3��CZERWCA 1908 roku dziesi�tki tysi�cy mieszka�c�w �rodkowej Syberii mog�y obserwowa� niezwyk�e zjawisko przyrody. Wczesnym rankiem tego dniu pojawi�a si� w niebie, o�lepiaj�co bia�a kula, kt�ra z nadzwyczajn� szybko�ci� mkn�a z po�udniowego wschodu na p�nocny zach�d. Widziana by�a w ca�ej guberni jenisiejskiej, rozpo�cieraj�cej si� na przestrzeni z g�r� pi�ciuset kilometr�w. W strefie jej przelotu dygota�a ziemia, dzwoni�y szyby, tynk opada� ze �cian, mury si� rysowa�y, za� w miejscowo�ciach odleglejszych, gdzie bolid nie by� widoczny, s�yszano pot�ny �oskot, kt�ry wywo�a� powszechne przera�enie. Wielu ludzi s�dzi�o, �e nadchodzi koniec �wiata; robotnicy w kopalniach z�ota porzucili prac�, trwoga udzieli�a si� nawet zwierz�tom domowym. W kilka chwil po znikni�ciu ognistej masy podni�s� si� za horyzontem s�up ognia i nast�pi�a poczw�rna detonacja, s�yszalna w promieniu 750 kilometr�w.

Wstrz�s skorupy ziemskiej zarejestrowa�y sejsmografy wszystkich stacji Europy i Ameryki, a fala powietrzna, wywo�ana wybuchem, posuwaj�c si� z szybko�ci� d�wi�ku, dotar�a do odleg�ego o 970 kilometr�w Irkucka po godzinie, do Poczdamu, odleg�ego 5000 kilometr�w, po 4 godzinach 41 minutach, do Waszyngtonu po 8 godzinach, i wreszcie w Poczdamie spostrze�ono j� ponownie po 30 godzinach 28 minutach, gdy obieg�szy doko�a kul� ziemsk� wr�ci�a po przebyciu 34 920 kilometr�w.

Podczas najbli�szych nocy pojawi�y si� w �rednich szeroko�ciach Europy samo�wiec�ce ob�oki o niezwyk�ym, srebrnym blasku, tak silnym, �e uniemo�liwi� niemieckiemu astronomowi Wolfowi w Heidelbergu fotografowanie planet. Gigantyczne masy rozproszonych cz�stek, wyrzucone eksplozj� w najwy�sze warstwy atmosfery, dotar�y po kilku dniach do drugiej p�kuli. W tym w�a�nie czasie astronom ameryka�ski Abbot bada� przejrzysto�� atmosfery i zauwa�y�, �e pogorszy�a si� ona znacznie z ko�cem czerwca. Przyczyna tego zjawiska by�a mu pod�wczas nie znana.

Mimo swych rozmiar�w katastrofa w �rodkowej Syberii nie zwr�ci�a uwagi �wiata naukowego. W guberni jenisiejskiej kr��y�y przez pewien czas fantastyczne wie�ci o bolidzie; przypisywano mu to wielko�� domu, to nawet g�ry, opowiadano o ludziach, kt�rzy widzieli go rzekomo po upadku, miejsce to jednak przenoszono zazwyczaj w opowiadaniach daleko poza granice w�asnego powiatu, sporo pisano te� w gazetach, lecz nikt nie przedsi�wzi�� powa�niejszych poszukiwa� i powoli ca�a historia zacz�a przechodzi� w niepami��.

Dalszy jej ci�g rozpoczyna si� w roku 1921, kiedy to radziecki geofizyk Kulik przypadkowo przeczyta� na wyrwanej ze starego kalendarza �ciennego kartce opis olbrzymiej gwiazdy spadaj�cej. Obje�d�aj�c nied�ugo potem wielkie po�acie �rodkowej Syberii, Kulik przekona� si�, �e w�r�d tamtejszych mieszka�c�w wci�� jeszcze �ywe jest wspomnienie niezwyk�ego zjawiska z 1908 roku. Wypytawszy wielu naocznych �wiadk�w, Kulik upewni� si�, �e meteor, kt�ry wtargn�� nad Syberi� od strony Mongolii, przeszybowa� nad wielkimi r�wninami i spad� gdzie� na p�nocy, z dala od dr�g i osiedli ludzkich, w nieprzebytej tajdze.

Od tej pory sta� si� Kulik entuzjastycznym badaczem meteoru, znanego w literaturze fachowej jako bolid tunguski. Opracowa� te� prowizoryczne plany terenu, w kt�rym, jak s�dzi�, upad� meteor, i da� je geologowi Obruczewowi, gdy ten wyruszy� w roku 1924 na samotn� wypraw�. Odbywaj�c z polecenia Komitetu Geologicznego badania w rejonie rzeki Podkamiennej Tunguskiej, Obruczew dotar� do faktorii Wanowary, w kt�rej to okolicy mia� wed�ug oblicze� Kulika upa�� meteor. Stara� si� zebra� o nim wiadomo�ci ad tubylc�w, co przychodzi�o mu nie�atwo, gdy� Tunguzi ukrywali miejsce upadku, uwa�aj�c je za �wi�te, a sam� katastrof� za zst�pienie z nieba na ziemi� boga ognistego. Mimo to Obruczew dowiedzia� si�, �e w odleg�o�ci kilku dni podr�y od faktorii odwieczna tajga jest powalona pokotem na przestrzeni wieluset kilometr�w i �e meteor upad� nie w rejonie Wanowary, jak s�dzi� Kulak, lecz co najmniej 100 kilometr�w dalej na p�noc.

Kiedy Obruczew opublikowa� zebrane informacje, sprawa nabra�a rozg�osu i w roku 1927 radziecka Akademia Nauk zorganizowa�a pod kierownictwem Kulika pierwsz� wypraw� w tajg� syberyjsk� dla odkrycia miejsca upadku.

Opu�ciwszy okolice zamieszka�e, po wielu tygodniach uci��liwego marszu przez tajg� wyprawa wesz�a w stref� wiatro�omu. Las le�a� powalony wzd�u� drogi meteoru na przestrzeni stu co najmniej kilometr�w: Kulik pisa� w swoim pami�tniku: �Nie mog� wci�� jeszcze ogarn�� ogromu tego zjawiska. Silnie wzg�rzysta, g�rska niemal okolica; rozci�gaj�ca si� na dziesi�tki wiorst hen, w dal za horyzont� Na p�nocy bia�� warstw� �niegu okryte g�ry nad rzek� Chuszmo. St�d, z naszego punktu obserwacyjnego nie wida� ani �ladu lasu: tajga powalona, dziesi�tki tysi�cy wyrwanych z korzeniami i rzuconych na zmarz�� ziemi� osmalonych pni, a wok� wielokilometrowym pasem wyros�y m�odniak, przebijaj�cy si� ku s�o�cu i �yciu� Zdumienie ogarnia, gdy widzi si� trzydziestometrowe olbrzymy le�ne le��ce pokotem, z odrzuconymi ku po�udniowi wierzcho�kami� Dalej, w g��bi krajobrazu zaro�la przechodz� smugami w ocala�� tajg� i tylko na szczytach dalekich wzg�rz wyst�puj� bia�ymi pi�tnami miejsca ogo�ocone z drzew.�

Wkroczywszy w stref� wiatro�omu, ekspedycja przez wiele dni sz�a w�r�d powalonych i nadw�glonych pni drzewnych, za�cie�aj�cych torfiasty grunt. Wierzcho�ki le��cych drzew wci�� wskazywa�y na po�udniowy wsch�d, stron�, z kt�rej przyby� meteor. Wreszcie 30 maja, w ca�y miesi�c po opuszczeniu faktorii Wanowary, osi�gni�to uj�cie rzeki Czurgumy, u kt�rego rozbito trzynasty z kolei ob�z. Na p�noc od obozu znajdowa�a si� rozleg�a kotlina, otoczona amfiteatrem wzg�rz. Tutaj po raz pierwszy spostrzeg�a wyprawa promienisty obwa� lasu.

�Zacz��em kr��y� � pisa� Kulik � po g�rskim cyrku wok� wielkiej kotliny na zach�d; przechodz�c dziesi�tki wiorst nagimi grzbietami wzg�rz, a wiatro�om le�a� na nich wierzcho�kami na zach�d. Ogromnym kr�giem obszed�em ca�� kotlin� ku po�udniowi, a drzewa, jak zaczarowane, tak�e skierowa�y wierzcho�ki ku po�udniowi. Wr�ci�em do obozu i zn�w szczytami ruszy�em na wsch�d � a drzewa le�a�y tutaj zwr�cone na wsch�d. Nat�y�em wszystkie si�y i raz jeszcze wyszed�em ku po�udniowi po g�rskich szczytach; le��ce pnie zwraca�y wierzcho�ki ku po�udniowi. Nie by�o ju� w�tpliwo�ci: obszed�em wko�o miejsce upadku! Ognist� bry�� rozpalonych gaz�w i materii uderzy� meteor w dolin� z jej wzg�rzami, tundr� i moczarami. Jak struga wody, bij�c w p�ask� powierzchni�, rozsiewa promieni�cie bryzgi na wszystkie strony, tak strumie� rozpalonych gaz�w po�o�y� las na obszarze dziesi�tk�w mil, wywo�uj�c ten straszliwy obraz zniszczenia.�

W tym dniu uczestnicy wyprawy byli przekonani, �e najwi�ksze trudno�ci s� ju� za nimi i rych�o ujrz� miejsce, w kt�rym gigantyczna masa zderzy�a si� ze skorup� ziemsk�. Nazajutrz ruszyli w g��b kotliny. Marsz przez miejscami tylko powalony las by� �mudny i niebezpieczny. Zw�aszcza w pierwszej po�owie dnia, kiedy wiatr si� wzmaga�, id�cym w�r�d martwych; odartych z komar�w pni grozi�o przywalenie, bo drzewa pada�y z przera�liwym �omotem to tu, to tam, bez �adnych oznak ostrzegawczych, nieraz w pobli�u w�drowc�w. Trzeba by�o nieustannie wpatrywa� si� w ich szczyty, aby w por� uskoczy�, a jednocze�nie zwraca� piln� uwag� na ziemi�, bo w tundrze roi�o si� od �mij.

We wn�trzu kotliny otoczonej amfiteatrem �ysych pag�rk�w ujrzeli uczestnicy wyprawy wzg�rza, r�wninne tundry, moczary, rozlewiska i jeziora. Tajga le�a�a r�wnoleg�ymi rz�dami nagich pni, zwr�conych wierzcho�kami w r�ne strony, a korzeniami wskazuj�cych �rodek kotliny. Powalone drzewa nosi�y wyra�ne �lady ognia, kt�ry zw�gli� drobniejsze ga��zki, a wi�ksze ga��zie i kor� osmali�. W pobli�u �rodka kotliny, po�r�d strzaskanych drzew odkryto znaczn� ilo�� lej�w o �rednicy od kilku do kilkudziesi�ciu metr�w. Tyle tylko stwierdzi�a pierwsza wyprawa, kt�ra musia�a natychmiast zawr�ci� z powodu braku �ywno�ci i wyczerpania uczestnik�w. Kulik i jego towarzysze byli pewni, �e odkryte w kotlinie leje o b�otnistym dnie, cz�sto zalanym m�tn� wad�, stanowi� kratery, w kt�rych g��bi spoczywaj� od�amy meteorytu.

Druga wyprawa z najwi�kszym nak�adem wysi�k�w przywioz�a po bezdro�ach w g��b tajgi maszyny, kt�re umo�liwi�y dokonanie pierwszych pr�bnych wierce�, po uprzednim przekopaniu i osuszeniu lej�w. Prace toczy�y si� w ci�gu kr�tkiego, upalnego lata, w dusznym powietrzu, roj�cym si� od zjadliwych komar�w, kt�re ca�ymi chmarami unosz� si� z b�ot. Wiercenia da�y wynik ujemny. Nie odnaleziono nie tylko szcz�tk�w meteoru, ale nawet �lad�w jego zderzenia z ziemi� W postaci wyst�puj�cej w takich wypadkach m�ki skalnej, to jest miazgi i okruch�w kamiennych, stopionych wysok� temperatur�. Zamiast nich natrafiono na wody gruntowe, gro��ce zalaniem maszyn, a po ich ocembrowaniu i przebiciu, kt�re wymaga�o olbrzymiej pracy, �widry wdar�y si� w wiecznie zlodowacia�y i�. Co gorsza, przybyli na miejsce specjali�ci od powstawania torfu, gleboznawcy i geologowie orzekli jednog�o�nie, i� rzekome kratery nie maj� nic wsp�lnego z meteorem i �e podobne twory, zawdzi�czaj�ce swe powstanie normalnym procesom tworzenia si� pok�ad�w torfu podmywanego wod� gruntow�, mo�na spotka� wsz�dzie na dalekiej p�nocy. Rozpocz�to wi�c systematyczne poszukiwania meteoru za pomoc� deflektometr�w magnetycznych. Wydawa�o si� oczywiste, �e tak ogromna masa �elaza musi stworzy� anomali� magnetyczn�, przyci�gaj�c igie�ki kompas�w, ale aparaty niczego nie wykaza�y. Od po�udnia wzd�u� rzek i strumieni prowadzi�a ku kotlinie szeroka na wiele kilometr�w aleja obalonych drzew; sam� kotlin� otacza�y wachlarzem le��ce pnie; obliczono, �e zniszczenia te wywo�a�a energia rz�du l000 trylion�w erg�w, �e wi�c masa meteoru musia�a by� olbrzymia � a jednak nie znaleziono najmniejszego nawet od�amka; ani jednego okrucha, �adnego krateru, �adnego miejsca, kt�re by nosi�o �lady potwornego upadku.

Jedna za drug� sz�y w tajg� ekspedycje wyposa�one w najczulsze aparaty. Zak�adano sie� punkt�w triangulacyjnych, badano stoki wzg�rz, dno b�otnistych jezior i strumieni, wiercono nawet dno moczar�w � wszystko na pr�no. Rozlega�y si� g�osy, �e, by� mo�e, meteor nale�a� do kamiennych, przypuszczenie nieprawdopodobne, poniewa� meteorytyka nie zna bardzo wielkich bolid�w kamiennych, ale i w tym wypadku by�aby okolica usiana jego odpryskami. Kiedy za� opublikowano rezultaty bada� nad powalonym lasem, wynik�a nowa zagadka.

Ju� przedtem spostrze�ono, �e tajga powalona by�a nier�wnomiernie i �e le��ce linie nie zawsze wskazywa�y na �rodek kotliny. Co wi�cej, gdzieniegdzie w odleg�o�ci kilku� zaledwie kilometr�w od kotliny sta� nietkni�ty, nie zgorza�y b�r, podczas gdy kilkana�cie kilometr�w dalej zn�w napotyka�o si� tysi�ce obalonych modrzewi i sosen. Pr�bowano to wyt�umaczy� tak zwanym �efektem cienia�; cz�ci tajgi mia�y ocale�, os�oni�te od fali podmuchowej grzbietami wzg�rz, a dla wyja�nienia, czemu w niekt�rych miejscach drzewa powalone s� w inn� stron�, twierdzono, �e ten obwa� lasu nie mia� nic wsp�lnego z katastrof� i zosta� spowodowany zwyk�� burz�.

Lotnicze mapy fotograficzne terenu obali�y wszystkie te hipotezy. Na zdj�ciach stereoskopowych wida� by�o doskonale, �e jedne po�acie lasu le�a�y rzeczywi�cie wsp�rodkowo wok� kotliny, a inne sta�y nietkni�te. Las by� tak powalony, jakby wybuch nie uderzy� z jednakow� si�� we wszystkich kierunkach, lecz jakby ze �rodka kotliny wybieg�y szersze i w�sze �strumienie�, kt�re d�ugimi alejami k�ad�y drzewa.

Sprawa pozostawa�a niejasna przez wiele lat. Od czasu do czasu wywi�zywa�y si� w prasie naukowej dyskusje na temat meteoru tunguskiego. Wysuwano najrozmaitsze przypuszczenia: �e by�a to g�owa ma�ej komety czy te� ob�ok zag�szczonego py�u kosmicznego, �adna jednaka hipotez nie mog�a wyja�ni� wszystkich fakt�w. W noku 1950, kiedy historia meteoru zacz�a ju� ucicha�, pewien m�ody,uczony radziecki opublikowa� mow� hipotez�, t�umacz�c� wszystko w spos�b nies�ychanie �mia�y.

Na dwie doby przed pojawieniem si� nad Syberi� meteoru tunguskiego � pisa� m�ody uczony � jeden z astronom�w francuskich zauwa�y� ma�e cia�o niebieskie, kt�re z wielk� szybko�ci� przenikn�o przez pole widzenia jego teleskopu. Nied�ugo potem astronom �w opublikowa� to spostrze�enie. Ani on, ani nikt inny nie wi�za� tej obserwacji z katastrof� syberyjsk�, poniewa� gdyby owo ma�e cia�o by�o meteorem, musia�oby upa�� w zupe�nie innej okolicy. Mog�o ono by� identyczne z bolidem tunguskim tylko w jednym wypadku, tak nieprawdopodobnym, �e nikt nie pomy�la� o tym nawet przez chwil�: gdyby meteor m�g� dowolnie zmienia� kierunek i szybko�� swego lotu, jak sterowany statek.

To w�a�nie twierdzi� m�ody uczony. Gwiazda spadaj�c�, znana jako meteor tunguski, by�a statkiem mi�dzyplanetarnym, kt�ry nadci�gn�� ku Ziemi po hiperbo�icznej drodze z okolicy gwiazdozbioru Wieloryba, a zamierzaj�c l�dowa� zacz�� opisywa� wok� naszej planety zacie�niaj�ce si� elipsy. W�wczas w�a�nie dostrzeg� go w swym teleskopie astronom francuski.

Statek by�, jak na poj�cie ziemskie, bardzo wielki � mas� jego mo�na oceni� na kilka do kilkunastu tysi�cy ton. Lec�ce w nim istoty, obserwuj�c powierzchni� Ziemi ze znacznej wysoko�ci, wybra�y do l�dowania wielkie, dobrze z oddali widoczne przestrzenie Mongolii, r�wne, bezle�ne, jakby stworzone do tego, by na swoich piaskach przyjmowa� statki mi�dzygwiezdne.

Pocisk dotar� do okolicy Ziemi po d�ugiej podr�y, podczas kt�rej osi�gn�� szybko�� kilkudziesi�ciu kilometr�w na sekund�. Nie wiadomo, czy ju� w chwili zbli�ania si� mieli podr�ni uszkodzone silniki hamuj�ce, czy te� po prostu nie docenili rozleg�o�ci naszej atmosfery � do��, �e ich statek bardzo szybko rozpali� si� do bia�o�ci od gwa�townego tarcia i oporu, jaki stawia�o mu powietrze.

Ta w�a�nie nadmierna szybko�� spowodowa�a, �e nie uda�o mu si� wyl�dowa� w Mongolii, lecz przemkn�� nad ni� na wysoko�ci kilkudziesi�ciu kilometr�w. Prawdopodobnie podr�ni winni byli przed l�dowaniem jeszcze kilka razy okr��y� planet�, byli jednak zmuszeni do po�piechu � czy to awari� silnik�w, czy jak�kolwiek inn� przyczyn�. Staraj�c si� zmniejszy� szybko��, pu�cili w ruch silniki hamuj�ce, kt�re pracowa�y nier�wno, z przerwami. Nieregularny odg�os ich pracy s�yszeli mieszka�cy Syberii w postaci gromowych �oskot�w. Gdy statek znalaz� si� nad tajg�, strumienie rozpalonego gazu, wyrzucane z silnik�w hamuj�cych, wali�y drzewa na boki. Tak powsta�a stukilometrowa aleja zwalonych pni, przez kt�r� przedziera�y si� p�niej ekspedycje syberyjskie.

Nad okolic� Podkamiennej Tunguskiej statek zacz�� traci� szybko��. Wzg�rzysty, pokryty lasem i moczarami teren nie nadawa� si� do l�dowania. Pragn�c go przelecie�, podr�ni skierowali dzi�b statku w g�r� i ponownie zapu�cili silniki hamuj�ce. By�o ju� jednak za p�no. Statek, olbrzymia masa rozpalonego do bia�o�ci metalu, straci� stateczno��, opada�, a podrzucany nier�wn� prac� silnik�w, zatacza� si� i wirowa�. Gazy odrzutowe z silnik�w obala�y las to bli�ej, to dalej, k�ad�y go ca�ymi ulicami, osmala�y korony i ga��zie. Po raz ostatni wzni�s� si� statek w g�r� przelatuj�c nad zewn�trznym pier�cieniem wzg�rz. Tutaj, wysoko nad kotlin�, nast�pi�a katastrofa. Prawdopodobnie wybuch�y zapasy paliwa. W straszliwej eksplozji metalowa bry�a zosta�a rozerwana na strz�py.

Takie obja�nienie t�umaczy�o wszystkie znane fakty. Wyja�nia�o, w jaki spos�b las zosta� zniszczony, czemu w jednych miejscach by� tylko obalony, a w innych tak�e zgorza�y, wreszcie, dlaczego gdzieniegdzie ocala�y wyspy nietkni�tych drzew. Ale czemu statek rozpad� si� tak, �e nie odnaleziono najmniejszych nawet szcz�tk�w? Jakie paliwo silnikowe przy wybuchu mo�e zab�ysn�� ja�niej od s�o�ca i osmali� tajg� na przestrzeni dziesi�tk�w kilometr�w? Uczony odpowiedzia� i na te pytania. Istnieje, stwierdzi�, tylko jeden spos�b, kt�rym mo�na mocn� konstrukcj� wozu mi�dzyplanetarnego tak dalece rozproszy� na cz�stki, by nie znalaz� si� w�r�d nich ani jeden okruch dostrzegalny go�ym okiem, i jedno jest tylko paliwo, kt�re p�onie z si�� s�o�ca.

Sposobem tym jest rozk�ad materii, a paliwem � j�dra atomowe.

Gdy silniki pojazdu odm�wi�y pos�usze�stwa, zapasy paliwa atomowego eksplodowa�y. W dwudziestokilometrowym s�upie ognia olbrzymi pocisk wyparowa� i znikn�� jak kropla wody rzucona na rozpalon� p�yt�.

Hipoteza m�odego uczonego nie wywo�a�a odd�wi�ku, jakiego mo�na by si� spodziewa�. By�a zbyt �mia�a. Jedni uczeni uwa�ali, �e za ma�o posiada fakt�w na swe poparcie, inni, �e zamiast zagadki meteoru stawia zagadk� pocisku mi�dzyplanetarnego, jeszcze inni wreszcie uznali j� za fantazj�, godn� raczej powie�ciopisarza ani�eli trze�wego meteorytologa.

Cho� g�os�w sceptycznych by�o wiele, m�ody uczony zorganizowa� now� ekspedycj� w g��b tajgi dla zbadania promieniotw�rczo�ci w miejscu upadku. Nale�a�o niestety liczy� si� z tym, �e kr�tko istniej�ce produkty rozpadu atom�w wywietrza�y w ci�gu minionych 42 lat. Powierzchniowe i�y i margle kotliny wykazywa�y w badaniu nieznaczn� tylko zawarto�� pierwiastk�w radioaktywnych. Tak nieznaczn�, �e nie mo�na by�o wyci�gn�� z tego �adnego wniosku, poniewa� znikome ilo�ci cia� promieniotw�rczych znajduj� si� tak�e w zwyk�ym gruncie. R�nice le�a�y w granicach b��du pomiarowego. Mog�y znaczy� bardzo wiele lub bardzo ma�o, w zale�no�ci od osobistych przekona� eksperymentatora. Sprawa pozosta�a nie rozstrzygni�ta. Niebawem ucich�y ostatnie echa dyskusji w czasopismach naukowych, jaki� czas prasa codzienna roztrz�sa�a jeszcze zagadnienie, sk�d m�g� przyby� statek mi�dzyplanetarny i jakie podr�owa�y w nim istoty, lecz te bezp�odne spekulacje ust�pi�y miejsca wiadomo�ciom o post�pach budowy olbrzymich elektrowni nadwo��a�skich i donieckich, o ostatecznym przebiciu Bramy Turgajskiej energi� atomow�, o skierowaniu w�d Obu i Jeniseju do basenu Morza Martwego. Na dalekiej p�nocy zwarte masywy tundry rok po roku porasta�y pok�ady zwalonych pni, pogr��aj�cych si� coraz g��biej w grz�skim gruncie. Odk�adanie torfu, podmywanie i tworzenie brzeg�w rzecznych, w�dr�wki lod�w, tajanie �nieg�w � wszystkie te procesy erozyjne ��czy�y si�, zacieraj�c ostatnie �lady katastrofy. Zdawa�o si�, �e jej zagadka na zawsze utonie w niepami�ci ludzkiej.

W roku 2003 zako�czone zosta�o cz�ciowe przelewanie Morza �r�dziemnego w g��b Sahary i gibraltarskie elektrownie wodne da�y po raz pierwszy pr�d do sieci p�nocno � afryka�skiej. Wiele ju� lat min�o od upadku ostatniego pa�stwa kapitalistycznego. Ko�czy� si� trudny, bolesny i wielki okres sprawiedliwego przetwarzania �wiata. N�dza, chaos gospodarczy i wojny nie zagra�a�y ju� wielkim planom mieszka�c�w Ziemi.

Nie kr�powane przebiegiem granic ros�y kontynentalne sieci wysokiego napi�cia, powstawa�y elektrownie atomowe, bezludne fabryki � automaty i transmutatory fotochemiczne, w kt�rych energia s�o�ca przetwarza�a dwutlenek w�gla i wod� w cukier. Proces ten, od miliarda lat uprawiany przez ro�liny, sta� si� w�asno�ci� cz�owieka.

Nauka nigdy ju� nie mia�a wytwarza� �rodk�w zniszczenia. W s�u�bie komunizmu by�a najpot�niejszym z wszystkich narz�dziem przemiany �wiata. Wydawa�o si�, �e nawodnienie Sahary i rzucenie w�d Morza �r�dziemnego w turbiny elektryczne jest dzie�em, kt�re przez d�ugi czas pozostanie nieprze�cignione, lecz ju� w rok p�niej rozpocz�to prace nad projektem tak niepor�wnanej �mia�o�ci, �e w cie� usun�� nawet Gibraltarsko � Afryka�ski Zesp� Hydroenergetyczny. Mi�dzynarodowe Biuro Regulacji Klimat�w przesz�o od skromnych pr�b lokalnej zmiany pogody, od kierowania chmur deszczowych i poruszania masami powietrza do frontowego ataku na g��wnego wroga ludzko�ci. By� nim mr�z, od setek milion�w lat usadowiony wok� biegun�w planety. Wieczne lody, kilkusetmetrowym pancerzem okrywaj�ce Antarktyd�, sz�st� cz�� �wiata, skuwaj�ce Grenlandi� i archipelagi Oceanu Lodowatego, �r�d�a zimnych pr�d�w podmorskich, kt�re ozi�biaj� p�nocne brzegi Azji i Ameryki, mia�y raz na zawsze znikn��. Dla osi�gni�cia tego celu nale�a�o ogrza� olbrzymie obszary oceanu i l�d�w, stopi� tysi�ce kilometr�w sze�ciennych lodu. Potrzebne ilo�ci ciep�a mierzono w trylionach kaloryj. Tak gigantycznej energii nie m�g� dostarczy� uran. Wszystkie jego zapasy by�yby na to zbyt szczup�e. Szcz�liwie jedna z najbardziej, jak dawniej s�dzono, oderwanych od �ycia nauk, astronomia, odkry�a �r�d�o energii podtrzymuj�ce wieczny ogie� gwiazd. Jest nim przemiana atomowa wodoru w hel. W ska�ach i atmosferze Ziemi niewiele jest wodoru, ale wody ocean�w stanowi� jego niewyczerpany zbiornik.

My�l uczonych by�a prosta: stworzy� w pobli�u biegun�w olbrzymie �ogniska� o temperaturze S�o�ca, kt�re o�wiec� i ogrzej� lodowe pustynie. Urzeczywistnieniu tego projektu sta�y na przeszkodzie trudno�ci, zdawa�oby si� � nie do pokonania.

Kiedy ludzie zacz�li przemienia� wod�r w hel, okaza�o si�, �e �aden znany na ziemi materia� nie jest zdolny oprze� si� powstaj�cym w tej reakcji temperaturom milion�w stopni. Najtrwalsza ceg�a szamotowa, prasowany azbest, kwarc, mika, najszlachetniejsza stal wolframowa � wszystko to przemienia�o si� w par� przy zetkni�ciu z o�lepiaj�cym ogniem atomowym. Maj�c paliwo zdolne stopi� lody i osusza� morza, zmienia� klimat, ogrzewa� oceany i stworzy� pod biegunem d�ungle zwrotnikowe � nie posiadano materia�u, z kt�rego mo�na by dla tego paliwa zbudowa� piec.

�e jednak nic nie mo�e powstrzyma� ludzi zmierzaj�cych do wytkni�tego celu, trudno�� zosta�a przezwyci�ona.

Je�eli, rozwa�ali uczeni, nie ma materia�u, z kt�rego mo�na zbudowa� piec dla przemiany wodoru w hel � nie nale�y go budowa� wcale. Ogniska atomowego nie mo�na tak�e roznieci� na powierzchni Ziemi, poniewa� roztopi�oby j� natychmiast, i pogr��y�o si� w gruncie, wywo�uj�c katastrof�. A wi�c nale�y je po prostu zawiesi� w atmosferze, jak chmury, ale chmury daj�ce si� swobodnie kierowa�.

Uczeni postanowili stworzy� sztuczne s�o�ce podbiegunowe w postaci roz�arzonych ku� gazowych wielusetmetrowej �rednicy, kt�rym umieszczone z dala dmuchawy dostarcza� b�d� wodoru, a w r�wnie bezpiecznej odleg�o�ci zbudowane urz�dzenia wytworz� pot�ne pola elektromagnetyczne, utrzymuj�ce sztuczne s�o�ca na po��danej wysoko�ci.

W pierwszej fazie prac obliczonych na dwudziestolecie przyst�piono do budowy si�owni elektrycznych, kt�re mia�y dostarcza� mocy urz�dzeniom steruj�cym. Si�ownie te, wznoszone w p�nocnej Grenlandii, na Wyspach Granta, Archipelagu Franciszka J�zefa i na Syberii, stanowi� mia�y razem tak zwany Atomowy Pier�cie� Steruj�cy. W mro�ne, bezludne, g�rzyste okolice ruszy�y ca�e fabryki na ko�ach i g�sienicach. Maszyny karczowa�y tajg� i niwelowa�y teren, maszyny wytwarza�y ciep�o odmra�aj�ce grunt zlodowacia�y od milion�w lat, maszyny uk�ada�y gotowe bloki betonu, z kt�rych powstawa�y autostrady, fundamenty dom�w, tamy i bariery ochronne w dolinach lodowc�w. Maszyny poruszaj�ce si� na stalowych stopach � kopaczki, ekskawatory, wie�e wiertnicze, spychacze i �adowacze � pracowa�y dniem i noc�, a za ich frontem post�powa�y inne, wznosz�c maszty wysokiego napi�cia, stacje transformatorowe, domy mieszkalne, buduj�c ca�e miasta i lotniska, na kt�rych od razu zacz�y l�dowa� wielkie samoloty transportowe.

Rozg�os tych prac by� ogromny. Uwaga ca�ego �wiata skierowa�a si� na obszary dalekiej p�nocy, gdzie w�r�d mroz�w i zawiei, w temperaturze opadaj�cej do 60 stopni poni�ej zera, powstawa�y jedna za drug� betonowe wie�e i stalowe soczewki Pier�cienia Atomowego, kt�ry w przysz�o�ci obj�� mia� w�adanie nad zawieszonymi w powietrzu kulami wodoru, gorej�cego platynowym blaskiem.

Jednym z takich miejsc budowy by�a okolica Podkamiennej Tunguskiej. W�r�d zwa��w marglu i gliny, w g��bokich wykopach, przebitych w twardej jak ska�a wiecznej marz�oci, na pot�nych palach betonowych montowano tam katapultowe stacje rakiet zast�puj�cych kolej �elazn�. W czasie pracy kopaczka wyrwa�a z dna siedmiometrowego szybu od�am gruntu, kt�ry, rzucony na transporter, dotar� do kruszarki miel�cej kamienie na drobny �wir. Tutaj od�am utkn��. Pot�na maszyna na mgnienie oka stan�a, a gdy maszynista zwi�kszy� pr�d, z�by z najtwardszej cementowej stali chrupn�y i wy�ama�y si�. Po rozebraniu maszyny ujrzano wklinowany mi�dzy jej wa�y g�az tak twardy, �e ledwo bra�y go pilniki. Przypadkowo dowiedzieli si� o znalezisku uczeni, kt�rzy oczekiwali w Podkamiennej Tunguskiej samolotu do Leningradu. Obejrzawszy zagadkowy g�az, wzi�li go z sob�. Nazajutrz le�a� ju� w laboratorium leningradzkiego Instytutu Meteorytyki.

Pocz�tkowo s�dzono, �e to meteor; by�a to jednak bry�a bazaltu pochodzenia ziemskiego, w kt�r� wtopi� si� zaostrzony na obu ko�cach walec, wielko�ci� i kszta�tem przypominaj�cy granat. Pocisk �w sk�ada� si� z dwu nagwintowanych cz�ci, skr�conych tak silnie, �e trzeba by�o przepi�owa� �ciank�, aby dosta� si� do �rodka. Po d�ugich wysi�kach, wezwawszy na pomoc technolog�w z Instytutu Fizyki Stosowanej, uczeni zdo�ali wreszcie rozewrze� tajemnicz� skorup�. W �rodku znajdowa�a si� szpula ze sp�awu podobnego do porcelany, na kt�r� nawini�ty by� pi�ciokilometrowej prawie d�ugo�ci drut stalowy. Nic wi�cej.

W cztery dni p�niej stworzony zosta� mi�dzynarodowy komitet, kt�ry zaj�� si� zbadaniem szpuli. Rych�o okaza�o si�, �e nawini�ty na ni� drut by� kiedy� namagnesowany. Powierzchniowe zwoje, poddane ongi wysokiej temperaturze, utraci�y magnetyzm. Dobrze zachowany by� tylko w warstwach g��bszych.

Uczeni gubili si� w domys�ach nad pochodzeniem tajemniczej szpuli. Nikt nie �mia� pierwszy wypowiedzie� przypuszczenia, kt�re wszystkim cisn�o si� na usta. Rzecz sta�a si� jasna, gdy technologowie wykonali analiz� chemiczn� stopu, z kt�rego sporz�dzony by� drut. Stopu takiego nie produkowano nigdy na Ziemi. Pocisk nie by� ziemskiego pochodzenia. Musia� pozostawa� w zwi�zku ze s�ynnym niegdy� meteorytem tunguskim. Pad�o nie wiadomo przez kogo wypowiedziane po raz pierwszy s�owo �raport�. Istotnie, drut by� namagnesowany, tak jakby go na ca�ej d�ugo�ci �zapisano� drganiami elektrycznymi, tworz�c jedyny w swoim rodzaju �list mi�dzyplanetarny�. Przypomina�o to spos�b nagrywania d�wi�k�w na ta�m� stalow�, z dawien dawna praktykowany w radio i telefonii. Niebawem rozpowszechni�o si� przypuszczenie, �e w krytycznej chwili, kiedy silniki odm�wi�y pos�usze�stwa, podr�ni niewiadomego statku kosmicznego usi�owali uratowa� to, co uwa�ali za najcenniejsze, a mianowicie dokument,spisany� drganiem magnetycznym na drucie, i wyrzucili go ze statku przed katastrof�. Nie brak by�o jednak g�os�w odmiennych, twierdz�cych, �e szpul� wyrzuci� ze statku podmuch eksplozji, o czym �wiadcz� widoczne zmiany cieplne jej skorupy.

W prasie naukowej i codziennej toczy�y si� d�ugie dyskusje o pochodzeniu statku mi�dzyplanetarnego. Nie by�o bodaj planety uk�adu s�onecznego, kt�rej by nie podejrzewano o jego wys�anie. Nawet daleki Uran i olbrzymi Jowisz mia�y swoich zwolennik�w, zasadniczo jednak opinia powszechna podzieli�a si� mi�dzy dwa stronnictwa: Wenery i Marsa. To ostatnie by�o niemal dwukrotnie liczniejsze. W roku tym zainteresowanie astronomi� by�o ogromne. Rozchodzi�y si� nieprawdopodobne nak�ady ksi��ek popularnych, a nawet fachowych, popyt za� na amatorskie narz�dzia astronomiczne, zw�aszcza lunety, by� taki, �e najzasobniejsze sk�ady �wieci�y nieraz pustkami. Co wi�cej, tematyka astronomiczna wtargn�a do sztuki: pojawi�y si� powie�ci fantastyczne o zagadkowych istotach z Marsa, kt�rym autorowie przypisywali najbardziej nieprawdopodobne w�a�ciwo�ci. Niekt�re stacje telewizyjne nadawa�y w tygodniowych programach naukowych audycje specjalne, po�wi�cone astronomii. Ogromnym powodzeniem cieszy�o si� nadawane przez Berlin, a transmitowane przez ca�� p�nocn� p�kul� widowisko telewizyjne Podr� na Ksi�yc. Widzowie ogl�dali u siebie w domu powierzchni� Ksi�yca, przybli�on� trzy tysi�ce razy dzi�ki temu, �e nadawcz� aparatur� telewizyjn� zainstalowano przy wielkim teleskopie w obserwatorium heidelberskim.

Utworzona tymczasem mi�dzynarodowa Komisja T�umaczy rozpocz�a s�ynn� �walk� o drut�, jak j� nazwa� specjalny korespondent naukowy �Humanite�. Prace najt�szych egiptolog�w i sanskrytolog�w, specjalist�w od martwych i zaginionych j�zyk�w, wydaj� si� igraszk� w por�wnaniu z zadaniem, jakie oczekiwa�o uczonych. �Raport� sk�ada� si� z osiemdziesi�ciu kilku miliard�w drgnie� magnetycznych, utrwalonych w krystalicznej strukturze drutu metalowego. Poszczeg�lne grupy drgnie� oddzielone by�y niewielkimi strefami drutu nie namagnesowanego. Nasuwa�a si� my�l, �e ka�dy taki odcinek jest jednym s�owem, lecz przypuszczenie to mog�o by� mylne. Rzekomy �raport� m�g� w samej rzeczy stanowi� po prostu zapis rozmaitych instrument�w pomiarowych. Wielu uczonych s�dzi�o, �e je�li �raport� spisany jest nawet za pomoc� s��w, budowa jego j�zyka mo�e by� ca�kiem inna od wszystkich znanych na Ziemi. Ale i oni zgodni byli w tym, i� nie wolno pomija� szansy, kt�ra po raz pierwszy w dziejach stan�a przed nauk�.

Uczeni mieli przed sob� stos namagnesowanego drutu bez jakichkolwiek obja�nie� i zabrali si� do pracy.

Najtrudniejszy by� pocz�tek. Ca�y drut zosta� przepuszczony przez aparatur�, kt�ra zarejestrowa�a wszystkie drgnienia magnetyczne na ta�mie filmowej. Cenny orygina� pow�drowa� do podziemnego skarbca. Odt�d a� do ko�ca uczeni mieli do czynienia wy��cznie z kopiami filmowymi.

We wst�pnych naradach postanowiono p�j�� jedyn� drog�, kt�ra obiecywa�a powodzenie. S�owa ka�dego j�zyka s� symbolami wyobra�aj�cymi pewne przedmioty oraz poj�cia: ot� odcyfrowanie j�zyk�w narod�w wymar�ych, szyfr�w i innych tego rodzaju kryptogram�w opiera si� na prawid�ach powszechnych dla ka�dej mowy. Poszukuje si� wi�c symboli wyst�puj�cych najcz�ciej, bada, czy dany j�zyk posiada charakter obrazkowy, literowy czy zg�oskowy, a co najwa�niejsze, poszukuje si� sposobu, kt�ry by pozwoli� zrozumie� znaczenie jednego chocia�by wyrazu.

Tutaj zwykle przychodzi uczonym z pomoc� szcz�liwy przypadek: tak by�o z hieroglifami egipskimi, kiedy to znalaz� si� nagrobek, na kt�rym wyryty by� ten sam napis hieroglifami oraz po grecku, podobnie sta�o si� te� z pismem klinowym Babilo�czyk�w.

Co za� najwa�niejsze, tw�rcy ka�dego z tych nieznanych j�zyk�w byli istotami podobnymi do badaczy, �yli kiedy� na tej samej planecie, ogrzewa�o ich to samo S�o�ce, ogl�dali te same gwiazdy, ro�liny i morza, a warunki te, rzecz prosta, sprzyja�y wytworzeniu si� symboli powszechnych. Zupe�nie inaczej by�o teraz. Jakie� poj�cia mog�y by� wsp�lne nieznanym istotom i ludziom? W jakim miejscu nale�a�o przerzuci� most przez otch�a� dziel�c� istoty rozmaitych �wiat�w? Tym ogniwem ��cz�cym mog�a sta� si� tylko jedna rzecz: materia.

Ca�y wszech�wiat, od najdrobniejszych ziarn piasku pod naszymi stopami a� po najdalsze gwiazdy, zbudowany jest z takich samych atom�w. We wszystkich zak�tkach przestrzeni rz�dz� materi� te same prawa, a wszystkie je potrafi wyrazi� matematyka. Je�li �rodki jej zosta�y u�yte przy spisywaniu �raportu� � rzekli sobie uczeni � mamy szans�.

W przeciwnym razie �raport� pozostanie nie odczytany � na zawsze.

Przyj�cie tego za�o�enia stanowi�o jednak dopiero pierwszy krok na drodze nies�ychanie �mudnej i d�ugiej. Zdawa�oby si�, �e nale�y teraz po prostu przejrze� �raport�, poszukuj�c w nim najbardziej og�lnych praw fizycznych, jednak�e by�o to na tym etapie niemo�liwe. Przede wszystkim praw takich jest bardzo wiele, a poza tym, co gorsza, nie wiadomo by�o, jakiego uk�adu algorytmicznego u�ywaj� tw�rcy �raportu�. Uk�ad dziesi�tkowy, operuj�cy dziewi�cioma liczbami podstawowymi z dziesi�tym zerem, wydaje si� nam oczywisty i jedyny, nie jest on jednak taki dla matematyk�w. Przyj�li�my go, poniewa� mamy u r�k dziesi�� palc�w, a d�onie by�y liczyd�ami naszych przodk�w w czasach zamierzch�ych. Teoretycznie jednak mo�liwa jest dowolna ilo�� takich uk�ad�w, poczynaj�c od dw�jkowego, w kt�rym istniej� tylko dwie liczby, zero i jedynka, poprzez tr�jkowy, czw�rkowy, pi�tkowy i tak dalej, w niesko�czono��. W czasie swoich prac Komisja T�umaczy ograniczy�a si� ze wzgl�d�w praktycznych do siedemdziesi�ciu dziewi�ciu uk�ad�w � od tr�jkowego do osiemdziesi�tkowego. Zadanie wi�c brzmia�o: przejrze� miliony drga�, magnetycznych i dla ka�dego drgnienia obliczy� jego warto�� w siedemdziesi�ciu dziewi�ciu uk�adach liczbowych; ju� to samo dawa�o z g�r� bilion oblicze�, lecz by� to tylko pocz�tek, albowiem uzyskane wyniki nale�a�o przejrze�, szukaj�c w�r�d nich takich, kt�re odpowiada�yby sta�ym fizycznym. Sta�ych za�, takich jak naboje i wagi atomowe pierwiastk�w, jest kilkaset. Ale i to jeszcze nie wszystko, poniewa� w tak ogromnym morzu liczb trafi� si� mog�y rezultaty odpowiadaj�ce jednej ze sta�ych ca�kiem przypadkowo. Trzeba wi�c by�o pu�ci� w ruch obliczenia sprawdzaj�ce. Ca�okszta�t tych prac, kt�re by�y dopiero wst�pem do w�a�ciwego przek�adu, zaj��by, jak obliczono, tysi�cowi najbieglejszych rachmistrz�w ca�e �ycie. Tymczasem dokonano ich w ci�gu dwudziestu siedmiu dni.

Do dyspozycji Komisji T�umaczy by� najwi�kszy pod�wczas na �wiecie M�zg Elektronowy, pot�na maszyna, zajmuj�ca cztery kondygnacje Instytutu Matematycznego w Leningradzie.

Prac� tego olbrzyma kierowa� sztab specjalist�w z Nastawni Steruj�cej, umieszczonej na najwy�szym pi�trze Instytutu. Tam to wydano M�zgowi rozkaz, �e ma rozpatrzy� wszystkie znaki �raportu� poszukuj�c w nich podobie�stwa do sta�ych fizycznych; ma to wykona� za ka�dym razem we wszystkich zadanych uk�adach liczbowych, od dw�jkowego do osiemdziesi�tkowego, a odnalezione w ten spos�b wyniki sprawdza�, ka�dy za� etap swej pracy odnotowywa� i podawa� natychmiast do wiadomo�ci.

Centralna Nastawnia by�a okr�g�� sal� z bia�ego marmuru, w kt�rym p�on�y zielonkawe ekrany. Pojawi�y si� na nich wyniki post�puj�cych operacji. Od chwili kiedy pierwsze ta�my perforowane, nios�c rozkazy, znik�y w g��bi mechanizmu i kiedy zapali�y si� sygna�y, a� do momentu, w kt�rym czerwone lampki kontrolne zgas�y, up�yn�o sze��set czterdzie�ci jeden godzin nieprzerwanej pracy. W tym czasie M�zg wykonywa� po pi�� milion�w oblicze� na sekund�, nie ustaj�c dniem ani noc�, podczas gdy dy�uruj�cy uczeni zmieniali si� sze�� razy dziennie. Niepodobna odda� ogromu dokonanej pracy. Do�� powiedzie�, �e j�zyk �raportu� przypomina�, jak si� okaza�o, nie tyle mow�, ile raczej niezwyk�� muzyk�, poniewa� to, co odpowiada ziemskim s�owom, wyst�powa�o w nim jak gdyby w rozmaitych �tonacjach�.

Kilka razy nawet olbrzymia pojemno�� M�zgu okazywa�a si� niedostateczna dla przeprowadzenia wszystkich niezb�dnych oblicze�. W takich chwilach automatyczne przeka�niki w��cza�y kable podziemne ��cz�ce G��wny M�zg z innymi, kt�re r�wnie� znajdowa�y si� w obr�bie Leningradu. Najcz�ciej przychodzi� z pomoc� M�zg Elektronowy Instytutu Aerodynamiki Teoretycznej.

Nadesz�a wreszcie chwila, w kt�rej na ekranach za�wieci�y wynik�. Brz�czyki odezwa�y si� w Nastawni wysokimi g�osami, ale i bez ich wezwania wszyscy dy�urni oderwali si� od pulpit�w, wpatrzeni w pierwsze dost�pne ludzkiemu pojmowaniu poj�cia �raportu��

Pierwsze odczytane zdanie brzmia�o:

Oznacza�o ono Ziemi�.

Cztery powt�rzenia s�owa �tlen� zapisane by�y r�n� cz�stotliwo�ci� drga�. Zrozumiano, �e �raport� m�wi w tym miejscu o w�a�ciwo�ciach fizycznych Ziemi. Tlenki krzemu i glinu � to g��wne sk�adniki skorupy naszej planety, otoczonej azotem i tlenem powietrza oraz pokrytej podtlenkiem wodoru � wod� m�rz i ocean�w. Ale to proste pozornie zdanie m�wi�o znacznie wi�cej. Po pierwsze, wyra�enia takie, jak krzem, glin, tlen, posiada�y pewne cechy, kt�re, wyst�puj�c gdzie indziej w czystej postaci, oznacza�y w og�le �materi�. Po drugie, ca�e to zdanie z o�miu wyraz�w poddane by�o pewnej wy�szorz�dnej funkcji, kt�ra odpowiada powierzchni zakrzywionej. Chodzi�o mianowicie o powierzchni� kulist�, to jest w�a�nie o skorup� Ziemi.

Odt�d rozszyfrowanie �raportu� posz�o ju� sprawniej, cho� nie brak by�o miejsc niejasnych, kt�re wzbudza�y gor�ce spory. W miar� post�powania prac wy�ania� si� og�lny obraz Ziemi i �wiata, widziany po raz pierwszy w historii przez istoty nie b�d�ce lud�mi. �Raport� by� podzielony na kilka cz�ci. Wst�pna zawiera�a opis fizyczny naszego globu, jego rze�by terenu, ukszta�towania l�d�w i m�rz oraz ich sk�adu chemicznego. Nie tu jednak kry�y si� trudno�ci. Pierwszy rozd�wi�k powsta� w�r�d t�umaczy, gdy doszli do miejsca, w kt�rym �raport� m�wi� o miastach ziemskich. Nieznanym istotom uda�o si� pomimo wielkiej chy�o�ci i wysoko�ci, na jakiej odbywa� si� lot pocisku, dostrzec planowe zagospodarowanie naszej planety: fabryki, domy, drogi, a nawet ludzi na polach i ulicach. Niepoj�te by�o jednak to, �e w og�lnym opisie dostrze�onych zjawisk traktowa�y ludzi jako co� najmniej wa�nego i zdawa�y si� nie przypisywa� im roli budowniczych i konstruktor�w cywilizacji ziemskiej. �Raport� nazywa� ludzi �d�ugimi kroplami� (jak wynika�o z obja�nienia, chodzi�o o �ci�gliw�, mi�kk� substancj�, z kt�rej zbudowane s� nasze cia�a) i uwa�a� ich za cz�stki jakiej� wi�kszej, jednorodnej masy, od kt�rej tylko chwilowo wyosobnili si� w postaci owych �kropel�. Masa taka musia�a by� dla autor�w �raportu� czym� powszechnym i dobrze znanym, poniewa� wyra�ali przypuszczenie, �e ludzie utworzeni s� z podobnej substancji, co� (tu nast�powa�o s�owo nie przet�umaczone, bo nie istniej�ce w �adnym ziemskim j�zyku). W dalszej cz�ci �raportu� opisane by�y miasta, domy mieszkalne oraz rozmaite urz�dzenia, jak na przyk�ad sieci kolejowe, dworce, porty, z tak du�� dok�adno�ci�, �e czytaj�cych ogarnia� mimowolny podziw dla precyzji instrument�w obserwacyjnych, jakimi musieli si� pos�ugiwa� podr�ni statku mi�dzyplanetarnego. I tutaj jednak u podstawy opisu le�a�o to samo ca�kowite i niepoj�tne odwr�cenie poj��: autorzy �raportu� usilnie poszukiwa�a� tw�rc�w ziemskiej cywilizacji technicznej, nawet nie domy�laj�c si� ich w ludziach. To, �e dostrzegali przy tym ludzi, nie ulega�o w�tpliwo�ci, bo kilka zda� dalej napomykali: �w polu widzenia pe�znie sporo d�ugich kropel�.

Rozwa�ywszy dobrze t� cz�� �raportu� uczeni doszli do wniosku, �e to przestawienie poj��, to �nieporozumienie� nie jest bynajmniej przypadkiem, lecz �e w nim w�a�ni(e kryje si� tajemnica nieznanych istot. Na nowy, cho� tak�e niezupe�nie jasny �lad naprowadzi�a ich zwi�z�a uwaga w dalszej cz�ci �raportu�. Powtarzaj�c wypowiedziane ju� poprzednio zdanie, �e nigdzie nie mo�na spostrzec tw�rc�w urz�dze� technicznych, autorzy �raportu� dodawali: �by� mo�e dlatego, �e s� oni� (tu nast�puje zn�w s�owo nie przet�umaczone) rozmiar�w�.

Klucz do tajemnicy zdawa� si� le�e� w�a�nie w zagadkowym s�owie. Przypuszczenie, �e jest to przymiotnik taki, jak �ma�y� lub �drobny�, trzeba by�o odrzuci�, poniewa� przymiotniki cechuje inne ukszta�towanie drga� magnetycznych w j�zyku �raportu�. Gdyby to by� zaimek, zdanie mog�oby brzmie�: ��e s� oni naszych rozmiar�w�.

Badanie wykaza�o, �e najmniejsze przedmioty, jakie nieznane stworzenia zdo�a�y dostrzec z wysoko�ci swego przylotu nad Ziemi�, posiada�y rozmiary siedmiu lub o�miu centymetr�w. Je�eli wi�c przypuszcza�y, �e nie mog� dojrze� poszukiwanych przez siebie �tw�rc�w cywilizacji ziemskiej� dlatego, i� �s� oni ich rozmiar�w�, to z tego wynika�oby,j� nieznane istoty s� stosunkowo bardzo ma�e � nie przekraczaj� w ka�dym razie wielko�ci o�miu centymetr�w. Jest Ho jedyne miejsce �raportu�, z kt�rego mo�na by�o s�dzi� o ich rozmiarach. Niestety, ca�e to przypuszczenie jest niezwykle kruche, poniewa� w j�zyku �raportu� nie odnaleziono ani jednego zaimka takiego, jak �my�, �ja�, �nasze� itp.

W dalszej cz�ci �raportu� spotyka si� mno��ce si� ku ko�cowi �bia�e plamy�, to jest miejsca nie odczytane ju� to z powodu os�abienia zapisu magnetycznego, ju� to dlatego, �e wyst�powa�y tam poj�cia, kt�rych nie da�o si� odcyfrowa� ani za pomoc� analizy drga�, ani te� metod� �pr�b i b��d�w�, to jest podstawiania prawdopodobnych termin�w, kt�r� z nieub�agan� wprost, cierpliwo�ci� stosowa�a mieszana grupa matematyk�w � operacjonist�w i j�zykoznawc�w.

Zako�czenie �raportu� stanowi kr�tki, nadzwyczaj rzeczowy opis tragedii, jak� zako�czy� si� lot pocisku. S� to dane przyrz�d�w pomiarowych, wykazuj�ce gwa�townie rosn�c� szybko�� rozpadu atomowego, olbrzymi wzrost temperatury oraz zaburzenia pracy silnik�w nap�dowych. Potem znaki magnetyczne uleg�y zamazaniu. Nast�puje kr�tka strefa ciszy, a dalej dwa wyra�nie czytelne s�owa �zabezpieczenia spalone�. Na tym �raport� si� urywa.

Jake�my powiedzieli, uczeni znali ju� jego tre�� w og�lnych zarysach, poniewa� za� by�o prawdopodobne, �e odczytanie ust�p�w dot�d zagadkowych nie przyniesie, poza szczeg�ami, nic zasadniczo nowego, Komisja T�umaczy przyst�pi�a do nast�pnej fazy prac, wy�aniaj�c z siebie trzy nowe sekcje, z kt�rych ka�da po�wi�ci�a si� innemu zagadnieniu. Pierwsza, pod przewodnictwem profesora Kluevera, mia�a za zadanie zebra� i rozszerzy� nasze wiadomo�ci o nieznanych istotach.

Wi�kszo�� stanowili w niej przyrodnicy, a wi�c biologowie, zoologowie, botanicy i lekarze, by� te� jeden specjalista z zakresu m�odej, lecz rozwijaj�cej si� nauki � astrobiologii, kt�ra bada przejawy �ycia na innych ni� Ziemia cia�ach niebieskich.

Druga sekcja sprawdza�a przek�ad �raportu�, zestawiaj�c go z orygina�em, owym s�ynnym drutem namagnesowanym, kt�ry wydobyto z podziemnego skarbca Instytutu Meteorytyki. Trzecia wreszcie i ostatnia sekcja �l�cza�a nad nie odcyfrowanymi dot�d ust�pami �raportu�. By�o w niej wielu matematyk�w i fizyk�w, kt�rzy przesiadywali przewa�nie w Centralnej Nastawni M�zgu Elektronowego, ka��c mu bez przerwy trawi� nieprawdopodobnie zawi�e obliczenia. Wywo�a�o to nawet lekkie starcie z biologami, kt�rzy twierdzili, �e Instytut Matematyki zosta� okupowany przez fizyk�w, a ci uniemo�liwiaj� im korzystanie z M�zgu Elektronowego.

W czasie kiedy miliony ludzi na ca�ym �wiecie dzi�ki radiu, prasie i telewizji zapoznawa�y si� z tre�ci� opublikowanej cz�ci �raportu�, w pracach Komisji T�umaczy zaszed� zwrot dramatyczny.

Wst�pem jak gdyby do g��wnego odkrycia by�a dyskusja w sekcji biolog�w, na kt�r� zaproszono w charakterze go�cia i doradcy Czandrasekara, wielkiego matematyka hinduskiego. Nawi�zuj�c do wspomnianego przedtem ust�pu �raportu�, z kt�rego zdawa�o si� wynika�, �e nieznane istoty s� ma�ych rozmiar�w, jeden z uczonych wysun�� przypuszczenie, �e s� to owady �yj�ce gromadnie jak pszczo�y czy mr�wki, lecz o niepor�wnanie wy�szej inteligencji. Przewodnicz�cy sekcji, profesor Kluever, powiedzia� na to:

��Wielka inteligencja oznacza wielki m�zg. Tymczasem owady nie mog� mie� wielkiego m�zgu z tego samego powodu, dla kt�rego nie mog� posiada� wielkiego cia�a. Na to nie pozwala ich budowa. Ich system oddechowy nie potrafi dostarczy� do�� tlenu przy rozmiarach cia�a przekraczaj�cych kilka centymetr�w i to jest w�a�nie przyczyn�, �e nie istniej� i nigdy nie istnia�y bardzo wielkie owady.

Oponent zauwa�y�, �e system oddechowy nieznanych istot m�g�by by� zupe�nie inny. Profesor Kluever odpar�, �e owady, kt�re maj� inny system nerwowy i oddychaj� inaczej ni� owady, nie s�, wed�ug niego, owadami� R�wnie dobrze mo�na by zwierz�ta nazwa� ro�linami wyposa�onymi w uk�ad nerwowy, krwiono�ny i mi�niowy. C� bowiem za cecha pozostaje w jednym i drugim wypadku nie zmieniona opr�cz pustej nazwy?

Wywi�za�a si� gor�ca dyskusja, w kt�rej ka�da strona broni�a swoich argument�w. Mo�na by�o s�dzi�, �e wiecz�r up�ynie na ja�owym sporze, gdy o g�os poprosi� profesor Czandrasekar, kt�ry przys�uchiwa� si� dot�d obradom w milczeniu:

��Przyszed�em tu z pewnym pomys�em � powiedzia� � kt�ry, by� mo�e, rzuci troch� �wiat�a na omawiany problem. Przestudiowa�em dok�adnie zeznania naocznych �wiadk�w upadku meteoru tunguskiego. Wszyscy oni zauwa�yli, �e w czasie pojawienia si� meteoru wida� by�o na ziemi cienie takich przedmiot�w, jak drzewa i domy, a cienie te porusza�y si� w stron� przeciwn� do kierunku jego lotu. Z tego wynika, �e �raport�, przynajmniej w swej cz�ci ko�cowej, nie zosta� spisany przez istoty �ywe.

Twierdzenie to zdumia�o obecnych w najwy�szym stopniu: wpatrywali si� w matematyka, kt�ry, podszed�szy do tablicy, wyszuka� wi�kszy kawa�ek kredy i od razu przyst�pi� do oblicze�. Dow�d jego szed� tak� drog�: w chwili upadku panowa�a s�oneczna pogoda, a wi�c je�eli przedmioty rzuca�y w �wietle meteoru cienie na miejscach s�onecznych, to blask meteoru by� na pewno silniejszy od s�onecznego. Oczywi�cie i jego temperatura musia�a by� wy�sza od s�onecznej. Znaj�c czas przebywania meteoru w obr�bie atmosfery ziemskiej, profesor obliczy�, �e niezale�nie od tego, jaka by�a grubo�� pow�oki statku, w jego wn�trzu musia�a panowa� ciep�ota nie ni�sza od sze�ciuset stopni. Takich warunk�w nie mog�aby, oczywi�cie, znie�� �adna istota �ywa. A jednak �raport� prowadzony by� przez ca�y czas lotu a� do chwili katastrofy. A wi�c: albo notowa�y go przyrz�dy automatyczne i w rakiecie w og�le nie by�o nikogo, albo te� nieznane istoty posiadaj� ustr�j zbudowany inaczej ni� organizmy zwierz�t i ro�lin.

Biologowie wys�uchali Czandrasekara z nadzwyczajn� uwag� i uznawszy dow�d za przekonuj�cy, postanowili zapozna� z nim nazajutrz zgromadzenie og�lne Komisji T�umaczy. Gdy jednak zjawili si� rano w Ma�ej Sali Instytutu, zaproszono ich, jak wszystkich zreszt� uczonych, do Wielkiej Sali Kolumnowej na nadzwyczajne posiedzenie z tajnym porz�dkiem dziennym. Wzbudzi�o to powszechne zdziwienie, gdy� dot�d Komisja nie stosowa�a takich rygor�w. Posiedzenie odbywa�o si� przy drzwiach zamkni�tych i bez zapraszanych zazwyczaj go�ci. Profesor Ramon y Carral z Instituto Nacional del Astronomia w Veracruz, kt�ry w dniu tym przewodniczy� obradom, o�wiadczy�, �e trzecia sekcja odkry�a w czasie swych prac fakt niezmiernie donios�y, kt�rego natychmiastowe zbadanie jest spraw� najwy�szej wagi, jako �e mog� od tego zale�e� losy ca�ego �wiata. Nast�pnie odda� g�os profesorowi Lao � Czu. Fizyk chi�ski przemawia� do mikrofonu nie ze swego miejsca, jako to zwykle czyniono, lecz wszed� na podium prezydialne, zapewne dlatego, �e chcia� widzie� wszystkich, do kt�rych m�wi�.

G�osem niezbyt dono�nym, lecz s�yszalnym w ca�ej sali powiedzia�, �e zosta� upowa�niony przez trzeci� sekcj� do przedstawienia szanownemu zgromadzeniu odkrycia niezwyk�ej wagi, kt�rego donios�o�ci nikt nie potrafi jeszcze doceni�.

O ile wielkie s�owa, kt�rymi przewodnicz�cy poprzedzi� wyk�ad, nikogo szczeg�lnie nie zadziwi�y, albowiem stary astronom meksyka�ski znany by� ze swego po�udniowego temperamentu, to pierwsze zdanie fizyka zelektryzowa�o ca�� sal�, gdy� Lao � Czu by� jednym z najtrze�wiejszych i najbardziej krytycznych umys��w Komisji T�umaczy.

W dalszym ci�gu swego przem�wienia Lao � Czu opowiedzia� o nowej metodzie odczytywania �raportu�, kt�r� zastosowa�a trzecia sekcja. Polega�a ona na fotografowaniu pomieniami Roentgena tych cz�ci drutu, kt�rych namagnesowanie uleg�o zatarciu. Na zako�czenie Lao � Czu poda� dos�owny tekst ust�pu, jaki uda�o si� odczyta� t� metod�. Brzmia� on:

W wype�nionej po brzegi sali panowa�a �miertelna cisza. Nie s�ycha� by�o ani oddech�w, ani nawet zwyk�ego poskrzypywania krzese�. Widzia�o si� ludzi o zamkni�tych z wyt�enia uwagi oczach, przyciskaj�cych obur�cz s�uchawki do uszu. Niekt�rzy notowali gor�czkowo s�owa fizyka chi�skiego. Powt�rzywszy dwa razy przet�umaczony ust�p, Lao � Czu powiedzia�, �e trzecia sekcja sk�onna jest rozumie� go tak: element obrotowy jest to jaka� jednostka czasu, odpowiadaj�ca do�� d�ugiemu okresowi, kt�ry mo�na zapewne por�wna� z rokiem ziemskim. Co oznacza �napromieniowanie planety�? Oczywi�cie, zadzia�anie jakim� rodzajem energii promienistej, kt�ra wywo�uje jonizacj�. O jak� planet� chodzi? Nie jest to zupe�nie pewne, gdy� ust�p nale�y do zrekonstruowanych i by� przedtem zupe�nie nieczytelny, lecz pewne znamiona przemawiaj� za tym, �e chodzi o nasz� planet�, o Ziemi�. Jaki cel mo�e mie� jej napromieniowanie? I to nie jest zupe�nie pewne, m�wi� Lao � Czu, ale nieznane istoty zdaj� si� wyra�a� ch�� skierowania na Ziemi� pot�nego �adunku energii, a kiedy dzia�anie jej po pewnym czasie ustanie, zacznie si� �Wielki Ruch�. Je�eli przez �Wielki Ruch� rozumie� nap�yw nieznanych istot na nasz� planet�, to wymieniony ust�p mo�e posiada� ju� tylko jedno znaczenie: nieznane istoty zamierzaj� zniszczy� �ycie na Ziemi, by si� na niej osiedli�. W ko�cowych s�owach fizyk podkre�li�, �e wszystko to brzmi fantastycznie i nieprawdopodobnie, a poszczeg�lne cz�ony rozumowania, z kt�rego wyp�ywa wymieniony wniosek o �inwazji na Ziemi�, ��cz� si� dosy� lu�no. Jednak�e trudno w tej sytuacji by� nadmiernie krytycznym i stosowa� surowe rygory naukowe, gdy� idzie o co� nie znanego jeszcze w historii, a mianowicie o zagro�enie bytu ca�ej ludzko�ci. Jest to niebezpiecze�stwo tak olbrzymie, �e nale�y rozwa�y� jego mo�liwo��, nawet je�li wydaje si� nader nieprawdopodobne. Przewodnicz�cy, profesor y Carral, zabra� g�os nawo�uj�c obecnych do skupienia i spokoju, po czym rozpocz�a si� dyskusja. Niekt�rzy s�dzili, �e wniosek wyci�gni�to prawid�owo, ale rzecz nie przedstawia si� gro�nie, poniewa� statek mi�dzyplanetarny by� tylko pierwszym zwiadem i masowa inwazja na Ziemi� mia�a zapewne nast�pi� dopiero po jego pomy�lnym powrocie z wyprawy. Poniewa� spotka�a go katastrofa, niebezpiecze�stwo � je�li w og�le istnia�o � znik�o. Najlepszym dowodem jest to, �e od katastrofy up�yn�o niemal sto lat w zupe�nym spokoju. Inni odpowiadali, �e sto lat jest stosunkowo d�ugim okresem tylko w poj�ciu ludzkim. By� mo�e � argumentowali � element obrotowy r�wna si� dwustu latom albo i wi�kszej ich ilo�ci. Nieznane istoty mog� by� stworzeniami bardzo d�ugowiecznymi. Gdzie� pewno��, �e nie mierz� swego istnienia tysi�cleciami?

Przewodnicz�cy poprosi� pierwsz� sekcj� o wypowied� na temat natury nieznanych istot, kt�re z w�drowc�w przyby�ych z g��bi wszech�wiata, otoczonych dot�d powszechnym zaciekawieniem i podziwem, przemieni�y si� nagle w �miertelnych wrog�w ludzko�ci.

Biologowie wydelegowali Czandrasekara, kt�ry zapozna� zgromadzenie ze swoim dowodem. W odpowiedzi jeden z fizyk�w zauwa�y�, �e zagadnienie ujmowano, by� mo�e, od pocz�tku zupe�nie fa�szywie: kto wie, czy ca�y statek mi�dzyplanetarny nie by� po prostu jednym ogromnym �m�zgiem mechanicznym�, wyposa�onym w inicjatyw� i umiej�tno�� samodzielnego dzia�ania. Istoty, kt�re go zbudowa�y, nie musia�y wi�c wcale znajdowa� si� na pok�adzie. W takim uj�ciu wszystkie osobliwo�ci �raportu� stanowi�y cechy owego �m�zgu mechanicznego�, kt�ry go spisa�, a nie nieznanych istot, o kt�rych w takim wypadku nicnie by�oby wiadomo. Ca�a sprawa wr�ci�a do punktu wyj�cia.

Komisja T�umaczy znalaz�a si� w nies�ychanie ci�kim po�o�eniu. Jak nale�a�o ustosunkowa� si� do problemu zagro�enia ludzko�ci? Czy takie zagro�enie w og�le istnia�o? By� mo�e, nieznane istoty rzeczywi�cie zamierza�y ongi skolonizowa� Ziemi�, ale czy ich zamiary oparte by�y na realnych mo�liwo�ciach?

O pierwszej w nocy przewodnicz�cy przerwa� dyskusj�. Zamykaj�c posiedzenie o�wiadczy�, �e nast�pne odb�dzie si� dopiero za dwa dni, poniewa� jest nadzieja, i� do tego czasu sekcja astrofizyk�w, wzmocniona najwybitniejszymi matematykami, b�dzie mog�a przedstawi� zgromadzeniu og�lnemu nowe fakty, dotycz�ce pochodzenia nieznanych istot.

Ma�o kto wiedzia�, �e prace astrofizyk�w, o kt�rych wspomnia� przewodnicz�cy, toczy�y si� ju� od p�nocy dnia poprzedniego, to znaczy od chwili, w kt�rej prezydium Komisji zapozna�o si� z ust�pem �raportu� przet�umaczonym przez trzeci� sekcj�.

Na najwy�szej kondygnacji Instytutu Matematycznego przebywa�o w zupe�nym odosobnieniu jedenastu uczonych. W czasie gdy Lao � Czu i Czandrasekar byli na posiedzeniu Komisji T�umaczy, kierownictwo wszystkimi pracami M�zgu Elektronowego obj�� astrofizyk Arseniew. Zestawi� on dane liczbowe o locie pocisku z jego przypuszczaln� szybko�ci�, z moc� silnik�w, a wreszcie z mapami gwiezdnymi nieba z 1908 roku. Nadzwyczaj trudny rachunek, polegaj�cy na nieustannym wybieraniu kilku okre�lonych wielko�ci spo�r�d wieluset tysi�cy mo�liwych, zosta� przeprowadzony po 29 godzinach nieprzerwanej pracy. P�tora dnia po posiedzeniu, na kt�rym cz�onkowie Komisji zapoznali si� z fatalnym ust�pem, trzej uczeni, stoj�c przed czo�ow� tarcza M�zgu, odczytali ostatnie wyrazy wyniku i w milczeniu spojrzeli na siebie. Arseniew podszed� bli�ej i z wysoko�ci swego ogromnego wzrostu patrzy� na m��cy zielonkawym blaskiem otw�r ekranu katodowego. Rzecz nie ulega�a w�tpliwo�ci. Statek zosta� wystrzelony z planety naszego uk�adu s�onecznego, i to takiej, kt�rej orbita le�y wewn�trz orbity Ziemi. By�y wi�c do wyboru dwie planety: Merkury i Wenus. I zn�w uczeni pochylili si� nad metalowymi sto�ami, zn�w pad�y kr�tkie s�owa.

Na pulpitach steruj�cych podnosi�y si� i pochyla�y bia�e klawisze kontakt�w. Z ledwo s�yszalnym poszumem w��cza�y si� w prac� tysi�ce nowych obwod�w. W szerokich szczelinach tablic rozdzielczych p�on�y purpurowe lampki kontrolne. Kiedy po raz ostatni na ekranach zadrga�y bia�awe linie, wszystko sta�o si� jasne. Merkury, ten glob wulkaniczny z lawy i popio��w, najbli�szy S�o�cu, zwracaj�cy ku niemu zawsze t� sam� p�kul�, pozbawiony atmosfery, nie wchodzi� w rachub�. Pozostawa�a wi�c okryta l�ni�co � bia�ymi chmurami, kt�re od niepami�tnych czas�w przes�aniaj� jej powierzchni� przed okiem ludzi, gwiazda poranna � Wenus.

By�o po p�nocy. Posiedzenie Komisji ci�gn�o si� ju� siedem godzin nad sto�ami, na kt�rych spoczywa�y stosy wykres�w i ta�m fotograficznych. Wchodz�cych na sal� cz�onk�w sekcji astrofizycznej przywita�o nag�e zamilkni�cie zgromadzonych. Wszyscy wpatrywali si� w Arseniewa, Czandrasekara i Lao � Czu, lecz z twarzy ich niczego nie mo�na by�o wyczyta�. Zmierzali ku swoim miejscom, a za nimi sz�o kilkunastu wsp�pracownik�w i asystent�w. Kiedy Arseniew zakomunikowa� wyniki oblicze�, zapad�a cisza.

��A wi�c Wenus?�� pyta� kto� z g��bi sali. Arseniew nie odpowiadaj�c usiad� i zaczai rozk�ada� przed sob� przyniesione papiery.

��Czy nie ma mo�liwo�ci omy�ki?�� spyta� ten sam g�os od sto�u biolog�w.

M�wi� docent Sturdy, niski m�czyzna o czerwonej apoplektycznej twarzy i g�stych w�osach.

��M�zg Elektronowy myli si� niekiedy � odpar� Arseniew.�� Co prawda jeden b��d zdarza si� na sze�� trylion�w oblicze�, ale we�miemy to pod uwag� i jeszcze tej nocy powt�rzymy obliczenia.

��Nie to mia�em na my�li � nastawa! biolog.�� Chodzi mi o teoretyczne za�o�enia rachunku. Czy nie mo�e by� w nich b��du?

Arseniew obiema r�kami przyg�adzi� papiery. By� on jedn� z najbardziej charakterystycznych osobisto�ci Komisji T�umaczy. Jasnow�osy, olbrzymi, z pochylonymi lekko barami, zdawa� si� zbudowany wed�ug jakiej� zamierzch�ej proporcji wspania�omy�lnego nadmiaru. W trzydziestym roku �ycia dokona� g��wnego swego dzie�a, wyja�niaj�c w nowej teorii szereg zjawisk podatomowych. Teraz liczy� lat trzydzie�ci siedem. G�ruj�c g�ow� nad s�siadami, chocia� siedzia�, przez kilka chwil patrza� na oponenta, jakby przygotowuj�c si� do d�u�szej odpowiedzi, i wszyscy drgn�li, kiedy swoim niskim g�osem wyrzek� tylko jedno s�owo:

��Nie.

Przewodnicz�cy, kt�rym w tym dniu by� niemiecki biolog, profesor Kluever z Lipska, zaproponowa�, aby jeden z astronom�w powiedzia� niespecjalistom to wszystko o planecie Wenus, co mo�e si� ��czy� z omawianym problemem. Wniosek przeszed�. Sekcja astrofizyk�w wydelegowa�a po chwili planetologa, doktora Behrensa, kt�ry zaraz wsta� i w��czy� mikrofon przed swoim miejscem. By� to m�ody cz�owiek o ch�opi�cym wygl�dzie, szczup�y, prawie chudy, o troch� porywczych ruchach. W czasie swego wyk�adu bawi� si� zdj�tymi okularami, patrz�c oczami niepewnymi, jak zwykle kr�tkowidze. Arseniew rozmawia� tymczasem szeptem z kolegami i przechylaj�c sw� wielk� posta� przez oparcie fotela, dawa� jakie� wskaz�wki asystentom, kt�rzy zapisywali je stenograficznie i wychodzili na palcach. Chocia� wszyscy przys�uchiwali si� Behrensowi, na sali wyczuwa�o si� niepok�j. G�owy pochyla�y si� ku sobie, to tu, to tam polatywa�y szepty. Tymczasem w s�uchawkach wieloj�zycznym naraz g�osem przemawia� m�ody astronom.

��Wenus � rozpocz�� � druga planeta naszego uk�adu s�onecznego, posiada o 3�% mniejsz� �rednic� i o 23�% mniejsz� mas� od Ziemi. Poniewa� zawsze przebywa na niebie w pobli�u S�o�ca, jest dla obserwacji obiektem niewdzi�cznym. Jej odleg�o�� od nas waha si� od 250 milion�w kilometr�w w g�rnym z��czeniu ze S�o�cem do 40 milion�w kilometr�w w z��czeniu dolnym.

Tu Behrens spojrza� troch� niepewnie w stron� j�zykoznawc�w. Nie wiedzia�, czy rozumiej� terminy astronomiczne, lecz siwi uczeni s�uchali z taka uwag�, �e l�kaj�c si� ich urazi� ci�gn�� dalej:

��Wed�ug najnowszych bada� czas obrotu Wenus jest znacznie d�u�szy ni� czas obrotu Ziemi i wynosi 18 dni. Metodami optycznymi nie mo�na by�o tego dawniej stwierdzi�, poniewa� nie widzimy nigdy powierzchni planety. Zas�ania j� lita pow�oka chmur. Ostatnio czynione by�y pr�by przebicia si� do powierzchni planety za pomoc� teletaktor�w. Szanowni koledzy wiedz� zapewne, �e chodzi o nowy typ teleskopu radarowego, wysy�aj�cego ultrakr�tkie fale radiowe. Jednak�e i te pr�by nie powiod�y si�, potwierdzaj�c raz jeszcze dawne przypuszczenie Wildta, �e chmury Wenus nie s� z pary wodnej ani z substancji ciek�ej, lecz sk�adaj� si� z du�ych cz�stek sta�ych, kryszta��w, bardzo silnie rozpraszaj�cych promieniowanie. Dlatego w�a�nie Wenus posiada tak silny blask i po S�o�cu i Ksi�ycu stanowi najja�niejsze cia�o na naszym niebie. Atmosfera planety, rozmiarami dor�wnuj�ca ziemskiej, r�ni si� od niej zupe�nie pod wzgl�dem sk�adu chemicznego. Analiza spektroskopowa wykazuje na Wenus nie wi�cej ni� 5�% tej ilo�ci pary wodnej i tlenu, jaka znajduje si� na Ziemi, za to dwutlenek w�gla, kt�rego u nas jest zaledwie 0,3�%, stanowi tam g��wny sk�adnik atmosfery. Pozostaje jeszcze do om�wienia sk�ad chmur, kt�ry przez d�ugie lata stanowi� zupe�n� zagadk�. Posiadane dzi� wiadomo�ci pozwalaj� s�dzi�, �e chmury te utworzone s� z pierzastych kryszta��w formaldehydu, a raczej zwi�zku, jaki formalina tworzy pod wp�ywem promieni nadfio�kowych. Poniewa� planeta obraca si� bardzo powoli, powstaj� wielkie, dochodz�ce do 90 stopni r�nice temperatury pomi�dzy p�kul� dzienn� i nocn�. Powoduj� one nadzwyczaj silne ruchy mas powietrznych, zw�aszcza na terminatorze, to jest linii oddzielaj�cej p�kul� o�wietlon� od nieo�wietlonej. Nale�y wi�c s�dzi�, �e ka�demu porankowi i wieczorowi towarzysz� na Wenus orkany i burze kolosalnej si�y. Wiatr mo�e tam osi�gn�� 250 kilometr�w na godzin�, szybko�� spotykan� na Ziemi jedynie w czasie najgwa�towniejszych burz �niegowych w okolicach bieguna po�udniowego. Co si� tyczy ukszta�towania powierzchni planety, to niestety niczego pewnego nie mog� o tym kolegom powiedzie�. Ostatnio ukaza�y si� bardzo ciekawe prace Jellingtona i Schraegera, kt�rzy przypuszczaj�, �e skorupa Wenus mo�e by� zbudowana z tego, co na Ziemi jest tylko sztucznym wytworem r�k cz�owieczych, a mianowicie z mas plastycznych podobnych do galalitu i winylitu. Komunikuj� to szanownym kolegom jako pewnego rodzaju curiosum, poniewa� na poparcie tej hipotezy nie posiadamy �adnych danych.

Zaledwie Behrens, sk�oniwszy si� niezr�cznie, usiad�, o g�os poprosi� docent Sturdy, kt�ry pyta� przedtem Arseniewa o mo�liwo�� pomy�ki w obliczeniach.

��Zastrze�enia moje potwierdzi� w zupe�no�ci wyk�ad doktora Behrensa � powiedzia�. � Jest oczywiste, �e wymienione warunki fizyczne, w szczeg�lno�ci brak tlenu i wody, oraz obecno�� chmur, kt�re czyni� z planety po prostu olbrzymi zbiornik formaliny, wykluczaj� mo�liwo�� istnienia na niej istot �ywych. Pan jest tego samego zdania, prawda, doktorze Behrens?

Behrens zn�w zdj�� okulary i przecieraj�c je skrupulatnie, odpowiedzia�, �e z ko�cem XIX wieku pewien znakomity uczony napisa� bardzo logicznie zbudowany traktat, w kt�rym udowodni�, �e cz�owiek nigdy nie zbuduje ci�szej od powietrza maszyny do latania, �e gdyby nawet tak� maszyn� uda�o si� zbudowa�, to nie mog�aby oderwa� si� od ziemi, gdyby za� (co ju� jest zupe�nie wykluczone) mimo wszystko wzlecia�a, to w �aden spos�b nie mo�na by ni� kierowa�. Poniewa� � zako�czy� Behrens � nie chcia�bym by� podobny do tego uczonego, wol� nie odpowiedzie� docentowi Sturdy.

��Ale� truj�ca atmosfera Wenus wyklucza istnienie �ycia � �achn�� si� Sturdy.�� Zamiast zajmowa� si� anegdotami, przejd�my lepiej do fakt�w! Faktem jest, �e kilkadziesi�t lat temu spad�a na Ziemi� rakieta mi�dzyplanetarna.

��W kt�rej, jak wykaza� profesor Czandrasekar, nie by�o istot �ywych � przerwa� Sturdy�emu s�siad.

��Dobrze! Nie by�o! Ale rakieta nie mog�a pochodzi� z Wenus, boby na tej planecie musieli istnie� jej konstruktorzy, to znaczy istoty �ywe! Czy to nie jest oczywiste?!

Znowu zaleg�a kr�tka cisza, w kt�rej we wszystkich s�uchawkach rozlega� si� przyspieszony, astmatyczny oddech starego biologa. Potem Arseniew, �ci�gaj�c swoje grube brwi, powiedzia� po raz drugi od rozpocz�cia dyskusji: � Nie.

I zmierzywszy spokojnym wzrokiem os�upia�ego biologa, doda�:

��To nie jest oczywiste.

