ESPERANTO EN PERSPEKTIVO

FAKTOJ KAJ ANALIZOJ PRI LA INTERNACIA LINGVO

Verkita de IVO LAPENNA D-ro pri juro, D-ro hc. pri Internaciaj Rilatoj Profesoro en la Universitato de Londono Honorofica Direktoro de CED

ĈEFREDAKTORO

ULRICH LINS (REDAKTORO) KAJ TAZIO CARLEVARO

1974

Universala Esperanto-Asocio

• CENTRO DE ESPLORO KAJ DOKUMENTADO

PRI LA

MONDA LINGVO-PROBLEMO

London — Rotterdam

AtĴTOROJ DE UNUOPAJ ĈAPITROJ

Prof. D-ro Ivo Lapenna: Cap. 1, 2, 4, 11-13, 18, 20.2, 20.4, 20.5-20.8,

22 kaj 23.

Tazio Carlevaro: Cap. 3 kaj 5-10.

Ulrich Lins: Cap. 14-17, 19, 20.1, 20.3 kaj 21.

REDAKCIO Cefredaktoro Prof. D-ro Ivo Lapenna

Redaktoro Ulrich Lins Teknika Redaktoro D-ro Victor Sadler Ilustraĵojn prizorgis Simo Milojeviĉ

© 1974

Centro de Esploro kaj Dokumentado pri la Monda Lingvo-Problemo (CED) (Universala Esperanto-Asocio)

Ciuj rajtoj rezervitaj. Reprodukto, ekstrakto aŭ traduko en kiun ajn lingvon nur kun la skriba permeso de CED.

Presita en Nederiando.

NOMARO DE KUNLABORINTOJ

La valora helpo, kiun multaj personoj donis al la aŭtoroj de unuopaj ĉapitroj en diversaj formoj, estas danke rekonita en la Antaŭparolo. Iliaj nomoj ([1]) kun koncizaj informoj pri la karaktero de la kontribuoj aperas en la suba listo, aranĝita laŭ ĉapitroj:

Cap. 4: Gŭnther Becker liveris plurajn utilajn informojn.

Dua Parto (Cap. 5-10): Valorajn sugestojn donis R. Haupenthal kaj Simo Milojeviĉ. Informojn pri tradukoj el naciaj literaturoj liveris William Auld (angla), f D-ro Italo Chiussi (araba), Venelin Mitev (bulgara), D-ro Vlastimil Novobilsky (ĉeĥa), D-ro Victor Sadler (ĉina), Poul Thorsen (dana), Jaan Ojalo (estona), P. de Smedt (flandra), D. B. Gregor (greka kaj latina), Hispana Esperanto-Federacio (hispana kaj kataluna), Baldur Ragnarsson (islanda), D-ino Clelia Conterno- Guglielminetti (itala), Miyamoto masao (japana), Mirdza Burgmeister (latva), t G. J. Degenkamp (nederlanda), R. P. Nogueira (portugala kaj brazila), Dao-anh-Kha (vjetnama). Skizon pri la kontribuo de Ceĥoj al la originala literaturo de Esperanto sendis D-ro V. Novobilsky, kaj informojn pri tradukoj el Esperanto en naciaj lingvoj kaj pri Espe- ranto kiel „pontolingvo" donis D. B. Gregor.

Cap. 10: Roman Dobrzynski afable disponigis resumon de sia tezo pri la Esperanta gazetaro.

Cap. 11: Emilija Lapenna donis statistikajn informojn pri la Bel- artaj Konkursoj por 11.2, dum Z. Tiŝljar sendis materialojn pri PIF por 11.7.

Cap. 15: Manuskriptojn pri la Esperanto-Movado en diversaj landoj liveris Jorge Hess (argentina), F. R. Banham (aŭstralia), f D-ro E. J. Gorlich (aŭstria), Norman Williams (brita), Nikola Aleksiev (bulgara), Jaroslav Marik (ĉeĥoslovaka), Irja Klemola (finna), Jean Thierry (franca), Sokratis Sakellaropoulos (greka), Hispana Esperanto-Fede- racio (hispana), D-ro Istvan Szerdahelyi (hungara), P. J. 0'Reilly (irlanda), D-ro Ettore Aprosio kaj D-ro Carlo Minnaja (itala), Marinko Gjivoje (jugoslavia), Kanada Esperanto-Asocio (kanada), f G- J- Degenkamp (nederlanda), D-ro C. St0p-Bowitz (norvega), f William H. King (novzelanda), Jan Zawada (pola), Colin Beckford (sudafrika),

D-ro Arthur Baur (svisa), f E. Sonnenfeld (urugvaja), Mark Starr (usona), s-ino M. Haudebine kaj P. Daŝgupto (hinda), Miguel Perez-Gonzalez (kolombia), Prof. Salah Ghanem (libana), Carmel Mallia (malta), Dao- anh-Kha (vjetnama). Krome, disponigis materialojn aŭ donis suges- tojn Fernand Roose (belga), R. P. Nogueira (brazila), O. C. Lange (dana), Prof. J. Regulo-Perez (hispana), Miyamoto masao (japana), Jan Stronne (sveda), Cina Esperanto-Ligo (ĉina), Baldur Ragnarsson (is- landa), t Jose Serrano (meksika).

Cap. 16: Manuskriptojn pri fakaj asocioj liveris Joachim Giessner (IFEF), Prof. D-ro Ivo Lapenna (IEAJ), Prof. D-ro Boza Popoviĉ (ISAE), Giuseppe Grattapaglia (IEKA), Hans Breitenbach (LIBE), Her- mann Heiss (ELF), Tibor Sekelj (IGA), Niilo Kavenius (TEĴA), G. B. Briano (MEL), D-ro Wim de Smet (ORE), t Douglas Murphy (SEL),

Morawetz (BLE), Stefan Maul (IKUE), H. A. de Hoog (KELI), Alfred

Tucker (KES), Nikola Aleksiev (MEM), Umeda joŝimi (Oomoto). Krome, konsilojn kaj sugestojn donis D-ro Donald Broadribb (IABO), D-ro A. Albault (UMEA) kaj A. G. Tucker (IMRO).

Cap. 19: La unuan malneton tralegis kaj faris utilajn rimarkojn N. Barthelmess, E. Borsboom kaj S. Milojeviĉ.

Cap. 20: Prof. G. Waringhien kaj R. Haupenthal verkis 20.1; mate- rialo disponigita de IEMW servis kiel bazo por verkado de 20.3; en la kompilado de 20.5 kunhelpis f-ino Marianne Vermaas; Jean Thierry liveris la manuskripton por 20.7.

Cap. 21: La aŭtoro dankas la estiĝon de la nun publikigita versio al la disponigo de informoj kaj konsiloj de multaj personoj, el kiuj estu menciitaj la jenaj: Isaj Dratvver, Marinko Gjivoje, Kobajaŝi cukasa, Kurisu kei, Prof. I. Lapenna, t Prof. Lucien Laurat, Mijake ŝihej, Miyamoto masao, t Nikolaj Rytjkov, t Hermann Theobald, D-ro Hj. Unger, L. Zaleski-Zamenhof. Helpis ankaŭ institucioj, inter kiuj Bundesarchiv Koblenz, Institute of Contemporary History (London) kaj Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam).

Persona indekso: Tazio Carlevaro.

Tema indekso: Henri Vatre.

Tuta Verko: Aparte menciinda estas la tre valora kontribuo de Henri Vatre, kiu, aldone al la tema indekso, plej atente tralegis la unuajn presprovaĵojn kaj helpis forigi, krom tajpaj, ankaŭ plurajn erarojn pri faktoj en diversaj partoj de la libro. Siavice, Simo Milo- jeviĉ multe helpis al la teknika redaktoro per konsiloj kaj sugestoj. La presprovaĵojn korektis ne nur la aŭtoroj kaj la sekretariino de CED Lj. Lapenna, sed ankaŭ, tre konscience, Robert Moerbeek, oficisto de la CO de UEA.

ENHAVTABELO

Nomaro de Kunlaborintoj v

Antaŭparolo xxv

UNUA PARTO Esperanto kiel Solvo de la Lingva Demando en Mondaj Kadroj

ĈAPITRO 1 La Lingva Problemo en Internaciaj Rilatoj

KONCIZA HISTORIA TRARIGARDO 3

Enkondukaj Rimarkoj 3

La Latina kaj Franca Precedencoj 5

Angla-Franca Kunregado en la Ligo de Nacioj ... 8

NUNA SITUACIO 9

Oficialaj kaj Laboraj Lingvoj 9

Plia Komplikiĝo de la Problemo 11

DIVERSAJ ASPEKTOJ 15Teknike-Lingva Aspekto 15

Socia Aspekto 16

Psikologia Aspekto 19

Jura-Politika Aspekto 19

Ekonomia Aspekto 20

SOLVO 24

ESENCA BIBLIOGRAFIO 27

ĈAPITRO 2 La Internacia Lingvo (Esperanto)

