Gerais. En la Kongreso de Komunumoj unuanime. estis akceptita propono ke la komunumoj dediĉu straton al Zamenhof aь Esperanto. Dum la Zamenhof-Jaro stratoj estis inaŭguritaj en la urboj Nilopolis, Soledade, Sorocaba kaj Campinas. Antaŭe jam estis 24 stratoj nomitaj laь Zamenhof aь Esperanto en Brazilo. La urbestro de Rio de Janeiro konstruigis monumenton al Zamenhof sur placo en la centro, nomota Esperanto-placo. Inauguro baldaь okazos.
Jubilea Zamenhof-poŝtmarko estis eldonita en valoro de 6.50 kruz. Plue la P.T.T.-departemento Rio de Janeiro uzis specialan memorigan poŝtstampon.
Ciuj materialoj disponigitaj de U.E.A. kaj de C.E.D. estis larĝe utiligataj dum la jaro, precipe ankaь la serio de artikoloj de elstaraj esperantistoj. En Volta Redonda oni aparte eldonis la artikolon de Prof. Canuto. La tutjara agado multe influis la ĝeneralan pozicion de Esperanto en la lando.
Britujo
Reprezentis Britujon en la Internacia Patrona Komitato la fama nobelpremiito por paco, Lordo Boyd-Orr kaj Lordo Pakenham, estinta transportministro. En I.O.K. funkciis Prof. D-ro W. E. Collinson (vic-prezidanto), S-ro Norman R. Smith B.Sc. (help-sekretario), S-ro H. W. Holmes O.B.E. kaj S-ro Maurice Lewin.
Pluraj centoj da artikoloj aperis dum la jaro en la brita gazetaro, kelkaj el ili en la plej elstaraj gazetoj. Okazis tri prelegoj en radio. En la Parlamentejo je 22/7-'59 Lordo Dowding varme pledis por komuna lingvo en U.N. kaj rekomendis kiel tian Esperanton.
Speciala solenaĵo okazis en la kadro de la nacia kongreso. Plue, ĉ. 50 publikaj aranĝoj okazis tra la lando. En Londono okazis publika diskutado pri Esperanto. En ĉiuj 64 federacioj okazis celebradoj en esperantista medio.
La Junularo Esperantista Brita organizis specialan semajnfinon en decembro. En 10 lokoj ekspozicioj estis aranĝitaj (en Manchester kun 3000 vizitantoj), dum en tri lokoj artaj florbedoj beligis publikajn ĝardenojn. En Bournemouth en bela parko estis inaьgurita de la urbestro benko kun enĉizita dediĉo. La materialo de U.E.A. kaj de C.E.D. estis uzata laь la eblecoj.
Bulgarujo
La kulturan kaj publikan vivon de Bulgarujo reprezentis en la I.P.K. la Vicministro pri Instruado kaj Kulturo Marin Geŝkov, kiel ankaь la Akademianoj kaj verkistoj Prof. Petar Dinekov, Vladimir Georgiev, Georgi Karaslavov, Prof. Aladбr Mуd, Georgi Naĝakov, Prof. Belco Nikolov. S-ro Violin Oljanov estis membro de la I.O.K. Specials nomita Zamenhof-Komitato organizis la celebradojn en la lando.
Aparta Zamenhof-numero de la nacia Esp. gazeto estis eldonita en 11.000 ekz. Loka grupo Kombinumo eldonis alian en 800 ekz. Reproduktaĵo de pentrita portreto de Zamenhof estis eldonita en 5000 ekz. Okazis 96 radio- elsendoj, 54 ekspozicietoj en vitrinoj kaj montrofenestroj kaj 3 grandaj ekspozicioj kun entute ĉ. 3000 vizitantoj. Aperis 91 artikoloj kaj informoj, el kiuj proks. la duono en ĉiuj grandaj ĉefurbaj jurnaloj.
En Sofia okazis kune kun neesperantistaj organizaĵoj granda solenaĵo, en kiu faris paroladon la sekretario de la bъlgaraj sindikatoj. Ceestis 600 personoj. Krome okazis en la ĉefurbo 3 aliaj Zamenhof-kunvenoj. Entute okazis en la lando 63 Zamenhof-kunvenoj en esp. kaj ne- esperantistaj medioj, kun entute preskaь 9000 vizitantoj. Cie la programo enhavis festparoladon kaj belartajn prezentadoj n. Elstaris la aranĝo en Sevliev kun 1000 ĉeestantoj.
Bulgarujo eldonis memorigan poŝtmarkon en 100.000 pecoj. Dum la jaro stratoj, placoj aь aliaj lokoj ricevis la nomon de Zamenhof aь Esperanto en Jambol, Kazanlвk, Kubrat, Rozino, Sevliev, Sofia.
Cejlono
Por Cejlono akceptis membrecon en la I.P.K. la Ministroj Jayaweera Kuruppu kaj W. Dahanayaka, kiel ankaь Prof. D-ro G. P. Malalasekera, Ambasadoro kaj S. F. de Silva, Direktoro de Edukado. En la I.O.K. estis nomita Cejlona Sanghana Njanasatta Thero. Grava Cejlona gazeto aperigis la artikolon de Prof. Privat. Aliaj grandaj artikoloj aperis en 10 revuoj de Cejlono, Hindujo, Birmo, Siamo kaj Malajo.
Je 15.12.'59, anoncita per dulingve presitaj invitiloj, okazis granda solenaĵo al ĝenerala publiko en angla kaj sinhala lingvoj de C. Njanasatta Thero, larĝe raportita. Por la artikoloj estis utiligitaj la materialoj de U.E.A. kaj de C.E.D.
Cefioslovakio
En I.O.K. funkciis D-ro Jaromir Jermбн. Okazis tut- landa solena kunsido kaj 56 lokaj Zamenhof-aranĝoj tra la lando, inter kiuj elstaris koncertoj en Brno kaj Znojmo. Du gravaj radio-paroladoj de po 25 min. okazis je la 14-a kaj 15-a de decembro. La Baza Dokumento pri la Zamenhof-Jaro estis sendita al ĉiuj gravaj jurnaloj. Krome, aperis 10 artikoloj en naciaj gazetoj pri la centjara datreveno.
En la banloko Lбznй Bкlohrad estis inaьgurita Zamen- hof-aleo en ĉeesto de la urbestro.
Cilio
Envenis malmultaj informoj, aed ĉiukaze aperis kelkaj artikoloj en gazetoj.
Cinujo
En I.O.K. funkciis S-ro S. Hujucz. Okaze de la centjara datreveno aperis 2 artikoloj, unu en "Popola Jurnalo" kaj unu en "La Lumo", ambaь apartenantaj al la plej grandaj jurnaloj de Cinujo.
Je la 13-a de decembro okazis en Pekino granda memor- kunveno organizita de Cina Esp. Ligo kaj la Asocio por amikeco inter Cinujo kaj Pollando. Parolis reprezentanto de la pola ambasadejo kaj profesoro de la Pekina universitato, dum ĉeestis ankaь la pola kultura ataŝeo.
En la Zamenhof-Jaro la Cina Esp. Ligo ekpreparis eldonon de Cina Antologio, baldaŭ aperonta. Plue, ĝi eldonis novan vortaron Esperanto-Cinan, ЗЗЗ-paĝan en 5000 ekzempleroj.
Danlando
El Danlando eniris la I.P.K. la ministro de Enlandaj Aferoj Seren Olesen, la ministro de Edukado Jorgen Jergensen kaj D-ro Anton F. Bruun, direktoro de la Galathea-ekspedicio. En I.O.K. funkciis Prof. P. Neergaard.