Tyle pewno�ci by�o w jego g�osie, �e uczeni zastygli na sekund�, pora�eni wywo�anym obrazem niesamowitego �wiata, na kt�rym istniej� my�l�ce i dzia�aj�ce, cho� martwe istoty. Przewodnicz�cy, profesor Kluever, wsta� i spogl�daj�c to w jedn�, to w drug� stron� sali, podni�s� z�k�.

��Prosz� koleg�w � rzek� � wp�yn�� nagle wniosek, aby zada� og�lnemu zgromadzeniu Komisji T�umaczy trzy pytania, nad kt�rymi odb�dzie si� oddzielna dyskusja. Oto one:

1.�Czy nale�y s�dzi�, �e nieznane istoty, zamieszkuj�ce Wenus, zmierzaj� do zniszczenia �ycia na Ziemi?

2.�Je�eli tak, to czy nale�y uwa�a�, �e ludzko�ci mo�e z ich strony zagra�a� rzeczywiste niebezpiecze�stwo?

3.�Je�eli tak, to czy mo�emy temu przeciwdzia�a�? O g�os poprosi� docent D�ugadze z sekcji logik�w.

��Uwa�am � powiedzia� � �e w drodze g�osowania mo�na rozstrzygn�� tylko pierwsze pytanie, kt�re odnosi si� w wi�kszej mierze do naszych przekona� ani�eli do fakt�w. Zbyt s�abo znamy j�zyk �raportu�, aby�my byli stuprocentowo pewni znaczenia ust�pu, w kt�rym jest mowa o tak zwanej �inwazji na Ziemi�. Nie znaj�c prawdy na pewno, zdani jeste�my na nasze przypuszczenia i dlatego wszyscy mo�emy si� na ten temat wypowiedzie�. Natomiast pozosta�ych pyta� nie da si� rozstrzygn�� w ten spos�b, jak nie da si� rozstrzygn�� g�osowaniem, czy dach tego budynku jest ze szk�a, czy z metalu. W tym celu nale�a�oby po prostu spyta� architekta, kt�ry go budowa�. Chodzi bowiem o pewne fakty wiadome specjalistom i oni musz� si� w tej sprawie wypowiedzie�.

Wniosek logika przyj�to. Poniewa� sala by�a wyposa�ona w specjalne urz�dzenie, g�osowanie sz�o nadzwyczaj sprawnie. Ka�dy uczony mia� przed sob� trzy guziki: naciskaj�c lewy, g�osowa� �tak�, prawy � �nie�, przyci�niecie za� �rodkowego oznacza�o, i� wstrzymuje si� od g�osu.

Gdy przewodnicz�cy da� znak, wszyscy wyci�gn�li r�ce ku przyciskom i po kilkunastu sekundach automat poda� wynik. Z 76 cz�onk�w Komisji T�umaczy 68 odpowiedzia�o na pierwsze pytanie �tak�, 2 g�osowa�o �nie�, a 6 wstrzyma�o si� od g�osu. Rzecz charakterystyczna: wstrzymuj�cymi si� byli wy��cznie logicy. Tak wi�c ogromna wi�kszo�� by�a zdania, i� fatalny ust�p �raportu� m�wi o zamierzonej �przez nieznane istoty inwazji na Ziemi�. Oznajmiwszy wynik g�osowania, przewodnicz�cy od�o�y� dalszy ci�g debat do wieczora dnia nast�pnego. Do tego czasu mia� zosta� utworzony komitet dla zredagowania odpowiedzi na drugie i trzecie pytanie. Jako� astrofizycy, in�ynierowie, technologowie i chemicy atomowi ukonstytuowali tak zwan� sekcj� specjaln�, kt�ra obradowa�a w Ma�ej Sali Instytutu przez ca�� noc do jedenastej rano, po czym cz�onkowie jej udali si� na odpoczynek, by o dziesi�tej wieczorem zjawi� si� na plenarnym posiedzeniu Komisji T�umaczy.

Referowa� kwesti� profesor Lao � Czu. Na twarzach jego koleg�w malowa�y si� wyra�ne �lady bezsenno�ci. On jeden wygl�da� tak jak zawsze, trzyma� si� bardzo prosto w swoim kusym troch�, ciemnym ubraniu, z czarnymi w�osami, silnie przyczesanymi do okr�g�ej czaszki.

��Zanim przedstawi� g��wny problem � rzek� Lao � Czu � pozwol� sobie odpowiedzie� na interpelacj�, kt�r� mi przed chwil� przed�o�ono. Podpisa� j� kolega Sturdy wraz z kilkoma cz�onkami sekcji j�zykoznawczej. Wymienieni koledzy rozumuj� nast�puj�co: poniewa� warunki panuj�ce na Wenus s� dla nas zab�jcze, to i na odwr�t: nasze warunki musz� by� zab�jcze dla jej mieszka�c�w. St�d wniosek, �e �adna rozs�dna przyczyna nie mog�aby tych sk�din�d rozumnych istot nak�oni� do przybycia na Ziemi�, gdy� nic dobrego by dla nich z tego nie wynik�o. Ot� o pierwszej cz�ci tego wywodu mog� powiedzie�: non sequitur! Nie wynika! Szanowni koledzy s�dz�, �e je�eli my nie mo�emy �y� na Wenerze, to i mieszka�cy Wenery nie mog� �y� na Ziemi. To nie wynika z przes�anek. My nie mo�emy �y� w wodzie, ale ryby dwudyszne mog� �y� na l�dzie. Nale�y wyrazi� �al, �e docent Sturdy nie wzmocni� swego stronnictwa chocia�by jednym logikiem.

Po sali przebieg� delikatny szmer, a uczony chi�ski z niezm�conym spokojem ci�gn�� dalej:

��Pozostaje jeszcze kwestia, co dobrego mo�e wynikn�� dla mieszka�c�w Wenery z przybycia na Ziemie. Tutaj, w nadziei, �e nie znudz� szanownego zgromadzenia, o�miel� si� przytoczy� star� przypowie�� mego wielkiego rodaka, filozofa Czuang � Tsy. Opowiada on, jak to raz dwu filozof�w sta�o na mostku nad rzeczk�, przypatruj�c si� igraj�cym w wodzie rybkom.

Pierwszy z nich rzek�: �Sp�jrz, jak te rybki wiruj� i pluskaj� w wodzie. Na tym polega przyjemno�� ryb.� Na to drugi: �W jaki spos�b ty, kt�ry nie jeste� ryb�, mo�esz wiedzie�, co jest przyjemne dla ryb?� A na to pierwszy: �A sk�d ty, kt�ry nie jeste� mn�, wiesz, �e ja nie wiem, na czym polega przyjemno�� ryb?� Ot� ja, prosz� koleg�w, stoj� na stanowisku tego drugiego filozofa. Mog� tylko zazdro�ci� szanownemu docentowi Sturdy, kt�ry tak dobrze wie, na czym polega przyjemno�� mieszka�c�w Wenery.

Rozleg� si� st�umiony �miech zgromadzonych. Lao � Czu, odk�adaj�c kart� z pytaniem, ci�gn�� wci�� tak samo spokojnym g�osem:

��Dwa postawione nam pytania � m�wi� �nam�, bo odpowiadam w imieniu sekcji specjalnej � potraktowali�my ��cznie. Ot� sednem problemu jest, czy z jednej planety mo�na porazi� drug�. Na to pytanie odpowiadamy: tak jest, mo�na. Ci z obecnych, kt�rych mia�em rado�� go�ci� w naszej wielkiej stacji bewatronowej pod Pekinem, wiedz� doskonale, �e p�tora roku temu rozpocz�li�my tam budow� miotacza szybkich deuteron�w. Jest to urz�dzenie bardzo wielkie i pot�ne. Celem naszego przedsi�wzi�cia jest wystrzelenie �adunku szybkich deuteron�w w Junon�, jedn� z tych niewielkich planetek kr���cych wok� S�o�ca pomi�dzy Marsem a Ziemi�. Pocisk, kt�ry zamierzamy wys�a�, musi ca�kowicie rozpyli� planetk�. Spodziewamy si�, �e reakcja ta da nam mo�no�� obserwowania ma�ego pier�cienia mg�awicowego. M�wi�c po prostu, chcemy stworzy� sztuczny model, ilustruj�cy powstawanie system�w planetarnych. M�wi� o tym projekcie, kt�ry od dawna jest ju� realizowany, poniewa� wyra�nie wykazuje on mo�liwo�� zniszczenia jednej planety przez dzia�anie skierowane z drugiej. Oczywi�cie, planeta, kt�r� obrali�my sobie za cel, ma zaledwie oko�o 190 kilometr�w �rednicy w por�wnaniu z 12 300 kilometr�w �rednicy Wenery czy 12 600 kilometr�w �rednicy Ziemi. Jednakowo� chodzi�o nam o zupe�ne rozbicie jej na atomy. �eby za� uniemo�liwi� istnienie �ycia na planecie takiej jak Ziemia, do�� by�oby napromieniowa� j� �adunkiem deuteron�w dwa razy wi�kszym od tego, jaki zamierzamy wystrzeli� w Junon�. Tak wi�c na oba zadane pytania odpowiadamy twierdz�co.

Sekcja, kt�rej opini� wyra�am � m�wi� dalej Lao � Czu � s�dzi, �e mamy przed sob� trzy drogi post�powania. Po pierwsze, nasun�a si� my�l, aby napisa� list w j�zyku magnetycznym �raportu� i wys�a� go za pomoc� rakiety sterowanej na odleg�o��. Niestety, posiadany przez nas zas�b s��w tego j�zyka jest niewystarczaj�cy i nie pozwala na spisanie tego, co by�my w takim dokumencie chcieli mieszka�com Wenery zakomunikowa�. Potwierdzi�y to pr�by dokonane wczoraj w nocy. List mo�na by oczywi�cie zredagowa� w jednym z j�zyk�w ziemskich, lecz nie wiadomo, czy mieszka�cy Wenery spr�buj� odczyta� go z takim nak�adem trud�w, z jakim my pracowali�my nad ich �raportem�. Po drugie, mo�na wys�a� na Wenus statek, kt�ry od roku dokonuje ju� lot�w pr�bnych, a ostatnio odby� bez l�dowania drog� Ziemia � Ksi�yc � Ziemia. Jak szanowni koledzy dobrze wiedz�, mam na my�li Kosmokratora, kt�rego wylot na Marsa przewidziany by� na pierwsze miesi�ce przysz�ego roku. Wreszcie trzecia mo�liwo�� to wystrzelenie w Wenus pe�nego �adunku deuteron�w z naszej stacji bewatronowej pod Pekinem. Ten wariant post�powania jest oczywi�cie najprostszy i najradykalniejszy, jednak�e sekcja specjalna jednog�o�nie uwa�a go za niedopuszczalny, chocia�by tylko dlatego, �e tak zwana inwazja Wenery na Ziemi� jest nasz� nie sprawdzon� hipotez�.

Fizyk zamilk�. Skorzysta� z tego jeden z uczonych pytaj�c, czy dla rozstrzygni�cia tej nies�ychanie wa�nej kwestii, kt�ra, jak si� wyrazi�, jest �osi� obrotu� ca�ej sprawy, nie mo�na pos�u�y� si� M�zgiem Elektronowym.

��Niestety, nie mo�na � odpar� Lao � Czu.�� Ani Wielki M�zg, ani �aden inny mechanizm nie mo�e przemieni� sk�pych wiadomo�ci w obfite.

Lao � Czu spu�ci� g�ow�.

��Na tym ko�cz� sprawozdanie sekcji specjalnej. Zamilk�, lecz nie siad�. Zamrugawszy kilka razy powiekami, rozejrza� si� po sali i powiedzia�:

��Teraz, jako jeden z cz�onk�w Komisji T�umaczy, pragn� podda� pod g�osowanie zgromadzenia nast�puj�c� kwesti�.

Spojrza� na ma�� kartk� trzyman� w r�ku i czyta�:

����rodki, kt�rymi rozporz�dzamy, s� tak pot�ne, �e pod wzgl�dem technicznym jeste�my zupe�nie wolni, to znaczy wyb�r naszego post�powania wobec nieznanych istot nie jest skr�powany warunkami materialnymi i dlatego przenosi si� do dziedziny ocen moralnych. Czy w takiej sytuacji powinni�my zaatakowa� pierwsi, czy te� d��y� do pokojowego rozwik�ania konfliktu, nawet je�li b�dzie to po��czone z wielkimi trudno�ciami lub niebezpiecze�stwem?� Lao � Czu opu�ci� d�o� z kartk�. Cisza by�a taka, �e wyra�nie s�ysza�o si� delikatny tykot wielkiego chronometru, umieszczonego wysoko ponad g�owami cz�onk�w prezydium.�� Oto proponowany przeze mnie wniosek. Wiem, �e nie jeste�my upowa�nieni do powzi�cia takiej decyzji, s�dz� jednak, �e ludzko�� b�dzie si� liczy� z nasz� opini�. To wszystko, co chcia�em powiedzie�.

Przewodnicz�cy o�wiadczy�, �e prezydium przyjmuje do wiadomo�ci sprawozdanie sekcji specjalnej i dzi�kuje jej za poniesione trudy, w dalszym za� toku obrad poddaje dyskusji tekst wniosku zg�oszonego przez profesora Lao � Czu. Poniewa� nikt nie zaproponowa� poprawek, tekst zosta� przyj�ty i przyst�piono do g�osowania nad jedn� z dwu mo�liwo�ci, jakie przedstawia�. Zbli�a�a si� trzecia godzina w nocy. Chmury, ja�niejsze przedtem od t�a niebios, ciemnia�y. Za wysokimi oknami sali na niewidzialnym dot�d wschodzie zarysowa�a si� na kszta�t g��bokiego p�kni�cia granica mi�dzy niebem a ziemi�, obrze�ona liliowymi mg�ami. Przewodnicz�cy, rozmawiaj�c ze swoim sekretarzem, nie spuszcza� wzroku z tarczy aparatu do g�osowania.

Gdy licznik stwierdzi�, �e g�osy oddali wszyscy, przewodnicz�cy wsta�.

��Siedemdziesi�t sze�� g�os�w pad�o za pokojowym rozwi�zaniem konfliktu � powiedzia�. � Decyzja ta nie jest oczywi�cie ostateczna, lecz nie o to w tej chwili chodzi. Od z g�r� o�miuset tysi�cy lat �yje na Ziemi gatunek ludzki. W czasie pe�nej trud�w i cierpie� drogi pokole� pozna� on nie tylko sposoby opanowania si� przyrody, ale nauczy� si� tak�e kierowania si�ami spo�ecznymi, kt�re przez ca�e wieki udaremnia�y post�p, zwracaj�c si� przeciw cz�owiekowi. Epoka wyzysku, nienawi�ci i walki sko�czy�a si� wreszcie kilkadziesi�t lat temu zwyci�stwem wolno�ci i wsp�pracy narod�w. Jednak�e nie jest nam dane spocz�� i zadowala� si� osi�gni�ciami. Na progu nowej ery nast�pi�o pierwsze zetkni�cie cywilizacji ludzkiej z pozaziemsk�, i oto wydano na nas wyrok zag�ady. C� mamy pocz��? Czy na gro�b� rzucon� z innej planety odpowiedzie� ciosem, kt�ry zniszczy atakuj�cych? Mogliby�my tak zrobi� tym swobodniej, �e mamy do czynienia z istotami ca�kowicie od nas odmiennymi, kt�rym nie mo�na przypisa� ani uczu�, ani umys�owo�ci ludzkiej. A jednak, maj�c do wyboru wojn� i pok�j, wybrali�my pok�j. W tym naszym kroku widz� g��bok� wi� cz�owieka z ca�ym wszech�wiatem. Min�a epoka, w kt�rej uwa�ali�my Ziemi� za planet� wybran� spo�r�d wszystkich. Wiemy, �e w niesko�czonej przestrzeni tocz� si� miliardy �wiat�w podobnych do naszego. C� st�d, �e istniej�ce na nich formy czynnego trwania, kt�re nazywamy �yciem, s� nam nie znane. My, ludzie, nie uwa�amy si� za lepszych ani gorszych od wszystkich innych mieszka�c�w Wszech�wiata. Prawda, z nasz� decyzj� wi��e si� nieprzewidziane ryzyko, olbrzymie trudy i niebezpiecze�stwa. Mimo to jeste�my jednomy�lni. My, uczeni, s�u�ymy spo�ecze�stwu, jak wszyscy jego cz�onkowie. Jeste�my r�wnymi w�r�d r�wnych, ale jedno jest nam dane szczodrzej ni� innym: odpowiedzialno��. Podejmujemy j�, �wiadomi naszego obowi�zku wobec �wiata.

Przewodnicz�cy zamilk� na chwil�. Przez szyby zagl�da� fioletowy przed�wit. W oddali, za miastem widzianym z wysoko�ci wie�owca, leniwym, mrocznorubinowym blaskiem jarzy� si� wschodni brzeg horyzontu.

��Za chwil� odczytam list� koleg�w, kt�rych poprosz� o pozostanie w tej sali, gdy� niezw�ocznie przyst�pimy do sporz�dzania sprawozdania z naszych prac, kt�re b�dzie przedstawione jutro � a w�a�ciwie dzi�, bo nowy dzie� ju� �wita � Najwy�szej Radzie Naukowej. Przedtem pragn� was wszystkich spyta� o jedno. By� mo�e, zapadnie decyzja wys�ania na Wenus statku mi�dzyplanetarnego, kt�ry pierwotnie przeznaczony by� do podr�y na Marsa. Ot� chcia�bym wiedzie�, kto z obecnych pragn��by wzi�� udzia� w takiej wyprawie.

Rozleg� si� szmer, kt�ry przeszed� w g�uchy rumor odsuwanych foteli. Uczeni, jakby zm�wiwszy si�, nie pos�u�yli si� aparatami do g�osowania, lecz rz�d za rz�dem, st� za sto�em wstawali ze zwr�conymi na przewodnicz�cego oczami, a� ca�a sala znalaz�a si� w powszechnym ruchu.

Przewodnicz�cy, kt�ry pod naciskiem stu spojrze� r�wnie� wsta�, bieg� oczami od jednej twarzy ku drugiej, zdumiewaj�c si�, jak wszystkie � stare i m�ode � sta�y si� do siebie w jednej chwili podobne, bo rozja�nione tym samym uczuciem. Wargi zadr�a�y mu ledwie dostrzegalnie.

��Wiedzia�em � szepn��. I prostuj�c si�, �eby by� godnym spojrzenia w oczy tym ludziom, rzek� g�o�no:

��Dzi�kuj� wam. koledzy.

Odwr�ci� si�, jakby szukaj�c za plecami jakiego� cz�owieka, lecz nie by�o tam nikogo. Tylko ciemny blask cofaj�cej si� nocy wpada� przez wysokie okna. Przewodnicz�cy przyst�pi� do sto�u, zatrzasn�� obur�cz wielk� ksi�g�, w kt�rej zapisywano zg�aszaj�cych si� m�wc�w, i rzek�:

��Na tym zamykam ostatnie posiedzenie Komisji T�umaczy.

Uczeni wychodzili z sali zatrzymuj�c si� w przej�ciach pomi�dzy rz�dami foteli. Wsz�dzie tworzy�y si� rozprawiaj�ce z o�ywieniem grupki. Wok� sto�u prezydialnego zebrali si� ci, co mieli wzi�� udzia� w uk�adaniu sprawozdania. Wreszcie sala opustosza�a i ostatni z wychodz�cych zgasi� �wiat�o. Zapad�a ciemno��, w kt�rej tli�a si� rozpostarta nad widnokr�giem zorza. Chmury, niskie i ci�kie, rozsuwa�y si�. Na ciemnob��kitnym niebie zap�on�� bia�y punkt, gwiazda tak czysta i silna, �e krzy�e okienne rzuci�y w g��b sali s�abe cienie, a puste rz�dy foteli i sto�k�w zarysowa�y si� w szarym brzasku. By�a to Wenus, poprzedzaj�ca wsch�d s�o�ca. Potem obrze�a chmur, poci�gni�te z�otym ogniem, zap�on�y gwa�townie. Nieruchoma iskra blad�a coraz bardziej, a� znik�a w o�lepiaj�cych blaskach nowego dnia.

My�l o podr�y mi�dzy gwiazdy jest niemal tak stara, jak r�d ludzki. Cz�owiek pierwszy ze zwierz�t odwa�y� si�, odrzuciwszy w ty� g�ow�, spojrze� w nieogarnione otch�anie, jakie rozpo�ciera ponad nim ka�da noc. W najdawniejszych mitach religijnych i ba�niach znajdujemy opowie�ci o p�omienistych wozach lataj�cych i bohaterach, kt�rzy nimi powozili. Ludzie starali si� podpatrze� tajemnic� lotu, w doskona�o�ci opanowan� przez ptaki, lecz d�ugie wieki min�y, zanim po raz pierwszy unios�a si� w powietrze machina lataj�ca, bezbronna jeszcze wobec wiatr�w, �lepa, nie daj�ca si� sterowa� montgolfiera, wype�niona rozgrzanym powietrzem.

W osiemnastym wieku filozofowie pisz�cy opowie�ci aluzyjne z mora�ami wyprawiali czasem swoich bohater�w do gwiazd, pos�uguj�c si� do tego balonem jako �rodkiem lokomocji. Ale i p�niej, kiedy ow� machin� l�ejsz� od powietrza wypar�a ci�sza, samolot, cz�owiek przekona� si�, �e wci�� jeszcze daleki jest od prawdziwej swobody poruszania si� we wszystkich kierunkach przestrzeni. Przyrz�dy lataj�ce mog�y si� unosi� tam tylko, gdzie istnia�a do�� g�sta.atmosfera. Statki powietrzne musia�y kr��y� nisko nad ziemi�, tu� nad samym dnem oceanu powietrznego, kt�ry dwu � stukilometrow� warstw� otacza nasz� planet�.

Zanim u schy�ku XIX wieku narodzi�a si� astronautyka, nauka o podr�ach mi�dzyplanetarnych, pisarze fantastyczni, a po�r�d nich naj�wietniejszy, Verne, wyrzucali swoich bohater�w w przestrze� za pomoc� pocisku wystrzelonego z armaty olbrzymich rozmiar�w. Niestety, nawet prowizoryczne obliczenie wykazuje niemo�liwo�� takiego przedsi�wzi�cia, i to z trzech naraz powod�w. Po pierwsze, cia�o, �eby mog�o opu�ci� Ziemi�, musi rozwin�� chy�o�� co najmniej 11,2 kilometra na sekund�, to jest 40320 kilometr�w na godzin�. Tymczasem najlepsze nawet gatunki �rodk�w wybuchowych nie daj� gaz�w o szybko�ci wi�kszej ni� 3 kilometry na sekund�. Wystrzelony z armaty pocisk musia�by wi�c, wzni�s�szy si� na pewn� wysoko��, spa�� z powrotem na Ziemie. �adne przed�u�enie lufy ani zwi�kszanie ilo�ci �rodka eksplozywnego nic tu nie mo�e pom�c. Po drugie, straszliwe przyspieszenie, kt�re zacz�oby dzia�a� na podr�nych w chwili wystrza�u, zgniot�oby ich na �mier�. �eby poj�� jego gwa�towno��, do�� sobie uzmys�owi�, �e w momencie wystrza�u pod�oga pocisku uderzy w podr�nych z si�� i szybko�ci� granatu trafiaj�cego w przeszkod�! Po trzecie wreszcie, gdyby nawet cudem jakim� zamkni�ci w pocisku ludzie wyszli ca�o z opresji i gdyby wbrew prawom mechaniki pocisk nie spad� na Ziemi�, musia�by si� z chwil� zderzenia z powierzchni� Ksi�yca roztrzaska�.

Aby przezwyci�y� grawitacje ziemsk� i jednocze�nie uniezale�ni� si� od atmosfery, dostarczaj�cej oparcia skrzyd�om samolotu i balonom, silnikom za� tlenu, trzeba by�o rewolucyjnego wynalazku. Dokonali go bardzo dawno, bo ko�o 1300 roku naszej ery, Chi�czycy buduj�c pierwsze rakiety, p�dzone odrzutem gaz�w prochowych. Up�yn�� jednak musia�o ponad sze��set lat, zanim uczony rosyjski, Cio�kowski, pierwszy nakre�li� plany pojazdu mi�dzyplanetarnego. Po nim przyszli Goddard, Oberth i wielu innych. Po�o�yli oni fundamenty pod astronautyk�, kt�ra rozros�a si� z czasem w odr�bna, wielk� dziedzin� techniki.

Zasada nap�du by�a jasna. Opiera�a si� na s�ynnym prawie Newtona, g�osz�cym, �e dzia�anie r�wna si� przeciwdzia�aniu. Rakieta musia�a posiada� zapasy paliwa przetwarzaj�cego si� w strumie� gaz�w, wytryskuj�cych z wielk� szybko�ci�. Si�a odrzutu, kt�ra przy tym powstawa�a, popycha�a j� w stron� przeciwn�. Tu jednak czeka�a konstruktor�w pierwsza trudno��. W najgwa�towniejszej ze wszystkich reakcji chemicznych, �aczeniu si� tlenu i wodoru w wod�, powstaj� gazy wybuchowe o szybko�ci 5 kilometr�w na sekund�. Daleko st�d jeszcze do szybko�ci 11,2 kilometra na sekund�, zwanej szybko�ci� wyswobodzenia. T� ostatni� musi jednak posiada� tylko cia�o poruszaj�ce si� bez nap�du, a wi�c na przyk�ad wystrzelony pocisk. Inaczej rakieta. Mo�e ona opu�ci� Ziemi� z szybko�ci� mniejsz� od 11,2 kilometra na sekund� pod warunkiem, �e silnik jej b�dzie pracowa� nieustannie a� do chwili, kiedy oddali si� znacznie od Ziemi. Jednak�e takie rozwi�zanie nie jest zadowalaj�ce. Paliwo tlenowodorowe, pozornie najdoskonalsze, nigdy nie by�o u�ywane, poniewa� gazy te nadzwyczaj trudno skropli�, a utrzymywanie ich w stanie ciek�ym w zbiornikach nastr�cza powa�ne trudno�ci i niebezpiecze�stwa. Pr�cz tego szkodliwie dzia�a bardzo wysoka temperatura reakcji. Tak wi�c stosowano paliwa daj�ce szybko�ci gaz�w od jednego do trzech kilometr�w na sekund�. Niestety, w takich warunkach dla wyswobodzenia si� od grawitacji ziemskiej waga paliwa musi wieleset razy przewy�sza� wag� samej rakiety. Nawet gdyby�my mogli zastosowa� paliwo tlenowodorowe, rakieta wagi 10 ton, z 10 tonami �adunku, zu�y� by musia�a w podr�y z Ziemi na Ksi�yc 40 000 ton paliwa. By�by to wehiku� wielko�ci sporego parowca transatlantyckiego, z konieczno�ci o �cianach nies�ychanie cienkich, po prostu monstrualny zbiornik z umieszczon� na czubku kabin� dla pasa�er�w. Sterowanie takim pojazdem nastr�cza�oby najwy�sze trudno�ci, poniewa� stateczno�� zmienia�aby si� nieustannie w miar� ubywania paliwa, a u samego kresu drogi podobna rakieta sta�aby si� gigantyczn�, pust� �upin�.

Om�wiona trudno��, przekre�laj�ca, jak by si� zdawa�o, ca�y problem, jest tylko jedn� z wielu. Nawet tak niekorzystny stosunek wagi paliwa do wagi u�ytkowej, jaki zachodzi przy nap�dzie tlenowodorowym, jest trudnym do osi�gni�cia idea�em. Poza tym w komorze zap�onowej wytwarza si� w czasie pracy temperatura rz�du 3000 stopni, w kt�rej po kilkunastu minutach rozmi�kaj� najtrwalsze stopy ogniotrwa�e. Obni�enie zn�w temperatury poci�ga za sob� zmniejszenie chy�o�ci wylotowej gaz�w. Oto nowe b��dne ko�o konstruktor�w. Lata ca�e up�yn�y na poszukiwaniu nowych paliw. Pr�bowano p�dzi� rakiety amoniakiem i nadtlenkiem azotu, bawe�n� strzelnicz�, benzyn� i tlenem, anilin� i kwasem azotowym, alkoholem i wod� utlenion�, nawet cia�ami sta�ymi, jak w�giel, aluminium i magnez, wdmuchiwanymi pod postaci� py�u w strumie� czystego tlenu. Nie brak�o niezwyk�ych pomys��w, jak na przyk�ad Hohmanna. Uczony ten proponowa�, aby umie�ci� kabin� w postaci sto�ka na szczycie wielkiego s�upa twardego prochu, kt�ry, podpalony od do�u, spala�by si� r�wnomiernie, dostarczaj�c si�y nap�dowej. W tym okresie pierwszych pr�b, b��d�w i zaciek�ych poszukiwa� in�ynierowie coraz lepiej zdawali sobie spraw� z tego, jak ma�o by�a przystosowana ich dotychczasowa wiedza do rozwi�zania zagadnie� astronautyki. Moc silnik�w poruszaj�cych najwi�ksze samoloty, a nawet okr�ty, by�a �miesznie ma�a w por�wnaniu z pot�g�, kt�rej u�y� nale�a�o w walce z ci��eniem ziemskim. Jedn� z pierwszych rakiet, zdolnych przeby� wi�ksz� przestrze�, by�a tak zwana bro� odwetowa V2, skonstruowana przez Niemc�w w czasie drugiej wojny �wiatowej. Pocisk ten, stalowe cygaro d�ugo�ci oko�o 10 metr�w, ni�s� w sto�ku dziobowym ton� materia�u wybuchowego. Ca�y jego cylindryczny korpus wype�nia�y zbiorniki materia��w p�dnych, alkoholu i p�ynnego tlenu. Z ty�u, pomi�dzy rozstawionymi szeroko sterami, mie�ci�y si� pompy paliwowe i komory spalania. Pocisk wa�y� oko�o 10 ton, z tego 7 ton przypada�o na paliwo. Zapas ten pozwala� na jednominutow� prac� silnika. Rakieta, rozwijaj�c w tym czasie dzielno�� 600 000 koni mechanicznych, mog�a, je�li zosta�a wystrzelona pionowo, wznie�� si� na dwie�cie kilkadziesi�t kilometr�w � wysoko�� znikom� w zestawieniu chocia�by z promieniem kuli ziemskiej, wynosz�cym ponad 6000 km. Budowa opartych na takiej zasadzie pocisk�w, zdolnych do podr�y mi�dzyplanetarnych, by�a niemo�liwa. Rozwi�zanie przysz�o na nowej drodze. Narodzi�a si� my�l konstruowania rakiet wielostopniowych. By�y to pociski ustawione jeden na drugim. Przy starcie pracowa� spodni pocisk, tak zwana rakieta � matka, a gdy jego zapasy paliwa ko�czy�y si�, zostawa� automatycznie odrzucony i prac� przejmowa�y silniki nast�pnego. W ten spos�b powsta�y w latach sze��dziesi�tych XX wieku �poci�gi rakietowe�, zdolne do przelot�w nad oceanem. Przez ca�y czas podr�y przebywa�y one w zupe�nej pr�ni, na wysoko�ci 500 kilometr�w, dzi�ki czemu uzyskana wielka szybko�� prawie nie mala�a do chwili l�dowania. Pocz�tkowo budowano rakiety dwustopniowe, p�niej, aby skuteczniej zwalcza� ogromn� dysproporcj� mi�dzy mas� pocz�tkow� i ko�cow� pocisku, konstruowano ogromne �poci�gi stratosferyczne�. Najwi�kszym tego rodzaju statkiem by� Bia�y Meteor, z�o�ony z o�miu coraz mniejszych rakiet. Najwi�ksza z nich wa�y�a dziewi�� tysi�cy ton, najmniejsza za�, ostatnia, zaledwie jedena�cie ton. Olbrzym ten, wystrzelony w przestrze� w roku 1970, mia� okr��y� Ksi�yc dokonuj�c zdj�� filmowych jego niewidzialnej z Ziemi p�kuli i powr�ci� po 118 godzinach nieprzerwanego lotu. Widoczny przy teleskopie Bia�y Meteor cofa� si� pozornie na niebie, pozostawiaj�c za sob� w pr�ni �uski wypalonych rakiet, i w wyznaczonym czasie osi�gn�� tarcz� Ksi�yca, by znikn�� za jej kraw�dzi�. Wynurzywszy si� niebawem po jej drugiej stronie, rozpocz�� spadek na Ziemi� z wysoko�ci 380 000 kilomer�w. Jednak�e w obliczeniach zaszed� nieznaczny b��d, kt�ry sprawi�, �e pocisk min�� wielkie przestrzenie Sahary, przewidziane na l�dowisko, i wpad� do Oceanu Atlantyckiego, gdzie spocz�� na g��boko�ci 6000 metr�w. Wydobycie pocisku zwi�zane by�o z tak ogromnymi trudno�ciami, �e go zaniechano, rezygnuj�c z cennych materia��w i zdj�� fotograficznych.

Ten pierwszy prawdziwy lot mi�dzyplanetarny, chocia� dokonany przez pocisk, na kt�rego pok�adzie nie by�o �ywej istoty, wzbudzi� powszechne zainteresowanie. Zn�w podj�to my�l pierwszych astronaut�w, by na odleg�o�� kilku tysi�cy kilometr�w od Ziemi, w stref� znikomego ci��enia, przewie�� cz�ci konstrukcji metalowej, z kt�rych zbuduje si� sztucznego satelit� Ziemi. Mia�a to by� stacja po�rednia dla wszystkich wypraw dalekosi�nych; statki, zu�ywszy ogromn� ilo�� paliwa dla pokonania grawitacji ziemskiej, pobiera�yby tam �wie�e jego zapasy i mog�y rusza� dalej w przestrze�. Budowa takiej wyspy by�a zadaniem nie byle jakim; kilkana�cie tysi�cy ton metalu nale�a�o przewie�� rakietami w pust� przestrze� i tam, w temperaturze niemal absolutnego zera, w zupe�nej pr�ni, zespawa� cz�ci konstrukcji. Proponowano r�ne sposoby stworzenia sztucznej grawitacji na owej wyspie, kt�re u�atwi�yby poruszanie si� ludziom; jeden z projekt�w, wysuni�ty przez uczonych niemieckich, przewidywa� silne namagnesowanie powierzchni sztucznego satelity, a chodz�cy po niej ludzie mieli nosi� obuwie o �elaznych podeszwach.

Pr�by budowy rozpocz�to od stworzenia niewielkich sztucznych satelit�w. Wystrzeliwszy sterowan� z Ziemi rakiet� trzystopniow�, kt�rej ostatni cz�on uzyska� pr�dko�� 8 km na s�k., stworzono pierwszy sztuczny ksi�yc okr��aj�cy Ziemi� w czasie dwu i p� godziny, dobrze widoczny przez teleskopy, a nawet przy czystym powietrzu i niskim s�o�cu dostrzegalny go�ym okiem jako mikroskopijny czarny punkt, sun�cy jednostajnie w b��kicie. Drugi z kolei sztuczny ksi�yc by� ca�ym laboratorium naukowym, kt�re wys�ano w przestrze� z takim obliczeniem, by osi�gn�wszy odleg�o�� 42 000 kilometr�w zacz�o kr��y� wok� Ziemi. Sun�c po takiej orbicie cia�o obraca si� doko�a Ziemi raz na 24 godziny, a wi�c pozostaje nieruchome w jednym punkcie nieba, zawieszone w przestrzeni pozornie na przek�r si�om grawitacji. Niezwyk�e to zjawisko s�u�y�o astronomom, kt�rzy w dziobie rakiety � ksi�yca umie�cili przyrz�dy obserwacyjne.

Budowa wielkiej stacji po�redniej poza Ziemi� nie wesz�a jednak w dalsze fazy, a udaremni� to i uczyni� zbytecznym dalszy post�p techniczny. Ca�y ten projekt mia� wielu przeciwnik�w od chwili powstania. M�wili oni, �e zagadnienie przesuwa si� w ten spos�b na fa�szywe tory; stworzenie sztucznego ksi�yca nie usuwa niedogodno�ci olbrzymich �poci�g�w rakietowych�, poniewa� obliczenia wykazuj�, �e dla osi�gni�cia najbli�szych planet, je�li wyprawa ma posiada� szans� powrotu, nawet przy obecno�ci stacji po�redniej potrzeba statk�w nieprawdopodobnych rozmiar�w. Oponenci przypominali tak�e pewien okres rozwoju lotnictwa ziemskiego z lat dwudziestych poprzedniego stulecia, kiedy to wiele m�wi�o si� o konieczno�ci zbudowania sztucznych, p�ywaj�cych wysp na Oceanie Atlantyckim, na kt�rych mia�y l�dowa� samoloty w drodze z Europy do Ameryki. Projekty takie by�y dyktowane �wczesnym stanem techniki lotniczej, kt�ra nie produkowa�a jeszcze maszyn do�� wielkich i odpornych, by mog�y wzi�� przeszkod� oceanu jednym skokiem. Zadanie to rozwi�zano w kilkana�cie lat p�niej i kosztown� budow� sztucznych wysp zarzucono jako zupe�nie zb�dn�.

Te g�osy opozycji przeciw kosmicznej stacji po�redniej dochodzi�y zw�aszcza z instytut�w i laboratori�w fizycznych, albowiem pracuj�cy w nich uczeni rozumieli lepiej od kogokolwiek innego, �e rakiety o nap�dzie chemicznym, przeszed�szy skomplikowan� ewolucj� od smok�w chi�skich i ma�ych pocisk�w prochowych a� do Bia�ego Meteoru z jego mas� pocz�tkow� 21 000 ton, dochodz� do swego kresu, a na scen� wst�puje nowy, niesko�czenie pot�ny �rodek nap�dowy. By�o to paliwo atomowe.

Znana od po�owy XX wieku energia atomowa nie od razu da�a si� u�y� do wytwarzania elektryczno�ci, regulacji klimatu i przekszta�cenia powierzchni Ziemi. Przez do�� d�ugi czas sta�y temu na przeszkodzie nawyki techniczne, odziedziczone po poprzednich pokoleniach. Podobny proces nieraz ju� zachodzi� w historii: wynalazcy samochodu budowali go na podobie�stwo pojazd�w konnych i up�yn�o kilkadziesi�t lat, zanim auto, odnalaz�szy w�asne rozwi�zanie konstrukcyjne, uniezale�ni�o si� od swych niedoskona�ych przodk�w. Pierwsze wagony kolejowe by�y dyli�ansami postawionymi na szyny. Pierwsze parowce budowano na wz�r statk�w �aglowych. Ta bezw�adno�� my�lowa niema�o komplikowa�a te� wyzyskanie energii atomowej. Przyczyny po temu by�y jednak wi�ksze i trudniejsze do pokonania ni� w wymienionych przyk�adach historycznych. Epoka pary zmusi�a in�ynier�w do usilnych bada� nad obr�bk� metali, a zw�aszcza �elaza, kt�re sta�o si� podstawowym budulcem wszystkich maszyn. W miar� jak pot�nia�y ��elazne anio�y�, maszyny parowe, zdejmuj�ce z ludzko�ci brzemi� niewolniczego trudu, ros�a te� wiedza o warto�ci takich paliw, jak w�giel i nafta, zarazem za� technologia metali tworzy�a setki i tysi�ce rodzaj�w stali i �elaza, coraz bardziej specjalnych i lepiej przystosowanych do pe�nienia �ci�le okre�lonych funkcji; powsta�y wi�c stopy, z kt�rych walcowano blachy kot�owe, inne dla korpus�w maszyn, inne dla �o�ysk, jeszcze inne dla cylindr�w, �opatek turbinowych i wa��w. Og�em liczba ich si�ga�a wielu tysi�cy. Odkrycie energii atomowej wytworzy�o sytuacj� tak now�, �e ma�o kto pojmowa� zrazu, jak wielki przewr�t my�lenia technicznego przyniesie jej powszechne zastosowanie. Pocz�tkowo nie �miano rezygnowa� z odziedziczonej olbrzymiej wiedzy in�ynieryjnej, kt�r� zdobyto nak�adem pracy wielu pokole�. Dlatego ciep�a, wytwarzanego w stosach atomowych, u�ywano do podgrzewania pary poruszaj�cej budowane po dawnemu turbiny parowe. Jednak�e po kilku latach sposoby te uznano za niew�a�ciwe. Para wodna s�u�y�a dobrze jako przeno�nik ciep�a pomi�dzy p�omieniem w�gla a cylindrem maszyny, obecnie jednak nie wystarcza�a. Stos atomowy, zdolny do wytworzenia temperatury wn�trza gwiazd, zmuszono do pracy w nik�ej dla� ciep�ocie paruset stopni. Zmniejsza�o to ogromnie jego wydajno��. Teraz dopiero ludzie w pe�ni ocenili, jak bardzo skomplikowane by�y u�ywane dot�d sposoby wytwarzania energii: energi� chemiczn� paliwa przekszta�cano w ciepln�, t� � w energi� ruchu pary i dopiero t� � na elektryczn�. Tymczasem stos atomowy wyrzuca� ca�e chmury na�adowanych elektrycznie szcz�tk�w atomowych; gdyby je mo�na zebra� i odpowiednio skierowa�, uzyska�oby si� niewyczerpane �r�d�o elektryczno�ci.

Zadanie by�o postawione, cel ukazany, lecz na drodze do niego pi�trzy�y si� olbrzymie trudno�ci.

Ca�a dawna wiedza by�a na nic. Doskonale znane cia�a, wystawione na dzia�anie p�kaj�cych atom�w, w oczach odmienia�y swe w�a�ciwo�ci. Najtwardsze i najodporniejsze stale przepuszcza�y promieniowanie atomowe jak dziurawe sita. Do tej pory in�ynier energetyk, in�ynier producent tworzy� maszyny chodz�ce tam i na powr�t lub obracaj�ce si� w k�ko, uczy� si� wi�c teorii tarcia, smarowania, wytrzyma�o�ci materia��w. Teraz musia� wej�� w nieznane tereny olbrzymich temperatur i promieniowania, nawiedzane dotychczas wy��cznie przez astronom�w. Musia� posi��� now� wiedz� i stworzy� nowe, nigdzie w przyrodzie nie istniej�ce �rodki okie�zania tego najgwa�towniejszego i najbardziej elementarnego rodzaju energii, jaka od miliardoleci �ywi ca�y Wszech�wiat, podtrzymuj�c �wiat�o gwiazd. W miar� jak stare fabryki i zak�ady ustawa�y w pracy, znika�y brudne kot�ownie ze swymi sieciami sycz�cych i bulgoc�cych ruroci�g�w, hale maszyn pe�ne gwi�d��cych turbozespo��w, hucz�ce pompy pr�niowe, olbrzymie ha�dy w�gla i wie�e ch�odnicze. Ca�y ten ogromny tom cywilizacji technicznej przechodzi� w przesz�o��, by spocz�� obok tom�w zawieraj�cych histori� �eglugi za pomoc� wiatru, kolei parowych, balon�w sterowanych � zeppelin�w, i tych wielu tom�w, w kt�rych opisane by�y straszliwe �rodki, jakich dawna ludzko�� u�ywa�a do wzajemnego niszczenia si� w wojnach zaborczych.

Nowe fabryki energii mia�y wygl�d zupe�nie odmienny. Mi�dzy przezroczystymi �cianami przechadzali si� ludzie w bia�ych p�aszczach, dozoruj�c uwi�zione w podziemiach za grubymi ekranami pierwiastki, kt�re, puszczone w koryto nieustaj�cych przemian, wytwarza�y energi�. W �wietlistych halach nowych fabryk panowa�a zupe�na cisza i tylko tam, gdzie pr�d z g��wnych szyn zbiorczych przelewa� si� w przewody wysokiego napi�cia, s�ycha� by�o basowe, spokojne mruczenie transformator�w.

Elektryczno��, chocia�by i uzyskana wprost z atom�w, nie nadawa�a si� bezpo�rednio do nap�du rakiet. Astronautyka musia�a wci�� jeszcze czeka� na swoje decyduj�ce odkrycie. Paliwo atomowe zdawa�o si� obiecywa� niesko�czenie wi�cej ni� jakiekolwiek inne: gazy powstaj�ce przy rozpadzie atom�w mia�y szybko�� kilkudziesi�ciu, a nawet kilku tysi�cy kilometr�w na sekund�, energia za� parokilogramowej bry�y uranu starczy�aby do przeniesienia tysi�ca ton na Ksi�yc. Ale to rozwi�zanie, najprostsze na papierze, by�o najci�sze w realizacji. Rzecz w tym, �e p�kaj�ce atomy wyrzucaj� cz�stki na wszystkie strony, a dla nap�du rakiety trzeba je skierowa� w jedn�. �wczesna technika uwa�a�a ten problem za nierozwi�zalny. Wtedy przysz�y nowe odkrycia i jedna z najm�odszych nauk, syntetyczna chemia j�dra atomowego, zadecydowa�a o zwyci�stwie �eglugi mi�dzyplanetarnej.

Chemicy, kt�rzy dawniej podgl�dali tylko przyrod�, staraj�c si� stwarza� w laboratorium cia�a wyst�puj�ce na Ziemi i gwiazdach, nauczyli si� budowa� substancje nigdzie nie istniej�ce, a czynili to tak dowolnie, jak architekt, kt�ry podporz�dkowuje kszta�t i konstrukcj� budynku swoim tw�rczym zamys�om. Na ��danie mogli tworzy� cia�a o twardo�ci diamentu, a odporno�ci stali, masy plastyczne lekkie i przejrzyste jak szk�o, lecz daj�ce si� ku� i obrabia�, kleje zlepiaj�ce metale z si�� spojenia nitami, masy izolacyjne, grzejne, poch�aniacze d�wi�k�w, promieni i nawet cz�stek atomowych. W ten spos�b powsta� lucyt, syntetyczny materia� budowlany, kt�ry, wch�aniaj�c w dzie� promienie s�oneczne, oddawa� w ciemno�ci ich energi�, �wiec�c r�wnym, bia�ym blaskiem. Nauczywszy si� wedle woli uk�ada� i spaja� siatki atom�w, uczeni zwr�cili tym wi�ksz� uwag� na niepokorne dot�d j�dro atomu. Chodzi�o o to, �eby atomy oddaj�c sw� energi� rozpada�y si� nie byle jak, lecz w spos�b �ci�le okre�lony, i �eby ten rozpad wyzwala� cz�stki daj�ce si� zwr�ci� w dowolnym kierunku.

�atwo to powiedzie�, lecz jak�e trudno by�o dopi�� celu. J�dro atomowe otoczone jest wa�em potencja�u, dla kt�rego przebicia potrzeba energii miliony razy przewy�szaj�cej energi� najstraszliwszych �rodk�w wybuchowych. Odmieni� si� ca�kowicie wygl�d laboratori�w fizycznych. Gdy dawniej w niewielkich stosunkowo salach na sto�ach i p�kach sta�y delikatne aparaty o szklanych szyjach, teraz w masywnie sklepionych halach z betonowymi stropami wznosi�y si� wielko�ci� i kszta�tem podobne do �redniowiecznych baszt obronnych maszyny rozp�dzaj�ce cz�stki. Pot�na ta artyleria atomowa uczonych, bombarduj�ca oporn� twierdz� j�dra, dysponowa�a najrozmaitszymi kalibrami: od starych, bo jeszcze w trzydziestych latach XX wieku budowanych cyklotron�w, poprzez synchrotrony, algotrony, kawitrony, mikrotrony, rhumbatrony i ralitrony a� do potwornych bewatron�w, w kt�rych miliardy i miliardy wolt�w rozp�dza�y cz�stki do szybko�ci �wiat�a. W ci�kich ubraniach ochronnych, os�aniaj�c twarze maskami ze szk�a o�owiowego, zbli�ali si� uczeni do �luzy w murach betonowych, przez kt�r� bi� �wiszcz�cy, bia�y p�omie� nukleon�w, �eby podda� jego dzia�aniu szczypt� nowego jakiego� pierwiastka. W ten spos�b powsta�o w roku 1997 communium, bladosrebrzysty, bardzo ci�ki metal z grupy aktynid�w, nie istniej�cy w ca�ym Wszech�wiecie pierwiastek, kt�ry zaj�� 103 miejsce w uk�adzie periodycznym Mendelejewa. Metal ten, oboj�tny chemicznie i sta�y w zwyk�ej temperaturze, przy podgrzaniu do 150 000 stopni rozpada� si� wyrzucaj�c deuterony, j�dra ci�kiego wodoru. Dla osi�gni�cia temperatury rozpadu i wygodnego regulowania przebiegu reakcji zastosowano pomys� wielkiego fizyka rosyjskiego Kapicy, dzi�ki kt�remu Zwi�zek Radziecki uzyska� lekk� energi� atomow� jeszcze w roku 1947.

Pomys� �w polega� na gwa�townym stwarzaniu i unicestwianiu nadzwyczaj silnego pola magnetycznego. Mi�dzy biegunami elektromagnesu powstaj� w�wczas temperatury rz�du 250 000 stopni. Elektromagnes m�g� by� jednak czym� wi�cej ni� ��wiec� zap�onow�� silnika: m�g� na podobie�stwo soczewki skupia� potoki cz�stek i wyrzuca� je w jednym kierunku. Dzi�ki temu powsta� idealny silnik atomowy, zdolny przenie�� rakiet� mi�dzyplanetarn� w dowolny punkt Wszech�wiata. Tak to wyt�ona, �mudna praca wielu tysi�cy in�ynier�w, technik�w, chemik�w i fizyk�w przenios�a ziemsk� cywilizacj� techniczn� na nowe, wy�sze pi�tro rozwojowe, gdzie podr� mi�dzyplanetarna by�a nie kapry�n� fantazj� jednostek, nie projektem wynalazcy � marzyciela, lecz g��bok� potrzeb� ca�ej ludzko�ci, kt�ra, wyzwoliwszy si� na zawsze z niewolniczej pracy fizycznej, wznosi�a wzrok w niesko�czone przestrzenie Wszech�wiata w poszukiwaniu nowych zagadek i tajemnic natury, aby si� z nimi zmierzy�.

W taki w�a�nie spos�b powsta� Kosmokrator, ogromny statek mi�dzyplanetarny, kt�ry w roku 2006 mia� wyruszy� na Marsa. Znane nam wa�kie wypadki odmieni�y przeznaczenie pocisku.

By� pochmurny czerwcowy ranek. Autostrad� wiod�c� do stoczni statk�w mi�dzyplanetarnych jecha� wielki autobus mi�dzymiejski. Asfaltowa wst�ga, wij�ca si� w�r�d g��bokich wykop�w, l�ni�a w deszczu jak woda. Strome j�zory osypisk schodzi�y a� do betonowych obrze�y i odbija�y si� w g�adkiej nawierzchni, wywieraj�c na jad�cych wra�enie, �e s� na statku p�yn�cym przez g�rski prze�om rzeki. M�odzi ch�opcy, wype�niaj�cy wn�trze samochodu, st�oczyli si� przy oknach. W miar� jazdy grzbiety skalne przesuwa�y si�, zakr�ca�y, chowa�y jedne za drugimi, na ich miejsce wynurza�y si� nowe, wszystkie o zboczach okrytych czarnym masywem le�nym. Po godzinie wysoko nad czubami jode� zal�ni� szczyt obserwatorium astronomicznego. Niebawem autobus, wjechawszy na prze��cz, min�� w pewnej odleg�o�ci ogromn� kopu��, przekrojon� jak owoc, z wystaj�cym rusztowaniem wielkiego reflektora. Za chwil� motor odetchn�� i jego wyt�on� prac� zast�pi�o �piewne syczenie hamulc�w. Rozpocz�� si� zjazd do doliny, w kt�rej le�a�a stocznia.

Jeszcze kilkana�cie minut gwa�townego toczenia si� samochodu kr�t� drog� � i po�r�d rozchodz�cych si� szeroko �a�cuch�w g�rskich, kt�rych szczyty ton�y w chmurach, rozpostar�a si� r�wnina ze szkieletami stalowych wie�, kominami i �wiec�cymi w deszczu, jak szklane, blachami wielkich zbiornik�w. W �rodku wielkim o�miok�tem ciemnia�y mury stoczni.

In�ynier So�tyk pi� w�a�nie kaw� w pustej kre�larni, kiedy zadzwoni� telefon. Od�wierny donosi�, �e przyjecha�a Wycieczka. So�tyk nawet si� nie skrzywi�, powiedzia�: � Niech zaczekaj�, zaraz przyjd� � i od�o�y� s�uchawk�. Dopijaj�c kaw�, ogrzewa� zarazem kubkiem palce zzi�b�e nie od ch�odu, lecz ze zm�czenia. Poprzedniego dnia statek odby� ostatni przed wielk� podr�, jedenastogodzinny lot pr�bny. In�ynier wzi�� w nim udzia� jako pierwszy nawigator. Umy�lnie przeprowadzono nocne l�dowanie w szczeg�lnie ci�kich warunkach, przy grubej pow�oce chmury i znikomej widoczno�ci.

So�tyk przebywa� w stoczni od miesi�ca jako delegat techniczny wyprawy. W czasie nocnego lotu nie zmru�y� oka czuwaj�c przy aparatach kontrolnych, po l�dowaniu bra� udzia� w przegl�dzie urz�dze�, a przed po�udniem mia� jeszcze z konstruktorami stoczni przejrze� zdj�cia rentgenowskie pow�oki pocisku. Robiono je od chwili, gdy statek wtoczono do hali, to znaczy od pierwszej w nocy. Posiedzenie komisji wyznaczone by�o na jedenast�. So�tyk spojrza� na zegarek. By�a dziewi�ta, mia� jeszcze dwie godziny czasu. Postanowi� przedtem, �e si� zdrzemnie, lecz po telefonie uzna�, �e nie warto. Oprowadzi jeszcze i t� wycieczk�. Robi� to od chwili, gdy przyby� do stoczni, bo tak si� sk�ada�o, �e miejscowi in�ynierowie, uwik�ani w gor�czkowych pracach, zwi�zanych z bliskim terminem wyprawy, nigdy nie mieli czasu, So�tyk przeszed� si� po pustym pokoju, machinalnie dotkn�� rozrzuconych na sto�ach plan�w, spojrza� w okno, za kt�rym szarza�y w drobnym deszczu g�ry, i wsiad� do windy, kt�ra znios�a go o trzy pi�tra w d�. Pomi�dzy zewn�trznym a wewn�trznym murem stoczni w bujnych trawnikach czerwienia�y p�ki niezwykle wielkich piwonii. Wycieczka, jak powiedzia� mu przechodz�cy technik, by�a ju� w poczekalni przy tunelu. Zszed� wi�c jeszcze o pi�tro ni�ej. W du�ym pomieszczeniu sta�o kilkunastu ch�opc�w. Zaledwie oznajmi�, �e ich poprowadzi, otoczyli go i zarzucili pytaniami.

��Czy to prawda, �e tej nocy by� pr�bny lot?

��Jaka szkoda, jaka szkoda, �e�my nie przyjechali wczoraj!

��Czy zaraz b�dziemy mogli zobaczy� statek?

��A prosz� pana, czy tu s� wszyscy cz�onkowie wyprawy?

��A do �rodka mo�na wej��?

Pytania sypa�y si� jak grad. In�ynier nie pr�bowa� nawet odpowiada�, lecz otrz�saj�c si� i cofaj�c, jak przed strumieniem wody, dotar� do drzwi.

��Sami wszystko zobaczycie��� powiedzia�. � No chod�cie.

Weszli do d�ugiego korytarza; zamyka�y go drzwi wielkie, ci�kie, z soczewkowatym okienkiem. Gdy id�cy byli od nich jeszcze o kilka krok�w, drzwi same rozsun�y si� powoli na boki jak podwodna �luza. Za nimi prowadzi�a w d� pochylnia. Zielone �wiat�a, p�on�ce w niszach, dziwacznie o�wietla�y twarze. Wreszcie pochylnia sko�czy�a si�. Weszli do niskiej, obszernej komory o szorstkich �cianach i stropie z cementu portlandzkiego. Rozsun�y si� ostatnie drzwi ukazuj�c � w niebieskim tym razem �wietle � wn�trze jakby du�ego wagonu.

��To winda?�� spyta� kto�.

��Nie, wagon przewo�ny � odpar� in�ynier. Gdy wszyscy usiedli na sk�rzanych fotelikach, nacisn�� guzik. Pod�oga zadr�a�a lekko i ruszy�a. In�ynier opar� si� o �cian�. Mia� na sobie wci�� jeszcze roboczy kombinezon, kt�rego prz�d osypany by� drobnym jak popi� py�em metalowym. Zapaliwszy papierosa, m�wi� troch� leniwym, niskim g�osem:

��Jeste�my teraz dwa pi�tra pod ziemi�. Przeje�d�amy przez tunel nad murami ochronnymi. Osiem lat temu nie by�o tu jeszcze stoczni, ale wielki stos atomowy starego systemu. Nie by�o wtedy jeszcze communium. Dlatego musia� by� otoczony siedmiometrowymi murami dla poch�oni�cia promieniowania. Teraz, przy nowej metodzie, to wszystko jest ju� histori�, ale zosta�y mury i tunel.

Rozleg� si� szcz�k niewidzialnych bufor�w. Wagon stan��. Drugie drzwi otwar�y si�. Za nimi sun�y ku g�rze ruchome schody. Z wysoko�ci pada� na nie jasnoz�oty blask, niby promienie zimowego, nie grzej�cego s�o�ca. Wchodz�c na stopnie ch�opcy spozierali w g�r�, gdzie w czworok�tnym wykroju obmurowania widnia� �wiec�cy szklany strop. Schody, sun�c jednostajnie, podnios�y ich do szerokiego progu. Znieruchomieli.

Przed nimi zia�a hala wy�o�ona zwierciadlanym granitem. By�a tak olbrzymia, �e kiedy patrzy�o si� przed siebie, w dalekich �wiat�ach strop zdawa� si� schodzi� z pod�og�. Sprawia�a to perspektywa optyczna, bo podni�s�szy g�owy przekonali si�, �e mleczne p�yty na stalowej konstrukcji wisz� kilkana�cie pi�ter nad nimi. Hala nie mia�a �cian; lecz z obu stron wsparta by�a na d�ugich rz�dach kolumn, pomi�dzy kt�rymi wida� by�o wn�trze drugiej hali. Mimo jasnego dnia przestrze� zalewa� potop sztucznego �wiat�a. Po�rodku na dwu rz�dach platform spoczywa� d�ugi srebrny pocisk. Mrowie pomniejszonych odleg�o�ci� ludzi obsiad�o jego boki i pe�zaj�c po nich ci�gn�o za sob� czarne niteczki przewod�w. P�on�y setki b��kitnych, k�uj�cych wzrok iskier. To pracowali spawacze elektryczni. Pomocnicze krany wie�owe toczy�y si� wok� pocisku, ma�e jak zabawki z zapa�ek. Pod samym stropem, na tle jego ogromnych, od wn�trza o�wietlonych szyb, ciemnia� d�wig mostowy, jednym gigantycznym prz�s�em rozpi�ty nad ca�� hal�.

In�ynier, �wiadomy wra�enia, jakie stocznia robi�a na obcych, przeczeka� chwil�, zanim ruszy� prosto ku pociskowi. Dopiero id�c ocenia�o si� prawdziwie ogrom hali. Szli i szli, a wzniesiony, l�ni�cy �ywym srebrem dzi�b pocisku wci�� by� daleko. Min�li kilka g��bokich szyb�w w pod�odze, otoczonych barierkami. Zagl�daj�c tam widzia�o si� szyny kolejki elektrycznej. Co kilkadziesi�t sekund przemyka� w�� wagonik�w z lokomotywk�. Ch�opcy nie bardzo jednak patrzyli w d�, bo oczy wszystkich przyci�ga� pocisk. St�paj�c po wypolerowanych taflach, doszli wreszcie do pierwszej platformy, na kt�rej spoczywa� kad�ub. Z bliska okaza�o si�, �e jest to wygi�ta aluminiowa kolumna, rozszczepiona na dwie �apy; ka�da z nich ujmowa�a cztery szerokie g�sienice. In�ynier zatrzyma� si�. Od chwili kiedy wyszli z wagonu, milcza�. Obserwowa� ch�opc�w z leniwym, lekko kpi�cym u�miechem, jakby my�l�c: �Ano, czemu� o nic nie pytacie?� Kad�ub statku bieg� ponad ich g�owami w obie strony, srebrny, olbrzymi, nieruchomy. Rzuca� ch�odny cie�. Id�c dalej, mijali podtrzymuj�ce platformy. Kilkana�cie metr�w za dziobem na srebrzystej pow�oce czerwienia�y wielkie litery; tworzy�y napis: KOSMOKRATOR. Poza tym powierzchnia pocisku by�a nieprzenikliwie g�adka. Ch�opcy, kt�rzy wysforowali si� naprz�d, stan�li odruchowo, bo z wysoko�ci trzech pi�ter obni�a�o si� d�ugie rami�, zako�czone grusz� z bia�ego metalu. Na gruszy siedzia� okrakiem cz�owiek. We wzniesionych r�kach trzyma� linki kieruj�ce i poci�gaj�c je naprowadza� t�py wylot gruszy na �rodek srebrnego grzbietu pocisku. Niezwyk�y je�dziec, ubrany w d�ugi czarny p�aszcz, z twarz� zakryta ciemnymi okularami, mimo znacznej odleg�o�ci doskonale by� widoczny na tle mlecznych p�yt sufitowych.

��Prze�wietlamy pancerz promieniami Roentgena� w poszukiwaniu uszkodze� wewn�trznych��� rzek� in�ynier. Ch�opcy szli wzd�u� pocisku, niekt�rzy z p�otwartymi ustami, wlepiaj�c we� oczy, tak �e jeden zderzy� si� ze spiesz�cym robotnikiem, a drugi omal nie wpad� pod ko�a w�zka elektrycznego.

Kosmokrator sta� nieznacznie nachylony. Po�r�d wielkich prz�se� kratowych, aluminiowych rusztowa�, zwisaj�cych lin, otoczone gwarem pojazd�w i t�umem ludzi, srebrne, g�adkie wrzeciono spoczywa�o jak dziwny go��. Jego kad�ub, zw�aj�c si� ku ty�owi, przechodzi� w ostre p�etwy, roz�o�one w cztery strony. Najni�sza, wielko�ci� dor�wnuj�ca �cianie kilkupi�trowego domu, niemal dotyka�a ziemi. Ch�opcy zadzierali g�owy i mimo woli mru��c powieki wpatrywali si� w dysze silnik�w, kt�re si� otwiera�y pomi�dzy matowosrebrnymi p�etwami. Zdawa�o si�, �e lada chwila z mrocznych wylot�w runie straszny p�omie� atomowy i pocisk jednym pchni�ciem wystrzeli przez cienki szklany dach. Niekt�rzy cofali si� lub wspinali na palce usi�uj�c zajrze� do wn�trza bezw�adnych czelu�ci, otoczonych wa�ami niepokalanie g�adkiego metalu. Tylko w kilku miejscach masywne obrze�a nosi�y �lady dzia�ania okrutnej temperatury w postaci delikatnych r�wnoleg�ych smug.

In�ynier, wci�� z r�kami w kieszeniach kombinezonu, milcza�. Pracowa�o tu kilkunastu ludzi, a m�ody ch�opak siedz�c w kabinie na k�kach, od kt�rej bieg�y w r�ne strony grube kable, kierowa� ruchem rusztowania podnoszonego ku g�rnym p�etwom.

Ch�opcy nie mogli si� oderwa� od tego miejsca i z coraz innej strony ogl�dali roz�o�one gigantyczne p�etwy, jak gdyby ogon srebrnego lewiatana. Jeden, najm�odszy, z p�on�cymi oczami i twarz�, zdradza� ch�� wdrapania si� na rusztowanie i zrobi�by to niechybnie, gdyby nie obecno�� in�yniera.

��Chod�cie, ch�opcy. Musimy si� spieszy�. T�ocz�c si� ruszyli za So�tykiem. Po kilkudziesi�ciu krokach znale�li si� przy luce towarowej. Brzuch pocisku otwiera� si� ziej�c szeroko pomi�dzy dwiema p�kolistymi pokrywami, kt�re zwisa�y w d� jak drzwi bombowca. Na wiod�cy do wn�trza statku pomost wtacza�y si� d�ugim szeregiem wy�adowane elektrowozy. Kilku ludzi baczy�o na o�ywiony ruch.

Min�wszy luk� towarow� podeszli do bia�ych aluminiowych schodk�w na k�kach, przystawionych do widniej�cego wysoko otworu. Trzeba by�o wej�� na wysoko�� trzech prawie pi�ter. Pierwszy z id�cych znalaz� si� na ma�ej platformie szczytowej, spojrza� za siebie i zastyg�. Za plecami mia� srebrnomatowy bok pocisku, a pod sob� � g��bi� hali, kt�ra jeszcze bardziej wzros�a. Po jej nieprzemierzonych p�aszczyznach toczy�y si� dziesi�tki ma�ych pojazd�w, dalej biela�y wypuk�e kad�uby maszyn z krocz�cymi na galeryjkach i mostkach lud�mi. Z setek b��kitnych p�omyk�w wznosi�y si� nitki pary ��cz�c si� w lekki, przejrzysty ob�ok. Powietrze pe�ne by�o ostrej woni ozonu. Metaliczny smak osiada� na ustach. Nad g�ow� sun�y powoli kratownice d�wigu. Ch�opiec ockn�� si�, bo tu� nad nim w powietrzu pojawi� si� cz�owiek. Zje�d�a� na bloku przewieszonym przez trawers, w sk�rzanym fartuchu, z mask� azbestow� na twarzy, trzymaj�c jak pistolet kr�tki, metalowy palnik.

��No, c�e� si� tak zapatrzy�! � zacz�to wo�a� z do�u. Ch�opak obr�ciwszy si� skoczy� w rozwarty w �cianie pocisku otw�r. Znalaz� si� we wn�trzu korytarza o okr�g�ych �cianach pokrytych lucytem, kt�ry wydawa� spokojne, b��kitnawe �wiat�o.

��To jest �luza wej�ciowa � rzek� in�ynier. Pojawi� si� jako ostatni.�� Z obu stron s� hermetyczne klapy, �eby mo�na by�o wychodzi� i wchodzi� nawet w pustej przestrzeni. A teraz mo�emy p�j�� albo od razu do Centrali, albo do silnik�w, jak wolicie?�� zwr�ci� si� do ch�opc�w. Stali ciasno st�oczeni w niewielkim korytarzu i milczeli, onie�mieleni.

��Do Centrali � na chybi� trafi� odezwa� si� najmniejszy. Zdawa�o mu si�, �e in�ynier traktuje ich niech�tnie, jak intruz�w. So�tyk podszed� do zapory w �cianie i obur�cz odwr�ci� �elazne ko�o szprychowe. Zapora schowa�a si�, gruba jak drzwi skarbca. Weszli do drugiego tak�e okr�g�ego korytarza, kt�ry wi�d� poziomo do wn�trza pocisku. Ko�czy� si� otwart� szeroko klap�. By�a tam ma�a cela o �cianach r�wnie� pokrytych lucytem. Pod niskim stropem skr�ca�y p�kami rury. Schodzi�y od nich korby i pokr�t�a.

��Jeste�my w stacji obs�ugi �luz � rzek� in�ynier. Przechodz�c ku drzwiom w �cianie doda�: � Tu s� manometry, a tu � wskaza� na rury � przewody wysokiego ci�nienia. Pod pod�og� s� pompy i butle ze spr�onym gazem� Tak� a teraz zejdziemy do Centrali.

Za drzwiami, umieszczonymi do�� wysoko w �cianie, znajdowa� si� pionowy szybik, niezbyt g��boki, bo zajrzawszy widzia�o si� jego jasno o�wietlone dno. Prowadzi�y tam schodki, a raczej drabinka o szerokich stopniach wy�o�onych g�bczast�, bardzo elastyczn� mas�, w kt�rej zag��bia�y si� stopy. Same schodki otacza�a rura tak w�ska, �e schodzi� mo�na by�o tylko pojedynczo. Jeden po drugim zeszli na d�. Stali w przelocie d�ugiego korytarza o dziwnym kszta�cie: jego przekr�j by� prawie r�wnobocznym tr�jk�tem. �ciany schodzi�y si� w g�rze, gdzie bieg�a d�uga rura �wietlna. Korytarza nie rozja�nia� lucyt: pod�oga jak i �ciany wy�o�one by�y t� sam� ciemnozielon�, g�bczast� mas�, co schodki.

��Po drodze mo�emy obejrze� kabin� � rzek� in�ynier. Otworzy� pierwsze z brzegu drzwi, kt�re, znajduj�c si� w �cianie tr�jk�tnego korytarza, by�y nachylone do pod�ogi pod k�tem 45 stopni. Jakie� by�o zdumienie ch�opc�w, gdy zajrzawszy do �rodka du�ej kabiny spostrzegli, �e pod�oga jej wznosi�a si� od drzwi w g�r�, nachylona do poziomu niemal o po�ow� k�ta prostego.

In�ynier, jakby nie dostrzegaj�c ich zdziwienia, poszed� kilka krok�w dalej i otworzy� drzwi kabiny po�o�onej po przeciwleg�ej stronie korytarza. I tam r�wnie� pod�oga podnosi�a si� stromo w g�r�. W kabinach nie by�o nikogo. P�on�y w nich rurki podsufitowe, o�wietlaj�c s�abo meble przymocowane do pod��g, jak czasem na okr�cie.

Ch�opcy sporzeli milcz�c na in�yniera. Wreszcie najm�odszy i najniecierpliwszy spyta�:

��Co to znaczy, prosz� pana? Dlaczego ten korytarz jest tr�jk�tny, a w kabinach jest krzywa pod�oga?

��Nie krzywa, tylko nachylona � poprawi� go So�tyk. Wydoby� z kieszeni kombinezonu notes i o��wek m�wi�c:

��Je�eli si� czego� nie wie, nale�y zaraz pyta�. Nie trzeba si� wstydzi�.

Naszkicowa� rysunek i pokaza� go ch�opcom.

��Rozumiecie ju�?

Ale ch�opcy nadal nie rozumieli.

��Wiecie, �e statek przeznaczony jest do podr�y mi�dzyplanetarnych? No w�a�nie. A tam, w przestrzeni pr�nej, nie ma si�y ci��enia. Dlatego wszystkie przedmioty staj� si� niewa�kie. Dawniej w powie�ciach fantastycznych opisywano rozmaite zabawne przygody takich podr�nik�w, jak to nie mogli wyla� wody z flaszki, jak fruwali swobodnie pod sufitami i tak dalej. Ot� s� to przyjemno�ci raczej w�tpliwe, a co wa�niejsze, istnienie grawitacji jest dla cz�owieka niezb�dne. To nie znaczy, �e bez niej nie mo�na �y�. Bynajmniej, ale po pewnym czasie mi�nie wskutek braku pracy zaczynaj� zanika�. Dlatego Kosmokrator sam sobie stwarza sztuczne pole ci��enia. Po prostu wiruje w czasie lotu wok� swojej d�ugiej osi, kt�r� na tym rysunku zaznaczy�em liter� O � widzicie? Dzi�ki temu powstaje si�a od�rodkowa, jak na karuzeli, kt�ra przyciska wszystkie przedmioty i ludzi w kabinach w kierunku promienia. Tak jak zaznaczy�em strza�k�. Pod�ogi kabin i tego korytarza s� tak ustawione, �eby w czasie podr�y wsz�dzie pod nogami czu�o si� �d�, a nad g�ow� � �g�r�, tak jak na ziemi. A to jest oczywi�cie mo�liwe tylko przy promienistym u�o�eniu pomieszcze�.

��A co jest nad nami?

��Na g�rze s� grodzie �adunkowe.

��A czemu korytarz jest tr�jk�tny?

��Po prostu dlatego, �e nie starczy�o miejsca.

��To mo�na by�o zrobi� inaczej � rzek� zaczepnie najmniejszy z ch�opc�w, kt�remu wyda�o si� teraz, �e in�ynier z nich kpi.

��Mo�na by�o � zgodzi� si� dobrodusznie So�tyk � ale wtedy trzeba by �ciany w kabinach pochyli�, co nie wygl�da zbyt �adnie, a w korytarzu przecie� mniej si� na og� przebywa ni� w kabinie. Zreszt� i tak mog� tu i�� cztery osoby w jednym szeregu� No, ale zagadali�my si�. Chod�my do Centrali.

Ruszy� przed siebie, a ch�opcy za nim. Najmniejszy liczy� kroki: do ko�ca by�o ich 68. Tu zn�w schodki, ale tylko z kilkoma stopniami, i wypuk�e szerokie drzwi.

W kabinie, kt�ra mia�a mo�e sze�� metr�w �rednicy, uderzy� wchodz�cego widok nieprzeliczonych wska�nik�w, zegar�w i lampek sygna�owych. Mruga�y i b�yska�y wszystkimi kolorami t�czy. �ciany, nachylone do pod�ogi pod k�tem, ale w przeciwn� stron� ni� w korytarzu, podzielone by�y na sekcje tworz�ce jak gdyby szafki z pulpitami. Wsz�dzie iskrzy�y si� i pulsowa�y �wiate�ka. Nad ka�d� szafk� ja�nia� napis. Mo�na by�o odczyta�: DYSZE, POLE G��WNE, POLE KIEROWNICZE, GENERATOR POZIOMU A, PREDIKTOR, MARAX. By�o ich kilkadziesi�t. W samym �rodku kabiny wznosi� si� z pod�ogi wielki aparat, podobny troch� do he�mu olbrzyma. Wystawa�y z niego trzy rury, zamkni�te bia�ymi denkami. Razem przypomina�o to kolosalnie powi�kszon� g�ow� owada z trzema wypuk�ymi oczami czy czu�kami. Tam gdzie w g�owie jest g�ba, z aparatu wystawa�y w czterech rz�dach pionowe d�wigienki. Odczytawszy na dw�ch napisy START i ROZRUCH, ch�opcy zacz�li tr�ca� si� �okciami i zbli�yli g�owy do przyrz�d�w, wpatruj�c si� w nie chciwie.

Inni skupili si� tam, gdzie w sko�nie pochylonej �cianie widnia� na tle matowej tablicy o�wietlony od �rodka kolorowy wizerunek. Przypatrzywszy si� zrozumieli, �e maj� przed sob� pod�u�ny przekr�j Kosmokratora.

Po obu stronach �g�owy owadziej� sta�y po trzy fotele, bardzo niskie, z odrzuconymi w ty� oparciami i roz�o�onymi pasami do zapinania. Nie to jednak najbardziej zaciekawi�o wszystkich ani nawet nieustanna bieganina �wiate� sygna�owych. Naprzeciw foteli nad sam� pod�og� znajdowa�y si� pochy�e tarcze metalowe. W ka�dej, jak w ramie, widnia� okr�g�y ekran metrowej prawie �rednicy. Na tych ja�niej�cych p�aszczyznach wida� by�o wn�trze ca�ej hali, �wiec�cy strop, krz�tanin� maszyn, w�zk�w i ludzi, a wszystko to nadzwyczaj ostre, wyraziste i kolorowe. Dwa przy�rodkowe ekrany ukazywa�y przednio � boczn� cz�� hali, a inne dwa � tyln�.

Gdy jedni ch�opcy skupili si� przy ekranach, drudzy dopadli �wiec�cej mapy statku, jeszcze inni wreszcie t�oczyli si� przy �g�owie owadziej�, gdzie sta� in�ynier.

��Zbli�cie si� wszyscy do mnie � powiedzia� g�o�no � �a ci, co stoj� z ty�u, niech niczego nie dotykaj�� jeszcze by�my niechc�cy gdzie polecieli�

Ch�opcy otoczyli go wie�cem. So�tyk usiad� na ma�ym krzese�ku, kt�re wysun�� sobie spod opadaj�cej pokrywy �owadziej g�owy�, i zacz�� wskazuj�c na �wiec�ce kontury pocisku.

��Tutaj widzimy wszystko, co jest wewn�trz statku. Kosmokrator ma 107 metr�w d�ugo�ci i oko�o 10 metr�w �rednicy w najszerszym miejscu. Sk�ada si� z dwu wrzecionowatych korpus�w, w�o�onych jeden w drugi. Zewn�trzny korpus nadaje statkowi odporno�� i stanowi os�on� aerodynamiczn�, wewn�trzny za�, podzielony na dwa pok�ady, g�rny i dolny, zawiera pomieszczenia �adunkowe, kabiny mieszkalne, urz�dzenia kierownicze i silnik. W przestrzeni po �mi�dzy oboma korpusami znajduj� si� zbiorniki wody i ciek�ego powietrza. S� to zapasy przeznaczone na podr�, r�wnocze�nie za� ochraniaj� ludzi wewn�trz statku od promieni kosmicznych. Na Ziemi chroni nas przed zgubnym dzia�aniem tych promieni atmosfera, a w Kosmokratorze � woda oraz specjalny pancerz z kameksu, materia�u poch�aniaj�cego promieniowanie dziesi�� razy silniej od o�owiu. Dodatkowy czynnik bezpiecze�stwa stanowi bersil, z kt�rego zbudowany jest ca�y statek. Czy wiecie, co to jest?

��Wiemy, wiemy!�� zahucza�o.

��Zaraz si� przekonamy � rzek� in�ynier i, wyszukawszy przymru�onymi oczami najmniejszego z ch�opc�w, wskaza� na niego palcem.

��Bersil��� zaczerpn�� tchu malec � �jest to metal odporniejszy od stali.

��Nie, to nie jest metal � zauwa�y� jeden z jego koleg�w.

��A wi�c to metal czy nie? Nie wiesz? A jaka jest jego budowa?

��Tam s� takie �oczka� � zacz��, kto�, lecz nie podtrzymany umilk�.

Nast�pi�a ponura cisza.

��Tak � rzek� in�ynier.�� Wi�c obaj mieli�cie racj�. Bersil jest i nie jest metalem. Jak wskazuje nazwa, sk�ada si� z dwu pierwiast�w: z BERylu i SILicium, to jest krzemu. Pierwszy jest metalem, a drugi nie. Ka�dy z tych pierwiastk�w posiada struktur� krystaliczn�, to znaczy siatk� przestrzenn�, w kt�rej naro�ach siedz� atomy. Bersil powstaje w ten spos�b, �e w puste miejsca siatki krystalicznej jednego pierwiastka wstawia si� siatk� drugiego. Tworzy si� �plecionka atomowa� nadzwyczaj odporna i twarda. A wi�c mamy ju� sam pocisk. Przejdziemy teraz do si�y nap�dowej. Sp�jrzcie na plan Kosmokratora. Ca�a jego tylna cz�� to pomieszczenie silnikowe. Od reszty rakiety oddziela j� dwumetrowy ekran, poch�aniaj�cy promieniowanie. Id�c od przodu ku ty�owi widzicie najpierw nasz� �wytw�rni� paliwa�. Jest to stos atomowy, wytwarzaj�cy communium. Na pok�adzie nie mamy gotowego paliwa, lecz sami je sobie wytwarzamy z innych pierwiastk�w. Stos nasz, na�adowany do pe�na, mo�e wyprodukowa� oko�o 40 kg communium. Wydaje si� to niewiele, lecz wystarczy dla odbycia kilkudziesi�ciu podr�y do kres�w naszego uk�adu s�onecznego. Proces wytwarzania communium toczy si� stale, tak�e i teraz, ale nadzwyczaj powoli, zaraz go zobaczymy.

In�ynier nacisn�� d�wigienk�. Natychmiast rozja�ni�y si� tarcze dwu zegar�w, a na najwy�szym �oku owadzim�, a w�a�ciwie ma�ym ekranie katodowym, zajarzy�a si� wst�ga, kt�ra pocz�a wolno pulsowa�.

��Teraz stos nastawiony jest na bieg ja�owy. Dla rozruchu wyci�ga si� zabezpieczaj�ce blendy kadmowe za pomoc� tego regulatora � in�ynier po�o�y� d�o� na du�ej, czarnej r�koje�ci.�� Wtedy ilo�� swobodnych neutron�w we wn�trzu stosu powi�ksza si� wieleset milion�w razy i produkcja communium ulega przyspieszeniu. C� dzieje si� dalej? Atomy communium zostaj� za pomoc� dmuchawy wessane do nast�pnej komory, kt�ra na planie nosi nazw� POLE, poniewa� jest tam elektromagnes wytwarzaj�cy pole magnetyczne. Pole musi by� bardzo silne, dlatego elektromagnes wa�y ponad 400 ton, to jest wi�cej ni� sz�sta cz�� wagi ca�ej rakiety. Elektromagnes, jak pewno wiecie, wytwarza temperatur� zap�onu communium. Pomi�dzy jego biegunami powstaje kula roz�arzonych gaz�w. Jest to po prostu ma�e sztuczne s�o�ce, kt�re wiruj�c w polu magnetycznym wyrzuca strumie� cz�stek o chy�o�ci kilku tysi�cy kilometr�w na sekund�. Gdyby nie pole magnetyczne, cz�stki p�kaj�cych atom�w wylatywa�yby nie tylko dyszami, lecz p�dzi�yby we wszystkie strony. Dawniej, przy bardzo wielkich stosach, tak zwanych �piecach uranowych�, wytwarza�a si� taka masa neutron�w, �e w promieniu kilkudziesi�ciu metr�w woko�o trzeba by�o stwarza� stref� bezludn� i wszystkimi operacjami przy stosie kierowa� spoza grubych mur�w ochronnych. Obecnie, dzi�ki mo�liwo�ci dowolnego kierowania deuteron�w, wszystko to nale�y do historii i pozosta�y nam po tym tylko bardzo grube mury jak ten, pod kt�rym jechali�my tutaj. Teraz rozumiecie, �e ten dwumetrowy ekran ochronny pomi�dzy komor� silnikow� a mieszkaln� cz�ci� rakiety nie ma zn�w bardzo du�ego znaczenia. Gdyby pole nagle znik�o, to w nasz� stron�, w g��b rakiety, run�aby pow�d� szybkich cz�stek o takim nat�eniu, �e �aden ekran nic by tu nie pom�g�. Dam wam przyk�ad ilustruj�cy to. co powiedzia�em. Zbli�aj�c twarz do p�omienia, mog� uchroni� si� od poparze�, je�eli b�d� silnie dmucha� odrzucaj�c od siebie rozgrzane gazy. Mniej wi�cej tak� rol� spe�nia wobec rakiety elektromagnes, kt�ry kieruje strumienie cz�stek do dysz. W ten spos�b powstaje sil� poruszaj�ca. Pozostaje nam jeszcze do om�wienia �egluga. Ca�a astronautyka sk�ada si� w�a�ciwie z dwu wielkich rozdzia��w. Pierwszy � to start i l�dowanie, a drugi � w�a�ciwy lot w pr�ni. Jedno i drugie nie jest bynajmniej proste. Gdybym w��czywszy rozruch prze�o�y� t� d�wigni� do ko�ca, silnik ruszy�by pe�n� moc�� to znaczy rozwin�� dzielno�� 3�700�000 koni mechanicznych. Jednak�e tak zrobi� nie mo�na� bo wszyscy znajduj�cy si� w rakiecie ponie�liby natychmiast �mier�!