FAKTOROJ INFLUANTAJ LA LINGVO-EVOLUON 28

Lingvo kiel Socia Fenomeno 28

Diferencigaj Faktoroj 29

Unuecigaj Faktoroj 32

Evolutendenco 34

EKESTO DE LA INTERNACIA LINGVO .... 35

STRUKTURO KAJ VALORO 36

Deveno 36

Internacieco 38

Socia Portanto 41

EVOLUO 42

ESENCA BIBLIOGRAFIO 44

ĈAPITRO 3 La Esperanta Kulturo

KULTURO KAJ TRADICIO 45

KOLONOJ DE LA ESPERANTA KULTURO ... 46

Enkonduko 46

Organizita Movado 46

Esperanta Libraro 47

Esperantaj Eldonejoj 48

Esperantaj Bibliotekoj 51

Belartaj Konkursoj 52

Kulturaj Centroj 53

Lingvaj Institucioj: La Akademio 53

Esperantologia Literaturo 54

DE SKRIBA AL PAROLATA LINGVO 58

Signifo de la Parola Kulturo 58

Faktoroj 59

ESENCA BIBLIOGRAFIO 64

ĈAPITRO 4 Instruado de Esperanto

ENKONDUKO 65

ŜLOSILOJ 67

LERNOLIBROJ KAJ INSTRUAJ HELPILOJ ... 67

Nacilingvaj Lernolibroj 68

Internaciaj Lernolibroj 70

Libroj por Superaj Kursoj kaj Instruistoj 72

Helpaj Instruaj Rimedoj 74

Postredakta Noto 77

INSTRUMETODOJ 77

EKSTERLERNEJA INSTRUIĜO 80

Memlernantoj 80

Kursoj de Esperanto-Societoj 81

Aliaj Kursoj 82

LERNEJOJ KAJ UNIVERSITATOJ 83

Agadoj en Lernejaj Medioj 83

Antaŭ la Dua Mondmilito 83

Postmilita Periodo 85

Juraj Eblecoj por Instruado de Esperanto 93

Lernejoj kun Esperanto kiel Studobjekto 98

Universitatoj 103

Konkludaj Rimarkoj 108

ESENCA BIBLIOGRAFIO 109

DUA PARTO Literaturo

ĈAPITRO 5 Karakterizoj de la Esperanta Literaturo

ESPERANTO KAJ LITERATURO 113

ESENCAJ TRAJTOJ 115

Enkonduko 115

Literaturscienca Studo pri Originalaj Esperanto-

Verkistoj 118

Generalaj Karakterizoj de la Esperanta Literaturo . . 119

ESENCA BIBLIOGRAFIO 121

ĈAPITRO 6 Originala Beletro

LA MONDLINGVA SITUACIO INTER 1850 KAJ

1887 122

Mondlingvaj Provoj 122

Volapiik 123

SOCIA KAJ HEJMA MEDIO DE L.L. ZAMENHOF 124

UNUAJ LINGVAJ PROVOJ 125

APERO DE LA „UNUA LIBRO" 126

L.L. ZAMENHOF: VERKARO KAJ SIGNIFO . . 127

Unuaj Verkoj 127

Instruaj Verkoj 127

Tradukaj Verkoj 128

Originalaj Poemoj 130

Originalaj Eseoj 130

Oratoraĵoj 130

Gazetartikoloj kaj Leteroj 131

Kolektitaj Verkoj 131

ORIGINALA BELETRO 1887-1918 131

Enkonduko 131

La Unuaj Komunaj Verkoj 132

La Poeziaj Skoloj de la Unua Periodo 132

La Prozaj Skoloj de la Unua Periodo 137

La Originala Teatro dum la Unua Periodo 143

Konkludaj Verkoj 144

ORIGINALA BELETRO 1919-1945 144

Poezio 144

Prozo 156

Teatro 164

Kulture Gravaj Verkistoj 166

ORIGINALA BELETRO 1945-1972 167

Poezio 167

Prozo 179

Teatro 184

Satiraj Verkistoj 185

Kulture Gravaj Verkistoj 186

ESENCA BIBLIOGRAFIO 188

ĈAPITRO 7 Traduka Beletro

ENKONDUKO 190

ĈEFAJ VERKOJ (alfabete laŭ lingvoj) 192

ANTOLOGIOJ DE TRADUKOJ 236

Enkonduko 236

La Unua Periodo 237

La Dua Periodo 238

La Tria Periodo 240

ESPERANTO KIEL FONTO-LINGVO 241

Scienca Literaturo 241

Beletro 242

Resume 244ESPERANTO KIEL PONTO-LINGVO . . . . . 245

ESENCA BIBLIOGRAFIO 248

ĈAPITRO 8 Scienca, Popularscienca kaj Faka Literaturo

ESPERANTO KAJ SCIENCO 249

La Lingva Problemo en la Scienco 249

Valoro de Esperanto por la Scienco 250

ESPERANTO KIEL RESUMLINGVO EN

SCIENCAJ ELDONAĴOJ 252

VERKOJ LAŬ FAKOJ 254

Filozofio 254

Teologio kaj Religio 255

Religia Literaturo 256

Pacismo 260

Socialismo 262

Ekzaktaj Sciencoj kaj Naturaj Sciencoj 265

Sociaj Sciencoj 269

Arto 275

Kuirarto 276

Filatelo 276

Stenografio 276

Biografioj 277

ESENCA BIBLIOGRAFIO 279

ĈAPITRO 9 Fakaj Terminaroj

ĜENERALA PRISKRIBO 280

La Fakterminologia Lingvoproblemo 280

Tutmonda Fakterminologia Situacio 280

Historia Skizo de la Fakterminologio en Esperanto . . 281

Strukturo de la Terminaroj 281

Scienca Signifo de la Fakterminologio 281

KATALOGO DE ĈEFAJ TERMINAROJ .... 283 xii9.3 ESENCA BIBLIOGRAFIO 292

ĈAPITRO 10

Periodaĵoj

10 1 PERIODAĴOJ KUN ĜENERALINFORMA

ENHAVO 293

Komenciĝo de la Movado 293

Ĝis la Unua Mondmilito 295

La Intermilita Epoko 295

Post la Dua Mondmilito 295

ĈEFAJ LANDAJ ORGANOJ 297

Historia Skizo 297

Hodiaŭa Situacio 298

KULTURAJ REVUOJ 298

Ĝis la Unua Mondmilito 298

Intermilite 300

Post la Dua Mondmilito 300

POLITIKAJ PERIODAĴOJ 302

Historia Trarigardo 302

Hodiaŭa Situacio 304

FAKAJ PERIODAĴOJ 304

Ĝeneralaj Trajtoj 304

Scienco kaj Tekniko 305

Fotografia Optiko 305

Kemio 305

Bibliologio 305

Geografio 305

Astronomio kaj Natursciencoj 305

Fervojistaj Aferoj 306

Juro 306

Ĵurnalismaj Aferoj 306

Pedagogio 306

Medicino 306

Gepatroj kaj Infanoj 306

Turismo kaj Aŭtomobilismo 306

Studentaj Aferoj 308

Kolektantoj 308

Esperantologio, Lingvistiko, Bibliografio 308

Religio kaj Teologio 308

RESUMAJ STATISTIKOJ 309

Historio kaj Generalaj Faktoj 309

Hodiaŭa Situacio 309

JARLIBROJ KAJ ADRESAROJ 310

ESENCA BIBLIOGRAFIO 310

TRIA PARTO En Servo de Kulturaj Interŝanĝoj, Praktikaj Celoj kaj Internacia Solidareco

ĈAPITRO 11 Formoj de Kulturaj Aplikoj

VASTECO DE LA KULTURA KAMPO 313

BELARTAJ KONKURSOJ 314

Origino kaj Nuna Organizo 314

Ĉefaj Atingoj 315

ORATORAJ KONKURSOJ 317

Origino kaj Nuna Organizo 317

Rezultoj 318

TEATRO 320

UnuaPeriodo (1896-1957) 320

DuaPeriodo (ekde 1957) 323

INTERNACIAJ ARTAJ FESTIVALOJ 326

Unua Internacia Arta Festivalo 326

Dua Internacia Arta Festivalo 328

Tria Internacia Arta Festivalo 329

Kvara Internacia Arta Festivalo 330FILMO 331

PUPTEATROJ 334

KURSOJ KAJ SEMINARIOJ SUR UNIVERSITATA

NIVELO 336

Internacia Somera Universitato (ISU) 336

Kursoj kaj Seminarioj 336

Gravaj Sporadaj Konferencoj 338

ALIAJ FORMOJ 340

Ĝeneralaj Kulturaj Aranĝoj 340

Prelegvojaĝoj 340

Sonbendaj Programoj kaj Personaj Kontaktoj . . . 342

ESENCA BIBLIOGRAFIO 343

ĈAPITRO 12 Uzo por Praktikaj Celoj

IOM PRI PRAGMATISMO 345

DELEGITA RETO 346

Origino 346

Organiza Strukturo 346

Servoj 348

RADIO 349

Komenciĝoj 349

Postmilita Periodo 349

KOMERCO KAJ INDUSTRIO 354

Konciza Historia Trarigardo 354

Nuna Situacio 357

MONDAJ EKSPOZICIOJ 358

TURISMO 360

Enkonduka Rimarko 360

Faldfolioj kaj Prospektoj 360

Gvidlibroj 361Periodaĵoj 361

Perspektivoj por la Estonteco 362

POŜTO-TELEGRAFO-TELEFONO (PTT) .... 363

Ĉefaj Historiaj Datoj 363

Poŝtmarkoj kaj Poŝtaj Stampoj 364

INTERNACIAJ FAKAJ INTERŜANĜOJ .... 365

PRAKTIKA HUMANECA LABORO 365

Unua Mondmilito 365

Dua Mondmilito 367

ESENCA BIBLIOGRAFIO 368

ĈAPITRO 13 Instrumento de Internacia Kompreniĝo

MEMEFIKO KAJ LAŬCELAJ AGADOJ .... 369

UNIVERSALAJ KONGRESOJ 373

Enkonduka Rimarko 373

Evoluo de la Organizaj Formoj 374

Nuntempa Strukturo 377

Celoj kaj Laboro 380

Labora Parto 383

Kulturaj Aranĝoj 386

Distraj kaj Aliaj Eventoj 387

Deklaracioj kaj Rezolucioj 387

Deklaracioj 387

Rezolucioj 388

Nombro 390

Signifo 392

ALIAJ INTERNACIAJ KONGRESOJ,

KONFERENCOJ KAJ RENKONTIĜOJ .... 394

POR HOMAJ RAJTOJ KAJ INTERNACIA

KUNLABORO 396

Konstantaj Agadoj 396

Mondaj Kampanjoj por Homaj Rajtoj 398Jaro de Internacia Kunlaboro (JIK) 403

Konkludo 408

UEA KANDIDATO POR LA NOBEL-PACPREMIO . 408

ESENCA BIBLIOGRAFIO 410

KVARA PARTO Historio kaj Nuntempa Organizo de la Esperanto-Movado

ĈAPITRO 14 Analiza Skizo pri la Historio de la Monda Organizo

ENKONDUKO 413

SURVOJE AL INTERNACIA ORGANIZIĜO

(1888-1908) 414

Unuaj Lokaj Societoj kaj Internaciaj Kontaktoj . . . 414

Franca aŭ Propaganda Periodo 416

La Unua UK (1905) kaj la Deklaracio de Bulonjo . . 417

Ido-Skismo kaj Stabiliĝo de Esperanto 422

MONDAJ ORGANIZAĴOJ (1908-1947) 424

Fondo de Universala Esperanto-Asocio 424

Pliaj Organizaj Bataloj 426

La Unua Mondmilito kaj la Postmilita Periodo . . . 430

Krizo kaj Degenero de UEA 435

Fondo de Internacia Esperanto-Ligo: Organiza Dueco . 439

UNUECA UEA SUR NOVA BAZO 442

ESENCA BIBLIOGRAFIO 444

ĈAPITRO 15 Landaj Organizaĵoj por Disvastigo de Esperanto

ENKONDUKAJ RIMARKOJ 447

LANDAJ ASOCIOJ ALIĜINTAJ AL UEA (alfabete

laŭ landoj) 448

LANDAJ ASOCIOJ AŬ INSTANCOJ

NEALIĜINTAJ AL UEA

(alfabete laŭ landoj) 490

ESPERANTO EN ALIAJ LANDOJ 503

BIBLIOGRAFIO 506

ĈAPITRO 16 Esperanto-Organizaĵoj por Fakaj kaj Specialaj Celoj

ENKONDUKAJ RIMARKOJ 508

FAKAJ ASOCIOJ ALIĜINTAJ AL UEA .... 509

Internacia Fervojista Esperanto-Federacio (IFEF) . . 509

Internacia Esperanto-Asocio de Juristoj (IEAJ) . . 510

Internacia Scienca Asocio Esperantista (ISAE) . . . 512

ORGANIZAĴOJ KUNLABORANTAJ KUN UEA . 513

Neŭtralaj Fakaj Asocioj (alfabete laŭ fakoj) .... 513

Neneŭtralaj Organizajoj 525

ALIAJ SPECIALIGITAJ ORGANIZAĴOJ .... 527

BIBLIOGRAFIO 533

ĈAPITRO 17 Tutmonda Esperantista Junulara Organizo

KONTRIBUOJ DE LA JUNULARO AL LA

PROGRESIGO DE ESPERANTO 534

TUTMONDA JUNULAR-ORGANIZO 535

TEJO KIEL JUNULARA SEKCIO DE UEA ... 536

Nova Organiza Strukturo 536

Unuaj Paŝoj al Vera Tutmondeco 538

„Jaro de la Junularo" 539

Kvin Jaroj de Sukcesoj kaj Deficito 540

Deklaracio de Tyreso 542

Interna Fortikiĝo 545 17.4 ESENCA BIBLIOGRAFIO 547

ĈAPITRO 18 Konstruado de Moderna UEA (1948-1973)