La Baza Dokumento aperis en dana lingvo en 250 ekzempleroj. Aperis ĉ. 100 artikolo j kaj same multaj mallongaj informoj, i.a. en la grandaj gazetoj
Je la 14-a de decembro okazis duonhora diskuto en radio inter universitata profesoro kaj estrarano de Centra Dana Esperantista Ligo. Krome okazis du mallongaj mencioj kaj 25-minuta elsendo pri la Zamenhof-festo en Kopenhago. Tiu festo estis elstara publika aranĝo en luksa ejo, kiun ĉeestis du ministroj, du ambasadoroj, du parla- mentanoj, multaj reprezentantoj de ambasadorejoj kaj aliaj aŭtoritatuloj, entute 200 personoj. Cefaj parolantoj estis la ĝenerala sekretario de U.E.A. kaj la prezidantoj de la dana kaj sveda landaj asocio j. Altai vela kultura programo estis prezentita. Sekvis bankedo kaj balo. Ciuj gazetoj raportis.
En la Pentekosta landa kongreso en Fаborg prelegis Inĝ. Ludoviko Zamenhof, la nepo de la aŭtoro de Esperanto.
En la biblioteko de Silkeborg okazis unusemajna eks- pozicio.
Etiopio
Kvankam apenaь estas movado en tiu lando, aperis du gazetartikoloj pri Zamenhof.
Finnlando
Dek plej elstaraj aŭtoritatuloj el la politika, scienca kaj kultura vivo, inter kiuj ambasadoro, akademianoj, nobelpremiito ktp. reprezentis Finnlandon en la I.P.K., nome Prof. Wгino Aaltonen, Prof. Martti Hela,Jnĝ. Heikki Herlin, S-ino Tyyna Leivo-Larsson, R. H. Oittinen, Prof. Aarni Penttila, Prof. Paavo Ravila, F. E. Sillanpбг, Prof. Kalle Vгisгlб, Prof. Yrjх Vaisвla.
La Baza Dokumento aperis en 5000 ekzempleroj kaj estis dissendita al aьtoritatuloj, altaj oficistoj, univer- sitataj profesoroj ktp. Aperis 240 artikoloj, pluraj en la plej grandaj jurnaloj. Deklaracio de 12 finnaj eminentuloj, inter kiuj ĉiuj finnaj membroj de I.P.K., aperis en 30 gazetoj.
Publikaj Zamenhof-festoj okazis en Turku, Tampere kaj Helsinki. Ilin ĉeestis aŭtoritatuloj pri instruado kaj pluraj membroj de l.P.K.; prelegis Prof. Bj. Collinder el Uppsala kaj Prof. Paavo Ravila el Helsinki. Okazis tri radio-elsendoj de Stacio-Turku. Ekspozicioj estis aran- ĝitaj en Tampere kaj Helsinki. Koncertoj de miksita Esperanto-fioro okazis en Tampere, Turku kaj Kokemгki. Internaj festoj okazis en Helsinki kaj 12-15 aliaj kluboj. Prelegvojaĝoj estis aranĝitaj por S-roj Itoo (Japanujo), Sekelj (Jugoslavio) kaj Setбlг (Finnlando), kiu lasta, kiel membro de I.O.K. havis grandan parton en la organizado de la celebradoj.
Sur instrua kampo estis granda kaj fruktodona akti- veco. Nova lernolibro "Privilegia Vojo al Lingvoscio" estis eldonita kaj 1000 ekz. estis rapide venditaj. Tra la lando okazis 25-30 novaj kurso j. Nova studplano en la mezlernejo en Somero inkluzivis Esperanton. Al tri kandidatoj por la abiturienta ekzameno estis per- mesite ekzameniĝi en Esperanto anstataŭ en Latino. Entute la agado dum la Zamenhof-Jaro tre forte influis la interesiĝon pri Esperanto en la lando.
Francujo
Gravegaj personecoj kiel la iama respublika Prezidanto Vincent Auriol kaj la antaŭa Cefministro Guy
Mollet akceptis patronecon, kiel ankaь la akademianoj Prof. R. M. Frйchet, Maurice Gйnйvoix, la akademia rektoro Prof. Emile Delage kaj la verkisto Jules Romains. En I.O.K. funkciis S-ro Llech-Walter kaj Gen. L. Bastien.
La Baza Dokumento aperis en la franca lingvo kaj estis sendita al ĉiaj eminentuloj tra la mondo. Pri Zamenhof kaj Esperanto aperis 21 artikoloj en gazetoj de Marseille. En Dijon, Perpignan kaj Marseille okazis solenaĵoj kaj publikaj festoj kiujn ĉeestis multaj aьtoritatuloj. Aparta publika prelego okazis en Marseille, ilustrita per diskoj kaj poemoj. Komuna aranĝo estis farita kun folkloraj asocioj. Trisemajna ekspozicio kun ĉiusemajnaj franc- lingvaj prelegoj de lokaj personecoj el instruaj medioj okazis en Marseille. Zamenhof-Strato estis inaŭgurita en Bourg-de-Peage.
Radio Marseille-Provence elsendis duonhoran teatraĵon "La vivo de D-ro Zamenhof" verkitan de F. Clery, prezentitan de la teatra grupo de tiu stacio. Ankaь en aliaj partoj de la lando okazis manifestacioj. La materialo disponigita de U.E.A. estis multe uzata.
Germanujo
La ministroj Ernst Lemmer kaj D-ro Inĝ. Hans Christoph Seebohm kiel ankaŭ S-roj Erich Ollenhauer, Martin Niemхller kaj ĉefurbestro Franz Stein reprezentis la publikan vivon de Germanujo en la I.P.K. En I.O.K. estis nomita D-ro W. Herrmann.
La landa asocio publikigis kaj distribuis la Bazan Dokumenton en nacia lingvo en 12.000 ekz. inter parla- mentanoj kaj kulturaj, sciencaj kaj instruaj aьtoritatuloj. Aperis ĉ. 500 gazetartikoloj. Elstara aranĝo okazis pente- koste en Essen dum la landa kongreso. Prelegis Prof. Waringhien. Publikaj manifestacioj okazis en 20 aliaj lokoj, inter kiuj elstaris tiuj de Mьnchen kaj Hamburg en kiuj faris festparoladon la estraranoj de U.E.A., resp. D-ro Herrmann kaj Prof. Lapenna. La lokaj gazetoj favore raportis. Okazis 5 radio-prelegoj kaj 2 intervjuoj. Pri novaj stratoj kun nomo Zamenhof aŭ Esperanto estis decidite en Nьrnberg, Troisdorf, Rьsselheim kaj Stockum. Unusemajna ekspozicio estis aranĝita en Berlin-Neukхlln. La materialoj disponigitaj de U.E.A. estis multe uzataj.
Gvatemalo
Reprezentis Gvatemalon en I.P.K. du ministroj, nome Kolonelo Marco Aurйlio Mйrida kaj Lie. Jesъs Unda Murillo, krome universitatanoj D-ro Carlos Martinez Durбn, Lie. Josй Mata Gavidia, Unesko-reprezentanto Adolfo Molina Orantes kaj la verkisto Rafael Arevalo Martinez. Estis nomita en I.O.K. Inĝ. Hektor Sanchez- Latour. Pri la manifestacioj aperis minimume 7 artikoloj. Pliaj detaloj mankas.
Hindujo
Elstara publika manifestado okazis en Bombaj, kie precipe aktivis la membro de I.O.K., D-ro R. Hegde. Funkciis krome en I.O.K. Lekt. L. Sinha. Prezidis festaranĝon la rektoro de la Universitato, S-ro Parikh, kiu tre favore esprimis sin pri la Internacia Lingvo. Dekminutan radio-paroladon pri Zamenhof kaj Esperanto iniciatis la stacio mem. Unusemajna ekspozicio en la sama loko allogis multajn vizitantojn, car en la samaj tagoj aperis 12 grandaj artikoloj en 8 diversaj gazetoj. La aranĝoj multe influis la publikan opinion pri Esperanto en Bombaj. Nova kurso estis malfermita. En New Delhi okazis du festaranĝoj organizitaj kun la helpo de S-ino Haudebine kaj S-ro Sekelj, la komisiito por A.P.O., kiu lasta alvenis en la lando mallonge antaь la festoj. Ankaь tie nova kurso estis malfermita. Poste S-ro Sekelj vojaĝis al Allahabad kaj Kalkatta kaj ankaь tie li sukcesis veki intereson kaj starigi kursojn. Entute, dum la Zamenhof- Jaro, dank' al la A.P.O.-agado la movado en Hindujo multe stabiliĝis. Eminentan gravecon havas la fakto, ke post renkontiĝo kun la aŭstralia esperantisto S-ro Matasin, ellernis la lingvon la fama gvidanto Vinoba Bhave per speciale dummarŝada instruado de S-ro Sekelj.