��Dlaczego?

��Rakieta, ruszaj�c takim zrywem, osi�gn�aby przyspieszenie oko�o 900 razy wi�ksze od ziemskiego. Przyspieszenie ziemskie to si�a, z jak� Ziemia przyci�ga wszystkie przedmioty na swej powierzchni. Cz�owiek poddany przyspieszeniu dwa razy wi�kszemu wa�y jak gdyby dwa razy wi�cej ni� normalnie, trzykrotnemu � trzy razy, i tak dalej. Sp�jrzcie na ten wielki zegar. Podzia�ka jego jest wyskalowana w jednostkach �g�, to znaczy jednostkach przyspieszenia. Wskazuje on, jakie przyspieszenie ma rakieta. Podzia�ka, jak widzicie, ko�czy si� przy 50 g. Przy 6 g jest czerwona kreska, a przy 9 � dwie. Ot� cz�owiek mo�e znie�� przez d�u�szy czas przyspieszenie oko�o 4 g, a mniej wi�cej przez p� godziny � 7 g. 20 g mo�na wytrzyma� tylko przez kilkadziesi�t sekund. A przyspieszenie 3900 g zmia�d�y�oby po prostu jak prasa wszystkich obecnych w rakiecie! Tak wi�c rakieta startuj�c nie mo�e rozwin�� przyspieszenia wi�kszego ni� 6�7 g i dlatego na tarczy jest w tym miejscu czerwony znak. Ale i tak ten oto bezpiecznik nie pozwala na rozwini�cie wi�kszego przyspieszenia. Bezpiecznik ten mo�na jednak w pewnych okoliczno�ciach usun��.

��A po co?

��Bo mo�na wyrzuci� pocisk w og�le bez za�ogi, i tak robili�my w�a�nie przy pierwszych pr�bach lotu. Wtedy nie ma ogranicze� i mo�na w��czy� silniki ca�� moc�. To samo dotyczy r�wnie� hamowania: wytwarza si� wtedy przyspieszenie, tylko odwrotnie skierowane. �atwo to sobie uzmys�owi�; przypomnijcie sobie, co si� dzieje, gdy siedzicie w wagonie, kt�ry nagle rusza: odczuwa si� wtedy szarpni�cie do ty�u, a gdy wagon hamuje � szarpni�cie w przeciwnym kierunku. Szybko�� w czasie startu nie mo�e przekroczy� pewnej granicy tak�e i z innego powodu. Rozgrzewaj�c si� od tarcia o atmosfer�, pocisk m�g�by stan�� w p�omieniach i sp�on��, mimo �e jest tak wytrzyma�y. Pami�tajcie, �e lec�c ze zwyk�� szybko�ci� podr�n� rakieta mo�e z �atwo�ci� przegoni� pocisk armatni! Przy szybko�ciach nadd�wi�kowych, jakie w�wczas osi�ga, op�r powietrza jest olbrzymi. Stosowano r�ne metody w celu zmniejszenia go. Kosmokrator ma doko�a dziobu otwory, kt�rymi w czasie przebijania atmosfery wytryska pod ci�nieniem wod�r. Pomi�dzy bokiem pocisku a powietrzem tworzy si� cienka warstewka wodoru, poruszaj�ca si� z po�ow� szybko�ci rakiety. Jest to tak zwana faza o szybko�ci po�redniej. Na skutek tego temperatura pow�oki nie przekracza 1000 stopni. Jest to zno�ne dzi�ki naszym maszynom ch�odz�cym. Gdyby jednak z jakichkolwiek powod�w temperatura ros�a dalej, to inny automat zmniejsza parcie gaz�w wylotowych, d�awi�c silniki. W ten spos�b pokonali�my zasadnicze trudno�ci startu. A teraz przekonamy si�, co by si� sta�o, gdyby dosta� si� tu kto� niepowo�any.

In�ynier szybko w��czy� d�wigni� rozruchu. Natychmiast fioletowa wst��ka, leniwie wij�ca si� na tarczy oscylografu, zacz�a pr�y� si� i drga� coraz szybciej. Wskaz�wki na zegarach ruszy�y w prawo. Panowa�a zupe�na cisza, spot�gowana jeszcze tym, �e wszyscy, st�oczywszy si� g�owa przy g�owie, powstrzymywali oddech. Wskaz�wki sz�y wci�� w prawo. Zapala�y si� i gas�y coraz inne sygna�y. In�ynier nacisn�� drug� d�wigni� i trzy ekrany w czarnej �g�owie� zajarzy�y si� b��kitnawym �wiat�em.

��Jak widzicie, proces wytwarzania communium przy�piesza si�. Mo�emy rusza�!

In�ynier chwyci� niespodzianie za r�k� najmniejszego ch�opca, kt�ry, wci�ni�ty pomi�dzy koleg�w, sta� tu� przy nim, i jego palcem nacisn�� czerwony wy��cznik pod napisem START.

Ch�opiec krzykn�� i targn�� si� wstecz, ale zatrzyma� go zwarty mur napieraj�cych koleg�w, kt�rzy z rozszerzonymi oczami, bez tchu, czekali katastrofy. Nie sta�o si� jednak nic. Na jednym z ekran�w pojawi�a si� na u�amek sekundy trzepoc�ca eliptyczna linia, a potem zap�on�y trzy czerwone lampki i wszystkie �wiat�a na pulpicie zgas�y. Za to na jednej ze �cian zawy�a przerywanym g�osem syrena. In�ynier roze�mia� si�.

��My�licie, �e naprawd� chc� was wyprawi� do nieba?

No, nie b�jcie si� Nic si� nie sta�o i nie mog�o sta�. Po prostu zadzia�a� Prediktor!

Aczkolwiek ch�opcy nie rozumieli, co zasz�o, nikt nie chcia� pyta�. Wszyscy byli ogromnie zawstydzeni, a to, �e in�ynier widzia� ich przestrach, jeszcze bardziej ich urazi�o.

��No no, nie gniewajcie si� In�ynier spowa�niawszy t�umaczy�:

��Cz�owiek nie jest w stanie skontrolowa� pracy wszystkich silnik�w i instrument�w r�wnocze�nie. Opr�cz tego jego reakcje przy takiej szybko�ci, jak� rozwija Kosmokrator � ju� w pierwszych 10 minutach przesz�o 3 kilometry na sekund� � staj� si� zbyt powolne. Je�eli w odleg�o�ci pi�ciu kilometr�w od rakiety wy�oni�by si� z chmur samolot, to zanim pilot co�kolwiek by przedsi�wzi��, nast�pi�oby zderzenie. 0,4 sekundy mija, zanim obraz zbli�aj�cego si� samolotu dotrze do m�zgu. W tym czasie rakieta przeleci prawie p�tora kilometra. Ale pilot nie rozpozna� w tym czasie obrazu, tylko go spostrzeg�. Na to potrzeba jeszcze prawie ca�ej sekundy, a wtedy b�dzie ju� 4,5 kilometra dalej i po zderzeniu! Poza tym przy starcie cz�owiek nie jest w pe�ni w�adz fizycznych. Panuje wtedy przy�pieszenie r�wne 6 do 7 g. Takiego przy�pieszenia doznaje pilot samolotu odrzutowego przy wykonywaniu ewolucji. Widzieli�cie mo�e, jak wygl�da siedzenie w takim samolocie? To jest w�a�ciwie �le�ak�, a nie siedzenie, bo pilot le�y tam na brzuchu, z brod� podpart� gumow� poduszeczk�. Chodzi o to, �e pod wp�ywem rosn�cego przy�pieszenia pierwsze zawodzi kr��enie krwi. Krew staje si� jakby �za ci�ka� i serce nie ma do�� si�y, by j� przepompowa� do odleg�ych cz�ci cia�a, a jedn� z nich jest m�zg. Dlatego przy wira�ach i p�tlach bardzo cz�sto robi si� pilotom ciemno przed oczami. To znaczy po prostu, �e krew nie dop�ywa do tylnej cz�ci m�zgu, gdzie jest o�rodek wzroku. Tak wi�c rozumiecie, �e cz�owiek nie mo�e bezpiecznie pokierowa� rakiet� w czasie startu. Zast�puje go urz�dzenie, kt�re macie przed sob� � in�ynier po�o�y� r�k� na l�ni�cej, g�adkiej pokrywie �g�owy owadziej�. � Nazywa si� Prediktor. W czasie �eglugi w pr�ni trzeba utrzymywa� statek na w�a�ciwym kursie. Rakiet� mo�na by przez ca�� drog� nap�dza� silnikami, ale by�oby to zbyteczne marnotrawienie energii. Wystarczy bowiem oddali� si� na pewn� odleg�o�� od Ziemi i wy��czy� motory. Statek leci wtedy tylko dzi�ki przyci�ganiu S�o�ca, podobnie jak planety. S� to tak zwane orbity naturalne. S� tak�e inne, tak zwane orbity wymuszone, kiedy statek pomaga sobie silnikami, lec�c jak gdyby �na prze�aj� czy te� �pod pr�d�, zwalczaj�c si�y grawitacji s�onecznej, kiedy chce sobie skr�ci� drog�. To, co na zwyk�ym statku nale�y do kapitana i sternika, a wi�c obliczanie kursu, utrzymywanie go, wymijanie przeszk�d, no i samo czuwanie nad przyrz�dami � to wszystko wykonuje u nas Prediktor. Statek, jak wiecie, wiruje w pr�ni wok� d�ugiej osi, �eby stworzy� sztuczne pole ci��enia. Dlatego na przedzie w dziobie znajduje si� nadajnik radarowy, kt�rego antena kr�ci si� w przeciwn� stron� z tak� szybko�ci�, by pozosta� nieruchom� w stosunku do gwiazd. Dzi�ki temu Prediktor w ka�dej chwili orientuje si�, jaki jest kierunek lotu i jego szybko��. Radar mo�na by nazwa� zmys�em wzroku Prediktora. Poza tym, �e podaje informacje o po�o�eniu statku, ma on jeszcze jedno niezmiernie wa�ne zadanie. Mianowicie w pr�ni zachodzi sta�e niebezpiecze�stwo zderzenia z meteorami. By� to prawdziwy koszmar pierwszych astronaut�w. Prediktor potrafi dzi�ki wiruj�cym radaroskopom unika� takich gro�nych spotka�. Pr�cz �zmys�u wzroku� posiada on �w�ch chemoelektryczny�, wra�liwy na sk�ad powietrza wewn�trz rakiety, kt�re oczyszcza i zmienia samoczynnie. Ale bodaj najwa�niejszy jest jego zmys� r�wnowagi, bez kt�rego l�dowanie by�oby w og�le niemo�liwe. W pobli�u wielkich cia� niebieskich s� tak zwane strefy zakazane, w kt�rych wytworzone przez si�� ci�ko�ci tarcie przyp�ywowe mog�oby rozerwa� rakiet�. Prediktor umie omija� takie niewidzialne rafy dzi�ki urz�dzeniu grawimetrycznemu. Przy l�dowaniu za�, kiedy statek zbli�a si� do planety z otwartymi dyszami hamowniczymi, Prediktor obejmuje rol� kierownicz� i, rejestruj�c w u�amkach sekundy zmiany szybko�ci w�asnej, k�t zbli�ania si� do gruntu, op�r powietrza oraz stateczno�� pocisku � reguluje prac� silnik�w.

��A jak on to wszystko robi?�� spyta� jeden z ch�opc�w.

��Tego wam nie powiem, boby�cie tu przez rok musieli dwa razy dziennie przychodzi� na wyk�ady. Dosy� �e Prediktor, kiedy damy mu odpowiedni rozkaz, na przyk�ad obliczy� kurs na Wener�, zrobi to w ci�gu kilku minut, a potem wystarczy go nastawi� na �start� i po�o�y� si� na fotelu. Nic jednak, o czym Prediktor nie zosta� powiadomiony, nie mo�e si� wydarzy�. On do tego nie dopu�ci. Dlatego w�a�nie, m�odzie�cze, gdy nacisn��e� odwa�nie ten guzik � zwr�ci� si� in�ynier do czerwonego jak piwonia malca � zamiast silnika zahucza�a syrena alarmowa�

��A co pokazuj� te tarcze?�� jeden z ch�opc�w wskaza� troje �oczu� Prediktora, nie tyle mo�e z ciekawo�ci, ile pragn�c odwr�ci� uwag� od nieszcz�snego kolegi, kt�ry mia� ochot� zapa�� si� pod pod�og�.

��Te ekrany pokazuj� orbity podr�y. Na jednym wida� orbit� zadan�, na drugim opisywan�, a trzeci s�u�y do wylicze� pozycji.

��Co to znaczy, �e wida� orbit�? Jak� orbit�?

��Przez orbit� albo trajektori� lotu rozumiemy lini� krzyw�, kt�r� statek opisuje w przestrzeni. Przy wy��czonych silnikach mo�e to by� wycinek hiperboli, paraboli albo elipsy.

��A to?�� ch�opiec wskaza� ekrany z p�on�cym wizerunkiem hali.

��To jest zwyk�e urz�dzenie telewizyjne. Pos�ugujemy si� nim, a nie oknami w �cianach, bo �aden materia� przezroczysty nie wytrzyma�by ogromnych r�nic temperatury i ci�nienia. Telewizory te wra�liwe s� na promienie widzialne dla oka ludzkiego, zawodz� wi�c w nocy, w chmurach i we mgle. Ale i wtedy nie zostajemy �lepi, prze��czywszy si� na radar, to znaczy, jak wiecie, na ultrakr�tkie fale radiowe.

In�ynier prze�o�y� niedu�y wy��cznik na pulpicie. Kolorowe obrazy hali zgas�y. Na ich miejsce pojawi�y si� dziwacznie wygl�daj�ce wizerunki, utrzymane w kolorach zielonkawo � brunatnych. Przypatrzywszy si� ch�opcy rozpoznali ten sam obraz co przedtem: wn�trze hali, ludzi, maszyny, ale wszystko nieco ciemniejsze i pozbawione naturalnych barw.

��W ten spos�b widzimy powierzchni� planety, zbli�aj�c si� do niej w nocy lub przez ob�oki. Jest to jednak bardzo ma�o. Na obcej planecie nie ma oczywi�cie �adnego sztucznego l�dowiska, a dok�adnie wypatrze� rze�b� terenu, gdy pocisk robi oko�o 1700 kilometr�w na godzin� � jest to najmniejsza szybko�� wchodzenia w atmosfery planet � nie jest rzecz� prost�, nawet przy wsp�pracy Prediktora. In�ynier podszed� do o�wietlonego planu rakiety.

��Tutaj w dziobie mie�ci si� nasz samolot wywiadowczy. Nie wiedzieli�cie, �e mamy samolot na pok�adzie?�� doda� widz�c zdumienie ch�opc�w.�� A jak�e, mamy nawet ca�� �flot� powietrzn�. W pomieszczeniach �adunkowych znajduje si� hangar drugiego samolotu, helikoptera. On s�u�y do innych cel�w. A ten samolot, kt�ry widzicie tu w dziobie, jest jednoosobowym ma�ym odrzutowcem. Zbli�ywszy si� do powierzchni planety na kilkana�cie kilometr�w, otwieramy klapy i wyrzucamy samolocik, kt�ry leci dalej ju� samodzielnie, dok�adnie badaj�c warunki terenowe, i donosi nam o swoich spostrze�eniach za pomoc� radia. Je�eli zachodz� jakie� w�tpliwo�ci, na przyk�ad, czy grunt jest do�� wytrzyma�y � trudno to, rozumiecie, zbada� z lec�cego pocisku � samolot l�duje i pilot dokonuje potrzebnych bada�, po czym albo przywo�uje nas przez radio, albo leci dalej w poszukiwaniu innego l�dowiska. Odkrywszy odpowiedni teren rakieta zaczyna si� opuszcza� najpierw aerodynamicznie, to znaczy wyzyskuj�c no�no�� powietrza, a gdy szybko�� zmaleje do jakich� 400 kilometr�w na godzin�, Prediktor w��cza dysze hamownicze. Czy zwr�cili�cie przedtem uwag� na k�ko, kt�re narysowa�em w samym �rodku pocisku?

In�ynier wydoby� notes i pokaza� ch�opcom naszkicowany przekr�j poprzeczny Kosmokratora.

��Jest to d�uga rura, kt�ra ci�gnie si� od komory zap�onowej a� do dziobu. Mo�na przez ni� wyrzuca� cz�� gaz�w atomowych, co wytwarza odrzut hamuj�cy post�powy ruch statku.

��A co by si� sta�o, jakby Prediktor zawi�d�? � spyta� najmniejszy z ch�opc�w, kt�ry och�on�� ju� ze zmieszania.

��Prediktor jest zabezpieczony � zacz�� in�ynier, lecz ch�opak nie da� za wygran�.

��A jakby si� zabezpieczenia popsu�y?

��To jest zupe�nie nieprawdopodobne.

��Ale mo�liwe? Co trzeba robi�, jakby si� zepsu�? � uparcie nastawa� ch�opiec. In�ynier zmarszczy� zrazu brwi, jakby chc�c powiedzie� �nie nud��, lecz potem �ci�gn�� lekko usta.

��Chcesz wiedzie�? � rzek�. � To chod�cie ze mn�.

Wyszed�szy z Centrali, zn�w znale�li si� w tr�jk�tnym korytarzu. Rych�o doszli do w�skich schodk�w, po kt�rych wdrapali si� do stacji obs�ugi �luz. Zamiast jednak p�j�� na prawo, w stron� korytarza wiod�cego na zewn�trz, in�ynier otworzy� metalowe drzwi w �cianie. Po drabince wspi�li si� na pok�ad g�rnego poziomu. Szyb, kt�rym si� tu dostali, otwiera� si� po�rodku w�skiego przej�cia pomi�dzy dwoma d�ugimi rz�dami pionowych �cian. Jak daleko si�ga� wzrok, ci�gn�a si� ta metalowa ulica, w r�wnych odst�pach przegradzana przez profilowane wsporniki. Wygl�da�o tu troch� jak w jakim� wielkim sk�adzie przemys�owym.

��Jeste�my przy grodziach �adunkowych � rzek� in�ynier kieruj�c si� ku ty�owi pocisku. Kt�ry� z ch�opc�w, spojrzawszy w g�r�, wyda� okrzyk zdumienia: nad nimi, na wysoko�ci pi�ciu metr�w, bieg� chodnik zawieszony do g�ry nogami, z por�cz� skierowan� w d�, niby odbicie tego, kt�rym szli.

In�ynier zatrzymawszy si� t�umaczy�:

��W czasie podr�y, kiedy rakieta wiruje, korzystamy z tamtego chodnika. Pami�tacie przecie�, co wam rysowa�em?

��I chodzi si� do g�ry nogami? A w g�owie si� nie zakr�ci?

��Sk�d�e! Przecie� tego ruchu obrotowego w og�le si� nie wyczuwa. Czuje si� zwyczajnie pok�ad pod nogami, nic wi�cej.

��A jakby kto� sta� tu, gdzie my, w czasie startu, to co by si� sta�o?

��Z chwil� kiedy rakieta oddali si� od ziemi na trzy tysi�ce kilometr�w, nadaje si� jej ruch wirowy i wtedy stoj�cy tutaj cz�owiek polecia�by po prostu g�ow� naprz�d na tamten chodnik, ale poniewa� obroty s� pocz�tkowo powolne, nic by mu si� nie sta�o. By�oby to raczej powolne szybowanie ni� upadek.

��To znaczy, �e �g�ra� i �d� zamieniaj� si� z sob� miejscami?

��Oczywi�cie.

Ruszyli dalej. Niekt�re grodzie by�y ju� za�adowane po brzegi, w innych krz�tali si� ludzie przymocowuj�c wszystkie przedmioty specjalnymi ta�mami do uchwyt�w i �ap.

Nie zwalniaj�c kroku in�ynier, w miar� jak przechodzili obok pomieszcze�, rzuca� s�owa obja�nienia.

Mijali magazyny �ywno�ciowe. W p�mroku widnia�y beczki i stosy skrzy�, paki z konserwami, worki z m�k� i zbo�em. W nast�pnej grodzi znajdowa�y si� lekarstwa, rozmaite chemikalia i aparaty. W ch�odni le�a�y warstwy mro�onego mi�sa, jarzyn, owoc�w. Zdawa� si� mog�o, �e ca�a kula ziemska nagromadzi�a w rakiecie, jak w dziwnej arce, wszystkie swoje wytwory: by�y tu namioty i �piwory, spektroskopy, lunety i sejsmografy, bele materia��w, ca�e laboratoria chemiczne, barografy i kineteodolity, witaminy, ziarno rozmaitych ro�lin, kamery balistyczne, ba�ki z syntetycznym bia�kiem i t�uszczem, wiertarki, kompresory, tokarnie, materia�y wybuchowe, butle spr�onych gaz�w, generatory awaryjne, zapasy metali, blachy, drutu, kabli i narz�dzi, lekkie stopy, naczynia szklane i porcelanowe, liny stalowe, cz�ci silnik�w, zapasowe lampy radiowe, anteny radarowe i przeno�ne stacje meteorologiczne.

Ch�opcy ju� prawie oboj�tni mijali wy�adowane po brzegi pomieszczenia, nie reaguj�c przy najbardziej niespodziewanych obja�nieniach, ale nie wytrzymali, gdy w pewnej chwili in�ynier wskazuj�c rozsuni�te drzwi jednego z przedzia��w powiedzia�:

��Tu jest sprz�t polarny i alpejski. Jeden z ch�opc�w zajrza� do �rodka.

��Jak to?�� zdziwi� si�. � Narty? Przecie� na Wenus jest gor�co? A opr�cz tego tam nie ma wody, to i �niegu nie mo�e by�?

In�ynier u�miechn�� si� przystaj�c na chwil�.

��Widzicie � powiedzia� � wszystko inne wzi�li�my opieraj�c si� na naszej wiedzy. A narty� narty bierzemy z przezorno�ci�

W jednej z ostatnich grodzi sta� helikopter okryty p��tnem �aglowym i przymocowany do stropu stalowymi d�wigarami. Ch�opcy zainteresowali si� maszyn�, lecz in�ynier �pieszy� dalej.

W pok�adzie ciemnia� wielki otw�r, by�a to pochylnia za�adunkowa, kt�ra schodzi�a kilkana�cie metr�w w d�, a� do poziomu hali.

Nad wje�d�aj�cymi tu ma�ymi elektrowozami ci�arowymi porusza�y si� szcz�ki kranu no�ycowego. Omin�wszy otw�r w pok�adzie, ogrodzony nisk� barierk�, doszli do ko�ca korytarza. Nisko w �cianie znajdowa�a si� okr�g�a klapa. In�ynier poruszy� wielkie metalowe ko�o i klapa otwar�a si� na zawiasach. Ukaza�a si� ciemna studnia, z kt�rej p�yn�o duszne powietrze.

��Zbli�amy si� do stosu atomowego � rzek� in�ynier. Pochylaj�c si�, by nie zawadzi� g�ow� o kraw�d� otworu, rzuci�:

��Odwa�ni za mn�! � i znikn�� w ciemno�ci.

Zaledwie si� w ni� zag��bi�, zaja�nia�o tam �wiat�o. R�wnocze�nie stoj�cy przed klap� ch�opcy zauwa�yli, �e na �cianie zapali�y si� trzy czerwone lampki.

Po drugiej stronie by�a drabinka, po kt�rej zeszli w d�. Stali we wn�trzu ogromnego walca o dziesi�ciu metrach �rednicy. W tym miejscu pok�ad nie rozdziela� korpusu rakiety na dwa poziomy i mogli swobodnie ogl�da� jej kolisty przekr�j. W niezbyt jasno o�wietlonej przestrzeni, otoczonej ze wszech stron metalowymi �cianami, jak gdyby w pudle ogromnej cysterny, panowa�a do�� wysoka temperatura.

��Z ty�u za nami � rzek� in�ynier � jest cz�� mieszkalna i u�ytkowa rakiety, a przed nami � stos atomowy i � dalej � silniki.

Zapad�a cisza. Wszyscy wyt�yli s�uch staraj�c si� mimowiednie pochwyci� najs�abszy cho�by odg�os zza �ciany oddzielaj�cej ich od stosu, kt�ry, jak m�wi� in�ynier, nie ustawa� nigdy w pracy. Rozigrana wyobra�nia powi�ksza�a najs�abszy szelest i ka�de st�pni�cie, wyolbrzymiaj�c je w eksplozj� atomow�. Ale nie by�o tu s�ycha� nic � poza przy�pieszonymi oddechami ch�opc�w. Masywna, nieznacznie wkl�s�a tarcza by�a g�adka i nieruchoma. Tylko w jej dolnej cz�ci, tu� przed ch�opcami, mie�ci� si� okr�g�y w�az, zamkni�ty tarcz� pancern� i trzema sztabami, z kt�rych ka�d� utrzymywa�a w g��bokim wy��obieniu �ruba, doci�ni�ta ko�em szprychowym. Nad w�azem bieg�y w metalowych rurkach przewody gin�ce w przeciwleg�ej �cianie.

��Te kable id� do Centrali � wskaza� in�ynier.�� W razie zaburze� pracy silnik�w, je�li promieniowanie zaczyna tu przenika�, natychmiast zostaje o tym powiadomiony Prediktor.

��To tu mo�e przenika� promieniowanie?

��A jak�e. W tej chwili te� s�czy si� po trochu�

In�ynier wydobywszy z kieszeni ma�y aparacik zdj�� ze� os�aniaj�c� przykrywk� i pokaza� malutk� tarczk� zegarow�. �wiec�cy zielony punkcik by� nieznacznie odchylony od zera.

Ch�opcy spojrzeli na siebie, potem na drabink�, kt�ra stanowi�a jedyn� drog� powrotu, lecz nikt si� nie poruszy�. In�ynier chowaj�c aparacik powiedzia�:

��Teoretycznie wszystkie od�amki p�kaj�cych atom�w kieruje pole magnetyczne do dysz. Jednak�e w praktyce zawsze znajduje si� nieznaczna ilo�� �zbuntowanych� atom�w, kt�re biegn� w inne strony, a z kolei cz�� z nich � tutaj, gdzie stoimy. Jest to jednak ilo�� tak znikoma, �e nie ma najmniejszego znaczenia, tym bardziej �e do pomieszcze� mieszkalnych jest jeszcze spory kawa�ek drogi, a normalnie nikt tutaj nie przebywa. Gdyby jednak wskutek jakich� uszkodze�, na przyk�ad z powodu przerwy w dop�ywie pr�du, pole magnetyczne znik�o � strumie� cz�stek zacz��by bombardowa� ekran poch�aniaj�cy coraz silniej, przedzieraj�c si� w g��b statku.

Zwr�ciwszy si� ku przeciwleg�ej �cianie, in�ynier wskaza� r�k� w g�r�:

��Widzicie te b�yszcz�ce �lufy�? To s� liczniki Geigera � Muellera i inne przyrz�dy wykrywaj�ce obecno�� promieniowania. W razie najmniejszych zaburze� natychmiast donosz� o tym Prediktorowi.

Na wysoko�ci czterech metr�w bieg�o w �cianie pod�u�ne wg��bienie, z kt�rego wystawa� rz�d l�ni�cych lejk�w, wycelowanych w zapor� stosu atomowego.

��W�wczas Prediktor wysy�a rozkaz zahamowania reakcji rozpadu przez automatyczne wsuniecie blend kadmowych w g��b stosu. Gdyby za� � in�ynier utkwi� spokojny, nieruchomy wzrok w malcu � nast�pi�o uszkodzenie Prediktora, to�

Podszed� do zapory.

��Ta klapa � to prze�az przez zapor�. Mo�na ni� wej�� do stosu atomowego.

��Jak to do stosu? Ale� to niemo�liwe!

Ch�opcy my�leli, �e So�tyk �artuje, lecz in�ynier zaprzeczy� g�ow�.

��Nie. Jest w granicach mo�liwo�ci� ma�o prawdopodobnych� ale mo�liwo�ci� �e wszystkie zdalnie sterowane urz�dzenia zawiod�. W takim wypadku, je�liby grozi�a eksplozja stosu, kto� musi wej�� t�dy, przez ten w�az. i r�cznie powsuwa� w grafit blendy moderator�w kadmowych!

��A kto to ma zrobi�?

��Za bezpiecze�stwo statku odpowiada pierwszy in�ynier � nawigator. M�g�by rozkaza�, ale tego nie zrobi.

��Sk�d pan wie?

��Bo ja nim jestem.

Ch�opcy rozszerzonymi oczami wpatrywali si� w So�tyka, Teraz dopiero spostrzegli, �e wcale ich nie lekcewa�y�. By� tylko bardzo zm�czony. Patrz�c na jego chud�, nieruchom� twarz, wszyscy naraz zrozumieli, kto wejdzie do stosu, kiedy to b�dzie konieczne.

��To tam trzeba wej�� � powiedzia� jeden z ch�opc�w.�� Ale chyba w jakim� kombinezonie� w skafandrze ochronnym?

In�ynier potrz�sn�� g�ow�.

��Nie. Tam � wskaza� r�k� � panuje takie st�enie promieniowania, �e �aden skafander nie pomo�e. W ci�gu jednej minuty cz�owiek musi wch�on�� �mierteln� dawk� promieniowania.

Najmniejszy z ch�opc�w, zapomniawszy o urazie, jak� czu� do in�yniera, wyszepta�:

��To znaczy, �e pan� Zamilk�. Po chwili powiedzia�.

��To znaczy, �e o n musi umrze�?

��Tak � odpar� in�ynier.�� �eby inni mogli �y�.

Z powrotem in�ynier prowadzi� ch�opc�w dolnym poziomem. Zeszli w�skimi schodkami do tr�jk�tnego korytarza i min�li troje czy czworo drzwi. Oszo�omieni ogromn� ilo�ci� wra�e� wszyscy milczeli. Korytarz, wy�o�ony ciemnozielonym g�bczastym chodnikiem, le�a� w �wietle lamp pusty i cichy. Nie dobiega� tu najl�ejszy odg�os z zewn�trz. Zatrzymawszy si� po kilkudziesi�ciu krokach, in�ynier wskaza� na drzwi wi�ksze od innych.

��Tu mie�ci si� Marax � powiedzia� i nacisn�� obur�cz umieszczone jedna nad drug� klamki. Weszli do �rodka. By�a tu okr�g�a kabina, zalana �wiat�em. �ciany, podobne do tablic automatycznej centrali telefonicznej, zape�nia�y tysi�ce wy��cznik�w i wtyczek zajmuj�cych przestrze� od stropu do pod�ogi. Ich porcelanowe g��wki iskrzy�y si� d�ugimi rz�dami w szachownicowych polach. W kilku miejscach tablice rozdzielcze by�y poodchylane jak drzwi i w g��bi, w rubinowym brzasku �arz�cych si� lamp, ciemnia�a pl�tanina przewod�w.

W samym �rodku kabiny znajdowa� si� kolisty pulpit z okr�g�ym otworem, tak du�ym, �e mog�y si� tam pomie�ci� dwie osoby. W jednym miejscu pulpit posiada� w�skie przej�cie. Pokryty by� szklist� mas� koloru bardzo ciemnego bursztynu, fluoryzuj�c� zielonkawo w �wietle okr�g�ej rury podsufitowej. Wok� pulpitu wznosi�o si� z pod�ogi dziewi�� czarnych rur, kt�re zwraca�y ku niemu swoje sto�kowe zako�czenia z bia�ymi ekranami. Panowa�a tu cisza, inna jednak ni� w korytarzu, bo podszyta delikatnym szumem pr�d�w.

��To, co�cie dot�d widzieli � powiedzia� in�ynier � wszystkie aparaty kontrolne, maszyny, urz�dzenia, maj� nam s�u�y� w wypadkach, kt�re przewidzieli�my. Musimy si� jednak liczy� z tym, �e zajdzie wiele rzeczy nie przewidzianych. Od tego, jak szybko si� z nimi uporamy, zale�e� b�dzie los ca�ej wyprawy. Dla tych w�a�nie cel�w zbudowany zosta� MARAX. Jest to skr�t oznaczaj�cy MAchina RAtiocinatriX. To, co widzicie doko�a, to urz�dzenia prze � ka�nicze. Ten pulpit w �rodku � to nastawnia, z kt�rej daje si� Maraxowi zadania. Rozwi�zania odczytuje si� z ekran�w. Ch�opcy stali wci�� w pobli�u drzwi, skupieni w ma�� gremadk�, a z ich min wida� by�o, �e nie bardzo rozumiej�, w jaki spos�b mo�e ta potwornie skomplikowana sie� przewod�w elektrycznych pos�u�y� do ocalenia wyprawy przed nieznanym niebezpiecze�stwem.

��Ch�tnie bym wam powiedzia� co� jeszcze o Maraxie � rzek� in�ynier � ale naprawd� nie mam ju� czasu.

��A co on w�a�ciwie robi, prosz� pana?

��Trudno to wyja�ni� w kilku s�owach. Marax jest to� no, najpro�ciej mo�na go nazwa� bardzo wszechstronn� maszyn� do liczenia.

Twarze ch�opc�w wyra�a�y zdziwienie. Niekt�rzy spogl�dali na siebie, lecz nikt si� nie odezwa�.

��No, wi�c idziemy � rzek� in�ynier.�� Mo�e innym razem dowiecie si� czego� wi�cej�

Skierowali si� ju� ku drzwiom, gdy rozleg� si� g�os, kt�ry nie nale�a� do �adnego z nich:

��In�ynierze� jedn� chwilk�.

Spojrzeli w ty�. W przej�ciu mi�dzy dwiema r�wnoleg�ymi tablicami rozdzielczymi, jakby w dziwnych drzwiach, okrytych od g�ry do do�u mozaik� kabli, pojawi� si� cz�owiek.

��Profesor jest tu?�� zdziwi� si� So�tyk.�� Nie wiedzia�em. Nie by�bym przeszkadza��

��Co znowu, jestem rad. Pan ma teraz posiedzenie komisji, prawda? Ch�tnie wyr�cz� pana i opowiem naszym go�ciom o Maraxie.

Z gromadki da� si� s�ysze� radosny pomruk. In�ynier post�pi� krok naprz�d.

��By�bym panu wdzi�czny, ale� S�uchajcie � zwr�ci� si� do ch�opc�w � trafia si� wam niezwyk�a okazja, bo profesor Czandrasekar jest jednym z tw�rc�w Maraxa. Prosz� was tylko, nie pr�bujcie si� chowa�, �eby polecie� z nami. Mieli�my tu jedena�cie wycieczek szkolnych i par� razy musieli�my przeszukiwa� ca�y statek, �eby odnale�� amator�w podr�y na gap�

In�ynier patrzy� chwil� na ch�opc�w, usi�uj�c przybra� surowy wyraz twarzy, lecz nagle u�miechn�� si�, potrz�sn�� g�ow� i wyszed�. Gdy drzwi zamkn�y si� za nim, zapad�a cisza. Ch�opcy nie ruszali si� z miejsca, onie�mieleni. Profesor, s�ynny matematyk, by� jednym z cz�onk�w wyprawy. Wszyscy prawie widzieli go ju� na filmie, w telewizorze czy na fotografii � i teraz wpatrywali si� we� z ciekawo�ci�.

By� to m�czyzna lat czterdziestu kilku, o twarzy smag�ej, prawie ciemnej, suchej. Zgi�ty nos z cienkimi nozdrzami nadawa� jej wyraz uparty i twardy, kt�rego nie �agodzi�y krucze w�osy, posiwia�e na skroniach. Wra�enie to pryska�o, kiedy spotka�o si� jego oczy, prawie zawsze lekko przymru�one, o trudnym do opisania wyrazie. By�a w nich dziecinna �ywo��, opanowana jednak surowym zastanowieniem, i spok�j podobny do przezwyci�onego zm�czenia, i pewno�� siebie, i u�miech tak wyra�ny, �e si� go mimo woli szuka�o na jego ustach � lecz on u�miecha� si� tylko oczami. Co za� najdziwniejsze, ka�demu, na kogo spojrza�, wydawa�o si�, �e s� jasne, nawet bardzo jasne � i dopiero potem spostrzega�o si� ich ciemn� barw�.

Podchodz�c do ch�opc�w Czandrasekar odezwa� si�: � In�ynier rozczarowa� was, prawda? Spodziewali�cie si� jeszcze jednego stosu atomowego, jakiej� nies�ychanej katapulty pierwiastk�w, a us�yszeli�cie, �e nasz� ostoj� jest po prostu maszyna do liczenia? Po c�, my�licie, taki niepotrzebny balast? Czy nie lepszym �rodkiem jest miotacz promieni, kt�ry rozniesie w atomy ka�d� przeszkod�? Moi ch�opcy, �wiat obcej planety b�dzie pe�en zagadek. I jakie� to by�oby rozwi�zanie niszczy� je, kiedy nam stan� na drodze? My chcemy czego� znacznie wi�kszego i trudniejszego: chcemy je zrozumie�. Bo zrozumie� to znaczy opanowa�. A w tym w�a�nie pomo�e nam matematyka.

Czy to dla was dziwne? Zastan�wcie si�. Ruchy planet, gwiazd, atom�w, lot ptaka, kr��enie krwi, wzrost kwiat�w � wszystko, co nas otacza, ca�y wszech�wiat stosuje si� do praw matematyki. To ona pomaga in�ynierowi budowa� mosty i rakiety, geologowi � odnajdywa� pod ziemi� minera�y, fizykowi � wyzwala� energi� atomow�. Zabieramy wi�c z� sob� nie tylko mechaniczne r�ce, mi�nie i oczy, ale tak�e mechaniczny m�zg. Nazywam tak t� maszyn�, poniewa� sposoby, jakimi dzia�a, podpatrzyli�my w naszym w�asnym m�zgu.

�eby�cie mnie lepiej zrozumieli kilka s��w obja�nienia.

Kiedy ludzie uczyli si� budowa� coraz doskonalsze maszyny parowe, turbiny, silniki benzynowe, obrabiarki, wydawa�o im si�, �e wszystko na �wiecie mo�na sprowadzi� do jakiego� mechanicznego modelu, a wi�c �e i m�zg jest mechanizmem takim jak zegarek, tylko bardzo skomplikowanym. S�dzili na przyk�ad, �e zapami�tywanie polega na tworzeniu si� w g�owie jakich� �odcisk�w� czy �fotografii�. Jednak�e takiego t�umaczenia nie mo�na przyj��, bo w m�zgu nie ma po prostu miejsca na przechowywanie tym sposobem olbrzymiej ilo�ci wspomnie� i wiadomo�ci, jakie posiada ka�dy cz�owiek. B��d polega� na przypuszczeniu, �e m�zg jest wielk� �kartotek��, �sk�adem�, �e pami�� jakiej� rzeczy jest � uwa�acie?�� sama tak�e rzecz�. Tymczasem naprawd� nie jest to rzecz, tylko proces. To znaczy � co� p�ynnego, ruchomego. Nie b�d� wam o tym wiele m�wi�, ale chc�, by�cie sobie uzmys�owili jedno: je�eli materia jest w wiecznym ruchu, to my�l jest jak gdyby �ruchem w pot�dze�. Pami�tacie mo�e dewiz� wypisan� we wn�trzu �odzi podwodnej kapitana Nemo: mobilis in mobili? Ruchome w ruchomym. To jest w�a�nie dewiza i tajemnica m�zgu. Tajemnica olbrzymiej, miliardowej chmury kr���cych pr�d�w. I na takiej w�a�nie zasadzie dzia�a Marax. Tam gdzie s� pr�dy, musi by� ich �r�d�o i ich drogi. Podstawow� cegie�k� m�zgu jest neuron, to znaczy kom�rka z wypustkami nerwowymi, kt�re ��cz� j� z innymi kom�rkami. A elementarn� cz�stk� Maraxa jest lampa katodowa. W naszym Maraxie jest oko�o 900�000 lamp. Oczywi�cie, bardzo ma�ych, ale widzicie, jak wielkie zajmuj� pomieszczenie. M�zg za� zawiera oko�o 12 miliard�w kom�rek, to znaczy jakby 12 miliard�w lamp, a doskonale mie�ci si� w naszej g�owie. Konstruktor powiedzia�by, �e rozwi�zanie techniczne, jakie przedstawia m�zg, jest znacznie doskonalsze. Ta ilo�� kom�rek, kt�r� posiada m�zg, pozwala na ilo�� po��cze� mi�dzy nimi wynosz�c� oko�o 10¹⁰⁰⁰⁰. Liczba ta ma�o wam m�wi. Ot� jest ona wi�ksza od liczby atom�w we wszystkich planetach, gwiazdach i mg�awicach, jakie tylko mo�na dostrzec przez najpot�niejsze teleskopy w otch�aniach nieba. Takie s� mo�liwo�ci naszego m�zgu. Mo�liwo�ci Maraxa s� znacznie skromniejsze, ale ma on nad m�zgiem jedn� przewag�: t�, �e dzia�a szybciej. Wiadomo��, biegn�c w��knem nerwowym, przebywa w sekundzie kilkana�cie metr�w, a w drucie Maraxa � 300�000�000 metr�w na sekund�. Pojmujecie, jak olbrzymi jest zysk na czasie.

Profesor podszed� do pulpitu i k�ad�c r�k� na jego migoc�cej bursztynowej powierzchni ci�gn��:

��Dam teraz Maraxowi zadanie do rozwi�zania. Jest to r�wnanie r�niczkowe liniowe.

Na wyrwanej z notesu kartce nakre�li� kilka wzor�w, po czym, nacisn�wszy par� guzik�w i klawisz�w, prze�o�y� bia�� r�czk�. Natychmiast na jednym z ekran�w ukaza�a si� nieruchoma, p�on�ca zielonkawa linia.

��Oto rozwi�zanie. Je�li chc� je mie� w postaci liczbowej, musz� tego specjalnie za��da�.

Profesor dotkn�� innego guzika i z w�skiej szczeliny wypad� na pulpit skrawek wst�gi papierowej, zadrukowany symbolami matematycznymi.

��Panie profesorze� czy bardzo trudne by�o to zadanie?�� spyta� jeden z ch�opc�w.

��Nie tyle trudne, ile niewdzi�czne, bo prowadz�ce przez straszliwy g�szcz oblicze�. Dawno temu, kiedy jeszcze nie by�o takich maszyn, pewien znany matematyk rozwi�zywa� je przez p� roku.

��Ale� rozwi�zanie wyskoczy�o w tej samej chwili, jak pan tu nacisn���

Czandrasekar potrz�sn�� g�ow�.

��Nie w tej samej chwili. To z�udzenie. Od wydania rozkazu do pojawienia si� wyniku min�o oko�o p� sekundy. Marax wykonuje 5�000�000 operacji na sekund�, wi�c w p� sekundy wykona� ich oko�o 2�500�000. Tyle w�a�nie by�o trzeba.

Ch�opcy przypatrywali si� Maraxowi zupe�nie inaczej ni� przedtem.

��Jak widz�, Marax zaczyna sobie zdobywa� wasz szacunek � powiedzia� Czandrasekar.�� A to zadanie by�o raczej proste. Marax wykaza� wam tylko, jak wielk� ma nad nami przewag� dzi�ki szybko�ci pr�du.

Ta sprawa � sprawa komunikacji pomi�dzy lampami czy kom�rkami � gra wielk� rol� tak�e w m�zgu. Widzieli�cie chyba kiedy� m�zg ludzki na rysunku? Jest pofa�dowany, bo pofa�dowana powierzchnia mo�e pomie�ci� wi�cej kom�rek ni� g�adka, ale same kom�rki to jeszcze bardzo ma�o. Musz� by� po��czone w��knami, tak jak lampy � kablami. ��cz�ce w��kna nerwowe tworz� razem tak zwan� bia�� substancj� m�zgow�. Jest jej daleko wi�cej ni� substancji szarej, to znaczy kom�rek. Dlaczego? Pomy�lcie: je�li macie tylko cztery kom�rki i chcecie po��czy� ka�d� z ka�d�, trzeba nie czterech po��cze�, lecz sze�ciu. Dla pi�ciu kom�rek trzeba ju� dziesi�ciu po��cze�, dla sze�ciu �kom�rek � czternastu. A w m�zgu jest ich dwana�cie miliard�w. Dlatego w�a�nie bia�ych w��kien jest tak wiele. Na pewno s�yszeli�my nieraz opini�, �e uczeni s� lud�mi bardzo roztargnionymi. Nieprawda�? Ot� spr�buj� wam wyt�umaczy�, jaka jest tego przyczyna � a zademonstruj� wam to na Maraxie. Bo to wi��e si� w�a�nie z komunikacj�: pomi�dzy kom�rkami � w m�zgu, a mi�dzy lampami � tutaj.

Najpierw � m�wi� dalej profesor � musi Marax �zapomnie� poprzednie zadanie.

Czandrasekar nacisn�� wy��cznik. �wietlista krzywa znik�a. Teraz profesor przebiega� palcami po klawiszach bardzo szybko, jakby obs�uguj�c niezwyk�� maszyn� do pisania. R�wnocze�nie m�wi�:

��Kiedy daj� Maraxowi zadanie, on jak gdyby usi�uje je �pod�wign�� i automatycznie w��cza tyle obwod�w, ile potrzeba. Temu, co nazywamy w �yciu codziennym wi�kszym lub mniejszym skupieniem uwagi, zale�nym od trudno�ci zadania, tutaj odpowiada wi�ksza lub mniejsza ilo�� w��czaj�cych si� do pracy lamp.

Czandrasekar naciska� coraz inne klawisze. W Maraxie dzia�y si� dziwne rzeczy. Jeden po drugim za�wieca�y si� r�wnym fosforycznym blaskiem ekrany, a� zap�on�y wszystkie kr�giem nad tafl� pulpitu i odbija�y si� w niej jak dziewi�� bladych ksi�yc�w w g�adkiej ciemnozielonej wodzie. Pojawia�y si� na nich linie krzywe, zrazu pe�zaj�ce powoli, kt�re zaczyna�y wi� si� coraz szybciej, rwa� i trzepota�. G�uche mruczenie pr�du nape�ni�o przestrze�.

Nagle ch�opcy drgn�li. Rozleg� si� przyt�umiony, lecz silny g�os basowego brz�czyka i na pulpicie zap�on�� czerwony napis �Przeci��enie�. R�wnocze�nie profesor pokaza� ch�opcom, �e klawisze opieraj� si� naciskowi palc�w, jakby si� zaci�y.

��Widzicie?�� powiedzia�. � Marax odmawia pos�usze�stwa� Kaza�em mu rozwi�zywa� tyle zada� jednocze�nie, a� w przewodach powsta� nadmierny t�ok. Na tym w�a�nie polega roztargnienie. Hm, widz�, �e was nie przekona�em. Powiedzmy wi�c to samo inaczej. Kiedy my�li si� o czym� �atwym, mo�na r�wnocze�nie zwr�ci� uwag� na co� innego, mo�na na przyk�ad powtarza� w pami�ci wiersz, a zarazem obserwowa� przez okno ulic�. Ale gdy zadanie jest trudne, dzieli� uwagi ju� nie mo�na. Im wi�cej kom�rek nerwowych pracuje, im wi�cej wytwarzaj� one kr���cych pr�d�w, tym wi�kszy t�ok musi panowa� we w��knach ��cz�cych. I to jest w�a�nie tajemnica profesorskiego roztargnienia: kiedy wiele kom�rek zaj�tych jest trudnym zadaniem, w przewodach nie ma miejsca na inne pr�dy. Dlatego, gdy astronom wychodzi z obserwatorium rozmy�laj�c nad now� teori�, mo�e si� zdarzy�, �e zapomni p�aszcza, nie poznaje znajomych i, jak si� to m�wi, �wiata nie widzi� A wszystko to spowodowane jest po prostu nat�okiem pr�d�w we w��knach bia�ej substancji.

Czandrasekar dotkn�� innego wy��cznika. Znieruchomia�e na ekranach krzywe znik�y i tarcze ich zgas�y jak zdmuchni�te. Podnosz�c g�ow� profesor patrza� przez chwil� na ch�opc�w, kt�rzy ciasnym kr�giem obst�pili pulpit. Oparty r�kami o brzegi klawiatury, jak muzyk przy niezwyk�ym instrumencie, po chwili m�wi� dalej:

��Wiecie ju� o komunikacji mi�dzy lampami. Druga podstawowa rzecz � to pami��. Marax musi zapami�ta� to, co ka�emy mu robi�, a pr�cz tego musi przechowywa� poszczeg�lne etapy oblicze�, �eby z nich p�niej korzysta�. Oto prosty przyk�ad: chc� pomno�y� 23 x 4, wi�c najpierw mno�� 20 x 4. To jest 80. To sobie zapami�tuj�, a teraz mno�� 3 x 4. To jest dwana�cie. Teraz musz� sobie przypomnie� tamten rezultat � 80 � i doda� razem. Wynik brzmi 92. Oczywi�cie to tylko przyk�ad. Chodzi o rzeczy niepor�wnanie trudniejsze, ale zasada jest podobna. Wi�c maszyna musi posiada� organ pami�ci, i to dzia�aj�cej b�yskawicznie. Nie mo�e to by� zapis mechaniczny, jakie� dziurkowane kartki czy co� takiego. O szybko�ci ka�dego procesu decyduje jego ogniwo najpowolniejsze. Marax wykonuje w ci�gu sekundy 5�000�000 operacji. Gdyby jako organu pami�ci u�y� zapisu mechanicznego, to najlepszy wymaga�by jakiej� dziesi�tej cz�ci sekundy dla zanotowania rezultatu. Wtedy na sekund� wykonywa�by Marax ju� tylko 10 oblicze�. Straciliby�my ca�� szybko��, a przecie� na niej najbardziej nam zale�y. Dlatego pami�� musi by� elektryczna. Zasada jej jest taka: impuls pr�dowy, oznaczaj�cy to, co trzeba zapami�ta�, zamykamy w obwodzie i ka�emy mu w nim kr��y�.

W praktyce u�ywane s� rozmaite urz�dzenia. Marax posiada tak zwane kapacitrony. Jest to lampa pr�niowa, w kt�rej znajduje si� wielka ilo�� malutkich kondensatork�w. One s� jak gdyby �kartkami notatnika�, a pisze na nich �pi�ro� utworzone z p�czka elektron�w o szybko�ci 260�000 kilometr�w na sekund�. Jak widzicie, wcale niez�a szybko��. Ruchami tego �pi�ra� kieruje pole elektryczne. Taki jeden kapacitron mo�e zapami�ta� do 40�000 wynik�w naraz i poda� je, gdy zajdzie potrzeba, w u�amku sekundy.

��A, panie profesorze, jakim pismem pisze to �pi�ro� z elektron�w?

Czandrasekar �ci�gn�� lekko brwi.

���Pi�ro� nie pisze �adnym pismem. Ja to tylko tak obrazowo powiedzia�em. Ono udziela p�ytkom kondensator�w �adunk�w, tworz�c drgaj�ce obwody elektryczne.

��A czy m�zg zapami�tuje tak samo jak Marax?

��W m�zgu s� dwa rodzaje pami�ci. Jedna, tak zwana �pami�� kr���ca�, jest taka jak w Maraxie. Pozwala ona na kr�tkie zapami�tywanie. W chwilowo po��czonych obwodach pulsuj� pr�dy, kt�re ulegaj� przerwaniu, kiedy przestaj� by� potrzebne. Natomiast drugi rodzaj pami�ci, ten, dzi�ki kt�remu pami�tamy dzieci�stwo, przesz�o��, wiadomo�ci, jakich uczyli�my si�, ma odmienny mechanizm. Polega on w og�lnych zarysach na zmianach zachodz�cych tam, gdzie wypustki jednej kom�rki nerwowej dotykaj� drugiej. S� to cienkie warstewki bia�ka, tak zwane synapsy, w kt�rych odbywa si� torowanie i hamowanie warunkowe� no, ale dajmy temu pok�j. M�wi�em o m�zgu tylko dlatego, �eby�cie mogli lepiej zrozumie� Maraxa. Boj� si�, �e o jego dzia�aniu wci�� jeszcze macie dosy� mgliste wyobra�enie. A to jest tak: Marax stanowi zamkni�ty uk�ad, d���cy do pewnej r�wnowagi pr�d�w. Podobnie wychylone wahad�o d��y zawsze do zaj�cia najni�szego po�o�enia. Stawiaj�c zadanie, wytr�cam maszyn� ze stanu r�wnowagi elektronowej. Staraj�c si� do niej powr�ci�, Marax rozwi�zuje zadania jakby �mimochodem�. Gra pr�d�w wytwarza rozmaite linie krzywe, kt�re wida� na tym ekranie, i one w�a�nie stanowi� odpowied� na zadawane pytania. Wiecie pewno, �e ka�d� lini� krzyw� mo�na wyrazi� za pomoc� r�wnania matematycznego? R�wnanie krzywej, kt�ra pojawia si� na ekranie, jest w�a�nie poszukiwanym rozwi�zaniem. Tak pracuje Marax nad problemami matematycznymi, ale mog� by� i inne. Dajmy na to, �e przybywamy na planet� i potrzebna jest nam pewna substancja chemiczna. Mamy j� do dyspozycji jako zwi�zek gazowy w atmosferze, jako minera� i jako roztw�r. Zachodzi pytanie, jak najpro�ciej wydoby� t� substancj� najmniejszym nak�adem pracy. Podajemy Maraxowi wszystkie dane i w ci�gu paru minut otrzymujemy gotow� recept� produkcyjn�. Da�em wam oczywi�cie prosty przyk�ad. Marax potrafi rzeczy znacznie trudniejsze. A jak to robi? To ju� jest ca�kiem inna historia ni� w wypadku zadania matematycznego. Tam maszyna nic nie musi,wiedzie�, oczywi�cie, opr�cz regu� matematycznych. Ale w tym wypadku musi posiada� doskona�� wiedz� chemiczn�, fizyczn�, zna� si� na technologii proces�w chemicznych, no i, ma si� rozumie�, wiedzie�, jakimi dysponujemy �rodkami, bo niewiele by to pomaga�o, gdyby poradzi�a nam postawi� trzykominow� fabryk� Tak wi�c Marax musi posiada� obszern� wiedz� przedmiotu. Wiedz� t� mo�e oczywi�cie posiada� tylko dzi�ki temu, �e�my mu j� wbudowali. W jaki spos�b? Do tego s�u�� inne organa pami�ci, tak zwane sta�e kapacitrony albo ultrakapacitrony. Jedna taka lampa odpowiada mniej wi�cej jednemu bardzo grubemu tomowi podr�cznika in�ynieryjnego. Marax posiada ich oko�o 100 000 i dlatego nie bierzemy z sob� �adnych ksi��ek.

��Czy taka lampa nie mo�e si� zniszczy�?

��Oczywi�cie, �e mo�e. Ale i ksi��ka mo�e si� spali�. Trudno, ryzykujemy. Bez ryzyka niczego nie mo�na osi�gn��. Wi�c kiedy zachodzi potrzeba, w��czaj� si� odpowiednie ultrakapacitrony i zaczynaj� przekazywa� obwodom wiadomo�ci. To si� dzieje w ten spos�b, �e po prostu wyrzucaj� chmury elektron�w o modulowanej szybko�ci: tak wygl�da nasza wiedza, przet�umaczona na j�zyk elektryczno�ci� Jedna lampa przekazuje obwodom ca�� swoj� tre�� w ci�gu niespe�na sekundy. W tym czasie podk�adaj� si� pod ni� drgania pierwotne obwod�w. Dzia�aj� specjalne nastrajacze i rezonatory, filtry cz�stotliwo�ci, modulatory i d�awiki, kt�re zajmuj� ca�� przestrze� pod t� kabin�. A jak�e, tu tylko jest nastawnia, jak gdyby �kora m�zgu�, a wszystkie �bia�e w��kna� s� na dole.

��Panie profesorze� przepraszam��� rzek� jeden z ch�opc�w � pan powiedzia�, �e taka lampa to jakby podr�cznik� ale przecie� w ksi��ce nie ma gotowych rozwi�za�?

��Naturalnie, �e nie ma. Nie zrozumieli�cie mnie dobrze. W dodatku sam zawini�em, u�ywaj�c tego por�wnania z ksi��k�. Mia�em na my�li zas�b wiadomo�ci, a nie spos�b korzystania z nich. Zasadnicza r�nica mi�dzy ksi��k� a m�zgiem jest ta, �e w ksi��ce wiadomo�ci le�� obok siebie sztywne, martwe, niezmienne, a w m�zgu ka�da wiadomo�� jest �ywa i plastyczna, to znaczy, �e w razie potrzeby mog� j� dowolnie przystosowa� do konkretnej sytuacji, jaka mnie spotyka. A Marax jest o wiele podobniejszy do m�zgu ni� do encyklopedii. Wiadomo�ci w Maraxie przekszta�caj� si�, zmieniaj� i dostosowuj� do potrzeb tak jak w m�zgu, dlatego �e s� przechowywane w postaci plastycznych drga� pr�du, kt�re przedstawiaj� linie krzywe. Wiecie z pewno�ci�, �e je�li na�o�y� na siebie dwie linie krzywe, to powstanie trzecia, niepodobna do �adnej z tamtych, lecz b�d�ca ich wypadkow�. Ot� pytanie zadawane Maraxowi jest w�a�nie jedn� lini� krzyw�, wiadomo�ci, kt�rych u�ywa on do pracy, s� drug� krzyw�, a powstaj�ca z ich z�o�enia krzywa wypadkowa � jest rozwi�zaniem problemu!

��I zawsze wystarcz� tylko trzy krzywe? Czandrasekar u�miechn�� si�.

��Ale� ja to znowu tylko dla uproszczenia tak powiedzia�em. Nie trzy krzywe, ale miliardy i biliony. Maszyna, pracuj�c nad zadanym problemem, wykonuje w ci�gu sekundy pi�� milion�w operacji. Pi�� milion�w! A praca trwa nieraz godzin�, dwie i wi�cej. Przy pr�bach pracowa�a raz sto sze��dziesi�t dziewi�� godzin. Przez ca�y czas po pi�� milion�w operacji na sekund�. Prosz�, wyobra�cie to sobie� M�wi�c o tych trzech krzywych chcia�em wam wy�o�y� zasad�, a ona jest w�a�nie taka.

��Tylko� jednego jeszcze nie rozumiem��� rzek� marszcz�c brwi najmniejszy z ch�opc�w.�� Jak to mo�na wszystko wyrazi� lini� krzyw�? Na przyk�ad� na przyk�ad to, co pan m�wi� o wydobyciu tego cia�a chemicznego. Przecie� w odpowiedzi musi by� podane: nale�y wzi�� to i to, wla� do tygla, zmiesza�, zagotowa�. Jak to mo�na wyrazi� za pomoc� krzywych?

��Chodzi ci o to, jak si� zadaje maszynie pytania? To trzeba oczywi�cie umie�. W ka�dym razie nie jest to takie proste, jak pytanie � mnie� A co do tego, �e krzywymi nie mo�na rzekomo wszystkiego wyrazi�, to si� mylisz, m�j ch�opcze, bo czy� pismo nasze nie jest tak�e rodzajem zap�tlonej, przecinaj�cej si�, skomplikowanej linii krzywej? Tylko nie my�lcie czasem, �e komunikujemy si� z Maraxem w taki spos�b. Kto wie, czyby si� to nie da�o zrobi�, ale spowodowa�oby ca�� mas� powik�a� technicznych. Marax jest jak gdyby wielkim cudzoziemskim m�drcem, kt�ry potrafi bardzo du�o nam powiedzie�, ale umie m�wi� tylko po swojemu. Dlatego op�aca si� ju� troch� fatygi, �eby nauczy� si� jego j�zyka, j�zyka krzywych kre�lonych przez szybko � zmienne pr�dy. Kto nie ma wprawy, mo�e si� dla przet�umaczenia jego odpowiedzi na zwyk�y j�zyk pos�u�y� specjalnym aparatem, tak zwanym elektroanalizatorem Madera � Pouriera, ale bieg�emu operatorowi wystarczy rzuci� okiem na ekran, a wie ju� wszystko.

Profesor nacisn�� kilkana�cie klawisz�w, potem jeden i drugi guzik. Na ekranie wi�y si� spl�tane linie coraz wolniej, wreszcie znieruchomia�y w postaci sko�nej p�tli.

��Spyta�em Maraxa, w jakiej temperaturze najdogodniej jest ��czy� azot z wodorem na amoniak oraz jakiego u�ywa� katalizatora. I oto co mi odpowiedzia�: w temperaturze 500 stopni, przy ci�nieniu 200 atmosfer, a katalizatorem s� zwi�zki �elaza.

��Ja te� to wiem � nie wytrzyma� najmniejszy z ch�opc�w.

Czandrasekar pow�ci�gn�� u�miech.

��I ja wiem, nie chwal�c si� � rzek� � a spyta�em, �eby wam pokaza�, jak Marax pracuje�

Jednemu z ch�opc�w rozszerzy�y si� nagle oczy. Popatrzy� na profesora ze zdumieniem, zaskoczony jak�� my�l�.

��Panie profesorze� pan m�wi�, �e Marax pracuje tak jak m�zg� to znaczy, �e w m�zgu jest tak samo? I ca�e my�lenie, wszystko, to s� tylko takie krzywe?

��A ty s�dzi�e� � rzek� profesor � �e kiedy my�li si� o kwiatach, to w m�zgu powstaj� r�e i fio�ki, a gdy si� patrzy na stado owiec, to w g�owie skacz� male�kie owieczki? C� ci� tak zdziwi�o? To, �e sam przebieg procesu my�lowego nie jest wcale podobny do jego tre�ci? Przecie� to zupe�nie oczywiste. Czy wiesz, co by� zobaczy� zajrzawszy do pracuj�cego m�zgu przez okienko wykrojone w czaszce?

��Kom�rki�

��Ale gdyby� u�y� powi�kszenia tak wielkiego, �e sta�yby si� widoczne atomy, zobaczy�by� sieci bia�kowe ci�gn�ce si� na wszystkie strony, a po�r�d nich p�ywaj�ce wolno inne bia�ka, ma�e i wielkie, kuliste i nitkowate, zobaczy�by�, jak w polach si�owych moleku� ju� istniej�cych rodz� si� nowe, a inne rozpadaj� si� wyrzucaj�c ob�oki elektron�w, kt�re biegn� wzd�u� �a�cuch�w utworzonych z ferment�w� A co to wszystko znaczy? W lampie elektrycznej pr�d od bieguna ujemnego p�ynie do dodatniego, a w �ywej kom�rce elektrony odbierane cia�om od�ywczym, takim jak cukier czy t�uszcz, p�yn� do tlenu. Tak powstaje woda i dwutlenek w�gla. W �yciu codziennym nazywamy ten proces spalaniem. W �ar�wce pr�d p�ynie wewn�trz metalowego drucika w spos�b ci�g�y, natomiast w kom�rce zamiast ci�g�ego drucika jest �a�cuch cia� bia�kowych, wzd�u� kt�rych posuwaj� si� elektrony, przekazywane od jednego ogniwa ku drugiemu. Ten �a�cuch zbudowany jest z ferment�w oddechowych. S� to pier�cienie bia�kowe, zamontowane wok� atomu �elaza, chwytaj�ce i odrzucaj�ce elektrony kilka tysi�cy razy na sekund�. Kom�rka pracuje jak dynamo elektrochemiczne, wytwarzaj�c r�nic� potencja��w kilkudziesi�ciu tysi�cznych wolta� Miliony takich kom�rek ��cz� si� w warstwy, warstwy tworz� pola, pola � o�rodki i strefy projekcyjne, komunikuj�ce si� z sob� pr�dami o cz�ciach harmonicznych i podharmonicznych, i ca�a ta zawrotna budowa, przepe�niona wiruj�c� i zmienn�, lecz zespolon� jak muzyka gr� pr�d�w, to jest w�a�nie dusza� To dzieje si� w twojej g�owie, kiedy my�lisz o kwiatach, gdy widzisz niebo, chmury� A podobie�stwo m�zgu i Maraxa jest podobie�stwem nie materia�u budowlanego, nie uk�adu cz�ci, lecz pr�d�w, i tylko pr�d�w.

��A czy Marax� Czy on mo�e wszystko?�� spyta� z rozpalonymi policzkami malec, kt�ry bezskutecznie usi�owa� wspi�� si� wy�ej, na pulpit.

Czandrasekar u�miechn�� si� swymi czarnymi oczyma.

��Wszystkiego na pewno nie mo�e.

��Nie tak chcia�em powiedzie� Czy maszyna mog�aby sama, to znaczy bez ludzi, ca�kiem sama wymy�li� co�?

Czandrasekar potrz�sn�� g�ow�.

��Chcesz powiedzie�, czy maszyna czyni cz�owieka niepotrzebnym? Nigdy. Tak samo, jakby� powiedzia�, �e istnienie fortepianu czyni niepotrzebnym kompozytora. Maszyna sama nie mo�e nic. Ona tylko nies�ychanie powi�ksza nasze mo�liwo�ci, otwieraj�c nam drog� do problem�w, kt�rych rozwi�zanie prowadzi�oby przez tak� d�ungl� matematyczn�, �e dawniej wymaga�oby ca�ego �ycia ludzkiego. Mimo to nie mo�na powiedzie�, �e jest,m�drzejsza� od cz�owieka. Prawda, �e posiada wi�cej wiadomo�ci ni� ka�dy z nas, ale pami�tajcie, �e na dobra spraw� naszymi organami pami�ci s� nie tylko nasze m�zgi, ale i biblioteki, fotografie, zbiory, dokumenty� Maszyna nie jest wi�c m�drzejsza od cz�owieka. Jest tylko szybsza. Mimo to ust�puje znacznie �ywemu m�zgowi. Dlaczego? Postaram si� wam wyja�ni�. Je�li rozwi�zanie dowolnie trudnego zadania jest w og�le mo�liwe, mo�na zbudowa� tak pot�n� maszyn� do my�lenia, �e zdo�a je rozwik�a�. Ale g��wny niedostatek maszyny le�y w tym, �e potrafi ona rozwi�za� tylko postawione zadanie. Bo samo postawienie zadania jest ju�, na dobr� spraw�, po�ow� roboty. Cz�sto nawet przewa�n� jej cz�ci�, jak o tym uczy historia nauki. Zrozumie� zasad� wynalazku, powiedzmy: maszyny parowej, jest bardzo �atwo, trudno by�o tylko j� wynale��. Wzi�� rurk� pr�niow�, induktor Ruhmkorffa i powt�rzy� do�wiadczenie Roentgena � c� to za sztuka? Ale odkry� promienie X, szuka� nowych zjawisk i odkrywa� rz�dz�ce nimi prawa � w tym ca�y sekret geniuszu jednostki i post�pu ludzkiego. Powiedzia�em wam, �e postawiony problem wytr�ca maszyn� z r�wnowagi pr�d�w, a rozwi�zawszy go, Marax si� uspokaja. Natomiast cz�owiek nigdy si� nie uspokaja, poniewa� ka�dy rozwi�zany problem stawia przed nim dziesi�tki nowych. Jak widzicie, maszyna nie potrafi my�le� tw�rczo. Nie mo�e �wpa�� na pomys��. I to jest najwi�kszy jej niedostatek. Oskar�ywszy w ten spos�b, musz� j� teraz obroni�. Potrafi ona rzeczy, kt�rych my nie umiemy. Mo�e na przyk�ad drobiazgowo przeanalizowa� zjawiska zachodz�ce w g��bi stosu atomowego, w bryle eksploduj�cej materii czy we wn�trzu gwiazdy. Jak widzicie, maszyna taka nie usuwa cz�owieka, lecz pomaga mu � i to jest jedyna droga post�pu.

��A, panie profesorze� a czy nie jest mo�liwe zbudowanie takiej maszyny, kt�ra by sama robi�a wynalazki?

Czandrasekar milcza� kr�tk� chwil�.

��Teraz nie. Co b�dzie w przysz�o�ci� trudno mi powiedzie�. Jedno jest dla mnie pewne: �adna maszyna nie uczyni cz�owieka zbytecznym. Dawniej, sto lat temu, ludzie bali si� maszyn, my�leli, �e one odbieraj� im prac� i chleb. Ale winne by�y nie maszyny, lecz z�e ustroje spo�eczne. A co do Maraxa� to zdradz� wam jeszcze jedno. Wspomnia�em przedtem o fortepianie i kompozytorze. To por�wnanie wydaje mi si� do�� trafne. Podobnie jak prawdziwie pi�kn� melodi� potrafi wydoby� z instrumentu tylko wirtuoz, tak tylko matematyk potrafi w pe�ni wyzyska� ograniczone, lecz bardzo wielkie mo�liwo�ci Maraxa. Czasem, kiedy siedz� tu i pracuj� noc�, staje si� dziwna rzecz: zatraca si� jak gdyby granica pomi�dzy mn� a Maraxem. Czasem odpowiedzi na postawione pytania szukam we w�asnej g�owie, a czasem biegn� palcami po klawiszach i odczytuj� odpowied� z ekran�w� i nie odczuwam zasadniczej r�nicy. Jedno i drugie jest w�a�ciwie tym samym.

Znowu zaleg�a cisza, wype�niona tylko ledwo s�yszalnym poszumem pr�d�w.

��Panie profesorze��� odezwa� si� g�osem przyciszonym do szeptu jeden z ch�opc�w � to pan zbudowa� t� maszyn�?

Czandrasekar podni�s� na niego swoje �wietliste oczy, jakby wyrwany z g��bokiego zamy�lenia.

��Co m�wisz, ch�opcze? Czy ja�? Nie, co znowu. In�ynier, zdaje si�, powiedzia� co� takiego� ale by�em tylko jednym z wielu. Po prostu pami�tam czasy, kiedy rodzi�y si� pierwsze maszyny do my�lenia. Zacz�o si� to mniej wi�cej trzydzie�ci lat temu. Kilku uczonych usi�owa�o zbudowa� przyrz�d, kt�ry by zast�pi� �lepym oczy, przyrz�d do czytania. Najwi�ksza trudno�� le�a�a w tym, �eby przyrz�d umia� poznawa� litery niezale�nie od tego, czy s� du�e czy ma�e, drukowane czy pisane, podobnie jak robi� to nasze oczy. Kiedy uda�o si� nareszcie obmy�li� konstrukcj� tego aparatu, jeden z uczonych pokaza� jego schemat znajomemu fizjologowi, nie m�wi�c, co to jest. Fizjolog spojrzawszy powiedzia�: �Ale� to czwarta warstwa kom�rek nerwowych z m�zgowego o�rodka wzroku�� W ten spos�b powsta�a pierwsza maszyna na�laduj�ca czynno�� m�zgu. Prawda, tylko jedn� czynno��, ale te� by� to dopiero pocz�tek.

W gromadce ch�opc�w s�uchaj�cych w g��bokim milczeniu powsta�o zamieszanie. Najmniejszy z nich przepycha� si� gwa�townie popod ramionami koleg�w, a� wynurzywszy g�ow� tu� pod l�ni�cym brzegiem pulpitu, czerwony jak burak, zadyszany, wypali�:

��Panie profesorze! Ja mam dopiero czterna�cie lat, ale� niech si� pan nie �mieje! Ja nigdy jeszcze nie widzia�em tak m�drego cz�owieka. Prosz�, niech pan nam powie, co trzeba robi� �eby zosta� takim jak pan?

Czandrasekar zwr�ci� na malca ciemne spokojne oczy.�� Daleko mi do idea�u � powiedzia� � zreszt� nie chcia�bym nim by�. Jedyne, co jak mi si� zdaje, jest we mnie co� warte, to chyba to, �e kocham matematyk�. C� wi�cej mog� wam powiedzie�? M�j nauczyciel ofiarowa� mi zasad�, kt�rej stara�em si� by� wierny. Brzmi ona: nigdy spokoju. Nigdy nie zadowala� si� zrobionym, zawsze i�� dalej. Dzia�anie tego nakazu odnajdujemy w �yciu wszystkich ludzi, kt�rzy co� osi�gn�li. Kiedy Max Pianek po wielu latach �mudnego badania odkry� kwantow� natur� energii, ludzie o p�ytkich umys�ach uwa�ali to za chlubne uwie�czenie jego wysi�k�w i uznali dzie�o za zako�czone. Dla niego za� sta�o si� to zagadk�, kt�rej badaniu po�wi�ci� ca�e �ycie. Nigdy nie podziwia� w�asnych pomys��w, ch�opcy, nigdy si� nie uspokaja�, bi� we w�asne teorie z tak� si��, �eby run�o wszystko, co nie jest w nich prawd�. Wiem, �e trudno tak post�powa�, ale w nauce, jak zreszt� i w �yciu, nie ma ju� dr�g kr�lewskich. Epoka przypadkowych odkry� i niezas�u�onych karier nale�y do historii. A teraz, je�li pozwolicie, odprowadz� was troch�. B�dziecie u nas nocowa� czy te� jeszcze dzisiaj wracacie?

��Mamy nocleg na dole w schronisku.

��Doskonale. A wi�c chod�my. Nie widzia�em nieba od czternastu godzin.

Przez tr�jk�tny korytarz i szybik wyszli z rakiety. W hali praca wrza�a wci�� jednakim po�piechem. Rusztowania z rur, wysuwanych teleskopowo, usuni�to ju� z p�etw ogonowych, za to pojawi�y si� one przy dziobie statku, kt�ry obsiedli robotnicy. Ch�opcy, �egnaj�c spojrzeniami wynios�y, jak ze srebra odlany korpus rakiety, zjechali wraz z profesorem ruchomymi schodami i, przebywszy tunel wagonikiem, znale�li si� za murami stoczni, na wolnym powietrzu. Niskie chmury deszczowe rozst�powa�y si� znikaj�c za g�rami. W p�kni�ciach ich brudnoszarej pow�oki ukazywa�o si� czyste niebo.

Profesor szed� z ch�opcami nie znan� im drog� wzd�u� zachodniego muru. Niebawem wysokie wie�e i kominy zosta�y w tyle. Le�a�y tu trawiaste, �agodnie wygarbione pola, przechodz�ce daleko w strome j�zyki osypisk pod �cianami ska�. Rozmowa toczy�a si� o wyprawie na Wenus.

��A tak, wychodzimy z laboratori�w��� m�wi� Czandrasekar.�� Dawniej wystarczy� mi papier i o��wek, a teraz matematyka staje si� ruchliwym, pe�nym przyg�d zaj�ciem�

Opowiada� o Wenerze, o jej bia�ych chmurach, o panuj�cych tam straszliwych burzach i cyklonach, o tajemniczych oceanach bakelitu� Wszystko to nie odstrasza�o bynajmniej ch�opc�w: oczy �wieci�y im jeszcze ja�niej. Kt�ry� pyta� o zagadkowych mieszka�c�w planety. Czy nic o nich nie wiadomo nowego? Jak b�dzie w stosunku do nich post�powa� wyprawa? Czy b�dzie walka?�� Nie chcemy atakowa� � odpar� profesor.�� Zmuszeni, b�dziemy si� oczywi�cie broni�. W jaki spos�b? Broni prawie �adnej nie bierzemy, ale nasze silniki atomowe s� przecie� zbiornikami pot�nego �rodka wybuchowego. Mamy te� na pok�adzie kilka r�cznych miotaczy promieni� oraz pewn� ilo�� gammexanu. Pomys� ten nie wydaje mi si� zbyt szcz�liwy, ale ostro�no�� nie zawadzi. Nie wiecie, co to gammexan? Jest to nowy, bardzo silny �rodek owadob�jczy. Bo wiecie, niekt�rzy wci�� przypuszczaj�, �e Wener� zamieszkuje rodzaj owad�w. Ja osobi�cie nie jestem tego zdania�

��A jakiego? a jakiego? Czandrasekar zn�w si� u�miechn��.

���adnego. Mog� z czystym sumieniem powt�rzy� s�owa Sokratesa: wiem, �e nic nie wiem. Odpowiem wam. kiedy ich zobacz�.

Teren opada�. W�ska dr�ka po�rodku traw, biegn�ca �agodnymi p�tlami, opuszcza�a si� ku zielonkawosrebrzystym, poros�ym mchem g�azom.

��Widzicie?�� wskaza� je profesor.�� Morena polodowcowa. A tam, za tym progiem, jest jezioro�

Nadchodz�cy wiatr ni�s� wilgotny, orze�wiaj�cy ch��d. Ci�kie krople osuwa�y si�, dr��c, po �d�b�ach ro�linnych. �cie�ka znik�a. Przekroczywszy sp�kany wapienny pr�g wystaj�cy spod trawy jak zbiela�e �ebro potwora, stan�li na urwistym brzegu. Pod nimi le�a�a wielka p�aszczyzna wody, zamkni�ta granatowym pier�cieniem ska�. Stoki ich opada�y skamienia�ymi lawinami ku lustrzanej tafli, odbijaj�c si� w niej o jeden ton ciemniejszym, odwr�conym obrazem. S�o�ce z ka�d� chwil� traci�o o�lepiaj�cy blask i zapada�o za pi�� szczyt�w, pogr��aj�c w czarnej wodzie s�up rubinowego �wiat�a. Uskoki i nawisy pionowych ska� zanurza�y si� w zmierzchu, krajobraz ca�y blad� i ciemnia�, za to niebo wyst�powa�o coraz ch�odniejsze, przesycone dziwnie smutn�, ciemnob��kitn� po�wiat�. Ostatnie chmury gas�y jak stygn�ce masy pomara�czowego �u�la. Wszyscy zamilkli. Stali pomi�dzy dwoma wynios�ymi g�azami, jakby w ruinie wielkiej bramy, patrz�c w rozja�nion� u szczytu otch�a� powietrza; wiatr to wzmaga� si�, to ucicha� � a wtedy nadp�ywa�o z oddali huczenie niewidzialnego wodospadu.

Wracali ju� o zmroku. Ch�opcy m�wili o wra�eniach dnia, przerywali sobie nawzajem, a �e odczuwali g��d, przyspieszali coraz bardziej kroku, a� profesor znalaz� si� w�r�d ostatnich. Odzywa� si� ma�o. Raz tylko spyta� swoich towarzyszy, czym chc� zosta�.

Z tych pi�ciu, kt�rzy mu towarzyszyli, jeden chcia� by� chemikiem atomowym, jeden � astrobiologiem, trzech za� � pilotami statk�w kosmicznych.

��A matematykiem nikt?�� p� serio, p� �artem spyta� profesor. Najmniejszy z ch�opc�w, kt�ry szed� przy nim, powiedzia�, �e on b�dzie matematykiem.

��Wi�c ju� nie astronaut�? Niedobrze jest tak szybko zmienia� postanowienia. A mo�e chcesz tylko mnie pocieszy�?

Malec nie zmiesza� si�.

��I astronaut�, i matematykiem� jak pan.

Czandrasekar nie odpowiedzia�. Szli ju� r�wnin� i zbli�yli si� do id�cych na przedzie, tak �e s�ycha� by�o, co m�wi� w pierwszych szeregach.

��Czyta�em, �e nied�ugo mo�na b�dzie wytwarza* sztuczne bia�ko � powiedzia� jeden.

��Dawniej nauka nie by�a taka jak teraz � doda� drugi.�� Dlatego by�o �le.

��A tak, jak si� czyta histori�, to si� dopiero widzi.!

��Jak by�em ma�y � powiedzia� najmniejszy tonem zwierzenia do profesora � to nie wierzy�em, �e dawniej by�y wojny. W g�owie mi si� to nie mog�o pomie�ci�. Ludzie byli wtedy jacy� dziwni. Oni byli dzicy, ca�kiem dzicy.

��G�upi byli!�� zawo�a� kto� zapalczywie. Profesor zatrzyma� si�. Ci, co szli przodem, zawr�cili s�dz�c, �e chce ich po�egna�. Niedaleko p�on�y �wiat�a budynk�w.

��Mylisz si�, ch�opcze � rzek� Czandrasekar.�� I wy si� mylicie. Ludzie byli dawniej zupe�nie podobni do nas, tylko �wiat by� �le urz�dzony. Wiecie przecie�, do czego u�y� chciano energii atomowej i jak si� to sko�czy�o? Ale nie nazywajcie ludzi sprzed p� wieku dzikusami i g�upcami. W�a�nie wtedy �yli ci, co walczyli z ciemnymi si�ami, jakie s� w cz�owieku � a to jest o wiele trudniejsze ni� najdalsza wyprawa mi�dzyplanetarna! A chocia� oni sami wiedzieli tylko ma�� cz�stk� tego, co my dzi�, nie wolno ich lekcewa�y�, bo dzi�ki nim mo�emy dzi� budowa� sztuczne s�o�ca i m�zgi elektryczne. I dzi�ki nim polecimy w gwiazdy.

K�ad�c r�ce na ramionach tych, kt�rzy stali najbli�ej, doda�:

��Dobrze, �e macie ambitne zamierzenia na przysz�o��. To, co nam si� wydaje pierwsze i nadzwyczajne, jak cho�by nasza wyprawa, dla was b�dzie ju� powszednim do�wiadczeniem. Jeste�cie nasz� zmian� i p�jdziecie dalej. B�dziecie szli wci�� dalej i dalej, bo im pe�niej cz�owiek poznaje �wiat, tym bardziej nieobj�te otwieraj� si� przed nim horyzonty. Czy pami�tacie dewiz� mego nauczyciela?