ENKONDUKAJ RIMARKOJ 548

BAZAJ KONCEPTOJ 553

Universaleco kaj Neŭtraleco 553

Apliko al la Lingvo 553

Apliko al Universala Esperanto-Asocio 556

Unueco en Diverseco 561

Kunligiteco kaj Interdependeco 569

Demokrateco kaj Memdisciplino 571

Celoj kaj Rimedoj 580

Sintezo de Kontrastoj 584

ORGANIZAJ DEMANDOJ 584

Reformoj de 1954-1956 584

Domo de UEA 592

Planado 596

Komenciĝoj 596

Celoj kaj Karaktero 600

Bazaj Programoj 602

Okazaj Planoj -.605

Tuteco de la Organiza Kadro 608

TRAJTOJ DE LA NUNA STRUKTURO .... 609

Konsisto (Membreco) 609

Landaj Asocioj 609

Fakaj Asocioj 610

Individuaj Membroj 611

Honoraj Prezidantoj kaj Honoraj Membroj .... 612

Membroj de la Honora Patrona Komitato 612

Organoj 613

Komitato 613

Estraro 614

Centra Oficejo 619

Kontrola Komitato 619

Komisionoj kaj Komisiitoj 619Delegitoj 620 18.4.3 Institucioj kaj Centroj 620

ĈEFAJ AGADOJ 621

Tri Starpunktoj 621

Sistema Grupigo 621

Kronologia Sinsekvo 623

Komento 629

FINANCA FORTIKIĜO 629

RESUMA TABELA TRARIGARDO 632

KONKLUDA RIMARKO 632

ESENCA BIBLIOGRAFIO 634

ĈAPITRO 19 Laborista Esperanto-Movado

ANTAŬ LA UNUA MONDMILITO 635

Esperanto kaj Laboristoj 635

Unuaj Organizaj Provoj 637

Projektoj de Internacia Organizaĵo 638

LA INTERMILITA PERIODO 639

Sekvoj de la Milito 639

Ideoj de Lanti 640

Fondo de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) ... 641

Disfloro de SAT 644

SEU kontraŭ SAT 646

Skismo en la Laborista Esperanto-Movado .... 647

De la Epizodo de ESKI ĝis la Tragedio de IPE ... 649

Persekutoj 652

Retiriĝo de Lanti 653

POSTMILITA EVOLUO DE SAT 655

Reaktiviĝo kaj Ekstagnado 655

SATkajUEA . 656

Nuna Situacio de SAT 657KONKLUDO KAJ PERSPEKTIVOJ 660 19.5 BIBLIOGRAFIO 661

ĈAPITRO 20 Institucioj

AKADEMIO DE ESPERANTO 664

Unua Periodo 664

Dua Periodo 667

CENTRO DE ESPLORO KAJ DOKUMENTADO

PRI LA MONDA LINGVO-PROBLEMO (CED) . 669

Fondiĝo 669

Celo kaj Organizo 670

Studoj kaj Dokumenta Materialo 672

Publikaĵoj 673

Aliaj Laboroj 677

INTERNACIA ESPERANTO-MUZEO KAJ

BIBLIOTEKOJ 678

Unuaj Iniciatoj 678

Starigo de Internacia Esperanto-Muzeo en VVien

(IEMW) 679

Aliaj Bibliotekoj 680

Katalogoj 680

INTERNACIA SOMERA UNIVERSITATO (ISU) . 681

Komenciĝoj kaj Nuna Organizo 681

Lekcioj en Tri Branĉoj 682

INSTITUCIO HODLER 68 685

Fondiĝo kaj Principoj 685

Rezultoj 686

INSTITUTO POR ESPERANTO EN KOMERCO

KAJ INDUSTRIO (EKI) 687

Fondiĝo kaj Celoj 687

Organiza Strukturo 688

Agadoj 688

Grava Postredakta Noto 690

KULTURA ASOCIO DE LA KASTELO

GRESILLON 691

Fondiĝo kaj Celoj 691

Organiza Strukturo 692

Ĉefaj Rezultoj 693

ESENCA BIBLIOGRAFIO 693

KVINA PARTO Atakoj kaj Apogoj

ĈAPITRO 21 Persekutoj kontraŭ la Internacia Lingvo

ENKONDUKO 697

UNUAJ KONTRAŬAGOJ 698

„LINGVO DE JUDOJ KAJ KOMUNISTOJ" ... 702

Esperanto en la Tria Regno 702

Persekutoj en Landoj sub Nazigermana Influo . . . 706

La Strategio de Heydrich 707

Persekutoj en Hispanio, Portugalio kaj Jugoslavio . . 710

Rolo de Antisemitismo 714

Persekutoj en Ĉinio kaj Japanio 714

Esperantistoj kontraŭ Esperantistoj 718

„LINGVO DE CIONISTOJ KAJ KOSMOPOLITOJ" 720

Pereo de Esperanto en Soveta Unio 720

Socialismo kaj Lingvo Internacia 723

Esperantistoj en la Granda Purigo 730

Granda Silento en Orienta Eŭropo 734

Stalin kontraŭ Marr 737

La Bezonoj de la Nuntempo 739

Reviviĝo de la Movado 742

KONKLUDOJ 745

BIBLIOGRAFIO 746

ĈAPITRO 22

La Demando de Komuna Lingvo antaŭ Internaciaj Institucioj

ENKONDUKA RIMARKO 748

LIGO DE NACIOJ (1920-1925) 748

Ĉefa Celo kaj Lingva Obstaklo 748

Propono al la Unua Asembleo 749

Renovigo de la Propono al la Dua Asembleo . . . . 750

Tria Asembleo: Akcepto de la Raporto de la

Sekretariato 752

Komisiono pri Intelekta Kunlaborado 755

Kvara kaj Kvina Asembleoj: Esperanto Klara Lingvo en

Telegrafio 758

UNUIĜINTAJ NACIOJ KAJ UNESKO (1950-1954) 760

Peticio Favore al Esperanto 760

Sepa Sesio de la Ĝenerala Konferenco (1952) ... 761

Preparlaboroj de la Sekretariato kaj de UEA

(1952-1954) 765

Oka Sesio de la Ĝenerala Konferenco (1954). ... 767

Signifo de la Decidoj kaj Iliaj Sekvoj 773

PROPONO AL UNUIĜINTAJ NACIOJ 778

Origino 778

Amasa Apogo 779

Transdono al la Sekretariato de UN 781

Memorando al UN kaj Ŝtatoj-Membroj 784

Sekvoj kaj Signifo 787

ESENCA BIBLIOGRAFIO 791

SESA PARTO Perspektivoj por la Estonteco

ĈAPITRO 23 Esencaj Antaŭkondiĉoj por Rapidigi la Progreson

23.1 MADRIDAJ TEZOJ 795 23 2 SPONTANECO KAJ SIGNIFO DE ORGANIZITA

LABORO 796

Neceso Difini la Rolon 796

Konkludo 801

Ĝenerala Bibliografio 803

Listo de Mallongigoj 805

Indekso de Personoj 809

Indekso de Temoj

ANTAŬPAROLO

(i) Origino kaj Titolo. — Se ne ekzistus la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri la Monda Lingvo-Problemo (CED), la nuna im- pona volumo — plia rezulto de multjara laboro — tutcerte ne povus aperi. Tial estus normale dediĉi la unuan parton de la Antaŭparolo al tiu ĉi institucio de Universala Esperanto-Asocio, sen kiu la moder- na Esperanto-Movado ne plu estas imagebla. Tamen, ĉar la strukturo, agadoj kaj atingoj de CED estas aparte pritraktitaj en Ĉap. 20.2, ĉi tie estu unuavice donitaj kelkaj informoj pri la origino de la verko mem kaj pri ĝia titolo.

Komence de 1954 la norvega parlamentano Carl Henry proponis al la Nobel-Komitato de la Norvega Parlamento, ke UEA ricevu la Nobel-Premion por la Paco (v. detalojn en Cap. 13.5). La ideo kandi- datigi la Asocion estis maturiĝinta jam en 1952, sed la propono ne povis esti prezentita, antaŭ ol estis kolektitaj ĉiuj faktoj pri UEA. Sekve la Estraro de UEA komisiis la subskribinton kolekti le necesan materialon kaj redakti la dokumentaron. Dum la laboro montriĝis necese pritrakti ne nur la historion kaj la tiaman staton de la Espe- ranto-Movado ĝenerale kaj de UEA aparte, sed ankaŭ la radikojn mem de la interlingva problemo kaj de ĝiaj diversaj aspektoj. La tasko estis plenumita en kelkaj monatoj, kaj parlamentano Carl Henry povis apogi sian proponon per multaj faktoj.

Tamen, per tio ne finiĝis la rolo de la dokumentaro. Laŭ la vortoj de E. Malmgren, la tiama prezidanto de UEA, ,,la Estraro trovis ĝin tiel abunda kaj tiel valora, ke estis decidite aperigi ĝin en formo de libro". Eluzante kiel bazon la jam kolektitan materialon, la sub- skribinto verkis plurajn aldonajn partojn kaj finpretigis la manuskrip- ton. La 192-paĝa La Internacia Lingvo (Faktoj pri Esperanto) estis eldonita en 1954 kiel la unua libroforma verko de CED, sed partoj de ĝia enhavo estis efike utiligitaj, jam antaŭ la publikigo, por ellaborado de diversaj dokumentoj en ligo kun la Peticio al UN/Unesko favore al Esperanto (v. dctalojn en Ĉap. 22.3). Nun, precize post 20 jaroj, ape- ras ĝia granda filo kaj heredanto: Esperanto en Perspektivo.

La origina ideo estis publikigi duan, ĝisdatigitan kaj iom amplek- sigitan eldonon de La Internacia Lingvo (Faktoj pri Esperanto), jam delonge elĉerpita. Ju pli evoluis la laboro je la nuna verko, des pli evidentiĝis, ke tute ne povos temi pri dua eldono de la menciita libro, sed pri esence nova verko. Kvankam laŭ la celo kaj plej fur.damenta materialo origine bazita sur la antaŭa libro, tamen la nuna verko estas nova el ĉiuj aliaj vidpunktoj: novaj faktoj kaj aliaj materialoj, amplekso, interna strukturo. Necesis, do, trovi konvenan novan titolon. Post pluraj diskutoj en la redakta komitato, interkonsiliĝoj kun diver- saj kunlaborantoj, eĉ kun kolegoj en la Akademio, oni fine akceptis la titolon Esperanto en Perspektivo: Faktoj kaj Analizoj pri la Inter- nacia Lingvo. Gi plej bone spegulas la enhavon de la verko, ĉar Espe- ranto en ĝi estas metita en perspektivon: historian, rilate la rolon en la nuntempo kaj koncerne la estontecon.

Kvankam preskaŭ en ĉiu ĉapitro, depende de ĝia enhavo, estas ĵetita rigardo al la estonteco, nome al la verŝajna plua evoluo en la pritraktita sfero, tamen la Sesa Parto estas plene dediĉita al la perspektivoj por la estonteco. En ĝi estas koncize priparolitaj la esencaj antaŭkondiĉoj por rapidigi la progreson. En ĝi estas ankaŭ tuŝita Ia grava demando pri spontaneco kaj la signifo de organizita laboro.

(ii) Celo. — Same kiel La Internacia Lingvo, ankaŭ la nuna verko celas plenumi du ĉefajn taskojn.

Antaŭ ĉio ĝi celas prezenti al la uzantoj de la Internacia Lingvo, precipe al la pli junaj generacioj, la multflankajn aspektojn de la kompleksa interlingva problemo en la nuntempa mondo kaj la rezul- tojn atingitajn en la Internacia Lingvo kaj pere de ĝi en ĝia 87-jara ekzistado. Parto de la faktoj estas sufiĉe konataj. Pri aliaj scias nur limigita nombro da personoj. Pluraj tute ne estis publikigitaj ĝis nun. La ĉefa celo de la verko nepre postulis, ke oni prenu en konsideron ĉiujn tri kategoriojn. Tiamaniere la libro donas maksimume kom- pletan bildon pri la vere impona laboro jam farita kaj plu farata sur Ia kampo de la Internacia Lingvo. La faktojn, kiam ajn necese aŭ oportune, akompanas analizoj. CED esperas, ke ĉiu leganto ĉerpos el studado de la libro novan fidon je la grandaj valoroj de Esperanto kaj ricevos pli profundan konvinkon ne nur pri la jam realigita estanteco, sed ankaŭ pri la tre favora perspektivo por la estonteco de la Internacia Lingvo.

La dua celo, same grava, estas doni en la manojn de la aktivuloj novan instrumenton por efika agado en formo de taŭge ordigitaj faktoj kaj analizoj.

La Esperanto-organizaĵoj kaj ĉiu unuopulo, kiu laboras sur la kampo de informado aŭ alimaniere klopodas disvastigi la lingvon, trovos en la libro riĉan materialon por kunmetado de prelegoj, por verkado de artikoloj aŭ pli ampleksaj studoj, por dokumentado de proponoj al diversaj landaj aŭ internaciaj instancoj. La verko povas esti ankaŭ tradukita — ĉu komplete, ĉu nur parte — en naciajn lin- gvojn. Tial en ĝi troviĝas kelkaj sekcioj (ekzemple, pri la ekesto kaj strukturo de Esperanto), kiuj estas bone konataj kaj tial eble ne tre interesas la sciantojn de la lingvo, sed kiuj estas tre gravaj por objektiva informado en kiu ajn neinformita, duoninformita aŭ mis- informita medio. CED tre deziras, ke Esperanto en Perspektivo estu vaste utiligata ankaŭ por tiu celo. Gi, tamen, insiste petas, ke por ĉiu traduko, eĉ parta, kiun oni intencas publikigi en kiu ajn nacia lingvo, oni anticipe havigu konsenton. Interalie, tio estas la senco de la rezervitaj aŭtoraj rajtoj.