Hispanujo
Akceptis patronecon Prof. Ramon Menendez Pidal,
Prezidanto de la hispana Akademio de la Lingvo. Estis grandaj aktivecoj tra la lando. En Sabadell aperis la artikolo de Prof. Privat en nacia lingvo. Aperis tie ankaь glumarkoj, poŝtkartoj kaj Zamenhof-busto. Aperis 155 artikoloj kaj okazis 45 radio-elsendoj, inter kiuj speciale menciinda estas 30-minuta el La Laguna. Okazis 42 publikaj solenaĵoj, inter kiuj elstaris tiuj en Zaragoza, Valencia, Sabadell, La Laguna kaj Moyб. Aŭtoritatuloj el lernejaj kaj kulturaj medioj ĉie montris interesiĝon. Okazis plue 15 internaj memorigoj. Eksterlandaj prele- gantoj estis F-ino Joŝiko Kaĵino (Japanujo), S-ino J. Vincent (Francujo), H. de Caspary (Norvegujo). Inter aliaj festparolantoj estis gravaj enlandaj funkciuloj de la Movado, eminentaj esperantistoj kaj membroj de I.O.K. kiel D-ro R. Herrero, D-ro S. Izquierdo, D-ro M. Sola, S-ro D. Dalmau, Adv. R. Gaston k.a.
Zamenhof-stratoj estis inaьguritaj aь estis pri ili decidite en Cheste, Fuentes de Ebro, Moyб, Sabadell, Tarrasa, Valencia, Vilafranca dei Panades. Originalan agadon oni entreprenis en Sabadell, kie oni disĵetis aviadile 10.000 kolorajn flugfoliojn anoncantajn la novajn kursojn. La aviadilon disponigis la urbestro. Entute la agado en tiu кi loko estis aparte energia kaj multflanka.
Hungarujo
Reprezentis la landon en I.P.K. la ministroj D-ro Ferenc Nezvбl kaj Istvбn Kossa, la vic-prezidantino de la Parlamento Istvбnnй Vass, la prezidanto de la Akademio Prof. D-ro Istvбn Rusznyбk kaj la akademiano Aladбr Mуd, kiel ankaь la sciencistoj kaj verkistoj Prof. D-ro Gyula Ortutay, Arpбd Szakasits kaj Jуzsef Darvas. En I.O.K. funkciis S-ro Lajos Marton. La celebradoj kulminis en Zamenhof-festo en la urbodomo en Budapest, sub prezido de la fama Esperanto-verkisto Julio Baghy. Faris la festparoladon S. Harmati, sekretario de la Popol- fronto, en ĉeesto de 500 personoj. En Miskolc okazis solena senvualigo de memortabulo sur grava placo, kiu antaь du jaroj, okaze de la 70-jara jubileo de la Internacia Lingvo, ricevis la nomon "Esperanto-Placo". En la sama loko la Fremdultrafika Oficejo reeldonis prospekton kun mapo pri la hungarlandaj Esperanto-organizajoj, dum ĝia radio-stacio komencis en oktobro regulajn ĉiumonatajn elsendojn sub titolo "Esperanto-Heroldo". La 15-an de decembro la hъngara radio elsendis specialan paroladon. Faris prelegvojaĝon tra la lando la konata verkistino Marjorie Boulton (Britujo). Akceptis ŝin la ministro de Trafiko, Istvбn Kossa. En ses urboj specialaj vesperoj estis aranĝitaj. La gazetoj favore raportis. Novaj kursoj estis starigitaj, precipe en Miskolc.
Indonezio
Akceptis patronecon la Sekretario de la Indonezia Universitato, Prof. D-ro Sutarman. Gvidis la agadon precipe S-ino Ch. Sj. Datu Tumenggung, membro de I.O.K. La movado estas ankoraь juna, sed tamen sukcesis atingi kiel kulminan punkton en la celebradoj gravan konferencon kiun ĉeestis reprezentantoj de la aьstralia, bъlgara, ĉina, franca kaj pola ambasadorejoj, kiel ankaь delegitoj de la ministroj pri Eksterlandaj Aferoj kaj pri Instruado. Paroladojn faris S-ino Tumenggung, S-ro Pramudija kaj S-ro Yaziz. Krome okazis aranĝoj en Padang, Bandung kaj Jokjakarto. Aperis 6 grandaj artikoloj en la plej gravaj jurnaloj, inter kiuj
Islando
Aperis speciala Zamenhof-numero de "Voĉo de Islando".
Israelo
Granda festa aranĝo okazis la 15-an de decembro kun elstaraj parolantoj kaj riĉa kultura programo. Preskaь кiuj gazetoj aperigis artikolojn kaj en la radioprogramo "Voкo de Israelo"
Italujo
Akceptis patronecon la estinta Prezidanto de la itala registaro, Prof. Antonio Segni kaj la Ministro de Justiзo Prof. Guido Gonella. Granda aktiveco okazis tra la tuta lando en esperantistaj kaj neesperantistaj medioj, grandparte dank' al la personeco de la prezidanto de la landa asocio, samtempe prezidanto ankaь de U.E.A. kaj I.O.K., kiel ankaь dank' al la energia gvidanto de la itala Informa Fako S-ro R. Pennazio.
Speciala numero de la nacia Esp. gazeto estis eldonita en 3000 ekz. laь la teksto de la Baza Dokumento. La presagentejo
En la ŝtataj universitatoj de Torino, Parma kaj Bologna okazis prelegoj de Prof. Canuto kaj Kav. Bagnulo. Ele- gantaj invitiloj estis dissenditaj por tiuj eventoj. La Instruministro petis telegrame memorigi Zamenhof en кiuj duagradaj lernejoj de la tuta lando. Sekve de tio okazis miloj da prelegoj en lernejoj. Rememorigoj okazis plue en la Popoluniversitatoj de Roma, Siena, Gкnova, Padova kaj Firenze, dum tiu de Torino publikigis arti- kolon de C.E.D. en itala kaj en Esperanto en sia organo. La lokaj societoj de la Mondfederalista movado en Milano, Torino, Bologna, Venezia, Roma, Reggio Calabria, Pia- cenza kaj Firenze okazigis manifestaciojn pri la centjara datreveno. Tiel okazis ankaь en organizaĵoj de laboristoj.
Publikaj prelegoj, artaj prezentadoj, bankedoj kaj baloj okazis en dekoj da italaj urboj. Same en pure esperantistaj medioj tra la lando. Prelegvojaĝon faris F-ino Joŝiko Kajino, kiu vizitis Ĉ. 20 urbojn. Speciala solenaĵo okazis dum la nacia kongreso en Firenze.
Okazis multaj ekspozicioj, el kiuj la plej menciindaj estis en Firenze, Bologna, Udine kaj Varese. En 5 urboj oni donis la nomon de Zamenhof aь Esperanto al stratoj, nome en Roma, Alessandria, Ragusa, Mirandola, Reggio Emilia. La efiko de la agado kaj celebradoj estis tre forta. Komenciĝis novaj kursoj eк en lokoj kie antaьe entute ne estis esperantistoj, ekz. en Asti, Carmignano Brenta, Feltre, Ascoli Piceno k.a. Larĝe estis utiligataj la artikoloj kaj informoj disponigitaj de U.E.A. kaj C.E.D., la glumarkoj kaj fotokartoj. En multaj gazetoj, kun la artikoloj estis publikigita foto de Zamenhof. Entute la rezultoj de la agado larĝe preterpasis la antaьvidojn.