��Nigdy spokoju � odezwali si� w ciemno�ci ch�opcy niesk�adnym troch�, lecz silnym ch�rem.

��Przekazuj� j� wam. �egnajcie; je�eli spotkamy si� kiedy�, b�d� wam m�g� odpowiedzie� na wiele pyta�, bo to b�dzie ju� po naszym powrocie.

Wyszed� z otaczaj�cego go kr�gu du�ym niespiesznym krokiem, zmierzaj�c w stron� �wiate� stoczni. Ch�opcy w g��bokim milczeniu �ledzili jego sylwetk�. Jeszcze chwila � i znik�a w mroku.

Nazywam si� Robert Smith i mam lat dwadzie�cia siedem. Urodzi�em si� w Piatigorsku jako syn in�yniera architekta i zawiadowcy lotniska. Kiedy odpowiada�em tak w szkole czy gdzie indziej na pytanie o rodzic�w, budzi�o to cz�sto u�miechy i musia�em dopiero wyja�nia�, �e zawiadowc� by� m�j ojciec, architektem za� � matka. Dziadek m�j, Hannibal Smith, przyjecha� do Zwi�zku Radzieckiego w roku 1948 i do ko�ca t�skni� za Ameryk�, chocia� nie dozna� od niej nic pr�cz z�ego, by� bowiem komunist� i Murzynem, grzech podw�jny, za kt�ry przysz�o mu wycierpie� niejedno. O�eni� si� z Rosjank� i z tego ma��e�stwa pochodzi m�j ojciec. Mieszkali�my niedaleko lotniska w parterowym domku, na zboczu g�ry, w kt�rej niegdy� znajdowa�a si� kopalnia malachitu. Dziadek mia� pokoik na poddaszu, niewielki, ca�y zawieszony p�kami zasuszonych ro�lin, siatek, wnyk�w i woreczk�w nasion. Marz� zawsze w zimie i zbudowa� sobie domoros�� murark� wielki kominek, z kt�rym ��cz� si� moje najwcze�niejsze wspomnienia. Umar�, kiedy mia�em osiem lat. Pami�tam go jako bardzo wysokiego, ogromnego cz�owieka, kt�ry zjawiaj�c si� u nas na dole nape�nia� mieszkanie grzmi�cym �miechem. Porywa� mnie w ramiona, wznosi� pod sufit i �piewa� piosenki rosyjskie, tak niezwykle brzmi�ce w jego ustach. Uczy� mnie strzela� z �uku, robi� latawce, nawet proch z ojcowskich naboj�w do dubelt�wki wykr�ca� dla moich ogni sztucznych, bawi� si� ze mn� w polowanie na nied�wiedzia i tak bardzo wype�nia� moje dzieci�stwo, �e dzi� jeszcze w krytycznych chwilach jawi mi si� jego ciemna twarz z k�dzierzaw�, mleczn� czupryn� i bia�ymi z�bami, kt�re ukazywa�, ogromne, w swoim wspania�ym �miechu. Kocha�em go bardzo. Swoj� g��bok� i sta�� t�sknot� za ojczyzn� ukrywa� przed wszystkimi, tylko ja jeden, ma�y ch�opiec, s�ucha�em rzadko jego troch� bez�adnych, z trudem przek�adanych na rosyjski opowie�ci. Dziadek odprowadza� mnie do szko�y, bo jeszcze za jego �ycia wst�pi�em do pierwszej klasy, i koledzy zazdro�cili mi go, a niekt�rzy, starsi, pytali, czy nie b�d� pisa� wierszy, s�dzili bowiem, �e zostan� poet� jak Puszkin, a widomym tego znakiem jest w�a�nie m�j dziad � Murzyn. Niestety, poezja nie poci�ga�a mnie nigdy, chyba �e rozumie� j� szeroko i wierzy� (a ja w to w�a�nie wierz�), i� rozci�ga si� ona daleko poza granice wierszy i �atwiej mo�na j� znale�� w powietrzu, w g�rach i w walce ani�eli za sto�em. Kto wie, czy nie to w�a�nie jest najrzetelniejszym powodem, dla kt�rego pisz� te s�owa w ma�ej kabinie Kosmokratora, kt�ry z ka�d� sekund� oddala si� od mego domu o 25 kilometr�w. Ale nie chc� uprzedza� wypadk�w. Je�li ktokolwiek b�dzie czyta� te s�owa, powinien wiedzie� o mnie tyle, by m�c samemu os�dzi�, czy mo�e mi wierzy�. Dlatego pisz� o sobie.

Jak przez mg�� pami�tam wieczory sp�dzane u dziadka, zw�aszcza d�ugie, zimowe. Dziadek umia� i lubi� opowiada� mi bajki, wspania�e, nie ko�cz�ce si� bajki � powie�ci, kt�re bieg�y jak sznury egzotycznych korali przez wiele wieczor�w, a ja, to dr��cy, to rozp�omieniony, ale zawsze pe�en zachwytu, s�ucha�em go tak, jak umiej� s�ucha� chyba tylko dzieci i zakochani. Mia�em ju� sze�� lat, kiedy w jego pogodnych ba�niach zacz�y brzmie� ciemne tony. By� mo�e zreszt� sta�o si� to wcze�niej, ale przedtem by�em za ma�y, aby to zrozumie�, a w tych najpierwszych latach dziadek by� dla mnie czym� odmiennym od wszystkich innych ludzi � m�wi� �czym��, bo by� dla mnie jak przyroda naszych stron, jak nasze bia�o � niebieskie, ob�oczne niebo i lasy podg�rskie, w kt�rych zaszywa�em si� na d�ugie godziny. Zdaje mi si�, �e tu kry�a si� jego tajemnica: inni doro�li wchodzili i wychodzili z mojego dziecinnego �wiata, a on by� po prostu jego cz�ci�.

Powiedzia�em, �e po raz pierwszy zacz�� m�wi� o Ameryce, kiedy mia�em sze�� lat. Opowiada� tych nie lubi�em, ba�em si� nawet, nie tyle ze wzgl�du na ich ponury nastr�j, bo nie by�em tch�rzem, ale dlatego, �e dziadek stawa� si� wtedy ca�kiem innym, prawie obcym cz�owiekiem. Znika� gdzie� jego rozmach, z twarzy ucieka� u�miech, garbi� si�, a jego mowa stawa�a si� sk�pa, rozwa�na, dobiera� s��w, staraj�c si� �agodzi� bardziej okrutne szczeg�y.

W pierwszej takiej opowie�ci dziadek, wyrzucony z fabryki, je�dzi� po ca�ych Stanach poci�gami na gap� i zarabia� na chleb jako tragarz, a potem, kiedy po pewnej rozprawie sadowej p�k� mu od pobicia i zr�s� si� sztywno stos pacierzowy, wyplata� maty ze s�omy. By� mo�e, przekr�cam t� histori�, ale tak utrwali�a si� w mojej wyobra�ni i takim w�a�nie jawi� mi si� dziadek w snach � ciemnym, nas�pionym olbrzymem po�r�d ogromnych stos�w z�otej s�omy, z kt�rej musia� wyplata� nieprawdopodobn� ilo�� mat. gdy� w przeciwnym razie�

Co mia�o by� w przeciwnym razie, nie wiedzia�em, ale w tym miejscu snu powstawa�a trwoga.

P�niej pozna�em inn� histori�, wcze�niejsz� od tamtej, bo dzia�a si�, gdy dziadek mia� zaledwie dwadzie�cia lat. Nie mog�c znale�� nigdzie pracy, zosta� wreszcie dozorc� \v pewnej fabryce chemicznej. By�a to w�a�ciwie rudera, w kt�rej obrotny w�a�ciciel produkowa� p�yn pachn�cy wanili�, rozlewany do �licznych flaszeczek i sprzedawany po bardzo s�onej cenie jako lekarstwo na gru�lic�. W�a�ciciel p�aci� nies�ychanie marnie, mimo to nigdy nie brak�o mu ludzi, poniewa� pracowali u niego przewa�nie n�dzarze � gru�licy, kt�rzy rozpaczliwie poszukuj�c ratunku dawali si� skusi� nadziei, �e odzyskaj� zdrowie dzi�ki kosztownemu �rodkowi, albowiem fabrykant wydawa� go im bezp�atnie. Nie musz� chyba m�wi�, �e �rodek by� bezwarto�ciowy, co bynajmniej nie przeszkadza�o w�a�cicielowi, bo na miejsce umieraj�cego robotnika �atwo m�g� znale�� pi�ciu nowych.

Rodzicom, a zw�aszcza ojcu, nie bardzo podoba�o si� to wszystko, co dziadek opowiada�. Pami�tam, jak raz zam�cza�em matk� pytaniami o rozmaite rzeczy, mi�dzy innymi o s�owa takie, jak ��amistrajk� i,minolier�. Tego ostatniego nie zna�a. Spyta�em p�niej ojca, gdy przyszed� do domu.

���Minolier�? Od kogo to s�ysza�e�? � spyta�.

��Od dziadka.

��A, to na pewno milioner!

Ojciec by� niezadowolony. Zacz�� m�wi� do matki gniewnie, �e dziadek musi by� rozwa�niejszy w swoich opowiadaniach.�� Nie chc�, �eby mi tru� ch�opca tymi czarnymi wspomnieniami!�� zawo�a� i chcia� p�j�� na g�r�, matka jednak umia�a uciszy� jego wzburzenie, i to nie tylko tym razem.

Jak d�ugo dziadek �y�, ojciec sk�onny by� podejrzewa�, �e to on rozpala we mnie najdziksze pomys�y � raz na przyk�ad postanowi�em wspi�� si� na Elbrus i przez tydzie� nie dojada�em robi�c zapasy na drog�, to zn�w przyszed�szy odwiedzi� ojca na lotnisku �ci�gn��em czyj� wielki parasol i usi�owa�em schowa� si� w samolocie, �eby p�niej wyskoczy� z zaimprowizowanym spadochronem, kiedy b�dziemy przelatywa� nad moim domem.

O tym, �e dziadek musi kiedy� umrze�, dowiedzia�em si� zupe�nie przypadkowo, pods�uchawszy raz rozmow� rodzic�w. Nie daj�c temu wiary, raczej roz�mieszony ich naiwno�ci�, pobieg�em na g�r�. Dziadek wci�� by� olbrzymi i silny, ale gdy na powitanie podrzuci� mnie pod sufit, spostrzeg�em na jego twarzy bolesne skrzywienie, kt�re i mnie tak zabola�o, �e si� rozp�aka�em, lecz nie powiedzia�em, czemu, chocia� d�ugo mnie o to pyta�.

Potem zachorowa� i musia� le�e�. Nadchodzi�a wiosna, w ogrodzie co dnia odkrywa�em nowe cuda, a dziadek m�g� patrze� ju� tylko z okna, do kt�rego przysuni�to mu stary, wielki fotel. Raz, gdy wbiega�em na schody wiod�ce na poddasze, aby go odwiedzi�, us�ysza�em pot�ny, gard�owy �piew, tak bardzo r�ny od wszystkich piosenek domu i szko�y, niezapomnian� ci�k� pie��, powsta�� z wielkiego �alu, krzywdy i niewypowiedzianej mi�o�ci do �wiata, kt�rego kocha� nie wolno. Pie�ni tej w ustach dziadka nigdy jeszcze nie s�ysza�em. Chocia� zna�em dobrze j�zyk angielski, nie rozumia�em dziwnych zda�, tylko w refrenie powtarza�y si� s�owa o wielkiej, starej rzece, kt�r� p�yn� �odzie. Wst�powa�em na trzeszcz�ce stopnie, a pie�� brzmia�a coraz gwa�towniej � d�ug� chwil� sta�em pod drzwiami, a potem cicho, ze �ci�ni�tym sercem zszed�em na d�. W trzy dni p�niej dziadek umar�.

W nast�pnych latach moje szale�stwa, teraz ju� uprawiane razem z kolegami, sta�y si� bardziej metodyczne, cho� nie mniej karko�omne. Ojciec m�wi� nieraz, �e mam charakter z piek�a rodem, a matka �miej�c si� odpowiada�a �z afryka�skiego piek�a�, na czym si�, nawiasem m�wi�c, zwykle wszystko ko�czy�o, bo oboje kochali mnie bardzo, cho� ka�de na sw�j spos�b.

Uczy�em si� do�� dobrze, ale nier�wnomiernie. Kiedy dowiedzia�em si�, �e aby zosta� kapitanem okr�tu, trzeba zna� matematyk� i astronomi�, zosta�em w ci�gu kilku tygodni pierwszym w tych przedmiotach, ale gdy oczarowa�a mnie p�niej geografia, tamte przedmioty rzuci�em po prostu w k�t.

W siedemnastym roku �ycia, bardziej ni� kiedykolwiek niepewny, co z sob� robi�, zapisa�em si� na chybi� trafi� na wydzia� konstruktorski Akademii Lotniczej w Piatigorsku i tutaj pozna�em Gorie�owa.

Wyk�ada� mechanik� teoretyczn�, a zwr�ci� na mnie uwag� nie dla moich umiej�tno�ci, kt�re by�y bardzo umiarkowane, lecz ze wzgl�du na moj� matk�. Ona to bowiem zaprojektowa�a i wybudowa�a gmach, w kt�rym pomie�ci�a si� katedra i laboratorium profesora Gorie�owa, a zbudowa�a go tak, �e, jak sam m�wi�, zdoby�a tym jego dusz�.

Ka�dy cz�owiek ma w swoim �yciu milowe s�upy pami�ci � jak�� najwi�ksz� godzin� dzieci�stwa, pierwsz� mi�o��, spotkanie z kim� prawdziwie wielkim, i chwile te s� jak gdyby osiami, na kt�rych obracaj� si� ca�e obszary �ycia w nowe strony, gdzie ods�aniaj� si� nieprzeczuwalne horyzonty. Taka chwila nast�pi�a dla mnie, gdy po nie zdanym, czyli, jak si� u nas m�wi�o, oblanym egzaminie z mechaniki teoretycznej Gorie�ow, nie wypu�ciwszy mnie ze swego gabinetu, wda� si� ze mn� w rozmow�. By� czerwiec, wspania�y, zielony czerwiec za oknami w ogrodzie Instytutu, kiedy, patrz�c mi w oczy, powiedzia�:

��Pod uderzeniem metal wydaje d�wi�k. Robercie, ��dam, �eby� odpowiedzia� mi szczerze na pytanie, kt�re ci zadam. Zgadzasz si�?

Nic nie odpowiedzia�em, ale w moim spojrzeniu musia� wyczyta�, �e chc� by� jak metal, i po chwili ci�gn��:

���eby by� po�ytecznym dla innych i siebie, cz�owiek musi znajdowa� coraz to now� rado�� w swojej pracy. Wiem, �e starczy ci zdolno�ci, by nauczy� si� tego, co jest potrzebne, �eby zda� u mnie egzamin, ale to jeszcze bardzo ma�o. Jestem pewien �e umiesz w�o�y� siebie ca�ego w to, co ci� porwie. Powiedz mi, co to jest.

Nie umia�em odpowiedzie�.

Teraz, nie patrz�c ju� w moje oczy, Gorie�ow doda� ciszej i ostro�niej, jakby zbli�a� si� do czego� zwiewnego:

��Kiedy czujesz si� szcz�liwy? M�w, co czujesz, bo od tego mo�e zale�e� bardzo wiele.

��Szcz�liwy jestem rzadko � odpowiedzia�em.�� To s� tylko chwile, ale mnie z tym dobrze� Ostatni raz, kiedy by�em na D�angi � Tau, bo musi pan wiedzie�, �e nale�� do naszego klubu wysokog�rskiego i m�wi�, �e jestem dobrym alpinist�. By�y tam takie chwile, kiedy chcia�em, �eby trwa�y i �eby to nie by�y wakacje ani ob�z treningowy, ani rozrywka, ale �eby to w�a�nie by�o moje prawdziwe �ycie.

��Kiedy to by�o? Powiedz dok�adniej � szybko jako�, wci�� nie patrz�c na mnie, spyta� Gorie�ow.

��Kiedy grozi�o niebezpiecze�stwo � powiedzia�em po prostu, bo tak rzeczywi�cie czu�em.�� I kiedy trzeba by�o decydowa� o wyborze drogi, o nowym, jeszcze nie przebytym wariancie wspinaczki, o nieznanym szlaku. Kiedy bra�em udzia� w nocnej wyprawie ratowniczej i pierwszemu uda�o mi si� znale�� zaginionego.

��Lubisz ryzykowa� � powiedzia� surowo Gorie�ow.�� Zauwa�y�em to po sposobie, w jaki mi odpowiada�e� na pytania. Ale ze mn� nie uda�o ci si�, bo ja jestem nieprzebyt� ska��. � Tutaj powinien si� by� chyba u�miechn��, lecz tego nie uczyni�.

��Czy podda�e� si� kiedy pr�bie?�� spyta� po chwili. Ponios�a mnie duma. kt�rej, wiem o tym, mia�em i dzi� jeszcze mam zbyt wiele.

��Osiemna�cie godzin by�em sam w �cianie U�by i wr�ci�em, kiedy rozesz�y si� mg�y. To by�a moja pierwsza pr�ba.

��Ale nie ostatnia � odpar� Gorie�ow.�� Czy to, co zrobi�e�, by�o konieczne?

Zawaha�em si�.

��Nie�

��Wiedzia�em!�� powiedzia� Gorie�ow i teraz zobaczy�em, dlaczego ukrywa przede mn� twarz. On si� u�miecha�, ale nie do mnie. U�miecha� si� do czego� w sobie, mo�e do swojej m�odo�ci, kt�r� widzia� w tej chwili bardzo blisk� i bardzo p�on�c�. Potem, jakby wspomniawszy, �e nie o sobie ma decydowa�, zwr�ci� na mnie oczy i drugi raz w tej rozmowie poczu�em, �e przypomina mi kogo� tak bliskiego, jakby by� cz�ci� mnie samego, lecz nie wiedzia�em, kogo � i poczu�em l�k.

��Mechanicy � powiedzia� Gorie�ow � matematycy, astronomowie i ci, co ratuj� zaginionych w g�rach, wszyscy s� nam jednakowo niezb�dni i �ycie nie by�oby pe�ne, gdyby zabrak�o cho� jednego z nich. Ale pami�taj, �e �ycie ma tylko wtedy sens, je�li czemu� s�u�y. Wielkie zamiary i czyny s�u�� wszystkim. Obcym i swoim, bliskim i dalekim, jak most zbudowany przez in�yniera i jak wiersz napisany przez poet�. A ma�e, w�asne, codzienne, jak przechadzki wiosn�, jak spotkane widoki i nawet sny, oddajemy tym. kt�rzy s� nam drodzy. Ale tylko jedno i drugie razem stanowi pe�nego cz�owieka i pe�n� s�u�b�. �wiat jest dla ciebie

0 tyle, o ile ty jeste� dla �wiata, i wszystko, cokolwiek robisz � s�yszysz?�� wszystko!�� musi cel sw�j i sens znajdowa� nie w tobie, lecz poza tob�. Nie ka�demu jednakowo �atwo przychodzi tak post�powa�. Tobie nie b�dzie �atwo, ale w�a�nie dlatego staniesz si� taki, bo ju� si� stajesz. Bo ty chcesz by� jak metal, kt�ry odzywa si� pod uderzeniem. prawda, Robercie?

Skin��em g�ow�, bo nie mog�em m�wi�.

��Nie b�dzie z ciebie in�ynier konstruktor � powiedzia� Gorie�ow.�� Uwa�am jednak, �e studia powiniene� sko�czy�, poniewa� nie ma wiedzy nieu�ytecznej, ale p�niej, gdy b�dziesz mia� w r�ku dyplom, powiniene� p�j�� w g�ry i tam siebie poszuka�.

Potem, kiedy po d�ugiej, bardzo d�ugiej w�dr�wce podmiejskimi wzg�rzami wraca�em do domu, troch� odurzony s�o�cem, latem i t� rozmow�, poj��em, �e Gorie�ow przypomnia� mi dziadka. Tak jak tamten nad moim dzieci�stwem, ten stan�� nad moj� m�odo�ci�. Post�pi�em, jak mi radzi�, i nie �a�uj� tego. Co prawda, po sko�czeniu Instytutu nie poszed�em od razu w g�ry, lecz przeszed�szy roczne szkolenie w Centralnej S�u�bie Powietrznej zosta�em pilotem oblatuj�cym nowe modele samolot�w. Nieraz zdarza�o mi si� l�dowa� na lotnisku mego ojca. Za to ka�dy urlop sp�dza�em \v g�rach. Nazwisko moje sta�o si� znane w klubie wysokog�rskim i poza nim dzi�ki wyprawom, w jakich bra�em udzia�. Raz, kiedy przy okienku w jakim� urz�dzie mia�em odpowiedzie� na pytanie o zaw�d, z roztargnienia zamiast,pilot� powiedzia�em �alpinista�. A chocia� zaraz si� poprawi�em, jedno jest tak� sam� prawd�, jak drugie, bo teraz znam siebie ju� troch� i wiem, �e jednakowo przyci�gaj� mnie nie przebyte jeszcze g�ry i samoloty, na kt�rych nikt dot�d nie wzbi� si� w powietrze. Maj�c dwadzie�cia pi�� lat wzi��em udzia� w wyprawie na �dach �wiata� � p�nocn� cz�� Pamiru. W rok p�niej by�em w�r�d tych, kt�rzy zdobywali trzeci z kolei najwy�szy szczyt �wiata, Kangchend�ong�. Wyprawa ta poci�gn�a za sob� tragiczn� �mier� jednego z moich towarzyszy, a mnie przyprawi�a o rozszerzenie mi�nia sercowego, tak �e p� roku przebywa�em w sanatoriach Po�udnia. Zaledwie powr�ci�em do s�u�by lotniczej, g�o�na sta�a si� wyprawa na Wenus, kt�rej potrzebny by� pilot samolotu zwiadowczego. Zg�osi�em si� i wybrano mnie spo�r�d kilku tysi�cy ochotnik�w.

Pisz� to w dwudziestej �smej godzinie naszego lotu. Kiedy podnosz� g�ow�, widz� na ekranie wewn�trznego telewizora bia�� tarcz� oddalaj�cej si� Ziemi. Zdaje mi si�, �e zako�czy�em jakby jedno moje �ycie i zaczynam drugie. W takiej chwili wolno chyba poci�gn�� grub� kresk� pod wszystkim, co by�o dot�d. Wiem, �e wielu rzeczy nie potrafi�, gdy� mam na to zbyt ma�e zdolno�ci. Dlatego nie pr�bowa�em nigdy wst�pi� na drog� naukow�. Wiem, �e daleko mi do takich ludzi, jak Czandrasekar, Arseniew czy Lao � Czu, z kt�rymi b�d� razem w dobrym i z�ym.

Wiem, �e wszystko, cokolwiek robi�em w �yciu, robi�em mo�e zbyt pochopnie, mo�e ze zbyt gor�cym sercem, ale mocno, tak mocno, jak tylko umia�em. Stara�em si� zawsze wierzy� w ludzi, a je�li gniewa�em si� na kogo�, to najbardziej na siebie za to, �e nie umia�em by� takim jak Hannibal Smith. Kiedy pierwszy raz powiedzia�em dziewczynie, �e j� kocham, nie umia�em znale�� do�� wielkich i pi�knych s��w dla wyra�enia wszystkiego, co czu�em. Dlatego powiedzia�em jej, �e mi�o�� w moim wyobra�eniu to nie sfery wysokiego lotu ani niebo, w kt�rym tak cz�sto przebywam, ale �e to jest co� takiego jak ziemia, w co mo�na s�upy wbija�, na czym mo�na mury stawia� i domy budowa�. Inna rzecz, �e jej to nie przekona�o.

Miejscem startu by� zachowany w dawnej pustyni Gobi z g�r� tysi�chektarowy obszar piask�w. Przywi�z� mnie tam samolot sterowany przez koleg� z Centralnej S�u�by Powietrznej, kt�ry milcza� przez ca�� drog�, troch� dlatego., �e kiepskie warunki atmosferyczne zmusza�y go do uwagi, a troch� dlatego, �e tak�e stara� si� o miejsce w wyprawie i przegra�.

By�o mi wobec niego nieprzyjemnie, ale zapomnia�em o wszystkim, kiedy z wysoko�ci sze�ciu tysi�cy metr�w zobaczy�em le��c� na piaskach srebrn� rakiet�. Samolot, kt�rym przyby�em, podrolowa� do niej i zaraz odlecia�. Z pewnym wahaniem podawa�em r�k� koledze. Znali�my si� zbyt kr�tko, by zosta� przyjaci�mi, lecz byli�my na najlepszej do tego drodze, i obawia�em si�, �eby ta rzecz nie stan�a mi�dzy nami, bo on ma dopiero dwadzie�cia jeden lat. Ale w chwili gdy powsta� z siedzenia i wychyli� si� ku mnie � by�em ju� na skrzydle � poczu�em, �e wszystko jest dobrze, a kiedy�my si� uca�owali, wiedzia�em, �e jest bogatszy o co� trudnego i pi�knego, bo w tej chwili wyrzek� si� tej wielkiej przygody z w�asnej woli � dla mnie. Dlatego, kiedy maszyna znik�a i ruszy�em ku rakiecie, zrobi�o mi si� na chwil� ci�ko. Ludzi, z kt�rymi mia�em lecie�, prawie nie zna�em. So�tyka spotyka�em dawniej w Centralnym O�rodku Szkolenia Lotniczego, lecz z uczonymi zetkn��em si� dopiero kilka miesi�cy przedtem w Leningradzie, na przeszkoleniu technicznym. Mia�o ono charakter oficjalny, oczywista wi�c, �e by�em dla nich obcy jak oni dla mnie. Brn��em w g��bokim piasku ku ma�ej grupce ludzi pod �cian� Kosmokratora i dopiero gdy dzieli�o mnie od nich nie wi�cej ni� sto krok�w, pomy�la�em, �e obawy moje mog�yby si� komu� wyda� �mieszne: odczuwa�em co� w rodzaju tremy nie przed podr� na Wenus, lecz przed nie znanymi lud�mi. Dobrze zrozumie mnie tylko ten, kto by� z kim� drugim w okoliczno�ciach, kt�re, jak si� to m�wi, poddaj� cz�owieka pr�bom na rozci�ganie i skr�canie � chocia�by na ci�kiej wspinaczce, kiedy raz samemu asekuruje si� drugiego, to zn�w jest si� asekurowanym. S�owa �polega� na kim� jak na sobie� nabieraj� wtedy, u ko�ca ��cz�cej liny, ostatecznego znaczenia.

Oficjalne po�egnanie wyprawy odby�o si� ju� tydzie� wcze�niej. Nie by�em na nim obecny, gdy� musia�em za�atwia� formalno�ci zwi�zane z moim odej�ciem z lotnictwa. Teraz na tym ocala�ym skrawku pustyni, w�r�d piask�w, pod bladym niebem, sta�o zaledwie kilkana�cie os�b � rodziny odlatuj�cych, prezes oraz kilku cz�onk�w Akademii Nauk. Ogarn�o mnie uczucie osamotnienia. Nikt mnie nie oczekiwa� � matka moja umar�a przed dwoma laty, ojciec za� nie m�g� wyjecha� z Piatigorska. Ale w tej chwili rozleg� si� g�os samolotu. Maszyna, kt�r� przylecia�em, schodzi�a w d�. Nad sam� rakiet� pilot przekaza� mi ostatnie lotnicze pozdrowienie, pochylaj�c skrzyd�a na boki. Sta�em jeszcze zapatrzony w znikaj�cy samolot, kiedy podszed� do mnie Arseniew. Poda� mi r�k�, a potem nagle przyci�gn�� do siebie.

��A wi�c jeste� nareszcie, cz�owieku z Kangchend�ongi � powiedzia�, a ja mog�em mu odpowiedzie� tylko u�miechem.

Start wyznaczony by� na godzin� pierwsz� po po�udniu. Wybrano t� bezludn� okolic�, gdy� dla szybkiego przebicia atmosfery nale�a�o ruszy� wielk� moc�, a wyrzucane z rakiety chmury atomowe mog�yby wyrz�dzi� niebezpieczne spustoszenia.

Kiedy pozdrowi�em wszystkich, uda�em si� z in�ynierem So�tykiem na prz�d statku, �eby po raz ostatni sprawdzi� przeznaczony dla mnie samolot wywiadowczy. Rych�o jednak oderwano mnie od tego zaj�cia. Pod sam� �cian� rakiety, na piaszczystej wydmie, odby�o si� po�egnanie. Nikt nie wyg�asza� oczywi�cie �adnego przem�wienia. Pad�o tylko kilka s��w, podnie�li�my kieliszki jasnoz�otego po�udniowego wina, a potem ju� z platformy wej�cia patrzyli�my, jak g�sienicowe pojazdy uwo�� pozostaj�cych na Ziemi poza granic� strefy startowej. P�niej weszli�my do �rodka. Raz jeszcze przed zamkni�ciem klapy odwr�ci�em si�, a chocia� pustynny krajobraz by� mi obcy, poczu�em si� z nim dziwnie mocno zwi�zany i co� chwyci�o mnie za gard�o. Pustynia le�a�a teraz zupe�nie bezludna, ale wiedzia�em, �e kilka kilometr�w za horyzontem stoj� rozstawione szerokim kr�giem stacje radarowe, kt�re pochwyc� pocisk w p�ki swoich fal i b�d� go wie�� przez ca�� drog�.

Weszli�my do Centrali i tutaj So�tyk obj�� dow�dztwo. Po�o�yli�my si� wszyscy na roz�o�onych fotelach, przykr�powali pasami i teraz przysz�o to, czego najbardziej nie cierpi�: czekanie. Wskaz�wka zegara skaka�a odmierzaj�c �wiartki sekund. Nareszcie So�tyk, le��cy przy czarnym okapie Prediktora z r�k� na jego d�wigniach, odwr�ci� si� do nas na mgnienie oka. U�miecha� si�. Ca�e moje podniecenie prys�o, kiedy ujrza�em ten u�miech. To by�a jego chwila, ta chwila, o kt�rej marzy�. Wskaz�wki na tarczy dosz�y do swego miejsca. So�tyk nacisn�� czerwony guzik, wszystkie �wiat�a na tablicach zagra�y i � zacz�o si�.

Najpierw kr�tki grom. To pracowa�y odpalane seriami pomocnicze rakiety tlenowodorowe. Pocisk, ryj�c ci�ko w piasku, wznosz�c si� i opadaj�c jak potworny p�ug, targany wybuchami, ruszy� nier�wno i niezgrabnie. Potem wybuchy zg�stnia�y. Piekielne podrzuty, szorowanie o grunt, skoki i upadki; latali�my na wszystkie strony, cho� umocowani elastycznymi pasami.

Nagle rozleg� si� pot�ny, �piewny ton. Wstrz�sy usta�y, za to z ka�d� sekund� cia�o moje stawa�o si� coraz ci�sze. Z uporem wpatrywa�em si� w kolisty ekran przed oczyma. Widzia�em l�ni�cy jako w�ski r�bek � bok rakiety, w dole smu��ce piaski, a wszystko to dr�a�o i migota�o, jak p�achty mi�tego celofanu. By�y to warstwy powietrza, kt�re pocisk zag�szcza� przed sob� na skutek p�du. Znam ten widok z lot�w na najwi�kszych szybko�ciach.

Moje oczy spostrzega�y wszystko z coraz wi�kszym trudem. Straszna si�a wciska�a mnie w g��b mi�kkiego pos�ania, nalewaj�c niewidzialnym o�owiem cz�onki, coraz gwa�towniej i mocniej wpiera�a si� w ka�dy mi�sie� i nerw, a� oddech zacz�� wydobywa� si� g�o�no z piersi, przywalonej jakby cetnarowym ci�arem. Zwr�ci�em oczy w bok. Wszyscy le�eli bezw�adnie. �wiat�a na tablicach skaka�y, przez ca�y korpus rakiety sz�o jak pot�ny pr�d to �piewne granie, z kt�rym gazy atomowe wyrywaj� si� w przestrze�.

Trwa�o to d�ugo, tak d�ugo, a� pot zbieraj�cy si� na czole pocz�� �cieka� mi�dzy brwi. Chcia�em go otrze�, lecz nie mog�em podnie�� r�ki. So�tyk nacisn�� jak�� d�wigni� i nagle zrobi�o si� lekko. Spojrza�em na zegar. Lecieli�my ju� 16 minut. Na dole le�a�o � nie wiem doprawdy, jak to nazwa�: to nie by�a Ziemia, ta niesko�czona, p�aska r�wnina z cienkimi liniami dr�g i rzek, znana mi tak dobrze z samolotu. Sta�o si� tak, jakby niebo i Ziemia zamieni�y si� miejscami. Zamiast lekkiej, b��kitnej kopu�y zia�a nad nami p�aska czer�, w kt�rej tla�y ledwo dostrzegalne gwiazdy, a w dole rozpo�ciera� si� niepodobny do niczego, co zna�em, potworny, rudy, wypuk�y ogrom. Na tej jakby w niesko�czono�� ci�gn�cej si� bryle ciemnia�y rozmazane plamy, a co najbardziej rzuca�o si� w oczy, to pokrywaj�ce j� bia�e strz�py, kt�re tkwi�y nieruchomo, jak nalepione na jej powierzchni� k�aczki waty.

Zwr�ci�em na nie uwag� So�tyka: zerkn�� na ekran, powiedzia� �to chmury� � i zn�w wr�ci� do swoich zegar�w.

Zrozumia�em. Tak, to by�y ob�oki p�yn�ce nad planet�, ale ich wzniesienie by�o niczym w por�wnaniu z osi�gni�t� przez nas wysoko�ci�. Dobrze przypatrzywszy si�, mo�na by�o gdzieniegdzie dostrzec plamk� cienia le��c� pod takim malutkim bia�ym k�aczkiem, kt�ry by� wielokilometrowych rozmiar�w chmur�. Lecieli�my teraz � jak pokazywa�y �wiec�ce tarcze Prediktora � po elipsie, jako sztuczny ksi�yc Ziemi. Trwa�o to mo�e godzin�, w czasie kt�rej przebieg�a pod nami trzecia cz�� planety. Gdy sko�czy�a si� wielobarwna r�wnina Chin, l�d znik�. Byli�my nad Oceanem Spokojnym. Niezwyk�y widok przedstawia�a czarno � stalowa, wypuk�a kraina w�d, jakby z matowego, polerowanego metalu. Kiedy ukaza�y si� brzegi Ameryki, So�tyk znowu nacisn�� czerwony guzik, znowu rozleg� si� pot�ny �piew silnik�w i Kosmokrator, wznosz�c dzi�b w �rodek czarnego nieba, wystrzeli� z orbity, po kt�rej okr��y� Ziemi�. Do p�nocy trwa�a taka podr�, niezmiernie wyczerpuj�ca przez ci�g�e zmiany przy�pieszenia. Rakieta, dawno ju� opu�ciwszy atmosfer�, wci�� jeszcze walczy�a z ci��eniem ziemskim. Ani na chwil� nie ustawa�a praca silnik�w, ale �e przekroczyli�my znacznie szybko�� d�wi�ku, a pr�cz tego lecieli�my w pr�ni, mo�na si� by�o porozumiewa� nie podnosz�c g�osu. Kilka minut po p�nocy na znak So�tyka rozpi�li�my pasy i wstali�my, by troch� niepewnie rozejrze� si� po otoczeniu.

Centrala by�a pogr��ona w spokojnym �wietle. Gdyby nie czarne ekrany, zasypane iskrami gwiazd, mo�na by s�dzi�, �e rakieta spoczywa nieruchomo w hali. Ziemia le�a�a pod nami jako w trzech czwartych zaciemniony gigantyczny okr�g. Jej nocna p�kula odbija�a si� od �wiat�a gwiazd mrocznym, szarzej�cym brzaskiem. S�uch nawyka� powoli do grania silnik�w i trzeba by�o specjalnie zwr�ci� uwag�, aby je us�ysze�.

Po odebraniu wiadomo�ci nadawanych przez stacje radarowe udali�my si� do wsp�lnej kabiny na kolacj�. Potem Arseniew zabra� g�os.

Spo�r�d towarzyszy podr�y on jeden przewy�sza mnie wzrostem; to doprawdy Herkules w postaci astronoma. Nie mog� oprze� si� uczuciu fizycznego wprost zadowolenia, kiedy widz� jego pot�nie sklepion� pier� i kark prosty jak kolumna, na kt�rym siedzi mocna, ci�ka g�owa z czupryn� tak jasn�, �e prawie bia�oz�ot�.

Zwr�ci� si� do nas s�owami:

��Przyjaciele, podr� nasza b�dzie trwa�a trzydzie�ci cztery dni. W ci�gu tego czasu nie czeka nas, niestety, zbyt wiele pracy. Nie ulega w�tpliwo�ci, �e nie b�dziemy pr�nowa� i umilimy sobie drog� dyskusj� � ja pierwszy wyzywam koleg� Lao � Czu na pojedynek w sprawie falowych ci�g�w materii. Ale �e jeste�my tu nie w laboratorium, lecz na statku oddalaj�cym si� od Ziemi, proponuj�, �eby�my ka�dego wieczora zwr�cili si� do niej my�lami, i to w ten spos�b, �e ka�dy po kolei opowie jakie� wspomnienie, kt�re uwa�a za cenne.

Wszyscy zgodzili si� na ten projekt. Milcza�em s�dz�c, �e nie mo�e to mnie dotyczy�, gdy� zapewne m�wi� si� b�dzie o pracach i odkryciach naukowych. Jakie� by�o moje zdziwienie, kiedy Arseniew zwr�ci� si� do mnie, �ebym rozpocz�� ten, jak go nazwa�, cykl �opowie�ci trzydziestu czterech nocy�. Zmieszany, zacz��em si� wymawia�, jakbym w samej rzeczy do ostatniej chwili prowadzi� �ycie biuralisty, kt�remu nie przydarzy�o si� nic godnego uwagi.

��Co z tego, �e jest pan w�r�d profesor�w � jakby kpi�c lekko, powt�rzy� moje ostatnie s�owa astronom.�� Nie ma tu �adnych profesor�w, tylko towarzysze podr�y. A co do wspomnie�, to wiem, �e godnych opowiedzenia ka�dy z nas mo�e panu tylko zazdro�ci�.

Mimo to broni�em si�, wreszcie obieca�em co� opowiedzie� w ci�gu najbli�szych dni, kiedy ws�ucham si� w cudze s�owa i gdy powstanie ju� nastr�j opowie�ci. Mo�e wtedy p�jdzie mi lepiej, poniewa� zawsze najci�ej mi zacz��. Jako�, pokiwawszy gani�co g�ow� nad moja nieporadno�ci� opowiadacza, Arseniew zwr�ci� si� do naszego chemika, doktora Rainera. By�em rad z tego, �e w�a�nie Rainer mia� m�wi�, poniewa� nigdy go dot�d nie widzia�em. Podobnie jak mnie, zatrzyma�y go z dala od reszty towarzyszy jakie� sprawy w Niemczech i przyby� na miejsce startu w przeddzie� odlotu. Jest to m�czyzna lat mo�e czterdziestu, siwawy, w okularach, niepozorny i nad wyraz spokojny. Mia� w�a�nie zacz��, kiedy zjawi� si� So�tyk, dy�uruj�cy dot�d w Centrali, z wiadomo�ci�, �e radio p�nocnej p�kuli b�dzie za chwil� nadawa� specjaln� audycj� dla nas. Prze��czy�o si� wi�c g�o�nik do wsp�lnej kabiny i tu, w g��bokich fotelach przy okr�g�ym stole, s�uchali�my muzyki Beethovena, �cigaj�cej nas na falach eteru przez pr�nie mi�dzyplanetarn�. Kiedy koncert si� sko�czy�, by�a pierwsza w nocy, lecz nikt nie czu� senno�ci i Rainer rozpocz�� opowie��. Tu znowu przeszkodzi� mu So�tyk. Nale�a�o wprawi� rakiet� w ruch wirowy. Prediktor wy��czy� przed kwadransem silniki nap�dowe, a �e ju� znacznie ods�dzili�my si� od Ziemi, jej grawitacja wyra�nie os�ab�a i przy �ywszych ruchach zdarza�o si� niejednemu z nas podrzuci� fili�ank� w powietrze, kiedy chcia� j� tylko podnie�� do ust. Przedmioty i nasze w�asne cia�a z ka�d� chwil� stawa�y si� l�ejsze. So�tyk wyszed� do Centrali i po jakiej� minucie poczuli�my, �e zmienia si� ruch pocisku. Przez kr�tk� chwil� trwa�o niemi�e uczucie zam�tu, spowodowane powstaj�c� przy wirowaniu si�� od�rodkow�, potem jednak wszystko znik�o, a cia�a nasze sta�y si� normalnie ci�kie. Kiedy So�tyk wr�ci�, Rainer m�g� wreszcie przyst�pi� do opowiadania.

��Nie wiem, czy to, co powiem � zacz�� � mo�e kogo� zaciekawi�. Jest to historia dosy� specjalna i dziwna. M�g�bym j� zatytu�owa� �Polimery� � tytu� do�� odstraszaj�cy, prawda?�� zwr�ci� si� do nas z nie�mia�ym u�miechem, za kt�ry go polubi�em.�� Mieszka�em wtedy w starej, portowej dzielnicy Hamburga. By�em doktorantem i obj��em laboratorium syntezy organicznej u mego nauczyciela, profesora Huemmla. Jaki� rok przedtem laboratorium pracowa�o nad syntez� nowego rodzaju gumy, tak zwanej gumy krzemowej, gdy� atomy w�gla zast�puje w niej krzem. Przemys� lotniczy zaanga�owa� do tego wszystkie swoje instytuty chemiczne, bo od wytworzenia owej gumy zale�a�a przysz�o�� lotnictwa. Jak wiecie, nowoczesne samoloty l�duj� z tak� szybko�ci�, �e opony ze zwyk�ej gumy rozlatuj� si� od tarcia albo spalaj� z gor�ca. Teoria obiecywa�a, �e guma krzemowa b�dzie niewra�liwa na wyst�puj�ce w tych warunkach najwy�sze temperatury, Gdyby nie uda�o si� jej stworzy�, konstruktorzy musieliby zupe�nie zarzuci� istniej�ce systemy podwozi. Kiedy przyszed�em do Instytutu, sprawa by�a w�a�ciwie uznana za przegran�. Na badania zosta�y wydane olbrzymie sumy, zu�yto ogromne ilo�ci odczynnik�w, poniszczono mas� aparat�w specjalnych i napisano dziesi�tki sprawozda� bez najmniejszego rezultatu. Na papierze wszystko wygl�da�o bardzo �adnie, ale w praktyce nie wychodzi�o nic. Pierwszym moim zadaniem by�o uporz�dkowanie laboratorium i przygotowanie go do prac z innej dziedziny. Ca�ymi tygodniami musia�em czy�ci� t� stajni� Augiasza. Mo�ecie sobie wyobrazi�, co si� tam dzia�o, je�li powiem, �e przez ostatnie miesi�ce za�oga naukowa prawie nie wychodzi�a z laboratorium, a trzej moi starsi koledzy, Jaensch, Hoeller i Braun, po prostu w nim mieszkali. Zosta�y po nich ca�e stosy popr�chnia�ych, nadw�glonych i spalonych pr�bek gumy, setki pot�uczonych kolb, ca�e kilometry ta�my plastycznej i chocia� razem ze studentami pracowali�my jako zamiatacze i sprz�tacze, jeszcze w miesi�c po obj�ciu przeze mnie laboratorium to pod jak�� szafa, to w termostacie odkrywa�o si� istne z�o�a tej nieszcz�snej gumy. Ja sam tak�e, jak si� to m�wi, siedzia�em w polimerach, ale interesowa�y mnie raczej z teoretycznego stanowiska. S� to, jak wiecie, ca�e cia�a utworzone przez po��czenie si� du�ej ilo�ci takich samych cz�stek chemicznych. Powstaj� w ten spos�b moleku�y gigantycznych rozmiar�w i zachowania ich w �aden spos�b nie mo�na przewidzie� na podstawie znajomo�ci cz�stek pierwotnych. Poci�ga�y mnie pewne badania nad polizbbutylenem i polistyrenem, a tak�e nad gum�, ale gum� zwyk��, kt�ra jest najbardziej mo�e znanym polimerem. Chcia�em stworzy� teori� zachowania si� wszystkich w og�le polimer�w. Mo�e usprawiedliwi mnie to, �e mia�em 24 lata, a kiedy si� jest ju� w tym wieku, to po przeczytaniu jednej pracy fachowej mo�liwo�ci odkry� strzelaj� cz�owiekowi w g�owie jak fajerwerki. Jeszcze zanim przyszed�em do laboratorium, ob�o�y�em si� literatur� i poma�u, nie zauwa�ywszy nawet jak, zacz��em grz�zn��. Gromadzi�em fakty i opisy do�wiadcze�, coraz wi�cej fakt�w na ma�ych kwadratowych karteczkach, kt�re uk�ada�em najpierw w pude�kach od papieros�w, potem w specjalnych segregatorach, potem w szufladach na p�kach, na stole, a potem to ju� ca�y pok�j pe�en by� owych kartek, w kt�rych jeszcze si� orientowa�em, ale przeczuwa�em, �e nadejdzie chwila, kiedy mnie zalej� i zatopi�. Tymczasem od upragnionej teorii by�em wci�� jednakowo daleko. Te moje mi�e polimery zachowuj� si� bardzo ciekawie. Niekt�re z nich maj� w dwu wymiarach przestrzeni takie w�asno�ci, jak p�yny, a w trzecim � jak cia�a sta�e. Guma znowu zachowuje si� jak gaz idealny, gdy� och�adza si� przy rozci�ganiu, a przy kurczeniu � ogrzewa. Najbardziej interesowa�a mnie w�a�nie guma. Po cichu my�la�em, �e uda mi si� doj�� na drodze teoretycznej do tego, czego koledzy moi nie potrafili zrobi� eksperymentem. Na pocz�tek, �eby si� troch� wy�wiczy� w technice do�wiadcze�, robi�em, tak jak oni przedtem, zdj�cia rentgenowskie ma�ych klock�w gumowych w rozmaitych warunkach: to rozci�ga�em je, to poddawa�em wysokiemu ci�nieniu, to zn�w trawi�em kwasami. Potem zapisywa�em wyniki i ca�ymi wieczorami marzy�em o tej mojej teorii. Nie mog� inaczej powiedzie�, bo daleka by�a jak Ziemia Obiecana. Guma nie rozci�gni�ta daje na fotografii rentgenowskiej taki obraz jak p�yny, to znaczy chaosu pok��bionych cz�steczek. Pod wp�ywem rozci�gania obraz zmienia si� i struktura staje si� podobna do kryszta�u. Dzieje si� tak dlatego, �e te d�ugie, pokr�cone �a�cuchy atom�w, z kt�rych zbudowana jest guma, pod wp�ywem rozci�gania napinaj� si�, prostuj� i z chaotycznej pl�taniny staj� si� r�wnoleg�ymi pasmami, co daje w�a�nie �w krystaliczny obraz. Tak wi�c pra�y�em, �ciska�em, ozi�bia�em, suszy�em i zn�w pra�y�em kawa�ki gumy, a� pewnego wieczora ca�y zapas mi si� sko�czy�. Poszed�em do laboranta, kt�ry powiedzia� mi. �e w rupieciarni na g�rze jest jeszcze troch� kolb z pr�bkami tej starej gumy krzemowej. Machn��em na nie r�k�, ale nazajutrz zasta�em na moim stole w laboratorium pi�tna�cie zakurzonych kolb szklanych. Laborant przyni�s� je z g�ry, chc�c mi si� przys�u�y�. W kolbach by�y czarne i lepkie szcz�tki do�wiadcze�. Hoeller nazywa� je w swoim czasie stacjami m�ki, bo od jednej do drugiej pr�by p�on�� nadziej�, kt�ra za ka�dym razem wali�a si� w gruzy. We wszystkich kolbach nie by�o w�a�ciwie gumy, ale co� w rodzaju lepkiej mazi, kt�rej wola�em nie tyka�. Za to w ostatniej kolbie znajdowa�a si� ciemnopopielata, przyzwoita bry�ka. Wsadzi�em j� do aparatu, podgrza�em, zrobi�em zdj�cie rentgenowskie i poszed�em do dc � mu. Na drugi dzie� zdj�cie by�o gotowe. By�em przekonany, �e zobacz� to samo, co dot�d: zupe�ny rozpad �a�cuch�w atomowych, nie trzymaj�ca si� kupy kasz�. Tymczasem ujrza�em idealn� wprost siatk� krystaliczn�. Nie wierzy�em w�asnym oczom. Guma poddana by�a przecie� temperaturze oko�o o�miuset stopni i ci�nieniu tysi�ca atmosfer, powinna wi�c by�a rozle�� si� na klej. Tymczasem by�a nie naruszona. Otworzy�em aparat, do kt�rego nie zagl�da�em od poprzedniego dnia, gdy� ogrzanej kamery nie mo�na otwiera�, i znalaz�em tam kawa�ek gumy najbardziej �wie�y, elastyczny i j�drny, jaki zdarzy�o mi si� widzie�. Zawo�a�em laboranta i spyta�em go, czy wk�ada� co� do aparatu. Zaprzeczy�. W og�le do niego nie podchodzi�. Wci�� jeszcze nie bardzo wierz�c, ponownie podda�em cudowny kawa�ek gumy wysokiej temperaturze i ci�nieniu, ale tym razem nie poszed�em do domu, lecz czeka�em na ostygni�cie kamery. O �smej wieczorem wyj��em gum�: by�a jeszcze gor�ca, lecz elastyczna, jakbym j� wyj�� nie z pieca, lecz z szuflady. Na wszelki wypadek wykona�em jeszcze analiz� chemiczn�: by�a to guma krzemowa. Mimo sp�nionej pory chwyci�em pr�bk� wielko�ci mo�e pude�ka od zapa�ek, wszystkie zdj�cia rentgenowskie i pobieg�em do profesora, kt�ry mieszka� niedaleko. Zrazu nie chcia� wierzy�, ale nazajutrz, gdy pod jego okiem jeszcze raz wykona�em wszystkie zabiegi, musia� si� podda�. Mieli�my przed sob� autentyczn� pr�bk� gumy krzemowej, tego marzenia konstruktor�w lotniczych, o w�asno�ciach wr�cz idealnie odpowiadaj�cych przewidywaniom teoretycznym. Mieli�my, lecz nic nam to nie dawa�o. W chemii organicznej jedyn� w�a�ciwie wielk� sztuk� jest zmusi� atomy, aby ��czy�y si� tak, jak to nam odpowiada. W tym kawa�ku gumy, kt�ry mieli�my, zasz�o w�a�nie takie zjawisko, lecz nie wiedzieli�my, jak si� to sta�o. Innymi s�owy, nie mieli�my recepty produkcyjnej ani najmniejszego poj�cia, w jaki spos�b do niej doj��. Rzecz prosta, pierwsze, co zrobili�my, to by�o zawezwanie Hoellera, Brauna i Jaenscha, kt�rzy w tym czasie pracowali w berli�skim Instytucie Paliw P�ynnych. Depesze zredagowa�em sam, i to tak, �e wszyscy trzej przylecieli jeszcze tej samej nocy samolotem i obudzili mnie nad ranem, dobijaj�c si� do drzwi mego mieszkania. Kiedy uciszy�y si� troch� okrzyki i pytania, okaza�o si�, �e wiedz� tyle samo, co ja i m�j profesor, to znaczy nic. Bez trudu odnale�li�my protoko�y do�wiadcze�. Pr�bk� numer 6�439, pod kt�r� to liczba wci�gni�ta by�a niezwyk�a guma, odrzucono niegdy� jako bezwarto�ciow�, a z za��czonego zdj�cia rentgenowskiego wynika�o, �e nie by�o mowy o jakiej� pomy�ce. Byli�my tak bardzo w kropce, tak zupe�nie zdezorientowani, �e jednemu z nas wyrwa�o si� wprost humorystyczne w ustach fachowca zdanie: �a mo�e ta guma przez ten czas dojrza�a?� Nonsens ten sta� si� potem przys�owiem, nieraz powtarzano go jako dowcip, kiedy kto� nie dawa� sobie rady z jakim� zagadnieniem. Po czterech dniach koledzy, kt�rzy musieli wraca� do Instytutu Berli�skiego, machn�li na wszystko r�k� i pojechali. Zosta�em sam z kawa�kiem tej nieszcz�snej gumy, ze zniecierpliwionym profesorem i z p�omieniem w g�owie, kt�ry nie dawa� mi spa� ani je��.

Nie my�l�c ju� wcale o mojej teorii polimer�w, zabra�em si� do powtarzania wszystkich etap�w do�wiadcze�, kt�re doprowadzi�y do wyprodukowania owej pr�bki. Recepty produkcyjne mia�em przecie� w protoko�ach. Nie b�d� si� rozwodzi� nad tym, co robi�em. Powiem tylko, �e syntez� t� przeprowadzi�em 518 razy, trzymaj�c si� recepty z jak�� po prostu �lep�, niewolnicz� dok�adno�ci�, i zam�cza�em koleg�w berli�skich telegramami, �eby mi podali dok�adnie wszystkie okoliczno�ci, jakie towarzyszy�y ich pracy nad t� pr�bk�. Gdyby tu by� chemik, zrozumia�by mnie. Wiadomo, �e w chemii, gdzie ilo�� mo�liwych kombinacji cia� reaguj�cych jest praktycznie bior�c niesko�czona, robi si� czasem odkrycia przypadkowo, na przyk�ad dlatego, �e kto� strz�sn�� do kolby szczypt� popio�u z papierosa, kt�ry sta� si� j�drem krystalizacyjnym reakcji. Albo �e gdzie� pi�tro ni�ej malowano korytarz lakierem zawieraj�cym jaki� rzadki pierwiastek w ilo�ci nies�ychanie znikomej, lecz dostatecznej do skatalizowania tej jednej potrzebnej reakcji, kt�ra w �aden inny spos�b nie chce ruszy� z miejsca, cho�by si� ca�e laboratorium stawia�o na g�owie. Koledzy odpowiadali mi i robi�em wszystko, co mia�o sens, a wi�c zmienia�em temperatur�, katalizatory, ci�nienia, robi�em te� wiele wi�cej rzeczy, kt�re sensu nie mia�y, i doszed�em do tego, �e zacz��em by� przes�dny. Najbardziej nawet pedantycznemu eksperymentatorowi, je�li naprawd� zostanie op�tany jakim� problemem, po pewnym czasie zdarza si�, �e nie jest w stanie panowa� nad ca�ym swoim materia�em. M�wi�c po prostu, w laboratorium zacz�� panowa� nieporz�dek, kt�ry profesor Huemmel nazywa� ba�aganem, zrazu poza moimi plecami, a potem powiedzia� mi to w oczy, pytaj�c, jak d�ugo jeszcze pa�stwo ma �o�y� na moj� kosztown� zabaw�. Poda�em okres czteromiesi�czny, bo by� to pierwszy termin, kt�ry przyszed� mi do g�owy. Prawd� m�wi�c, nieporz�dek, jaki si� u mnie szerzy�, do pewnego stopnia sam piel�gnowa�em, poniewa� gdzie� na dnie duszy wierzy�em, cho� nikomu bym si� nigdy do tego nie przyzna�, �e w takim nieco pierwotnym chaosie mo�e szcz�liwy przypadek przyjdzie z pomoc� i odkryj� to tajemnicze co�, co pomog�o stworzy� okaz doskona�ej gumy krzemowej.

Pr�bk� t� mia�em u siebie nad sto�em laboratoryjnym, pod szklanym kloszem, a ilekro� wylawszy do zlewu cuchn�ce reaktywy po nieudanym do�wiadczeniu wraca�em zniech�cony do sto�u, wzrok m�j pada� na ten ma�y ciemny kubik materii, i to by�o nowym bod�cem do pracy.

Bardzo bolesna jest chwila, kiedy m�odo�� pojmuje, �e samym tylko �wi�tym �arem, sam� wol� odkrycia nie posunie si� ani o milimetr naprz�d. Kiedy ju� liczba moich nieszcz�liwych do�wiadcze� przekroczy�a tysi�c, a laboranci, wynosz�c ca�e kosze zw�glonych pr�bek, mru�yli do siebie oko, przypomnia�em sobie o Morzu P�nocnym � bo m�wi�em wam, �e to wszystko by�o w Hamburgu.

Wypowiadaj�c te s�owa Rainer zwr�ci� si� w bok, gdzie nad matow� boazeri� wystawa� ze �ciany ekran telewizora, i trzymanym w r�ce patyczkiem, kt�rym bawi� si� dot�d, wskaza� na jedno miejsce Ziemi. Jej p�nocna p�kula, �wiec�ca przy�mionym chmurami blaskiem, wy�ania�a si� z czarnego t�a. Na samym brzegu tarczy, mi�dzy rami� P�wyspu Skandynawskiego a ciemny masyw Europy, wchodzi�o morze � i pa�eczka, b��dz�c po szkle ekranu, przesz�a zapewne nad miejscem, gdzie u podstawy P�wyspu Jutlandzkiego le�y Hamburg. Chyba pierwszy raz od swego powstania pos�u�y� si� cz�owiek kul� ziemsk�, widzian� z odleg�o�ci tysi�cy kilometr�w, jako map�. Prosty gest Rainera przeni�s� nas nagle ze wspomnie� w g��b przestrzeni mi�dzyplanetarnej. Tymczasem chemik, kt�ry d�u�sz� chwil� wodzi� pa�eczk� po ekranie, jakby mu to sprawia�o dziecinn� troch� przyjemno��, ci�gn��:

��Zacz��em chodzi� do portu, nad morze, �eby ostudzi� g�ow�. I jak przedtem wydawa�o mi si�, �e wiem wszystko i tylko krok dzieli mnie od drzwi, od tych naszych drzwi � zrozumie mnie ka�dy, kto cho� raz w �yciu zakosztowa� odurzaj�cej rado�ci zbli�ania si� ku drzwiom, za kt�rymi jest rozwi�zanie zagadki � a wi�c jak dawniej by�em pewny siebie, tak teraz wydawa�o mi si�, �e nic nie wiem, i co gorsza, nic z tego nie b�dzie, no bo, m�wi�c po prostu, jestem za g�upi i tyle.

Morze by�o wtedy ku jesieni coraz burzliwsze i po wodach, tych t�ustych, ciemnych wodach portowych, kr��y�y berlinki, dalej, na otwartym morzu, sz�y statki, parowce, a od czasu do czasu pojawia�y si� �agle kutr�w rybackich. Chodzi�em na molo i przebywa�em na jego ko�cu bardzo d�ugo, tak �e wartownicy zacz�li zwraca� na mnie uwag� s�dz�c, �e to mo�e jaki� nie ca�kiem jeszcze zdecydowany samob�jca. Ale ja mia�em g�ow� tak bardzo zapchana krzemianami i polistyrenami, �e nie widzia�em ani ich, ani nawet morza i statk�w � to znaczy zdawa�o mi si�, �e nie widz�. By�em troch� jak dziecko, kt�re dosta�o rozsypan� mozaik� z wielu ma�ych cz�stek i ma j� z�o�y� w ca�o��, ale nie umie tego zrobi�. Nie wiedzia�em, co do czego przystawi�, i tak tylko, troch� z nawyku, a troch� z rozpaczy, sk�ada�em w g�owie to ten, to inny fragment, i wszystko by�o nie tak. Zacz��em chodzi� po profesorach i zam�cza� ich pytaniami, a� jeden zniecierpliwiony powiedzia� mi:,Wi�c co mam w�a�ciwie zrobi� za pana?� � i w ten spos�b pozby� si� mnie na zawsze i innych ode mnie wybawi�. Zn�w wr�ci�em nad morze. Teraz wiem, ale w�wczas nie wiedzia�em bo g�ow� mia�em, jak powiadam, szczelnie wypchan� polistyrenami � �e odchodzi�em do domu dopiero wtedy, kiedy powraca�a flotylla rybacka, a zw�aszcza jeden niedu�y �aglowiec, szybszy od wszystkich kutr�w. Bardzo ciekawe mia� u�o�enie �agli. Kilka razy, cho� robi�o si� ciemno, jak gdybym na niego czeka�. �ledzi�em jego drog� w�r�d �ami�cych si� fal z pewnym niezrozumia�ym zaciekawieniem, bo si� na �egludze nie znam, a jego szczeg�lne, troch� skrzydlate o�aglowanie nie m�wi�o mi nic takiego, co bym m�g� �wiadomie skojarzy� z moimi sprawami. Po prostu stateczek ten by� dla mnie sygna�em, �e przechadzka na molo ma si� ku ko�cowi.

Pewnego wieczoru sta�em tak na betonowym cyplu mola i czeka�em, gdy zacz�� pada� deszcz. Pogoda, dot�d wietrzna, zmienia� si� pocz�a w burz�. Kiedy zapad� ju� prawie zupe�ny mrok, ukaza�y si� kutry. Ten najszybszy by� doskonale widoczny, bo bia�ymi �aglami odcina� si� od ciemnego morza. Fala sz�a bardzo wysoka i bi�a w falochron z tak� si�a, �e po kilkunastu minutach ubranie moje zupe�nie przemok�o, lecz co�, czego nie umiem nazwa�, nie pozwala�o mi odej��. Wiatr wzmaga� si� wci��, wy� przera�liwie, a ca�a powierzchnia morza wznosi�a si� i opada�a. Wszystkie kutry zwija�y �agle, tylko bia�y stateczek szed� pod pe�nymi, nawet nowe jeszcze rozwija� i wygl�da� jak bia�y, zanurzaj�cy si� po pier� w wodzie ptak, kt�ry usi�uje si� wzbi� gwa�townym wymachem skrzyde�. Mo�e zreszt� obraz by� mniej poetycki, ale, jak powiadam, jestem szczurem l�dowym i na �eglarstwie nie znam si� zupe�nie. Kiedy zobaczy�em, jak �w statek, nabieraj�c szybko�ci, z wyd�tymi �aglami wyp�ywa spo�r�d innych, mija je i oddala si� w mg�� i ciemno��, zasz�o we mnie co�, co kaza�o mi natychmiast wr�ci� do domu. Pomy�la�em, �e mam organizm mniej wytrzyma�y od g�owy, ��dnej jeszcze jakich� lirycznych wzrusze�, kiedy on chce tylko odpoczynku. Przyszed�szy do domu, uk�ada�em moje kartki i � niech si� �mieje z tego, kto mo�e � wypisa�em now� literatur�, kt�r� powinienem jak najszybciej pozna�. Tak, z pi�rem w r�ku, zasn��em nad biurkiem w po�owie pisanego s�owa. Sen mia�em dziwny. �ni�y mi si� polistyreny i butadieny, ale to w tym czasie nie by�o niczym niezwyk�ym. Dziwne by�o to, �e zachowywa�y si�, jakby w nie d�� pot�ny wicher. W jego tchnieniu uk�ada�y si� nie tak, jak B�g przykaza�, a raczej jak tego wymagaj� wzory z podr�cznik�w, ale jak wzd�te �agle. Im mocniej d�� wiatr, tym szerzej rozk�ada�y si� wzory, a mi�dzy nimi lecia� jeden wyd�u�ony jak cz�enko na warsztacie tkackim, zszywaj�ce osnow�. Cz�enko? Ale nie, to by� �w bia�y stateczek � i oto powstawa�a wielka siatka krystaliczna� Budz�c si� odczuwa�em przera�liwy l�k, �e zapomn� sen, i, wychodz�c z niego na jaw�, natychmiast zacz��em pisa�, widz�c z pewnym przera�eniem nawet, oczywi�cie radosnym, jak mi si� pod pi�rem rodz� wzory.

Rainer urwa�.

��Pi�kne wzory��� powiedzia� z ledwo dos�yszalnym westchnieniem i zn�w si� u�miechn��, jakby przepraszaj�co.�� Nie mog� ich inaczej nazwa�: niezwykle pi�kne. Zaledwie napisa� mi si� ostatni, rzuci�em si� do drzwi, porwa�em p�aszcz biegn�c przez przedpok�j i bez czapki, z go�a g�ow�, w strumieniach deszczu, przez ca�� drog� k�usuj�c, bo nie mog�em zdoby� si� na to, by spokojnie usiedzie� w kolejce, dotar�em do Instytutu. By�a czwarta nad ranem. Zbudzi�em laborant�w, kt�rzy, przera�eni moim zjawieniem si� i wygl�dem � woda ciek�a ze mnie jak z topielca � nie �mieli nawet patrze� na siebie porozumiewawczo. Biega�em przed nimi i krzycza�em, b�aga�em, prosi�em, �eby sobie przypomnieli, czy rok temu, kiedy pracowali tu Jaensch, Braun i Hoeller, nie by�o na dolnej sali jakiego� silnego przyrz�du elektronowego, jakiej� wielkiej rury pr�niowej, na przyk�ad Crookesa, albo mo�e nowego mikroskopu elektrycznego. A� wreszcie � a trwa�o to, zar�czam, z p� godziny, zanim zdo�a�em skruszy� senno�� i zdumienie tych flegmatycznych hamburczyk�w � a� wreszcie najstarszy, Wolf, niech b�dzie jego imi� b�ogos�awione, przypomnia� sobie, �e w salach niczego nie by�o, ale na jaki� miesi�c przed ko�cem bada� zainstalowano na parterze linijny akcelerator cz�stek typu �V�, to znaczy vertikal, z pionow� rur� wylotow�. Po dwu dniach pr�b przeniesiono go do innego budynku, poniewa� stwierdzono, i� jego promieniowanie jest tak silne, �e przenika przez stropy wszystkich pi�ter i mo�e wywiera� szkodliwe dzia�anie na ludzi znajduj�cych si� w salach.

�Data! Dok�adna data! Kiedy to by�o?!� � zawo�a�em. Oci�gaj�c si� powiedzia�. Przebieg�em ko�o zdumionych laborant�w, chwyci�em z szafki klucze, wpad�em do laboratorium i po chwili by�em ju� we wn�trzu wielkiej tajemnicy. W dniu, w kt�rym akcelerator zosta� zainstalowany, sporz�dzono pr�bki od numeru 6�419 do 6�439. Tak wi�c i ta cudowna znajdowa�a si� mi�dzy nimi jako ostatnia. By�a do niczego, jak wszystkie inne. Po dokonaniu zdj�cia rentgenowskiego, zostawiwszy ten kawa�ek gumy w gor�cym piecu, wszyscy opu�cili laboratorium. Gdy na g�rze nie by�o ju� nikogo, technicy przyst�pili na parterze do pr�b akceleratora. Strumie� wyrzuconych cz�stek elektrycznych, przebywszy trzy pi�tra, dotar� do wn�trza wci�� jeszcze gor�cej kamery i spolaryzowa� polistyreny tak, �e powsta�a guma krzemowa.

Rano, nie podejrzewaj�c nawet cudownej przemiany, wyrzucono pr�bk� do rupieciarni jako bezwarto�ciow�. To jest w�a�ciwie koniec mojej historii. Pot�nym wichrem, kt�ry uk�ada� atomy w siatk� kryszta�u, by� potok cz�stek elektrycznych. W taki spos�b powsta�a metoda produkcyjna zwana czasem metod� Rainera� a pom�g� w tym ma�y stateczek ze �mia�� za�og�, pi�knym o�aglowaniem, i ten burzliwy czas w porcie hamburskim. Nigdy o tym dotychczas nie m�wi�em i na Ziemi, po�r�d koleg�w, nie bardzo bym si� na to wa�y�, ale tu�

Rainer zamilk�. Po chwili Czandrasekar powiedzia�: � To by�o bardzo ciekawe. Pi�kny przyk�ad tego bogactwa, tej r�wnoczesnej wieloplanowo�ci zjawisk zachodz�cych w ludzkim umy�le. Troch� podobnie dzieje si�, kiedy ulica gdzie� daleko przeje�d�a ci�ki samoch�d, a w�r�d wszystkich szklanych i porcelanowych naczy�, kt�re wype�niaj� kredens, jedno odezwie si� i cichutko, sennie zabrz�czy. Ta odpowied� na daleki odzew to oczywi�cie rezonans, ale tak samo w�a�nie by�o z pa�skim �aglowcem, kolego Rainer. I jak cisza niezb�dna jest w pokoju, �eby�my mogli us�ysze� cichutki g�os tego przebudzonego dalekim dr�eniem dzbanuszka, tak samo panu niezb�dny by� sen. Przerwa� on i wy��czy� g��boko poprzecierane, zamkni�te w sobie koleiny, kt�rymi kr��y�a w k�ko i w kt�rych t�uk�a si� pa�ska my�l, co umo�liwi�o jej znalezienie zupe�nie nowej drogi. Pa�ska pod�wiadomo�� dawno ju� domy�la�a si� czego�, gdy pan z uporem godnym lepszej sprawy udawa�, �e o niczym nie wie. To jest, oczywi�cie, nie udawa�, ale naprawd� nie wiedzia��

��To mi przypomina pewn� rzecz � zacz�� Arseniew, lecz spojrzawszy na zegarek potrz�sn�� g�ow�. � P� do czwartej � powiedzia�. � My�l�, �e najwy�sza pora, by uda� si� na spoczynek, prawda?

Przytakn�li wszyscy. S�dz�, �e ka�dy wzi�� co� z opowiadania Rainera dla siebie i chcia� zosta� sam ze swoimi my�lami.

��A wi�c, cho� nie ma u nas nocy, dnia ani p�r doby, �ycz� wam dobrej nocy, przyjaciele � rzek� Arseniew prostuj�c sw� wielk� posta�. Udali�my si� w milczeniu do kabin. Pocisk mkn��, lecz gwiazdy na ekranie sta�y nieruchomo. Raz jeszcze spojrza�em na nie, zanim g�owa, pe�na zmieszanych wra�e� dnia, dotkn�a poduszki. Tej nocy �ni� mi si� m�j pierwszy lot.

Przez ca�� dob� Ziemia ros�a. Im bardziej oddalali�my si� od niej, tym wi�ksza cz�� jej kuli stawa�a si� widoczna. W siedemnastej godzinie lotu osi�gn�a najwi�ksz� �rednic�. Strach by�o wprost patrze� na t� straszliwie spi�trzon� bry��, od kt�rej bucha� ci�ki, bia�y blask. Potem nadesz�o to, o czym m�wi� mi So�tyk, ale czego nie mo�na poj��, je�eli si� tego samemu nie zobaczy: rozdzia� �wiata na niebo i Ziemi� znik�, gdy� Ziemia sama zacz�a si� stawa� cz�ci� nieba, jedn� z jego gwiazd � najpierw olbrzymi�, trzy czwarte horyzontu zamykaj�c� kul�, potem wypuk�o�� jej sp�aszczy�a si� pozornie, �wiat�o zmatowia�o, a� o si�dmej rano ca�a mie�ci�a si� ju� w ekranie telewizora: m�tnobia�awa tarcza z ciemniejszymi plamami ocean�w.

Tymczasem pocisk zbli�a� si� do Ksi�yca. Pocz�tkowo wygl�da�o na to, �e przelecimy bokiem, maj�c go po prawej stronie, ale oderwawszy si� od moich notatek spostrzeg�em, jak Ksi�yc przesuwa si� w ekranie telewizora, tak �e dzi�b rakiety w ko�cu skierowany by� w jego biegun p�nocny.

Rzuci�em pisanie i poszed�em do Centrali. Byli tam tylko So�tyk i Arseniew. Ustawiali przed ekranem ogromnych rozmiar�w kamer� fotograficzn� z teleobiektywem. Kosmokrator mia� przelecie� o pi��set zaledwie kilometr�w od Ksi�yca i korzystaj�c z tej okazji, astronom zapragn�� zrobi� seri� zdj��.

Z ka�dym kwadransem tarcza Ksi�yca powi�ksza�a si� w szk�ach, a zarazem wzmaga� si� jej k�uj�cy w oczy, rt�ciowy blask, podobny do zimnego �aru wydzielanego przez palnik lampy kwarcowej. Pocz�wszy od godziny jedenastej ciemne plamy i smugi powierzchni j�y si� rozpada� i wyodr�bnia� od t�a jako coraz ostrzej widoczne pier�cienie g�rskie z centralnymi sto�kami wulkanicznymi Pa�aj�ca nieruchomo p�kula Ksi�yca wypiera�a jak gdyby z g��bi ekran�w czarne niebo. O drugiej zbli�yli�my si� do niej na 30�000 kilometr�w. Poniewa� silniki znowu dzia�a�y, przyci�ganie Ksi�yca dawa�o si� odczu� bardzo niemile jako szybkie zmiany ci�aru przedmiot�w i w�asnego cia�a, kt�re chwilami doprowadza�y do zawrotu g�owy. Gdy odleg�o�� zmala�a do dwudziestu kilku tysi�cy kilometr�w, So�tyk wy��czy� motory i wstrzyma� ruch obrotowy pocisku. Niemi�e sensacje ust�pi�y miejsca uczuciu niezwyk�ej lekko�ci; pragn�c oprze� si� o por�cz fotela, unios�em si� raptownie w powietrze, gdy� cia�o moje wa�y�o teraz sze�� razy mniej ni� na Ziemi. Nie zwraca�em na to uwagi, poch�oni�ty niezwyk�ym widokiem, jaki roztacza� si� pod nami. Podczas gdy rano ruchu rakiety nie mo�na by�o w og�le spostrzec, teraz, kiedy od Ksi�yca dzieli�o nas zaledwie kilkana�cie tysi�cy kilometr�w, lot przy wpatrywaniu si� w jego wypuk�� bry�� sprawia� wra�enie potwornego upadku. Byli�my nad G�rami A�tajskimi. Wygl�da�y jak skamienia�e b�oto z zastyg�ymi �ladami kopyt. �lady te by�y w istocie kraterami wielusetkilometrowej �rednicy, ale w polu widzenia nie by�o niczego, co pozwoli�oby oceni� ich prawdziw� wielko��. Silniki nie pracowa�y. Niesieni nabyt� szybko�ci�, lecieli�my po stycznej, maj�c przemkn�� tu� przy brzegu Ksi�yca jak wystrzelona kula karabinowa. Nasz p�d sumowa� si� z obrotem w�asnym Ksi�yca i ruch tarczy pod nami przy�piesza� si� nieomal z ka�d� sekund�. O drugiej czterdzie�ci odleg�o�� wynosi�a ju� tylko l�100 kilometr�w. Formacje g�rskie wy�ania�y si� nagle zza brzegu horyzontu, rozpostartego gigantycznym �ukiem w obie strony, zapala�y si� w s�o�cu roz�arzon� bia�o pi�� szczyt�w i rwa�y pod nami, �eby po kilku minutach znikn�� na drugim ko�cu widnokr�gu. Niesamowity by� �w martwy bieg, poruszaj�cy koliska krater�w, z zewn�trz zalane s�o�cem rze�bi�cym chropawe stoki, wewn�trz za� pe�ne nieprzeniknionej czerni. Przy d�u�szym wpatrywaniu si� oszo�amia� i jak otch�a� wysysa� chaos �wiate� i mrok�w � gwa�towny p�k kamiennych form w ci�gn�cej si� bez kresu pustyni, prze�artej g��bokimi wyrwami i szczelinami. Wsz�dzie, na zboczach skalnych, wok� sto�k�w wulkanicznych i na skamienia�ej r�wninie, odbija�y �wiat�o pot�nie l�ni�ce smugi lawy.

Par� minut po trzeciej odleg�o�� zmala�a do 200 kilometr�w, jak nas informowa�y pracuj�ce bez przerwy altimetry radarowe. Na p�noc od nas przesuwa� si� krater Tychona z potwornym, na tysi�ce kilometr�w w kr�g rzuconym wachlarzem zeszklonej lawy, pokrywaj�cej ni�sze grzbiety i bariery g�rskie. S�o�ce gra�o w niej b�yskawicowymi odbiciami. Zbli�yli�my si� do terminatora, linii oddzielaj�cej o�wietlon� cz�� martwego globu od nie o�wietlonej. Tam, na granicy nocy i dnia, poziome, prawie r�wnoleg�e do gruntu promienie s�oneczne ��obi�y upiorn� architektonik� ska�. Z obszar�w le��cych po stronie nocy wynurza�y si� rozpalonymi bia�o punktami iglice najwy�szych szczyt�w. Pod i przed nami le�a�a r�wnina Morza Po�udniowego. Spostrzeg�em na niej ciemn� kresk�, sun�c� z ogromn� szybko�ci�. Przyjrza�em si� jej bacznie � cienka by�a jak ig�a. Nagle zrozumia�em. To by� cie� rakiety. Chcia�em powiedzie� o tym So�tykowi, kt�ry sta� tu� przy mnie, ale i on spostrzeg� go, bo zwr�ci� ku mnie twarz surow� jeszcze i rozognion� obrazami lotu, lecz uk�adaj�c� si� ju� w u�miech, gdy wtem wielka tarcza ekranu zgas�a jak zdmuchni�ty p�omie�. Wpadli�my w mrok tak zupe�ny, �e cho� in�ynier zgasi� �wiat�a w Centrali, niczego nie mogli�my dostrzec. So�tyk prze��czy� telewizory na radar i oto w ciemno�ci, kt�ra zaleg�a kabin�, ukaza�y si� brunatnozielonkawe zarysy krater�w ksi�ycowych. Niezwyk�y to by� widok: obok, na wyci�gni�cie ramienia, jarzy�y si� okr�g�e punkciki cyfr na przyrz�dach Prediktora, jak gdyby zawieszone w przestrzeni, a z ekranu, nad kt�rym pochylili�my si� we trzech, pada� g��binowy, podwodny blask, przemieniaj�cy twarze w maski pe�ne czarnych cieni. Tymczasem Kosmokrator, pogr��ony w s�upie mroku rzuconego przez Ksi�yc, mkn�� z jednakow� szybko�ci�. Niebawem rozpocz�� si� proces odwrotny do tego, jaki widzieli�my przy zbli�aniu si� do planety; rze�ba terenu j�a si� rozmazywa�, obr�czki g�r pier�cieniowych zbiega�y si� ku �rodkowi ekranu coraz mniejsze, mniejsze, powierzchnia satelity zdawa�a si� porusza� coraz wolniej, a� wreszcie pozornie znieruchomia�a. Ksi�yc, ju� jako w po�owie o�wietlona, w po�owie czarna kula, by� za nami.

So�tyk zapali� �wiat�o i zabrawszy aparat poszed� z astronomem do laboratorium. Zosta�em sam. Usiad�em przed ekranem skierowanym ku przodowi pocisku. W nie zm�conej niczym ciszy tyka�y d�wi�kliwie liczniki Geigera. Ka�dy taki odg�os oznacza�, �e przez wn�trze Centrali przelatywa�a cz�stka promieniowania kosmicznego, przebiwszy �ciany i os�on� wodn� rakiety. To miarowe i powolne tykanie ulega�o niekiedy znacznemu przy�pieszeniu, widocznie przeszywali�my wtedy smug� promieni mkn�cych od jakiej� dalekiej gwiazdy.

Po po�udniu So�tyk zaproponowa� mi, �ebym przejrza� i skontrolowa� skafandry tlenowe, w kt�rych mamy si� porusza� po powierzchni Wenery. Poczciwy ch�op z in�yniera; wiem, �e nie by�o to pilne ani potrzebne, ale spotka� mnie b��kaj�cego si� po rakiecie i chcia� mi po prostu da� jakie� zaj�cie. Poszed�em wi�c na g�rny pok�ad do grodzi �adunkowych. Id�c tam pionowym szybikiem, za ka�dym razem prze�ywa si� niezwyk�e uczucie utraty wagi, albowiem w samym �rodku rakiety si�a od�rodkowa nie dzia�a i mo�na tu, odbiwszy si� od stopni drabinki, zawisn�� na d�ug� chwil� w powietrzu, z troch� dziwnym, a troch� roz�mieszaj�cym uczuciem odciele�nienia, podobnym do tego, jakie miewa si� czasem we �nie.

Skafandry nasze odnalaz�em oczywi�cie w zupe�nym porz�dku. Sk�adaj� si� z bardzo lekkiego kombinezonu oraz he�mu, kt�ry mo�na szybko i w prosty spos�b zdejmowa�. Kombinezon sporz�dzony jest z mocnego i mi�kkiego w dotkni�ciu sztucznego w��kna, tak lekkiego, �e ca�y wa�y zaledwie trzy czwarte kilograma. He�m nie przypomina he�mu nurk�w, gdy� stanowi zaokr�glony na szczycie sto�ek. Najszerszy jest u podstawy; Czandrasekar okre�li� jego kszta�t jako hiperboloid� obrotow�. Po obu stronach wystaj� z niego wkl�s�e reflektorki z siatki metalowej. S� to anteny miniaturowego radaru, kt�rego ekran znajduje si� wewn�trz he�mu, na wysoko�ci ust. Przed oczami jest owalna szybka, pozwalaj�ca dobrze widzie� w normalnych warunkach, natomiast w ciemno�ci lub we mgle mo�na si� pos�ugiwa� radarem. Jeszcze na Ziemi przebywali�my w owych skafandrach po kilka dni z rz�du i przekonali�my si�, �e s� bardzo wygodne. Cz�owiek wygl�da w skafandrze nieco niesamowicie, zw�aszcza metalowe, okr�g�e �uszy� maj� w sobie co� nietoperza. Poza mn�stwem rozmaitych urz�dze�, jak ogrzewacz i och�adzacz elektryczny, przyrz�d wykrywaj�cy promieniowanie, aparat tlenowy, posiada skafander radio, nie wi�ksze od wiecznego pi�ra. Bardzo dowcipnie rozwi�zano problem umieszczenia wszystkich cewek, obwod�w, i kondensator�w. Po prostu wymalowano je na szkle lamp radiowych (aparacik jest dwulampowy) srebrnym atramentem chemicznym, a potem wypalono jak polew�. W ter. spos�b powsta�y po��czenia tak trwa�e, �e aby je uszkodzi�, trzeba rozbi� ca�y aparat m�otkiem. Wys�ana fala ma 20 centymetr�w, pozwala wi�c na komunikowanie si� tylko w linii prostej, to znaczy na odleg�o�� oko�o czterech kilometr�w na r�wninie. Je�li si� jest wysoko, np. w g�rach lub w samolocie, zasi�g dochodzi do stu pi��dziesi�ciu kilometr�w.