(iii) Enhavo kaj Strukturo. — La Enhavtabelo parolas per si mem. Necesas ĉi tie nur aldoni, ke, diference de La Internacia Lingvo, la nuna libro ne entenas ĉapitron kun opinioj pri la valoro kaj signifo de Esperanto. Tio estas ellasita, ĉar en 1970 CED eldonis la verkon de Mag. Isaj Dratwer Pri Internacia Lingvo dum Jarcentoj, kiu enhavas ĝuste tiajn dirojn de filozofoj, verkistoj, sciencistoj, filologoj kaj aliaj mondkonataj personoj. La manuskripto de la dua eldono, konsiderinde ampleksigita kaj ĝisdatigita, estas jam preta. Ĝi baldaŭ aperos kiel sekva eldonaĵo de CED. La tre valora verko de Mag. Dratwer devas esti rigardata ankaŭ kiel suplemento de tiu ĉi libro.

Plue, malgraŭ la amplekso, tamen la libro ne povas enhavi ĉiujn detalojn de ĉiu pritraktita demando. Tiajn pliajn detalojn oni trovos, se necese, en la verkoj aŭ dokumentoj menciitaj en la bibliografio, nome en la lasta subĉapitro de ĉiu ĉapitro rilate la temaron traktitan en ĝi.

Fine, necesas ne forgesi, ke Esperanto estas vivanta lingvo, daŭre evoluanta, ke ĝi senĉese riĉiĝas per nova enhavo kaj plu disvastiĝas. Kompreneble, CED sekvos la evoluon kaj daŭrigos publikigadi la rezultojn de siaj esploroj kaj studoj ĉu en formo de dokumentoj en la serio Dokumentaro de CED, ĉu en tiu de artikoloj en la periodaĵo La Monda Lingvo-Problemo. Per tiu agado CED intencas konstante kompletigadi la verkon.

La bazaj celoj de la verko determinis ĝian internan strukturon. Esperanto en Perspektivo prezentiĝas kiel unueca granda tuto, en kiu ĉiuj partoj, ĉapitroj kaj iliaj subĉapitroj, sekcioj aŭ, en pluraj kazoj, subsekcioj, estas kunligitaj. Aliflanke, ĉiu el la ses partoj estas per si mem unu tuto. En la plimulto de la kazoj ankaŭ la individuaj ĉapitroj aŭ subĉapitroj, eĉ unuopaj sekcioj de subĉapitroj, estas tiel kompletaj, ke ili povas preskaŭ senŝanĝe esti utiligataj por nacilingvaj tradukoj aŭ por aliaj celoj.

La interna strukturo estas simpla kaj klara: la unua cifero indikas ĉapitron (ekzemple, 2 ĉapitron 2); la dua cifero montras subĉapitron (2.1); la tria rilatas al sekcio de ĉapitro (2.1.2), dum la kvara al even- tuala subsekcio (2.1.2.1). Tiu sistemo de kvar subdividoj konsiderinde faciligas la orientiĝon en la amaso da materialo entenata en la libro. Krome, la referencoj de unu parto al alia estas precizaj. Tio estas des pli grava, ĉar neeviteble, eĉ intence — pro la prezentitaj celoj kaj strukturo — pluraj aferoj estas menciitaj aŭ traktitaj en diversaj lokoj, en iuj pli detale ol en aliaj. Kune kun la du indeksoj, la aplikita sistemo ebligas rapide trovi kaj eventuale kompletigi kiun ajn informon, unuflanke, sed samtempe konservas la sendependecon de la unuopaj partoj kaj subdividoj en la unueca tuto, aliflanke.

(iv) Nomoj. — Verkante kaj redaktante la manuskripton, la aŭto- roj frontis la konatajn malfacilaĵojn, kiujn kaŭzas la manko de ĝenerale akceptita solvo de la problemo de geografiaj nomoj. Ili klopodis sekvi mezan vojon inter formo kiel eble plej internacia kaj formo kiel eble plej proksima al la tradicia lingvouzo en Esperanto. Tio signifas, ke por landnomoj estas uzita la formo -io anstataŭ la finaĵo -ujo, sed, aliflanke, estas konservitaj ankaŭ formoj kiel Koreo, Vjetnamo, Israelo. La Akademio de Esperanto devos baldaŭ reko- mendi solvon por tiu demando, kiu fariĝas vere ĝena.

Por la urboj la aŭtoroj kutime uzis Esperantajn nomojn, se mont- riĝis, ke ili jam estas firme enradikiĝintaj. Kompreneble, en citaĵoj estas transskribita tiu formo, kiun uzis la aŭtoro de la originalo. La samo rilatas al bibliografiaj notoj. Krome, pro aliaj kaŭzoj (ekzemple, laŭvica listigo de multaj urboj kun establita kaj neestablita Esperanta nomo), en kelkaj kazoj estas uzita la nacilingva formo anstataŭ la Esperanta. Tial oni trovos Bolonjo kaj Bologna, Vieno kaj Wien, Parizo kaj Paris, ktp. Tiuj paralelaj formoj fakte ne kontraŭas unu la alian. Kiel en la naciaj lingvoj, ili estas akcepteblaj ankaŭ en Esperanto.

Alia grava problemo estas tiu de la forte deviaj formoj de trans- skribado de personaj nomoj el ne-latinliteraj lingvoj, ekz. la japana. La aŭtoroj decidis principe uzi Esperantan transskribon, sed konservis tiun originalan formon, kiun la koncerna persono mem uzis (ekz. en siaj verkoj). Por ĉinaj nomoj estas uzita la sistemo aplikata en El Popola Ĉinio. Japanoj, Ĉinoj kaj Vjetnamanoj aperas, kun mal- multaj esceptoj, kun la familia nomo kiel la unua kaj kun minuskla persona nomo, ekz. Ossaka kenĵi, Maŭ zedong. Duoblaj familiaj nomoj, ekz. de Hispanoj, estas interligitaj per streketo: J. Regulo-Perez.

La nomoj de diversaj organizaĵoj kaj institucioj estas donitaj aŭ komplete, ofte kun la mallongigo en parentezoj, aŭ, se ili estas tre konataj, nur per la respektivaj mallongigoj: Universala Esperanto- Asocio (UEA) aŭ nur UEA; Unuiĝintaj Nacioj (UN) aŭ nur UN, ktp. Por faciligi la legadon kaj, precipe, eventualajn tradukojn, la kom- pletaj nomoj kelkfoje aperas ripete eĉ en la sama subdivido. Escepte, ĉefe por ebligi precizan identigon, la nomoj de organizaĵoj kaj insti- tucioj ekster la Esperanto-Movado estas donitaj en la koncernaj naciaj lingvoj kun Esperanta traduko. Listo de ĉiuj mallongigoj troviĝas sur la p. 805.

(v) Respondeco. — Apenaŭ necesas diri, ke dum la plurjara kun- laborado la aŭtoroj renkontis multajn problemojn. La ĉefaj fontis el la fakto, ke ĉiu el ili loĝas en alia lando kaj ke tial preskaŭ ĉio — ekde la unua plano de la verko kaj distribuo de la taskoj ĝis la korektado de la presprovaĵoj — devis esti traktata skribe. Krome, necesis korespondadi kun multnombraj kunlaborantoj en diversaj landoj. Aldone al la laboro por la verkado mem, por la redaktado de la tuto kaj de unuopaj partoj, inkluzive reredaktojn kaj transportojn de unuopaj partoj el unu ĉapitro en alian, tio siavice postulis amason da plia laboro. Nur de tempo al tempo, precipe en la lastaj stadioj, povis okazi komunaj kunsidoj inter la ĉefredaktoro, redaktoro kaj teknika redaktoro en la Centra Oficejo de UEA en Rotterdam.

Dank' al tiu intensa kunordiga agado kaj amika kunlaborado, kiun fortikigis multe da reciproka komprenemo, estis eble atingi maksi- muman unuecon ne nur rilate la fundamentan koncepton pri la verko, sed ankaŭ koncerne multnombrajn detalojn de la enhavo, formo kaj teknikaj aranĝoj.

Kiel indikas la subtitolo, la verko konsistas el faktoj kaj analizoj.

Por doni kiel eble plej precizajn informojn pri la faktoj, la aŭtoroj, interalie, abunde utiligis la materialojn, kiuj troviĝas en la arkivo de CED, en la Biblioteko Hodler de UEA kaj en la Internacia Espe- ranto-Muzeo en Wien (IEMW) — tiuj riĉaj fontoj de ĉiaspecaj sci- indaĵoj pri la Internacia Lingvo. La verko multon ŝuldas ankaŭ al la helpo de granda nombro da personoj, el kiuj parto apartenas al la regulaj kunlaborantoj de CED, dum la aliaj estis kuraĝigitaj kontribui en ligo kun la preparlaboroj de la dua eldono de Enciklopedio de Es- peranto, publikigota sub aŭspicio de CED. Tiu verko, redaktata de Ul- rich Lins kaj Reinhard Haupenthal, jam eniris en la eldonplanon de Stafeto (J. Regulo-Perez). Kvankam la manuskripto de Enciklopedio ne povos esti baldaŭ finpretigita, estas notinde kiom da helpo donis ĝiaj kunlaborantoj al la aŭtoroj de tiu ĉi libro. La nomoj de ĉiuj kun- laborintoj kun indikoj pri iliaj kontribuaĵoj aperas en la Nomaro de kunlaborintoj.

La aŭtoroj plej konscience ekzamenis tiun tutan grandegan mate- rialon, kribris ĝin atente, kontrolis la ĝustecon en ĉiuj dubaj kazoj kaj streĉis siajn fortojn por establi la veran staton per pliaj esploroj, se temis pri kontraŭdiraj informoj pri la sama evento. Oni, do, povas fidi, ke rezulte de tiu multjara laboro kaj harmonia kunlaborado inter la aŭtoroj kaj kun la kontribuintoj, en la verko estas objektive prezentitaj, kun maksimuma ĝusteco, ĉiuj iom gravaj faktoj pri la Internacia Lingvo. Se, tamen, enŝteliĝis iu eraro, oni bonvole prenu en konsideron, ke en libro entenanta milojn da informoj pri eventoj, faktoj, nomoj, titoloj, datoj, ciferoj, ktp., tio estas preskaŭ neevitebla. CED kun danko akceptos atentigojn pri eventualaj eraroj kaj certe korektos ilin en la sekva eldono de la verko aŭ, eble eĉ pli frue, ĉu en la dua eldono de Enciklopedio de Esperanto, ĉu en sia Dokumentaro.

Koncerne analizojn kaj interpretadon de faktoj, la afero prezenti- ĝas iom alie. Ci tie la subjektiva elemento ne povas ne manifestiĝi almenaŭ certagrade. Kompreneble, la plimulto de la analizoj postulis nenian diskuton, ĉar ili tuj reflektis la komunan opinion de la aŭtoroj. En la kazoj de iom grave diverĝaj starpunktoj, la subskribinto kiel ĉefredaktoro klopodis, en amikaj diskutoj kun la du kunaŭtoroj, pre- cipe kun Ulrich Lins, forigi la malsamecojn. Rezulte, multaj pliaj analizoj kaj interpretadoj spegulas harmoniigitan komunan pozicion. Restas, tamen, kelkaj eventoj, kiujn la subskribinto interpretas iom alie, ol tion faris unu aŭ la alia el la du kunaŭtoroj en siaj respektivaj partoj, sed li neniel deziris altrudi sian opinion. Cetere, ĉiu leganto povos mem juĝi kaj formi sian propran opinion.

Esence la sama principo estas aplikita al tute alia demando, nome al tiu de la stilo. Ankaŭ stilo estas pure persona afero, kaj tial ĉiu el la aŭtoroj konservis sian propran esprimmanieron. En pluraj lokoj de la manuskripto estis reformulitaj nur tiuj stilaj malglataĵoj, kiuj eble estus povintaj nebuligi la sencon aŭ eĉ kaŭzi miskomprenojn, se ili estus aperintaj netuŝite.