Japanujo
Membroj de la I.P.K. estis Prof. D-ro Seiji Kaya, Rektoro de la Universitato de Tokio kaj la Nobelpremiito Prof. D-ro Hideki Yukawa.
La landa Esp. organo eldonis specialan nacilingvan numeron en 10.000 ekzempleroj. Aperis 82 artikoloj, i.a. en la grandaj ĵurnaloj
Elstara aranĝo estis granda bankedo kun neesperantistaj gastoj. Parolis Prof. Nishi, Rektoro de la Gunma Universitato kaj membro de I.O.K., D-ro T. Ichihara, Profesoro pri franca literaturo de la Tokio-Universitato kaj D-ro S. Azuma, Dekano de la Jura Fakultato de la Nihon- Universitato. Publikaj kunvenoj okazis en Kioto dum la nacia Kongreso, kie parolis Prof. Yukawa, membro de I.P.K. kaj, sub aьspicioj de neesperantistaj societoj, en
Osaka kaj Tokio. En esperantista medio okazis, krom en la landa kongreso, solenaĵoj en 6 diversaj lokoj.
Migra Ekspozicio de Esperanto-libroj estis aranĝita en 10 lokoj kun entute 3000 vizitantoj. Okazis speciala hono- ripo al veteranoj. Okaze de la nacia kongreso estis farita speciala poŝtstampo. La Baza Dokumento kaj aliaj mate- rialoj de XJ.E.A. kaj C.E.D. estis multe uzataj.
Jugoslavio
En la I.P.K. prenis lokon Krste Crvenkovski, Membro de la Federacia Ekzekutiva Konsilantaro kaj Sekretario de la Konsilantaro por la Kulturo kaj Edukado. La cele- bradoj tra la lando estis grandskalaj kaj vekis multan intereson. Funkciis en I.O.K. S-ro Peter Zlatnar.
Aperis pri Zamenhof kaj Esperanto 440 artikoloj en la naciaj lingvoj serba, kroata, slovena, makedona, hъngara, ĉefia kaj ŝiptara. Kiel kutime, Radio-Zagreb havis siajn Ciusemajnajn Esperanto-elsendojn, sed krom tio, la stacioj Sarajevo, Zagreb, Ljubljana, Beograd, Novi Sad, Split kaj Rijeka faris entute 13 elsendojn pri Zamenhof kaj la datreveno en nacia lingvo, en kiuj parolis eminentaj enlandaj esperantistoj kiel Prof. D-roj Popovic kaj Pancer, Akademiano Rotkvic, Prezidanto Zlatnar de J.E.F. k.a. Okazis 20 publikaj solenaĵoj inter kiuj elstaris bonege aranĝitaj f esti valo j, dum aparte menciindaj estas oper- koncerto en Novi Sad kun 400 ĉeestantoj kaj koncerto en Split, kiun vizitis 300 personoj. Krome okazis 70 lokaj solenaĵoj kun entute ĉ. 4000 ĉeestantoj. Inter ili brilis tiuj de Beograd, Zagreb, Ljubljana, Maribor, Zemun, Sarajevo, Kranj, Bjelovar, Slav. Brod, Ptuj ktp. Plue, en pluraj lokoj okazis nacilingvaj prelegoj en gimnazioj kaj aliaj lernejoj.
Okazis 8 imponaj ekspozicio j, precipe gravaj en Novi Sad, Vrac, Slav. Brod kaj Pula. Estis krome aranĝitaj pluraj malgrandaj ekspozicioj. Du gazetoj — en Novi Sad kaj Zagreb — aperigis Esperanto-kurson. La Slovenia Esp. Ligo aperigis honore al la Zamenhof-Jaro la verkon "Tempesto super Akonkagvo" de T. Sekelj. Kroata por- infana Krestomatio
Kanado
Kanadon reprezentis en I.P.K. Camille E. Pouliot, Province Ministro, Marius Barbeau, Litt. F.R.S.C., Direktoro de Nacia Muzeo, Herbert A. Mowat, publicisto kaj Frank G. Hanson Redaktoro de
Kongolando
Reprezentis la landon en I.P.K. la Guberniestro de la provinco Katanga Jean Paelinck, la Urbestro de Elisabeth- ville Emile Delaruelle, la Universitata Rektoro Jean Hlernaux kaj la Rektoro de la Reĝa Ateneo Armand Van Roy. En I.O.K. funkciis S-ro Pierre Paulus.
La agado okazis ĉefe per gazetartikoloj, Sar ne estis eble organizi celebradoj n en kunvenoj. Okazis tamen po unu prelego en la
Franзoise Niederhausen. La publikaĵoj certe influis la interesiĝon pri la lingvo en tiu ii lando, kie apenaŭ estis movado ĝis nun.
Koreo Norda
Je la 15-a de decembro okazis Zamenhof-Festo, kun pli ol 700 partoprenantoj.
Koreo Suda
La 5-a Korea Kongreso de Esperanto okazinta meze de novembro en Taegu, estis speciale dediĉita al Zamenhof. Belaj invitilo kaj grandformata programo kun bildo de Zamenhof estis presitaj. La celebroj okazis en la Chunggu Universitato en Taegu kaj en Ia Haein Templo, Hapchon.
Maroko
En I.O.K. funkciis S-ro Charles Thollet. La Baza Dokumento en franca lingvo estis disdonita al plej altaj eminentuloj kaj multaj gravaj personecoj en la lando. Aperis minimume 15 artikoloj en tagĵurnaloj. Speciala celebrado estis aranĝita en oktobro. Okazis publika prelego en la salono de la
Meksikio
Troviĝis en I.P.K. la Prezidanto de la Lingva Akademio kaj verkisto D-ro Alfonso Reyes, la Direktoro de Nacia Altlernejo D-ro Jorge G. Quintana kaj la Direktorino de la Nacia Instituto de Geografio Mag. Rita Lopez De Llergo. En I.O.K. estis nomita Prof. D-ro Juan de Oyarzabal. En око da artikoloj en la gazetaro oni raportis pri Zamenhof-memorigoj en Meksiko-urbo kaj Monterrey.
Mozambiko
Diversaj artikoloj pri la Zamenhof-Jaro aperis en la plej grava tagĵurnalo "Noticias", i.a. artikolo el la Baza Dokumento. Okazis ekspozicio en Lourenзo Marques, kiun aranĝis la solaj kvin esperantistoj troviĝantaj en la ĉef- urbo. Malfermis la ekspozicion la Vicdirektoro de Liceo Salazar, D-ro Rosa Pinto en ĉeesto de reprezentanto de la urbestro.
Raportis krom la gazetoj ankaŭ la radio. Dum la jaro ankaŭ la informoj de I.G.S. estis publikigataj en Noticias. La gazetartikoloj kaj raportoj tiris la atenton al Esperanto, ĝis nun malmulte konata en la lando.
Nederlando
Reprezentis la landon en I.P.K. D-ro W. Drees, long- jara ĉefministro, nun Honorministro. En I.O.K. funkciis Inĝ. J. R. G. Isbrucker (vicprezidanto) kaj S-ro H. A. de Hoog.