Zajrza�em jeszcze do grodzi helikoptera, a potem do przedzia�u mieszcz�cego ekwipunek arktyczny i wysokog�rski, �eby si� troch� pocieszy� jego widokiem. Kiedy wr�ci�em do Centrali, byli tam opr�cz Oswaticza Arseniew i Lao � Czu. W milczeniu przypatrywa�em si�, jak wykonywali przy odbiorniku radarowym tajemnicze czynno�ci, nazywane �pods�uchiwaniem gwiazd�. Soczewki zbudowane z pustych cylindr�w metalowych, umieszczone w dziobie rakiety, skupiaj� wys�ane przez gwiazdy fale elektromagnetyczne, kt�re po przej�ciu przez uk�ad wzmacniaczy rysuj� na oscylografach katodowych zielonkawe, trzepoc�ce linie. Uczeni, porozumiewaj�c si� monosylabami, wpisywali cyfry do dziennika obserwacyjnego. Zauwa�ywszy mnie, Arseniew u�miechn�� si� i �eby, jak powiedzia�, urozmaici� badanie, za��czy� do aparatu g�o�nik. Promieniowanie gwiezdne zmieni�o si� w d�wi�ki: da�y si� s�ysze� g�uche trzaski, przerywane ostrymi, kr�tkimi gwizdami.

��Tak przemawiaj� do nas gwiazdy � powiedzia� astronom. Ju� si� nie u�miecha�. I ja mimo woli spowa�nia�em. Przebywaj�c d�u�szy czas w rakiecie, cz�owiek przyzwyczaja si� do otaczaj�cych go niezwyk�o�ci i tylko w chwilach takich, jak ta, odczuwa nagle, �e cienka pow�oka metalowa dzieli go od bezdennej czarnej pustki, w kt�rej nie ma nic pr�cz ob�ok�w gorej�cego gazu i fal elektrycznych.

Po po�udniu mia�em czterogodzinny dy�ur nawigacyjny. W tym czasie nie wydarzy�o si� nic godnego uwagi. Wieczorem by�o troch� roboty, bo jedna z rur w stacji �luz przepuszcza�a powietrze i trzeba j� by�o pospawa�. Po pracy wr�ci�em do kabiny z przyjemnym uczuciem lekkiego zm�czenia fizycznego. W nocy �ni�o mi si�, �e jestem ma�ym ch�opcem i dziadek obieca� wzi�� mnie na wycieczk� w g�ry, je�li b�dzie �adna pogoda. W moim pokoju dziecinnym sta�o pod oknem akwarium. Odbite od wody promienie s�o�ca pada�y na sufit bia�ym kr��kiem. Budz�c si� ujrza�em nad sob� jasn� plam� i poderwa�em si�, uradowany, �e s�o�ce �wieci i p�jd� z dziadkiem na wycieczk�. W nast�pnej sekundzie z�udzenie snu prys�o. Opad�em powoli na pos�anie. Bia�y kr��ek na ciemnym tle tarczy telewizora to by�a Ziemia.

W ci�gu nast�pnych o�miu dni podr� odbywa�a si� bez przeszk�d. Kosmokrator, opisuj�c wycinek bardzo wyd�u�onej hiperboli, zbli�a� si� do celu, kt�ry z jasnej iskry zmieni� si� w malutk� b��kitnaw� tarczk�, w�druj�ca wolno w�r�d nieruchomych gwiazd.

Prowadzimy bardzo regularny tryb �ycia. Przed po�udniem uczeni dokonuj� najcz�ciej bada�; w tym czasie przechadzam si� centralnym korytarzem rakiety w my�l zalece� Tarlanda, kt�ry twierdzi, �e nale�y zrobi� na dob� co najmniej trzy tysi�ce krok�w, aby utrzyma� mi�nie w sprawno�ci.

Potem zachodz� do Centrali, ucz� si� od So�tyka czy Oswaticza tajnik�w astronautyki. Kilka razy by�em u profesora Czandrasekara i jego umi�owanego Maraxa, na kt�rym, jak wyrazi� si� raz Arseniew, uczony hinduski �wygrywa symfonie matematyczne�. Po po�udniu, po nadej�ciu poczty, zamykamy si� w kajutach z wiadomo�ciami od najbli�szych. Profesorowie dostaj� pr�cz tego ca�e stosy doniesie� naukowych. Spotykamy si� dopiero przy kolacji, by potem do p�nej nocy s�ucha� opowiada�. Take�my do nich przywykli, �e bez nich dzie� nie m�g�by si� po prostu zamkn��. Wczoraj Arseniew przypomnia� mi obietnic� opowiedzenia o sobie; odm�wi�em t�umacz�c, �e moje wspomnienia w �adnej mierze nie mog� dor�wnywa� opowiadaniom towarzyszy.

��No, skoro tak � rzek� Arseniew � skoro pan mnie do tego zmusza � dobrze. Wobec tego nie prosz� pana, lecz rozkazuj� jako naukowy kierownik wyprawy.

Tak tedy dzisiejszego wieczora, gdy wiadomo�ci ziemskie zosta�y ju� odczytane po wiele razy i zako�czy� si� codzienny koncert radiowy, spr�bowa�em skleci� co� w rodzaju wi�zanki wspomnie� z czas�w, kiedy by�em przewodnikiem g�rskiej dru�yny ratowniczej na Kaukazie. Ale po kilkudziesi�ciu s�owach Arseniew przerwa� mi.

��Hola, hola � zawo�a� � nic z tego, m�j panie! Najwyra�niej chce pan nas nabi� w butelk�. Powiedzia�o si�, �e b�dzie o Kangchend�ondze i ma by� o Kangchend�ondze. C� pan, kpi z nas? Ca�y �wiat grzmia� o tym przez szereg tygodni, a pan o wszystkim zapomnia�?

��Nie zapomnia�em, ale ze wzgl�du na m�j udzia� w tej wyprawie trudno mi o tym m�wi�.

��Bardzo dobrze � rzek� Arseniew.�� Zawsze nale�y robi� w�a�nie to, co jest trudne.

Tu u�miechn�� si� � jego u�miech zaskakuje najbardziej tym, �e pojawia si� znienacka i zupe�nie odmienia tward� z pozoru twarz.

��No c�, opowie pan nam przecie�, prawda, pilocie? Wiedzia�, �e nazywaj�c mnie tak, trafia w moje s�abe miejsce. Wiedzia� i �mia� si�.

��A wi�c, do licha!�� powiedzia�em.�� S�uchajcie. Wszyscy siedzieli ze wzrokiem skierowanym we mnie, powa�ni, i tylko Arseniew u�miecha� si�, gdy zacz��em m�wi�, ale w miar� moich s��w, kiedy od czasu do czasu na� patrza�em, widzia�em, jak przemienia si� jego u�miech, jakby nie by� ju� dla ludzi, jakby naprawd� pojawi�y si� wok� nas niesko�czone pola �niegowe.

��Himalaje � zacz��em.�� W Himalaje wyprawy id� z ko�cem zimy.

I od tych s��w pad� na mnie czar. Nie by�em ju� w kabinie, nie czu�em plecami mi�kkiego oparcia, �wietlne punkty gwiazd w czarnym telewizorze uk�u�y mnie w oczy jak refleksy s�o�ca w lodowcu. Zobaczy�em blady, odbarwiony b��kit nad szczytami i us�ysza�em jedyny, niezapomniany rytm, t�tno serca niezmordowanie bij�cego w rozrzedzonym powietrzu. Wyda�o mi si�, �e czuj� ucisk liny na lewym ramieniu, a prawa d�o� mimo woli zamkn�a si�, jakby w niej tkwi� toporek czekanu.

��W Himalaje idzie si� z ko�cem zimy, bo latem wieje od Oceanu Indyjskiego monsun, kt�ry przynosi olbrzymie �niegi. Losy wyprawy zale�� od warunk�w klimatycznych.

Mi�dzy zimowymi burzami a monsunem jest zwykle kilkutygodniowa przerwa. Je�li jednak monsun nadchodzi wcze�niej, z ko�cem maja, ca�y ob�z nagle wpada w �nie�yc�. Wiatr zrywa liny, namioty z lud�mi zrzuca w przepa��, lawiny ruszaj� ze wszystkich zboczy naraz. Pami�tam� Urwa�em.

��Dlatego idzie si� z ko�cem marca. Dm� wtedy jeszcze zimowe wiatry p�nocne i oczyszczaj� wy�sze partie g�r ze �niegu, mr�z za� jest z ka�dym dniem mniejszy. Pierwsi zdobywcy Himalaj�w u�ywali flaszek z tlenem, ale dzi� robi si� to rzadko, bo kto raz zacznie oddycha� tlenem, temu trudno oderwa� si� od maski i w razie uszkodzenia aparatu jest zgubiony. Tak wi�c zaczyna si� aklimatyzacj� przechodz�c powoli z ni�szych oboz�w do coraz wy�szych. Do wysoko�ci pi�ciu tysi�cy metr�w i�� mog� prawie wszyscy, do sze�ciu � mniej wi�cej co drugi dobry alpinista europejski, do siedmiu � co pi�ty, a powy�ej siedmiu, tam gdzie zaczynaj� si� najwy�sze szczyty, dochodzi jeden na dwudziestu. Zreszt� doj�� to jeszcze ma�o, bo chodzi o to, �eby jak najd�u�ej wytrzyma�. Biologowie m�wi�, �e gdzie� na wysoko�ci Mount Everest biegnie granica wytrzyma�o�ci ludzkiej na niedosyt tlenu. Przed wypraw�, podobnie jak moi towarzysze, przechodzi�em d�ugie pr�by w komorze z rozrzedzonym powietrzem i wynios�em z niej do�wiadczenie, z kt�rym godz� si� wszyscy himalajczycy: w praktyce wygl�da to zupe�nie inaczej.

Po kr�tkiej przerwie, oderwawszy oczy od gwiazd, ci�gn��em:

��Przed p� wiekiem Anglicy atakowali Mount Everest w ten spos�b, �e wyruszali ze spor� ilo�ci� tragarzy wybranych spo�r�d g�rali Gurk�w i Szerp�w i, rozbijaj�c jeden ob�z po drugim, usi�owali podej�� pod sarn szczyt, �eby zdoby� go jednym ca�odniowym wypadem. Oczywi�cie szli bez obci��enia, bo wszystkie zapasy nie�li tragarze. Ich praca by�a zawsze ci�sza od wysi�ku alpinist�w. W naszej wyprawie nie by�o podzia�u na tragarzy i alpinist�w. Wszyscy po kolei przecierali�my tras�, zak�adali liny i przenosili ci�ary z obozu do obozu, i to ci�g�e kursowanie pomi�dzy dwoma etapami zosta�o mi w pami�ci jako najuci��liwszy i najbardziej niezno�ny okres ca�ej wyprawy. Kangchend�onga, albo, jak j� nazywali�my w j�zyku naszych biwak�w, Kancz, liczy 8�579 metr�w i jest trzecim z kolei szczytem �wiata. Jak inne o�miokilometrowce, jest to w�a�ciwie olbrzymi system g�rskich �a�cuch�w, schodz�cych si� gwia�dzi�cie w piramidzie szczytowej. Ze wzgl�du na niebezpiecze�stwo lawin jedynym u�ywanym szlakiem s� w Himalajach granie. Wyprawa wznosi si� po jednym z ramion masywu i po jego grzbiecie d��y do szczytu. I my post�powali�my podobnie. Pogoda w czasie, kiedy rozpoczyna si� moja historia, by�a bardzo dobra. By� to ko�cowy etap naszych wysi�k�w. Mimo pi�ciotygodniowego szturmu szczyt nie zosta� dot�d zdobyty. Dzieli�y nas od niego nieca�e dwa kilometry w linii powietrznej, a w marszu nieco wi�cej, bo grzbiet wygina si� tam na kszta�t wyci�gni�tej litery S. Lada dzie� musia� nadej�� monsun. Daleko pod po�udniowymi szczytami, kt�re opadaj� stromo ku nizinie bengalskiej, kondensowa�y si� ju� we�niste, mleczne ob�oki. Nasz ostatni, jedenasty ob�z le�a� pod sam� grani�, na sko�nej p�ycie, urywaj�cej si� przepa�ci� do lodowca Zemu. Nie chc� wam opowiada� wszystkiego, co�my do tej pory przebyli, ale �eby�cie mogli poj�� cho� troch� z tego, co si� sta�o, musz� wyja�ni�, w jakim stanie znajdowali�my si� wszyscy. Oczywi�cie mieli�my pocz�tki choroby g�rskiej. Przede wszystkim � nieustaj�ca bezsenno��. Najgorsze by�y noce sp�dzane w �piworze, kiedy cz�owiek kostnia� od mrozu i wci�� budzi� si� z braku tchu. T�tno w zupe�nym spokoju oko�o stu na minut�. Brak apetytu. Jad�o si�, bo si� wiedzia�o, �e trzeba je��. Niezno�nie m�czy� wysilony oddech; powietrze zawiera na tej wysoko�ci tylko trzeci� cz�� normalnej ilo�ci tlenu. Do tego wszystkiego do��cza�y si� powolne i p�niej dopiero spostrzegane zmiany psychiki. Pierwsza nadchodzi oboj�tno��. Wzi�cie si� do najb�ahszej pracy, jak zebranie �niegu do przetopienia na wod�, wymaga ogromnego wysi�ku woli. Szuka si� miejsca na ob�z, rozpala kuchenk�, suszy buty, a wszystko jako� automatycznie, jakby to robi� kto� ca�kiem obcy. I tylko kiedy wychodzi si� rano na nie przetarty szlak, kiedy si� wie, �e t� grani� nie st�pa�a jeszcze noga cz�owieka, jakby si� co� odmyka�o, jakie� ostatnie rezerwy� i wtedy zaczyna si� i��. Przerwa�em, bo wysch�o mi w ustach.�� Wyruszyli�my o sz�stej rano. Opr�cz plecak�w z termosem, paru tabliczkami czekolady i koncentratem witaminowym mieli�my czekany, haki i spory zapas liny. Zorze zaczyna�y dopiero r�owie�, gdy �nieg zaskrzypia� p�d butami. Kiedy si� odwr�ci�em, zobaczy�em naszych dwu towarzyszy, jak stali przed namiotem okalaj�c oczy d�o�mi, gdy� szli�my prosto w rozpalaj�ce si� s�o�ce. Wiedzia�em, jak nam zazdro�cili. Ka�dy z nich chcia� by� na naszym miejscu, ale ju� tylko my dwaj mogli�my i��. Tamci czekali na towarzyszy, kt�rzy mieli ich odprowadzi� na d�.

Szed� ze mn� m�j przyjaciel Eryk. Mog� o nim powiedzie� tyle: by� to cz�owiek, z kt�rym � ze wszystkich na �wiecie � najlepiej mi si� milcza�o. Rozumia�em go, �e tak powiem, plecami, sk�r�, wiedzia�em, czego chce, co ma na my�li, nie patrz�c w jego stron�. Od samej jego obecno�ci stawa�em si� silniejszy.

Jak zwykle na pocz�tku dnia, trzeba si� by�o rozchodzi�. Moim marzeniem by�o zrobi� dwadzie�cia krok�w bez przystanku, lecz nigdy mi si� to nie uda�o. Dwana�cie krok�w � to by� m�j rekord �yciowy. P�uca chodzi�y jak miech, a kiedy trzeba by�o wyr�bywa� stopnie czekanem, po kilku uderzeniach serce w�azi�o do gard�a.

Wstawa� dzie�, jaki zdarza si� tylko w Himalajach. Poziome promienie s�o�ca dzieli�y przestrze� na dwoje. W dole, w b��kitnym cieniu, p�yn�a mg�a. Przez jej okna przeziera� lodowiec Kanczu, ca�y pr�gowany p�kni�ciami. Dalej na wschodzie i p�nocy wznosi�y si� Kangchend�au, Makau i Pauhunri, z �ebrami skalnymi odwianymi cz�ciowo ze �niegu. Boki ich poprzecinane by�y na szereg pi�ter d�ugimi pasami ob�ok�w. Zza nich, gdzie� a� z Tybetu, wysuwa� si� nieznany szczyt, szerokoramienna piramida z o�lepiaj�cym wierzcho�kiem. Byli�my ju� na �smym kilometrze i wi�kszo�� szczyt�w le�a�a ni�ej, p�yn�c przez morza mg�y. Tylko na zachodzie, o sto kilometr�w, wysoko w niebie sta� Mount Everest, bia�y, nieruchomy i tak olbrzymi, jakby nie stanowi� cz�ci ziemi, ale jakby si� zza horyzontu wysuwa�a jaka� obca planeta. Szed�em pierwszy, Eryk jakie� dziesi�� krok�w za mn�. �nieg sypa� w oczy snopami iskier, ra��cych mimo ochronnych okular�w. Usta od dawna mia�em ju� spieczone i pop�kane. To by� jeden z powod�w, dla kt�rych porozumiewali�my si� tylko kr�tkimi mrukni�ciami.

Kangchend�onga s�ynie ze swych upior�w lodowych, kt�re czyni� j� technicznie trudniejsz� od Everestu. Szczeg�lne warunki tajania, zamarzania i krystalizacji tworz� z mas �niegowych najniezwyklejsze formy. Kilometrami ci�gn� si� na grani fantastyczne olbrzymy, jakby wzi�te z koszmarnego snu, jakie� skr�cone, cudem trzymaj�ce si� ska�y wie�e, s�upy i ca�e labirynty z postapianych nawis�w i naciek�w lodowych. Czuby ich pod dzia�aniem s�o�ca okrywaj� si� g�adkim szkliwem. Tak powstaj� okapy i he�my lodowe, z kt�rych zwisaj� rz�dami wielometrowe stalaktyty. Brn�c wy�ej kolan w �niegu, wybiera�em drog� w takim w�a�nie krajobrazie. Gra� na przemian zw�a�a si� i rozszerza�a. Niekiedy trzeba by�o i�� samym jej brzegiem, omijaj�c ostro�nie wie�e �niegowe, aby nie wytr�ci� ich z r�wnowagi. Czasem udawa�o si� przej�� je wierzchem: siedzia�em wtedy na szczycie, wybieraj�c lin�, w miar� jak Eryk wspina� si� ku mnie. To zn�w ryli�my u podstawy zag��bienie w lu�nym �niegu i szli�my, tylko ko�cami palc�w opieraj�c si� o chwiejn� budowl�. W pewnej chwili zamkn�� nam drog� ogromny grzyb z powtapianych w siebie bry� starego i m�odego �niegu. Wbi�em we� czekan, �eby spr�bowa�, czy nie uda si� wzi�� go g�r�, ale wyczu�em, �e w �rodku jest zupe�nie lu�ny. Ca�a ta masa, maj�ca mo�e pi�tna�cie metr�w wysoko�ci, pod kt�r� grzebali�my si� jak mr�wki, mog�a si� w ka�dej chwili zawali�. Wyjrza�em w lewo, my�l�c o trawersie nad lodowcem Zemu, ale firn na zboczu pokrywa�a siatka rys, gro��c lawin�. Po prawej stronie nie by�o nic. Kamie� obrywa� si� jak �ci�ty no�em i lecia� cztery kilometry pionem do lodowca Kanczu. W tym miejscu powsta�o co� w rodzaju ciasnego korytarza. Jego dach tworzy� kapelusz grzyba, przechylony lodowym zakl�ni�ciem. D�ugim szpalerem zwisa�y z niego pi�ciometrowe sople. Pu�ci�em si� w napowietrzn� drog�. Szed�em kul�c si� i spuszczaj�c g�ow�, by nie zawadzi� o �dach�. Mi�dzy soplami miga�o niebo. Jeszcze kilka krok�w i lodowy tunel sko�czy� si�. Przed nami by�o co� czarnego. Oczy mia�em pe�ne lodowych b�ysk�w. Przez d�ug� chwil� musia�em sta� z zaci�ni�tymi powiekami. Kiedy otworzy�em oczy, zobaczy�em, �e w grani zieje szeroka wyrwa. Zej�� mo�na by�o �atwo, ale po przeciwnej stronie znajdowa�a si� �cianka, raczej pr�g, niewielki, lecz stromy. W Alpach nie by�by problemem, lecz tu, gdzie trudno my�le� o prostym podci�gni�ciu si� na r�kach, stanowi� powa�n� przeszkod�. Rozgl�da�em si� szukaj�c mo�liwo�ci trawersowania. Wszystko na darmo: od lodowca Zemu zbocze lawinowe, a po drugiej stronie � pionowe �ebra przewieszone ni�ej p�askim garbem. Eryk sta� przy mnie w milczeniu. Nic nie powiedzia�, po prostu podsun�� mi sw�j plecak z hakami. Pokonanie �cianki zaj�o nam dwie godziny. Za�ciela� j� �nieg w spos�b, kt�ry zgo�a mi nie odpowiada�. Z do�u by� ma�o widoczny, bo okrywa� tylko w�ziutkie listwy, wysuwaj�c bia�e wypustki, jakby paj�czyn� osmyka� ca�� p�yt�. By� sypki jak proch. Nie dawa� najmniejszego oparcia. Wbijane haki odzywa�y si� pod m�otem niskim, d�ugim d�wi�kiem, kt�ry w miar� pogr��ania si� trzonka staje si� coraz kr�tszy i wy�szy. Moja prawa r�ka zmienia�a si� powoli w nieczu�y ze zm�czenia bochen. Czu�em tylko serce, olbrzymie, d�awi�ce serce, kt�re wype�nia�o ca�� pier� gwa�townymi uderzeniami. O dwunastej wyszed�em z cienia przekroczywszy jego g�rn� granice i siad�em na szczycie uskoku. Eryk wybiera� drog� jakie� pi�� metr�w ni�ej.

Pode mn� � ogromne, nieruchome powietrze. W jego dnie � pop�kane fale lodowca, cz�ciowo okryte p�ytami �niegu. Daleko, w cieniu grzbietu, kt�rym przyszli�my, wysuwa�y si� z ob�ok�w inne, ni�sze. W najdalszej g��bi horyzontu, za lodowcem Passanram, wznosi� si� nad mg�ami straszliwy masyw Sinioichu, niczym skalista wyspa w oceanie. �nieg na jego stokach urywa� si� z�bat� lini� pod szczytami. Ca�y ten ogrom ska�, chmur i lod�w pulsowa� w oczach zgodnie z t�tnem krwi. Eryk stan�� przy mnie zwijaj�c powolnymi, rozwa�nymi ruchami lin�. Wpatrywa�em si� w nagi szczyt Sinioichu, gdy wtem co� zadrga�o w jego �cianach. Olbrzymi j�zyk �nieg�w, wype�niaj�cych g��wny �leb, stan�� d�ba, odchyli� si� wolno w ty�, przez mgnienie trwa� tak i zacz�� spada� jakim� niesamowicie zwolnionym ruchem. Bezg�o�nie, w martwej ciszy, run�� na zbocze. W mgnieniu oka widok zamkn�y chmury py�owe. Zakot�owa�o si�. Lawina sun�a coraz szybciej, a� dopad�a do niskiej mg�y, rozerwa�a j� i znikn�a. W g�rze �wieci�y starym lodem obna�one stoki. Mo�e sekund� trwa� spok�j � i na przeciwleg�ym stoku podni�s� si� bia�y dym, jak od wybuchu. Sz�a druga lawina, za ni� trzecia i jeszcze jedna. Wali�y w mg��, dar�y j� na strz�py. Dopiero teraz doszed� nas g�uchy �oskot: tyle czasu potrzebowa� d�wi�k, �eby przeby� przestrze� od lodowca Passanram. Grzmot wzmaga� si� i cich�, rozbija� si� w bocznych dolinach i znowu wraca�. Teraz ponad strz�py mg�y wznosi� si� pocz�� ob�ok najdrobniejszych cz�stek �niegowych, wyrzuconych w powietrze � i nagle oczy porazi�a olbrzymia t�cza, rozpi�ta nad otch�ani�.

Eryk dawno ju� by� przy mnie. Obaj patrzyli�my na to, co dzia�o si� w dole, wreszcie on ockn�� si� pierwszy: czasu mieli�my ma�o, trzeba by�o rusza�. Zwr�cili�my si� ku szczytowi Kanczu. Od tego miejsca gra� wznosi�a si� ogromnie zatoczonym �ukiem. Gdy wiatry wiej� stale w jedn� stron�, �nieg na grani zaczyna wysuwa� si� poza ni�, w pr�ni�, tworz�c cyple wychylone w przepa��, ledwo trzymaj�ce si� oblodzonych stok�w. Od do�u wida� ca�� napowietrzno�� tych wyst�powy w g�rze jednak, gdzie idzie si� grani�, wsz�dzie bieleje o�lepiaj�cy �nieg, maskuj�c jednakowo sam� gra� i te zdradliwe wyst�py. Prawe zbocze a� do sto�ka szczytowego stanowi� obryw, ledwo pobielony smugami �niegu. W�a�nie w t� stron� wysuwa�a gra� setki lotnych p�wysp�w. Jedne uniesionymi �bami zdradza�y sw� obecno��, inne stanowi�y pozorne przed�u�enie grani. Oko daremnie b��dzi�o w oddali, usi�uj�c zapami�ta� najniebezpieczniejsze miejsca. Wsz�dzie tysi�ce t�cz, iskier s�onecznych, przepa�� powietrza i blade, niezm�cenie spokojne niebo.

Z uniesionym czekanem, trzymaj�c silnie zwini�ta i cz�ciowo zarzucon� na bark lin�, ruszy�em za Erykiem, kt�ry teraz prowadzi�.

�nieg, bardzo g��boki, o�ywa� przy dotkni�ciu, burzy� si�, kot�owa� i p�yn�� w d� ca�ymi rzekami. Sto�ek szczytowy sta� na wprost nas na tle nieba, od zachodu o�nie�ony, od wschodu nagi � spadzista, dach�wkowato nawarstwiona ska�a. Szli�my jeden za drugim, maj�c go w oczach. Eryk zboczy�: gra� rozszerza�a si� nieco, tworz�c wygodne przej�cie. Przystan��em. Bia�y wyst�p sczez� jak zdmuchni�ty. Bez g�osu, przechylony wp� kroku, Eryk run�� w otch�a�. Lina by�a lu�na.

Nie utrzyma�bym go na pewno. Nie mia�em czasu, aby si� zabezpieczy�. Tak jak sta�em, odbi�em si� ze wszystkich si� i skoczy�em w przepa�� po przeciwnej stronie. Zawy�o w uszach, zawirowa�y czarne p�aty zbocza. Potem szarpn�o mnie strasznie i straci�em przytomno��. Zbudzi� mnie b�l w zesznurowanej piersi. Dusi�em si�. Lina dr�a�a lekko, napi�ta. Nad g�ow� mia�em wyst�p ska�y, oddalony niewiele, kilka zaledwie metr�w. Oblodzona gra� by�a jakby kr��kiem: wisieli�my po obu jej stronach. Pr�bowa�em zawo�a�. lecz gard�o mia�em zd�awione. Lina ci�gn�a w pasie z jednakow� si��. Podnios�em d�o�: by�a oblana krwi�, kt�ra obryzga�a g�owic� czekanu. Nie pu�ci�em go w upadku. Nie czu�em �adnego b�lu.

Trudno mi by�o oddycha�, nie m�wi�c ju� o wo�aniu. Musia�em przerzuci� plecak, aby poszuka� jakiego� chwytu. Nie znalaz�em nic; wbi�em hak i krok po kroku, centymetr po centymetrze wlaz�em na gra�. Ostro�nie wspi��em si� na jej zr�b i p�asko po�o�y�em na brzuchu.

Lina, opasuj�c wyst�p, zbiega�a pionowo po przeciwnej stronie, gdzie znikn�� Eryk, Ko�ysa�a si� bardzo wolno, jak ogromne wahad�o. Nie mog�em go dojrze�. Urwisko lecia�o tu stromo, �nieg bieli� si� pomi�dzy p�ytami jak napi�te, bia�e struny. Przysz�a mi straszna my�l, �e roztrzaska� sobie g�ow� i wisi tam, ci�ki trup, hu�taj�cy si� na rozmini�tej linie. Raz jeszcze wychyli�em si� i wtedy zobaczy�em go. Wisia� tam, bezw�adny jak worek.

Przesta�em opowiada�. Zbyt silnie poruszy� mnie zbudzony obraz. Rozejrza�em si� po kabinie, jakby szukaj�c pomocy do odparcia wywo�anej wizji. Po d�ugiej chwili ci�gn��em:

��Eryk �y�, ale by� nieprzytomny. W upadku uderzy; g�ow� o ska��. Kiedy wyci�gn��em go na gra� po godzinnej pracy, w�osy mia� czarne i twarde jak w�giel od zmarz�ej krwi. Oddycha� p�ytko. Zanim obanda�owa�em mu, jak umia�em, czaszk�, up�yn�o jeszcze p� godziny. By�o p� do czwartej. Ruszy�em z powrotem, zostawiwszy jego plecak i zapasowe liny. Najpierw spr�bowa�em go wlec. ale to by�o niemo�liwe, wi�c w�adowa�em go sobie na plecy. Przy pierwszym kroku omal nie upad�em. Zrobi�em drugi. Jeszcze jeden. Jeszcze jeden. Potem poszed�em. Po godzinie by�em nad wyrw� w grani. Opu�ci�em go na linie i sam zszed�em. Dalej zaczyna�a si� pochy�o��, wi�c l�ej by�o i��. T�uk� mi g�ow� o barki, o ramiona. Nie mog�em temu zaradzi�. Niebo ciemnia�o ju� na wschodzie, kiedy doszed�em do �niegowych wie�. Nie mog�em przeby� ich z Erykiem. Wiedzia�em o tym. Wiedzia�em tak�e, �e zamarz�by, zanim wr�ci�bym z kim� � o ile w og�le by�bym w stanie zrobi� t� drog� jeszcze raz. Dlatego zszed�em na zbocze lawinowe i po prostu ruszy�em przed siebie, na prze�aj. Mia�em jedn� szans� na sto, mo�e na tysi�c, �e lawina nie p�jdzie, i wygra�em j�, ale by�o mi to zupe�nie oboj�tne. Wiedzia�em tylko jedno, �e musz� i��, wi�c szed�em. Wspi�� si� z powrotem na gra� po trawersie nie mog�em. Ci�ar na plecach przyciska� mnie do zbocza. Upad�em kilka razy; w pewnej chwili zacz��em zsuwa� si� z nim razem, coraz szybciej. Mign�a my�l: �Nie warto. Dosy�. A jednak instynktownie wbi�em czekan w �nieg i zatrzyma�em si�. Owi�za�em �piw�r lin� i zacz��em si� wspina�. Co kilka metr�w przystawa�em, okr�ca�em lin� wok� czekana i podci�ga�em �piw�r do g�ry. By�o ju� ciemno, kiedy osi�gn��em gra�. Wsun��em si� do �piwora. Tak przele�a�em ca�� noc � razem z Brykiem. Noc by�a niezwykle ciep�a, zwiastuj�ca nadej�cie monsunu, i to mnie uratowa�o przed zamarzni�ciem. Gdy tylko g�ry zarysowa�y si� na rzedn�cej ciemno�ci, wsta�em. Kiedy znowu bra�em go na plecy, nie mog�em oprze� si� my�li, �e umar�. Zbli�y�em �opatk� czekana do jego ust: okry�a si� mg��. Ruszy�em w drog�. Okulary ochronne straci�em w upadku, wi�c powieki ju� ko�o po�udnia zaogni�y si� od blasku. Chwilami traci�em �wiadomo�� tego, co si� dzieje, nawet tego, �e moje nogi poruszaj� si�, �e id�. Czasem z odr�twienia budzi� mnie jego oddech grzej�cy mi kark, czasem sam wydawa�em jakie� chrypienie czy j�k i to mnie na chwil� trze�wi�o.

Kilka razy zdawa�o mi si�, �e ju� nie mog�. Wtedy m�wi�em sobie: jeszcze pi�tna�cie krok�w i rzuc� go. A kiedy doszed�em: jeszcze dziesi�� krok�w. I tak wci��. Przy mijaniu niskiego progu potkn��em si� i upad�em w �nieg. Nie chcia�em si� podnie��. Ogarnia�a mnie rozkoszna senno��. Wtem us�ysza�em wyra�ny g�os tu� nad uchem: �On nie �yje.� Poderwa�em si� na r�kach i ukradkiem, jak z�odziej, zacz��em rozwi�zywa� lin�, kt�r� by� do mnie przywiazany. Wtedy poczu�em jego serce. Bi�o. Wsta�em i poszed�em dalej. Co by�o potem, nie pami�tam. Jad�em zdaje si� �nieg, bo co� pali�o mi gard�o lodowatym ogniem. Musia�em by� nieprzytomny. Towarzysze, czekaj�cy na nasz powr�t w jedenastym obozie, mimo �e sami byli chorzy, wyszli w po�udnie naprzeciw i oko�o drugiej zobaczyli czarn� plamk� na szczycie grani. S�dzili, �e wraca tylko jeden z nas. Byli ju� blisko, gdy zorientowali si� w pomy�ce. Wo�ali, abym przystan�� i zaczeka� na nich. Dawali mi rady przy schodzeniu. Nie s�ysza�em niczego. Nie wiedzia�em, gdzie jestem. Mia�em i��: to wszystko. W po�owie drogi dotarli do mnie i odebrali mi go. Owini�tego w p�acht� namiotow� znie�li do obozu. Mnie tak�e trzeba by�o zanie��: gdy tylko zdj�li mi go z plec�w, od razu upad�em twarz� w �nieg, jakby to on trzyma� mnie do ostatniej chwili. Nie poznawa�em nikogo.

Przez d�u�sz� chwil� trwa�o milczenie. Nie patrzy�em ju� na nikogo, m�wi�em jakby do czarnego ekranu, do niesko�czonej pustki, w kt�rej �arzy�o si� mrowie gwiazd:

��Kiedy si� obudzi�em, �wieci�o s�o�ce i by�o ciep�o. Chcia�em poruszy� nog�, ale nie mog�em: by�a w gipsie. Pod palcami mia�em mi�kk� ko�dr�, w oknie pokoju wida� by�o niebo pe�ne bia�ych ob�ok�w monsunu. Kto� wszed� i zaskoczony tym, �e otworzy�em oczy, stan�� w drzwiach. Pog�aska�em ko�dr�, a poniewa� nie znikn�a, rozp�aka�em si�.

Zn�w przesta�em m�wi�.

��By�o to w pierwszym obozie, w Gangtok, siedem dni po wypadku. Mia�em kostk� p�kni�t�, nie wiem, jak to si� sta�o. Mia�em te� rozszerzenie serca � lewa komora przesun�a si� niemal pod pach�. By�em s�aby, tak s�aby, �e ledwo mog�em m�wi�.

Teraz zapanowa�a cisza tak d�uga, jakbym ju� sko�czy�. Arseniew unosz�c g�ow� spojrza� mi w oczy.

��On zgin��, prawda?

��Tak. Umar� na drugi dzie� po tym, kiedy go przynios�em. To wszystko� by�o niepotrzebne.

��Nieprawda!�� ostro, prawie gro�nie powiedzia� Arseniew.�� I nikomu nie wolno tak m�wi� � nawet panu!

��Chce pan powiedzie�, �e to by�o bohaterstwo?�� powiedzia�em rozdra�niony.�� Towarzysze wyprawy dawali mi nieraz do zrozumienia, �e ich szacunek dla mnie zwi�kszy� si� po tym� a mnie to tylko gniewa�o. Przecie� ja go tam nienawidzi�em. Co tam! Mo�ecie wiedzie� wszystko. Kl��em i modli�em si�, �eby umar�, w k�ko si� modli�em!

��Ale szed� pan dalej! Nie odpowiedzia�em.

��W �wiecie naszym � powiedzia� Arseniew � nie ma strachu, n�dzy, nie ma tych okrutnych pr�b, jakim cz�owiek dawniej by� poddawany, ale by�oby �le, gdyby�my pod wp�ywem dobrobytu utracili to, co najistotniej r�ni nas od wszystkich innych stworze�. Niew�tpliwie, r�nica mi�dzy cz�owiekiem a zwierz�ciem le�y w naszym rozumie� w tym, �e u�ywamy narz�dzi� �e mamy mow�, �e lecimy w gwiazdy, ale poza tym wszystkim jest jeszcze to, co czyni nas niekiedy wytrzymalszymi od naszych cia�, silniejszymi od naszych mi�ni i twardszymi od ko�ci. To, co ka�e nam stawia� na spraw� z g�ry przegran� � w imi� drugiego cz�owieka. Nad t� si��, up�r czy wierno��, jakkolwiek to nazwa�, nic nie ma cenniejszego, bo najwy�sz� miar� dla cz�owieka jest drugi cz�owiek. �mier� przyjaciela ani na w�os nie odebra�a sensu pa�skiemu post�powaniu. Nazw�, kt�r� panu nadano: �cz�owieka z Kangchend�ongi�, jeszcze nie znaj�c pana wymawia�em z naciskiem na pierwsze s�owo, a nie na drugie, bo tam sz�o nie o egzotyk� wyprawy, lecz w�a�nie o cz�owieka, a pan by� nim do ko�ca, pilocie! Oby�my wszyscy wsz�dzie i zawsze umieli sta� z otwartymi oczami.

Wsta� i uderzy� d�oni� w st�.

��A reszta, przyjaciele� reszta jest milczeniem.

Dwudziesty dzie� podr�y. Kosmokrator z wy��czonymi silnikami p�dzi jako nowe cia�o niebieskie wok� S�o�ca, �cigaj�c Wener�, kt�rej fazy, zmieniaj�ce si� jak ksi�ycowe, mo�na ju� dostrzec go�ym okiem. P�d ten jest jednak zupe�nie niewyczuwalny. Kiedy nie patrzy si� w telewizor, mo�na by s�dzi�, �e rakieta spoczywa nieruchomo na Ziemi. Godzinami kr��� po centralnym korytarzu, przebiegam wszystkie galerie i przej�cia grodzi �adunkowych i zn�w wracam na d� do tr�jk�tnego korytarza, a� wyp�oszy mnie stamt�d nie zm�cona, jakby od wiek�w panuj�ca cisza i r�wne, zawsze tak samo p�on�ce, sztuczne �wiat�o dzienne.

Dzisiaj w po�udnie, przechodz�c ko�o laboratorium, us�ysza�em, �e kto� si� �mieje. Pozna�em g�os Arseniewa. Jego �miech mo�e zbudzi� umar�ego. S�dz�c, �e uczeni uko�czyli ju� prac� (siedzieli w laboratorium od rana), otworzy�em drzwi i us�ysza�em, jak Arseniew m�wi� do fizyka:

��Ale� to �arty, kolego! Kistiakowski wykaza� przecie�, �e wa� potencja�u przy swobodnej rotacji wok� osi dwu � w�glowej wynosi w etanie zaledwie dwie kilokalorie!

Tak mnie tym sp�oszy�, �e mrukn�wszy �przepraszam� cofn��em si� i poszed�em do wsp�lnej kabiny. By�a pusta. Spojrza�em w telewizor. Skierowany by� w stron� Ziemi; �wieci�a mocno, wyr�niaj�c si� spo�r�d innych gwiazd wielko�ci� i blaskiem. Troch� nad ni�, bia�ym, kr�g�ym punktem, wisia� Ksi�yc. Patrzy�em tak mo�e p� godziny, gdy wtem kto� po�o�y� mi r�k� na ramieniu. Drgn��em. To by� Arseniew. Jaki� czas stali�my, milcz�c razem, a� powiedzia� takim tonem, jakby nie pyta�, lecz w samym sobie szuka� odpowiedzi:

��Nostalgia.

Ziemia �wieci�a b��kitnawo. W ekranie nie wyczuwa�o si� wcale g��bi przestrzeni. U samej jego ramy bladoz�otaw� smug� przechodzi�o pasmo Drogi Mlecznej. Astronom, nie zdejmuj�c r�ki z mego ramienia, powiedzia� ciszej:

��Czy� dlatego pan nas unika?

��Unikam?

��Ale� tak. Chocia�by przedtem, w laboratorium. U�miechn�� si�.

��Nie chodzi pan na nasze narady, mimo �e Lao � Czu i ja prosili�my pana. Poza tym, zaledwie si�dziemy gdzie� blisko, wstaje pan i odchodzi. Zauwa�y�em to ju� kilka razy.

��Nie chc� po prostu przeszkadza� � rzek�em �ywo.�� Co do narad� uwa�a�em, �e to nie ma sensu. Przychodzi� tylko po to, by siedzie� i c� m�g�bym powiedzie�, czego by�cie ju� dawno nie wiedzieli? Jestem pilotem i�

��Do diab�a z pilotem!�� powiedzia� Arseniew i po b�ysku jego oczu pozna�em, �e naprawd� si� rozgniewa�. � Pilot i uczeni, co? Pan uwa�a nas za jaki� zbi�r wszelkiej m�dro�ci? Ksi�gi� wzory� matematyka��� roze�mia� si� ze z�o�ci�.

��Nie ca�kiem tak � odpar�em.�� Kiedy mia�em sze�� lat, do naszego domu przyby� raz s�ynny pilot, kt�ry zatrzyma� si� w Piatigorsku na drodze Kanada � Biegun P�nocny � Australia. Ojciec przywi�z� go samochodem� By� u nas na kolacji, przespa� si�, a rano polecia� dalej. Pami�tam jak dzi� chwile, kiedy pili�my herbat� on siedzia� naprzeciw mnie i pi� ze spodeczka rosyjskim zwyczajem, bo herbata mojej matki by�a bardzo gor�ca i mocna� Siorba� j� tak powolutku i nic nie m�wi�, a ja wpatrywa�em si� w niego ze wszystkich si�, jak� do czego by to przyr�wna� mo�e jak astronom w takie za�mienie S�o�ca, co zdarza si� tylko raz na tysi�c lat� i stara�em si� wydrze� mu jego tajemnic�. Siedzia� mi�dzy nami, dosy� t�gi, spokojny m�czyzna w �rednim wieku� porusza� si� zwyczajnie, zwyczajnie jad�, dzi�kowa�, gdy mu podsuni�to p�misek� a przecie� nie to by�o naprawd�! Naprawd� by� wielogodzinny lot dooko�a �wiata, samotno�� kabiny rakietowej, chmury w dole, a nad g�ow� gwiazdy. Kiedy by� u nas i siedzia� za sto�em, jad� i pi�, zdawa�o mi si�, �e w ka�dej chwili mo�e ulecie� czy znikn�� bo to jest go�� z innego �wiata, i to, co potrafi� w nim dostrzec� �e si� u�miecha� �e ma z�oty z�b� to wszystko jest zupe�nie niewa�ne i nie naprawd�, a tego, co jest naprawd�, nie mo�na dostrzec. Powtarzam panu, jak umiem, my�li sze�cioletniego ch�opca. A teraz, wracaj�c do naszej rozmowy � nauka jest wed�ug mnie zawodem innym od wszystkich. Przebywacie w niej stale i kiedy jeste�cie z jednym z nas, takich nie wtajemniczonych, to jakby�cie na chwil� opuszczali wasz �wiat, ale wiem, �e w ka�dej chwili mo�ecie do niego wr�ci�. Macie go zawsze, ten wasz �wiat, podczas kiedy ja�

��Podczas kiedy ja zostawi�em sw�j na Ziemi, czy tak?�� przerwa� mi Arseniew. �ciska� mi rami� niemal do b�lu. Zdaje si�, �e nie wiedzia� o tym. Ten u�cisk radowa� mnie.

��To, wed�ug pana, ka�dy uczony sk�ada si� z dwu cz�ci: widzialnej, tej, kt�ra je, �pi i rozmawia z �nie wtajemniczonymi�, i tej wa�niejszej, niewidzialnej, kt�ra �yje w �wiecie naukowym? Nonsens. Nonsens, powiadam! I pa�ski �wiat, i m�j, i nas wszystkich jest tam, gdzie �yjemy i pracujemy, a wi�c w tej chwili tu, trzydzie�ci milion�w kilometr�w od Ziemi! Prawda, nauka jest moim zawodem. Jestem do niej przywi�zany� wi�cej, to moja nami�tno��. Prawda, �e czasem �ni� wzorami matematycznymi� ale dlaczego panu wolno �ni� o pilotowaniu, a mnie o mojej matematyce � nie? Mamy po prostu r�ne fachy w tym samym �wiecie. Okazuje si�, �e za du�o m�wili�my o niezwyk�ych odkryciach i pomys�ach, a za ma�o o ludziach, kt�rzy je robi�. Wobec tego zmieni� plan dzisiejszego wieczoru� z po�ytkiem nie tylko dla pana, ale i dla nas.

Po po�udniu przechadza�em si� w korytarzu, oczekuj�c godziny czwartej, kiedy mia�em obj�� po So�tyku dy�ur nawigacyjny. Rozmy�la�em, �e podr� mi�dzyplanetarna najbardziej r�ni si� od ka�dej innej tym, i� zupe�nie nie spostrzega si� jej post�p�w i �wiadcz� o nich tylko skomplikowane linie krzywe, kt�re kierownik wyprawy wykre�la co wiecz�r na mapach przestrzeni. Brak tu zmieniaj�cych si� widok�w, gdy� gwiazdy wydaj� si� nieruchome dzi�ki swej olbrzymiej odleg�o�ci, nic si� w�a�ciwie nie dzieje i dochodzi do tego, �e s� w ci�gu dnia chwile, w kt�rych odczuwam po prostu nud� � i nic nie pomaga powtarzanie sobie, i� jestem podr�nikiem mi�dzygwiezdnym.

Spojrza�em na zegarek. Dochodzi�a czwarta. Zawr�ci�em i powolnym krokiem ruszy�em ku Centrali. Dzieli�o mnie od drzwi mo�e pi�� krok�w, gdy nast�pi�o pot�ne uderzenie, kt�re cisn�o mnie o pod�og�. Kozio�kuj�c polecia�em w g��b korytarza. B�ys�a my�l, �e�my si� z czym� zderzyli. Usi�owa�em powsta�, lecz bezskutecznie. Niepoj�ta si�a przygniot�a mnie do pod�ogi. S�ysza�em ostry, wibruj�cy gwizd. S�dzi�em, �e to szum w uszach � ale� nie, to pracowa�y silniki! Zanim domy�la�em to zdanie do ko�ca, przysz�o drugie uderzenie, skierowane przeciwnie. Polecia�em g�ow� naprz�d ku drzwiom Centrali. Odbi�em si� od nich jak pi�ka, bo nast�pi� nowy zryw, znowu do ty�u. Za ka�dym razem silniki wydawa�y gwi�d��cy ton i milk�y. By�a sekunda, w kt�rej straci�em g�ow�. Pocisk, targany strasznymi zrywami, to rzuca� si� naprz�d, to szarpa� wstecz. Lata�em w korytarzu jak ziarnko grochu w pude�ku, kt�rym kto� mocno potrz�sa, i gdyby nie g�bczaste chodniki, niechybnie rozbi�bym sobie czaszk�. Otwar�y si� drzwi najbli�szej kabiny. Wypad� z nich Arseniew.

��Co si� sta�o?�� zawo�a�.

��Uwaga � krzykn��em, lecz by�o ju� za p�no. Zbi� mnie z n�g. Obaj potoczyli�my si� do przodu. Budzi� si� we mnie gniew. Katastrofa, dobrze, ale c� to za ob��dne podrygi! Przy nast�pnym odbi�em si� nogami od �ciany i polecia�em prosto w drzwi Centrali. Otwar�y si�. Wpad�em z impetem do �rodka. Arseniew za mn�. Uczepi�em si� por�czy fotela i nie pu�ci�em jej, cho� rakieta, jakby wbijaj�c si� w niewidzialn� przeszkod�, zadr�a�a, gwa�townie zahamowana. Dostrzeg�em So�tyka. Wstawa� z kolan pod �cian�. Twarz mia� we krwi.

��Do Prediktora!�� krzykn��. � Do Prediktora! Wszystko dzia�o si� nies�ychanie szybko. Odbi�em si� i dopad�em tarczy aparatu. Jedn� r�k� chwyci�em opasuj�c� go rur�, a drug� So�tyka, kiedy zatoczy� si� blisko. Obaj trzymali�my si� kurczowo rury. So�tyk wyswobodzi� jedn� r�k� i si�gn�� do d�wigni. Nowe targni�cie oderwa�o go ode mnie. Zdo�a�em uchwyci� go z ty�u za kombinezon, kt�ry trzasn�� mi w gar�ci jak szmata. So�tyk run�� skosem przed siebie, g�ow� naprz�d. Nie mog�em nic zrobi�. Patrzy�em Nagle na jego drodze, tu� pod �cian� naje�on� d�wigniami, prostuje si� ogromna posta�. To Arseniew. Nowe szarpni�cie, tym razem do przodu, podcina im nogi, ale Rosjanin, chwyciwszy in�yniera wp�, ju� go nie puszcza. Przelatuj� obok mnie. Ja i Arseniew kurczowo wczepiamy si� w siebie. Jest moment, w kt�rym lew� r�k� trzymam si� rury, a prawym ramieniem ogarniam ich obu. Zdaje mi si�, �e zostan� rozerwany na dwoje, �e p�kaj� mi mi�nie i nerwy. Ciemnieje w oczach. Wybucha we mnie jaka� straszna, zwierz�ca w�ciek�o��, nie wiem sam na co. Wydaj�c gard�owy krzyk, trzymam i wiem, �e b�d� trzyma� do ko�ca. W nast�pnej sekundzie silniki milkn� i robi si� niezwykle lekko. Obaj z Arseniewem opasujemy r�kami So�tyka, kt�ry, podtrzymywany od g�ry i ty�u, rzuca si� po prostu na d�wignie Prediktora, zrywa o�owiane plomby bezpiecznika przy�pieszenia, targa przewody �ami�c paznokcie, a� wydaje ochryp�y okrzyk triumfu. Bezpiecznik, wyrwany z uchwyt�w, pada na pod�og�. Prediktor zn�w w��cza silniki. S�ycha� ich �piew coraz pot�niejszy. Niczym ju� nie hamowana strza�ka grawimetru przechodzi przez czerwon� granic�. Jest 12 g. Widz� to, skulony z towarzyszami przy rurze Prediktora. Nie mo�emy jej pu�ci�, bo dzia�aj�ca si�a rzuci�aby nas wstecz i rozbi�a o �ciany. Pochyliwszy si�, spleceni ramionami, wspieraj�c si� stopami o pod�og�, we trzech, z najwi�kszym wysi�kiem dygoc�cych mi�ni walczymy z rosn�cym przy�pieszeniem, kt�re odrywa nas od zbawczego pier�cienia. Strza�ka dochodzi do 13 g. Jeszcze to widz�, ale robi mi si� ciemno przed oczami. So�tykowi, kt�ry jest wci�ni�ty mi�dzy nas obu, musi by� troch� l�ej. Skurczy� si�, jak sam to czasem robi�em przy lotach nurkowych. Przyci�ga brod� ku piersi. Robi� to samo. W oczach przeja�nia si�. K�tem oka patrz� na ekrany � i dostrzegam wszystko.

W polu widzenia lewego porusza si� co� � kilka ma�ych plamek, �wiec�cych jak gwiazdy. Rosn� z zawrotn� szybko�ci�. Za nimi p�dz� inne. To meteory! Ca�y ich r�j otacza rakiet�. Jeden, ogromny, spada z g�ry. Wiruj�c powoli, od�wieca blaskiem odbitym na kanciastych kraw�dziach. Wyczuwam wprost fizycznie krzywizn� jego toru i miejsce w przestrzeni, w kt�rym nast�pi zderzenie. Nie �miem spojrze� na Arseniewa, boj� si�, �ebym od nag�ego ruchu g�owy nie straci� przytomno�ci, a chc� widzie� wszystko do ko�ca. Spod p�yty Prediktora dobywa si� przenikliwe brz�czenie. Kosmokrator, jakby chwycony potworn� pi�ci�, zakr�ca gwa�townie. Buchaj� czerwone �wiat�a przet�enia. Rozlega si� kr�tki ryk syreny alarmowej. Straszna si�a ciska nas na metalow� p�yt� Prediktora, wgniata klatki piersiowe, dusi, �amie. Oczy mam szeroko otwarte, ale przestaj� widzie�. Nagle z Prediktora dobiega leciutki trzask i silniki milkn�. Robi si� zupe�nie cicho. Stoimy dysz�c ci�ko, na mi�kkich jak z waty nogach. Tarcze ekran�w s� zupe�nie puste i ciemne. Jest taka cisza, taki zupe�ny spok�j, �e nie chce si� wierzy� we wszystko, co prze�yli�my przed chwil�. Mo�na by monet� postawi� na tarczy Prediktora � tak r�wny jest lot rakiety. Pomagam Arseniewowi u�o�y� So�tyka na fotelu, podchodz� do drugiego i padam na� raczej, ni� siadam. Milczymy d�ugo. Nareszcie odzywam si�:

��Trzeba zobaczy�, co z tamtymi.

��Id� pan � m�wi Arseniew. Wstaj� i kieruj� si� do drzwi, wtedy dodaje:

��Przyda�oby si� troch� eteru czy alkoholu. Odwracam si� i widz�, �e So�tyk le�y bezw�adnie na fotelu. Zemdla�.

Nasi towarzysze wyszli obronna r�k� ze spotkania, kt�re tak �le mog�o si� sko�czy�. Wszyscy znajdowali si� w kabinach, jedni w ��ku, inni w fotelu, i dzi�ki temu unikn�li niebezpiecznego ciskania o �ciany. Najwi�cej dosta�o si� nam trzem. So�tykowi jaka� ostra kraw�d� rozci�a sk�r� na czole. Arseniew, jak si� okaza�o, ma p�kni�ta w przegubie ko��, a ja � rozbity mi�sie� barkowy, kilka siniak�w i ogromny guz na ciemieniu.

Wychodz�c zderzy�em si� z Czandrasekarem i Oswaticzem: biegli do Centrali, pe�ni najgorszych przeczu�. Dzi�ki wewn�trznym telewizorom widzieli w kabinach przebieg ca�ego wydarzenia. So�tyk wyja�ni� nam p�niej jego szczeg�y. Kosmokrator lec�c w przestrzeni, kt�ra wed�ug map gwiezdnych jest zupe�nie pusta, wtargn�� pomi�dzy meteory tworz�ce r�j o rozci�g�o�ci oko�o tysi�ca kilometr�w. Zaledwie echo radarowe odbi�o si� od najbli�szych, Prediktor w��czy� silniki i zacz�� wymija� nadlatuj�ce meteory. Fatalnym zbiegiem okoliczno�ci ich potok mia� kierunek zbie�ny z naszym w�asnym i to przed�u�y�o znacznie gro�ne spotkanie. Lawiruj�c Prediktor na przemian rozp�dza� i hamowa� pocisk. W ca�ej tej akcji przeszkadza� mu nadmiarowy bezpiecznik przy�pieszenia, nie pozwalaj�c rozwin�� szybko�ci do�� wielkiej, by wynios�a nas z tego przekl�tego s�siedztwa. Kiedy So�tyk wy��czy� bezpiecznik, szybko�� wzros�a gwa�townie i uda�o si� nam umkn��. Ca�e spotkanie od pocz�tku do ko�ca trwa�o niespe�na p�torej minuty. Kiedy mi to powiedziano, nie chcia�em wierzy� i przekona� mnie dopiero zapis na ta�mie filmowej, zarejestrowany przez automatyczne urz�dzenie Prediktora. W czasie o�ywionej dyskusji nad wypadkiem Tarland obanda�owa� So�tykowi g�ow�, Arseniewowi za� z�o�y� ko�ci i wstawi� mu r�k� w szyny. W pewnej chwili astronom spojrza� na mnie i u�miechn�� si� szeroko, pokazuj�c na przedrami� z pi�cioma czarnymi znakami.

��Dobrze mnie pan trzyma� � rzek� � to pa�ski chwyt!

Potem poszli�my do Centrali, gdzie odby�o si� badanie ca�o�ci rakiety. Mo�na je przeprowadzi� w ci�gu kilku minut dzi�ki temu, �e we wszystkie w�z�owe miejsca konstrukcji wprawione s� kryszta�y kwarcu, od kt�rych wiod� do Centrali przewody elektryczne. Kryszta�y te s� jak gdyby nerwowymi cia�kami czuciowymi: przemieniaj�c ka�dy ucisk na pr�d elektryczny, wskazuj�, jakie si�y i napi�cia panuj� wewn�trz konstrukcji rakiety. So�tyk w��czy� to urz�dzenie, zwane sieci� piezoelektryczn�. �wiec�ce indykatory ustawi�y si� na miejscach prawid�owych. Kosmokrator nie poni�s� najmniejszego szwanku, je�li nie liczy� zbitych naczy� sto�owych i czterech czy pi�ciu przyrz�d�w laboratoryjnych, kt�re nie do�� dobrze by�y umocowane. Tarland mia� pewne w�tpliwo�ci, czy mog� obj�� przypadaj�cy na mnie dy�ur nawigacyjny, lecz uda�o mi si� go przekona�. Gdy wszyscy opu�cili Central�, biolog powr�ci� za chwil�, przynosz�c jakie� tabletki wzmacniaj�ce, i kaza� mi je za�ywa� co godzin�. Nie odszed�, p�ki nie po�kn��em pierwszej. Zdawa�o mi si�. �e jest wcale rad z wypadku, dzi�ki kt�remu ma wreszcie co� do roboty.

A� do ko�ca dy�uru, odczytuj�c wskazania instrument�w, spogl�da�em z pewn� podejrzliwo�ci� w rozgwie�d�ony ekran telewizor�w. Tak cicha zawsze i pusta przestrze� mi�dzyplanetarna ukaza�a nam dzisiaj sw� now�, mniej spokojna, stron�. O �smej zmieni� rnnie Oswaticz; w oczekiwaniu kolacji zn�w przechadza�em si� korytarzem i mog�em do ko�ca domy�le� przerwane przedtem rozwa�ania.

Oto jeszcze jedna cecha podr�y pozaziemskiej: mi�dzy jej normalnym biegiem i najniebezpieczniejsz� przygod� nie ma �adnych przej��. Marynarz i lotnik spostrzegaj� oznaki nadchodz�cej burzy na d�ugo przedtem, zanim dostan� si� w jej orbit�; tutaj niebezpiecze�stwo strzela z zupe�nego spokoju, jak grom z jasnego nieba, i r�wnie nagle znika. Pomy�la�em, co by si� sta�o, gdyby jaki� impuls pr�d�w op�ni� si� o u�amek sekundy w g��bi Prediktora. Strzaskany, pusty, pomkn��by Kosmokrator z porywaj�cym go strumieniem meteor�w, by lecie� z jednej niesko�czono�ci w drug�.

By�em ciekawy, czy astronom nie zapomni o swojej rannej obietnicy; okaza�o si�, �e pami�ta�. P�nym wieczorem zgromadzili�my si� jak zawsze za okr�g�ym sto�em i Arseniew opowiedzia� nam o swojej m�odo�ci.

��Ojciec m�j by� astronomem. Wszyscy jeszcze w szkole musieli�cie s�ysze� jego nazwisko, zwi�zane na zawsze z teori� przesuni�� pr��k�w widmowych i resyntez� materii z foton�w. Urodzi�em si� i ros�em w cieniu jego ogromnej s�awy. Przewy�sza� mnie � jak g�ra. Wszystko, czegokolwiek chwyta�em si� w czasie studi�w, ka�dy gigantyczny problem by� dla� b�ahostk� albo niewartym s��w wspomnieniem. Mia�em nad nim tylko jedn� przewag�: m�odo��. Przygotowuj�c si� do pracy doktorskiej, nie chcia�em wzi�� tematu, kt�ry mi zaproponowa�. Chcia�em robi� wszystko sam. Mia�em przecie� dwadzie�cia lat. Niekiedy �artem m�wi�em mu: �Jeszcze o tobie b�d� m�wi� � a, to ojciec tego s�ynnego Arseniewa� � ale na razie by�o w�a�nie na odwr�t. Ten �art zawiera� w sobie kropl� goryczy. By�em tak niecierpliwy, �e przeszkody, kt�rych nie mog�em pokona� rozumowaniem, stara�em si� bra� sam� pasj�. Ojciec obserwowa� mnie spokojnie i w milczeniu, jak jedn� ze swoich wybuchowych gwiazd. Raz przybieg�em do niego z jakim� nadzwyczajnym pomys�em. Wys�ucha� mnie i wyrazi� swoj� opini� rzeczowo i wyczerpuj�co, jak na seminarium. Pomys� m�j nie by� nowy; wysun�� go jeszcze dwadzie�cia lat wcze�niej jaki� astronom francuski.

Budujesz na piasku � powiedzia� ojciec.�� Nauka sk�ada si� z dwu rzeczy. Po pierwsze, z cierpliwego, ci�g�ego zbierania nieprzeliczonych fakt�w, ze spisywania ich i gromadzenia, z pomiar�w i obserwacji. W ten spos�b powstaje olbrzymi katalog, usi�uj�cy ogarn�� niesko�czon� rozmaito�� form materii. Po drugie � z ol�nienia, kt�re czasem w jednej chwili rozja�nia umys� badacza i ukazuje wzajemne zale�no�ci zjawisk. To ol�nienie przychodzi bardzo rzadko i jest darem nielicznych. Nasza codzienna, niewdzi�czna i �mudna praca ci�gnie si� ca�ymi latami, nie przynosz�c widomych rezultat�w. Na skrz�tnym gromadzeniu obserwacji up�ywa niejedno �ycie, do ko�ca nie roz�wietlone takim b�yskiem, ale w nazwiskach unie�miertelnionych najwi�kszymi odkryciami skupiony jest, jak w soczewce, mr�wczy trud tysi�cy bezimiennych badaczy. Ich praca pozwoli�a komu� w chwili natchnienia poj�� i wyja�ni� jedn� z tych nieprzeliczonych zagadek, kt�re nas otaczaj�. A ty chcesz dokona� czego� wielkiego sam, i to natychmiast? Nic z tego nie b�dzie��

Byli�my wtedy w ogrodzie naszego domku pod Moskw�. Po�r�d kwiatowych klomb�w stoi granitowy obelisk, kt�ry dziad m�j, tak�e astronom, wzni�s� ku czci Einsteina. Nie ma na nim �adnego napisu, �adnych s��w, tylko litery wzoru na r�wnowa�no�� materii i energii:

Doszli�my �cie�k� do obelisku. Ojciec powiedzia�: �Ten wz�r wa�ny jest dla ca�ego wszech�wiata. Czy mo�esz to w pe�ni zrozumie�? Nie. Ani ty, ani ja, ani nikt na �wiecie. Jak w gar�ci zaczerpni�tej noc� wody odbija si� niesko�czono�� nieba nad nami, tak w tym wzorze zawarte s� wszystkie przemiany materii i energii, kt�re zachodzi�y przed trylionami lat, gdy nie istnia�o jeszcze S�o�ce ani Ziemia, ani planety. S� w nim pulsacje gwiazd, kurczenie si� i rozpr�anie galaktyk, zap�on i stygni�cie chmur mg�awicowych. �ycie rodzi si� i zamiera na planetach, s�o�ca wybuchaj� i gasn� � a ten wz�r jest wci�� wa�ny, i tak b�dzie w niesko�czono��. Czy zaczynasz rozumie�? W naszym �wiecie nie ma innej wiary pr�cz wiary w cz�owieka i innej nie�miertelno�ci pr�cz takiej, jaka wyryta jest na tym kamieniu. Walcz�c o ni�, trzeba mie� bardzo gor�ce serce zimn� g�ow� i surow� �wiadomo�� tego, �e mo�esz dokona� �ycia nie zrobiwszy w nauce nic � bo nie zawsze odkrywaj� prawdy ci, kt�rzy tego najbardziej pragn�� Wolno ci mie� nadziej�, ale to ci niestety nie pomo�e � nikt ci nie pomo�e, je�li przez pomoc rozumie� recept� na odkrycie. Natomiast pomoc w postaci do�wiadczenia innych stoi dla ciebie otworem � tak samo moja, jak tych wszystkich, kt�rzy po�wi�cili si� nauce � teraz i tysi�ce lat temu. Usi�d� tu, na tej �aweczce, kt�r� postawi� tw�j dziadek � on tak�e przebywa� tu nieraz d�ugo � i zastan�w si� dobrze, czy warto.�

Arseniew zamilk�.

��Tego wieczoru i p�niej czu�em czasami spojrzenie ojca. Chcia� pozna� moj� odpowied� na postawione pytanie, ale � sam nie wiem dobrze, czemu � mo�e z braku odwagi � zwleka�em. Tak, �e mu tego �warto� nie powiedzia�em. Kiedy w p� roku p�niej zbli�a�o si� za�mienie S�o�ca, mia�em wyjecha� do Australii z ekspedycj� astronomiczn�. Ojciec czu� si� �le i waha�em si�, ale kaza� mi jecha�. Umar�, kiedy mnie nie by�o. Nie by�em nawet na pogrzebie i dlatego � trudno mi wyt�umaczy�, ale tak w�a�nie by�o � wiedzia�em o jego �mierci, lecz nie wierzy�em w ni�. Po powrocie przez dwa tygodnie by�em w Moskwie, mia�em mn�stwo spraw do za�atwienia, zwi�zanych z ekspedycj�, ze zbli�aj�c� si� obron� mojej pracy doktorskiej, ze �mierci� ojca, tak �e dopiero w pa�dzierniku wyjecha�em na kilka dni pod Moskw� do naszego domku. Przyjecha�em sam, w domku nie by�o nikogo, ale kto� posprz�ta� pokoje i zapali� w hallu ogie� na kominku. Przechodz�c obok pokoju ojca, odruchowo chcia�em zapuka� trzy razy, jak to zawsze robi�em na znak, �e jestem � i stan��em z podniesion� r�k�. W futrze, tak jak wszed�em, zbli�y�em si� do kominka i poczu�em zapach dymu brzozowego, bij�cy z paleniska. Dopiero w tej chwili uwierzy�em, �e naprawd� go nie ma. Sta�em tak przed kominkiem, nie wiem, jak d�ugo. Zdarza si� bardzo rzadko, �e w jakim� starym, wytartym s�owie otwiera si� nagle otch�a�, w kt�r� mo�na zajrze�. Tam, przed tym kominkiem z trzaskaj�cymi polanami, zrozumia�em s�owo �nigdy�. Na Ziemi �yj� i b�d� �y� tysi�ce, miliony, miliardy ludzi, lepszych i gorszych, wielkich i ma�ych, lecz w tym przez wieki id�cym pochodzie nigdy ju� nie b�dzie tego jednego cz�owieka, kt�rego kocha�em tak bardzo, �e o tym nie wiedzia�em. Tak samo kochamy wszyscy Ziemi� i tak samo nie zauwa�amy jej, wszechobecnej i oczywistej, po prostu koniecznej. Warto�� wszystkiego oceniamy dopiero w chwili utraty. Tak. Jest to dla mnie wspomnienie bardzo bolesne, poniewa� straci�em wtedy nie tylko ojca, ale i t� niejasna, lecz pot�n�, g�uch� i �lep� wiar� m�odo�ci w to, �e nic jej si� nie oprze, �e wszystko zdob�dzie i i niczego nie b�dzie musia�a rezygnowa�. Ale jest to zarazem wspomnienie bardzo cenne, bo takie chwile czyni� cz�owieka silniejszym i oczyszczaj� go. My�l o �wiecie zupe�nej szcz�liwo�ci mo�e wyl�gn�� si� tylko w umy�le g�upca, bo nawet w najdoskonalszym �wiecie b�dzie zawsze nad� cz�owiekiem niebo Wszech�wiata z zagadk� swej niesko�czono�ci, a zagadka oznacza niepok�j. I to jest bardzo dobrze, bo on ka�e nam my�le�.

Potem, kiedy towarzysze wychodzili, by uda� si� do swoich kabin, Arseniew jakby od niechcenia zwr�ci� si� do mnie:

��Zostanie pan jeszcze chwil�? Pos�uchamy radia.

Skin��em g�ow�. Jaki� czas siedzieli�my na wy�cie�anych fotelach, a z g�o�nika, umieszczonego w obiciu �cian, p�yn�a przyt�umiona muzyka: Czajkowski. Kiedy zamilk�a, nast�pi�a cisza tak zupe�na, jaka na Ziemi zdarza si� chyba tylko na najdalszym odludziu, na morzu czy w g�rach. Zdawa�o si�, �e w mi�kko o�wietlonym nieruchomym wn�trzu jeste�my poza czasem i przestrzeni�. W�r�d gwiazd ekranu pali�a si� b��kitna iskra Ziemi. Arseniew zagadn�� mnie o moj� m�odo��: opowiedzia�em mu o dziadku, o pierwszych drogach g�rskich, o moim rodzinnym Kaukazie. Zna� go bardzo dobrze; okaza�o si�, �e zwiedzi� wiele szczyt�w, kt�re we wspomnieniu by�y jak gdyby moj� w�asno�ci�. M�wili�my o graniach owianych burz�, o zamarzaj�cych w �nie�ycy obozach, o desperackich wspinaczkach, kiedy �ycie zale�y czasem od tarcia jednego gwo�dzia o kamie�, o zdradliwym �niegu i odwrotnie uwarstwionych ska�ach, lu�nych, wy�amuj�cych si� chwytach i o chwili, kiedy si� staje na ostatnim, najwy�szym g�azie szczytu. Rozmowa nasza nape�nia�a si� milczeniem; zamieniali�my kr�tkie, urywane zdania, niezrozumia�e dla kogo� obcego. Budzi�y obrazy tak silne i czyste, �e czas, kt�ry od nich dzieli�, przestawa� istnie�. Zdawa�o mi si�, �e znam Arseniewa nie wiedzie� jak dawno. W pewnej chwili zdziwi�o mnie, �e nie wiem, jak mu na imi�. Spyta�em go.

��Piotr.

��Czy pan jest � sam? U�miechn�� si�.

��Nie, nie jestem sam.

��Ale ja nie mam na my�li pracy � powiedzia�em troch� zmieszany w�asn� �mia�o�ci� � ani rodzic�w.

Skin�� g�ow� na znak, �e rozumie.

��Nie jestem sam � powt�rzy� i spojrza� na mnie.�� A pan? Mo�e w tej chwili jaka� dziewczyna stoi w ogrodzie � patrzy w niebo, gdzie �wieci bia�a Wenus?

Milcza�em, a on wzi�� to za zaprzeczenie. Podni�s� g�ow�. Powoli przesta� si� u�miecha�. Poszed�em za jego wzrokiem. Patrzy� w czarny ekran z podw�jn� gwiazd� Ziemi.

��Tego pan jeszcze nie wie. Po�r�d miliard�w, kt�re pracuj�, bawi� si�, martwi�, ciesz�, robi� wynalazki, buduj� domy i s�o�ca atomowe, w�r�d t�um�w tych nieprzeliczonych istot jest dla mnie jedna. Jedna, pilocie. Rozumie pan? Jedna.

Trzydziesty dzie� podr�y. Wczoraj omin�li�my asteroid� Adonisa w pobli�u miejsca, gdzie jej orbita przecina orbit� Wenery. Od tej chwili silniki ruszy�y. Mkniemy �ladem uciekaj�cej przed nami Wenus, kt�ra wchodzi w�a�nie w ostatni� kwadr� i rysuje si� na niebie cienkim, bia�ym �ukiem. W przeciwie�stwie do uczonych, poza godzinami dy�ur�w nie mam nic do roboty. W przyst�pie rozpaczy dzi� rano rozebra�em motor helikoptera, z jakim� szczeg�lnym wzruszeniem oczyszczaj�c jego i tak niepokalanie l�ni�ce cz�ci, i z�o�y�em go staraj�c si� na t� czynno�� zu�y� jak najwi�cej czasu. Przeczyta�em ju� wszystkie ksi��ki z astronomii, kt�re mam w walizce, przestudiowa�em te� materia�y dotycz�ce atmosfery Wenus, w kt�rej przyjdzie mi prowadzi� samolot � niestety, nadzwyczaj sk�pe. Dowiedzia�em si� tylko � by�o mi to nie znane � �e przez najwi�ksze teleskopy mo�na od czasu do czasu spostrzec �okna� pomi�dzy chmurami: tak wi�c z powierzchni planety wida� niekiedy bezob�oczne niebo. Troch� mnie to pocieszy�o, bo ju� teraz, w pi�tym tygodniu podr�y, zaczynam t�skni� za ziemskim b��kitem. Po po�udniu siedzia�em w Centrali z Oswaticzem. Dobry to ch�op, ale mruk jakich ma�o. Nigdy nie powie �tak� albo �nie�, ogranicza si� do odpowiedniego kiwni�cia g�owa. Da� mi fotografi� Wenery z tak zwan� �wielk� ciemn� plam�� na samym brzegu tarczy, kt�r� spostrzegli�my przedwczoraj. Przy panuj�cym u nas zupe�nym braku zdarze� by�o to prawdziw� rewelacj�, ale i jej starczy�o zaledwie na par� godzin.

Obejrzawszy raz jeszcze ow� zagadkow� plam� (kt�ra na zdj�ciu nie wi�ksza jest od kropki drukarskiej), wyszed�em na korytarz. Spotka�em tam So�tyka; chcia�em go spyta�, co b�dzie z naszym ziemskim czasem i podzia�em doby na noc i dzie�, kt�ry zachowali�my a� dot�d � przecie� po l�dowaniu b�dziemy si� chyba musieli przystosowa� do czasu Wenery. Jednak�e zapomnia�em o tym, kiedy mi powiedzia�, �e jutro rano przyspieszymy powa�nie lot Kosmokratora. Na trasie p� miliona kilometr�w, dziel�cej nas od celu, odb�dzie si� pr�ba maksymalnej chy�o�ci rakiety, co zaoszcz�dzi nam prawie cztery dni podr�y. Bardzo si� ucieszy�em, ale chocia� p�niej, po kolacji, obaj nawigatorzy podali nam szereg wa�kich powod�w technicznych, jakie sk�oni�y ich do tego przedsi�wzi�cia, nie mog�em oprze� si� my�li, �e, podobnie jak wszyscy, pragn�li skr�ci� niezno�nie d�u��ce si� oczekiwanie.

Trzydziesty pierwszy dzie� podr�y. Od rana trwa�y gor�czkowe przygotowania. Trzeba by�o zbada� raz jeszcze umocowanie wszystkich przedmiot�w w kabinach i zapas�w w grodziach �adunkowych, sprawdzi� stan przyrz�d�w, zbada� i opatrzy� g�sienice podwozia, ukryte w wielkich lukach pod pok�adem. Praca sz�a wed�ug dawno ju� przygotowanego planu. Ja zagrzeba�em si� w komorze dziobowej przy samolocie, i to tak, �e zapomnia�em zaj�� po komunikaty radiowe o jedenastej. Kiedy wreszcie przyszed�em do Centrali, wszyscy le�eli ju� na fotelach. Po�o�y�em si� i zapi��em pasy. So�tyk, odczekawszy jeszcze kilkadziesi�t sekund, dok�adnie o dwunastej w��czy� urz�dzenie wysuwaj�ce poch�aniacze ze stosu atomowego. Odg�os silnik�w, do tej pory ledwo s�yszalny, j�� si� wzmaga� z ka�d� sekund�. Le��c mia�em przed sob� wielki ekran telewizora z bia�� tarcz� planety, a nad nim rz�d o�wietlonych zegar�w. Strza�ka szybko�ciomierza ruszy�a z zajmowanej pozycji. Silniki gra�y coraz mocniej. W ich wzmagaj�cym si� �piewie nie by�o najmniejszej wibracji; cz�ci konstrukcji, korpus rakiety, fotele zachowywa�y zupe�ny bezw�ad. Tylko wskaz�wki zegar�w pe�z�y leniwie po zielonych cyfrach, wszystkie w jedn� stron�, a wysoka nuta silnik�w pot�nia�a, a� wreszcie g�os ich przepoi� ca�� przestrze� Centrali i nas wszystkich, wydobywaj�c si� jak gdyby z ka�dej cz�stki metalu. Osiemna�cie minut po dwunastej robili�my ju� ko�o stu kilometr�w na sekund�, to znaczy w godzinie 360000 kilometr�w. Gwiazdy wci�� by�y nieruchome, lecz tarcza Wenus, le��ca na wprost dziobu, ros�a. Najpierw by�a jasnosrebrzystym, opalizuj�cym dyskiem wielko�ci Ksi�yca, potem w jakiej� chwili dostrzeg�em jej wypuk�o��. Jak rozdymana bia�a kula zajmowa�a coraz wi�ksz� przestrze�. Ju� tylko w�ski r�bek dzieli� jej matowo prze�wiecaj�ce brzegi od ramy ekranu. Jeszcze minuta i zape�ni�a go w ca�o�ci. Wskaz�wki radarowych odleg�o�ciomierzy posuwa�y si� r�wnomiernie w o�wietlonych sektorach skali. Wci�� jeszcze nie wyczuwali�my niczego poza wysokim �piewem motor�w. Podczas kiedy inne planety, jak Ksi�yc i Ziemia, odmienia�y sw�j wygl�d w miar� tego, jake�my si� do nich zbli�ali, ukazuj�c coraz nowe szczeg�y powierzchni, Wenus ja�nia�a wci�� jednakowo, jak gdyby nierealna, zagadkowa mleczna kula.

Lot na najwy�szej szybko�ci trwa� niespe�na godzin�. Na ekranie dawno nie by�o ju� nieba, tylko wszechogarniaj�ca, bezkresna bia�o��, rozp�ywaj�ca si� gdzieniegdzie w srebrzyste i kremowe smugi. W pewnej chwili wyda�o mi si�, �e rakieta leci gdzie� kozio�kuj�c. Musia�em zamkn�� oczy, a kiedy je otworzy�em, So�tyk manipulowa� przy Prediktorze. Zawr�t g�owy min��. Kosmokrator przesta� wirowa� wok� osi. Zarazem g�os silnik�w os�ab�. Uszy nape�ni�a hucz�ca, pusta cisza, w kt�rej us�ysza�em powolne tony w�asnego serca.

Teraz So�tyk ruchem d�wigni przesun�� sw�j fotel tak, �e znalaz� si� tu� przy g��wnym ekranie telewizyjnym.

��Prosz� mi co dziesi�� sekund podawa� wysoko�� � zwr�ci� si� do mnie. Skin��em g�ow�. Trzymaj�c obie r�ce na d�wigniach So�tyk pochyli� si�, jakby chcia� wej�� w g��b ekranu.

��Dziewi�tna�cie tysi�cy kilometr�w � powiedzia�em. Tyle dzieli�o nas jeszcze od planety. Chmury le�a�y pod nami niesko�czonym, ja�niej�cym oceanem. Miejscami �arzy�y si� o�lepiaj�co odbitym blaskiem s�onecznym, gdzie indziej tworzy�y si� w nich lotne rozpadliny i g��bokie czelu�cie. Kosmokrator, jak kamie� uwi�zany na d�ugiej linie, zakr�ca�. Rosn�ca si�a wciska�a nas w sk�rzane siedzenia fotel; w absolutnej ciszy doskonale s�ysza�em ich miarowe poskrzypywanie.

��Siedemna�cie tysi�cy.

Zerkn��em w bok na szybko�ciomierz. Robili�my teraz sze��dziesi�t kilometr�w na sekund�. Gdyby rakieta z tak� szybko�ci� zetkn�a si� z atmosfer� planety, nast�pi�by wybuch. Spojrza�em na So�tyka. Zgarbiony, ciemny na tle pa�aj�cego ekranu, trwa� nieruchomo z r�kami na kierownikach.

��Szesna�cie tysi�cy trzysta.

Ca�y horyzont pod nami zatoczy� si�, przysiad� i stan�� d�ba. Przez rakiet� przelecia�o kr�tkie targni�cie, kt�re rzuci�o nami do przodu. W ekranie zapali� si� fioletowy piorun i zgas�.

��Pi�tna�cie tysi�cy osiemset.

Znowu uderzenie s�absze od poprzedniego, lecz trwaj�ce d�u�ej. Fioletowe b�yskawice strzela�y z dziobu rakiety, rozga��ziaj�c si� w p�on�c� paj�czyn�, przez kt�r� przelatywali�my w u�amku sekundy. To by�y tlenowodorowe rakiety hamuj�ce.

��Czterna�cie tysi�cy.

Teraz od dziobu wali� grzmot za grzmotem, przeszywaj�c ca�y korpus pocisku. G�uche dudnienie, zrywy, opadaj�ce kaskady wybuch�w, poprzedzielane kr�tkimi chwilami ciszy. Bia�a r�wnina ob�ok�w le�a�a pod nami skosem, a Kosmokrator p�dzi� nad ni�, lekko pochylony. Zrozumia�em, �e zgodnie z klasycznym prawem astronautyki zaczynamy opisywa� wok� planety spiral�.

��Dwana�cie tysi�cy sto.

Wida� ju� by�o falowanie chmur. P�dzi�y coraz szybciej. W g�rze nad nami czarne gwia�dziste niebo, w dole � niesko�czona, mleczna r�wnina, porze�biona cieniami i blaskami.

��Osiem tysi�cy.