Konklude:

Kvankam la libro estas rezulto de komuna laboro de la verkintoj kaj de multnombraj kunlaborintoj, tamen ĉiu el la aŭtoroj plene respondecas pri la enhavo kaj stilo nur de tiuj ĉapitroj aŭ subdividoj, kiujn li mem verkis aŭ finredaktis. Krome, la ĉefredaktoro kune kun la redaktoro respondecas pri la interna strukturo kaj redaktado de la tuta verko; la teknika redaktoro estas respondeca pri la teknikaj aranĝoj kaj ilustraĵoj, kaj la kompilintoj de la indeksoj pri siaj respektivaj partoj.

(vi) Finredakto. — La verko estis finredaktita la 30-an de junio 1972 dum kunsido en la Centra Oficejo de UEA, sed la ĉapitroj 5 ĝis 13 estis finredaktitaj nur en aprilo 1973, dum la ĉapitroj 18 kaj 20 estis verkitaj en oktobro-novembro de la sama jaro. Tuj poste ko- menciĝis la kompostado. Pro la translokiĝo de la presejo kaj kelkaj aliaj teknikaj malfacilaĵoj, la kompostada laboro, per si mem tre longdaŭra pro la amplekso kaj karaktero de la verko, bedaŭrinde longiĝis iom pli ol normale necese por tia granda libro. Tio postulis ĝisdatigojn en pluraj ĉapitroj aŭ aliaj subdividoj en la stadio de kompostado. Eĉ post la enpaĝigo, sed antaŭ la presigo, la aŭtoroj ĝis- datigadis la enhavon absolute ĝis la lasta momento, sed en tiaj kazoj per reverkado de partetoj, ĉar la nombro de linioj devis resti la sama, kiel en la antaŭa, jam enpaĝigita teksto. Okazis ankaŭ, ke ĝisdatigo pri iu afero menciita en du aŭ pluraj lokoj povis esti farita en iu parto de la libro, troviĝanta ankoraŭ en stadio de kompostado, sed ne plu en alia, jam presita.

Dank' al tiuj pliaj fortostreĉoj, la verko estas maksimume ĝisdata,

kvankam ĝi aperas sufiĉe longe post la tago de la finredakto.

★

Fine, ne nur kiel prezidanto de UEA kaj honorofica direktoro de CED, sed ankaŭ persone, la subskribinto esprimas tutkoran dankon al la kunaŭtoroj, al la teknika redaktoro, al ĉiuj kontribuintoj, al la regulaj kunlaborantoj de CED, al ĝia sindediĉa sekretariino kaj al la multnombraj apogantoj, kiuj diversmaniere, inkluzive financan sub- tenadon al CED ekde ĝia fondiĝo, helpis en kiu ajn formo la laboron de tiu ĉi institucio kaj tiel ebligis la publikigon de la verko.

Interpretante la pensojn kaj sentojn de la kunaŭtoroj kaj de kunlaborintoj, la subskribinto esprimas la esperon, ke Esperanto en Perspektivo estos ne sole interesa legaĵo, plurloke eĉ streĉa, sed ankaŭ, multe pli grave, plia valora kontribuo de CED al plua sukcesa dis- vastigado de la Internacia Lingvo ĉie en la mondo. La realigo de tiu espero abunde kompensos la multan laboron kaj grandan sindonon, kiujn la verko entenas.

En Londono la 4-an de februaro 1974. I.L.

UNUA PARTO

ESPERANTO KIEL SOLVO DE LA LINGVA DEMANDO EN MONDAJ KADROJ

ĈAPITRO 1

LA LINGVA PROBLEMO EN INTERNACIAJ RILATOJ

1.1 KONCIZA HISTORIA TRARIGARDO

1.1.1 Enkondukaj Rimarkoj

Tra la tuta historio de la homaro, ekde 'la momento kiam du triboj de malsamaj lingvoj ekkontaktis en kiu ajn senco, la lingvaj m(aIfacilaĵoj ne povis ne sentiĝi kiel unu el la ĉefaj obstakloj al reciproka rilatado.

Lasante flanke la primitivan formon de komunikado per gestoj — kaj ankaŭ en nia nuna civilizita mondo eĉ alte edukitaj personoj estas ofte deviglataj en fremdaj lingvaj medioj uzi gestojn por es- primi la plej elementajn bezonojn ekde malsato kaj soifo ĝis laceco kaj dormemo — la malfacilaĵo estis solvata, almenaŭ parte, alima- niere. En diversaj historiaj epokoj, sub la influo de samtempaj politikaj kaj kulturai faktoroj, jen unu jen alia lingvo estis uzata kiel lingvo de oficialaj rilatoj aŭ kiel Ungua franca, kaj utiligata, ofte dum longaj periodoj kaj sur vastaj teritorioj, kiel helpa rimedo de komunikado inter parolantoj de malsamaj lingvoj kaj dialek- toj \

La ĉina literatura (skriba) lingvo, ekzemple, ludis dum jarcentoj tian rolon kaj plenumas ĝin ĉiam pli efike en niaj tagoj. La greka kokie, kiu rezultis el miksaĵo de grekaj lingvoj kaj diialektoj, sed

1. A. Meillet kaj M. Cohen prave diris en sia fama verko Les hangues du Monde (Paris 1952), ke ne estas eble trovi konvenan kriterion por distingi inter lingvo, dialekto kaj loka parolformo.

estis ĉefe bazita sur la atika kaj ionia, fariĝis sub Aleiksandro la Granda (356-324 a.K.) la oficiala lingvo en la landoj konkeritaj de liaj armeoj. Poste ĝi estis uzata dum multaj jarcentoj kiel komuna helpa lingvo super multnombraj regionaj kaj lokaj dialek- toj de Adriatiko ĝis profunde en Azio, de Norda Afriko ĝis la marbordaj regionoj de la Nigra Maro. La greka estis oficiala en la orienta parto de la Romia Imperio kaj poste en Bizanco. La latina havis ankoraŭ pli elstaran jx>zicion. Origine la lingvo de Latio (Latium), ĝi daŭre riĉiĝadis per elementoj el lingvoj de la venkitaj gentoj. E1 Romo ĝi etendiĝis al najbaraj teritorioj, poste superregis la aliajn lingvojn de Italio, kaj fine, portata de la romiaj legioj, konkeris la plej grandan parton de la Okcidenta Mondo en tiu epoko. Sennombraj lingvoj kaj dialektoj estis uzataj sur tiu vasta, seninterrompa surfaco de la terglobo, sed super ili troviĝis la oficiala latina: la lingvo de la armeo, administrado kaj juro, de kulturo kaj komerco por la intergentaj rilatoj en la kadro de la Imperio. Kiam en ia 5-a jc. la Okcidenta Imperio disfalis sub la venkaj batoj de la invadintoj, ĉesis ankaŭ la funkcio de la latina kiel oficiala ŝtata lingvo, sed la lingvo mem ne malaperis. En formo de la mezepoka latina ĝi estis plue uzata kiel komunia lingvo de la privilegiitaj klasoj de feŭda Eŭropo. Ĝi estis la lingvo de la nobelaro, de la eklezio, de la scienco, kulturo kaj diplomatio.

En diversaj historiaj periodoj kaj mondopartoj ankaŭ aliaj ling- voj — ekzemple la asiria, persa, araba, turka, hispana, portugala, angla, franca, rusa, germana, itala, nederlanda — havis aŭ plue plenumas similan helpan funkcion.

Ĉiam la koncernaj lingvoj estis aŭ estas apogataj de difinita politika potenco, bazita kutime sur kruda armita forto, sed ne malofte ligita ankaŭ al ekonomia dinamismo kaj al ikultura eks- pansio. La fakto, ke lingvoj de malsamaj familioj konstante, dum la tuta historio, akiradis kaj perdadis tiun privilegian pozicion, montras klare, ke ilia interna strukturo havas per si mem nenian decidan signifon en tiu ĉi procezo. Principe, kiu ajn lingvo povas ludi tiun rolon aŭ esti relative rapide evoluigita kaj adaptita por ĝin plenumi, kiel pruvas, interalie, ankaŭ la nuntempa konscia kreado kaj evoluigado de komunaj normaj lingvoj en diversaj novaj ŝtatoj, ekzemple en Israelo, Indonezio aŭ S.R. Makedonio (Jugoslavio).

Ŝajnas utile akcenti, ke, ĝenerale parolante, la oficiallaj ŝtataj lingvoj estis kaj estas uziataj ĉefe en la limoj de la konoernaj regnoj, kaj multe malpli, eĉ en la kazo de la t.n. „grandaj lingvoj", ekster tiuj kadroj, unuavice en la sferoj de ekonomia, politika kaj kultura influo <ie la respektivaj potencoj. Tio ne estas menciita por malgravigi ilian signifon. E1 vidpunkto de kulturaj interŝanĝoj kaj komunikado, la komunaj helpaj lingvoj estis kaj restas utilaj, sed nur en difinitaj mondopartoj kaj ankaŭ tiam, en tre multaj kazoj, sole por malvastaj sociaj tavoloj. Oni eĉ povas diri, ke en la pasinteco, kiam la internaciaj rilatoj en monda skalo praktike ne ekzistis, aŭ poste, kiiam ili nur komenois evolui, tiuj oi lingvoj kontentigadis la samtempajn limigitajn bezonojn de komunikado. En Eŭropo la situacio esence ŝanĝiĝis post la malapero de la latina kaj la formiĝo de unuecaj naciaj 'literaturaj lingvoj — en kelkaj regionoj jam tre frue, en aliaj multe pld poste — en ligo kun la malintegriĝo de feŭdismo kaj la paralela kreiĝo de la nacioj kaj de modemaj naciaj ŝtatoj aŭ multnaciaj federacioj. La lingva problemo fariĝis ekstreme grava en la epoko, kiun ni mem travivas, kaj ĝi plue akriĝas de jaro al jaro. J. L. Vives vizie antaŭvidis la nunan situacion, kiam li skribis en sia verko De disciplinis en 1532:

„Estus feliĉo, se ekzistus unusola lingvo, kiun povus utiligi ĉiuj

popoloj.... La latina malaperos; tiam ekregos granda konfuzo en ĉiuj

sciencoj, kaj la popoloj vivos en profunda izoliteco "

1.1.2 La Latina kaj Franca Precedencoj

E1 vidpunkto de internaciaj rilatoj en Eŭropo la mezepoka la- tina havis tute speciaŭan signdfon. Gi estis en la komenco la sola lingvo, kiun oni scipovis skribi, ĉar nur poste la franca, hispana, itala, Јingla kaj aliaj lingvoj ricevis literaturan formon. Interalie, la ilatina estis la lingvO' de diplomatio kaj ĝi estis uzata ne nur sikribe, sed ankaŭ parole, kiam ajn la partioj ne konis la lingvojn unu de la alia.

La grandaj ŝanĝoj en la ekonomia, socia kaj politika strukturo de Eŭropo, rapidigitaj per la malkovro de Ameriko, reflektiĝis ankaŭ en la spirita vivo de la tiama mondo, kaj la pozicioj de la latina komencis ŝan- celiĝi. Komence de la 16-a jc. la Reformacio donis al ĝi fortan baton en la eklezio, dum la anstataŭigo de la feŭdisma disromplteco per grandaj unuecaj centralismaj ŝtatoj kaŭzis ĝian laŭgradan malaperadon el diplomatio kaj ĝenerale desur la scenejo de internaciaj rilatoj. Post la Traktatoj de Vestfalio (1648) komenciĝis la descendo de tiu ldngvo kaj la ascendo de la franca. En Vestfalio la diplomatoj ja povis ankoraŭ kompreni la latinan, sed multaj ne plu kapablis ĝin paroli. En Rastatt (1714) kelkaj reprezentantoj jam devis utiligi la servojn de interpretistoj por interkompreniĝi. Oni ankaŭ komenois prononci la lingvon en malsamaj manieroj, kio siavice kontribuis al finiĝo de ĝia rolo kiel internacia instrumento de

komunikado.