La Baza Dokumento en nederlanda lingvo estis presita en 5000 ekz. kaj sendita al parlamentanoj, universitataj profesoroj kaj aliaj aŭtoritatuloj. La decembra numero de la landa organo aperis en nacia lingvo en 6000 ekzempleroj. En popolkleriga broŝurserio A.O. pri aktualaj temoj estis eldonita aparta numero 16-paĝa, kun fotoj, en 20.000 ekzempleroj. Verkis ĝin S-ro A. M. D. Korff. Aperis 221 artikoloj kaj komunikoj en gazetoj i.a. en la grandaj ĵurnaloj
Dum demandludo en kvar televido-elsendoj Esperanto estis dum kvaronhoro la preferata temo de la demandato S-ro B. van der Wal. Okazis kvar radioparoladoj, inter kiuj de la Prezidanto de la Akademio. Dum dutaga stud- konferenco en aprilo por neesperantistoj prelegis gravaj personecoj el kultura kaj scienca medioj kiel Prof. J. Prins kaj D-ro C. P. Gunning. Ceestis 200 personoj. En !a sama monato en Rotterdam okazis publika aranĝo dum kiu parolis (kun traduko) Prof. G. Canuto kaj Prof. I. Lapenna, kaj poresperantista vespero kun la tuta Estraro de U.E.A. En septembro dutaga Zamenhof- Kongreso kun 200 partoprenantoj aŭdis longan tre favoran paroladon de la membro de I.P.K. D-ro Drees kaj alian de F-ino С. M. Burger, Direktorino de la oficejo "Esperanto en la Instruado", kiun ĉeestis multaj reprezentantoj el instruistaj medioj. Dum honorigo en la Beneluksa Kongreso en Haarlem faris festparoladon S-ro M. Jaumotte el Antwerpen. En la suda limregiono apud Belgujo kaj Germanujo okazis tri Trilandaj Renkontiĝoj kun diversaj solenaĵoj. Dekoj da internaj memorigaj aranĝoj okazis en decembro, inter kiuj elstaris Hago kaj Arnhem kun paroladoj de Prof. Lapenna.
La menciitaj televidaj elsendoj kaьzis gazetkurson en Hago kun 1500 partoprenantoj. Laŭ ĝia ekzemplo sekvis gazetkursoj en kvar aliaj lokoj kun entute ĉ. 2200 lernantoj. La Universala Ekspozicio de C.E.D. estis elmontrita en salono de la Parlamentejo, en kunligo kun peticio al la Registaro pri ebligo de Esperanto-instruado. Montro- fenestraj ekspozicioj okazis kvar en Rotterdam kaj unu en Hago. Pri novaj stratoj aь placoj estis decidite en Dordrecht, Hoogezand, Leeuwarden, Krommenie, Vlissin- gen kaj Zwolle.
Norvegujo
En I.P.K. troviĝis du Ministroj S-ro Halvard Lange kaj Birger Bergersen, la estinta ĝenerala sekretario de U.N. Trygve Lie, la verkistoj Thor Heyerdahl, Sigurd Hoel kaj D-ro Johan Falkberget, kiel ankaь la Prezidanto de la enlanda Mondfederalista Asocio S-ro Odd Nansen. Estis nomita en I.O.K. S-ro J. Selbekk.
La enhavo de la Baza Dokumento aperis nacilingva parte en informgazeto
Estis eldonita en 2.000 ekz. la verko de Prof. Privat "Vivo de Zamenhof" en nacilingva traduko de Trygve Raimar.
Dum la jarkunveno de la landa asocio okazis solenajo dum kiu parolis Adv. Sakowicz el Pollando. La plej impona solenaĵo okazis en Oslo en la Universitata Aьlo en ĉeesto de 700 personoj, inter kiuj multaj aŭtoritatuloj. Salutparolis la Urbestro Rolf Stranger, la Prezidanto de la Vojaĝtrafika Asocio, la finna kaj jugoslavia ambasa- doroj, kiel ankaь S-ro Eizoo Itoo el Japanujo kaj la konata gvidanto de A.P.O., Tibor Sekelj. Pluraj norvegaj membroj de I.P.K. sendis salutojn. Altnivela arta programo estis prezentita. Pri Zamenhof parolis S-ro C. Stop- Bowitz. La festparoladon (kun traduko) faris S-ro Ivo Rotkviй el Zagreb. Antaŭe okazis granda gazetkonferenco. Pri la solenaĵo larĝe raportis ĉiuj jurnaloj de Oslo kaj multaj aliaj tra la lando.
Pluraj lokaj aranĝoj okazis tra la lando. Ekspozicio de Esperanto-literaturo estis aranĝita en la publika biblioteko de Bergen. Pluraj artikoloj el la materialoj de C.E.D. estis utiligitaj. La celebradoj sendube influis Ia publikan interesiĝon pri Esperanto.
Nov-Zelando
Akceptis patronecon la Cefministro Rt.Hon. Walter Nash, dum en la I.O.K. funkciis D-ro fil. C. J. Adcock. La Deklaracio de I.O.K. kaj artikolo de la Baza Dokumento estis disdonitaj en angla lingvo. Aperis 23 artikoloj kaj okazis 2 radioelsendoj. Speciala solenaĵo okazis dum la 25-a landa kongreso. Festparoladon faris D-ro Adcock. Krome parolis S-roj Watkin kaj Potts. Plue estis aran- ĝitaj en la lando tri aliaj publikaj kaj tri internaj memo- rigoj.
En Papatoetoe estis nomita Esperanto-strato. En8 publikaj kaj universitataj bibliotekoj okazis ekspozicioj, dum ankaь en ĉiuj kluboj elmontradoj de libroj estis aran- ĝitaj. Sendube la memorigoj influis la diskonigon de la
lingvo.
Pollando
Akceptis patronecon la Marŝalo de la Parlamento Czeslaw Wycech, la Cefministro Jуzef Cyrankiewicz, la Ministroj Prof. Stefan Zуlkiewski, Wladyslaw Bienkowski, Prof. Tadeusz Galinski kaj la Prezidanto de Varsovio Zygmunt Dworakowski, kiel ankaь Prof. D-ro Tadeusz Kotarbinski, Prezidanto de la Akademio de Sciencoj, Prof. Stanislaw Turski, Rektoro de la Varsovia Universitato kaj Stanislaw Kulczynski, Prezidanto de la Tutpola Pac- Komitato kaj de la Pola Demokrata Partio. En I.O.K. funkciis Inĝ. Edm. Fethke (vicprezidanto) kaj Ing. L. Zaleski-Zamenhof. En tiu ĉi lando, kie vivis, laboris kaj mortis Zamenhof, la celebradoj estis tre multnombraj kaj imponaj, precipe ankaь pro la jubilea Kongreso en Varsovio.
Aperis 554 publikajoj en gazetoj, el kiuj 124 pli longaj artikoloj, kun entute 121 ilustraĵoj, i.a. en
Grandaj publikaj solenajoj en la kadro de la Universala Kongreso okazis en Varsovio, kie oni enmurigis tabulon en la Zamenhof-strato kaj metis florkronojn sur la tombon de Zamenhof, post kio sekvis silenta preterpasado de la tuta kongresanaro. En Bialystok oni metis la unuan ŝtonon por konstruota monumento. Tra la lando oni faris en decembro memorigajn aranĝojn en 34 lokoj. Elstaris tiu en Varsovio, en salono
Novaj stratoj estis nomitaj krom en Varsovio ankaь en Torun, Radom, Slupsk, Siedlce kaj Gуra Sl^ska.
La pola ŝtato eldonis du memorigaj n poŝtmarkojn en po 5.000.000 kaj 500.000 ekzempleroj. Stata navigacia entrepreno en Gdansk nomis 12.600 to.-ŝipon "Zamenhof" laь iniciato de S-ro E. Nawrowski; la ŝtataj fervojoj aldonis Esperanto-tekston al la veturplano; ŝtata film- farejo entreprenis filmon pri Zamenhof. Estis eldonitaj dulingva libro de M. Ziуlkowska "Doktoro Esperanto" (pola/esp.) en 8000 ekz., informlibro pri Pollando kaj tri turismaj prospektoj. La pola landa asocio eldonis Zamen- hof-medalon en bronzo kaj arĝento. Kajerfabriko eldonis 60.000 lernejajn kajerojn kun bildo de Zamenhof, dum aperis ankaь ilustritaj poŝtkartoj kun Esperanto-teksto.
Pluraj artikoloj de C.E.D. aperis en nacia lingvo. Grandan efikon havis ĉiuj okazaĵoj. La nombro da kur- sanoj, precipe ankaь de korespondaj kursoj, multe kreskis.