Osiem tysi�cy kilometr�w dzieli�o nas od planety, to znaczy trzy czwarte jej �rednicy. So�tyk wci�gn�� g�ow� w barki i pochyli� si� jeszcze bardziej. Kosmokrator rykn�� i zawibrowa� jak naci�gni�ta kwarcowa struna. R�wnocze�nie horyzont wykona� p� obrotu w g�r�, po�o�y� si� na bok i obsun�� z powrotem w d�. To wst�pi�y w akcj� g��wne silniki, hamuj�c nasz spadek, wyrzucanym przez dysze dziobowe strumieniem atom�w. G�os ich w niczym nie by� podobny do zwyk�ego �piewu podr�y. Rozp�dzone w d�ugiej rurze centralnej i gwa�townie wstrzymywane p�dem gazy formowa�y u dziobu gor�cy ob�ok, przez kt�ry Kosmokrator przelatywa� jak kula, dr��c i graj�c. Musia�em z ca�ych si� krzycze�:

��Tysi�c dziewi��set kilometr�w.

Chmury to ��czy�y si�, to rwa�y, p�dz�c w ty� jak spienione fale wodospadu. Na ich r�wninie, �wiec�cej matowym blaskiem masy per�owej, spostrzeg�em cie� pocisku, podobny do w�skiej kreski. Zapada� w jamy, znika� w g��bi, by po chwili wyskoczy� na o�wietlony s�o�cem ob�ok, podobny ubitej mocno, z�ocistej pianie.

��Sze��set kilometr�w!

W werbel hamuj�cych wybuch�w wmiesza� si� jaki� nowy ton. Pocz�tkowo nie mog�em go u�owi�, lecz po chwili spot�nia� na tyle, �e wyodr�bni� si� od pracy silnik�w. By�o to bardzo wysokie, a� k�uj�ce pianie. R�wnocze�nie spoczywaj�ce dot�d martwo wskaz�wki przyrz�d�w aerodynamicznych zadr�a�y, jakby przez nie przeszed� niewidzialny pr�d. Pianie ros�o przechodz�c w ostry gwizd. Wy�o rozpruwane powietrze planety.

��Czterysta osiemdziesi�t!

Chmury rwa�y si� pod pociskiem jak naci�gni�te, dygoc�ce struny. �oskot dysz hamowniczych os�ab�. Znowu spojrza�em na zegar: tracili�my ju� szybko�� kosmiczn�, robi�c osiem kilometr�w w sekundzie. G�stniej�ca atmosfera stawia�a rakiecie coraz wi�kszy op�r. Powietrze drga�o zg�szczone na skrajach p�aszczyzn natarcia, powoduj�c migotanie ca�ego obrazu w telewizorze. Chy�o�� Kosmokratora wci�� mala�a. Zn�w zagrzmia�y serie wybuch�w. Zegary areodynamiczne, wskazuj�ce g�sto��, ci�nienie i temperatur� powietrza, wachlowa�y �ywo wskaz�wkami. W�z, jak granat u ko�ca lotu po krzywej balistycznej, przecina�, �wiszcz�c, warstwy rzadkiej pary. Tu� przy nas �miga�y rozchwiane �nie�yste pi�ropusze skondensowanych kryszta�k�w, �yskaj�c srebrem w promieniach s�o�ca. Ni�ej chmury sta�y pok��bion�, zwart� �cian�. Lecieli�my naprzeciw niej z przera�aj�c� szybko�ci�. Jedno mgnienie i ekran zgas� jak owiany g�stym dymem.

Stada chmur p�dzi�y rozpadaj�c si� jak sp�oszone, ci�kie ptaki. Poda�em So�tykowi wysoko��: 30 kilometr�w, a ju� byli�my w chmurach. Niezwykle wysoko wznosi�y si� na Wenerze! Powietrze by�o tak g�ste, �e nawet nasza stosunkowo niewielka szybko�� wywo�ywa�a przera�liwe wycie, przechodz�ce od basowo dygoc�cych ton�w do najwy�szego �wistu. Widoczno�� r�wna�a si� praktycznie zeru. To pogr��ali�my si� w ciemno��tym mroku, to wpadali�my w mleczn� kipiel, pe�n� rozsianych t�cz. So�tyk prze��cza� telewizor na radar, lecz wiele to nie pomog�o. Skierowane w d� sto�ki promieni radarowych utyka�y bezsilnie w grz�zawisku ob�ok�w, nie ukazuj�c rze�by gruntu. Lecieli�my na o�lep, pod�ug �yrokompasu, zataczaj�c wielki �uk wok� planety. W burozielonkawej po�wiacie, kt�ra wype�nia�a ekran, ukazywa�y si� rozmazane kontury chmur le��cych ni�ej, a w ich przerwach � warstwy jeszcze g��bsze, a� do dna, w kt�rym kszta�ty zlewa�y si� w m�tn� szaro��.

T�em s�uchowym podr�y by� nieustanny, g�uchy szum. Od d�ugiego wpatrywania si� w ekran nachodzi�o mnie chwilami z�udzenie, �e pod nami kot�uje si� kipiel morska, a szum lotu jest �oskotem �ami�cych si� fal. Z�udzenie to sta�o si� po jakiej� godzinie tak silne, �e musia�em na pewien czas oderwa� oczy od ekranu. So�tyk obni�a� lot coraz bardziej. Ju� tylko osiem kilometr�w dzieli�o nas od powierzchni, a widoczno�� wci�� r�wna�a si� zeru. W chmurach, jak wskazywa�y przyrz�dy aerometryczne, znajdowa�a si� zawiesina drobnych cz�stek sta�ych, dzia�aj�ca jak poch�aniacz fal radarowych. Ciekaw by�em, co robi So�tyk, lecz oczywi�cie o nic nie pyta�em. Ogarn�o mnie najpierw rozczarowanie, potem zniecierpliwienie, wreszcie gniew: tak d�ugo czeka�em na chwil�, w kt�rej wsi�d� do kabiny samolotu, i teraz, kiedy si� zbli�a�a, po prostu ba�em si�, �e strac� orientacj� w tych przekl�tych chmurach!

Obraz na ekranie zmieni� si�. So�tyk przechodzi� na coraz kr�tsze i przenikliwsze fale radarowe. Falomierz nadajnika wskazywa�: centymetr, p� centymetra, trzy milimetry� Naraz pe�zn�ce przez ekran masy rozwia�y si� i znik�y. Ujrza�em powierzchni� Wenery � niestety, niewiele mo�na by�o na niej rozezna�. Nier�wno�ci i garby terenu splata�y si� w szalonej ucieczce do ty�u w jakie� trzepocz�ce smugi, zielonkawe i brunatne. So�tyk pracowa� teraz bez przerwy d�wigniami, to w��czaj�c silniki, to zwi�kszaj�c hamowanie, a� p�d zmala� do najni�szej dopuszczalnej granicy. Przebywali�my w sekundzie oko�o trzystu metr�w, lec�c nad wielk� r�wnin�. Wydawa�o mi si�, �e porasta j� g�sty las. Roz�o�yste korony drzew czy te� jakich� fantastycznych ro�lin, ogromne chaszcze, zagajniki, zaro�la � wszystko to miga�o zbyt gwa�townie, by mo�na kt�rykolwiek szczeg� poprowadzi� wzrokiem. Gdy jednak statek obni�y� si� do czterech tysi�cy metr�w, ogarn�a mnie w�tpliwo��, czy owe fantazyjne kszta�ty istotnie s� ro�linami. Zanim jednak zdo�a�em dobrze si� im przypatrzy�, znik�y. Pojawi�y si� p�askie, �agodnie opadaj�ce wzg�rza. Gdzieniegdzie chmury nie si�ga�y do samej powierzchni planety. W jednej z takich luk, po�r�d zmieniaj�cych swoje kszta�ty, leniwie p�yn�cych ob�ok�w, zaciemnia�a sina chmura o czarnych �cianach, odbijaj�ca si� nieruchomo�ci� od oceanu pary. By� 10 szczyt g�rski. Teren podnosi� si�. Strza�ka altimetru drgaj�c dosz�a do siedmiu tysi�cy metr�w, Pod nami p�yn�y wielkie, wygarbione zbocza, czasem �ysn�� blask jakby odbity od lodu � to zaszkli�y g�adkie stoki. Potem gigantyczna panorama wypi�trze� skalnych i g��bokich dolin pogr��y�a si� w mgle. Pocisk nabiera� wysoko�ci. Dziewi��, dziesi��, jedena�cie kilometr�w. Coraz cieniej �piewa� rozrzedzony gaz, pruty dziobem Kosmokratora. Wreszcie So�tyk zwr�ci� si� ku mnie. Nic nie powiedzia�, ale w jego oczach wyczyta�em, �e przysz�a moja godzina.

Oswaticz przej�� stery od So�tyka i podczas gdy pocisk lecia�, zanurzony w mlecznych mg�ach, odbyli�my narad�. Pierwsz� rzecz� by�o dok�adne okre�lenie sk�adu atmosfery. Zgodnie z przewidywaniami okaza�a si� daleko, niemal dwukrotnie rozleglejsza od ziemskiej. Ci�nienie na wysoko�ci jedenastu kilometr�w wynosi�o 690 milimetr�w s�upa rt�ci, a wi�c niemal tyle, co na poziomie ziemskich m�rz. Chmury, wed�ug orzeczenia chemika, s� bardzo rozmaitej konsystencji. Jak si� zdawa�o, tworz� one kilka wzniesionych jedne nad drugimi pok�ad�w. Najwy�sze sk�adaj� si� ze spolimeryzowanego formaldehydu i cz�stek jakiej� zagadkowej substancji, kt�rej dok�adne zbadanie od�o�ono na p�niej. Ni�sze zawiera�y pr�cz formaliny niewielk� ilo�� wody. Tlenu by�o w powietrzu pi�� procent, dwutlenku w�gla � dwadzie�cia dziewi��. � �alem po�egna�em si� z piastowan� po cichu nadziej�, �e przypuszczenia uczonych oka�� si� mylne i mo�na b�dzie porusza� si� na planecie bez skafandra tlenowego. Poniewa� lot w chmurach nie przynosi� dok�adnych danych o rze�bie terenu i utrudnia� badanie planety, a w dodatku manewrowanie rakiet� na ma�ej wysoko�ci przedstawia�o pewne ryzyko, postanowili�my l�dowa�. Na obszarze oko�o siedmiu tysi�cy kilometr�w, nad kt�rym przelecieli�my, nie da�o si� spostrzec wyra�nych oznak dzia�alno�ci istot rozumnych, ale w przekonaniu, �e na pewno istniej� na planecie, postanowili�my po l�dowaniu rozpocz�� badania z zachowaniem niezb�dnej ostro�no�ci, na razie w stosunkowo niewielkim promieniu. Dzie� mia� w tej okolicy trwa� jeszcze sze�� dni ziemskich, tak �e czasu by�o dosy�. Oswaticz zawr�ci� rakiet� w stron� nizinnego kraju, kt�ry spostrzegli�my przedtem. Pozostawa�o tylko zbada� dok�adnie grunt i wyszuka� mo�liwie r�wne miejsce do l�dowania. Wyszed�em na g�rny pok�ad, �eby si� przebra�, a kiedy wr�ci�em, ju� w skafandrze, wszyscy mnie otoczyli. Nie chcia�em si� z nikim �egna�. Przez w�sk� studni� uda�em si� wraz z So�tykiem do komory dziobowej. Spoczywa� tu na wyrzutni samolot: d�uga, w�ska, stalowa kropla z daleko w ty� odgi�tymi skrzyd�ami. Poniewa� jego kabina jest hermetyczna, zdj��em he�m, kt�ry zacie�nia� pole widzenia.

��A wi�c wie pan ju� wszystko � rzek� So�tyk � prawda?

U�cisn��em mu mocno r�k� i wszed�szy na skrzyd�o, jednym susem znalaz�em si� w kabinie. He�m po�o�y�em pod siedzeniem, �eby w ka�dej chwili mie� go pod r�k�, w��czy�em �wiat�a i zegary, raz jeszcze sprawdzi�em zawory aparat�w tlenowych i przez otwory luk spojrza�em na in�yniera. By� podniecony, lecz stara� si� tego nie okazywa�.

��Zaraz wystrzelimy pana � powiedzia� � ale przedtem sprawdzimy jeszcze raz ��czno��.

Wiedzia�em, �e j� sprawdza� ju� ze sto razy � a ostatnio nie dawniej ni� tego dnia rano, lecz tylko u�miechn��em si� do niego. Wyszed�. Zosta�em sam. Zatrzasn��em przezroczyst� kopu�k� nad g�ow�, docisn��em �ruby uszczelniaj�ce i wpar�em si� mocno stopami w stery. Wskaz�wka skaka�a na �wiec�cej tarczy sekundnika. Wtem w s�uchawkach rozleg�o si� lekkie pi�niecie i zaraz po nim g�os So�tyka:

��No jak tam, s�yszy mnie pan?

��Doskonale.

��Jeste�my teraz na dziewi�ciu tysi�cach metr�w, szybko�� dziewi��set dwadzie�cia na godzin�. W porz�dku?

��W porz�dku.

��To mo�e pan w��czy� silnik. Kontakt?

��Jest kontakt � odpar�em wciskaj�c guzik zap�onu. Rubinowe oczko za�arzy�o si� w seledynowym p�mroku.

��Pilot got�w?

��Got�w.

��Uwaga!

Rozleg� si� og�uszaj�cy grzmot. Pokrywy dziobu rozpad�y si� i w p�omieniu gaz�w wyrzutowych wylecia�em jak pocisk z lufy armatniej.

W oczy buchn�� potop �wiate�. Jak walcz�cy z wod� p�ywak zupe�nie odruchowo wyr�wna�em stery. Kabina by�a oszklona wypuk�ymi szybami. W padaj�cym zewsz�d �wietle, jak mucha w kropli jasnego bursztynu, lecia�em g�ow� naprz�d przeciw ko�uj�cym mg�om i chmurom. Wycie dartego powietrza zapycha�o usta jak wat�. Zdawa�o si�, �e kopu�ka trza�nie, wgnieciona p�dem. Rych�o jednak utraci�em szybko��, jak� nada�a mi wyrzutnia Kosmokratora, i zacz��em lecie� o w�asnych si�ach. Patrza�em na szare, uciekaj�ce w bok mg�y � wtem, jakby kto� wsun�� w nie szklany n�, powietrze nade mn� oczy�ci�o si�. R�wnocze�nie b��kitnawe �wiat�o oprowadzi�o brzuchy chmur jaskrawym konturem, rozleg� si� hucz�cy gwizd i w d� run�y strumienie wody. Zrozumia�em, �e bardzo blisko nade mn� leci Kosmokrator, a zjawisko to wywo�a�y gazy atomowe, wylatuj�ce z jego dysz. Kopn��em orczyk, �eby jak najszybciej wyprowadzi� maszyn� z niebezpiecznego s�siedztwa; pe�ny odrzut rakiety, uderzaj�c z bliska, m�g� mi oderwa� skrzyd�a.

��Halo! Jak tam, pilocie? Leci pan?�� rozleg� si� g�os w s�uchawkach. Potwierdzi�em i poda�em kurs wed�ug �yrokompasu.

��B�dziemy kr��y�. Mo�e pan schodzi� w d�!

Pr�cz kot�uj�cych si� mgie� nie widzia�em z mego siedzenia nic. Za to na ma�ym, okr�g�ym ekranie pok�adowego radaru nieprzerwanie p�yn�y kontury le��cego w dole terenu. Powolnym, tysi�ce razy wykonywanym ruchem po�o�y�em maszyn� na skrzyd�o i zacz��em spada� jak kamie�. Na Ziemi nie musia�bym nawet patrze� na altimetr; gdy� pozorna wielko�� dostrzegalnych w dole przedmiot�w, jak dr�g czy rzek, przy pewnym do�wiadczeniu nie�le orientuje, tu jednak wpatrywa�em si� w jego tarcze, bacz�c zarazem na ekran radaroskopu. Kiedy szybko�� upadku sta�a si� zbyt wielka, bardzo powoli wyprowadzi�em maszyn� z piki. By�em w samym pu�apie chmur i lec�c wpada�em i wypada�em na przemian z ich puszystych k��b�w. Na dole nie by�o jednak ani �ladu owej poros�ej lasem r�wniny. Defilowa�y tam d�ugie i szerokie, podobne do zastyg�ych ciemnych fal, nagie grzbiety. Zakomunikowa�em to So�tykowi.

��We� pan p�tora stopnia na wsch�d � powiedzia�. � I co tam z pa�skim pelengiem? Kiepsko go s�ycha�.

Mia� na my�li sygna�y radiowe wysy�ane automatycznie przez moje radio, dzi�ki kt�rym na pok�adzie Kosmokratora mo�na by�o okre�li�, gdzie znajduje si� samolot. S�owa in�yniera zaniepokoi�y mnie nieco, gdy� i ja dosy� �le go s�ysza�em. Odbi�r zaciera�y chwilami zak��cenia w postaci lekkich trzask�w. Zgodnie z poleceniem po�o�y�em samolot w lewy wira� i lecia�em tu� pod chmurami, staraj�c si� nie traci� wysoko�ci, �eby ogarn�� wzrokiem znaczniejsz� przestrze�. Nie by�o to �atwe: co kilkadziesi�t sekund wpada�em w chmury, z kt�rych wynurza�em si� opuszczaj�c maszyn� w d�. Taka zabawa �w chowanego� trwa�a dosy� d�ugo.

Wola�em nie zdawa� si� na radar, poniewa� w ekranie widoczny by� tylko stosunkowo ma�y wycinek przestrzeni. Dlatego skwapliwie poszukiwa�em ka�dego okna w chmurach, a �e miejscami opada�y bardzo nisko, coraz cz�ciej przelatywa�em kilkaset zaledwie metr�w nad wynios�o�ciami terenu. Nie by�a to r�wnina, nie by�y jednak i g�ry: co� w rodzaju ogromnych, kaskadami schodz�cych, naturalnych stopni jakiej� ska�y, jak mog�em s�dzi� z ich g�adkiej powierzchni. Stopnie te, a raczej terasy, sz�y przez ca�� widoczn� przestrze� falistymi liniami. Pomy�la�em, �e, by� mo�e, znajdzie si� terasa do�� rozleg�a, by m�g� na niej wyl�dowa� Kosmokrator, i przez kilka minut lecia�em r�wnolegle z ich przebiegiem, ale zacz�y si� wznosi� i �ama� staj�c skosem jak talie olbrzymich, rozsypanych kart, wi�c zawr�ci�em. So�tyk rozmawia� ze mn� pytaj�c o warunki lotu i widoczno��. Odpowiada�em sk�po, gdy� gniewa�o mnie, �e nie mog� odnale�� zalesionej r�wniny. Las musia� si� przecie� gdzie� ko�czy� i tam nale�a�o liczy� na dobre l�dowisko. Zrezygnowa�em wreszcie z poszukiwa� nad monotonnym, cho� niezwyk�ym krajobrazem i polecia�em prosto przed siebie. Rych�o spo�r�d terasowatych stopni wynurzy� si� ob�y, niski wa� ziemny, pe�zn�cy na wsch�d jak olbrzymia, �agodnie wij�ca si� g�sienica. �By� mo�e, jest tam co� w rodzaju p�askowy�u� � pomy�la�em i naciskaj�c orczyk pomkn��em w t� stron�. Dalej teren sta� si� troch� niewyra�ny. Za�ciela�a go niska, przyziemna mg�a, nad kt�r� wznosi� si� tylko �w wa� ziemny, coraz wy�szy i nier�wniejszy. Tu i �wdzie odchodzi�y od niego �a�cuchy wzg�rz. Kiedy spojrza�em przed siebie, na horyzoncie stan�� ciemny masyw. By�y to g�ry. Lecia�em jeszcze prosto, raczej z ciekawo�ci, jak te� wygl�daj� g�ry na obcej planecie, bo trudno by�o liczy� na l�dowisko w�r�d dzikich ska�. �a�cuchy wzg�rz przechodzi�y w coraz wy�sz� i bardziej strom� barier�, kt�rej szczyt miejscami p�ywa� ju� w chmurach. Dalszy wypad w t� stron� by� bezcelowy. Postanowi�em zawr�ci�. Po prawej stronie, ju� nie w dole, lecz niemal na wysoko�ci samolotu, wznosi�y si� wypuk�e, ob�e stoki, pogr��one w stromych osypiskach dziwnie jasnej, prawie bia�ej barwy. Wtem bariera rozwar�a si� na podobie�stwo kamiennych wrzeci�dz�w. Zobaczy�em czarne jezioro, odbijaj�ce w sobie ob�oki, zwory skalnych �cian i schodz�ce ku brzegom j�zory piarg�w. Czy�by to napraw� by�a woda? Wprowadzi�em maszyn� w bram� skaln� i zacz��em si� opuszcza�. Ciekawo�� ta mog�a mnie drogo kosztowa�, gdy�, jak to by�o zreszt� do przewidzenia, w przesmyku ci�gn�� gwa�towny pr�d powietrzny, kt�ry porwa� mnie, rzuci� w g�r�, a potem wessa� w d� z tak� si��, �e omal nie skapotowa�em na �rodku jeziora. Musia�em postawi� maszyn� niemal d�ba i da� pe�ny gaz, �eby si� wyrwa� w przestrze�. Przez mgnienie by�em tak blisko, �e wyra�nie widzia�em �amanie si� drobnych fal i prze�wiecaj�ce przez wod� g�azy dna. A wi�c jednak uda�o mi si�. Odkry�em idealne miejsce do l�dowania, a raczej wodowania: Kosmokrator m�g� opu�ci� si� na jezioro. Trzeba by�o tylko wypatrze� dobre podej�cie, gdy� z trzech stron wznosi�y si� gro�ne, urwiste ska�y. Podci�gn��em samolot na trzy tysi�ce metr�w, �eby obj�� ca�� panoram� g�rskiej okolicy. Ju� od d�u�szej chwili czu�em, �e co� si� zmieni�o, lecz nie mog�em si� pocz�tkowo zorientowa�, co takiego. Nagle drgn��em: w s�uchawkach nie rozlega�o si� ju� ciche brz�czenie, wskazuj�ce, �e pracuj� na odbiorze. Dotkn��em kontaktu: by� w��czony.

��Halo, in�ynierze So�tyk � powiedzia�em.�� In�ynierze So�tyk!

Cisza. Pokr�ci�em ga�k� regulatora. Zatrzeszcza�o raz i drugi. Wtem ca�ymi seriami posypa�y si� d�ugie i kr�tkie trzaski. Chocia� nie, to nie by�y zwyk�e trzaski, jakie sprawiaj� wy�adowania elektryczne, ale rw�ce si� wci�� zawodzenia, w kt�rych trafia�y si� nawet na po�y melodyjne frazy. Przekr�ci�em regulator dalej. G�osy znik�y. Znowu zacz��em wywo�ywa� rakiet�. Nie by�o odpowiedzi. Zwi�kszy�em pr�d w lampach, ryzykuj�c, �e je spal�. Bez rezultatu. Teraz nie patrza�em ju� w d�, lecz staraj�c si� zachowa� spok�j kontrolowa�em wszystkie przewody. Pocz�wszy od laryngofonu, krok za krokiem sprawdza�em po��czenia � wszystko by�o w porz�dku, wszystko gra�o, kontrolka anteny wskazywa�a, �e sygna�y id� w przestrze�, a jednak rakieta nie odzywa�a si�. Wyjrza�em na chwil� w d�, �eby si� zorientowa�, gdzie jestem � i zakl��em. By�em nad zalesion� r�wnin�. Formacje dziwacznych krzew�w ci�gn�y si� niesko�czonymi �awicami w dal, gin�c pod niskimi chmurami, z kt�rych pada�o mocne, bia�e �wiat�o. Na dole �miga�y dziwaczne kszta�ty, jakby pi�ropusze, festony, grzywy, miesza�y si� barwy ciep�e i zimne, seledyn, ���, prawie czarna ziele� � doprawdy, by� to niezwyk�y las. W tej chwili nie mia�em jednak ochoty zaj�� si� nim dok�adniej. Zn�w powr�ci�em do radia, zn�w sprawdza�em po��czenia � gdy wtem przysz�a mi my�l, od kt�rej l�d poszed� po ko�ciach. A je�eli rakieta, zaatakowana czy w tragicznej katastrofie, zgin�a i jestem tu jedynym �yj�cym cz�owiekiem?

To by�o mocne. Przez kr�tk� chwil� oddycha�em g��boko, czuj�c, jak powoli ust�puje ohydne uczucie strachu. Potem zaci��em z�by, raz jeszcze spojrza�em na p�yn�cy pode mn� las i zastanowi�em si�, co robi�. Paliwa mia�em jeszcze na niespe�na dwie godziny lotu. Tlen m�g� mi wystarczy� na znacznie d�u�ej, nawet na dwa dni. Z �ywno�ci� by�o gorzej � tylko troch� koncentratu i dwa termosy z kaw�. Kr��y� a� do opr�nienia zbiornik�w nie mia�o sensu, bo szans� przypadkowego ujrzenia rakiety w chmurach by�y przy niskiej pow�oce chmur znikome. Natomiast gdybym wyl�dowa�, m�g�bym i popracowa� ko�o radia (tak my�la�em, cho� nie �udzi�em si�, �e mi to du�o pomo�e), i w razie, gdyby rakieta przelatywa�a nad okolic�, da� towarzyszom znaki albo wzbi� si� za nimi w powietrze. Wyda�o mi si� to najlepszym wyj�ciem z sytuacji. Postanowi�em wyl�dowa�; trzeba by�o znale�� odpowiednie miejsce. Samolotowi memu, kt�ry by� zaopatrzony w specjalne klapy hamownicze, starczy�oby do l�dowania z pi��dziesi�t metr�w jako tako r�wnej powierzchni. Obni�y�em si�, potem coraz bardziej zacz��em si� przyciska� do gruntu, a� wreszcie lecia�em na minimalnej szybko�ci niemal nad samymi wierzcho�kami drzew. Jakie� by�o moje zdumienie, kiedy przekona�em si�, �e nie by�y to wcale drzewa ani w og�le �adne ro�liny, lecz wysokie, niesamowicie ukszta�towane ni to kryszta�y, ni to nacieki mineralne. Miejscami grube, lite �y�y czarnozielonkawej masy, jakby oblane szkliwem, splata�y si� wznosz�c w g�r� krzaczaste p�ki ogromnych igie�, gdzie indziej stercza�y ich palczaste k��by, baldachimy, bulwy, jakie� w�z�y wielobarwnej ska�y, po�yskuj�ce zimno jak l�d. O tym, �eby posadzi� tu maszyn�, nie by�o nawet mowy. Lecia�em wi�c prosto przed siebie, w nadziei, �e martwy las sko�czy si� wreszcie, i zwi�ksza�em szybko��, a� docisn��em r�czk� gazu do ko�ca. Silnik hucza� r�wnomiernie i gdyby nie moja fatalna sytuacja, m�g�bym si� rozkoszowa� istnym kalejdoskopem barwnych �ama�c�w, kt�re miga�y w dole, chowaj�c si� pod skrzyd�ami. Znienacka s�uchawki zachrypia�y i w ulewie przera�liwych trzask�w us�ysza�em g�os So�tyka:

��Pilocie, odezwij si�! Pilocie!

Natychmiast odpowiedzia�em, lecz s�owa zamilk�y. Po kilkudziesi�ciu sekundach napi�tego wyczekiwania znowu us�ysza�em g�os So�tyka. Tym razem m�wi� najoczywi�ciej do kogo�:

��Nie odzywa si� od dwudziestu minut.

��Czy b�dziemy kr��y� dalej?�� spyta� drugi g�os, jak mi si� zdawa�o, Arseniewa.

��In�ynierze!�� krzykn��em.�� Uwaga, Kosmokrator!

��B�dziemy kr��y� � odpar� So�tyk. Znowu zacz��em m�wi�, potem wo�a�, ale nie s�ysza� mnie. Za to ja s�ysza�em urywki s��w: porozumiewa� si� z towarzyszami. Spojrza�em na m�j pelengator. �eby mi wskaza� kierunek, w kt�rym mam szuka� rakiety, lecz zamiast jednego �wiec�cego z�bka dostrzeg�em na okr�g�ej tarczy przyrz�du istny chaos roziskrze�. Przypomina�o to obrazy, jakie wywo�uje zak��cenie odbioru radarowego za pomoc� listk�w folii aluminiowej. Ogarn�a mnie w�ciek�o��. G�os So�tyka zacz�� s�abn��, wreszcie rozp�yn�� si� zupe�nie w rosn�cym trzeszczeniu.

Kr�c�c regulatorem pos�ysza�em po raz drugi tajemnicze, j�kliwe d�wi�ki � i nagle r�ka zamar�a mi na ga�ce.

��Czy nie jest to czasem� radio mieszka�c�w Wenery?

Do diab�a, to by�o mo�liwe! Przerywane d�wi�ki mog�y by� czym� w rodzaju naszych znak�w Morsego. Nie mog�em si� jednak nad tym d�u�ej namy�la�, bo w wielkiej odleg�o�ci, na samej granicy widnokr�gu, ukaza�a si� bariera skalna, biegn�ca od skrytego za horyzontem jeziora g�rskiego, kt�re zosta�o kilkana�cie kilometr�w na wsch�d po mojej lewej r�ce.

Obszar martwego lasu urywa� si� tu r�wn� lini�, id�c� w obie strony prosto jak strzeli�. Dalej ci�gn�a si� r�wnina, powyginana w �agodne, zaokr�glone garby i r�wnie niewielkie, p�ytkie zapad�o�ci. O lepszym l�dowisku nie mog�em marzy�. Grunt by�, o ile mog�em oceni�, g�adki jak wypolerowana ska�a. Nad ostatnimi rz�dami martwych drzew zamkn��em dop�yw paliwa. Wyda�o mi si�, �e martwy las jest oddzielony od r�wniny w�sk�, ciemn� smug�, jakby rowem, lecz musia�em skupi� uwag� na sterach. Wysun��em klapy i poci�gn��em dr��ek na siebie. W nag�ej ciszy skrzyd�a samolotu wyda�y opadaj�cy, niski ton. Nast�pi�o mi�kkie uderzenie, potem drugie. Dotar�em ko�ami. Maszyna potoczy�a si� kr�tko i znieruchomia�a. Nieznacznie przechylona, sta�a na pofa�dowanej pochy�o�ci gruntu. Gruntu planety Wenus.

D�ug� chwil� siedzia�em w kabinie, niepewny, co robi�. Raz jeszcze pochyli�em si� nad aparatem radiowym. Regulator przemkn�� po ca�ej skali. Wszystkie zakresy milcza�y. Z eteru nie dobiega� najl�ejszy szmer. Da�em temu spok�j. Wyci�gn��em spod siedzenia he�m i na�o�y�em go. sumiennie doci�gaj�c jeden po drugim automatyczne uchwyty. Z raka na d�wigni, kt�ra otwiera kopu�k�, zatrzyma�em si� na mgnienie � i szarpn��em mocno. Szklany dach pojecha� do ty�u. Skontrolowa�em jeszcze spojrzeniem malutki, ciemnozielony ekran radaroskopu, kt�ry pali� si� wewn�trz he�mu, dotkn��em kurka aparatu tlenowego i, prze�o�ywszy nog� przez burt�, stan��em na skrzydle.

Wiem, �e nie uda mi si� opisa� widoku, jaki ujrza�em. Mog� wylicza� jego szczeg�y, ale nie potrafi� uchwyci� tego zasadniczego, wszechobecnego tonu, kt�ry powodowa�, i� od pierwszego wejrzenia czu�o si�, �e to nie jest Ziemia. Chmury posuwa�y si� wolno, bia�e, zupe�nie bia�e jak mleko. Na Ziemi widuje si� podobne, lecz s� to tylko lekkie ob�oki i pierzaste, wysokie cirrhusy, tutaj za� ca�y niebosk�om os�oni�ty by� g�adk�, mleczn� opon�. W silnym �wietle rozpo�ciera�a si� kraina p�askich pag�rk�w i p�ytkich, nieckowatych zag��bie�, suchych, niczym nie poros�ych, barwy ciemnoczekoladowej. gdzieniegdzie pokrytych ja�niejszymi plamami. Jakie� siedemset metr�w z ty�u za ogonem samolotu r�wnina urywa�a si� ku martwemu lasowi. Nie przechodzi�a we� na tym samym poziomie: granic� stanowi� uskok tak wysoki, �e ponad jego brzeg wystawa�y tylko popl�tane, b�yskaj�ce odbitym �wiat�em korony martwych drzew. Zeskoczy�em na ziemi�. Grunt nie podda� si� pod stop�. Nacisn��em podkutym obcasem: nie zosta� najs�abszy �lad. A jednak nie by�o to wcale podobne do nagiej ska�y. Odwr�ci�em si� plecami do martwego lasu. Poprzez skrzyd�o samolotu widzia�em coraz dalsze, jednakowo r�wnomierne fa�dy r�wniny, na horyzoncie, po�r�d opar�w ��tawej mg�y, sta�y ciemnymi sylwetkami g�ry.

Zn�w spojrza�em pod nogi. Wydoby�em z zewn�trznej kieszeni kombinezonu sk�adany n� i uderzy�em ostrzem w tajemnicz� substancj�. Kilka razy odskoczy�o; znalaz�em jednak miejsce, gdzie powierzchnia by�a pokryta malutkimi dziurkami, jak skamienia�a, wyg�adzona g�bka. Uda�o mi si� od�upa� spory k�s, kt�ry podrzuci�em na r�ce. By� jasnobrunatny i lekki. Lekki jak� bakelit.

Bakelit! Jak�e �a�owa�em, �e jestem sam! Nie my�la�em w tej chwili o utracie ��czno�ci ani o tym, co b�dzie ze mn� za kilkana�cie godzin, lecz po prostu chcia�em mie� przy sobie kogo� z towarzyszy, a�eby podzieli� si� z nim nies�ychanym odkryciem. Raz jeszcze, ale innymi ju� oczami, obejrza�em brunatny krajobraz. By�o w nim co� niepokoj�cego, ale co? Przedtem tego nie widzia�em. Przypomina�� tak, do czeg� by� podobny? Nagle zrozumia�em: ca�e otoczenie wygl�da�o nieprawdziwie, jak olbrzymia dekoracja teatralna. Tu kry�a si� przyczyna niepokoju. Dekoracja wielko�ci sceny czy nawet pola � zgoda, ale tu le�a�y dziesi�tki, mo�e nawet setki kilometr�w kwadratowych bakelitu czy podobnej do niego masy � sztucznej masy plastycznej, z jakiej na Ziemi wyrabia si� bibularze i pi�ra wieczne! By�o w tym co� groteskowego, a zarazem niesamowitego.

Wci�� jeszcze sta�em przy samolocie, niepewny, co robi� dalej. Odszed�em kilkana�cie krok�w w stron� martwego lasu i raptem wr�ci�em po�piesznie, prawie biegiem, bez �adnego uzasadnienia, bo przecie� radio mia�em w skafandrze, tak �e sygna�y rakiety, gdyby si� odezwa�a, mog�em us�ysze�, ale� jednak wr�ci�em. Nie by� to nawet l�k, kt�ry mnie do tego zmusi�, lecz gwa�towne poczucie, nie daj�ce si� zrazu opanowa�, obco�ci. Obce by�o to nisko nawis�e, bia�e niebo, mimo chmur bij�ce tak mocnym blaskiem, obcy bezruch powietrza, obca pokryta p�askimi garbami r�wnina, na kt�rej buty wydawa�y przy chodzeniu dziwny, suchy stukot�

Usiad�em na skrzydle samolotu, obracaj�c w r�ku n�, patrza�em na niedaleki skraj r�wniny obrywaj�cej si� ku martwemu lasowi i rozwa�a�em. Je�li nie po��cz� si� z towarzyszami do czterdziestu o�miu godzin, zabraknie mi powietrza. Wtedy pomy�l�, co z sob� zrobi�. Na razie jednak mam tlen, �ywno�� i samolot. C� wi�c pocz��? To, co jest moim obowi�zkiem: bada� planet�. Brzmi to nie�le � roztrz�sa�em dalej � ale co b�dzie, je�li rakieta zjawi si�, gdy b�d� daleko od samolotu? Zanim do niego dobiegn�, zniknie w chmurach, i przepadnie ostatnia, by� mo�e, szansa ocalenia. A wi�c siedzie� na skrzydle samolotu i oczekiwa� wybawienia? M�j szef w centralnej s�u�bie lotniczej mia� ulubione pytanie, kt�re stawia� zwykle nowicjuszom: co ma zrobi� pilot w razie przymusowego l�dowania na bezludziu, w g�rach albo na pustyni? Wszystko, co mo�liwe � brzmia�a odpowied�. � A potem, je�li tego ma�o?�� Potem to, co jest niemo�liwe!�� By� mo�e, brzmi to troch� prostacko i naiwnie, lecz jeden z moich koleg�w wyszed� z lotnych piask�w, w kt�rych rozbi� maszyn� pocztow�, po pi�ciodniowym marszu, bez kropli wody w ustach, cho� uczeni twierdz�, �e cz�owiek umiera bez wody wcze�niej. Kiedy go pytano, o czym my�la� id�c, zacytowa� powiedzenie naszego szefa.

Histori� t� przypomnia�em sobie w por�. Nale�a�o wzi�� pod uwag� rozmaite czynniki � najwa�niejszy by� fakt, �e planeta jest zamieszka�a. Czy nie jest ogromn� lekkomy�lno�ci� zostawi� samolot bez opieki? Jest, oczywi�cie, �e jest, ale c� innego zrobi�? Wskoczy�em raz jeszcze na skrzyd�o, wzi��em z kabiny ma�y miotacz promieni, sto�kowaty aparat z szerok� r�koje�ci�, przewiesi�em go sobie przez rami� i poszed�em w stron� uskoku. Za chwil� znalaz�em si� nad jego brzegiem.

W dole, si�gaj�c gdzieniegdzie szczytami poziomu, na kt�rym sta�em, wznosi� si� martwy las. Oko b��dzi�o po�r�d krzak�w o d�ugich, l�ni�cych pr�cikach, w�r�d sto�kowatych stalagmit�w, jakich� mas wp�przejrzystych, rozp�aszczonych wielkimi k��bami jak zwoje w�y, brylastych sopli, naje�onych kolcami, podobnych do olbrzymich korali i polip�w. By�y to jakby sztucznie wyrze�bione ro�liny, kt�re mr�z maluje na szkle, pomno�one przez wszystkie barwy t�czy. Ich wierzcho�ki, b�yskaj�ce za�amywanym �wiat�em, sprawia�y z�udzenie faluj�cej powierzchni morza. Po pewnym czasie zauwa�y�em, �e twory te nie by�y rozmieszczone zupe�nie chaotycznie. Tu i �wdzie dawa� si� spostrzec pewien �ad w ich ustawieniu. Niedaleko od mego punktu obserwacyjnego brzeg uskoku wznosi� si� o kilka metr�w. Wszed�em na �w z jednej strony podci�ty garb, �eby obj�� wzrokiem wi�ksz� przestrze�. Jakie� trzysta metr�w ode mnie w g��bi martwego lasu znajdowa�o si� obszerne wg��bienie. Okalaj�ce je mineralne �ywop�oty by�y ni�sze od innych i posiada�y kszta�ty bardziej zaokr�glone. Sam �rodek wg��bienia zdawa� si� zupe�nie g�adki i otoczony pier�ciennym wa�em, lecz nie mog�em stwierdzi� tego na pewno, bo cz�ciowo przes�ania�y go szczyty bli�szych drzew. Za to wyra�nie widzia�em, �e im dalej odbiegam wzrokiem od tego miejsca, tym wy�sze i ostrzej rozga��zione s� martwe drzewa. Postanowi�em zej�� na d� i obejrze� je z bliska. Pr�g, kt�rym ko�czy�a si� r�wnina, urywa� si� wsz�dzie pionowo. Od poziomu martwego lasu dzieli�o mnie nie wi�cej ni� cztery metry. Zawaha�em si�. Tu� pode mn� sta�y krystaliczne twory, l�ni�ce czystym, nieruchomym blaskiem. Ciekawo�� przemog�a. W ostatniej chwili, gdy opuszcza�em si� na r�kach po stromej �cianie, przemkn�o mi przez my�l, czy aby konstruktorzy skafandr�w przewidzieli mo�liwo�� wykonywania w nich skok�w, i odepchn�wszy si� lekko, polecia�em w d�. Wyl�dowa�em na r�kach i nogach w g��bokim przysiadzie. Odwr�ci�em si� plecami do �ciany progu. Przede mn� sta� martwy las.

Wygl�da� teraz inaczej ni� z wysoka. Doprawdy mia� co� w rodzaju szklistych pni, rozszczepionych w g�rze na ostre odnogi. Wy�ej i ni�ej, tu� nad g�ow� i przy samym gruncie, stercza�y iglice, obsypane drobniejszymi igie�kami, niby li�cie, niby rogi, a we wszystkich przelewa�y si� i mieni�y g��bokie t�cze.

Przed zej�ciem wycelowa�em �yrokompas na widoczne w oddali zag��bienie. Sprawdziwszy teraz kierunek, ruszy�em w g��b lasu, z trudem stawiaj�c nogi w g�stwie chrupi�cych i zgrzytaj�cych przenikliwie od�amk�w. Podkute buty roztrzaskiwa�y szcz�tki fioletowych kryszta��w. Pnie martwych drzew posiada�y budow� �rubow�, jakby splecione z grubych szklanych lin. Wszystkie by�y prawoskr�tne. Stara�em si� utrzyma� kierunek, lecz przychodzi�o to nie�atwo. Co kilka krok�w spogl�da�em na kompas. Par� razy ugrz�z�em w zaciskaj�cych si� szeregach wysokich �rog�w jelenich� i musia�em wybiera� inn� drog�. Klucz�c i ko�uj�c zbli�a�em si� jednak do celu; przekonywa�y mnie o tym ukazuj�ce si� obficie zaokr�glone i nadtopione kszta�ty twor�w mineralnych. Coraz mniej by�o promieni, iglic i szpad krystalicznych, pojawia�y si� za to migotliwe, t�czuj�ce formy jak zastyg�e wodotryski, wsparte o grunt znieruchomia�ymi strumieniami grubo�ci ramienia m�skiego. Przeciskaj�c si� mi�dzy nimi a� oczy mru�y�em od buchaj�cych blask�w, nag�ych roziskrze�, �y�ni�� i przy�mie�. W g�stwinie zapala�y si� brylantowym trzepotaniem b��kity, ��cie, fiolety i karminy. Czasem jaka� wypuk�a powierzchnia, �wiec�ca z oddali szczerym srebrem, przy zbli�eniu gas�a i stawa�a si� matowa, jakby przypr�szona popio�em. W pewnej chwili utkn��em w w�skim przej�ciu miedzy konarami zastyg�ej fontanny. Targn��em si� i przeszkoda p�k�a z d�wi�kiem tak silnym, �e si� przel�k�em. Wyda�o mi si�, �e p�k�a pokrywa he�mu.

Dalej pnie rozp�aszcza�y si�, pochyla�y ku ziemi, spaja�y ze sob� rozwini�tymi na wszystkie strony konarami, jakby je zgniot�a niewidzialna si�a. Od d�u�szej chwili miga�y mi w oczach czerwonawe b�yski. W ulewie bij�cych zewsz�d barw nie zwr�ci�em na to zrazu uwagi s�dz�c, �e to �wiat�a z zewn�trz za�amuj� si� w szklanym okienku he�mu, lecz nagle czerwony blask spot�gowa� si� i zobaczy�em, �e tryska z wn�trza he�mu. Nad ekranem radaru mie�ci si� matowa kulka, wska�nik aparatu wra�liwego na promieniowanie radioaktywne. Na Ziemi wchodzili�my w skafandrach do komory do�wiadczalnej, w kt�rej �rodku sta�o naczynie ze spor� ilo�ci� silnego pierwiastka promieniotw�rczego. Gdy si� do niego podchodzi�o, w �rodku matowej kulki zaczyna� si� �arzy� czerwony punkt, kt�ry w miar� zbli�ania si� do �r�d�a promieni r�s� coraz bardziej jak rozdmuchiwany w�gielek. Teraz wska�nik nie �arzy� si�, lecz p�on�� niby olbrzymie, krwawe oko, wype�niaj�c wn�trze he�mu rozsiana czerwieni�. Przystan��em. Blask sta� si� tak silny, �e utrudnia� patrzenie przez okienko he�mu. Panowa�o tu pot�ne promieniowanie; nale�a�o jak najszybciej wycofa� si� z niebezpiecznego miejsca. Poszed�em kilka krok�w w bok, schylaj�c g�ow� pod nawis�ymi stalaktytami. Czerwony blask os�ab�. Ruszy�em dalej, przekraczaj�c skr�cone jak korzenie �y�y b�yszcz�cej masy. Znowu si� wzm�g�. Mia�em w kieszeni r�czny indykator radioaktywno�ci, podobny do malutkiego pistoletu z samo�wiec�c� skal� w miejscu, gdzie zwyk�y pistolet posiada kurek. Podnios�em luf� przyrz�du. Martwy las nie by� ustroniem tak idylicznym, jak si� to mog�o wydawa� z daleka. Wskaz�wka aparatu ta�czy�a jak szalona, raz po raz przebiegaj�c do ko�ca skali i uderzaj�c we� z tak� si��, jakby chcia�a z�ama� zagradzaj�c� �rubk�.

Robi�o mi si� coraz gor�cej, pot ciek� z czo�a; nie by�o to spowodowane zdenerwowaniem, bo termometr wskazywa� 68 stopni Celsjusza. Na dobr� spraw� nale�a�o zrezygnowa� z dalszej drogi. W�dr�wka w takich warunkach mog�a mnie drogo kosztowa�. Wiedzia�em, �e kombinezon nasycony jest substancj� poch�aniaj�c� promieniowanie, lecz by� zbyt cienki, �eby stanowi� dla� powa�niejsz� zapor�. Tu trzeba si� by�o uda� w ubiorze specjalnym, znacznie ci�szym, opancerzonym blach� kameksow�. Mieli�my takie w Kosmokratorze. Gdy o tym pomy�la�em, przysz�a refleksja, �e by� mo�e nigdy ju� nie zobacz� Kosmokratora, wi�c warto mimo wszystko i�� dalej. Tymczasem obraca�em si� wko�o, kieruj�c przed siebie luf� przyrz�du. Promieniowanie ros�o i opada�o skokami. Zauwa�y�em, �e jest najsilniejsze, kiedy zwracam przyrz�d na b��kitnawe, szklane pnie, grubsze i wi�ksze od innych, a stoj�ce z dala od siebie, tak �e naraz widzia�em najwy�ej dwa. Podszed�em do takiego pnia. Nie by� zupe�nie przejrzysty, jak mi si� pocz�tkowo zdawa�o. Z�udzenie to spowodowa�y odbite w powierzchni, poskracane i rozci�gni�te obrazy otoczenia. Kiedy zbli�y�em do� g�ow�, czerwone �wiat�o wewn�trz he�mu zap�on�o gwa�townie, jakby to jaka� �ywa istota ostrzega�a mnie przed niebezpiecze�stwem. Wewn�trz pnia pod warstw� przezroczyst� bieg� w�ski pas, a raczej cylindryczna smuga nie ustalonej barwy, gdy� zale�nie od kierunku spojrzenia raz stawa�a si� czarnoruda, a raz � srebrzysta jak p�cherz powietrza pod wod�.

Po�piesznie wycofa�em si� z tego miejsca. Czerwona kulka gas�a powoli, wydaj�c ciemnorubinowe �arzenie. Teraz, wiedz�c ju�, czego mam unika�, poszed�em wed�ug wyznaczonego azymutu, staraj�c si� du�ym �ukiem omija� b��kitnawe pnie. Niebawem znik�y zupe�nie, lecz m�j �pistolet�, czulszy od czerwonej lampki, wci�� wskazywa�, �e ca�y grunt promieniuje, cho� znacznie s�abiej. Niebezpieczne jest nie tyle nat�enie promieniowania, ile czas, przez jaki organizm jest wystawiony na jego dzia�anie. Dlatego tarcza przyrz�du jest, wyskalowana w jednostkach czasu. Odczyta�em z niej, �e w terenie, przez jaki teraz szed�em, mog� bez obawy z�ych nast�pstw przebywa� najwy�ej p� godziny. Przy�pieszy�em wi�c kroku i rych�o stan��em przed k��bowiskiem form niepodobnym do niczego, co napotka�em dot�d.

Minera� pozlewa� si� w palczasto naros�e, strome wzniesienie, pokryte ogromnymi baniami i b�blami. My�l�, �e podobnie wygl�da piana z myd�a pod silnym szk�em powi�kszaj�cym. Niezwyk�o�� tej masy powi�ksza�o jeszcze to, �e w jej wn�trze wtopione by�o mrowie srebrnych kuleczek. Tak musia�by si� przedstawia� r�j owad�w, zalany w locie fal� p�ynnego bursztynu. Spr�bowa�em wspi�� si� na szklane wzniesienie, lecz obsun��em si� natychmiast. Przez chwil� mia�em wra�enie, �e jestem w kraju z bajki: rycerz pod szklana g�r�. Pocz��em i�� r�wnolegle do zapory. Gdzieniegdzie podobna by�a do st�a�ej fali na pe�nym morzu � wra�enie to pot�gowa� rozwichrzony, fr�dzlasty grzbiet. Dost�p pod sam� �cian� �fali� utrudnia�y istne k��bowiska niby szklanych o�miornic, zespolonych wisz�cymi w powietrzu ramionami, kt�re miejscami od�upa�y si� i za�ciela�y grunt wypuk�ymi od�amkami. Spr�bowa�em st�uc wielki p�cherz na zboczu, u�ywaj�c do tego podkutego buta. Trzasn��, ale kiedy postawi�em nog� na wyszczerbionej powierzchni i podnios�em si�, resztka skorupy rozpad�a si� pod ci�arem na drobne szczerby, a ja znalaz�em si� z powrotem na dole. Powt�rzy�em manewr w innym miejscu z takim samym skutkiem, przy czym ko�czyste od�amki omal nie rozci�y kombinezonu. Zrezygnowawszy z pr�b poszed�em dalej, zakr�caj�c ku wschodowi, jak mnie o tym pouczy� kompas, gdy� przezroczysta zapora ci�gn�a si� wielkim �ukiem. Niebawem stan��em przed w�sk� jak komin w ska�ach wn�k� szklanego muru. W jego g��bi �wieci�y nieprzeliczone miriady wtopionych srebrnych kuleczek. Poch�oni�ty dziwnym widokiem, zbli�y�em oczy do pionowej powierzchni prze�omu, jakby gigantycznej szczeliny lodowca, i os�upia�em: z tamtej strony wychyla� si� ciemny potw�r ze spiczast� g�ow� i uszami roz�o�onymi na kszta�t nietoperzowych skrzyde�. D� jego cia�a rozp�ywa� si� w m�tnym ob�oku. Cofn��em si� i zobaczy�em, �e to moje w�asne odbicie zniekszta�cone krzyw� powierzchni�.

Pocz��em szuka� chwyt�w. Z najwi�ksz� trudno�ci�, wyzyskuj�c ka�d� wkl�s�o��, wspi��em si� na wybrzuszenie �ciany. Coraz dotkliwiej odczuwa�em niezno�ny upa�; niewiele pomog�o elektryczne urz�dzenie ch�odz�ce, wszyte w kombinezon, kt�re w��czy�em jeszcze przedtem. Balansowa�em na ko�cach palc�w, staraj�c si� roz�o�onymi r�kami znale�� co� w rodzaju chwytu. Dziwi�o mnie wci�� rosn�ce t�tno mego serca; pulsy dudni�y coraz mocniej, mocniej i mocniej� ale� to nie by�o t�tno!

Jednym susem znalaz�em si� na dole. Nie bacz�c na �lizgaj�ce si� pod butami od�amki, biegn� szukaj�c, sk�d da si� ujrze� ca�e niebo. Wysoko ja�nieje nieskalana, mleczna pow�oka chmur. Powolne huczenie podnosi si�, ro�nie, zbli�a. Pomi�dzy warstwami ob�ok�w prze�wituje jak ciemna ryba ob�y, d�ugi kszta�t: Kosmokrator!

Wo�am, krzycz� do mikrofonu, r�wnocze�nie p�dz�c w stron� r�wniny, do samolotu! Obijam si� bole�nie o zastyg�e formy, padam na kolana, zrywam si� i znowu wywo�uj� rakiet�. Huczenie zmienia si�. Pocisk opuszcza dzi�b i k�adzie si� w skr�t. Zaczyna opisywa� ciasn� spiral�. Jego korpus, ciemny na bia�ym tle, powi�ksza si�. Zza ster�w strzela s�up ognia, ja�niejszego od chmur. Skacz� od jednego pnia do drugiego, wbiegam na nieprawdopodobne szklane mostki, przesadzam nieruchomo �wiec�ce z�omy, a p�yn�cy z g�ry miarowy g�os silnik�w ro�nie, przechodzi w og�uszaj�cy �oskot i znowu oddala si�, cichnie� Rakieta wci�� kr��y schodz�c na niebezpiecznie ma�� wysoko��. Nie patrz� w jej stron�, musz� uskakiwa� w bok przed kryszta�ami stercz�cymi w powietrzu jak szpady. Wtem drog� zamyka g�stwa szklanych �y�, pr�buje wzi�� j� skokiem i odpadam, pot �cieka mi na oczy, nie mam ju� tchu, by wo�a� do mikrofonu � bry�a jaka� usuwa mi si� spod st�p, trac� r�wnowag�, padam.

Zrywam si� jak szalony, chc� na o�lep rzuci� si� na przeszkod�, gdy tu� nad uchem rozlega si� g�os cichy, ironiczny:

��Spokojnie� pilocie!

To nie radio si� odezwa�o. To g�os we mnie, od kt�rego nagle nieruchomiej�. Nie ma t�dy drogi. Musz� zawr�ci�. Znowu zaczynam biec i s�ysz�, jak s�abnie dudnienie silnik�w. Odwracam si�, staj�. Rakieta rozp�ywa si� w chmurach jak widmo, g�os silnik�w przechodzi w niskie huczenie, coraz l�ejsze i dalsze, jeszcze chwila � i nie dobiega ju� �aden d�wi�k, �aden szmer, tylko m�j zziajany oddech pot�guje si� w metalowym wn�trzu he�mu, s�uchawki wci�� milcz�, a woko�o �wiec� najpi�kniejszymi barwami b��kitne, z�ote, malinowe kryszta�y i jest cisza, zupe�na cisza�

Siadam na p�askim od�amie i czekam� Czekam pi�� minut, dziesi��, pi�tna�cie. Ob�oki p�yn� wci�� w jedn� stron�; od wyt�onego wpatrywania si� w ich przenikliw� bia�o�� oczy zachodz� �zami, kt�re �ciekaj� po twarzy, i nie s� to tylko �zy odruchowe�

To koniec � my�l� i natychmiast odpowiada mi ten sam g�os, co przedtem:

��A je�li nawet, to c� z tego? Dobrze!

Zaciskam szcz�ki, wstaj� i id�. Zatrzymuj� si�, �eby spojrze� na �yrokompas. Straci�em orientacj� w tym szalonym biegu. Radioaktywno�� jest tu nieco s�absza ni� w pobli�u szklanej bariery � tylko czerwony punkt �arzy si� w matowej kulce. Rozgl�dam si� po otoczeniu. Stoj� po�r�d wysokich, krzaczastych kryszta��w. Jeden jest obalony w bok i na jego nier�wnej graniastej powierzchni po�r�d fioletowo � krwistych kraw�dzi le�y srebrna kuleczka � takie widzia�em przedtem, wtopione w g��b szklanego masywu. Przypatruj� si� jej. Wygl�da jak odlana ze srebrnego metalu, przyp�aszczona kropla, nie wi�ksza od ziarna grochu. Zwr�ci�a moj� uwag�, bo nie le�y na powierzchni krystalicznego krzaka, lecz jest jakby zawieszona kilka milimetr�w nad ni�. Zbli�am si� i staje jak wryty. Srebrne ziarno drgn�o. Z\vraca si� ku mnie zaostrzonym ko�cem, w kt�rym b�yska iskierka � nie, nie, to wysuwa si� z niej cienki jak w�os drucik. Zarazem w moich s�uchawkach rozlega si� przerywany, kr�tki d�wi�k. Z zapartym tchem wpatruj� si� w srebrn� okruszyn�. Stoi na ledwo widocznej spiralce, kt�ra rozci�ga si� i skraca. Ruch ten staje si� coraz �ywszy.

Cofam si� odruchowo. Stworzonko jakby osiada na kamieniu. Zbli�am si� � i ono si� rusza; a w s�uchawkach brzmi wysoki ton.

A wi�c jednak tamci mieli racje � przelatuje mi przez g�ow� w potoku bez�adnie zmieszanych my�li.�� Metalowe mr�wki! Metalowe mr�wki!

Wyci�gn��em r�k�, �eby wzi�� stworzonko, i zatrzyma�em si�. Przecie� to, mimo nik�ych rozmiar�w, jedna z tych istot, kt�re osiemdziesi�t lat temu zbudowa�y pocisk mi�dzyplanetarny. B�dzie si� wi�c broni� � mo�e jakim� �miertelnym promieniowaniem? Spojrza�em na wska�nik radioaktywno�ci. Promieniowanie nie wzrasta. Zacz��em obchodzi� stworzonko ze wszech stron i zauwa�y�em rzecz bardzo dziwn�. Ilekro� odwraca�em od niego g�ow�, martwia�o i trwa�o nieruchomo jak kropla zastyg�ego metalu. Kiedy za� patrza�em wprost na nie, zaczyna�o drga�, zwraca�o si� ku mnie ostrym ko�cem, z kt�rego wysuwa� si� drucik, a w s�uchawkach rozbrzmiewa�y urywane d�wi�ki. Powtarza�y si�, wci�� takie same. C� to mia�o znaczy�? Czy chcia�o mi w ten spos�b co� zakomunikowa�? A tamte, zastyg�e w szklistej masie, czy by�y martwe? Sta�em zupe�nie bezradny. Gdyby� mie� w tej chwili u boku kogo� z towarzyszy! Do w�ciek�o�ci doprowadza�o mnie, �e tak bardzo niczego nie rozumiem. Wyci�gn��em sk�adany n� i po�o�y�em go tu� przy stworzonku. Zdawa�o si� nie zwraca� na to uwagi. Odwr�ci�em g�ow� i zerkn��em k�tem oka. Znieruchomia�o. Oddali�em si� na kilka krok�w. Ani drgn�o. Zacz��em si� zbli�a� nie spuszczaj�c go z oczu. Wysun�o sw�j b�yszcz�cy drucik, spiralki zadrga�y i w s�uchawkach rozleg� si� d�wi�k.

Pal to diabli!

Wyci�gn��em r�k� � pisk w s�uchawkach nasili� si�. Mimo to wzi��em je w palce. Nic si� nie sta�o. Trzyma�em je tu� przy szybce he�mu: ton w s�uchawkach wzm�g� si�. Czy�by wyra�a�o w ten spos�b swoje niezadowolenie?

Wydoby�em z kieszeni p�askie, metalowe pude�ko i wrzuci�em stworzonko do �rodka. Brz�kn�o. By�o niew�tpliwie z metalu. Zatrzasn��em pokrywk�. Pisk w s�uchawkach od razu usta� � to przynajmniej rozumia�em: metalowe �cianki pude�ka nie przepuszcza�y fal elektromagnetycznych. Z uczuciem, �e nios� w kieszeni co� w rodzaju nastawionej na niewiadom� godzin� bomby zegarowej, ruszy�em w drog� powrotn�. Po dwudziestu minutach by�em przy samolocie, przede wszystkim zasiad�em przy radioodbiorniku. Eter by� jednak pusty � dochodzi�y tylko g�ste, bliskie trzaski. Od l�dowania up�yn�y cztery godziny. Odczuwa�em g��d: usiad�em wi�c w kabinie i ju� mia�em j� zamkn��, kiedy raz jeszcze zachcia�o mi si� spojrze� na mieszka�ca Wenery. Otworzy�em pude�ko. Gdy tylko zajrza�em do �rodka, stworzonko drgn�o i wysun�o z siebie drucik jak przedtem, a w s�uchawkach zabrzmia�y urywane sygna�y. Sam nie wiem dobrze, czemu (jest to wstydliwe miejsce moich wspomnie�) nie mia�em ochoty spo�y� posi�ku, �e tak powiem, �pod jego okiem�. Po�o�y�em wi�c pude�ko na skrzydle samolotu, zamkn��em si� w kabinie i, oczy�ciwszy j� z truj�cej atmosfery przez przedmuchanie spr�onym tlenem z butli, zabra�em si� do zapas�w. Jad�em w najlepsze, gdy z oddali przyp�yn�� powolny ton, rozbrzmiewaj�cy chwilami ja�niej i znowu cichn�cy. Dobiega� ze znacznej wysoko�ci. Ale� tak, to by� Kosmokrator!

Zrzuci�em z kolan otwart� paczk� i spojrza�em w g�r�, r�wnocze�nie w��czaj�c kontakt. Silnik natychmiast zapali�. Nic nie widzia�em, lecz r�wnomierne huczenie pot�gowa�o si� z ka�d� sekund�. Wtem o�lepiaj�co bia�a pokrywa chmur rozst�puje si� i na jej t�o wyp�ywa rakieta. Krzycz�c do mikrofonu, daj� pe�ny gaz. Mam wra�enie, �e niesko�czono�� up�ywa, a samolot wci�� jeszcze nie odrywa si� od ziemi. Nareszcie! Ci�gn� w g�r� stromo, jak tylko mog�, o w�os od ze�lizgu. Mimo to dopiero zaczynam si� wznosi�, a Kosmokrator, przeleciawszy bokiem, jest ju� daleko. Jeszcze chwila i zniknie w chmurach. Rozszerzonymi oczami wpatruj� si� w rakiet�. Sunie po niebie prost� lini�; chmury k��bi� si� i wiruj� trafiaj�c w strumienie gaz�w odrzutowych. W s�uchawkach wci�� tylko rzadkie trzaski. Kurczowo zaciskam r�ce na sterach. Motor daje z siebie wszystko. Na pr�no. Kosmokrator maleje, rozp�ywa si� w mlecznych k��bach pary � chwila, raz jeszcze prze�wituje ciemno przez ob�oki i znika. Niemal w tej samej chwili w s�uchawkach rozlega si� d�wi�k, jaki wydaje odgi�ta elastyczna blaszka, i w s�uch uderza naraz strumie� g�os�w, kr�tkie, przerywane sygna�y wywo�awcze rakiety, brz�czenie pr�du i g�os So�tyka, tak wyra�ny i czysty, jakby m�wi� do mnie z odleg�o�ci dwu krok�w:

��Po kt�rej stronie jest mniejsze promieniowanie?

��Po lewej � odpowiada Arseniew.�� Jest tego jakie� osiem kilometr�w.

��In�ynierze So�tyk!�� krzycz� tak g�o�no, a� dzwoni mi w uszach.�� Uwaga. Kosmokrator!

��Jest, jest!�� wo�a Arseniew. Bli�szy g�os So�tyka nape�nia ca�� kabin�:

��Pilocie! S�ysz� pana! Pilocie! Co z panem?

��Wszystko w porz�dku.

Ogarnia mnie nag�a ulga. Musz� wzi�� si� w gar��, �eby doda�:

��Mam dwa tysi�ce metr�w. Id� za wami. I tonem mo�liwie oboj�tnym donosz�:

��Odkry�em niez�e miejsce do l�dowania.

��Diabli z miejscem do l�dowania!�� wo�a So�tyk.�� Cz�owieku, gdzie�e� si� pan podziewa�?!

W pierwszej chwili nie wiem, co odpowiedzie�, tymczasem on przechodzi ju� na ton oficjalny:

��Czy poda� panu kurs?

��Nie trzeba, le�� na waszym pelengu.

��S�uchaj pan, pilocie � wo�a So�tyk, jakby naraz przypomnia� sobie co� wa�nego � uwaga na �yrokompas! Jest pan jakie� sze�� kilometr�w za nami � nie przetnij pan czasem �smego stopnia! Lepiej trzyma� si� dalej, tak z p� minuty na wsch�d!

��Dlaczego?

��Tam jest ten przekl�ty las radioaktywny!

��Las radioaktywny?�� powtarzam patrz�c na sw�j kompas.�� I c� z tego?

��Gasi fale radiowe!

��Gasi fale�?

Mam ochot� uderzy� si� mocno w czo�o. Ale� ze mnie idiota! Nad lasem musi przecie� le�e� gruba warstwa zjonizowanego powietrza. Oczywi�cie, �e ca�a ta przestrze� jest niedost�pna dla fal radiowych. I ja, osio�, nie pomy�la�em o tym. Osio�! osio�! � powtarzam sobie pytaj�c r�wnocze�nie So�tyka:

��Dlaczego kr��yli�cie przedtem nad lasem? Jak�� godzin�, mo�e p�torej godziny temu?

��Pan nas widzia�?� � wo�a So�tyk.�� Pan tam by�?!�� A nie m�wi�em?!�� zwraca si� do kogo�. Potem zn�w do mnie:

��S�ysza�em peleng samolotu, kiedy�my tamt�dy przelatywali. Wywo�ywa�em pana, kr��yli�my przez kwadrans, ale odbi�r jest tam tak fatalny, �e nic nie by�o s�ycha�, i my�la�em, �e si� omyli�em.

��Nie omyli� si� pan��� m�wi� ciszej, jakby do siebie. Rozumiem ju� wszystko. Przez ca�y czas radio pok�adowe nadawa�o automatyczne sygna�y, tak�e i wtedy, gdy b��ka�em si� po martwym lesie, a �e samolot sta� opodal, zapewne na granicy strefy zjon�zowanej, So�tyk us�ysza� sygna�y i dlatego rakieta kr��y�a nad r�wnin�� Jedno jest tylko niejasne:

��Czy widzieli�cie samolot?�� pytam.

��Nie. Pan wyl�dowa�?

��Tak.

To dziwne. Lecieli na jakich� pi�ciu tysi�cach metr�w i nie dostrzegli maszyny? Nagle rzucam okiem na skrzyd�a i wszystko staje si� jasne. Jaki� m�dry in�ynier kaza� pomalowa� kad�ub i skrzyd�a na jasnobr�zowy kolor, uzasadniaj�c to bardzo naukowymi rozwa�aniami o w�a�ciwo�ciach atmosfery Wenus, poch�anianiu, promieniowaniu i tak dalej� Maszyna tak zla�a si� z kolorytem gruntu, �e z wysoko�ci nie mo�na jej by�o spostrzec.

��A w pelengatorze nic nie by�o wida�? � pytam jeszcze.�� Zak��cenia, co?

��Tak.

Teraz musz� uwa�a�, bo w �rodku ekranu ukazuje si� �wiec�cy kr��ek. Oznacza to, �e jestem ju� niedaleko rakiety. Samolot nie mo�e dosta� si� do jej wn�trza t� sam� drog�, kt�r� wylatuje.

So�tyk zaczyna m�wi�:

��Czy pan nas widzi, pilocie?

��Nie � odpowiadam wyt�aj�c wzrok, lecz wok� k��bi� si� tylko mleczne opary.

��To przejd� pan na radar.�� Jak si� pan czuje?

��Zupe�nie dobrze.

Na ekranie radaroskopu pojawia si� wkr�tce pomniejszone, d�ugie wrzeciono. So�tyk odzywa si�:

��Zaczynam podawa�: osiem, pi�tna�cie.

Osiem, pi�tna�cie � powtarzam i naciskam lekko r�czk� gazu, r�wnocze�nie wznosz�c maszyn� w g�r�. Staram si� utrzymywa� obraz rakiety na skrzy�owaniu bia�ych linii w radaroskopie. Samolot i rakieta musz� zbli�y� si� na odleg�o�� co najmniej pi�tnastu metr�w � ewolucja do�� �atwa, trzeba si� tylko dok�adnie kierowa� wskazaniami przyrz�d�w.

��Sze��, sze��!

��Sze��, sze�� � powtarzam. Jeszcze minuta i chmura nade mn� ciemnieje. Odrywam oczy od niepotrzebnego ju� radaroskopu. Z bia�ej g��bi wylania si� kad�ub pocisku.

��Widz� was!�� wo�am sprawdzaj�c wskazania zegar�w.

��Jeden, osiem!

��Jest jeden, osiem � odpowiada So�tyk.�� Uwaga! Przechodzimy na �pepe�!

�Pepe� � oznacza �paliwo pomocnicze�. W czasie przyjmowania samolotu na pok�ad nie nap�dza si� rakiety silnikami atomowymi, gdy� przy nieudanym manewrze samolot mo�e dosta� si� w strumie� ich gaz�w odrzutowych, co jest r�wnoznaczne z katastrof�. Dlatego u�ywa si� wtedy paliwa pomocniczego � mieszaniny wodoru z tlenem.

Odg�os motor�w rakiety zmienia si�. R�wnomierne huczenie przechodzi w wysoki, zaj�kliwy ton: to wyj� spr�arki turboreaktor�w. Ostro�nie podci�gam dr��ek sterowy. Olbrzymi, wypuk�y brzuch Kosmokratora rzuca ju� na mnie sw�j ch�odny cie�.

��Sze�� dziesi�tnych!

��Jest sze�� dziesi�tnych.

Teraz kierunek i szybko�� obu statk�w musi zej�� si� z najwy�sz� dok�adno�ci�. W napi�ciu �ledz� cofaj�c� si� wskaz�wk� zegara i po milimetrze przesuwam d�wigni� gazu.

��Zero! Uwaga, zero!

��Jest zero.

Kosmokrator wisi tu� nade mn�. Zdaje si�, �e wyci�gn�wszy r�k� m�g�bym dotkn�� ciemnosrebrzystych p�yt jego pancerza. Rozlega si� g�uchy szcz�k. W obie strony opadaj� klapy, rozwiera si� wn�trze luki za�adunkowej i samolot, wessany polem magnetycznym, leci w g�r�. W chwili kiedy nag�y mrok zamienia jasno�� dnia, wy��czam motor. Pokrywy zamykaj� si� z �oskotem. Jeszcze jedno uderzenie metalu o metal � to elastyczne trzpienie przyjmuj� na siebie ci�ar maszyny. S�ysz� przera�liwe syczenie spr�onego powietrza, wydmuchuj�cego ze �luzy atmosfer� planety. Potem wszystko cichnie i lampy zapalaj� si� spokojnym blaskiem.

W niespe�na godzin� rakieta znalaz�a si� nad jeziorem. Opadali�my w d�, a g�ry stawa�y si� coraz wi�ksze i wy�sze, woda coraz rozleglejsza, jej ciemna powierzchnia zakot�owa�a nagle w ogniu gaz�w atomowych i Kosmokrator, pozostawiaj�c za sob� bia�y, pienisty �lad, przep�yn�� kilkaset metr�w, a� znieruchomia�, nieznacznie ko�ysany falami.

Gdy silniki zamilk�y, Arseniew wezwa� mnie do wsp�lnej kabiny, �ebym z�o�y� sprawozdanie z lotu. By�em pewny, �e moje odkrycie pokieruje dalszym biegiem bada� i niezw�ocznie wyruszymy do martwego lasu na poszukiwanie metalowych mr�wek. Mego ma�ego wi�nia utraci�em niestety przez nieopatrzno��: wiatr, powsta�y w chwili startu, zdmuchn�� go wraz z pude�kiem ze skrzyd�a samolotu.

Kiedy sko�czy�em opowiadanie, zaleg�a kr�tka cisza, kt�r� przerwa� Arseniew.

��Rozczarowa� mnie pan. Prosz� nie s�dzi�, �e ca�a ta przygoda sko�czy�a si� dobrze. Oby tak by�o, nie wiadomo jednak, jak wielk� dawk� promieniowania poch�on�� pa�ski organizm. Eskapada w g��b martwego lasu by�a czym� wi�cej ni� lekkomy�lno�ci�: by�a przewinieniem. Do motyw�w post�powania w��czy� pan ten, kt�rego w��cza� nie mia� pan prawa: w�asn� �mier�. Chcia� pan zaspokoi� ciekawo��, nie bacz�c na niebezpiecze�stwo, tak jakby zguba po kilkunastu godzinach samotno�ci by�a rzeczywi�cie nieuchronna. To, co pan zrobi�, by�o dowodem odwagi, ale odwaga nie poparta rozs�dkiem niewiele jest warta. Je�eli ka�dy z nas we�mie si� do chaotycznych poszukiwa� na w�asn� r�k�, nasza wyprawa �le si� sko�czy� Czy chce pan co� odpowiedzie�?

��Nie.

��Powiedzia�em to wszystko w obecno�ci towarzyszy � ci�gn�� Arseniew �agodniej � �eby�my w przysz�o�ci nie pope�niali podobnych b��d�w. Ryzykowa� wolno nam tylko w razie konieczno�ci; je�li ona zajdzie, mo�ecie by� pewni, �e od was i siebie b�d� ��da� wszystkiego. Tak. Wi�cej m�wi� o tym nie b�dziemy. Chcia�bym teraz us�ysze� wasze propozycje, co mamy pocz��.

��Jeste�my w sytuacji cz�owieka � odezwa� si� Lao � Czu � przed kt�rym otworzy�a si� ksi��ka napisana w niezrozumia�ym j�zyku. Podejrzewam, �e na dobitk� na �rodkowej stronicy, i to do g�ry nogami. Jak d�ugo nie wiemy, co jest istotne, a co przypadkowe, co g��wne, a co niewa�ne, zachodzi obawa, �e post�powanie narzuci� nam mog� okoliczno�ciowe znaleziska i fa�szywe hipotezy. Dlatego proponuj�, �eby�my w og�le nie zajmowali si� roztrz�saniem, czy twory, kt�re odkry� Smith, s� metalowymi owadami, czy nie, a je�eli s�, to czy stanowi� g��wnych mieszka�c�w planety, ale �eby�my przyst�pili do badania okolicy w pobli�u Kosmokratora, sporz�dziwszy map� jeziora, stworzywszy sobie baz� operacyjn� dla dalszych wypad�w. Nie chc� nikomu narzuca� mego przekonania, ale uwa�am, �e musimy gromadzi� jak najwi�cej fakt�w, a z ich t�umaczeniem nale�y poczeka�.

��Jednym s�owem, hypotheses non fingere?�� rzek� Czandrasekar.

��Tak � odpar� Chi�czyk.�� Niech�e nasze badania rozpoczn� si� od tej wielkiej zasady Newtona.

Cztery dni up�yn�y na nieustaj�cej pracy. Codziennie rano wzbija�em si� helikopterem w powietrze dla dokonania zdj�� fotogramometrycznych i pomiar�w teodolitowych. Po powrocie uk�adali�my z So�tykiem wywo�ane zdj�cia w lotnicz� map� stereoskopow� i nanosili�my rze�b� terenu na siatki kartograficzne. Tak powsta�a mapa okolicy w promieniu sze��dziesi�ciu kilometr�w. Tymczasem druga grupa operacyjna, w kt�rej sk�ad wchodzili Rainer i Oswaticz, przeprowadza�a geologiczne sondowanie terenu. W tym celu zak�adano w nadbrze�nych ska�ach �adunki wybuchowe i zapalano je. Kiedy wisia�em w kabinie helikoptera nad jakim� szczytem, kt�ry by� podstaw� tr�jk�ta triangulacyjnego, kotlina w dole grzmia�a jak ku�nia cyklop�w. Pod pow�ok� mg�y przewala� si� �oskot eksplozyj. Uczeni stwarzali sztuczne trz�sienie gruntu i. rejestruj�c fale sejsmiczne za pomoc� czu�ych przyrz�d�w, poznawali budow� g��bokich pok�ad�w ska�y.

Arseniew i Lao � Czu p�ywali motor�wkami po jeziorze, badaj�c ukszta�towanie dna sonda ultrad�wi�kow�. Wszystkie prace ogromnie utrudnia�a mg�a, nad kt�r� wznosi�y si� tylko najwy�sze �ciany skalne. Fizycy pr�bowali rozproszy� j� za pomoc� emitor�w radioaktywnych. S�upy promieni jonizowa�y par�, kt�ra opada�a drobnym, ciep�ym deszczem, lecz nie up�ywa�o dwadzie�cia minut, a znowu jej k��by zalega�y przestrze�. Drugiego dnia Arseniew i Oswaticz kr���c po jeziorze zauwa�yli, �e sonda daje gdzieniegdzie podw�jne wskazania. Aparat ten wysy�a w g��b wody fale d�wi�kowe, kt�re powracaj� po odbiciu od dna, a z czasu, jaki dzieli wys�any impuls od echa, oblicza si� g��boko��. W niekt�rych miejscach powracaj�ce echo by�o zniekszta�cone jakby dwukrotnym odbiciem. Dok�adne badanie wykaza�o, �e tu� nad dnem jeziora przebiega d�ugi, zawieszony w wodzie przedmiot, kszta�tu wielkiej rury. �rednic� jej oceniono na pi�� do sze�ciu metr�w. Rura sz�a prosto jak strzeli� na p�nocny wsch�d, dochodzi�a do brzegu, wnika�a we� na g��boko�ci sze��dziesi�ciu metr�w, przebija�a masyw skalny pod prze��cz�, w kt�ra wprowadzi�em samolot w czasie pierwszego lotu zwiadowczego, i bieg�a dalej pod r�wnina. �ledz�c bieg rury w przeciwnym kierunku, uczeni dotarli do drugiego kra�ca jeziora. Wygl�d jego by� osobliwy. Zamiast ogromnych, szarobia�ych g�az�w, za�cielaj�cych wsz�dzie brzegi, nad wod� sta� czarny, wypuk�y wa�, podobny do boku przewr�conego okr�tu. Pod st�pni�ciem okutych but�w wydawa� d�wi�kliwe, kr�tkie tony. Pobie�na analiza wykaza�a, �e jest to pok�ad �elaza, pokryty wydmami �uskowatej rdzy. Zawezwano mnie i m�j helikopter; za pomoc� radaroskopu i aparatu indukcyjnego oznaczy�em granice �elaznej formacji. Nie przekraczaj�c nigdzie grubo�ci czterech metr�w rozpo�ciera�a si� na powierzchni sze�ciu kilometr�w kwadratowych. Brzegi jej, nier�wne, jakby porozdzierane, wspiera�y si� o zwa�y g�az�w. Pozostawiwszy helikopter na wodzie, wzi��em udzia� w badaniu �elaznej skorupy. Sondy wskazywa�y, �e urywa si� ona ostr� lini� kilka metr�w pod powierzchni� wody. Dalej d�wi�kowe echo by�o zniekszta�cone i nieczytelne. Poniewa� w skafandrach naszych mo�na r�wnie dobrze przebywa� na l�dzie, jak pod wod�, spr�bowa�em da� nurka. Woda by�a bardzo ciep�a. Osuwaj�c si� po g�adkim wybrzuszeniu brzegu, opu�ci�em si� na jakie� pi�� metr�w w d�.

Tak g��boko si�ga�a �awica �elaza. Ni�ej by� bardzo drobny, ciemny �wir. Pr�bowa�em podkopa� �elazna kraw�d� r�kami, �eby si� przekona�, jak jest gruba, ale cho� wyry�em p�metrow� wn�k�, nie osi�gn��em kra�ca. Dalej g��bia stawa�a si� coraz wi�ksza. Gdy �wiat�o by�o ju� tylko ciemnozielonym brzaskiem, uderzy�em r�kami o tward� wypuk�o��. �elazo powraca�o tu w postaci maczugowatych, pionowych iglic, wystaj�cych z niewidzialnego dna. Wygl�da�o, jakby do wody wla� si� roztopiony metal i zastyg� w niej.

Zaledwie wr�ci�em na brzeg, Arseniew wezwa� mnie sygna�em radiowym na pok�ad rakiety. Gdy osadzi�em helikopter na jej grzbiecie, ukazali si� Arseniew i Lao � Czu w metalowych skafandrach chroni�cych przed promieniowaniem. Mia�em lecie� z nimi do Martwego Lasu. Spyta�em, czy mog� wzi�� tak�e pancerz kameksowy, lecz Arseniew powiedzia�, �e p�jd� sami. Nie pozosta�o mi wi�c nic innego, jak zapu�ci� motor. Lot odby� si� bez przeszk�d, utrzymanie kierunku u�atwia�y sygna�y radiowe rakiety, naprowadzaj�ce na w�a�ciwy kurs, ilekro� si� od niego odchyla�em. Po trzech kwadransach ukaza�a si� jasnooliwkowa, rozleg�a p�aszczyzna na skraju Martwego Lasu. Wyl�dowa�em w pobli�u uskoku, kt�rym ko�czy�a si� r�wnina. Uczeni, zabrawszy aparaty i �adunki fulguritu, oddalili si� i zosta�em sam. Prace ostatnich dni by�y prowadzone tak skrupulatnie i metodycznie, jakby toczy�y si� nie na obcej planecie, lecz w najzwyklejszym zak�tku Ziemi. Uczeni przechodzili w milczeniu obok najdziwniejszych zjawisk, �eby wymieni� cho�by zagadkow� rur� i �elazny brzeg. Nikt nie wspomina� nawet o moich metalowych mr�wkach. Musz� przyzna�, �e mnie to chwilami gniewa�o. Czu�em, jak poch�ania mnie kre�lenie mapy, jak �l�cz�c nad obliczeniami zapominam, �e znajduj� si� u podn�a olbrzymiej, przerastaj�cej pojmowanie tajemnicy. Kiedy pr�bowa�em pyta�, wszyscy, jakby zm�wiwszy si�, odpowiadali: �Z tym nale�y poczeka�, �na ten temat nic nie mo�na powiedzie�. A gdzie� by� polot, gdzie romantyzm pracy naukowej? Przez tych kilka dni, zdany na w�asn� wyobra�ni�, stworzy�em z dziesi�tek hipotez: �e metalowy brzeg powsta� od uderzenia w ska�y �elaznego meteoru, �e rura jest jednym z tuneli, kt�rymi poruszaj� si� w podziemiach metalowe stworzenia. Czandrasekar, gdy mu to powiedzia�em, obali� moje przypuszczenia w ci�gu pi�ciu minut.

��Widzi pan, do czego prowadzi nie�cis�e rozumowanie indukcyjne � zako�czy�.