Dum la tuta 18-a jc. la franca havis ĉiam pli grandajn sukcesojn. En Ruslando jam Petro la Granda favoris kaj uzis tiun lingvon. Katarina la Dua entreprenis veran kampanjon por francigi la regantajn tavolojn de sia Imperio. Tuta armeo da instruistoj de la franca lingvo, da francaj artistoj kaj teknikistoj invadis la kulturajn centrojn de Ruslando. Ekde 1756 en Peterburgo funk- ciis konstanta franca teatro. La „bone edukitaj personoj" hontis paroli ruse kaj la infanoj de la aristokratio apenaŭ ĝin scipovis. La reago de la granda rusa sciencisto M. V. Lomonosov (1711-1765), kiu estas rigardata kiel la fondinto de la moderna rusa literatura Lingvo, kaj la pozitivaj efikoj de tiu reago je la posta evoluo de la rusa, sentiĝis ĉiam pli forte interne de la lando, sed en siaj eksteraj rilatoj la Rusa Imperio plue uzadis preskaŭ ekskluzive la francan. Eĉ da instrukcioj al la rusaj imperiaj diplomatoj en eksterlanido estis redaktataj en la franca.

La franca disvastiĝis rapide ankaŭ en aliaj landoj, precipe en Germanio, Nederlando, Skandinavio, Pollando, sed, kompreneble, nur inter la kleruloj. En Germanio la penetro de la franca estis tiel vasta, ke jam fine de la 17-a jc. Leibniz plendis pro ĝia superrego je la kosto de la germanaj lingvo kaj kulturo. Cent jarojn poste, en 1780, Frederiko la Dua, kiu ne nur parolis france, sed estis ankaŭ saturita de la franca kulturo, ridindigadis la klo- podojn de Lessing forigi la francan influon el Germanio, kaj aser- tadis, ke la franca lingvo estas la ŝlosilo, kiu malfermas la por- don de la tuta mondo. Simile esprimas sin ankaŭ hodiaŭ la ron- doj, kiuj pledas por tiu aŭ alia nacia lingvo kiel rimedo por inter- nacia komunikado. Tamen, ankaŭ en la kazo de Germanio la ideoj de Lessing, reflektantaj la kreskantan signifon de la naciaj ling- voj por la formiĝo de la nacioj en la moderna senco de la vorto kaj por la konservo de la nacia identeco, venkis la konceptojn de la monarko.

En Anglio la rezisto kontraŭ tiu ondo de francigo estis forta ekde la komenco. Tre probable la unua incidento tiurilate okazis en la jaro 1753. En traktadoj por ordigo de malkonsento koncerne prezon, la francaj komisiitoj resendis al la britaj reprezentantoj ilian memorandon, ĉar ĝi estis skribita en la angla lingvo, kaj postulis, ke la tuta negocado okazu en la franca. Ili asertis, ke la privilegia pozicio de la franca estis ankaŭ jure estabŭita per longa uzado en la diplomatia praktiko. La Brita Registaro sendis al siaj reprezentantoj en Parizo instrukciojn, en kiuj ĝi deklaris, ke pro ĝentileco ĝi ĉiam aldonis al la anglalingvaj memorandoj francan tradukon, sed ke la francaj komisiitoj trovis erarojn en la vort- umo. Tial la anglaj komisiitoj rieevis la oridonon uzi estontece nur la anglan. Ĉar ,nun Francio postulas la uzon de la franca kiel rajton, la Brita Registaro opinias, ke akcepti tiun uzon en tiaj kondiĉoj efektive signifus krei precedencon kaj rekoni la uzon de la franca kiel rajton. En la dokumento troviĝis jena interesa parto:

Ciuj nacioj havas la rajton reciproke rilati en neŭtrala lingvo. Kiel tia, la franca estas uzata en la rilatoj kun la princoj de la Imperio kaj kun aliaj Potencoj; se la Kortego de Versailles opinias oportuna

trakti kun Lia Majesto en la latina, la Reĝo volonte konsentos

La Reĝo eksplicite ordonas, ke vi ne akceptu en la estonteco kiun ajn dokumenton de la francaj komisiitoj en ilia propra lingvo, krom se ili devigas sin ricevi la respondon en la angla [2].

La francaj komisiitoj provis konservi la pozicion de sia lingvo per deklaro, ke la uzo de la franca ne estos konsiderata kiel pre- oedenco, sed Britio restis firma. Estas menciinde, ke oni perdis preskaŭ la tutan jaron 1753 por tiu lingva diskuto.

La imuneco de Anglio kontraŭ la ofensivo de la franca en la 18-a jc. ŝulidiĝas ĉefe al la fakto, ke ĝi formiĝis kiel nacio kun sia propra unueca literatura lingvo pli frue ol la aliaj grandaj nacioj de Eŭropo, kaj ke tiu lando ĝustatempe komprenis la gran- dan politikan kaj kulturan signifon de la lingvo uzata en inter- ŝtataj rilatoj. Fine de la 18-a jc. la angla siavice troviĝis en plena ekspansio. En la 19-a jc. la kreskanta politika influo de Usono fariĝis grava faktoro en la fortikigo de la pozicioj de tiu lingvo.

Kvankam la franca neniam atingis la universalecon de la latina, tamen ĝi sendube ĝuis regantan pozicion ne nur en la oficialaj interltataj rilatoj dum du jarcentoj, sed ankaŭ kiel lingvo de kulturaj kaj komercaj interŝanĝoj en multaj mondopartoj.

Tiu ĉi fakta elstara pozicio de la franca kreis la opinion, ke ĝi estis ankaŭ jure rekonita kiel la oficiala lingvo de diplomatio ĝis la Unua Mondmilito. Francio mem en pluraj okazoj insistis pri tiu kvazaŭa jure rekonita „rajto" de la franca, sed gravaj dokumentoj pruvas precize la malon. La Traktato de Aachen (1748) estis redaktita en la franca, sed aparta artikolo eksplicite preci- zigis, ke la uzo de la franca neniel prejudicas la rajton de la kontraktantaj partioj havi kopiojn en aliaj lingvoj. Similajn klaŭ- zojn entenis la Traktato de Parizo de 1763, la Traktato de Ver- sailles de 1783 kaj la Fina Akto de la Viena Kongreso (1815).

Tiu lasta aparte emfazis, ke la uzo de la franca ne havos kiun ajn sekvon por la estonteco kaj ke ĉiu el la Potencoj rezervas la rajton utiligi en la estontaj traktadoj kaj konvencioj la lingvon uzitan antaŭe en la diplomatiaj rilatoj, tiel ke >la Viena Traktato ne povos esti citata kiel ekzemplo kontraŭa al la establitaj kutimoj.

La rezervoj rilate la uzon de la franca klare indikas, ke ĝi neniam akiris la pozicion de jure rekonita oficiala lingvo de inter- ŝtataj rilatoj. Male, la latina estis dum jarcentoj senrezerve uzata skiel la sola lingvo de diplomatiaj rilatoj. Ĝuste tial, kiam oni ko- mencis apliki la francan, necesis emfazi, ke tio prezentas escepton „kontraŭ la kutimoj regule observataj en la traktatoj" kaj ke la uzo de la franca ne povos esti interpretata kiel kreanta kiun ajn „rajton" por la franca.

La malsameco rilate la internacian pozicion de la du lingvoj estas logika sekvo de ilia socia kaj politika karaktero. La mezepoka latina ne estis nacia, sed klasa lingvo, komuna al la regantaj tavoloj die ĉiuj eŭropaj landoj. Aplikante la latinan por siaj reciprokaj rilatoj, ili efektive uzis sian lingvon kaj ne iun fremdan. Eĉ post la formiĝo de la grandaj naciaj lingvoj, la latina plue prezentiĝis kiel neŭtrala lingvo, kiu neniel ofendis la naciajn sentojn de kiu ajn ŝtato. Kontraŭe, la franca kiel nacia lingvo de potenca ŝtato, estis senigita de tiu grava eco. Jure rekoni tian nacian, do politike ne- neŭtralan, lingvon kiel oficialan por la interŝtataj rilatoj ne nur kon- traŭus la principon de suverena egaleco, sed ankaŭ donus konsiderin- dajn avantaĝojn al la nacio de la privilegiita lingvo. Ju pli konkrete establiĝadis la nacio en etna senco, ju pli firmiĝadis la ideo de nacia ŝtato kaj la koncepto de nacia suvereneco, kiu anstataŭigadis ĉiam pli tiun de la suvereneco de la monarko, des pli malgrandaj fariĝadis la ŝancoj ne nur de la franca, sed de kiu ajn nacia lingvo daŭre ekokupi la pozicion de komuna helpa lingvo en la internaciaj rilatoj.

1.1.3 Angla-Franca Kunregado en la Ligo de Nacioj

Post la finiĝo de la Unua Mondmilito la angla, kiu jam estis atinginta rimarkindan disvastiĝon, sukcesis doni decidan baton al la privilegia pozicio de la franca. La klopodoj de Francio konservi por la franca monopolon komplete malsukcesis. Britio kaj Usono insistis pri egala uzo de la angla kaj, post longaj diskutoj, fine venkis la tezo de angla-franca kunregado. La Traktato de Versailles de 1919, kiu entenis la Pakton de la Ligo de Nacioj (art. 1-26 de la Traktato de Versailles), estis redaktita en la franca kaj angla. Art. 440 de tiu Traktato preskribis, ke „la tekstoj franca kaj angla estos aŭtoritataj". Kompreneble, la sama principo validis por la Pakto de la Ligo de

Nacioj, kiu estis enkorpigita en la Traktato.

La Regularo de la 30-a de novembro 1919 antaŭvidis, ke la Ligo de Nacioj ne havos „oficialan lingvon", sed ke ĝi uzos la du „kutimajn lingvojn", nome la francan kaj anglan. Estis ankaŭ antaŭvidite, ke ĉiu ŝtato havos la rajton uzi sian propran lingvon, kondiĉe ke ĝi mem prizorgu la tradukon en „unu el la kutimaj lingvoj". Laŭ la Interna Regularo de la Asembleo, ĉiu parolado en la franca devis esti resu- mita en la angla, kaj inverse. Ciuj oficialaj dokumentoj estis publi- kigitaj en la du lingvoj. La samaj principoj aplikiĝis al la komisionoj de la Asembleo, al la Konsilo de la Ligo, al la Sekretariato, entute al ĉiuj organoj. Kvankam la Pakto kaj la internaj regularoj estis plurfoje ŝanĝitaj, tamen la priskribita lingva situacio restis netuŝita dum la tuta ekzistado de la Ligo de Nacioj.

La situacio en la Ligo neniel influis la uzon de aliaj lingvoj por oficialaj kaj neoficialaj internaciaj rilatoj. Efektive, la ĝenerala situacio inter la du militoj povas esti karakterizita per provizora angla-franca kompromiso en la Ligo de Nacioj, sen kreo de prece- denco por la estonteco aŭ de kiu ajn jura rajto aŭ devo ekster la kadroj de la Ligo; per kolektivaj traktatoj kutime en la angla kaj franca, kaj duflankaj traktatoj ĉiam pli ofte en la lingvoj de la kon- traktantaj partioj; per klopodoj de aliaj pli grandaj nacioj havigi al siaj respektivaj lingvoj privilegian pozicion identan aŭ similan al tiu, kiun ĝuis la angla kaj franca; per apliko de diversaj aliaj naciaj lingvoj kiel helpaj rimedoj de komunikado en la sferoj de intereso de la koncernaj grandpotencoj. Rezulte, intensiĝis la lukto sur la internacia lingva kampo. La evoluprocezo, iniciatita en Versailles, necese kondukis al la nuna ĥaosa lingva situacio sub la reĝimo de Unuiĝintaj Nacioj.