Portugalujo
En la I.P.K. havis lokon la verkisto Ferreira de Castro. Dignaj celebradoj kun prelegoj kaj bankedo okazis en Coimbra kaj Lisboa. En ambaь urboj estis ekspozicio. La gazetaro vaste raportis. La grava jurnalo
Sovet-Unio
Reprezentis en I.P.K. la sciencan kaj kulturan vivon Sergej Obruĉev, Membro de la Akademio de U.S.S.R.,
Paŭlo Ariste, lingvisto, Membro de la Akademio de la Estona Respubliko, Prof. Gurgen Sevak, lingvisto, Membro de la Akademio de la Armena Respubliko, Janko Maur, verkisto, Membro de la Belorusa Verkista Unuiĝo. Aperis pli ol 40 artikoloj en diversaj gazetoj kaj revuoj, inter kiuj aparte gravaj estis artikolo de Siitam en "Lingvo kaj Literaturo", la organo de la Estona Scienca Akademio, kaj alia de Kirjuŝin en "Literaturo kaj Arto", Ia organo de la Belorusa Scienca Akademio. Okazis 6 radio-elsendoj, inter kiuj prelego de Prof. E. Bokarev, vic-prezidanto de I.O.K.
Elstara dutaga aranĝo okazis en la "Domo de Scien- cistoj" en Leningrad. Enkondukis ĝin Akademiano S. Obruĉev kaj faris prelegojn G. N. Teterin, S. N. Pod- kaminer, S. S. Cafiotin kaj Z. V. Ŝemenova. Krome alt- nivela arta programo estis prezentita. Eleganta invitilo kun programo estis presita. Grava estis ankaь la celebrado en Moskvo en la "Domo de instruistoj", en kies programo prelegis Vera Zlotnikova, Prof. Armand, Prof. Bokarev, S-ino Nikiforova kaj ŝkapa.
En minimume 30 aliaj urboj okazis celebradoj i.a. en Riga, Tallinn, Lvov, Kiev, Stalingrad, Krasnodar, Ivanovo, Jalta, Kutaisi. Ofte ĉeestis 200-300 personoj. Ekspozicioj estis aranĝitaj en Leningrad, Riga, Lvov, Miĉurinsk kaj Kutaisi. En Kaunas strato ricevis la nomon de Zamenhof.
Sud-Afriko
Estis nomita en I.O.K. S-ro E. W. Woodruff. Pro cirkonstancoj la agado povis esti nur tre modesta. Tri- semajna ekspozicio estis aranĝita en la vestibla salono de la Johanesburga Urba Biblioteko, kie ĉiutage pasas multaj personoj. Kurso j estis starigitaj en Kapurbo kaj Johanesburgo.
Svedujo
Reprezentis la landon en I.P.K. la Ministro pri Kulturaj kaj Edukaj Aferoj R. Edenman kaj la Konsilanto pri Edukaj Aferoj E. Norinder. En I.O.K. funkciis Prof. D-ro Bj. Collinder (vic-prezidanto) kaj S-ro Jan Strхnne. Partoj de la enhavo de la Baza Dokumento estis divers- loke publikigitaj, i.a. en la nacilingva informilo
Dum la landa kongreso en Lidkхping okazis celebrado kun prelego de S-ro Tiberlo Morariu. Grandaj publikaj solenajoj okazis en Stockholm kaj Malmх. En la unua prelegis Prof. Bj. Collinder, S-roj E. Dahl, E. Itoo (Japanujo) kaj E. Malmgren en ĉeesto de 400 personoj. En la dua parolis Prof. P. Neergaard (Danlando) kaj S-ro J. Strхnne. Sekvis supeo kaj balo kun 200 personoj. En aliaj lokoj okazis entute 14 publikaj aranĝoj kaj 8 internaj. En Lund okazis pluraj aranĝoj en Universitata medio. Ekspozicio, prelego kaj debato estis aranĝitaj por la internacia studenta kurso en la Domo de la Akademia Asocio. En kunligo kun la tago de U.N. granda ekspozicio de infandesegnaĵoj estis montrita en salonoj de la Universitato. Kvardek lernejaj klasoj vizitis ĝin. La gazetoj raportis. Plue estis aranĝitaj ekspozicioj en la urba biblioteko kaj en du gimnazioj de Malmх.
Aparte grava aranĝo estis la Sveda Somera Semajno en Frostavallen, kies temo estis "Okcidento-Oriento". Prelegis Prof. I. Lapenna, S-ro E. Itoo (por Prof. N. Kawasaki), Doc. S. Pragano kaj Lie. T. Sekelj. Generale la celebradoj bone influis la movadon en la lando.
Svislando
Membroj de I.P.K. estis Enrico Celio, antaŭa Prezidanto de la Svisa Konfederacio kaj Prof. D-ro Pierre Bovet, Hon. Profesoro de la Universitato de Genevo, estinta Direktoro de la Internacia Oficejo pri Edukado, estinta Direktoro de la Instituto J. J. Rousseau. En I.O.K. funkciis Prof. D-ro E. Privat (vic-prezidanto) kaj S-ro H. Kьr- steiner. La Baza Dokumento en germana lingvo estis dissendita en 450 ekzempleroj. Aperis ĉ. 400 artikoloj i.a. en la plej gravaj jurnaloj. Estis eldonita 30-paĝa broŝuro
Krom la regulaj Esperanto-elsendoj okazis 8 radio- prelegoj en franca, germana, angla, retoromanĉa kaj en Esperanto. Speciala solenajo okazis dum la landa kongreso en Biei dum kiu parolis Prof. E. Privat kaj S-ro Lienhard. Krome okazis celebradoj en Basel, Zьrich kaj Neuchвtel, dum en la lasta urbo okazis ankaь speciala kunveno de edukistoj en la gimnazio en kiu prelegis Prof. Privat kaj Prof. Bovet. Samtempe okazis ekspozicio pri "Esperanto en la lernejoj".
Faris prelegvojaĝon tra la lando F-ino Joŝiko Kaĵino (Japanujo). En Genevo oni fiksis marmoran tabulon sur la domon, kie loĝis D-ro Zamenhof en 1906. La dokumento j disponigitaj de C.E.D. estis multe uzataj. Pro la celebradoj la interesiĝo pri la lingvo sendube kreskis.
Turkujo
Aperis 7 artikoloj pri Zamenhof en turkaj kaj du en armenlingvaj gazetoj, la pli multaj kun fotoj de la aŭtoro de Esperanto. Inter ili estis la artikolo de Prof. Privat Grandparte prizorgis la publikigojn Ia membro de I.O.K. Hasan Kocaman, kiu uzis por ili la materialojn de C.E.D.
Urugvajo
Prenis lokon en I.P.K. la Ministro de Eksterlandaj Aferoj kaj Membro de la Plenum-Komitato de U.N.E.S.C.O. Prof. Oscar Secco Ellauri, dum plue reprezentis la kul- turan kaj publikan vivon verkistoj kaj sciencistoj Prof. D-ro Carlos Sabat Ercasty, Prof. Clemente Estable, Prof. Josй Clбudio Williman. En I.O.K. estis nomita Prof. M. Fernбndez-Menйndez. La dokumento eldonita en Argentino estis ankaь ĉi tie dissendita. Krome aperis nacilingva eldono de la landa organo en 500 ekzempleroj.
Aperis 20 gazetinformoj inter kiuj 11 grandaj artikoloj kun fotoj, precipe en la gravaj jurnaloj
Granda celebrado okazis en la Paranimfo de la Universitato, dum kiu parolis Prof. Carlos Sabat Ercasty, Prof. Reina Reyes kaj Prof. M. Fernбndez Menйndez. Sekvis muzika programo. Apartan festkunvenon aranĝis la Junulara Rondo Zamenhof. La artikoloj kaj doku- mentoj de C.E.D. estis multe utiligataj.