��Moje pomys�y nic nie s� warte, dobrze � zawo�a�em � ale wy? Odkryli�my rur� i zamiast si� do niej dobra�, przez ca�y dzie� pobiera�em dzi� pr�bki wody z r�nej g��boko�ci. Doprawdy, nic ju� nie rozumiem. Stajecie si� bardziej tajemniczy od mieszka�c�w Wenery!

��Ach, wi�c to my stanowimy dla pana zagadk�? � u�miechn�� si� matematyk. Nagle spowa�nia� i bior�c mnie za r�k�, powiedzia�:

��Jeste�my tylko przezorni. Nie otaczaj�cy las tajemnic dyktuje nam post�powanie, lecz co� znacznie wa�niejszego.

��C� takiego?�� spyta�em zdumiony.

��Ziemia. Prosz� pomy�le� o niej, a zrozumie pan, �e nie mamy prawa do pomy�ek.

Pokona� mnie tymi s�owami. Mia� s�uszno��, ale prawd� by�o r�wnie�, �e nie ugasi� wewn�trznego ognia, kt�ry mnie pali�. Zmusza�em si� do cierpliwo�ci w nadziei, �e przysz�o�� przyniesie wielkie wydarzenia. Nie mia�em d�ugo czeka�.

Arseniew i Lao � Czu powr�cili do helikoptera objuczeni od�amkami kryszta��w. W czasie powrotnego lotu nie zamienili�my ani s�owa. Dopiero w komorze �luz, kiedy pomieszczenie nape�ni�o si� tlenem, astronom, zdejmuj�c z g�owy czarny he�m, powiedzia�:

��Za godzin� odb�dzie si� narada. Prosz�, �eby� pan by� na niej obecny.

We wsp�lnej kajucie st� za�ciela�y mapy fotograficzne i kre�lone, ta�my filmowe, pr�bki minera��w i cia� radioaktywnych, zamkni�te w o�owianych kasetach. Metalowych owad�w nie by�o: fizycy nie zdo�ali ich odnale��.

��Przyjaciele � rozpocz�� Arseniew.�� Za dwa dni zapadnie zmierzch i nadejdzie noc. nasza pierwsza noc na planecie. Jest wskazane, �eby�my si� w tym czasie znajdowali na pok�adzie rakiety. Z drugiej strony mamy przed sob� pi��dziesi�t godzin czasu, a wst�pne badania s� na uko�czeniu. My�l� wi�c. �e warto dokona� dalszego wypadu w teren. Celem naszym jest nawi�zanie kontaktu z mieszka�cami planety. Z tego, co�my dot�d odkryli, za najwa�niejszy uwa�am sztuczny tw�r, nazywany rur�. Jest to metalowy przew�d, stanowi�cy, o ile mo�na polega� na badaniu za pomoc� fal sejsmicznych i radiowych, rodzaj kabla si�owego. Co prawda, kabel ten wydaje si� nieczynny, poniewa� w ci�gu kilkudziesi�ciu godzin naszego pobytu na jeziorze nie przep�yn�a przeze� najmniejsza cho�by ilo�� energii. Mimo to wart jest uwagi. Jeden jego koniec spoczywa pod �elazn� skorup� na brzegu. Zastan�wmy si�, czy nie warto poszuka� drugiego�

Wczesnym rankiem otwar�y si� klapy i helikopter, podobny na swoich szeroko rozstawionych �nogach� do rozkraczonego pasikonika, wyjecha� na grzbiet rakiety. Usadowili�my si� we czterech w oszklonej ze wszystkich stron kabinie, wielkie tr�j�mig�o zawirowa�o, zmieni�o si� w przejrzyst� tarcz�, i maszyna, graj�c jak b�k, wzbi�a si� w powietrze. Mg�y, zdmuchiwane �wie�ym wiatrem, sp�ywa�y z jeziora. Widoczno�� poprawia�a si�. Lec�c kilkana�cie metr�w nad czarn� wod�, prowadzi�em maszyn� ku �elaznemu brzegowi. Gdy wiatr uderza�, wydmy lotnej rdzy dymi�y zabarwiaj�c mg�� na rudy kolor. Pod helikopterem zawieszony by� czu�y przyrz�d indukcyjny, reaguj�cy na obecno�� metalu i po��czony kablem z moimi s�uchawkami. Nad �elaznym brzegiem s�uchawki nape�ni�y si� przera�liwym brz�czeniem i gwizdem. Jak orze� w poszukiwaniu zdobyczy, zacz��em zatacza� coraz szersze kr�gi, a� us�ysza�em charakterystycznie �ami�c� si�, cienk� nut�. By�o to elektryczne echo, wzbudzone rur� metalow�. Odnalaz�szy pewny �lad, polecieli�my nim najpierw nad jeziorem, potem nad osypiskami g�az�w, wci�� w linii prostej. �adna najmniejsza nawet oznaka nie zdradza�a na powierzchni gruntu podziemnej obecno�ci rury, lecz prowadzi�em pewnie, s�ysz�c g�os, kt�ry brzmia� w s�uchawkach z jednakow� si��. W pobli�u prze��czy helikopter dosta� si� w nurt wiatru. Z obu stron sun�y obrywy, si�gaj�ce chmur ciemnym ogromem. Ob�oki zag�szcza�y si� bia�ym k��bowiskiem pod grzebieniem ska�y, jak morska kipiel u falochronu. Dalej przesmyk rozszerza� si� i helikopter, podbijany wiatrem, wyp�yn�� nad r�wnin�. Walcz�c z wirami powietrza zgubi�em akustyczny �lad i musia�em przez kilka minut lawirowa�, zanim uda�o mi si� go odnale��. Gdy zatacza�em kr�g, raz jeszcze ukaza�a si� w wylocie bramy skalnej daleka tafla jeziora z opadaj�cymi ob�okami. Fale spienia�y si� uderzaj�c o brzegi. Potem bariera skalna zamkn�a widok. Przesz�o godzin� lecieli�my nad falistymi wzg�rzami. Poniewa� musia�em pilnowa� elektrycznego echa, ��czno�� radiow� z Kosmokratorem utrzymywa� So�tyk; od czasu do czasu dawa� mi znak, �e wszystko jest w porz�dku. Arseniew robi� zdj�cia kamer� z teleobiektywem, a Rainer czuwa� nad przyrz�dami wskazuj�cymi nat�enie promieni kosmicznych. �wietlista tarcza �mig�a sta�a nad nami skosem, pozornie nieruchoma, tylko jej monotonny gwizd to s�ab�, to pot�gowa� si�. Zrazu lecieli�my w kierunku Martwego Lasu, p�niej jednak rura skr�ci�a i bieg�a wielkim �ukiem na p�nocny zach�d. Grunt podnosi� si� powoli, lecz nieustannie. Stoj�ce z rzadka ostre, dziwacznie uformowane ska�y ��czy�y si� w graniaste masywy. Coraz cz�ciej gubi�em �lad i musia�em kr��y�, aby go odszuka�. Pod oknami przesuwa�y si� kamieniste zbocza zas�ane g�azami, rozpadliny i w�wozy. Akustyczny �lad prowadzi� wzd�u� pochy�ego ramienia g�rskiego na rozleg�y p�askowy�, za�cielony we�nistymi chmurami. Niekiedy mleczne opary otacza�y ca�� kabin�, czasem pogr��a�o si� w nich �mig�o i wtedy jego szklisty kr�g m�tnia�.

Wtem chmury rozst�pi�y si�. Pod nami zia�a czarna otch�a�, krater � jakby pi�ci� giganta wybity w ska�ach. Helikopter obni�a� si� ku kraw�dzi obrywu, czarnej, zeszklonej, pokrytej siatk� p�kni��. Dalej, za wychylonymi p�ytami bazaltu, by�a pr�nia. �eglowa�y ni� wiotkie opary, osiada�y na brzegach przepa�ci i wysnuwa�y w d� po �cianach d�ugie, dr��ce macki. Tam w�a�nie gin�� �lad. Odwr�ci�em si� do So�tyka. Pokr�ci� g�ow�, wskazuj�c na aparat. Radio zamilk�o ju� dawno, bo mi�dzy nami a Kosmokratorem le�a� Martwy Las. Byli�my zdani tylko na siebie. Popchn��em dr��ek sterowy. Helikopter zawis� nad otch�ani�. Chmury by�y tu� nad nami, wiatr od �mig�a wprawia� je w �agodny, ko�uj�cy ruch. Maszyna ko�ysa�a si� jak korek rzucony na niespokojn� wod�. �mig�o wirowa�o coraz szybciej, nie znajduj�c oporu w pr�niach powietrznych. Nagle polecieli�my w d�. Za szybami ta�czy�y i rwa�y si� przekroje warstw geologicznych. Rozp�dzony motor wy� przera�liwie. Z trudem parowa�em gwa�towne pchni�cia, kt�re wymierza� mi targaj�cy si� ster. Powoli zacz�li�my odzyskiwa� wysoko��. Za oknami cofa�y si� i odchodzi�y w d� ostre �ebra skalne, owiane k��bami pary. Nie mo�na by�o bez zawrotu g�owy patrze� w to uroczysko. Nic z krajobrazu g�r, przez setki lat niwelowanego dzia�aniem wody i wiatru. W�r�d chmur sta�y �ciany g�adkie jak tafle czarnego lodu. Wzrok, kieruj�cy si� mimo woli na wprost, ze�lizgiwa� si� po tych strasznych miejscach. Wznosili�my si� zataczaj�c wielkie ko�a jak orze� g�rski, a� ca�y krater leg� w dole � czarny kocio� wype�niony mg�ami.

��Straci�em �lad � powiedzia�em do Arseniewa.�� Czy to wulkan? Mo�e rura ko�czy si� w�a�nie tutaj?

��To nie wygl�da na wulkan. W d� nie mo�emy si� opu�ci�, prawda?

��Nie.

Podsun�� mi map�, na kt�rej czerwon� lini� zaznaczy� przebyt� dot�d drog�.

��Rura trafia w przepa�� z boku, prawie po stycznej. Trzeba jej szuka� po przeciwnej stronie, tam gdzie te ska�ki jak g�owy cukru nad chmurami, widzi pan?

Skin��em g�ow�. Helikopter ruszy� i lecia� nad otch�ani� ku wskazanemu miejscu. Czarne sto�ki skalne wychyla�y si� z chmury tak bia�ej, �e mo�na j� by�o wzi�� za zmarz�y �nieg, W miar� jake�my si� do niej zbli�ali, �ciana krateru zdawa�a si� rozsuwa�. Pojawia�y si� w niej coraz nowe wn�ki, zau�ki, korytarze. Wtem s�uchawki zabrzmia�y dalekim tonem, a zarazem pomi�dzy dwiema ska�ami, kt�re tworzy�y jakby strzaskan� bram�, wysuwaj�c nad przepa�� w�skie cyple, rozwar� si� wielki w�w�z. D�wi�k w s�uchawkach by� ca�kiem inny od utraconego �ladu: membrana brz�cza�a basowo.

Porozumia�em si� spojrzeniem z astronomem: i on to s�ysza�. Skin�� g�ow� na znak, �ebym utrzymywa� obrany kierunek. Spr�bowa�em wznie�� si� nieco, lecz natychmiast uton�li�my w chmurze tak g�stej, �e zatar�y si� kontury ska� w radaroskopie. Przesun��em wi�c ster i opadli�my pomi�dzy �ciany w�wozu, lec�c kilka metr�w poni�ej jego brzeg�w. Zamkni�ta przestrze� wyolbrzymia�a �oskot motoru. Z prawej strony zbocze nawis�o potwornym, na wp� od�upanym od macierzystej ska�y baldachimem. Z g�ry leg� na nas zimny, nieruchomy cie�. Gdy omija�em niebezpieczne miejsce, brz�czenie odmieni�o si�. Pojawi� si� w nim nowy ton, jakby niezmiernie odleg�e dudnienie. Jakie� sto metr�w przed nami w�w�z zakr�ca� ostro; przewieszone zbocza zamyka�y dalszy widok.

��Czy m�g�by pan tu wyl�dowa�, na dnie?�� spyta� Arseniew. Z ogromn� uwag� �ledzi� strza�k� przyrz�du indukcyjnego.�� Tu jest, zdaje si�, co� ciekawego.

��Spr�buj� � odpar�em. Motor �cich�. Opadali�my powoli. Dno w�wozu, ca�e w pos�pnych cieniach, wynurzy�o si� ze skr�t�w i uskok�w ska�y i sun�o pod nami leniwie, jakby w zwolnionym filmie. Za�ciela�y je sko�ne, zachodz�ce na siebie p�yty o ostrych kraw�dziach, pokryte prawie czarnym gruzem. Tu� przed wielkim skr�tem w�wozu dostrzeg�em pas dosy� r�wnej, nagiej ska�y, wolny od g�az�w. Wygl�da�o, jakby je kto� umy�lnie poodrzuca� w bok, przez co powsta�a pusta przestrze�, ograniczona z boku stosami czarnych kamieni. W tej chwili nie zastanawia�em si� nad tym dziwnym zjawiskiem, zadowolony, �e uda mi si� posadzi� maszyn�. Wy��czy�em motor. �mig�o pocz�o pracowa� jako spadochron. Miel�c z przenikliwym �wistem powietrze, helikopter splanowa� w d� i osiad� tu� pod wzg�rzem czarnych g�az�w. Brz�czenie w s�uchawkach sta�o si� tak niezno�ne, �e zsun��em je z uszu. Arseniew pierwszy upora� si� z na�o�eniem he�mu i wyskoczy� z kabiny. So�tyk, Rainer i ja pod��yli�my za nim.

��Magnetyt � powiedzia� Rainer, ledwo podj�� okruch ska�y.�� Ruda �elaza, i to wysokoprocentowa.

��Aha, to dlatego aparat tak brz�cza�! � powiedzia�em. Arseniew schyli� si�, wszed� pod rozstawione szeroko podwozie helikoptera, odczepi� aparat indukcyjny i wetkn�� ko�c�wk� kabla we wtyczk� swego skafandra. Potem, podnosz�c przyrz�d, pocz�� zatacza� jego w�skim wylotem kr�gi. Uchwyciwszy �lad ruszy� w g�r� w�wozu. Wraca� drog�, kt�r� przylecieli�my. Wielkimi krokami przechodzi� lekko z kamienia na kamie�. Ruszy�em za nim. Z obu stron wznosi�y si� dzikie urwiska. Chmury osiada�y na brzegach prze � na�ci, zatapia�y jej kraw�dzie i nape�nia�y w�w�z dziwn�, rozproszon� po�wiat�.

��To brz�czenie spowodowa�a ruda, wiec jeste�my na fa�szywym tropie � powiedzia�em do Arseniewa doganiaj�c go.

��Tu jest co� jeszcze opr�cz tego przekutego magnetytu � odrzek�. Nagle zmieni� kierunek marszu. Zacz�� si� wspina� na wielki fa�d kamienny, barykaduj�cy drog�. Dalej spada� pionowy pr�g.

��Tam nie ma przej�cia � powiedzia�em, lecz Arseniew szed� dalej. Zrobi�em krok naprz�d i spostrzeg�em w cieniu wyst�pu, kt�ry zakry� nam po�ow� nieba, co� w rodzaju w�skiej p�eczki. Zaledwie na ni� wst�pi�em, uczu�em, �e jest tam cieplej. Jeszcze kilka krok�w � i ukaza�o si� jakby wej�cie do ogromnego tunelu. Jego kolistej linii mo�na si� by�o tylko domy�li� pod stosami spi�trzonych gro�nie g�az�w. Panowa� tu p�mrok; Arseniew wydoby� r�czny reflektor i zapali� go. W szczelinach pomi�dzy brzegami g�az�w co� si� zaiskrzy�o. Napar�em na najbli�szy kamie�, a gdy podda� si�, zacz��em odtacza� w bok inne. a� chwyci�em rozerwany i zmi�ty p�at falistej blachy. Arseniew prze�o�y� reflektor do lewej r�ki. w praw� wzi�� aparat indukcyjny i przybli�y� go ku zaporze g�az�w.

��Trzeba by tu przyj�� ze specjalnym rynsztunkiem � zauwa�y� So�tyk � �eby odwali� kamienie.

��Mo�e to jest droga� ich droga?�� spyta�em.

��To nie jest droga��� odezwa� si� astronom. Wspi�� si� w g�r� po gruchoc�cych g�azach i o�wietla� szczeliny pomi�dzy nimi.

��To rura�

��Rura?

��Tak. Rozerwana jakim� kataklizmem. Zniszczona.

��Zniszczona?�� powt�rzy�em oszo�omiony. Sta�em po�r�d chaotycznie nagromadzonych bry�. Zarys tunelu zatraci� si�. Dopiero odszed�szy kilka krok�w, ujrza�em go znowu; wynurza� si� spod kanciastych od�am�w nieci�g��, owaln� linia. Arseniew zszed� ku nam z aparatem przerzuconym przez ramie.

��Rura, kt�rej �ladem lecieli�my, urywa si� gdzie�: w �cianie krateru, tam � wskaza� sk�d przybyli�my.�� Jest ona zupe�nie g�ucha� martwa. Nie p�yn�� ni� najs�abszy nawet pr�d. To, co�my s�yszeli lec�c, �lad akustyczny, to by�o tylko elektryczne echo, odbite od jej metalowej pow�oki. A ta cz�� � wskaza� na barykad� g�az�w � jest czynna. Chce pan us�ysze�? � poda� mi koniec kabla kieruj�c jednocze�nie aparat ku wej�ciu do tunelu.

��To� to przecie�� � zawo�a�em, lecz Arseniew przerwa� mi:

��Prosz� nie ko�czy�!

Poda� kabel So�tykowi, aby i on wys�ucha� p�yn�cych z g��bi odg�os�w.

��No, teraz powiedzcie, co wam to przypomina?

��Lampy pod pr�dem!�� odezwali�my si� r�wnocze�nie, jakby zm�wieni. Przez chwil� patrzyli�my na siebie. Blask p�on�cej latarki rzuca� na mroczne prz�s�o skalne nasze cienie jako zgarbione sylwety olbrzym�w z tr�jk�tnymi g�owami. �wiat�o gra�o w metalowych kaskach.

��Tak � powiedzia� astronom.�� To jest odg�os, jaki wydaj� lampy katodowe, kiedy p�ynie przez nie pr�d�

��C� mog� tu robi� lampy i gdzie one s�? W rurze?

Arseniew wzruszy� ramionami. Przykl�kn�wszy podwa�y�em kilka p�askich g�az�w, na kt�rych stali�my. Ich g��bsza warstwa zanurzona by�a w ciemnym szlamie. Dotkn��em go r�k�; palce wesz�y w kleist� mas�. Zdj�ty obrzydzeniem, ju� chcia�em powsta�, gdy d�o� natrafi�a na ob�y, twardy kszta�t. Poci�gn��em i wyrwa�em spod kamieni co�, co wygl�da�o jak od�amana ga���. W�a�ciwie jednak niewiele mia�o z ga��zi� wsp�lnego. By� to kr�tki, do�� gruby cylinder, z kt�rego wychodzi�y trzy cie�sze, ka�dy z kolei rozwidla� si� i w ten spos�b powstawa� przy ko�cu p�k cienkich, sztywnych pr�t�w. Ca�o�� wa�y�a mo�e pi�tna�cie kilogram�w, mia�a metr d�ugo�ci, a najgrubszy cylinder ukazywa� na podstawie szereg wsp�rodkowych warstw na przemian szarego i ��tego metalu.

��Jaka� aluminiowa wierzba � powiedzia�em.�� Sp�jrz pan, profesorze.

Arseniew ogl�da� to z najwy�szym zaciekawieniem. Ka�d� ga��zk� bra� w palce, zbli�a� do niej elektrometr. bez rezultatu zreszt�. Potem rozejrza� si�.

��Polecimy dalej w�wozem, �ladem rury.

��Ten magnetyt b�dzie diablo myli� � zauwa�y�em.

��To nic, za to rura odzywa si� teraz w�asnym g�osem.

Powr�cili�my do helikoptera. Tutaj Arseniew zatrzyma� si� wst�puj�c na wysoki g�az.

��Zaczekajcie, musz� to zbada�

W��czywszy aparat pocz�� obchodzi� miejsce l�dowania.

��Rura le�y tu zupe�nie p�ytko� to wolna przestrze� Nie wiem, czemu, ale ca�a ta historia nie podoba mi si� nie rozumiem��� m�wi� urywanymi zdaniami, najwyra�niej do siebie.

��Doktorze � spyta� nagle Rainera.�� Jak pan s�dzi, czy tamta przepa�� mo�e by� wygas�ym wulkanem?

��Na Ziemi powiedzia�by � wykluczone, s�dz�c wed�ug ska�� tak�e trz�sienia zapadowe daj� ca�kiem inne obrazy� ale tu mog� tylko powiedzie�: nie wiem.

��Dlaczego rura wynurza si�? Czy�by to by� przypadek?

��Zdaje si�, �e rozumiem, o co panu chodzi � powiedzia� So�tyk.�� Rura powinna biec g��biej, prawda? Jako in�ynier, gdyby mi przysz�o instalowa� tak wielki przew�d si�owy, za�o�y�bym go na g��boko�ci co najmniej sze�ciu metr�w.

��Nie tylko o tym my�la�em � rzek� Arseniew � ale to jest rzeczywi�cie zastanawiaj�ce� Zastanawiaj�ce��� powt�rzy�. � Nasuwa si� mimo woli przypuszczenie, �e najpierw za�o�ono rur�, a potem� rze�ba terenu zmieni�a si�

��Chce pan powiedzie�, �e rur� za�o�ono, kiedy nie by�o jeszcze krateru ani tego w�wozu?�� spyta�em.

��Tak, w�a�nie to. Wiecie co, chod�my poza ten wielki skr�t, mo�e stamt�d da si� co� rozpozna�.

Zeszli�my kilkaset krok�w po czarniawych g�azach. By�em szybszy od innych i pierwszy stan��em w zw�aj�cym si� kamiennym gardle. Ni�ej, w odleg�o�ci mo�e dwustu metr�w, w�w�z si� sko�czy�. W obramieniu ciemnego wylotu ja�nia�a przestrzenna dolina. W jej �rodku le�a�o jezioro. Czarna, nieruchoma tafla wody z wystaj�cymi jeszcze w znacznej odleg�o�ci od brzegu ig�ami skalnymi ci�gn�a si� w dal. os�oni�ta lekk�, zwiewn� jak dym mgie�k�. Ze wszystkich stron zbiega�y osypiska, okalaj�c jezioro olbrzymim, stromym lejem. W�r�d z�om�w i bry� piargu stercza�y grupy nieregularnych iglic skalnych. Po prawej od mrocznego t�a urwisk odcina� si� bia�y kr��ek. Kto� podszed� tak blisko, �e dotkn�� mego ramienia, lecz nie zwr�ci�em na to uwagi. Niemal r�wnocze�nie z towarzyszem � by� to Arseniew � podnie�li�my do oczu lornety.

Kilka razy mrugn��em powiekami, bo wyda�o mi si�, �e podlegam z�udzeniu. Ale nie, ostro�� by�a doskona�a i lorneta w porz�dku�

W dzikim rumowisku wznosi�a si� bia�a kula. By�a to jakby g�adka kopu�a, wstaj�ca spomi�dzy g�az�w matematycznie dok�adn� lini�, �cis�a, spoista, bez �ladu nier�wno�ci. Odcina�a si� niezmiernie ostro od chaosu okalaj�cych j� z�om�w piargu.

��Czy potrafi pan posadzi� tam maszyn�? � odezwa� si� astronom.

Nie od razu odpowiedzia�em, przemierzaj�c lornet� przestrze�. Wsz�dzie g�azy na g�azach, wysuwaj�ce w g�r� ostre kraw�dzie, wsz�dzie niesko�czone �awice piarg�w, szarymi j�zorami wchodz�ce w �leby. Gdzieniegdzie od�amy, ustawione na innych w zawieszeniu tak niezwyk�ym, �e kiedy je oko opuszcza�o, zdawa�y si� traci� r�wnowag� i pada�.

��L�dowanie by�oby niebezpieczne��� powiedzia�em.�� Je�li g�azy si� obsun�, maszyna przewr�ci si�. �mig�o mo�e si� zgi��. Ale mo�emy przecie� zej��, to jest niedaleko, nie wi�cej ni� trzy kilometry�

��Nie wiem, czy nie lepiej by�oby wr�ci� do rakiety � rzek� powoli Arseniew.�� Szkoda, �e nie mamy hydroplanowego podwozia� mo�na by si��� na jeziorze.

Mia� na my�li nadymane kule gumowe, na kt�rych helikopter mo�e wodowa�. Zostawili�my je w rakiecie, �eby zmniejszy� obci��enie maszyny.

��Profesorze, teraz wraca�?!�� zawo�a�em.�� Teraz, kiedy jeste�my ju� tak blisko rozwi�zania zagadki?

��Rozwi�zanie zagadki nie wydaje mi si� wcale takie bliskie.

Towarzysze stali przy nas na progu skalnym patrz�c przez szk�a w rozleg�e pustkowie. Arseniew opu�ci� aparat indukcyjny ku ziemi i wodzi� przez chwil� jego wylotem po otoczeniu.

��Rura, zdaje si�, rzeczywi�cie schodzi w d�, ku tej kuli��� powiedzia�, � Ale odbi�r jest fatalny, to magnetyt�

Wysokie ha�dy rury �elaznej wyzwala�y si� z w�wozu i pokrywa�y zbocze zw�aj�cym si� w dole klinem. Dalej piargi przybiera�y odcie� ja�niejszy, taki sam jak w ca�ej dolinie. Arseniew zarzuci� aparat na plecy i przymocowa� go do szerokiego pasa naramiennego.

��No, c�, p�jdziemy chyba� pan prowadzi, pilocie� Im ni�ej schodzili�my po piargu, tym dziksze stawa�o si� otoczenie. Okruchy staczaj�ce si� spod but�w poci�ga�y za sob� inne. Kiedy w pewnej chwili spojrza�em w ty�, nie dostrzeg�em ju� helikoptera. Skry� si� w g��bi w�wozu.

W miar� jak spadek stawa� si� wi�kszy, coraz trudniej by�o i��. Kamienie osuwa�y si� przy lada dotkni�ciu, raz ca�y pok�ad ruszy� wraz ze mn� z rosn�c� szybko�ci�. Uskoczy�em w bok, na p�yt� wspart� o �ebro zbocza. Nu��cy marsz przed�u�a� si�. Min�li�my ju� doln� granic� magnetyt�w i ca�a powierzchnia gruzowiska miga�a w oczach od drobnych iskierek kwarcu, zdaj�c si� chwia�.

��Sta� pan na chwil� � powiedzia� Arseniew. Pos�u�y� si� aparatem, kieruj�c go pionowo ku ziemi.

��Rura jest niedaleko, ale��� nie ko�cz�c zbli�y� si� i poda� mi kabel. W��czy�em go i drgn��em, tak bliskie i mocne by�o miarowe dudnienie. Arseniew spojrza� w g�r�, jakby ocenia� odleg�o�� dziel�c� nas od w�wozu, i ruszy� przed siebie. Bia�a Kula zbli�a�a si� powoli. Trudno by�o oceni� jej wysoko��; z lewej strony wystawa�y spoza niej cztery ig�y skalne, po prawej sta�y g�sto spiczaste obeliski, otoczone zwietrza�ymi od�amami. Mi�dzy nami a kul� ciemnia�a w�ska zatoka. Wody jeziora rozcina�y tu grunt czarnym j�zykiem, uj�tym w strome gruzowiska. Przeciwny brzeg pokrywa�y rozszarpane kamienie i l�ni�ce gro�nie, d�ba stoj�ce p�yty. Nagle astronom przystan��.

��Bia�a Kula nadaje��� odezwa� si� g�ucho. Aparat indukcyjny sta� si� niepotrzebny; odbiornik radiowy w he�mie hucza� basowym, narastaj�cym pomrukiem. Po�pieszy�em za Arseniewem. Zr�cznie przesadza� g�azy, pierwszy dotar� do zatoki i bez wahania wszed� w wod�. Przez chwil� pogr��a� si�, lecz nie si�gn�a mu wy�ej piersi. Rych�o pomagali�my ju� sobie przy wej�ciu na drugi brzeg, us�any sko�nymi p�ytami. Ze szczytu wzniesienia ponownie ujrzeli�my Bia�� Kul�. Jej kopulaste sklepione boki rzuca�y lekki cie� na powierzchni� rumowiska. Pochy�o�� wiod�a ku roztrzaskanym cz�ciowo iglicom. Za ostatni� by�a r�wna przestrze�, zawalona otoczkami i drobniejszym gruzem. Wzrok nie ogarnia� ju� Bia�ej Kuli. Sta�a przed nami jak wypuk�y, g�adki mur. Podeszli�my blisko. Dotkn��em bia�ej �ciany. Serce uderza�o spiesznie. Podnios�em g�ow�. Kula wznosi�a si� milcz�cym, nieruchomym ogromem. Opar�em si� o ni� plecami. Helikoptera nie by�o wida�; daleko, nad stokiem osypiska, kt�rym zeszli�my, zia� w rozsuni�tych ska�ach wylot w�wozu.

��Dudnienie staje si� coraz silniejsze � powiedzia� Rainer.�� Czy nie jest wskazane oddali� si�?

Arseniew spojrza� na indykator radioaktywno�ci.

��Nie ma �adnego promieniowania, ale my�l�, �e�

Nie doko�czy�. Czarne uj�cie w�wozu, w kt�re w�a�nie patrza�em, rozja�ni�o si� nag�ym b�yskiem. Dobieg� stamt�d przeci�g�y grom; jeszcze raz b�ysn�o i zagrzmia�o, potem z czelu�ci zacz�� si� g�stymi k��bami wytacza� dym. P�yn�� leniwie nad piar�yskiem.

Nikt z nas si� nie odezwa�. Trwali�my tak mo�e minut�, wpatrzeni w dymi�cy wylot w�wozu. Nareszcie astronom przerzuci� aparat przez rami� i spojrza� na nas po kolei.

��S�dz�, �e� b�dziemy nocowa� poza rakiet�� � powiedzia� i ruszy� ku zatoce.

Droga powrotna zaj�a nam prawie dwie godziny. Z �omocz�cymi sercami, zadyszani, zlani potem, prawie biegiem wpadli�my w w�w�z, kt�ry powita� nas g�uchym milczeniem. By�o tu daleko ch�odniej ni� w dolinie. Wdzierali�my si� jeden za drugim na g�azy, przebiegali�my po chwiejnych taflach, skakali�my z kamienia na kamie�, a� ukaza�o si� miejsce l�dowania.

Ska�a by�a okopcona, tla�y na niej jeszcze zw�glone szcz�tki, kawa�y konstrukcji, krople stopionego straszliwym �arem metalu. Przy moim bucie b�ysn�o co� srebrzy�cie: wspornik podwozia wraz z przytrzymuj�c� �rub�, rozdarty jak papier.

Arseniew ledwo okiem rzuci� na ten obraz zniszczenia. Opu�ci� aparat indukcyjny i przez d�u�sz� chwil� nas�uchiwa�.

��Tak si� p�aci za g�upot� � powiedzia�, zarzuci� aparat na rami�, odwr�ci� si� i zaczai schodzi� w d�. Szli�my urwistymi piargami nie odzywaj�c si�. Kroki rozbrzmiewa�y dono�nie w panuj�cej ciszy, przerywanej tylko szelestem staczaj�cego si� �wiru.

Niedaleko za uj�ciem w�wozu Arseniew przyst�pi� do wielkiej, g�adkiej p�yty, wspartej na ostrzach kilku g�az�w, tak �e tworzy�a rodzaj naturalnego sto�u.

��Odpoczynek pi�tnastominutowy i narada � obwie�ci�. � Czy orientujecie si� w tym, co zasz�o?

M�wi�c to rozpostar� na kamieniu map�, kt�r� mia� \v zewn�trznej kieszeni skafandra. Co do mnie, nie rozumia�em nic. W g�owie mia�em zupe�ny chaos. Wiedzia�em jedno: zasz�a katastrofa, kt�rej skutki by�y nieobliczalne. Stracili�my helikopter, aparaty, �ywno��. Pozosta�o nam po �elaznej racji konserw na g�ow�, niewielkiej ilo�ci wody i zapasie tlenu, jaki mie�ci� si� w butlach skafandra. Poza tym So�tyk ni�s� przypasany na plecach r�czny miotacz p�omieni, a ja � zw�j liny. To by�o wszystko.

��Pan nie przypuszcza chyba, profesorze, �e to by�� atak?�� spyta� powoli So�tyk.

��Nie. Sadz�, �e w du�ej mierze zawinili�my sami.

��Ale� dlaczego, w jaki spos�b?!�� zawo�a�em. Arseniew nie odpowiedzia�.

��Wybuch�o paliwo w zbiornikach � my�la� g�o�no Rainer.�� Ale to by� tylko pocz�tek. Je�li po��czy� katastrof� z tym dudnieniem, kt�re s�ycha� by�o pod kul�� tak, tak, rura!

��A wi�c pole magnetyczne?�� spyta� So�tyk.

��I to olbrzymiej si�y� w u�amku sekundy musia�y dzia�a� miliony gauss�w!

Co� zacz�o mi si� przeja�nia�, lecz wci�� jeszcze nie mog�em z us�yszanych fragment�w z�o�y� ca�o�ci.

��Te kamienie� magnetyt� Profesorze, czy to by�o w zwi�zku z tym pustym miejscem, na kt�rym wyl�dowali�my?

��Ot� w�a�nie!�� powiedzia� Arseniew i mimo ca�ej tragiczno�ci naszego po�o�enia w g�osie jego zabrzmia� triumf uczonego, kt�ry znajduje rozwi�zanie problemu.

��To puste miejsce!

Przytrzymuj�c brzegi papieru, kt�re trzepota�y na wietrze, wskaza� przebyt� drog� a� do miejsca katastrofy.

��Rzecz jest prosta, tak prosta, �e poj�oby j� dziecko, a my zachowali�my si� jak g�upcy! Rura, le��ca wsz�dzie na g��boko�ci kilkudziesi�ciu metr�w, wynurza si� tutaj i biegnie pod sam� powierzchni� ska�y. Po jednej stronie jest nad ni� przestrze� pusta, a po drugiej � stosy g�az�w. Nie s� to zwyk�e g�azy, lecz magnetyt, ruda �elazna! Kiedy p�ynie pr�d, wok� rury powstaje pole magnetyczne. Jak d�ugo nat�enie pr�du nie zmienia si�, jest ono nieruchome. Przy wzro�cie pr�du pole zaczyna wirowa� zgodnie z regu�� Oersteda.

��Diabli!�� krzykn��em.�� Regu�a korkoci�gu!

��Tak. Powiada ona, �e je�li pr�d p�ynie w kierunku wskazanym przez ostrze, to pole obraca si� zgodnie ze skr�tami korkoci�gu. W do�wiadczeniach laboratoryjnych u�ywa si� jako przewodnika drutu miedzianego, a jako cia�, kt�re pole ma poruszy� � opi�k�w �elaza. Tutaj by� poddziemny przew�d i g�azy magnetytowe. Kiedy pr�d osi�ga wielkie nat�enie, pole magnetyczne przerzuca g�azy z jednej strony rury na drug�. W ten spos�b powsta�a od zachodu przestrze� pusta, a od wschodu � stosy g�az�w.

��Ale� rura powy�ej tego miejsca jest przerwana � zauwa�y�em.

��To nic. Po prostu jest uziemiona i pr�d wchodzi w ska��. Pami�taj pan, �e tam jest ��elazny grunt�, kt�ry nie stawia mu prawie wcale oporu.

��A prawda! To helikopter tak�e rzuci�o na te g�azy?

��Tak.

��I nast�pi�a eksplozja paliwa? A przecie� wy��czy�em zap�on.

��Wskutek indukcji musia�y w konstrukcji metalowej powsta� pr�dy wirowe tak potwornej mocy, �e metal zacz�� si� w mgnieniu oka topi� � wyja�ni� in�ynier. Opu�ci�em g�ow�.

��A tom wyl�dowa�� � powiedzia�em zgn�biony.�� �adnie wyl�dowa�em� to puste, r�wne miejsce by�o pu�apk�� ale kto m�g� przypuszcza�?

��Ka�dy!�� odpar� ostro Arseniew.�� Mieli�my wszystkie dane; wiedzieli�my, �e ta cz�� rury znajdzie si� pod pr�dem� co prawda, s�abym, kiedy�my tam byli, ale pr�dem, kt�ry m�g� si� w ka�dej chwili spot�gowa�. Dalej, rozpoznali�my g�azy jako rud� �elazn�. Widzieli�my, �e puste miejsce ogranicza ca�y ich stos� dlaczego? Kt� je stamt�d odrzuci� i po co? Dla naszej wygody? Trzeba by�o my�le�! my�le�!

��Racja � rzek� So�tyk.�� Ale do�� o tym. Dajmy temu pok�j. Nale�y zastanowi� si�, co teraz robi�.

Cztery he�my pochyli�y si� nad map�.

��W linii powietrznej dzieli nas od rakiety jakie� 90 do 100 kilometr�w� terenu bardziej ci�kiego. Nie jest to, s�dz�, ocena przesadna. Wody mamy ma�o, �ywno�ci r�wnie�, a tlenu��� Arseniew spojrza� na manometr aparatu tlenowego.

��Starczy na jakie� czterdzie�ci godzin � powiedzia�em.

��Nawet na czas kr�tszy, je�li b�dziemy zmuszeni do du�ego wysi�ku fizycznego. Wiecie, jak um�wili�my si� z towarzyszami. Je�eli nie wr�cimy do �smej wieczorem, Oswaticz poleci samolotem wzd�u� �ladu akustycznego. Je�li nie zgubi go przedtem, dotrze do krateru� tam, gdzie si� �lad urywa.

Astronom spojrza� na mnie.

��Czy mo�na wprowadzi� samolot do w�wozu? Przymkn��em powieki. Przed oczyma stan�y czarne, zwichrowane mury skalne.

��Wprowadzi� mo�na � powiedzia�em � ale�

��Ale?

��Ale zawr�ci� � nie. Samolot nie potrafi zawisn�� nieruchomo jak helikopter.

��To znaczy, �e ka�da pr�ba musia�aby si� zako�czy� katastrof�?

��Ka�da.

��Miejmy nadziej�, �e Oswaticz b�dzie��� rozs�dny��� powiedzia� oschle astronom.�� Dobrze. W najlepszym razie b�dzie wi�c m�g� zrzuci� rezerwuary z �ywno�ci� nad brzegiem urwiska.

To, o czym m�wi� astronom, by�o cz�ci� planu ratowniczego, opracowanego przed naszym wyruszeniem. Oswaticz mia�, w razie je�li nie b�dzie m�g� nas odszuka�, zrzuci� na spadochronie zbiorniki z �ywno�ci� i tlenem, wyposa�one w specjalne aparaty radiowe, nadaj�ce automatycznie sygna�y, co mia�o u�atwi� ich odszukanie.

��Przez w�w�z przeprawiliby�my si� w par� godzin � ci�gn�� Arseniew � ale �ciany krateru s� nieprzebyte. Bez wzgl�du na to, jak� obierzemy marszrut�, jest wykluczone, �eby si� nam uda�o dotrze� do rakiety przed zmierzchem, kt�ry rozpocznie si� za jakie� 26�28 godzin. Pami�tacie te w�wozy i rozpadliny, nad kt�rymi przelatywali�my? Zaznaczy�em je tylko szkicowo, bo liczy�em na fotografie, kt�re przepad�y. C� wi�c proponujecie?

Zapad�o milczenie, tylko wiatr sycza�, rozdzierany kraw�dziami g�az�w, i brzeg mapy trzepota� niespokojnie, przyci�ni�ty r�kawic� astronoma.

��Robi�c cztery do pi�ciu kilometr�w na godzin� i nie przystaj�c wcale, mogliby�my teoretycznie odby� drog� do Kosmokratora w przeci�gu doby � powiedzia� So�tyk.�� Jednak�e takie obliczenie nie ma �adnej warto�ci, bo nie wiadomo, na jak d�ugo zatrzymaj� nas rozpadliny� i czy w og�le dadz� si� przej�� albo obej��. Dlatego proponuj�, �eby�my poszli nie na po�udniowy zach�d, w kierunku rakiety, lecz na wsch�d, pod prostym k�tem do drogi, kt�r� przylecieli�my�

Patrza�em zdumiony na in�yniera, a on ci�gn�� spokojnie:

��Zasi�g naszych aparat�w radiowych jest du�y, ale wysy�ana fala biegnie jedynie w linii prostej. Mogliby�my wi�c skomunikowa� si� z towarzyszami tylko wznosz�c si� na wysoko�� tak znaczn�, by pomi�dzy nami a rakiet� nie sta�y �adne przeszkody terenowe. Nie wystarczy wej�� na p�askowy� w stronie, z kt�rej przylecieli�my, bo pomi�dzy nami a nimi jest tam Martwy Las ze swoj� stref� zjonizowan�, kt�ra odbija fale jako lustro. Za to gdyby�my poszli tu � przesun�� palec na mapie poza wschodni brzeg doliny � i weszli na jeden z tych szczyt�w � by� mo�e, uda�oby si� nam nawi�za� ��czno��

��By� mo�e � podkre�li� g�osem Rainer.

��Innego wyj�cia nie widz�.

��Pewno�ci, oczywi�cie, mie� nie b�dziemy.

��Nie. Trudno oceni� odleg�o��, ale nie dzieli nas chyba od tych ska� wi�cej ni� pi�� do sze�ciu kilometr�w. Dodajmy jeszcze osiem� niech b�dzie dziewi��, nawet dziesi�� godzin na wspinaczk� � i znajdziemy si� na miejscu panuj�cym nad ca�� okolic�.

��Ale jezioro, na kt�rym le�y rakieta, otoczone jest ska�ami � zauwa�y�em.�� Czy wzi�� pan to pod uwag�?

��Tak. Prze��cz skierowana jest w�a�nie na p�noco � wsch�d, to znaczy prosto na t� grup� szczyt�w.

��Ten projekt odpowiada mi � powiedzia�em.�� Gdyby si� uda�o nawi�za� ��czno��, rakieta przyleci do nas� i nie b�dziemy musieli nocowa�

��Pomys� jest dobry � rzek� Arseniew � chocia� nie�atwy do wykonania. Czy akceptujecie go wszyscy?

Potwierdzili�my.

��Teraz, kiedy nie mamy pomocy technicznych, w jakie zaopatrzy�a nas Ziemia, poka�e si� dopiero, ile jeste�my warci � rzek� Arseniew i wstaj�c zwr�ci� si� do mnie:

��W chodzeniu po g�rach jest pan najsprawniejszy. Liczymy na pana.

��Czy zaraz wyruszymy?�� spyta�em.

��My�la�em o tym, �eby zbada� wod� w jeziorze � mo�e nadaje si� do picia.

��Id�cie wi�c tam � powiedzia�em � a ja rozejrz� si� tymczasem i poszukam drogi. Mo�e da mi pan swoj� lornet� � poprosi�em Arseniewa, gdy� jego szk�a by�y silniejsze od moich.

Towarzysze zacz�li schodzi� w d�, a ja zmierza�em ku grupie smuk�ych wie�yczek skalnych. Upatrzy�em sobie jeszcze w czasie narady dwie stoj�ce tak blisko siebie, �e wygl�da�y jak na dwoje rozp�k�y kamienny obelisk. Wcisn��em si� w szczelin� i, pracuj�c na przemian nogami i grzbietem oraz odpychaj�c si� r�kami, szybko wznosi�em si� w g�r�. Przez jaki� czas s�ysza�em jeszcze urywki rozmowy prowadzonej przez So�tyka i Arseniewa, potem, kiedy znikn�li za g�azami, g�os w s�uchawkach �cich�.

Wierzcho�ek ig�y nie by� zbyt ostry; mo�na tam by�o swobodnie usi���, zwiesiwszy nogi w przepa��. Podnios�em lornet� do oczu. Nad urwiskiem, kt�re wyra�nie rysowa�o si� w okr�g�ym polu widzenia, sta�y dwa szczyty. Rzadka mg�a, zawieszona w powietrzu, nadawa�a im o�owian� barw� i zaciera�a drobniejsze szczeg�y rze�by. Odkry�em prz�s�o skalne, kt�re wznosi�o si� od piarg�w i podchodzi�o do g��wnego masywu. W pewnej chwili wyda�o mi si�, �e bia�awy ob�ok, osuwaj�cy si� po jednym z upatrzonych szczyt�w, nagle znikn��. Mog�o to oznacza�, �e pomi�dzy tym szczytem a nami le�y jeszcze jedna dolina. Patrza�em pilnie, lecz nie dostrzeg�em niczego, co mog�oby rozproszy� w�tpliwo�ci. Postanowi�em nie wspomnie� o tym towarzyszom. Niebawem w s�uchawkach odezwa�y si� ich g�osy.

��No, i jak woda?�� spyta�em chowaj�c lornet� do futera�u. Owin��em podw�jnie z�o�on� lin� wok� wyst�pu ska�y.

��Niestety, to raczej roztw�r formaliny � rzek� Arseniew.

Jego g�os, docieraj�cy do mnie poprzez odbiornik radiowy, brzmia� dono�nie, co niezwykle kontrastowa�o z widzianym obrazem: towarzysze zbli�ali si� do st�p ig�y, na kt�rej siedzia�em, i z wysoko�ci wielu pi�ter podobni byli do szarych, wielkog�owych mr�wek.

Odepchn�wszy si� mocno nogami, pomkn��em w d�. Energicznie zaciska�em lin�, wysuwaj�c� si� spod lewego barku. Po kilkudziesi�ciu sekundach znalaz�em si� przy towarzyszach i poci�gn��em koniec liny, kt�ra spad�a z g�ry lu�nymi zwojami.

��Mam nadziej�, �e wybra� pan drog� mniej powietrzn� � powiedzia� Rainer patrz�c nieco podejrzliwie, jak owijam lin� przez bark. Domy�li�em si�, �e odczuwa trem� przed wspinaczk� � z nas wszystkich najmniej by� obeznany z g�rami�

��P�jdziemy doskonale � pocieszy�em go i przedstawi�em sw�j plan:

��Najpierw piargami na granicy pasa magnetyt�w, a� do �ciany, potem ma�y trawers w lewo, a dalej po �ebrze do g�ry. Zdaje si�, �e w jednym miejscu jest uskok� albo przetrawersujemy znowu, albo we�miemy z drugiej strony�

��Jak to �albo � albo�? � spyta� Rainer.�� Mo�e podejdziemy bli�ej?

��Na pewno podejdziemy, bo lepszej drogi nie ma� Ruszyli�my w obranym kierunku. Nad jeziorem le�a�y g�azy tak potrzaskane i strome, �e cz�sto trzeba by�o prze�azi� je na czworakach, potem jednak pojawi�y si� d�ugie, chropawe p�yty, po kt�rych sz�o si� wcale dobrze.

��Jednego nie pojmuj� � powiedzia�em do Arseniewa, kt�ry szed� obok mnie � dlaczego w rurze pojawi� si� pr�d akurat wtedy, kiedy�my wyl�dowali? Czy to naprawd� m�g� by� przypadek, zupe�nie nie zwi�zany z nasz� obecno�ci�?

��A dlaczeg�by nie? Rura zdaje si� stanowi� cz�� wielkiej sieci energetycznej, w kt�rej okresowo pojawiaj� si� olbrzymie pr�dy� zaczyna si� to od powolnego wzrostu nat�enia� pami�ta pan ten odg�os, kt�ry okre�lili�my jako �lampy pod pr�dem�? Potem przychodz� fale coraz wy�sze� to by�o owo dudnienie pod kul�� a wreszcie nadchodzi szczyt mocy. Takie zjawisko mo�e si� powtarza� raz na kilka godzin czy raz na dzie�.

��A g�azy zosta�y odrzucone z tego miejsca poprzednimi uderzeniami pr�du, prawda?

��Oczywi�cie.

Wzrastaj�ca pochy�o�� stoku utrudnia�a rozmow�. Zamilkli�my. Pod butami zgrzyta� nagi kamie�. Zbli�ali�my si� do szczytu wa�u opasuj�cego dolin�. Odwr�ci�em si�, by po raz ostatni spojrze� w d�.

Skalna g��bia, zbiegaj�ca ku mrocznym wodom jeziora, le�a�a martwa i pusta pod chmurami, kt�re p�yn�y leniwie na wsch�d. Bia�a Kula zmieni�a si� w drobny punkt, ledwo widoczny na szarym tle piarg�w.

Drgn��em. Kto� po�o�y� mi r�k� na ramieniu. By� to Arseniew. Patrza�, jak ja, w miejsce naszej kl�ski. Milczeli�my, t�tna uderza�y szybko w skroniach, z wysoko�ci dobiega� przyt�umiony szum wiatru rozdzieranego kraw�dziami urwisk.

��My tu jeszcze wr�cimy!�� powiedzia� g�ucho Arseniew. Sta� chwil�, potem ruszy� dalej. Jego skafander znika� niekiedy, zlewaj�c si� z szarobrunatn� barw� ska�y, i tylko metalowy he�m b�yska� w�r�d wielkich g�az�w. Wysoko w g�rze wznosi� si� owiany chmurami szczyt, kt�ry by� naszym celem.

Moje przypuszczenie okaza�o si�, niestety, s�uszne. Stan�wszy na grzbiecie g�rskim, zobaczyli�my przed sob� drug� dolin�. Wype�nia�o j� morze faluj�cych mgie�. Po�o�ona wy�ej od doliny Bia�ej Kuli, by�a skalnym kot�em po�r�d czarnych, z�batych �cian. Po kr�tkiej naradzie postanowili�my obej�� dolin� po�udniow�, opadaj�c� stopniowo grani�, kt�ra na p�noco � wschodzie przechodzi�a w up�azy wielkiego szczytu. Lu�ne, ruchome ob�oki mg�y k��bi�y si�, rozlewa�y p�asko i powoli, lecz nieustannie wzbiera�y zatapiaj�c zbocze. Zwi�zani lin�, posuwali�my si� po ostrzu grani, z dwu stron oblanych mleczn� topiel�. Czasem lotny ob�ok, chwycony wiatrem, szybowa� w g�r�, zawadza� o ska�� i przep�ywa� mi�dzy nami. Widzia�em wtedy tylko czarniawy, powi�kszony cie� krocz�cego przodem Arseniewa. Wysi�ek, nap�dzaj�c krew do twarzy i oczu, rzuca� na ekran mgielny plamy �wietlne, zarysy gwia�dzistych fantom�w, ale do�� by�o przymkn�� par� razy powieki, a wszystko znika�o � i zostawa�a tylko mg�a.

Spojrza�em na zegarek. Szli�my ju� dziewi�� godzin. Dawa� si� odczuwa� d�ugi brak treningu. Pot gromadzi� si� obficie na ciele, sp�ywa� po szyi, po karku, z czo�a na twarz.

Szczyt, nieruchomy po�r�d krzy�uj�cych si� smug pary, trwa� wci�� w jednakowym oddaleniu. Wystawia� ku nam ogromne, fa�dziste zbocza, rozci�te �lebami. Gra� opada�a. Jej czarny grzbiet nikn�� w przyp�ywie ob�ok�w. Miejsce to wygl�da�o jak d�ugi, w�ski p�wysep, oblany ze wszech stron bia�ym oceanem. Kiedy�my doszli do jego kra�ca, zaproponowa�em odpoczynek. Towarzysze byli bardzo wyczerpani. Rainer potyka� si� nawet w stosunkowo �atwych miejscach. Roz�o�yli�my si� pod wygarbieniem grani. Szcz�ciem nie by�o tu g��wnego bodaj�e wroga wypraw g�rskich na Ziemi, mrozu. Ska�a by�a ciep�a, jakby nagrzana s�o�cem. S�ysza�em, jak chemik m�wi co� o czekoladzie.

��Chcia�em wzi�� tabliczk� i zapomnia�em� przyda�aby si� teraz�

��Nie gderajcie, kolego � mrukn�� Arseniew.�� Jak d�ugo si� zatrzymamy?�� zwr�ci� si� do mnie.

��Kto potrafi, niech pr�buje spa� � powiedzia�em.�� To najlepsze, co w tej chwili mo�na robi�. Cztery godziny powinny wystarczy�. Obudz� was, umiem spa�, jak d�ugo chc�.

��Cenny talent � powiedzia� kto�. S�owa te dosz�y mnie jakby z wielkiej dali. Pogr��y�em si� w b�ogim bezruchu.

Sz�o za mn� mn�stwo srebrnych mr�wek. Nie ba�em si� ich, przeciwnie, nasze stosunki by�y wcale �yczliwe. W pewnej chwili spostrzeg�em, �e jedna siedzi na mojej d�oni i krzyczy: ��da�a, �ebym natychmiast wzbi� si� w powietrze i polecia� do rakiety, bo towarzysze niepokoj� si� o nas. Inne, stoj�c na ziemi, wt�rowa�y jej ch�ralnym piskiem. Daremne by�y moje t�umaczenia, �e umiej�tno�� lotu jest mi obca. Wreszcie, z�y, machn��em r�kami i wznios�em si� w powietrze. Trzepota�em tu� nad ziemi�, ci�ko jak kura, a� nagle co� mnie poci�gn�o w d�, i to tak dobrze, �e zbudzi�em si�, siedz�c. Zbli�a�a si� do mnie sto�kowata bania metalowa z ogromnym szklanym okiem. W pierwszej chwili my�la�em, �e to koszmar snu, i dobra chwila up�yn�a, zanim pozna�em he�m Arseniewa.

��Mia� pan nas obudzi�.

Spojrza�em na zegarek. Przespa�em prawie pi�� godzin. Zmieszany zerwa�em si� na r�wne nogi.

��To pewno dlatego, �e na obcej planecie � b�kn��em. Arseniew obudzi� So�tyka i Rainera. Posiliwszy si� ostatnimi tabletkami koncentratu witaminowego ruszyli�my w dalsz� drog�. Powietrze by�o spokojne i mg�a le�a�a nieruchomo. Tam gdzie gra� obni�a�a si�, brodzili�my po kolana w mlecznych oparach, a czasem mkn�li�my w nich zupe�nie. Ka�dy krok by� niebezpieczny. Posuwali�my si� nadzwyczaj powoli i min�y godziny, zanim pod butami zachrobota� gruz osypiska. Dotarli�my do uj�cia wielkiego �lebu, kt�ry wrzyna� si� g��boko w zbocze upatrzonego szczytu. Podchodzenie by�o nietrudne, ale niezmiernie wyczerpuj�ce. Skafander ci��y� coraz bardziej. Mia�em ochot� zerwa� he�m z g�owy, �eby cho� raz zaczerpn�� �wie�ego powietrza. Mimo woli ogl�da�em si� za siebie. Towarzyszom, mniej wprawnym w chodzeniu po g�rach, musia�o by� jeszcze ci�ej. Zgarbieni, szli powoli we mgle pe�zn�cej w g�r� zbocza niskimi ob�oczkami. Szczyt dawno ju� znik� nam sprzed oczu: g�ra rozst�pi�a si� pop�kanymi p�ytami w dwie strony, jakby przesz�a t�dy odk�adnica potwornego p�uga. Dno �lebu za�ciela� bia�awy, suchy piarg, wysoko ponad kraw�dziami obryw�w �miga�y w g�r� ��tawe, szare i brunatne turnie. Spod ich gro�nie przewieszonych �eber rozchodzi�y si� sto�ki nasypowe. O �smej rano, w siedemna�cie godzin od chwili katastrofy, po wielkich, zwietrza�ych g�azach wspi�li�my si� na szczyt.

�a�cuch g�rski opada� ku wschodowi martwymi, zakrzep�ymi fa�ami. Pod nami � niesko�czone morze mgie�, pr�gowane cienkimi liniami cienia, mieni�ce si� w oddali buro i liliowo. Po ostatni kres horyzontu nic, tylko mg�a rozczesana w drobne smugi. Zbocze naszego szczytu schodzi�o w ni� pot�nie sklepionym, roz�o�ystym ramieniem. W po�owie rozcina�a je brama skalna. Przez ten wy�om prze � pe�za�y ob�oki, spod kt�rych prze�wieca�a powierzchnia g��biej le��cych ska�.

Arseniew rozpostar� na kamieniu map�, wyznaczy� z mo�liwie wielk� w tych warunkach dok�adno�ci� kierunek, w kt�rym znajdowa� si� Kosmokrator, i porozstawia� nas co kilkadziesi�t metr�w w najwy�szych punktach. Wywo�ywali�my towarzyszy przez radio. W s�uchawkach po�r�d odleg�ych, jakby z ca�ej przestrzeni naraz p�yn�cych szmer�w rozlega�y si� chwilami miarowe sygna�y. To automatyczny nadajnik rakiety odzywa� si� co pi�tna�cie sekund dwoma przerywanymi d�wi�kami. S�yszeli�my rakiet�, lecz ona nie odpowiada�a na nasze wezwania. By� mo�e, odleg�o�� by�a zbyt wielka albo od Martwego Lasu ci�gn�y przestrzeni� ob�oki radioaktywne, gasz�c s�ab� fal� naszych aparat�w � do�� �e po godzinie skupili�my si� przy Ars � niewie w ponurym milczeniu. Astronom roz�o�y� map� i zaduma� si� nad ni�.

��A wi�c jednak przyjdzie nam nocowa� � powiedzia�. � Zmierzch rozpocznie si� dzisiaj za jakie� osiem do dziewi�ciu godzin. Musimy go spotka� w dobrym ukryciu� Nale�y si� spodziewa� gwa�townej burzy.

Spojrza� w mg�y spoczywaj�ce kilkaset metr�w ni�ej.

��Drogi wybra� nie mo�emy � powiedzia� � wobec tego p�jdziemy tak.

Nakre�li� przez map� prost� jak strza�a lini� w kierunku rakiety.�� Musimy jednak zatrzyma� si� � powiedzia�em � co najmniej na p� godziny. Schodzenie, jak wiadomo�

��Schodzenie b�dzie �atwiejsze od wspinaczki � rzek� szybko Arseniew, a kiedy spojrza�em na niego zdziwiony, po�o�y� mi znacz�cym gestem r�k� na ramieniu. Zamilk�em. Kiedy za chwil� Rainer oddali� si�, profesor przy�o�y� sw�j he�m do mojego. Dzi�ki zetkni�ciu obu metalowych kask�w g�os m�g� p�yn�� bez po�rednictwa radia. Wy��czywszy sw�j aparat Arseniew powiedzia�:

��Nie trzeba m�wi� wszystkiego.

��Ze wzgl�du na Rainera?

Skin�� g�ow�. Poniewa� chemik zbli�y� si�, nie zamienili�my ju� ani s�owa. Oparci plecami o chropowate g�azy, spogl�dali�my na po�y tylko widz�cymi od znu�enia oczami w mgielne przepa�ci. Po pewnym czasie zacz�o si� w g�rze co� dzia�. Chmury g�stnia�y jak rybi klej, rzucony na gotuj�c� si� wod�, rozp�ywa�y si� pier�cieniami, skr�ca�y, coraz bardziej zwiewne, klarowne, a� nagle ukaza�o si� w nich okno. Szybko znik�o, lecz z boku ods�oni�o si� drugie.

Za�wieci�o w nim niebo. Wiatr rozdmuchiwa� puszyste k��by coraz szerzej.

��Psiakrew!

��Czemu pan klnie?�� spyta� astronom.

��Niebo, profesorze, niebo!

Niebo by�o zielone. Przejrzysty, �agodny szmaragd, jakby rozp�awiona w szkle barwa pierwszych traw prze�wietlonych s�o�cem. P�yn�y tam bardzo wysoko pierzaste, zupe�nie z�ote ob�oczki.

��Zapewne dwutlenek w�gla��� zauwa�y� Rainer. Uradowa�o mnie, �e si� odezwa�. Nie opanowa�a go jeszcze zupe�na apatia.

Tymczasem tu i �wdzie mg�a w dole rozb�yskiwa�a, dotkni�ta promieniami. Wtem obrze�e wielkiej chmury zap�on�o gwa�townie. Wyjrza�a zza niego olbrzymia, p�omienna tarcza, dobrze ju� przechylona ku zachodowi. W jednej chwili zapanowa� straszliwy upa�. Powierzchnia mgie� zaja�nia�a jak zalana kipi�cym metalem. �ladem cienia, uciekaj�cego z zawrotn� chy�o�ci� w dal widnokr�gu, wybucha�y orgie �wiate�. Z g��bin wstawa�y g�ry roz�arzonej miedzi, krwiste otch�anie, pieczary i jaskinie o p�ynnych �cianach, a S�o�ce przeszywa�o je blaskiem, wybijaj�c w ruchomej, jakby �yciem obdarzonej magmie z�ote galerie. Ca�y ten ocean milcz�cych p�omieni oddycha�; unosi�y si� nad nim fio�kowe i r�owe opary, w kt�rych migota�y pasy wielokrotnie powtarzaj�cych si� t�cz. A� znowu jaka� chmura nasun�a si� na S�o�ce i r�wnina ob�ok�w zgas�a, w jednej chwili zalana bezbrze�n� szaro�ci�.

��Drogo�my zap�acili, �eby ujrze� to widowisko � powiedzia� cierpko Rainer.

Opasa�em si� lin� podaj�c drugi koniec So�tykowi. Za�o�y� karabinek w k�ko pasa i skierowa� si� ku pochy�o�ci. Arseniew kroczy� pierwszy, ja za nim, dalej So�tyk; Rainer, ci�ko stawiaj�c nogi, szed� ostatni. Tak rozpocz�� si� powr�t.

D�ugo schodzili�my we mgle. Niekiedy stawa�a si� tak g�sta, �e gin�a w niej sylwetka krocz�cego przodem astronoma. Wzrok ton�� w szarej p�ynno�ci; zaciera�y si� kontury drogi, najbli�szych g�az�w, nawet zarysy wyci�gni�tej r�ki. Nachodzi�o mnie wra�enie, �e ca�y roztapiam si�, rozp�ywam we mgle. By�o to uczucie z koszmarnego snu, w kt�rym traci si� poczucie realno�ci istnienia. M�wi�em w�wczas do towarzyszy; ich g�osy rozwiewa�y na chwil� przygniataj�ce uczucie samotno�ci.

Jaki� czas ska�a odzywa�a si� d�wi�kliwie pod ostrzami czekan�w, potem chrobota�y g�azy osypisk, a po trzech godzinach marszu kroki �cich�y i stopy pocz�y si� zag��bia� w rozpulchnionym gruncie. Nie wiedzieli�my, czy to ju� r�wnina, czy tylko kopulasta wynios�o��, bo na wskazaniach aneroid�w nie mo�na by�o polega�.

Ju� od d�u�szego czasu zachowywa�y si� niespokojnie. Ci�nienie atmosferyczne podnosi�o si� wolniej, ni� nale�a�o tego oczekiwa� pod�ug tempa marszu; najwidoczniej zbli�a� si� ni� barometryczny. Pozostawa�o to w zwi�zku z nadchodz�cym zmierzchem.

Niebawem r�wny teren ponownie zacz�� opada�. Zst�powali�my coraz ni�ej, ni�ej. O ile mo�na by�o rozezna� si� w tak g�stej mgle, znajdowali�my si� w p�ytkim w�wozie, jak gdyby w korycie wysch�ej rzeki, i schodzili�my w d� powtarzaj�c wszystkie jego zakr�ty. Nagle pod nogami poczuli�my skaln� calizn�. Sz�o si� po niej jak po chodniku miejskim, tak by�a r�wna i g�adka.

Zdumiony rozejrza�em si�, lecz nie mog�em dostrzec niczego.

Prowadz�cy wed�ug kompasu So�tyk przystan��.

��Tam co� jest � wskaza� na wielk� plam�, ciemniej�c� w szarych tumanach.

Pochyliwszy si�, poci�gn��em r�k� po skale.

��S�uchajcie��� powiedzia�em � mo�e si� myl�, ale to s� kwadratowe p�yty. Czuj� ich spojenia pod palcami� to jest najprawdziwszy chodnik!

��Chodnik? To mo�e jest tu gdzie� restauracja?�� spyta� Rainer. W czasie drogi da� ju� nam zakosztowa� swego gorzkniej�cego humoru. Arseniew skierowa� aparat indukcyjny w stron� plamy. Owalna, majaczy�a niewyra�nie w niewielkiej odleg�o�ci.

��Czasu mamy ma�o � rzek� astronom � ale� kto z was p�jdzie tam ze mn�?

Zg�osili�my si� z So�tykiem, a i chemik przy��czy� si� po chwili wahania. G�adka przestrze�, kt�r� nazwa�em chodnikiem, zakr�ca�a i podnosi�a si� niezbyt stromo. Przeszed�szy kilkana�cie krok�w, stan�li�my przed czarnym otworem. Mg�a by�a tu rzadsza. Jasnymi s�upami skrzy�owa�y si� w niej promienie naszych reflektor�w. W �wietle ukaza�a si� obszerna jaskinia. W g��bi pod �cian� sta� walcowaty tw�r. Zbieg�em ku niemu po osypuj�cym si� drobnym szutrze. By� to metalowy cylinder, zapuszczony cz�ciowo w grunt i zamkni�ty wypuk�� tarcz�. Napar�em na ni� barkiem. Mi�dzy tarcz� a cylindrem powsta�a w�ska, czarna szczelina, kt�ra rozszerza�a si� szybko. Pokrywa polecia�a ze szcz�kiem w g�r�. Wn�trze by�o puste.

��Zbiornik!�� zawo�a�em. Towarzysze schodzili po osypisku. Post�pi�em kilka krok�w w bok. Grota by�a dziwnie regularna. Kszta�t mia�a wyd�u�ony, z lekko pochylonymi �cianami i wkl�s�ym stropem. W g��bi zwisa�y z niego jakie� czarne �achmany, jakby gigantyczna paj�czyna. Zbli�ywszy si� i wzi�wszy w r�k� jej cz��, przekona�em si�, �e jest to skrusza�y, jakby spalony metal. Rudoczarny, zmi�ty, pokryty by� sadz�, kt�ra w jednej chwili osypa�a mnie wielkimi p�atami. Nagle w promieniu latarki, biegaj�cym bia�ym ko�em po�r�d spl�tanych zwoj�w metalu, kt�re rzuca�y skacz�ce cienie, mign�o co� czerwonawego. Zwr�ci�em tam reflektor. Na �cianie widnia� rysunek, bardzo stary, bo czerwonawa farba odprys�a i z�uszczy�a si� w wielu miejscach. Przedstawia� wsp�rodkowe ko�a. Odwr�ci�em si�, by zawo�a� towarzyszy, i wtedy spostrzeg�em, �e to, na czym stoj�, nie jest szutrem.

Ta wibruj�ca w �wietle masa b�yszcz�cych kamyczk�w by�a pok�adem srebrnych stworzonek. Ale nie by�y ju� srebrne. Zmatowia�e, powleczone �niedzi� jak cynowe okruszki, przypomina�y mego ma�ego wi�nia tylko kszta�tem. Mimo woli odskoczy�em wstecz, ale le�a�y wsz�dzie. Ich szeleszcz�ce przy dotkni�ciu masy zalega�y ca�e dno groty. Poruszone przedtem metalowe �achmany ko�ysa�y si� wolno w powietrzu. Teraz zobaczy�em, �e poza nimi jest jakby wielki plaster pszczeli. Zakrywa�y go cz�ciowo festony metalu, skurczone jak zdarta i opalona sk�ra. Wygl�d plastra nadawa�y �cianie regularnie rozmieszczone otwory. Tworzy�y jakby wielok�tn� mozaik�. Tkwi�y w nich szare, niegdy� srebrne stworzonka. Pod �cian� wznosi� si� ich ca�y stos.

��Patrzcie!�� powiedzia�em zd�awionym g�osem.�� Patrzcie!

Towarzysze obst�pili mnie. Unie�li w g�r� szcz�tki zwisaj�cej ze stropu sieci i brali w r�ce stworzonka, lekkie, prawie niewa�kie. Przesypywane, szele�ci�y i brz�cza�y cichutko jak metalowe �uski. Pod ka�dym st�pni�ciem pryska�y setki mia�d�onych odw�ok�w. Wszyscy, wzruszeni jak ja, milczeli. Przypomnia�em sobie rysunek i, podnosz�c reflektor, wydoby�em go z ciemno�ci.

��Co� w rodzaju uk�adu heliocentrycznego��� wyszepta� Rainer.�� W �rodku S�o�ce� potem orbita Wenery� a dalej� Ziemia� to nasz uk�ad planetarny.

��Ale tam jest jeszcze co�, widzicie?

Od wizerunku Wenery sz�a punktowana dziurkami nie zafarbowana linia prosto ku Ziemi. ��czy�a obie planety. Nieznany l�k chwyci� mnie za serce. Obejrza�em si� szybko, ale grota by�a pusta. Tylko metalowe zwoje chwia�y si� wolno, pr�sz�c niewa�kimi p�atkami sadzy.

��Tu byli ludzie��� szepn��em. Nie wa�y�em si� m�wi� g�o�no.

��Nie, tego nie stworzy�a r�ka cz�owieka � odezwa� si� Arseniew.

��Jaki szczeg�lny blask ma ta ska�a � powiedzia�em po chwili � jak glazura�

Powierzchnia �ciany zbiega�a si� w siatk� drobniutkich, szklisto po�yskuj�cych, niebieskawych �y�ek.

��Co to mo�e by�, doktorze Rainer?

��Nie wiem, nigdy tego nie widzia�em� jakby awanturyt� ale nadtopiony nadzwyczaj wysok� temperatur�� nie wiem � powt�rzy�. Arsen�ew schowa� gar�� metalowych ziaren do kieszeni skafandra.

��Przyjaciele� w tej chwili nie mo�emy oceni� znaczenia naszego odkrycia. Musimy i�� dalej, i to szybko. Za cztery godziny b�dzie zmierzch.

Opu�cili�my grot� nie m�wi�c ju� ani s�owa. Mg�a na dworze nieznacznie pociemnia�a. Przybiera�a niebieskawe tony, zarazem jednak przerzedzi�a si�. Kiedy�my schodzili �agodn� pochy�o�ci�, mog�em bez trudu dostrzec ostatniego towarzysza.

Przebyli�my sporym krokiem co najmniej dziesi�� kilometr�w stosunkowo r�wnego terenu. Potem grunt zdawa� si� podnosi�, ale mog�o to by� z�udzenie, bo wzrok nie mia� �adnego oparcia. Nagle z mg�y przede mn� dobieg� zd�awiony okrzyk i g�uchy odg�os. Skoczy�em naprz�d.

Arseniew le�a� opieraj�c si� r�kami o ziemi�.

��Sta�, sta�! � zawo�a� podnosz�c czekan. Podszed�em jeszcze o krok. Tu� przed nim otwiera�a si� mroczna rozpadlina. Jej g��bia ton�a we mgle. Nawet z pomoc� rada � roskop�w nie uda�o si� dostrzec drugiego brzegu. Rainer zauwa�y�, �e, by� mo�e, w og�le go nie ma i stoimy nad urwiskiem, kt�rym p�askowy� spada ku r�wninie.

��A wi�c od rakiety dzieli�oby nas zaledwie trzydzie�ci kilometr�w � powiedzia� Arseniew usi�uj�c zorientowa� si� na mapie, niestety, bardzo szkicowej, kt�ra ju� kilkakrotnie zmyli�a nas w czasie drogi.

��Spr�bujmy zej��; im ni�ej b�dziemy, tym lepiej, a mo�e uda si� znale�� jakie� schronisko.

Kilkaset krok�w dalej obryw nie by� ju� pionowy; w ekranach radaroskop�w tla� zielonkawy obraz sko�nych up�az�w, zach�caj�cy do zej�cia. Poszed�em pierwszy. Wok� tli�y si� gi�tkie k��by pary. Mrok t�a�, mg�a nabiera�a ton�w b��kitnych, popielatych, wreszcie fioletowych. W kilku miejscach trzeba by�o pomaga� sobie r�kami, gdy� okute nosy but�w �lizga�y si� po g�adkich p�ytach. Nie oby�o si� bez upadk�w. Ni�ej pochy�o�� zmala�a. Ska�� przerzyna�y g��bokie, krzy�uj�ce si� rynny. By�o to bardzo niebezpieczne, bo fa�szywe st�pni�cie mog�o spowodowa� z�amanie nogi.

Kto� mnie wyprzedzi� � zdaje si� Arseniew. Zobaczy�em bia�e, otoczone wielokrotn� t�cz� �wiat�o jego latarki. Blask gubi� si� w parze. Promie� reflektora waha� si� chwil� w marszu, nagle obni�y� si� i znieruchomia�. O�lepiony (wpatrywa�em si� chwil� w �r�d�o �wiat�a), przeoczy�em szerok� szczelin� i wpad�em w ni� omal po kolana. Naci�gni�te �ci�gno zabola�o; usiad�em, aby zbada� nog�. Moja lina szorowa�a chwil� po kamieniach i szarpn�a.

��Halo, profesorze, st�jcie no tam!�� krzykn��em. Nikt nie odpowiedzia�. Wsta�em i lekko utykaj�c poszed�em w kierunku blasku, w kt�rym porusza�y si� zamazane cienie. Spojrzawszy w g�r� dostrzeg�em mi�dzy brzegami rozpadliny niebo jako szerok� rzek� jasno�ci. Tak wygl�da powierzchnia wody ogl�dana przez nurka z dna.

�wiat�o reflektora nagle zgas�o.

��Trudno, wi�c w�a�my tam � m�wi� Rainer.

��Poczekaj�e pan.

To by� g�os Arseniewa. Znowu zap�on�� reflektor, powielaj�c si� r�nokolorowym l�nieniem w dr��cej aureoli pary. Spostrzeg�em, �e obaj byli pochyleni. U ich st�p grunt urywa� si� raptownie, a jego miejsce zajmowa� ciemny pas mg�y.

W tej chwili w matowym promieniu elektrycznym zab�ysn�� he�m So�tyka, kt�ry wzni�s� si� z g��bi. Rainer pom�g� mu wspi�� si� na brzeg.

��Schodzi� mo�na � powiedzia� in�ynier � pochy�o�� maleje, ale robi si� coraz gor�cej.

��Temperatura podnosi si�? Czy�by�my mieli w ten spos�b zst�powa� a� do j�dra planety?�� zauwa�y� Rainer.

Mimo woli skupili�my si� razem. Latarka o�wietla�a czterech czarnych olbrzym�w w pofa�dowanych kombinezonach. B��kitne iskry dr�a�y w szk�ach he�m�w.

��Trzeba b�dzie po�wi�ci� nab�j magnezjowy � powiedzia� Arseniew i wydoby� z kieszeni p�aski magazynek. By�y to naboje do rakietnicy, kt�ra zgin�a, pozostawiona w helikopterze.

��Czy kt�ry� z was ma przypadkiem chustk� do nosa w zewn�trznej kieszeni?

Zg�osi� si� Rainer. Astronom wyci�� no�em dziur� w �rodku chustki, a do rog�w przywi�za� paroma nitkami nab�j. Rozja�ni�o mi si� w g�owie: profesor umia� sobie poradzi� bez pistoletu sygna�owego. Uderzy� silnie r�koje�ci� w sp�onk� naboju raz i drugi, a gdy rozleg� si� syk, rzuci� pakiecik poza kraw�d� ska�y.

Wychylili�my g�owy w przepa��. O�lepiaj�ce �wiat�o magnezji rozci�o mg��. Ukaza�y si� zbocza: to, na kt�rym stali�my, i przeciwleg�e, oddalone mo�e o sze��dziesi�t metr�w, potem ob�ok pary przys�oni� p�on�cy nab�j. Nie trwa�o to d�ugo. Jasne k��by Rozst�pi�y si� i spod grzybka zaimprowizowanego spadochronu buchn�y blaski z ponown�, cho� szybko s�abn�c� si��. �wiat�o dr�a�o z�udnie, przelewaj�c si� w woalu pary. Pod nim, w g��bi, ukaza�a si� czarniawa, pod�ugowata masa, kt�ra zab�ys�a jak fala skamienia�ej lawy. Gdy blask opad�, wyda�o mi si�, �e masa rozszerzy�a si�, a p�niej skurczy�a, jak kad�ub w�a prze�ykaj�cego suty k�s.

Potem wszystko znik�o.

Gdy powoli cofn�li�my si� od urwiska, Arseniew wsadzi� obie r�ce za pas.

��Tak tu zawsze: kiedy zdaje si�, �e w�tpliwo�ci zostan� rozproszone, ukazuje si� dziesi�tek nowych� co s�dzicie o tym, tam?�� wskaza� na d�.

��Dostrzeg�em ruch � zacz�� ostro�nie Rainer � nie wiem, czy to nie by�o z�udzenie, ale�

��Nie, to nie by�o z�udzenie � przerwa� mu astronom.

��Mo�na by po�wi�ci� jeszcze jeden nab�j, ale nie warto.

Podszed� do brzegu i pu�ci� w d� snop �wiat�a z reflektora. Zgubi�o si� we mgle.

��Co to jest, u licha?

��Strumie� lawy?�� zaproponowa� ostro�nie Rainer.�� Mia�em wra�enie, �e to p�ynie.

��Temperatura jest za niska.

��Mo�e jaki� kana�?

��Kana�y na Wenerze?

��Do dna nie ma wi�cej ni� trzydzie�ci metr�w � wtr�ci�em.

��Takie �wiat�o ogromnie utrudnia ocen�. No c�, musimy przecie� zej��. Prosz� za mn�.

Arseniew pierwszy zsun�� si� po kraw�dzi. W milczeniu zst�powali�my w d�, zrazu twarz� do zbocza, potem od wr�cili�my si� i ruszyli�my szybciej. Przez ska��, podobni do bazaltu, bieg�y grz�dy o ostrych kraw�dziach. Nagle So� tyk zawo�a�:

��Uwaga, oto jest!

Reflektor znieruchomia�. W kole �wiat�a ukaza� si� wy nios�y wa�, znikaj�cy po obu stronach poza zasi�giem jasno�ci. L�ni� t�usto i czarno jak grzbiet wieloryba. Masa ta zape�niaj�ca p�ytkie koryto skalne, wznosi�a si� ponad kamienne brzegi, odleg�e od siebie o kilkana�cie metr�w. Jej powierzchnia falowa�a powoli, a poszczeg�lne okresy rozszerze� i skurcz�w nap�ywa�y z prawej strony i znika�y p lewej.

��Perystaltyka � szepn�� kto�.

Arseniew szed� wierzchem d�ugiego g�azu jak k�ad�? w kierunku czarnej masy. Stan�� na samym ko�cu, tak i m�g� dotkn�� jej nog�. Kleisty bryzg przylgn�� mu do but Otoczenie dotkni�tego miejsca zafalowa�o. Miarowy rytm, jakim dot�d porusza�a si� ca�a masa, zatraci� si�. Powietrze drgn�o. Powiew przelecia� wzd�u� �cian, a po�yskuj�ca bryja zacz�a si� powoli pi�trzy�, nasuwa� na siebie guzowat p�p�ynna, chwilami sztywnia�a, a� wysun�a szerok�, rozlewaj�c� si� wypustk� na kraniec p�askiego g�azu, na kt rym sta� Arseniew.

��Ostro�nie, profesorze!�� zawo�a�em. Nieruchomo oczekiwa� nadchodz�cego. Czarna ma� dotkn�a jego but�w, cofn�a si� i nagle jednym rzutem otoczy�a je, a z mg�y wysun�� si� wielki garb, jak fala dobijaj�ca do brzegu. Teraz kto� drugi, zdaje si�, Rainer, zapali� sw�j reflektor. Profesor krzykn�� i targn�� si� wstecz. Czarne b�oto obla�o go niemal po kolana. Nowy, pot�ny skurcz przelecia� przez mas�.

��Wstecz, profesorze, wstecz!�� krzycza�em. Nie mog�em poj��, czemu stoi jak wro�ni�ty w kamie�. Zgarbi� si�, plecy drga�y mu, jakby podnosi� ci�ar. Najbli�ej stoj�cy So�tyk dopad� go z boku i poci�gn��, ale potkn�� si� i zlecia� z g�azu niemal po pas w czarn� kipiel. Wyda� zd�awiony okrzyk.

Obur�cz porwa�em lin� i poci�gn��em z ca�ej si�y. Rainer chwyci� ni�ej. Szerokie zwoje lecia�y, klaszcz�c, na kamienie. Ujrza�em w �wietle latarki twarz So�tyka � by�a konwulsyjnie wykrzywiona. Czarna rzeka par�a szerokim frontem na wybrze�e, ale byli�my od niej szybsi. Porwa�em So�tyka za rami�, drug� r�k� chwyci�em Arseniewa, a Rainer pom�g� mi wspi�� si� na zbocze. Obaj wyratowani prawie nie poruszali nogami, opieraj�c si� na mnie ca�ym ci�arem. Jeden z nich dysza� j�kliwie.

��Jeste�cie ranni?�� spyta�em, przestraszony tym, �e wci�� milcz�.

��Dalej, dalej, na g�r�! � krzycza� Rainer. Ruszy�em wlok�c obu towarzyszy. Ledwo stawiali nogi, jakby zmieni�y si� w drewniane kikuty. Nareszcie Arseniew pierwszy odzyska� g�os:

��Uderzenie� elektryczne��� wyj�ka� mocuj�c si� ze zd�awionym gard�em.

Wspi�li�my si� jeszcze kilka metr�w. Arseniew zgubi� latark�. Doby�em mojej, skierowa�em wylot metalowego cylindra w d� i nacisn��em wy��cznik.

Wygl�da�o to jak wybuch b�ota, ale w czarnej masie nie by�o biernego ruchu, pos�usznego sile ci��enia. Rozdyma�a si� potwornymi b�blami, puch�a, a z g��bi par�y coraz nowe fale zalewaj�c brzeg.

��Wszyscy w ty�! � zawo�a� naraz mocny g�os. Widz� jeszcze t� scen�. Arseniew oderwa� si� od mego ramienia. Rozstawiwszy szeroko nogi, si�gn�� do futera�u So�tyka, chwyci� miotacz i z�o�y� si�.