1.2 NUNA SITUACIO

1.2.1 Oficialaj kaj Laboraj Lingvoj

La Konferenco de Unuiĝintaj Nacioj pri la Internacia Organizacio okazis en San-Francisko de la 25-a de aprilo ĝis la 26-a de junio 1945. En la momento de la komenciĝo ne ekzistis ia ajn interkonsento kon- cerne la lingvojn uzotajn de la Konferenco. Tiurilate la situacio estis simila, sed ne identa, al tiu de Versailles: en 1919 Francio proponis, ke la franca estu la sola oficiala lingvo de la Packonferenco; en 1945 la ĉefo de la usona delegacio rimarkigis tuj en la komenco, ke la debatoj en la plenaj kunsidoj devus esti kondukataj en la angla kun posta traduko en la francan, ĉar tio ŝparus tempon; en Versailles la brita delegacio forte kontraŭstaris la francan proponon kaj postulis egalecon por la angla; en San-Francisko la ĉefo de la franca delegacio same energie rifuzis la usonan sugeston kaj insistis pri egala rajto por la franca. En la vigla diskuto pri la lingva demando, la ĉefo de la ĉina delegacio esprimis la opinion, ke la angla devus esti uzata kiel „labora lingvo". ŝajnas, ke li estis la unua, kiu uzis tiun esprimon. Fine oni decidis, ke la angla, ĉina, hispana, franca kaj rusa estos la oficialaj lingvoj de la Konferenco, dum la angla kaj franca estos uzataj kiel laboraj lingvoj. Tiamaniere formiĝis la distingo inter „oficialaj" kaj „laboraj" lingvoj.

La Carto de Unuiĝintaj Nacioj (UN) leĝigis la novan situacion rilate la oficialajn lingvojn en Art. 111, kiu preskribas, ke la tekstoj de la Carto en la 5 menciitaj lingvoj estas egale aŭtentikaj.

Rilate la laborajn lingvojn ne estis farita ia definitiva decido. La Prepara Komisiono, elektita en San-Francisko por organizi la Unuan Sesion de la Generala Asembleo, proponis, ke la lingvaj reguloj de San-Francisko restu validaj ĝis oni decidos alie. Tiu formulo mal- fermis la pordon por novaj diskutoj pri la lingva demando. La pro- blemo estis pridiskutita en la Unua Komisiono de la Generala Asem- bleo, okazinta en Londono komence de 1946. La Komisiono proponis rezolucion al la Generala Asembleo, kiu unuanime akceptis ĝin la 1-an de februaro 1946 kune kun aldono enhavanta en 9 punktoj la novajn lingvajn regulojn. Laŭ tiu aldono la ĉefaj reguloj estas:

En ĉiuj organoj de UN, kun la escepto de la Internacia Kortumo, la oficialaj lingvoj estas la ĉina, angla, franca, rusa kaj hispana. La angla kaj franca estas la solaj laboraj lingvoj. Ciu parolado el- dirita en unu el la laboraj lingvoj devas esti interpretita en la alia. La paroladoj faritaj en unu el la 3 ceteraj oficialaj lingvoj devas esti interpretitaj en ambaŭ laboraj. Ciu reprezentanto rajtas paroli en kiu ajn neoficiala lingvo, sed en tiu ĉi kazo li mem devas prizorgi la tradukon en unu el la laboraj lingvoj, dum la Sekretariato havas la taskon prizorgi la interpretadon en la alia labora lingvo. La raportoj devas esti establitaj en la du laboraj lingvoj, sed kompleta aŭ parta traduko en kiun ajn el la aliaj oficialaj lingvoj devas esti farita je postulo de kiu ajn delegacio. La protokoloj devas esti el- laboritaj kiel eble plej baldaŭ en ĉiuj oficialaj lingvoj. Same tiel la rezolucioj kaj aliaj gravaj dokumentoj devas esti publikigitaj en la oficialaj lingvoj, sed kiu ajn delegacio rajtas postuli, ke ankaŭ aliaj dokumentoj aperu en kiu ajn aŭ en ĉiuj oficialaj lingvoj.

E1 tiuj principoj klare vidiĝas la malsama pozicio de la oficialaj kaj laboraj lingvoj. La lingvaj reguloj akceptitaj la 1-an de februaro 1946 eniris poste en la internajn regularojn de ĉiuj organoj de UN, kun la escepto de la Internacia Kortumo, kiu ĝis hodiaŭ konservas nur la anglan kaj francan kiel oficialajn lingvojn kaj kiu aplikas aliajn regulojn de interpretado. La samaj principoj establitaj por Unuiĝintaj Nacioj validas ankaŭ por la t.n. specialigitaj organizaĵoj apartenantaj al la familio de UN (ekzemple Unesko, Monda Organi- zaĵo pri Sano k.a.), sed ofte kun gravaj devojiĝoj.

Unu el la bazaj principoj de UN estas tiu de suverena egaleco de ĉiuj Ŝtatoj-Membroj. Efektive, la lingvaj reguloj de San-Francisko grave malobservas la principon de egaleco, ĉar ili klasigas la lingvojn laŭ tri kategorioj: laboraj, oficialaj kaj ĉiuj aliaj. La formulo „oficialaj-laboraj lingvoj" signifis faktan superregon de la angla kaj franca, kaj tial entenis ĝermojn de malkontento.

1.2.2 Plia Komplikiĝo de la Problemo

Jam fine de 1947 komenciĝis la atakoj kontraŭ la unuanime akcep- tita nova sistemo. La hispane parolantaj nacioj postulis por sia lingvo la pozicion de labora. ,La Sekretariato tuj atentigis, ke la akcepto de la propono kostus al UN pli ol unu milionon kaj ducent mil dolarojn jare. En la diskuto evidentiĝis, ke la hispana estis maljuste traktata ankaŭ kiel oficiala lingvo. La argumentoj kaj kontraŭargumentoj pri la hispana kiel labora lingvo fariĝis preskaŭ modelo por ĉiuj postaj diskutoj pri la lingva demando ne nur en diversaj organoj de UN aŭ de specialigitaj organizaĵoj, sed ankaŭ ekster la kadro de UN. La apogantoj de iu lingvo kutime akcentas la nombron da personoj parolantaj la koncernan lingvon, laŭdas ĝiajn kvalitojn kaj kulturan valoron, klopodas prezenti la avantaĝojn, kiujn la adopto de tiu lingvo donos por la progresigo de la celoj kaj idealoj de UN aŭ de alia organizaĵo; la oponantoj ĉiam volonte rekonas la kulturan signi- fon de la proponita lingvo, sed kontraŭstaras ĝian adopton ĉefe pro la altegaj financaj ŝarĝoj kaj pro teknikaj malfacilaĵoj. Kvankam tiuj argumentoj kaj kontraŭargumentoj estas grandparte ĝustaj, tamen ili maskas la plej profundajn radikojn de la lingva batalo, nome la politikan prestiĝon kaj la sennombrajn aliajn avantaĝojn, kiujn donas la privilegia pozicio de iu nacia lingvo por la respektivaj ŝtatoj je malavantaĝo de ĉiuj aliaj.

La demando de la hispana longiĝis ĝis la fino de 1948, kiam la Generala Asembleo devis cedi kaj decidis, ke la hispana fariĝu labora lingvo de tiu organo. Jam tiam la soveta delegacio denove insistis, ke ankaŭ la ĉina kaj rusa havu egalan pozicion, ĉar alie tio signifus gravan diskriminacion. En 1949 ekflamis novaj diskutoj, ĉi-foje rilate la ĉinan kaj precipe la rusan. Ne povante trovi kontentigan solvon, la Generala Asembleo decidis prokrasti la aferon.

En 1952 la lingva batalo revigliĝis en ligo kun la propono de kelkaj hispane parolantaj landoj, ke la hispana fariĝu labora lingvo ankaŭ de la Ekonomia kaj Socia Konsilo. Pollando kaj Cinio tuj faris al- donan proponon, ke la rusa kaj ĉina same tiel fariĝu laboraj lingvoj de tiu organo. La Sekretariato plian fojon atentigis pri la grandegaj kostoj: 534.000 dolaroj por la hispana, 645.000 dolaroj por la rusa kaj 900.000 dolaroj por la ĉina, se la tri lingvoj fariĝus laboraj en la Ekonomia kaj Socia Konsilo. Aliflanke, ankoraŭfoje montriĝis, ke ankaŭ la reguloj pri la uzo de la oficialaj lingvoj — tute speciale de la ĉina — estis grave malobservataj. Post longaj diskutoj la Gene- rala Asembleo decidis la 5-an de decembro 1952, ke la hispana fariĝu plia labora lingvo de tiu organo, sed ankoraŭfoje malakceptis la rusan kaj ĉinan.

Alia aparte menciinda lingva diskuto, ĉi-foje precipe inter la angla kaj franca kiel laboraj lingvoj, okazis en 1966 kaj 1967. La france parolantaj nacioj energie protestis pro la absolute nekontentiga fakta pozicio de la franca kiel labora lingvo. Fine de 1966 la delegacioj de ĉiuj france parolantaj landoj vizitis la Generalan Sekretarion de UN (U Thant) kaj postulis, ke la franca, kiel unu el la oficialaj kaj laboraj lingvoj de UN, ĝuu en la praktiko de UN la jure rekonitan pozicion. En la Asembleo mem aŭdiĝis akraj riproĉoj pro la mal- atentado de la franca en la Sekretariato, kaj postuloj pri „justeco" por tiu lingvo. Rezulte de tiu premo la Generala Asembleo decidis per du rezolucioj, ke la Sekretariato atentu je pli justa uzo de la laboraj lingvoj kaj establu pli bonan ekvilibron inter tiuj lingvoj en la nomado de la oficistaro. Fine de 1967 okazis nova lukto pri la pozicio de la franca. Gi finiĝis per granda plimulto favore al lingva ekvilibro en la Sekretariato. La Generala Sekretario estis samtempe komisiita rapidigi apartan programon de lingvoinstruado por la oficistaro de UN kaj stimuli la lernadon per specialaj krompagoj por la oficistoj kiuj kapablas uzi du laborajn lingvojn.

Paralele kun la prezentita angla-franca duelo, kiu ripetiĝis en 1968, fine de 1968 Soveta Unio kaj ĝiaj apogantoj lanĉis novan atakon por la rusa kiel labora lingvo — ĉi-foje kun sukceso.

Kiel kutime, nombro da reprezentantoj parolis pri la graveco de la rusa por komunikado en la sferoj de diplomatio kaj scienco, kaj pri la dezirindeco akcepti la rusan kiel laborlingvon ankaŭ pro poli- tikaj kaj praktikaj motivoj. La oponantoj precipe emfazadis la finan- cajn ŝarĝojn. La reprezentanto de Usono insistis, ke efikeco kaj ekonomiaj konsideroj devas esti la solaj kriterioj por akcepto de kiu ajn lingvo kiel labora por kiu ajn organo. Argumentoj kaj kontraŭ- argumentoj viciĝis laŭ la du linioj. La 21-an de decembro 1968 oni fine akceptis la proponon, ke la rusa fariĝu plia labora lingvo de la Generala Asembleo. Krome, en la sama rezolucio, la Generala Asem- bleo esprimis la dezirindecon, ke la rusa kaj hispana fariĝu laboraj lingvoj ankaŭ de la Konsilo de Sekureco. Laŭ la oficialaj taksoj, la elspezoj por la rusa kiel plia labora lingvo de la Generala Asembleo estas proksimume du milionoj da dolaroj jare. La menciita intensa lingvoinstruado por la oficistaro kostas proksimume pliajn sepcent mil dolarojn jare laŭ la taksoj fine de 1968.