Usono
Akceptis patronecon Prof. Mario Pei, fama lingvisto. En I.O.K. funkciis S-ro John L. Lewine (vicprezidanto). Pro la vasteco de la lando estas maleble ekscii la nombron da artikoloj. La Informservo sub gvidado de S-ro D. Brink sendis bone prizorgitajn informojn al 700 diversaj gazetoj. En pluraj jurnaloj aperis grandaj artikoloj, i.a. en
Impona solenajo okazis en
La landa asocio E.L.N.A. eldonis allogan flugfolion en nacia lingvo "La mondo fariĝas pli kaj pli malgranda". Komerca entrepreno
Vjetnamio
Okazis granda celebrado en Hanoi en ĉeesto de la kulturaj ataŝeoj pola, soveta, ĉina kaj bъlgara. Faris paro- ladon la Ministro pri Kulturo S-ro Hoang-Minh-Giam. Ceestis 500 personoj. La Vjetnama Radio kaj pluraj jurnaloj raportis pri la solenajo.
Honore al la Zamenhof-Jaro estis eldonita speciala numero de "Vjetnamio Antaŭenmarŝas".
Ci tiu raportaro montras la universalecon de la celebradoj. En kvin kontinentoj, en ĉiuj popol- tavoloj, oni aŭdis kaj legis pri la Internacia Lingvo Esperanto. Laŭ la ricevitaj informoj aperis ĉ. 7400 gazetartikoloj kaj mallongaj sciigoj en la tutmonda gazetaro, sed verŝajne la nombro estas multe pli alta. Parteto de tiuj publikaĵoj estas montrita sur la fotopaĝoj de tiu кi libro.
Intertempe, la ĉieaj honorigoj vekis la atenton de multaj oficialaj instancoj, ankaь de la plej alta instanco por eduko, scienco kaj kulturo en la mondo: U.N.E.S.C.O. фi decidis, ankaь mem celebri la centjaran datrevenon de la naskiĝo de D-ro Zamenhof. Ci tie sekvas la unua informo pri tiu gravega fakto, aperinta en la marta numero 1960 de la revuo "Esperanto" kaj la tiurilata artikolo de Prof. D-ro Ivo Lapenna en la aprila numero.
U.N.E.S.C.O oficialigis la centjaran datrevenon de la naskiĝo de Zamenhof
Londono, la 27-an de februaro. Sciigo de unuaranga graveco atingis la Generalan Sekretarion de T7.E.A. nur kelkajn horojn antaŭ la finpresigo de la gazeto :
La Plenuma Komitato de U.N.E.S.C.O. decidis dum sia Iasta kunsido, ke la centjara datreveno de la naskiĝo de Zamenhof estu oficiale celebrata en 1960. Konforme al tiu decido, la aganta Generala Direktoro de U.N.E.S.C.O., S-ro Renй Maheu, sendis al ĉiuj registaroĵ kaj al ĉiuj neregistaraj organizaĵoj leteron CL/1406 de la 15-a de februaro 1960, kies ĉefa parto tekstas :
"TEMO : MEMORIGO DE DATREVENO J DE GRANDAJ PERSONECOJ
Sinjoro,
Mi havas la honoron altiri vian atenton al la Decido akceptita de la Plenuma Komitato dum ĝia 55-a Sesio (55 EX-Decisions 4.4) koncerne la memorigon de datrevenoj de grandaj personecoj en 1960.
La nomoj selektitaj per Ia Decido de la Komitato estas : .... D-ro Lazaro L. Zamenhof, polo, ini- ciatoro de Esperanto, naskita en 1859. Konforme mi havas la honoron inviti vian Regis- taron partopreni en la memorigo de tiuj ĉi datrevenoj en kiu ajn maniero ĝi opinias oportuna".
Tiu ĉi historia decido de la supera monda organizaĵo por edukado, scienco kaj kulturo signifas Ia plej elstaran rekonon iam ajn donitan al D-ro Zamenhof aь al lia memoro pro Ia genia verko, kiun li donis al la homaro kaj pro la noblaj ideoj de humanismo, kiujn li ligis al ĝi. Ankaь oficiale Zamenhof eniris en Ia liston de senmortuloj.
En la nomo de la Komitato kaj Estraro de U.E.A. la Prezidanto kaj Generala Sekretario esprimas tutkoran gratulon al la ankoraь vivantaj membroj de la familio Zamenhof. Al la kunlaborantoj, kiuj helpis al atingo de tiu ĉi krono de la Zamenhof-Jaro kaj al фiuj aliaj, kiuj per sia laboro aŭ financaj kontribuoj ebligis ĝian sukceson, varman dankon.
U.N.E.S.C.O. honorigas la nomon de D-ro Zamenhof
La Deka Sesio de Ia Generala Konferenco de UNESKO akceptis rezolucion (5.15), per kiu ĝi invitis ĉiujn ŝtatojn- Membrojn kaj la Naciajn UNESKO-Komisionojn fari al la Generala Direktoro proponojn pri "celebrado de datrevenoj de grandaj personecoj kaj eventoj sur la kampoj de edukado, scienco kaj kulturo, okazontaj en 1959-1960".
La unuaj proponoj rilatis al celebrado de A. P. Cefiov, F. Chopin, Charles Darwin, Pierre Janet (franca psiko- logo), Henri Bergson (franca filozofo), Friedrich von Schiller, Alexander von Humboldt, Franz Josef Haydn kaj Salom Aleifiem (Dok. 54 EX/7 de la 10-a de aprilo 1959). Ciuj кi proponoj estis akceptitaj de la Plenuma Komitato dum ĝia Junia Sesio, 1959 (Dok. 54 EX/Decisions de la 22-a de junio 1959, p-to 4, 6).
Intertempe formiĝis kaj ekfunkciis la Internacia Organiza Komitato (IOK) kaj la Internacia Patrona Komitato (IPK) por celebrado de la 100-jara datreveno de la nas- kifo de D-ro L. L. Zamenhof. La ampleksa Baza Programo komencis realiĝi. La IOK kaj ĉiuj organoj de la Esperanto-Movado ekagis sisteme kaj laŭplane en la tuta mondo. La rezultoj de tiu impona kaj ĉiuflanka laboro estas pli-malpli konataj. Kompreneble, unu el la mult- nombraj aktivecoj estis direktita al UNESKO. Ne nur la Sekretariato de UNESKO, sed ankaь la Naciaj UNESKO- Komisionoj kaj la aliaj UNESKO-instancoj estis atenti- gitaj pri la 100-jara datreveno de la naskiĝo de Zamenhof. Al ĉiuj estis liveritaj abundaj dokumentaj materialoj. Tute speciale, la membroj de la Plenuma Komitato ricevis la bazan dokumentaron pri la Zamenhof-Jaro kaj la plej gravajn studojn eldonitajn de CED.
Pliaj proponoj, faritaj al la Generala Direktoro, rilatis al 6 nomoj, inter kiuj la fama hispana pentristo Diego Velasquez, kiu mortis en 1660, kaj D-ro L. L. Zamenhof. La proponon pri Zamenhof faris Brazilo, Japanujo kaj
Universala Esperanto-Asocio, kiel organizajo en konsultaj rilatoj kun UNESKO (Dok. 55 EX/5 de oktobro 1959).