Kiel oni vidas, en la sfero de oficialaj interŝtataj rilatoj la lingva problemo fariĝis kaj plue fariĝas ĉiam pli kompleksa. Por bone kompreni la fenomenojn en la naturo kaj en la socio, oni devas rigardi ilin ne kiel senmovajn statojn, sed kiel evoluprocezojn. La dinamismo sur la lingva kampo klare evidentigas daŭran akriĝadon de la problemo. La fina akto de la Viena Kongreso en 1815 estis redaktita en unusola lingvo; en Versailles en 1919 oni uzis du lingvojn; en la Pariza Packonferenco de 1946 estis tri lingvoj. La Ligo de Nacioj havis fakte du oficialajn lingvojn, UN havas kvin, la Generala Kon- ferenco de Unesko ok, kaj povas rekoni tiun pozicion ankaŭ al aliaj. En UN estis en la komenco du laboraj lingvoj, poste tri, nun estas kvar kaj tre verŝajne baldaŭ estos kvin, tiel ke malaperos la diferenco inter la oficialaj kaj laboraj lingvoj. En Unesko estis unue du laboraj lingvoj, la franca kaj la angla, poste devis esti aldonita la hispana, sekvis la rusa kaj fine la araba, tiel ke nun la Generala Konferenco jam havas kvin laborajn lingvojn, sed en difinitaj kazoj ĝi povas havi eĉ ses. Simila tendenco manifestiĝis ankaŭ en aliaj interŝtataj organizaĵoj en la familio de UN. La Organizaĵo de UN por Nutraĵo kaj Agrikulturo (FAO) eĉ nuligis la distingon inter oficialaj kaj laboraj lingvoj. Dum la sesio de oktobro 1968, la Konsilo de tiu Organizaĵo ekzamenis la demandon de lingvoj utiligataj de FAO kaj la Program- komitato konstatis, ke fakte ne plu eblas distingo inter „oficialaj lingvoj" kaj „laboraj lingvoj". Nun tiu Organizaĵo utiligas por diver- saj organoj aŭ celoj la anglan, hispanan, francan, germanan. Eĉ organizaĵoj, kiuj ankoraŭ distingas inter la du kategorioj de lingvoj, uzas por siaj publikaĵoj ankaŭ lingvojn, kiuj estas nek oficialaj, nek laboraj. Ekzemple, ILO (Internacia Labor-Organizaĵo) utiligas tiu- cele la araban, danan, anglan, finnan, francan, germanan, hindan, japanan, norvegan, hispanan, rusan, svedan kaj urduan. La konata Unesko-Kuriero estas nun (1973) publikigata en la angla, franca, hispana, rusa, germana, araba, japana, itala, hinda, tamila, hebrea, persa, nederlanda, portugala kaj turka.

En la eŭropaj institucioj la lingva situacio prezentiĝas alimaniere. Ĝis la 1-a de januaro, 1973, la oficialaj lingvoj de la Eŭropa Komunaĵo estis la franca, germana, itala kaj nederlanda, sed en la praktiko la franca fakte ĝuis privilegian pozicion. La 1-an de januaro, 1973, aliĝis pliaj tri ŝtatoj kaj ankaŭ iliaj lingvoj fariĝis oficialaj. Tio eĉ pli kom- plikas la lingvan situacion.

En aliaj interŝtataj kaj internaciaj privataj organizaĵoj la oficialaj lingvoj tre varias. E1 680 internaciaj organizaĵoj, kies oficialaj lingvoj estas indikitaj en la Jarlibro por 1962-63 de la Unio de Internaciaj Asocioj, 164 havis nur unu oficialan lingvon, 225 havis du lingvojn, 199 tri lingvojn, 53 uzis kvar lingvojn, 31 utiligis kvin lingvojn, 4 organizaĵoj havis ses oficialajn lingvojn kaj 4 aliaj sep. Pli kompleta statistiko, publikigita en la revuo Associations Internationates, n-ro 12/1960, montras, ke el 1.206 internaciaj interŝtataj kaj privataj orga- nizaĵoj nur 381 havas unusolan lingvon kiel oficialan, 346 havas du oficialajn lingvojn, 248 uzas tri, 147 havas kvar oficialajn lingvojn, 58 utiligas kvin, 15 oficialigis ses lingvojn kaj 11 organizaĵoj havas sep aŭ pli da oficialaj lingvoj. Inter la organizaĵoj, kiuj nun (1972) havas nur unu oficialan lingvon, menciindaj estas la 28 internaciaj organizaĵoj, en kiuj la sola oficiala lingvo estas Esperanto. Laŭ alia statistiko publikigita en la sama periodaĵo, el ĉiuj enketitaj organi- zaĵoj la angla estas oficiala en 943, la franca en 920, la germana en 399, la hispana en 253, la itala en 110, la rusa en 41, la nederlanda en 43, la portugala en 42, aliaj lingvoj en 358 organizaĵoj. Tiuj aliaj lingvoj estas la araba, ĉina, dana, Esperanto, hebrea, japana, latina, hungara, norvega, pola, serba aŭ kroata, slovena k.a.

Necesas aldoni, ke la lingva situacio rapide ŝanĝiĝas. Lingvoj, kiuj estis oficialaj en iuj organizaĵoj antaŭ kelkaj jaroj, kelkfoje perdas tiun rolon, dum aliaj akiras ĝin. Tial ankaŭ la statistikoj pri la uzo de lingvoj en internaciaj organizaĵoj perdas sian valoron post kelka tempo. La supraj informoj, rilatantaj ĉefe al la periodo 1960-1963, verŝajne ne plu estas tute ĝustaj por la situacio en 1972, sed ili en ĉiu okazo evidentigas la konsiderindan nombron da lingvoj uzataj en oficialaj kaj neoficialaj internaciaj rilatoj.

Similan bildon prezentas la lingva situacio en la sferoj de inter- nacia komunikado ekster la oficialaj aŭ neoficialaj internaciaj orga- nizaĵoj. La lingvaj baroj sentiĝas ĉiam pli forte ankaŭ sur la kampo de ĉiaspecaj kulturaj interŝanĝoj, scienca komunikado, komerco, turismo, praktike ĉie. Ju pli grandaj la teknikaj eblecoj por kon- taktoj inter grupoj aŭ individuoj apartenantaj al malsamaj lingvaj komunaĵoj, des pli evidentiĝas la lingvodiverseco kiel obstaklo.

Fine, interne de unuopaj landoj, unuavice en multnaciaj ŝtatoj, la lingva demando ofte kaŭzas ĉiaspecajn malfacilaĵojn. Kelkfoje ili transformiĝas en akrajn politikajn batalojn. La altrudado de unu tutŝtata nacia lingvo kontraŭ la interesoj de la naciaj malplimultoj elvokas streĉitecojn kaj konfliktojn; aliflanke, egala traktado de ĉiuj lingvoj en la edukado kaj en la publika vivo necese postulas grande- gajn elspezojn kaj malhelpas la efikecon de la administrado. Praktike, hodiaŭ ne ekzistas unusola ŝtato en la mondo, kiu ne spertus la lingvan problemon en unu aŭ alia formo.

1.3 DIVERSAJ ASPEKTOJ

La lingva problemo en la nuntempaj internaciaj rilatoj havas plu- rajn aspektojn, el kiuj la plej gravaj estas la teknike-lingva, socia, psikologia, jura-politika kaj ekonomia.

1.3.1 Teknike-Lingva Aspekto

E1 pure teknike-lingva vidpunkto la problemo havas multajn facetojn, kies komuna fono estas la malfacileco plene ekregi kiun ajn nacian lingvon. En 1962 s-ro A. Woodburn, membro de la Brita Parla- mento, sugestis la kreon de Komuna Eŭropa Lingvo, kies vortaro devus konsisti unuavice el la jam internaciiĝintaj vortoj. Efektive, li proponis krei ion, kio esence jam ekzistas en la formo de la Internacia Lingvo (Esperanto). La brita parlamentano formulis sian ideon en leĝpropono, por kiu li pledis antaŭ la Brita Parlamento la 28-an de februaro 1962. En sia parolado li mem akcentis la grandan malfaci- lecon de la angla. La parolata angla — li diris — konsistas el 40 mal- samaj sonoj, sed ekzistas pli ol 2.000 diversaj manieroj literumi ilin. Tio similas al la ĉina skribo, kiu konsistas el 50.000 signoj, sed nun- tempe ĉ. 4.000 estas ĝenerale uzataj. Kaj kion diri pri la rusa kun la multnombraj kazoj kaj deklinacioj, aŭ pri la franca kun ĉiuj eblaj finaĵoj por la konjugacio de la verboj, aŭ pri kiu ajn alia nacia lingvo! La fakto, ke ĉie en la mondo oni studas siajn proprajn naciajn lingvoj dum multaj jaroj en la lernejoj, montras pli ol klare ĝis kiu grado ili estas malfacilaj. Tio kaŭzas, ke relative tre malgranda nombro da personoj ekregas kontentige fremdajn naciajn lingvojn.

Kiam pluraj lingvoj estas oficiale uzataj, pro la strukturaj mal- samecoj de tiuj lingvoj ofte ekestas problemo kiel esprimi en la traduko precize la ideon de la originalo. Mistradukoj kaj miskompre- noj abundas, kvankam la plej gravaj organizaĵoj kutime disponas pri unuarangaj tradukistoj kaj interpretistoj. Ne estas eble doni ĉi tie ekzemplojn, ĉar ili estas tiel multnombraj, ke pluraj centoj da paĝoj apenaŭ sufiĉus por prezenti ilin plej koncize. Sufiĉos mencii, ke eĉ la nomo mem de la plej grava organizaĵo de la hodiaŭo ne estas la sama en la rusa kaj en la angla aŭ franca. En la angla kaj franca aŭtentikaj tekstoj ĝi nomiĝas „Unuiĝintaj Nacioj", sed en la rusa same aŭtentika teksto la nomo estas „Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj". Se tio okazis en la plej grava dokumento de la nuntempa mondo kaj en kondiĉoj, kiuj permesis al la tradukistoj pripensi la tradukotan esprimon, oni povas facile imagi la erarojn kiam temas pri rapida tradukado aŭ interpretado de unu lingvo al alia dum internaciaj konferencoj. Se la tradukado estas konsekutiva (sinsekva) kaj se la interpretisto anticipe ricevas la tekston, la traduko kutime estas kontentiga. Male, se la interpretado estas simultana (samtempa), la eraroj pli ol abundas kaj kutime necesas korekti ilin poste en la skribaj dokumentoj³. La problemo komplikiĝas, se la delegitoj ne scias sufiĉe bone la lingvon, en kiu ili devas paroli. La interpretistoj ofte troviĝas en granda embaraso pro la simpla kaŭzo, ke ne estas eble kompreni iun delegiton, ĉar li ne scias la lingvon devige uzatan. Eĉ okazis, ke interpretisto diris en la fino: „Tio ĉi estas Ia parolado de s-ro..., se la interpretisto lin bone komprenis."

La fakto, ke ofte okazas teknikaj difektoj en la aparatoj, tiel ke la laboro devas halti ĝis oni trovas la difekton kaj riparas ĝin, kaŭzas aliajn malfacilaĵojn. La groteska bildo de dignaj delegitoj kun la ĝenaj kaj dolorigaj aŭskultiloj sur la kapoj fariĝas preskaŭ tragika, kiam oni vidas iliajn kolerajn vizaĝojn, ĉar en la aŭskultilo premanta la orelojn ne aŭdiĝas la dezirata lingvo, sed iaj bruoj aŭ nenio.

Plia komplikaĵo estas trovi kompetentajn interpretistojn, precipe se temas pri fakaj, specialigitaj demandoj. Ju pli teknika estas la enhavo de parolado aŭ skribita teksto, des pli la interpretisto aŭ tradukisto devas scii la du lingvojn por povi redoni en la traduko la penson de la aŭtoro precize kaj kompreneble. Ofte necesas apartaj studoj de la fako, se oni volas kontentige plenumi la taskon.

La dokumentoj, kiuj devas esti eldonitaj en ĉiuj oficialaj lingvoj, kaŭzas pliajn malfacilaĵojn, eĉ pure teknikan konfuzon en la distribuo. Por eviti almenaŭ la lastan oni komencis uzi malsamajn paper- kolorojn por la unuopaj lingvoj, ekz. por la angla la ruĝan, por la franca la bluan, por la hispana la flavan, por la rusa la sablo- koloran, por la germana la grizan, por la itala la verdan, por la nederlanda la oranĝan. Se oni aplikas tiun ĉi metodon, la dokumentoj en difinita lingvo estas eldonitaj en la respektiva koloro kaj tiel ili fariĝas pli facile rekoneblaj. La samajn kolorojn povas porti kiel signojn la delegitoj kaj la interpretistoj, tiel ke oni tuj sciu kiun lingvon ili parolas.

1.3.2 Socia Aspekto

La nombro de ĉiaspecaj internaciaj kontaktoj, oficialaj kaj ne-

3. Laŭ la revuo Associations Internationales, n-ro 8/1967, p. 539, el 310 ekzamenitaj kongresoj, konsekutiva interpretado estis uzata en 22,7°/» kongresoj, simultana interpretado en 71,4°/o, dum 5,9°/o de tiuj kon- gresoj aplikis ambaŭ sistemojn.