El la protokolo de la kunsido de la Plenuma Komitato, okazinta en Parizo la 25-an de novembro 1959, sekvas, ke la propono pri Zamenhof ricevis fortan apogon kaj estis unuanime akceptita. S-ro Kuypers (Belgujo) deklaris, ke laь la peto de la Nederlanda Nacia Komisiono de UNESKO "la Belga Nacia Komisiono decidis apogi la proponon koncerne la celebradon de la 100-jara datreveno de la naskiĝo de D-ro Zamenhof". S-ro De Alba (Meksikio) aliĝis al la propono de s-ro Kuypers por la celebrado de Zamenhof "simbolo de la interhoma frateco". S-ro Wierblowski (Pollando) dankis al la delegitoj, kiuj pro- ponis "la celebradon de la datreveno de D-ro Zamenhof". S-ro Moreira de Mello (Brazilo) esprimis sian fojon, ke la propono rilate al D-ro Zamenhof "estas aprobita de multnombraj membroj de la Plenuma Komitato". S-ro Soebroto (Indonezio) apogis la proponon pri Zamenhof kaj akcentis, ke UEA "rapide vastigas siajn aktivecojn kaj И opinias ke la verko de D-ro Zamenhof meritas celebradon". La proponon apogis ankaŭ s-ro Stempel (Venezuelo). (Ciuj citaĵoj laь Dok. 55 EX/SR. 5 de la 27-a de nov. 1959).
Efektivigante la decidon de la Plenuma Komitato la Generala Direktoro de UNESKO sendis al кiuj Registaroj kaj Naciaj UNESKO-Komisionoj cirkuleran leteron CL/1406 de la 15-a de februaro 1960 invitante ilin celebri en I960 la datrevenon de la naskifo de Zamenhof.
La decido de UNESKO estas vera krono de la brila Zamenhof-Jaro. Gi estas la plej alta honorigo, kiun iam ricevis la nomo de D-ro Zamenhof. Gi estas samtempe plia rekono al la grandeco de lia verko.
I. L.
*) Tiu ĉi artikolo estas mallongigita traduko de la studo,
*) (Presita en "Pola Esperantisto" 1957).
*) Parolado de prof, d-ro
(1) The Unesco Courier, junio 1957, p. 5-6.
(11) Literatura Mondo, 1923, p. 165,
(16) David Wright : Beowulf. Londono, 1957. Enkonduko, p. 21-23.
(17) Leonard Forster : Translation, an introduction. (Aspects of translation, Londono, 1958, p. 24). La dua parto de nia citaĵo estas bela nekonsekvencaĵo : multaj kreaj artistoj en multaj landoj ankaь tradu- kas; kaj la sperto de multaj el ili donas fortajn motivojn por la aserto, ke la tradukado estas bonega evoluigilo kaj ekzercilo, pri kiu devus de tempo al tempo okupiĝi ĉiu poeto.
(19) Peter Green, en recenzo en "The Observer" (Lon- dono) ĉirkaŭ decembro 1956, pri libro, kiu mem bele atestas la "eblecon" de poezia tradukado, nome Translating Horace" de J. B. Leishman.
(25) Vd. Prof. G. Waringhien : La akuzativo en Esperanto, (Esperantologio, vol. I, p. 33-52), el kiu mi ĉerpis miajn ekzemplojn pri tiu temo.
(26) verk. cit. sub (25), p. 41.
(27) E. Osers kaj J. K. Montgomery: Modern Czech Poetry. Londono, 1943, p. 11.
(31) Ch. Baudelaire : La floroj de Г malbono. La Laguna, 1957, p. 62.
(35) Pushkin, Lermontcrv, Tyutchev : Poems. Trad. Vladimir Nabokov. Londono, 1947, p. 10-11.
(33) Revuo Esperanto. Roterdamo, 1956, p. 118.
kiun verkis F. I. Kolobanov (Leningrad) en la rusa lingvo sub la titolo "L. Tolstoj kaj Esperanto". La parenteze cititaj volumoj kaj paĝoj rilatas al la Plena Verkaro de Leo Tolstoj, publikigita en la rusa lingvo. Preparante la ruslingvan studon, F. I. Kolobanov esploris ĉiujn leterojn, taglibrojn, notlibrojn k.t.p., entenitajn en la menciita Plena Verkaro. La mallon- gigon kaj tradukon faris, kun la permeso de la aьtoro, I.L.
[2] loko cit. sub. (1).
[3] loko cit. sub (1).
[4] "Tio, kion la plimultaj homoj jam delonge suspektis vera, nome ke la angla jam fariĝis 'la plej uzata' lingvo en la hodiaŭa mondo, estas nun konfirmita de la ĝenerala asambleo de la Internacia Asocio de Konferencaj Interpretistoj, kiu loĝas en Genevo. Oni parolas, kompreneble, nur pri diplomatia inter- komunikiĝo. Se oni komencus kalkuli la nombron da personoj, kiuj povas paroli nur la ĉinan, estas verŝajne, ke la taksado estus alia. Sed la ĉinoj ne multe interesiĝas pri la diplomatio, kio estas feliĉaĵo, ĉar (laŭ la sama raporto) la asocio havas precize unu anon, kiu interpretas el la ĉina kaj neniun, kiu kapablas interpreti en ĝin." — The Glasgow Herald, 24.2.1958.
[5] J. M. Cohen : A History of Western Literature.
[6] K. Kalocsay (red.) : Hъngara Antologio. Budapeŝto, 1933.
[7] K.R.C. Sturmer : Third Programme Esperanto. (The British Esperantist, 1957, p. 118).
[8] Index Translationum, Vol. 8 (1957) kaj Vol. 9 (1958).
[9] loko cit. sub (5), p. 355.
[10] Johan Hammond Rosbach : Norvega Esperantisto, 1959, p. 30.
[11] The Times Literary Supplement, 24.7.1959, p. 436.
[12] L. W. Tancock : Style in translation from French. (Aspects of translation, Londono, 1958, p. 49).
[13] Geoffrey Chaucer (13407-1400?) : granda angla poeto, kies ĉefverko estas la "Rakontoj de Canterbury".
[14] Ezra Pound : nuntempa usona poeto.
[15] Kompreneble, teatra metaforo.
[16] Prof. V. Gordon Childe : What happened in history. Londono, 1942, represo de 1950, p. 11.
[17] Dante :
[18] Leonard Forster : Translation, an introduction. (Aspects of translation, Londono, 1958, p. 12).
[19] Verk. cit. sub (22), p. 9.
(23a) La subtilajn kaptilojn, kiuj embuskas la tradukan- ton, bele ekzemplas jeno : "En 1936 la sama Internacia Instituto de Intelekta Kooperado eldonis francan tradukon de hajkoj de la japana poeto Baŝo, faritan de Kuni Macuo kaj de Steinilber-Oberlin. Unu el ili, plej kortuŝa, tekstis :
(Je la suno oni sekigas la kimonojn. Ho ! Ia maniketo de la mortinta infano !). Estis rezervite al esperantisto, s-ro Teruo Mikami, kaj al la esperanta revuo 'Oomoto' (N-ro 217, Jul. 1958) riveli, ke tiuj tri versoj entenas kvar miskomprenojn : car en la aludita tempo oni
[20] Pri la rimriĉo de Esperanto vidu : Malgranda Revuo, 1951, n-ro 1, p. 14-15, kaj 1952, n-ro 1, p. 21-22.
(28a) En la franca beletra revuo
lingvoj de la planedo La plej ekzakta, kiun mi
konas, estas tiu en Esperanto publikigita de Gaston Waringhien ĉe Parizo en 1953" (p. 933).
[21] Ivan Vazov : Sub la jugo. Esperanta traduko de "Pod igoto", Sofio, 1959, p. 31.
[22] Nadiron de la tradukarto eble prezentas libro "Burns in other tongues" (Burns en aliaj lingvoj), en kiu estas kolektitaj tradukoj de poemoj de la skota poeto
Robert Burns en proks. 50 aliajn lingvojn. Aliflanke, Marŝak en la rusa kaj Rossetti en Esperanto pruvis,
[24] Roy Campbell : Poems of Baudelaire. Londono, 1952, p. 6.
[25] Angla Antologio I. Roterdamo, 1957, p. 174.
[26] Felix Rose : Les 50 meilleurs poиmes anglais. Glas- govo, 1956, p. 35.
[27] Pushkin's poems. Trad. Walter Morison. Londono, 1Й45, p. 46-47.
[28] Parolado farita en Rotterdam, la 6-an de aprilo 1959.
[29] Momente Josephine Baker estas patrino de