Bia�y piorun strzeli� z jadowitym sykiem w d�. Okrutny �ar uderzy� w piersi. Arseniew nacisn�� po raz drugi j�zyczek spustu i drugi piorun, jak od�am s�o�ca, buchn�� w sam �rodek wezbranej czarno masy. Potem zapad�a ciemno��. Wiedzia�em, �e nie wolno patrze� w wylot pracuj�cego miotacza, ale to by�o silniejsze ode mnie. Przed oczami wirowa�y mi teraz z�ote i czarne ko�a. D�ug� chwil� nic nie widzia�em, chocia� kurczowo naciska�em guzik reflektora. Wreszcie drgaj�ce plamy zbieg�y na boki.

Skalne koryto by�o puste. Drgaj�ce szcz�tki, grudy spopiela�ego �u�lu, zwa�y popio�u dogorywa�y w zasi�gu promieni. Brunatne k��by dymu miesza�y si� z mg��. Z kamieni �cieka�a m�tna, jakby szlamem zm�cona woda. Gdzie� jeszcze ohydnie skwiercza�y nie dopalone och�apy. Zeszli�my w d� i, wst�piwszy w koryto, rzucili�my w obie strony �wiat�o. Czarna masa znik�a. Wspi�li�my si� na przeciwleg�e zbocze. Arseniew ogl�da� swoje nogi. Na nogawkach kombinezonu b�yszcza�y jakby �luzem pokryte plamy, a buty sta�y si� popielato � czarne.

��Profesorze, pan m�wi� o elektrycznym uderzeniu?�� rzuci�em si� z pytaniami.�� Czy to pana porazi�o? Pana te�, in�ynierze? Co to mog�o by�?

��Naprz�d, naprz�d � odpar� astronom otrzepuj�c skafander z resztek lepkiej substancji.�� Musimy i�� dalej, potem b�dziemy rozprawia�.

Druga �ciana czarnego w�wozu by�a mniej stroma. Pokonali�my j� w p� godziny i znale�li�my si� na r�wninie os�oni�tej faluj�cymi niespokojnie mg�ami. Teraz mo�na by�o rozmawia� w marszu.

��Ca�e szcz�cie, �e nasze skafandry posiadaj� w�asno�ci izoluj�ce � powiedzia� Arseniew � inaczej by�oby �le ze mn�, i z panem nie lepiej, So�tyk!

��Z�apa� mnie kurcz i ust nie mog�em rozewrze� � przyzna� si� in�ynier.�� A przedtem, kiedy tam wpad�em, dosta�em takie uderzenie, �e mnie to prawie sparali�owa�o. My�la�em, �e si� udusz�. Wszystkie mi�nie jak z drzewa.

��Na szcz�cie to stworzenie nie mia�o jeszcze do czynienia z dobrym w��knem syntetycznym � rzuci� Rainer.

��Jak to stworzenie, czy pan uwa�a, �e ta czarna ma� �yje?�� zawo�a�em zdumiony.

��S�dz�, �e to jest rzeka �ywej protoplazmy. Widzia� pan przecie�, jak porusza�a si�, jak reagowa�a na dotkni�cie usi�uj�c poch�on�� to, co j� poruszy�o. O ma�y w�os by�oby si�. jej uda�o.

��A wi�c pan my�li, �e ten� �e to��� nie umia�em dobra� zaimka � �e to jest jakie� zwierz�? Co� jak w�gorz elektryczny, dr�twa?

��Dr�twy s� na Ziemi, a my � na Wenerze. Nie zwierz� i nie ro�lina, lecz po prostu �ywa plazma.

��W g�owie mi si� nie mie�ci, �eby to mog�o �y� � powiedzia�em.�� Przecie� i woda w rzece si� rusza, a nikt nie nazwie jej �yw�.

��To jest sp�r o s�owa � zauwa�y� Arseniew.�� Ta masa posiada pewne cechy �ywej substancji, ale nie wydaje mi si�, �eby mia�a� czekajcie, c� to za syczenie?

Zmierzch zapada� coraz szybciej. Robi�o si� ciemno. Ju� od paru chwil mia�em wra�enie, �e dzieje si� co� dziwnego, ale dopiero po s�owach Arseniewa us�ysza�em syk, kt�rego �r�d�o musia�o znajdowa� si� w pobli�u. Spojrza�em na przegub � i westchnienie zatrzyma�o mi si� w gardle. Na lewej r�ce nosi�em kompas magnetyczny, kt�rego nie u�ywa�em, bo zast�powa� go znacznie pewniejszy �yrokompas systemu Sperry. Spojrzawszy na kompas magnetyczny zobaczy�em, �e jego ig�a, �wiec�ca zazwyczaj jako nafosforyzowana strza�ka, zmieni�a si� w koli�cie rozmazane �wiate�ko, gdy� wiruje z nies�ychan� pr�dko�ci�, wydaj�c cichutkie, lecz ostre brz�czenie.

��Patrz pan, profesorze�

W�r�d chmur pojawi�y si� lotne rozb�yski. W mroku wisia�y ob�oki, srebrzyste, bezw�adne jak brzuchy �ni�tych ryb. Upiorny, bezkierunkowy poblask leg� na ziemi. Ca�y teren zdawa� si� topnie� i rozp�ywa�. Atmosfera przybra�a cudaczny wygl�d: wysoko rozrasta�y si� fa�dziste draperie, chwiejne s�upy, staj�c si� kolejnymi �r�d�ami m�tnosreb � rzystego jarzenia. Wreszcie ca�a okolica b�yska�a na przemian: to wy�sze, to ni�sze warstwy pary roz�wieca�y si� bezg�o�nie, a w tym trzepotaniu szarych cieni i per�owych rozb�ysk�w tu i �wdzie kr��y�y ogniste miote�ki i kule, bardzo wolno opadaj�ce w aureoli fioletowych iskier. Mimo woli zwolnili�my tempo marszu. S�ysza�em, jak Arseniew m�wi� do Rainera, �e to rodzaj burzy elektromagnetycznej.

��Zwr�� pan uwag� na rytmiczne przygasanie blasku. By�o tak rzeczywi�cie. Obroty ig�y kompasowej jeszcze bardziej si� wzmog�y, ale co par� chwil zmienia�y kierunek, a przeskokom z jednego wirowania w drugie towarzyszy�o przygasanie upiornego brzasku. Nap�ywa�y wysokie ob�oki, widzialne poprzez mg��, tak pot�ne by�o ich �wiat�o. Niepokoi�a mnie panuj�ca zupe�na cisza. Zdawa�a si� zwiastowa� co� z�ego. Arseniew przesta� m�wi� z Rainerem o jonizacji, fotonach i orbitach elektronowych. Zatrzymali�my si� w rozproszonym �wietle, kt�re gas�o powoli, a zarazem jakby przysiada�o, opadaj�c na grunt, gdy tymczasem wysokie warstwy atmosfery zalega� mrok coraz czarniejszy.

Wci�� jeszcze dookolne powietrze trwa�o w martwym bezruchu, lecz stamt�d, z wielkiej wysoko�ci, dobiega� pocz��, zrazu niezmiernie daleki, g�uchy poszum, kt�ry przeszed� w niskie zawodzenie.

��Obawiam si�, �e b�dziemy musieli wr�ci� do w�wozu � powiedzia� Arseniew. Stali�my, niezdecydowani, co robi�. Wtem powietrze rozdar�o wycie, podobne do tego, jakie wydaje pikuj�cy samolot. Mg�a zako�ysa�a si� i pop�yn�a. Znik�y ostatnie rozproszone ogniska elektrycznej po�wiaty. Z mrok�w run�� pot�ny wicher. Ledwo�my ustali, chwytaj�c si� za r�ce. Kto� zapali� latark�. W s�upie �wiat�a mg�a nie k��bi�a si� ju�, lecz mkn�a wartko jak strumienie m�tnej wody wypuszczone ze stawide�.

Nikt z nas nie przem�wi� s�owa. Zawr�cili�my i pchani straszliw� wichur� biegli�my, potykaj�c si� i zataczaj�c, z powrotem, w stron� w�wozu. Wicher �wiszcza� przera�liwie w antenach he�m�w; powietrze, sp�cznia�e i twarde jak wyd�te p��tno, bi�o w plecy �opoc�c fa�dami kombinezon�w. P�dzili�my tak nie wiem jak d�ugo, a� zamajaczy� w ciemno�ciach pozornie nieruchomy ob�ok, wiruj�cy w miejscu z zawrotn� szybko�ci�. By� to wir zg�szczonej mg�y, powsta�y mi�dzy brzegami w�wozu. W miar� jak schodzili�my w d�, ci�nienie wiatru s�ab�o. Jego niewidzialne porywy wydawa�y nad rozpadlin� odg�os �agli chwytaj�cych raptownie wiatr. Posuwaj�c si� na o�lep, skupili�my si� pod skalnym nawisem. W bia�ym s�upie �wiat�a, kt�re zapali� jeden z towarzyszy, mg�a kot�owa�a si� jak wrz�tek. Nad nami, na pogr��onej w ciemno�ci r�wninie, rozlega�y si� przejmuj�ce zawodzenia, skowyty, pianie i chichot. Zdawa�o si�, �e walcz� tam ca�e stada hien i szakali. Wtem mroki zal�ni�y na mgnienie, jakfr; mg�� wype�ni�a p�on�ca rt��. Zagrzmia�o. Huk nakry� nas jak wieko. Zarazem poczu�em drobne, lekkie uderzenia na ramionach i r�kach, a w promieniu lampy zab�ys�y p�dz�ce skosem krople.

Deszcz!

B�bnienie nasili�o si�. Wiatr nie zawodzi� ju� w g�rze, lecz wy� og�uszaj�co. Deszcz nadchodzi� siek�cymi falami. Przywarli�my ciasno do ska�y.

Woda �ciekaj�ca po he�mach i skafandrach l�ni�a w blasku reflektora. Wok� zacz�a si� tworzy� spieniona od deszczu ka�u�a. Wtem ska�a odezwa�a si� g�stym werblem. R�wnocze�nie us�ysza�em d�wi�kliwe uderzenia w he�m. Pada� grad.

Tego tylko brak�o � pomy�la�em.

Grad wielki jak fasola t�uk� w he�my nie robi�c nam szkody, ale o�lepia� lodowymi odpryskami.

��Chod�cie tu, do mnie!�� zawo�a� Arseniew.

Istotnie, kilka krok�w dalej, w p�ytkim zag��bieniu �ciany, grad mniej dawa� si� we znaki. Coraz g�o�niej szumia�a woda sp�ywaj�ca po stokach rozpadliny. W promieniu latarki, kt�r� astronom zawiesi� na piersi, otoczenie �wieci�o m�tnym blaskiem strzaskanego lodu.

Zbocze os�ania�o nas z g�ry, ale czu�em, jak w nogi uderzaj�, niby setki drobnych igie�ek, szcz�tki gradzin rozpryskuj�cych si� o kamienie.

W nieustanne wycie orkanu raz po raz wpada�y przeci�g�e grzmoty. B�yskawice o�wietla�y k��bi�ce si� szale�czo mg�y, strumienie deszczu i zlane wod� g�azy. Z trudem uda�o si� nam przywlec i ustawi� w niszy skalnej kilka p�askich kamieni, na kt�rych usiedli�my, biczowani wod� zalewaj�c� okienka he�m�w. Trwali�my tak, skuleni; noc wlok�a si�, godzina p�yn�a za godzin�, a burza nie s�ab�a. Grad przesta� pada�, za to w smudze �wiat�a zabiela�y wiruj�ce p�atki �niegowe. Siedzieli�my nieruchomo; spokojny oddech towarzyszy �wiadczy�, �e zapadaj� w sen. Sam, cho� zm�czony, nie mog�em usn��. Rozumia�em, �e nale�y zebra� si�y do dalszej drogi, i zaciska�em powieki pragn�c jak najszczelniej odgrodzi� si� od zawodzenia i szumu burzy. Ale pod pokryw� ciemno�ci przetacza� si� wci�� w pami�ci ko�owr�t obraz�w. To pi�o si� ku nam strome osypisko, oblane czarn�, drgaj�c� mazi�, to dym wali� z p�on�cego helikoptera, to zn�w ja�nia�a tajemnicza grota w �wietle reflektor�w. Chwilami zwidy wa� mi si� krajobraz g�rski z urwistymi pi�ami szczyt�w i dolinami pe�nymi mg�y, gdzie wysoko, w zielonym jak grube szk�o niebie, p�on�o olbrzymie s�o�ce. Mi�nie dr�a�y, znu�one, od ska�y ci�gn�� przejmuj�cy ch��d, lecz nie wa�y�em si� w��cza� elektrycznego ogrzewacza, bo nale�a�o oszcz�dza� bateri� �ywi�c� aparat radiowy. Nie mog�c zasn��, ws�uchany w g��bokie, bliskie oddechy, stara�em si� rozpatrzy� ostatnie wypadki. Czy naprawd� katastrofa by�a przypadkiem? A mo�e wok� czuwa�y niepoj�te si�y, podpatruj�c nas, kiedy�my wierzyli w swobod� w�asnego dzia�ania? Nie umia�em stworzy� obrazu, kt�ry obj��by wszystkie zdarzenia. Je�eli mieszka�cami planety by�y metalowe twory, co oznacza�a rzeka czarnej protoplazmy? A grota � czy�by stanowi�a co� w rodzaju niesamowitego cmentarza? W jaki spos�b powsta� olbrzymi krater, dlaczego podziemna rura rozp�k�a si� na dwie cz�ci?

Sam nie wiem, kiedy zapad�em w ci�ki, nieprzytomny sen. Otworzy�em oczy zupe�nie skostnia�y. Zegarek wskazywa� sz�st�. Na Ziemi w moich stronach �wit zamienia� si� ju� w pe�ny dzie�, lecz tu panowa� mrok tak nieprzenikniony, �e nie mog�em nawet rozezna�, gdzie metalowy kask przechodzi w szk�o okienka. Blady, w dzie� ledwo widoczny ekran radaroskopu wype�nia� wn�trze he�mu zielonkawym, fosforycznym blaskiem. Wycie wiatru os�ab�o. Deszczu tak�e nie by�o s�ycha�. Ostro�nie wysun��em si� spo�r�d pogr��onych we �nie towarzyszy. Materia� kombinezonu pokry�a cienka skorupa lodowa, pryskaj�ca jak szk�o przy ka�dym ruchu. Za�wieci�em na chwil� reflektor. Spostrzeg�em nieruchome, skulone pod ska�� postacie. Rzadka mg�a p�yn�a leniwie, p�dzona ch�odnymi podmuchami.

Zacz��em si� energicznie gimnastykowa�, uderza� rakami po udach i barkach. Ha�as, kt�ry zrobi�em, zbudzi� So�tyka. Za chwil� wszyscy ju� wstawali narzekaj�c na zimno.

Niebawem wyruszyli�my w drog�. R�wnin� ci�gn�� porywisty wiatr. Jego dojmuj�ce zimno czuli�my poprzez wszystkie izoluj�ce warstwy skafandr�w. Pod butami trzeszcza�a na ka�u�ach cienka pow�oka lodowa, czasem grunt zachlupota� i nogi zapada�y si� w grz�skie b�oto. Kiedy w pewnej chwili odwr�ci�em si� i o�wietli�em latark� postacie krocz�cych za mn�, dostrzeg�em za�zawione szybki he�m�w, a za nimi � rozognione oczy i twarze pokryte dwudniowym zarostem. Mog�em si� z nich doskonale domy�li� w�asnego wygl�du. Jeszcze wtedy, gdy zmierzch zacz�� zapada�, u brzeg�w w�wozu pos�yszeli�my sygna�y radiowe rakiety, lecz p�niejsza burza elektryczna zag�uszy�a je i teraz dopiero rozleg�y si� w s�uchawkach. Zmierzali�my dzi�ki nim prosto przez najwi�ksz� ciemno��, nie l�kaj�c si�, �e zab��dzimy. Jedne za drugimi pozostawa�y w tyle �a�cuchy niewielkich pag�rk�w. Rainer szed� za Arseniewem zgarbiony, jakby zmala� o g�ow�. Ledwo pow��czy� nogami. W pewnej chwili nagle usiad�. Astronom odwr�ci� si� i powiedzia� jak do ma�ego dziecka:

��No, Henryku, wsta�.

Tamten nie odpowiedzia�. Wp�le�a�, ci�ko dysz�c. Podszed�em, �eby mu pom�c, lecz Arseniew powstrzyma� mnie gestem.

��Nie, on sam.

I chemik, opieraj�c si� r�kami o kamienie, podni�s� si�, wyprostowa� niezmiernie powoli, jakby d�wiga� olbrzymi ci�ar, i ruszy� za nami.

Z dalszej drogi pami�tam bardzo niewiele. Mia�em wra�enie, �e m�zg m�j zdr�twia�; prawdopodobnie szed�em drzemi�c i co jaki� czas budzi�em si�. Ci�nienie w butlach tlenowych opad�o do trzydziestu atmosfer, musieli�my wi�c i��, bez przerwy i��, aby zd��y�, zanim zbiorniki opustoszej�. Gonili�my ostatkami. Zacz�o mnie nachodzi� nieokre�lone uczucie, �e kto� skrada si� za nami. Najdziwniejsze, �e udzieli�o si� ono innym; Rainer, kt�ry szed� ostatni, upad� kilka razy, bo nieustannie spogl�da� za siebie. Co jaki� czas zmienia� si� ten, kto prowadzi� poch�d, gdy� wypatrywanie drogi w ciemno�ci nu�y�o.

W pewnej chwili, id�c na przedzie, zobaczy�em wysoko w chmurach bia�y, mglisty s�up. Teren podnosi� si�. Z kamienistego pod�o�a wyrasta�y chropowate tafle. Bia�y s�up porusza� si� leniwie w�r�d chmur. Zrazu przemkn�o mi przez g�ow�, �e to znowu jakie� tajemnicze zjawisko, lecz okrzyk astronoma wyprowadzi� mnie z b��du. Pod butami zgrzyta�y g�azy; jeszcze kilkaset krok�w podchodzenia � i stan�li�my na prze��czy. Daleko w dole ja�nia�o morze mg�y. Z jego wn�trza bi� w niebo bia�y s�up �wiat�a. By� to reflektor rakiety.

Lao � Czu utrzymywa� ��czno�� z helikopterem do czasu, kiedy Martwy Las zagrodzi� drog� falom radiowym. Przez ca�y dzie� towarzysze zaj�ci byli badaniem dna jeziora. Kiedy min�a godzina, w kt�rej mieli�my powr�ci�, Oswaticz wystartowa� i odnalaz�szy �lad akustyczny ruszy� na poszukiwania. Samolot nie m�g� lecie� tak wolno i nisko jak helikopter. Oswaticz wielokrotnie gubi� �lad i dwie godziny nurkowa� w chmurach, zanim znalaz� si� nad kraterem. Podejmowa� uparcie pr�by wprowadzenia maszyny w g��b czelu�ci, lecz spe�z�y na niczym, omal nie ko�cz�c si� katastrof�, gdy zacz�y go �ci�ga� w d� zdradliwe pr�dy powietrzne. Potem kr��y� w chmurach, nieustannie wywo�uj�c nas przez radio, a poniewa� i to nie da�o rezultatu, zrzuci� na zbocze krateru worki z �ywno�ci� i odlecia� z powrotem, maj�c w zbiornikach tak ma�o paliwa, �e ledwo uda�o mu si� doci�gn�� do jeziora. W czasie nast�pnej doby niepok�j towarzyszy wci�� si� zwi�ksza�. Rozwa�ali, czy nie wzlecie� Kosmokratorem, chocia� mo�liwo�� tak� wyklucza� plan opracowany przed naszym odlotem. Tymczasem nadchodzi� zmierzch i w przewidywaniu burzy nale�a�o zakotwiczy� rakiet�. Dzi�b jej przymocowano do nadbrze�nych ska� stalowymi linami. Orkan rozpocz�� si� nagle. Masy powietrza, �cie�nione w gardzieli skalnej, wpada�y do kotliny z szybko�ci� trzystu kilkudziesi�ciu kilometr�w na godzin�. Kosmokrator, miotany �ami�c� si� fal�, targa� gwa�townie liny. Aby przeciwdzia�a� straszliwemu ci�nieniu powietrza i wody, Oswaticz zapu�ci� silniki i utrzymywa� rakiet� dziobem do wiatru. W pewnej chwili jedna lina p�k�a i rakiet� zacz�o znosi� na brzeg. Zdawa�o si�, �e jedynym wyj�ciem jest porzucenie jeziora, lecz towarzysze nie chcieli tego robi�, bo zachodzi�a mo�liwo��, �e znajdujemy si� gdzie� w pobli�u, a w powrocie do rakiety przeszkodzi� nam orkan.

Burz�c nieustannie wod� gazami wylotowymi, Kosmokrator przez sze�� godzin zmniejsza� nap�r na pozosta�e liny. Gdy najwi�ksze nasilenie orkanu przesz�o, zapalono wielki reflektor, kt�rego �wiat�o, stoj�ce jak bia�a kolumna, ponad przyziemn� mg��, wskaza�o nam drog�.

Nazajutrz wsta�em p�no. Wszystkie mi�nie przepe�nia�o gasn�ce powoli uczucie znu�enia. Gdy wszed�em do Centrali, nie by�o w niej nikogo. Spojrza�em na przyrz�dy aeromet � ryczne. Ci�nienie wzrasta�o i temperatura spad�a do dziewi�ciu stopni poni�ej zera. Kad�ub rakiety podnosi� si� ledwo dostrzegalnie i opada� jak pier� �pi�cego olbrzyma. Niekiedy dawa� si� s�ysze� chrobot kry ocieraj�cej si� o pancerze. Usiad�em przed g��wnym ekranem. Przepe�nia�a go czarna, bezgwiezdna noc. Odchyli�em g�ow�. Spoczywa�em tak w rozkosznym bezruchu, z na p� opuszczonymi powiekami, jakby w oczekiwaniu, �e doko�czy si� sen przerwany obudzeniem. Kto� wszed�. By� to Czandrasekar.

��No i c� � spyta� staj�c przede mn� � czy zaspokoi� pan sw�j wielki g��d?

��Nie � odpar�em.�� G��d wiadomo�ci powi�kszy� si� tylko, a g��d przygody� tego nigdy chyba nie zaspokoj�

Poprzedniego dnia byli�my tak zm�czeni, �e tylko w paru s�owach nakre�lili�my towarzyszom nasze przej�cia. Teraz zacz��em opowiada� o wszystkim � i nie wiem, r�y by� to nastr�j porannej godziny � to b��kitnawe �wiat�o lamp przywodzi�o na my�l niebo przed�witu � czy u�miech Czandrasekara, do�� �e m�wi�em tak, jakbym zwierza� si� przyjacielowi. Sko�czywszy doda�em:

��Nie ustrzegli�my si� przed pomy�kami� chocia� zdaje mi si�, �e nikt nie ponosi za to winy. Arseniew wykroczy� jednak przeciw g�oszonym przez siebie zasadom, kiedy zatrzyma� si� tam, w tej grocie metalowych stworze�. Rozs�dek nakazywa� i�� dalej, bo tlenu mieli�my ma�o, ale nie zawsze kierujemy si� rozs�dkiem, i tak jest dobrze. Odkryli�my co�, co mo�e mie� wielkie znaczenie: Arseniew przyni�s� gar�� tych metalowych owad�w� czy pan je widzia�, profesorze?

��Tak, le�� w laboratorium. Arseniew prosi�, �eby�my z ich badaniem zaczekali na niego. Wracaj�c do poprzedniego tematu� czy zdaje pan sobie spraw� z tego, �e tych litr�w tlenu, kt�re wdychali�cie w grocie, mog�o wam zabrakn�� na ostatnim odcinku drogi powrotnej?

��To by�o mo�liwe.

��Jaka� wtedy by�aby warto�� waszego odkrycia?

��Ale my nie wiedzieli�my, czy starczy nam tlenu, czy nie, i my�l�, �e w�a�nie dlatego Arseniew post�pi� tak, jak� ja w Martwym Lesie.

��Tak pan s�dzi?

��Tak. Gdybym mia� pewno��, �e je�li nie wejdziemy do groty, uda si� nam doj�� do Kosmokratora � pierwszy bym si� przeciwstawi� profesorowi. Ca�a rzecz w tym, �e tej pewno�ci nie mia�em.

��Tak pan s�dzi��� powiedzia� cicho Czandrasekar. Opu�ciwszy g�ow� patrza� w l�ni�ce ciemno p�yty Prediktora, jakby szuka� w nich w�asnego odbicia. Czeka�em z zaciekawieniem, co powie, ale w tej chwili wszed� do Centrali So�tyk i rozmowa potoczy�a si� w innym kierunku.

��Ta rura podziemna, ta odkryta przez Smitha wiecha metalowa, wreszcie Bia�a Kula musz� si� jako� ��czy�! A to zmienne pole magnetyczne!�� m�wi� in�ynier.�� Gdybym wiedzia�, w jaki spos�b oni wytwarzaj� elektryczno��, wiedzia�bym wszystko!

��Myli si� pan � odpar� Czandrasekar.�� Gdyby do jakiej� ziemskiej filharmonii dosta� si� Marsjanin, c� przy � sz�oby mu z dok�adniejszego badania geometrii budowli, z analizy chemicznej ceg�y, tynku, z�oce� oraz poznania fizycznych w�asno�ci skrzypiec i fortepian�w? W dalszym ci�gu nie mia�by najs�abszego wyobra�enia o celu, w jakim stworzono t� budowl�. Brak�oby mu znajomo�ci rzeczy najwa�niejszej.

��Muzyki, nieprawda�? � powiedzia� So�tyk.

��Nie, historii gatunku ludzkiego. Wa�niejsze od zrozumienia konstrukcji maszyn jest poznanie istot, kt�re je zbudowa�y.

��Jestem przekonany, �e gospodarzami planety s� metalowe mr�wki � powiedzia�em,�� Pocz�tkowo wydawa�o mi si� dziwne, �eby takie ma�e stworzonka mog�y zbudowa� olbrzymi� sie� energetyczn�, ale czy� ziemskie budowle nie przekraczaj� naszych rozmiar�w setki i tysi�ce razy? Chocia�by tamy oceaniczne czy podbiegunowy pier�cie� atomowy.

��Nie wiem, czym s� tak zwane przez pana �metalowe mr�wki� � odrzek� matematyk � ale jestem przekonany, �e musz� si� tu znajdowa� istoty daleko bardziej do nas podobne.

��Sk�d pan to mo�e wiedzie�?

��Z tego, co� mi pan opowiada� � odpar� spokojnie Czandrasekar.�� Odkryli�cie w owej grocie napis, a raczej rysunek na �cianie, prawda?

��No tak, ale�

��I po c� mia�yby go stworzy� te tak zwane mr�wki, kt�re, o ile widzia�em, w og�le nie posiadaj� oczu?

��Do licha, pan ma racj�! � zawo�a� So�tyk. Stropi�em si�.

��Rzeczywi�cie, ale� czekaj�e pan, profesorze, a mo�e one wykona�y ten rysunek przypadkiem� to znaczy, �e to nie by� rysunek, ale�

��Ale co?

��W tej chwili nie wiem, mo�e maj� jaki� zmys� elektryczny�

Czandrasekar u�miecha� si�.

��Ostro�nie! Widz�, �e chce pan za wszelk� cen� uratowa� swoj� s�aw� �odkrywcy metalowych mr�wek�. Prosz� nie naci�ga� fakt�w do hipotez, nie ma nic gorszego!

Nagle zmarszczy� brwi.

��Przepraszam was. Wpad�em na pewien pomys�� Przeszed� pomi�dzy mn� o So�tykiem tak szybko, �e przez chwil� obaj wpatrywali�my si� w drzwi, za kt�rymi znikn��.

Do obiadu nie mia�em w�a�ciwie zaj�cia. Plan nie przewidywa� �adnych prac poza obr�bem rakiety. Uczeni zamkn�li si� w laboratorium, sk�d dobiega�o przera�liwe buczenie przetwornicy pr�dowej. W Centrali siedzia� przy Prediktorze Oswaticz. Rakieta przesta�a si� ko�ysa�, uwi�ziona lodami, kt�re coraz grubsz� skorup� pokrywa�y jezioro. Mr�z t�a�. Zerkn��em do ksi��ki, kt�r� czyta� Oswaticz: by�y to �Elementy� Euklidesa. Zrozpaczony, wyszed�em na korytarz. Drzwi laboratorium otwar�y si�.

��Koniec legendy o rozumnych metalowych stworzeniach!�� zawo�a� na m�j widok Arseniew. By� w d�ugim fartuchu z podwini�tymi r�kawami, na czo�o mia� odrzucon� dwuokularowa lup�. � �al mi pana jako jej autora, pilocie, ale fakty decyduj� � zreszt� rzeczywisto�� jest bodaj jeszcze bardziej zagadkowa!

W laboratorium ka�dy skrawek przestrzeni wype�nia�y aparaty. Wielkie szpule d�awik�w przymocowane by�y nawet do stropu. Ze sto�u na st� bieg�y zwisaj�ce p�ki r�nokolorowych przewod�w. Pod wielkim reflektorem siedzieli Tarland, Rainer i Lao � Czu, ogl�daj�c przez szk�a powi�kszaj�ce co�, czego od drzwi nie mog�em dojrze�. Podszed�em bli�ej. Pochyliwszy si� zobaczy�em na tle ciemnej p�yty jakie� drobniutkie iskierki. Obok pustej metalowej �upinki le�a�o kilka mikroskopijnych spiralek, drucik cie�szy od w�osa i nie wi�kszy od �ebka szpilki okruch masy, prze�wiecaj�cej jak kropelka dymnego szk�a.

��Oto wn�trzno�ci �metalowej mr�wki� � powiedzia� Arseniew.�� Jest ona czym� w rodzaju miniaturowego nadajnika radiowego, pracuj�cego na fali kilku centymetr�w, ale nadajnika o bardzo szczeg�lnej budowie. Widzi pan ten kryszta�ek?�� podni�s� pincetk� po�yskliw� kropelk�. � Jest to konglomerat kilku pierwiastk�w, wykrystalizowany w taki spos�b, �e stanowi jak gdyby,paczk� utrwalonych drga� elektrycznych. Pobudzony, odtwarza je niczym p�yta gramofonowa!

��Co pan m�wi? Zaraz, zaraz� profesorze!�� zawo�a�em � to niemo�liwe, sam widzia�em, jak to reagowa�o na moj� obecno��, jak porusza�o si� i zamiera�o, a nawet najwyra�niej odzywa�o si�, kiedy podchodzi�em�

��Zupe�nie s�usznie � odpar� z zadowoleniem astronom � prosz�, zaraz o�ywimy jedn� �mr�wkꔅ

Fizyk po�o�y� �stworzonko� na ebonitowej p�ycie pod ekranem du�ego aparatu radarowego i, manipuluj�c r�koje�ciami, skierowa� na nie snop niewidzialnych fal.

��By�y porz�dnie za�niedzia�e � m�wi� tymczasem Arseniew � powsta�y tam rozmaite zwarcia i spi�cia, nie chcia�y pocz�tkowo dzia�a�, ale kiedy�my je oczy�cili, odezwa�y si� niemal wszystkie� o, sp�jrzcie.

Powiedzia� to zupe�nie spokojnie, a ja os�upia�em.

�Mr�wka� drgn�a i unios�a si� wysuwaj�c cieniutki drucik. Fizyk obraca� ekranem radarowym, podnosi� go, opuszcza�, zatacza� nim kr�gi, a �mr�wka� pos�usznie powtarza�a wszystkie ruchy, kieruj�c zaostrzony koniec z drucikiem w stron� ekranu.

��Ka�dy taki przyrz�dzik posiada, jak powiedzia�em, kryszta�ek z seri� utrwalonych drga� � m�wi� Arseniew.�� Dop�ki nie zostanie wzbudzony, spoczywa nieruchomo. Wzbudzi� za� mo�na go za pomoc� fal radiowych, i to w�a�nie o zakresie kilkucentymetrowym, w jakim pracuj� nasze radary. Kiedy tam, w Martwym Lesie, zbli�y� si� pan do �swojej� metalowej �mr�wki�, fale wyrzucane przez ekrany pa�skiego he�mu wzbudzi�y j�. �Mr�wka o�y�a� i zacz�a nadawa�. Kiedy za� oddala� si� pan od niej b�d� odwraca� g�ow�, fale ju� jej nie trafia�y i przyrz�dzik si� wy��cza�. Posiada on proste urz�dzenie, oparte na zasadzie wariometru, dzi�ki kt�remu ustawia si� dok�adnie w kierunku p�czka fal wzbudzaj�cych. Czy to jasne?

Skin��em w milczeniu g�ow�. Ostatnia moja hipoteza rozpad�a si� w gruzy. Postanowi�em, �e odt�d na dobre zrezygnuj� z ich tworzenia.

��A wi�c to nie jest �istota�� � odezwa�em si� po chwili.

��Oczywi�cie, �e nie.

��A co to mo�e by�?

��Tego nie wiemy. Kolega Lao � Czu s�dzi, �e w taki spos�b mieszka�cy Wenery utrwalaj� wiadomo�ci�

��Ach, wi�c to by�oby co� w rodzaju ksi��ki?

��Albo p�yty, filmu czy mo�e listu� w ka�dym razie rodzaj dokumentu, kt�rego tre�� mo�na w razie potrzeby odtworzy�.

��A czy te drgania� prawda, przecie� �raport�, s�ynny �raport�, te� by� spisany w drganiach� mo�e te s� takie same?

��Jak pari widzi, nie ma tu profesora Czandrasekara. Ju� od dwu godzin stara si� za pomoc� Maraxa odpowiedzie� na to pytanie. Na razie musimy si� uzbroi� w cierpliwo��

Gdy wraca�em do Centrali, min��em kabin� Maraxa. Chcia�em do niej zajrze�, lecz powstrzyma� mnie wielki czerwony napis �Cisza�, p�on�cy nad drzwiami. W Centrali by! wci�� jeszcze Oswaticz ze swoim Euklidesem. Poszed�em wi�c na g�r�, do stacji �luz, w�o�y�em skafander i wyszed�em na grzbiet rakiety. Noc sta�a czarna i mro�na.

Za�wieciwszy r�czny reflektor przekona�em si�, �e mg�a znik�a. Bia�y kr��ek �wiat�a pomkn�� po lodzie, wzniecaj�c po�yskliwe refleksy, a� zgubi� si� po�r�d niewyra�nych kszta�t�w, oproszonych cienk� warstw� �niegu.

Zgasi�em latark� i usiad�em na pancerzu. Przez jaki� czas nie widzia�em nic. Musia�em wy��czy� radar, gdy� jego ekran o�lepia� pal�c si� zielonkawym owalem w g��bi he�mu. Powoli oczy zacz�y przywyka� do mroku. Ciemno�� dooko�a mia�a r�ne stopnie nasilenia; najwi�ksza by�a nisko nad horyzontem, gdzie domy�la�em si� g�r. Niebo przedstawia�o si� jako czer� ledwo dostrzegalnie bledsza. Nie by�o na nim nawet tej po�wiaty, jak� rzucaj� na Ziemi chmury, o�wietlone z wysoko�ci Ksi�ycem. Z do�u, od powierzchni lodowej, p�yn�o ciche potrzaskiwanie. To l�d krzep� i wypycha� w g�r� kad�ub rakiety. Dot�d patrza�em na p�noc, w stron� prze��czy. Odwr�ciwszy si� na po�udnie, spostrzeg�em m��cy, popielaty brzask. Pocz�tkowo my�la�em, �e to z�udzenie, ale wyt�ywszy wzrok zdo�a�em rozr�ni� wierzcho�ki g�r na szarawym, niewyra�nym tle. By�o tam troch� �wiat�a, ale tak ma�o, �e patrz�c zbyt d�ugo, zawaha�em si�, czy w og�le co� widz�. Musia�em przymkn�� na chwil� powieki i, nagle je otworzywszy, przekona�em si�, �e to nie jest z�udzenie, �e tam tli si� niezmiernie s�aba, lecz rzeczywista szaro��.

Powr�ci�em do wn�trza rakiety, zostawi�em skafander w komorze �luz i zszed�em do dolnego korytarza. Czerwone �wiat�o nad kabin� Maraxa ju� nie p�on�o. Uchyli�em drzwi. Obok pulpitu o liniach przypominaj�cych dzwon sta�y na podtoczonym w�zku aparaty, w kt�rych pozna�em wzmacniacze kaskadowe i zwyczajny g�o�nik radiowy. W kabinie by�o czterech uczonych. Fizyk siedzia� skulony przy aparacie, astronom nieco dalej, odwr�cony do mnie plecami, w takiej pozie, jakby ogl�da� co� w mroku pomi�dzy uchylonymi �ciankami izolacyjnymi Maraxa. Czandrasekar sta� w k�cie. Obok niego Rainer, oparty o rur� konstrukcji, obu r�kami zakrywa� twarz.

Wszyscy milczeli. Nieruchomo�� ich by�a tak dziwna, �e nie wa�y�em si� przem�wi�. Lao � Czu, kt�ry spostrzeg� mnie pierwszy, poruszy� si�. Arseniew podni�s� g�ow� mrugaj�c jak o�lepiony.

��To pan?

Sta�em wci�� przy drzwiach.

��Niech pan wejdzie��� powiedzia� Arseniew. Zdawa�o mi si�, �e Chi�czyk patrzy na mnie jako� szczeg�lnie, ale to tylko �wiat�o odb�ys�o w jego okularach.

��Uda�o si�? Odkryli�cie co�? Co?�� spyta�em. Lao � Czu potrz�sn�� g�ow�.

��Nie, ale� profesor Czandrasekar zrobi� pewn� pr�b� pewne do�wiadczenie, kt�re da�o� dziwny rezultat.

Tak to powoli powiedzia�, �e mnie ciarki przesz�y.

��Co to znaczy?

��Mo�na jeszcze raz?�� spyta� Chi�czyk. Nikt si� nie odezwa�. Przekr�ci� wy��cznik wzmacniacza na w�zku. Rozleg� si� g�uchy szum, potrzaskiwanie, potem kilka nieprzyjemnych, opadaj�cych raptownie gwizd�w. Nagle z g�o�nika pop�yn�a melodia. Mroczna, skupiona, gwa�towna i pe�na trwogi. Nie budzi�a l�ku, lecz by�a nim samym; l�k by� w niej jak w olbrzymich szkieletach gad�w jurajskich, zastyg�ych w poczwarnym skurczu, tak jak je przychwyci� strumie� rozpalonej lawy i na wieki zatrzyma� w pozie pe�nej niewypowiedzianego b�lu i przera�enia. By�a jak te olbrzymie ko�ci, kt�re przesta�y ju� by� kr�gos�upami i �ebrami, ju� nie nale�� do �ycia, a jeszcze nie sta�y si� ska�� wapienn�, cz�ci� martwego �wiata. Jak one, by�a r�wnocze�nie dziwaczna, wstr�tna � i bliska, wywo�uj�c wra�enie niemal cz�owiecze. Chcia�em krzykn��: Do��, do��, wstrzymajcie to!�� ale ust nie mog�em rozewrze� i s�ucha�em pora�ony, jakbym przez szk�o ogl�da� konwulsje potwora g��binowego o dziwacznych, niepoj�tych kszta�tach, o kt�rym nie wiem nic � pr�cz tego, �e ginie.

Poszarpany ch�r raz jeszcze zagrzmia� i zgas�. Ju� tylko g�o�nik szumia� miarowo pod pr�dem.

Milcza�em i towarzysze milczeli, gdzie� w dole s�ycha� by�o delikatny szelest pracuj�cego mechanizmu. D�ugo trwa�o, zanim odwa�y�em si� spyta�:

��Co to by�o?

��Tak brzmi kryszta�� jednego z tych przyrz�dzik�w��� powiedzia� Czandrasekar podchodz�c do aparatu. Wyj�� z uchwyt�w metalow� kruszyn�.

.� Przysz�a mi my�l, �eby przemieni� te drgania elektryczne na d�wi�ki. Nie wiadomo wcale, czy takie jest przeznaczenie tego dziwnego tworu� To, �e przet�umaczone na d�wi�ki drgania stwarzaj� melodi�, jest, by� mo�e, tylko przypadkiem�

��A inne?�� spyta�em wskazuj�c na rozsypane srebrzyste ziarna.

��Nic, zupe�ny chaos d�wi�k�w, rozdzieraj�cy s�uch � odpar� matematyk.

��Sam na wiem, czemu to zrobi�em � doda� po chwili � nie s�dz�, �eby to mia�a by� muzyka, czy�by o n i tak�e�

��Co tobie, Lao?�� powiedzia� Arseniew.

Fizyk wsta� od aparatu. Uni�s� nieco twarz z takim wyrazem, jakby zapatrzy� si� w dalekie �wiat�o. Nie dos�ysza� pytania Arseniewa. Powoli opu�ci� g�ow�. Dotkn�� kilka razy palcami szklanej p�yty, jakby j� g�adzi�, potem zwr�ci� si� do Rainera:

��Doktorze� od jak dawna istnieje wed�ug pana ten pok�ad �elaza na brzegu? Pan robi� analiz�

��Tak, zrobi�em, jeszcze przed t� fataln� wypraw�. Bior�c pod uwag� niski procent tlenu w powietrzu� chocia�, z drugiej strony, obecno�� wody dzia�a katalizuj�ce� s�dz�, �e to �elazo istnieje w takiej formie od jakich� stu pi��dziesi�ciu, no, powiedzmy, stu sze��dziesi�ciu lat.

��A mo�e� dziewi��dziesi�ciu?

��Raczej nie. Chyba gdyby temperatura znacznie si� podnios�a� a co pan ma na my�li, profesorze?

��Gdyby temperatura znacznie si� podnios�a��� powt�rzy� bardzo powoli Chi�czyk. Usiad�.

��Czy my�li pan��� zwr�ci� si� do niego Rainer, lecz Arseniew powstrzyma� go gestem.

��Nie przeszkadzajcie mu. On nas teraz nie s�yszy.

Historia ta zrobi�a na mnie takie wra�enie, �e zapomnia�em o dalekiej �unie, kt�rej odblask widzia�em w ciemno�ciach, stoj�c na grzbiecie pocisku. Nazajutrz i w ci�gu nast�pnych dni niebo b�yska�o cichymi wy�adowaniami elektrycznymi i odleg�ego blasku nie mo�na by�o dostrzec.

Przez szesna�cie dni ci�gn�y si� badania wysokich warstw atmosfery. M�wi� �dni�, chocia� dolina spowita by�a ciemno�ci�, bo organizmy nasze zachowa�y dwudziestoczterogodziny rytm snu i czuwania. Wraz z fizykami ustawia�em na grzbiecie rakiety przyrz�dy radarowe i reflektory promieni ultrafioletowych. Wypu�cili�my te� kilka balon�w � sond, kt�re rejestrowa�y nat�enie jonizacji, a umieszczone w nich automatyczne nadajniki przekazywa�y nam rezultaty pomiar�w. Rainer krz�ta� si� w laboratorium robi�c analizy minera��w zebranych w Martwym Lesie. Czandrasekar za� przesiadywa� w kabinie Maraxa, poch�oni�ty jakimi� skomplikowanymi obliczeniami. Z niecierpliwo�ci� oczekiwa�em �witu, do kt�rego od�o�ono powa�niejsze poczynania. Pogoda wci�� by�a mro�na. L�d rozpo�ciera� si� na jeziorze idealnie g�adk� powierzchni�. Sprzyja�a temu zupe�na cisza. W ciemno�ciach smu�y�y po�r�d chmur migotliwe blaski, przypominaj�ce widzian� przez chmury zorz� polarn�. W dwudziestej dobie przesz�a nad dolin� pot�na burza elektryczna. L�d trzeszcza� i p�ka�, podwa�any falami, �ciany rakiety dr�a�y, gruboziarnisty grad grzechota� po jej bokach i grzbiecie, ale najs�absze drgnienie powietrza nie wtargn�o do zacisznego wn�trza. Nazajutrz wszystko ucich�o i przy zmniejszaj�cym si� mrozie � rt�� w termometrze podnios�a si� do czterech stopni poni�ej zera � barometr zaczai opada�. Zbli�a� si� �wit, a z nim nowa pot�na burza. Arseniew zarz�dzi� start. Kiedy�my po raz ostatni stali na grzbiecie rakiety, niebo nalewa�o si� o�owian�, ci�k� szaro�ci�. T�py odblask leg� na lodach skuwaj�cych jezioro. Potem klapy zamkn�y si� i zahucza�y motory. L�d p�ka� z gromowym odg�osem, rozpada� si� na kawa�y, wzlatywa� wysoko ponad dzi�b Kosmokratora. Pocisk zami�t� wod� p�omieniami i zostawiwszy za sob� zbiela�� smug� wrz�tku uni�s� si� stromo w powietrze. Z mrok�w, rozdartych ogniem wylotowym, wy�oni�y si� widmowe sylwety g�r i pe�ne granatowych cieni przepa�cie. Wzbijali�my si� �rubow� lini� coraz wy�ej przez grube pok�ady chmur. Nagle wszyscy stoj�cy w Centrali zas�onili twarze r�kami: w telewizorach zap�on�� bia�y, roz�arzony dysk nurzaj�cy si� nisko w ob�okach. Lec�c na wsch�d spotkali�my S�o�ce o kilka godzin wcze�niej, nim wzesz�o nad dolin�.

Kosmokrator skierowa� si� ku Ziemi, jakby zamierza� wyruszy� w otch�a� dziel�c� obie planety, ale nawigatorzy wprowadzili go tylko w strumienie fal radiowych, kt�re nios�y nam wiadomo�ci z domu. Przez kilka godzin unosili�my si� w pr�ni, pod czarnym niebem, pe�nym gwiazd, od tak dawna nie widzianych. Potem Kosmokrator, jak p�ywak szukaj�cy dna, zanurzy� si� w chmurach. Od czasu do czasu otwiera�y si� ma�e luki denne, z kt�rych na d�ugich kablach opuszczano pomocnicze anteny radarowe. Aparaty indukcyjne poprzez mg�� poszukiwa�y z�o�y metalu. W obu laboratoriach analizatory drga� rejestrowa�y i rozszczepia�y fale odbijaj�ce si� od niewidzianej powierzchni gruntu. Z instrukcji, kt�r� otrzyma�em obj�wszy dy�ur nawigacyjny, zorientowa�em si�, �e zmierzamy ku dolinie Bia�ej Kuli. O jedenastej zjawi� si� w Centrali Arseniew. By� jaki� roztargniony, odpowiada� na pytania po d�u�szej chwili, jakby my�la� o czym� innym. Obejrza� przyrz�dy i poleci� mi szczeg�lnie uwa�a� na wskazania grawimetra.

��Je�eli zajd� jakie� zmiany, prosz� mnie natychmiast zawiadomi� � powiedzia�.

��Na pewno nie zajd�, profesorze � odpar�em � bo nie b�dziemy robi� wi�cej ni� trzy czwarte kilometra na sekund�.

��To nie ma nic wsp�lnego z nasz� szybko�ci�. Zdziwiony, nie mog�em si� powstrzyma� od uwagi:

��Jak�e to? Przecie� grawimetr wskazuje nat�enie grawitacji, a si�a, z jak� przyci�ga nas Wenera, jest zawsze taka sama?

��Nie chodzi o przyci�ganie planety � odpar� Arseniew niecierpliwie.�� Prosz� wype�ni� polecenie.

Wzruszy�em ramionami i popatrzy�em na grawimetr.

Wskaz�wka sta�a nieruchomo. Wiedzia�em jednak, �e Arseniew nie zwyk� m�wi� niczego na wiatr, i chocia� nie mog�em poj��, w jaki spos�b si�a przyci�gania mo�e si�. zwi�kszy�, od czasu do czasu spogl�da�em na tarcz� przyrz�du. Na p� godziny przed ko�cem dy�uru otrzyma�em przez wewn�trzny telefon polecenie wzniesienia si� na osiemdziesi�t kilometr�w. S�dz�c wed�ug kompasu i radaroskop�w, dolina Bia�ej Kuli musia�a by� ju� blisko. Silniki zacz�y pracowa� g�o�niej i po kilku minutach Kosmokrator wystrzeli� nad chmury. Wypuk�o�� planety by�a dobrze widoczna; do horyzontu ci�gn�y si� we�niste ob�oki, rozczesane w d�ugie grz�dy, niby zorane pola pod �niegiem. Odezwa� si� dono�ny brz�czyk � to przepali� si� jeden z bezpiecznik�w sieci zasilaj�cej drugie laboratorium. Winowajc� by� jeden z uczonych. Ponownie w��czy�em pr�d, kt�rego dop�yw zosta� automatycznie odci�ty, i wr�ci�em do Prediktora. Podchodz�c do ekran�w zauwa�y�em, �e �wiat�o ich nieco przygas�o. Chmury pociemnia�y. By�y wielkie, o p�askiej podstawie i sk��bionym, srebrnawym wierzchu. Wprawione w ruch, sun�y w tym samym kierunku co Kosmokrator. Jeszcze chwila i ukaza� si� w�r�d nich lej. Olbrzymi, g�adki, si�ga� � zdawa�o si� � wn�trza planety. Puszysto�� chmur zatraca�a si� w jego ss�cej gardzieli. Odwr�ci�em oczy, bo od patrzenia w ko�ysz�cy si� horyzont zakr�ci�o mi si� w g�owie. Nieliczne pierzaste ob�oczki, p�yn�ce na wysoko�ci Kosmokratora, znika�y jeden po drugim. Spada�y w d� z tak� szybko�ci�, jakby je uderza�a niewidzialna pi��. W dole chmury, stopione w mas� g�adk� jak p�ynny metal, zawrotnym m�y�cem gin�y w czelu�ci. Uczu�em, jak ci�ar mego cia�a zwi�ksza si�; zarazem g�os silnik�w przechodzi� w coraz to wy�szy, nat�ony �piew. To Prediktor, opieraj�c si� sile, kt�ra usi�owa�a �ci�gn�� nas w d�, zwi�ksza� moc nap�dow�. Kosmokrator wci�� jeszcze mkn�� prosto po ci�ciwie gigantycznego koliska. Jego �rednic� ocenia�em na sto kilkadziesi�t kilometr�w. Grawimetr wskazywa� wzrastaj�ce przyci�ganie. Nie donios�em o tym Arseniewowi, bo i bez przyrz�du musia� odczuwa�, jak r�ce i nogi nalewaj� si� o�owiem, a wykonanie najprostszego ruchu wymaga wzmo�onego wysi�ku. P�dzili�my ponad mrocznym rozziewem wiru. Rakieta ani o w�os nie odchyli�a si� od prostej, tylko silniki wydawa�y ostry, gwi�d��cy ton, jak przyhamowane w wielkiej szybko�ci. Do Centrali wszed� Arseniew w towarzystwie So�tyka i Rainera.

��Patrzcie � powiedzia� � to jest Wielka Plama!

��Wielka Plama?

.� Tak. Pami�tacie, �e na kr�tki czas przed l�dowaniem dostrzegli�my na tarczy Wenery plam�, kt�ra potem znik�a? Teraz pojawi�a si� znowu, tylko widzimy j� z niepor�wnanie mniejszej odleg�o�ci.

��Gdzie� w pobli�u musi by� dolina Bia�ej Kuli � zauwa�y�em.

��Nie w pobli�u, lecz pod nami. Tam � wskaza� astronom wkl�s��, pogr��on� w ciemno�ci cz�� leja, kt�ra zosta�a ju� za rakiet� i wygl�da�a teraz jak ogromny czarny otw�r. Grzywiastymi falami mkn�y tam chmury ze wszystkich stron widnokr�gu.

��Kto ma teraz dy�ur?�� spyta� Arseniew.

��M�j ko�czy si� w�a�nie � odpar�em � a zaczyna in�yniera So�tyka.

��Dobrze. Oddalamy si� teraz od centrum przyci�gania. Kiedy grawitacja opadnie do dw�ch �g�, zaczniemy kr��y� wok� doliny.

Oderwa� oczy od ekranu i spojrza� na nas.

��Opr�cz dy�urnego prosz� wszystkich do Maraxa.

Musia�em zda� So�tykowi dy�ur, co potrwa�o kilka minut. Kiedy wszed�em do kabiny Maraxa, byli tam ju� wszyscy. Arseniew przegl�da� jaki� wykres, stoj�c przy pulpicie, za kt�rym siedzia� Lao � Czu. Rainer krz�ta� si� przy du�ym aparacie projekcyjnym.

��Kr��ymy teraz wok� Wielkiej P�atny � powiedzia� astronom. Od�o�y� papiery.�� Stanowi j� wir ob�ok�w wci�ganych sztucznym polem grawitacyjnym. Prosz�, kolego Rainer, ju� mo�na.

�wiat�a sufitowe zgas�y. W ciemno�ci za jarzy� si� czworok�tny ekran na �cianie. Ukaza� si� na nim zielonkawy obraz. By�y to jakby szprychy ko�a, zbiegaj�ce si� w jego �rodku. Niekt�re przebiega�y liniami lekko falistymi.

��To jest sie� rur podziemnych, dostarczaj�cych energii Bia�ej Kuli � odezwa� si� z mroku g�os astronoma.�� Przez por�wnanie z biegunem magnetycznym mo�na by j� nazwa� biegunem grawitacji, bo wytwarza ona sztuczne pole ci��enia. To, co widzicie, jest czym� w rodzaju zdj�cia rentgenowskiego. Zrobili�my je przed kwadransem z wysoko�ci 80 kilometr�w poprzez skorup� planety.

Wzrok przyzwyczaja� si� powoli do fosforycznego �wiecenia ekranu. Linie, oznaczaj�ce rury, nie wsz�dzie rysowa�y si� z tak� sam� ostro�ci�. By�o to spowodowane niejednakowym oporem, jaki grunt w r�nych miejscach stawia� prze�wietlaj�cym promieniom. Nieruchomymi smugami ciemnia�y pasma g�rskie wok� kotliny. Jezioro by�o prawie niewidoczne, zaledwie mo�na si� go by�o domy�li� w �rodku, gdzie ekran �wieci� nieco s�abiej. U zbiegu rur ciemnym, prawie czarnym punktem odznacza�a si� Bia�a Kula.

��Przypuszczamy � ci�gn�� astronom � �e to ogromne urz�dzenie energetyczne pozostaje w �cis�ym zwi�zku ze spraw� zagro�enia Ziemi. Nie b�d� teraz m�wi� o tym szczeg�owo, poniewa� zajmiemy si� wy��cznie techniczn� stron� bada�, kt�re nas oczekuj�. Tylko par� s��w wst�pnych. W czasie kiedy�my si� zbli�ali do Wenery, zauwa�yli�my na jej powierzchni ciemn� plam�. Istnia�a przez kilka godzin i powoli rozwia�a si�. Potem, przed trzema tygodniami, gdy byli�my w dolinie, Bia�a Kula spoczywa�a. Co prawda spowodowa�a katastrof� helikoptera, ale w por�wnaniu z jej maksymaln� dzia�alno�ci� mo�na �wczesne nat�enie pr�d�w nazwa� spoczynkiem. Obecnie dzia�alno�� jej ponownie si� wzmog�a. Prawdopodobnie przechodzi albo przesz�a ju� przez szczyt nasilenia. Jak wida� z zestawienia tych trzech fakt�w, nat�enie pola si�owego, kt�re wytwarza Bia�a Kula, ulega zmianom. Jest dla nas rzecz� wielkiej wagi dowiedzie� si�, czy zmiany te maj� charakter periodyczny, to znaczy, czy wahania mi�dzy minimum a maksimum nat�enia tworz� zamkni�ty, powtarzaj�cy si� cykl, czy te� s� chaotyczne. Od rozstrzygni�cia tej kwestii zale�� wszystkie nasze dalsze poczynania. B�dziemy czeka� w powietrzu, a� dzia�alno�� Bia�ej Kuli znacznie os�abnie. Opu�cimy si� wtedy na jezioro i zainstalujemy na brzegu aparaty pomiarowe. Jak widzicie, do Bia�ej Kuli dochodzi jedena�cie rur. P�yn� nimi pr�dy, kt�re zbiegaj� si� pod Bia�� Kul�, dostarczaj�c energii dla wytworzenia pola. Pr�dy te mog� si� wzajemnie sumowa� lub znosi�, zale�nie od cz�sto�ci impuls�w, przesuni�cia faz, nat�enia i tak dalej. Rury, jak wiecie, le�� w g��bi gruntu. Nad ka�d� ustawimy oscylograf, kt�ry b�dzie rejestrowa� t�tnienie pr�du. Analiza tak otrzymanych zapis�w pozwoli nam rozwi�za� postawione zadanie. Mo�na zrobi� �wiat�o, doktorze.

Ekran zgas� i r�wnocze�nie zap�on�y lampy. Zmru�yli�my oczy, astronom za�, podchodz�c do pulpitu, ci�gn��:

��Zadanie jest nietrudne, ale niebezpieczne. W ka�dej chwili mo�e nas zaskoczy� wzrost dzia�alno�ci Kuli. Nie wiemy, jaki wp�yw wywieraj� na ludzki organizm szybko � zmienne pola grawitacyjne. Jest prawdopodobne, �e przekroczenie niekt�rych stref przy nag�ym skoku si�y pola mo�e okaza� si� dla cz�owieka zgubne. Poza tym skoki potencja�u grawitacyjnego mog� wywo�ywa� rozmaite nie znane nam zjawiska, jak nag�e rozgrzewanie si� gruntu, zmiany ruchu powietrza, odmienne za�amywanie �wiat�a i tak dalej. W takich warunkach �atwo jest straci� orientacj�, szczeg�lnie w ci�kim g�rskim terenie pod Bia�� Kul�. Dla zachowania ostro�no�ci b�dziemy pracowali tr�jkami. Dw�ch ludzi b�dzie obchodzi� aparaty, a jeden � obserwowa� tamtych z pewnej odleg�o�ci i komunikowa� si� z rakiet�. Arseniew rozda� nam zadrukowane arkusze.

��To jest plan pracy z podzia�em na tr�jki. Pierwsi wyrusz� Oswaticz, So�tyk i Smith, aby przygotowa�

Zabrz�cza� wewn�trzny telefon. Fizyk podni�s� s�uchawk�.

��Nat�enie pola s�abnie � zwr�ci� si� do Arseniewa � i to szybko. So�tyk m�wi, �e gromadz� si� chmury burzowe.

Arseniew zebra� papiery z pulpitu.

��To by si� zgadza�o z przewidywaniami� spadkowi grawitacji powinna towarzyszy� burza elektryczna. Czy s� jakie� pytania?

��Tak � powiedzia�em.�� Czy mam si� przygotowa� do lotu zwiadowczego?

��Nie, to niepotrzebne. B�dziemy od razu wodowa� na jeziorze. Prosz�?

��Bia�� Kul� zbudowali mieszka�cy planety � rzek� Oswaticz.�� Czy nie jest mo�liwe, �e ich tu spotkamy?

��Tego nie mog� powiedzie�. Bia�a Kula wydaje si� wprawdzie sterowana na odleg�o��, ale to nie wyklucza takiej mo�liwo�ci. Mieszka�cy planety� s� niew�tpliwie istotami o wysokiej inteligencji. Poza tym nic o nich nie wiemy i dlatego trudno powiedzie�, co nale�y robi� w wypadku ich napotkania. Przypomnie� mog� tylko zasad�, kt�rej zobowi�zali�my si� przestrzega� przed naszym odlotem: sprawa porozumienia z mieszka�cami planety i usuni�cia zagro�enia Ziemi stoi ponad spraw� naszego osobistego bezpiecze�stwa. Innymi s�owy, nie wolno nam nie tylko atakowa�, ale tak�e broni� si� �rodkami dzia�aj�cymi gwa�townie. Nie wolno te� niszczy� �adnych urz�dze� technicznych. To wszystko.

Rainer i Oswaticz wyszli. Tarland spyta� mnie o co�; odpowiadaj�c s�ysza�em, jak Czandrasekar m�wi do Arseniewa: � Nie powinien by� mi pan odm�wi�.

��Nie odm�wi�bym, gdybym mia� do tego prawo � odrzek� astronom.�� Kto� musi pracowa� przy Maraxie, a nikt nie umie tego lepiej od pana.

��Nazywa go pan moim d�inem � powiedzia� Czandrasekar � okazuje si� jednak, �e to ja jestem jego niewolnikiem.

W kabinie nie by�o ju� nikogo. Powinienem by� wyj��, lecz zosta�em. Obaj uczeni zdawali si� nie dostrzega� mojej obecno�ci.

Czandrasekar usiad� za pulpitem. Arseniew ruszy� ku drzwiom, nagle przystan��.

��A o tym, �e ja musz� zosta�

Nie doko�czy� i wyszed�. Czandrasekar, z r�kami na klawiaturze Maraxa, siedzia� opu�ciwszy lekko g�ow�, jakby nas�uchiwa� p�yn�cego z g��bi statku szumu motor�w.

��On ma racj� � powiedzia� niskim g�osem � ale i ja j� mam.

Chocia� nie spojrza� w moj� stron�, zrozumia�em, �e m�wi do mnie.

��Pan chcia�� tak�e i�� na brzeg, profesorze?

��Tak. Obaj mamy racj� tak bywa w �yciu� i dlatego ono jest trudniejsze od matematyki. Dotkn�� jednego, drugiego klawisza. Zielonkawe w�e pojawi�y si� na ekranach, pocz�y drga�, rozwidla� si�, wirowa�. Wyszed�em, jak mog�em najciszej. W kabinie coraz g�o�niej rozlewa� si� g�uchy szum pr�d�w.

Wodowali�my w trzy godziny po przej�ciu burzy. Ska�y nad jeziorem ciemne by�y od wilgoci, pada� jeszcze drobny deszcz i dziesi�tki strumieni cwa�owa�y w�r�d osypisk, spadaj�c z pionowych prog�w, kt�re zmieni�y si� w wodospady. Kosmokrator spocz�� w znacznej odleg�o�ci od brzegu. Bia�a Kula by�a niewidoczna; nawet gdy wiatr odwiewa� mg��, zas�ania� j� las krzemiennych iglic, wystaj�cych z wody i nadbrze�nego osypiska. G�ry to pojawia�y si�, to znika�y w�r�d ob�ok�w jakby rozmywane par�, wst�puj�c� w powietrze bia�ymi s�upami. ��d� motorowa kr��y�a mi�dzy Kosmokratorem a zatok�. Przewozili�my aparaty, akumulatory, szpule kabla i stalowe ci�g�a konstrukcji, z kt�rych zbudowano na brzegu niewielk� przysta�. Mia�a u�atwia� wy�adowanie ci�ar�w.

Gdy przygotowania zosta�y zako�czone, Oswaticz wyruszy� wraz ze mn� w obch�d Bia�ej Kuli na poszukiwanie podziemnych przewod�w. Pos�ugiwali�my si� aparatami indukcyjnymi. Elektryczne echo pierwszej rury da�o si� s�ysze� poni�ej wielkiego �ebra skalnego nad zatok�. By�a to ta sama, kt�ra, biegn�c na po�udniowy wsch�d poprzez w�w�z, krater i p�askowy�, dochodzi�a do doliny jeziora o �elaznym brzegu. Oznaczywszy miejsce wzniesionym napr�dce kopcem g�az�w, ruszyli�my dalej. Zauwa�y�em, �e kamienisty teren by� suchy, chocia� wci�� m�y� drobny deszcz. Krople parowa�y w zetkni�ciu ze ska��, tak by�a gor�ca. Wszystkie szczeliny gruntu wype�ni� nawiany piach. Twardy, gruboziarnisty, pryska� i wznosi� si� spod but�w ma�ymi ob�oczkami, a kiedy nadchodzi� wiatr, ca�e rumowisko okrywa�a popielata kurzawa. Zszed�szy z wynios�o�ci nad zatok�, stracili�my z oczu Bia�� Kul�. Zakry�y j� stoj�ce g�sto krzemienne ig�y. Niekt�re dochodzi�y do trzydziestu metr�w wysoko�ci. Ich grube, g�adkie kolumny stercza�y po�r�d zdradliwych g�az�w, kt�re mimo swego ogromu by�y chwiejne i nieraz jak zapadnie usuwa�y si� pod st�pni�ciem. Po kolei wyznaczyli�my miejsca dla ustawienia oscylograf�w nad nast�pnymi rurami. Deszcz przesta� pada� i w chmurach pojawi�y si� z rzadka zielone okna. Mg�a zsiada�a si�, coraz g�stsza, za to w g�rze powietrze nabiera�o klarowno�ci. Wreszcie wiatr zmi�t� tumany mg�y nad wod� i ukaza�y si� zbocza doliny. Niespe�na kilometr od brzegu znaczy� si� zielon� plamk� w�r�d g�az�w namiot punktu obserwacyjnego. Lao � Czu obserwowa� stamt�d post�py naszej pracy. Ustawiwszy ostatni� piramidk� kamieni w miejscu, gdzie pod rumowiskiem bieg�a jedenasta rura, wr�cili�my do rakiety. Na brzeg pop�yn�li So�tyk i Rainer. Pogoda ustala�a si�; chmury, zupe�nie bia�e, p�yn�y po ja�niej�cym najczystsz� zieleni� niebie. Co kilka minut pojawia�o si� S�o�ce i przestrze� jak gdyby ros�a od blasku; w oz�oconych ska�ach wyst�powa�y granatowymi smugami �leby i kominy; �wiat�o by�o tak silne, �e go�ym okiem mo�na by�o liczy� g�azy po przeciwnej stronie jeziora. Przez du�� lunet� na tr�jnogu obserwowali�my z grzbietu Kosmokratora, jak So�tyk i Rainer dobijaj� do zatoki i podchodz� ku wynios�o�ci. Pod �ebrem skalnym Lao � Czu zatrzyma� ich, zawiadamiaj�c nas jednocze�nie, �e grawimetr wskazuje wahania si�y pola. W tej samej chwili powietrze nad brzegiem pocz�o mieni� si� jak gi�te szk�o. Zawisa�y w nim r�nokolorowe, p�askie t�cze, sp�ywaj�ce powoli na powierzchni� wody, to znowu kszta�ty odleg�ych ska� drga�y jak filuj�cy p�omie�, otoczone �wietlist� obw�dk�. Po pewnym czasie wszystko si� uspokoi�o i towarzysze mogli przyst�pi� do pracy. To jeden, to drugi schodzi� do przystani i, objuczony ci�kim oscylografem, pi�� si� w g�r�, by znikn�� w labiryncie potrzaskanych z�om�w. Po czterech godzinach Rainer zaj�� miejsce na posterunku obserwacyjnym, a w teren poszli Lao � Czu i Tarland. So�tyk, kt�ry przyp�yn�� motor�wk�, doni�s�, �e w pobli�u Bia�ej Kuli silne dudnienie pr�d�w zak��ca ��czno�� radiow�. Wszyscy pracuj�cy na brzegu zostali zaopatrzeni w rakietnice sygna�owe, aby porozumiewa� si� z obserwatorem przy grawimetrze, je�li radio zawiedzie. O sz�stej po po�udniu aparaty zosta�y rozstawione. Opasywa�y Bia�� Kul� blisko p�torakilometrowym kr�giem. Co dwie godziny trzeba by�o je obchodzi�, wyjmowa� na�wietlony film rejestruj�cy i zak�ada� nowy. O �smej przywie�li�my pierwsze szpule filmu z zapisem pr�d�w; natychmiast pow�drowa�y do kabiny Maraxa. Po dwu godzinach na brzeg udali si� Rainer i So�tyk; wykonali zadanie bez przeszk�d i dostarczyli drug� parti� film�w. Arseniew, je�li nie przebywa� z Czandrasekarem przy Maraxie, wychodzi� na pok�ad, aby sprawdza� wskazania g��wnego grawimetra. Dochodzi�a dziesi�ta godzina ziemskiej nocy; S�o�ce przeziera�o przez cienkie, pierzaste chmurki, a wody jeziora spoczywa�y tak nieruchomo, �e we wn�trzu rakiety nie wyczuwa�o si� najs�abszego ko�ysania. Gdy ponownie przysz�a kolej na mnie i Oswaticza, w�r�d szczyt�w krzemiennych iglic, powy�ej niewidzialnej z jeziora Bia�ej Kuli, uformowa� si� w powietrzu rozchwiany, m�tny ob�ok, jakby rosn�ca tr�ba powietrzna. Lao � Czu, kt�ry by� na punkcie obserwacyjnym, zatrzyma� nas przy brzegu, wystrzeliwszy trzy czerwone i jedn� dymn� rakiet�. Wygl�da�o na to, �e Bia�a Kula budzi si�: od jeziora nap�ywa�y coraz gwa�towniejsze podmuchy wiatru, a temperatura nadbrze�nych ska� w par� minut podnios�a si� o dwadzie�cia stopni. Zarazem dudnienie pr�du uniemo�liwi�o komunikacj� radiow� na odleg�o�� przekraczaj�c� kilka metr�w. Nat�enie pola wzros�o kilkoma drobnymi skokami, potem jednak ustali�o si�. Fizyk zasygnalizowa�, �e mo�emy rusza�. Wspi�li�my si� na skalne �ebro. Tu� pod jego szczytem sta� pierwszy aparat, okryty ma�ym namiotem z p��tna �aglowego; zmieniwszy filmy, co zaj�o nam kilka minut, poszli�my dalej. Ze szczytu wzniesienia rozpo�ciera� si� widok na du�� przestrze�. Powietrze by�o bardzo przejrzyste, delikatna mg�a spowija�a tylko najdalsze szczyty g�rskie. Nagle zatrzyma�em si�. Poszarpana i sfa�dowana p�aszczyzna kamienia u naszych st�p, z kt�rej stercza�y ig�y, kopce piasku i potrzaskane p�yty, by�a pusta.

��Oswaticz, patrz!�� krzykn��em � Bia�a Kula znik�a! Spojrza� przed siebie.

��Co, u licha!

��Zaraz, zaraz��� m�wi�em � pami�tam, �e ta wielka p�yta pod trzema ig�ami by�a z prawej strony Kuli, a te sto�ki tam � z lewej, a teraz p�yta jest tu� obok sto�ka� tam nie ma nawet miejsca� wi�c gdzie� sta�a przedtem Kula? Gdyby si� nawet zapad�a, zosta�by d�, puste miejsce?!

Rozgl�dali�my si� bezradnie.

��Co robi�? � spyta�em. Zwr�cili�my si� w stron� odleg�ego zbocza, gdzie na szarym tle zielenia� nie wi�kszy od g��wki zapa�ki namiot grawimetra. Spr�bowa�em wywo�a� fizyka przez radio, ale s�ysza�em tylko trzaski, g�ste jak serie karabinu maszynowego. Wystrzeli�em wi�c jedn� bia�� i dwie dymne rakiety, co wed�ug um�wionego klucza oznacza�o: �czy mo�emy i�� dalej?� Up�yn�a dobra chwila, zanim w oddali podnios�a si� zielona gwiazdka, poszybowa�a w g�r�, zawis�a i powoli sfrun�a w d�, spychana wiatrem na jezioro.

��Wszystko w porz�dku � powiedzia� Oswaticz. Odwr�cili�my si� wydaj�c r�wnocze�nie okrzyk zdziwienia. Bia�a Kula sta�a w rumowisku ogromn� jasn� kopu��, otoczona szerokim pasem pustej przestrzeni.

��To by� jaki� mira� � powiedzia�em wreszcie, sam nie ca�kiem wierz�c we w�asne s�owa, i ruszy�em w d�. Poniewa� wszystkie oscylografy by�y po��czone ze sob� cienkim kablem, kt�ry synchronizowa� ich wskazania, szli�my �ladem bia�ego przewodu, na przemian wspinaj�c si� na stosy g�az�w i zbiegaj�c po nich. Przy ka�dym aparacie zatrzymywali�my si� na chwil�, ja wyjmowa�em b�ben na�wietlonego filmu, Oswaticz za� zak�ada� nowy z zapasu, kt�ry ni�s� w plecaku. W niespe�na godzin� obeszli�my dziewi�� aparat�w. Do dziesi�tego droga wiod�a szczytem kamiennej wypuk�o�ci. Po lewej r�ce wznosi� si� nad krzemiennymi wierzcho�kami szczyt Bia�ej Kuli, po prawej osypisko by�o nieckowato zakl�ni�te; owo wg��bienie wype�nia�y stosy g�az�w. Wygl�da�o jak opuszczony kamienio�om. W pewnej chwili spojrza�em tam i przystan��em. W dole, w odleg�o�ci mo�e stu metr�w, siedzia� kto� na du�ym kamieniu. By�a to ciemna, kr�pa posta�, zupe�nie nieruchoma. Oswaticz, kt�ry szed� przede mn�, wysforowa� si� na jakie� dwadzie�cia krok�w. Okrzykn��em go. Odwr�ci� si� i tak�e stan��. Wyda� si� niezdecydowany, co robi�. Bez namys�u pu�ci�em si� w d�, skacz�c przez zwa�y kamienia. Na mgnienie straci�em z oczu t� posta�. Kiedy zbli�y�em si� na tyle, �e mog�em j� dok�adnie obejrze�, przekona�em si�, �e to nie by� cz�owiek. O p�aski g�az opiera�a si� d�uga, wielka, nieregularna bry�a. �wiat�o szkli�o si� mocno w jej brunatnych za�omach. A� dziwne by�o, �e mog�a z oddali przypomina� ludzk� sylwetk�. Tylko w odg�rnym skr�cie by�a troch� podobna do pochylonego torsu.

��To jest blok lawy!�� zawo�a�em. Oswaticz, kt�ry sta� na wzniesieniu, patrza� dalej w moj� stron�; zapewne nie dos�ysza�, bo elektryczne zak��cenia by�y bardzo silne. Da�em mu wi�c znak r�k�, �e to nic nie jest, �e si� omyli�em. Odwr�ci� si� i ruszy� naprz�d. Niedaleko wystawa� zza kamiennej piramidki okap namiotu okrywaj�cego oscylograf.

��Zaczekaj!�� krzykn��em i pobieg�em w g�r� zbocza. Oswaticz zwolni� kroku, ale szed� dalej. Jego ciemna sylwetka odcina�a si� od jasnego t�a, kt�rym by� wierzch Bia�ej Kuli.

��Zaczekaj!�� krzykn��em raz jeszcze. Nagle ca�a przestrze� przede mn� skurczy�a si� i przysiad�a, jakbym j� ogl�da� odbit� w lustrzanym arkuszu blachy, kt�ry kto� niespodziewanie wygi��. Potem wszystko zafalowa�o i wr�ci�o do poprzedniego stanu. Stan��em jak wryty. Oswaticz znik�. Przed chwil� widzia�em jeszcze jego poruszaj�ce si� plecy, po�ysk he�mu; wst�pi� na wielk� p�ask� p�yt� srebrnawego kamienia. Zrobi� krok, mo�e dwa naprz�d i znikn��, jakby si� rozwia� w powietrzu. Sta�em kilka sekund os�upia�y, a potem pu�ci�em si� ze wszystkich si� ku temu miejscu.

��Oswaticz!�� krzycza�em.�� Oswaticz! Nie by�o odpowiedzi.

Uwa�aj�c, by nie straci� z oczu charakterystycznej w rysunku i kolorze p�yty, prze�azi�em przez g�azy spi�trzone pod grzbietem wzniesienia. Wreszcie znalaz�em si� na g�rze. Ta wielka tafla, pochylona w moj� stron�, mia�a powierzchni� okryt� jak gdyby szronem, dlatego tak b�yszcza�a. Porasta�y j� drobniutkie, skrz�ce si� kryszta�ki. W jednym miejscu odkry�em na powierzchni d�ug�, bia�aw� rys�. Kamie� by� do�� mi�kki i gw�d� buta zarysowa� go. Pomy�la�em, �e Oswaticz skoczy� na drug� stron�. By�a tam nisza utworzona przez wsparte o siebie z�omy, doskonale o�wietlona. Za�cie�a� j� drobny �wir i kilka du�ych jak bochenki, czarnych kamieni.

��Oswaticz!�� zawo�a�em, ale niezbyt g�o�no. Widzia�em go przed minut�. Sta� na p�ycie. Nie poszed� prosto, ale nie m�g� te� skry� si� w niszy, droga prowadzi�a na jeden z otaczaj�cych wysokich g�az�w, zawsze wi�c musia�bym ujrze�, jak si� na nie wspina. Nie straci�em tego miejsca z oczu ani na mgnienie, na to mog�em przysi�c. A jednak nie by�o go. Rozgl�da�em si� na wszystkie strony z opuszczonymi r�kami. Nie by�o po prostu gdzie szuka�. Mimo to biega�em po�r�d okolicznych g�az�w i nawo�ywa�em. Odpowiada� chrobot elektrycznych wy�adowa�. Wr�ci�em na szczyt wzniesienia, �eby wystrzeli� rakiet�. Kiedy podnios�em pistolet, spostrzeg�em, �e i Bia�ej Kuli nie ma. Znik�a jak poprzednio, kiedy stali�my z Oswaticzem ponad zatok�. Przedtem zas�ania�a widok na zbocza, w kt�rych otwiera� si� wielki w�w�z; obecnie jego uj�cie by�o doskonale widoczne. Czu�em to, co bokser podnosz�cy si� z desek po silnym ciosie w szcz�k�. Chcia�em biec na pomoc Oswaticzowi, szuka� niebezpiecze�stwa, kt�re mu zagra�a�o, ale nie by�o nic: ani Oswaticza, ani widzialnego niebezpiecze�stwa. Wystrzeli�em czerwone rakiety na znak, �e zdarzy� si� nieszcz�liwy wypadek, potem usiad�em na kraw�dzi srebrnawego g�azu i, zwiesiwszy nogi w d�, patrza�em, jak na piargach pojawi�y si� dwie ciemne, powoli pe�zn�ce plamki. Byli to dwaj ludzie w skafandrach. Szli spiesznie pod g�r�, przechodz�c, gdzie si� da�o, w k�us, znikli za krzemiennymi iglicami i wreszcie po czterdziestu minutach znale�li si� przy mnie. Byli to Lao � Czu i So�tyk. Us�yszawszy, co zasz�o, in�ynier skoczy� na brzeg g�azu wo�aj�c:

��Oswaticz! Janie! Janie!

��To nie ma celu � powiedzia�em.�� Nigdzie nie odszed�, tu jest �lad �wieka na kamieniu.

Pochyliwszy si� So�tyk ogl�da� ska��. Po b�yszcz�cej powierzchni sz�a uko�na, bia�awa rysa. Nic wi�cej.

��Stan�� silniej � wyja�ni�em � i zarysowa� kamie�. Inaczej nie mog�o by�.

��Wi�c gdzie� si� podzia�?!

Widzia�em, �e So�tyk jest w pasji. Wzruszy�em ramionami. Lao � Czu sta� wy�ej na g�azie. Nie odrywaj�c lornety od okienka he�mu spyta�:

��Kt�ry z was ni�s� na�wietlone filmy?

��Ja.

��Ma je pan w plecaku?

��Tak.

��A czy wyj�li�cie film z dziesi�tego aparatu?

��Nie. Oswaticz szed� w�a�nie tam, kiedy�

��Dobrze.

Fizyk zszed� z g�azu i ruszy� w stron� namiotu zieleniej�cego kilkadziesi�t krok�w ni�ej. So�tyk wsun�� si� tymczasem do niszy.

��Bo�e m�j � mrucza� obracaj�c si� w ko�o � co to znaczy� Wi�c tu sta�? � spyta� mnie raz jeszcze.

��Tutaj.

��Chod��e pan!�� krzykn��. � Przeszukamy to przekl�te miejsce!

Zajrza�em tam � podnosi� owe okr�g�e, czarne kamienie.

By�oby to �mieszne, gdyby nie tragizm po�o�enia. Lao � Czu zawo�a� mnie. Podszed�em do niego. Zauwa�y�em, �e Chi�czyk stoi jako� dziwnie � pochylony sko�nie, jakby traci� r�wnowag�, a jednak nie pada�. Ju� chcia�em go spyta�, co to znaczy, gdy zauwa�y�em, �e i ja, zupe�nie nie�wiadomie, trzymam si� tak samo.

��Profesorze � zawo�a�em � sp�jrz pan, jak my chodzimy� Co to jest?

��Nie czas teraz na t�umaczenie � odpar�. Poda� mi szpul� filmu, wydobyt� z aparatu. Zatrzasn�� klap�.

��Zosta� jeszcze ostatni, za tamt� ska��. Prosz� potrzyma� � poda� mi elektrometr.

Nadszed� So�tyk. Przystan�� i obserwowa� nas przez chwil�.

��Profesorze��� odezwa� si� dygoc�cym g�osem � teraz�? Co pan robi?! Teraz � filmy?!

Lao � Czu nie odpowiedzia�. Rozumia� tak dobrze, jak ja, �e nie nale�y ��da� od So�tyka pomocy. Sta�em na miejscu, patrz�c to na oddalaj�cego si� profesora, to na So�tyka. Porywisty wiatr targa� troch� za obszernym kombinezonem in�yniera. Jak skamienia�y wpatrywa� si� w p�yt�, na kt�rej po raz ostatni widzia�em Oswaticza. Fizyk powr�ci� po kilku minutach. Poda� mi kaset�.

��P�jdzie pan na brzeg mo�liwie szybko i pop�ynie motor�wk� do rakiety. Profesor Czandrasekar czeka na filmy. To bardzo pilne.

��A� wy?�� spyta�em.

��Zostajemy.

��B�dziecie go szuka�?

��Niech pan idzie, prosz�! � powiedzia� Lao � Czu i co� stalowego zad�wi�cza�o w jego tak zwykle �agodnym g�osie. Pobieg�em staraj�c si� nie zwalnia� tempa w miejscach, gdzie kamienie le�a�y lu�no i pod dotkni�ciem zaczyna�y si� osuwa�. W powietrzu wisia� nieokre�lony, daleki szum. Czu�em przez kombinezon gor�ce podmuchy wiatru. Zza d�ugiej �awicy piarg�w wyjrza�o jezioro. Ob�oki pary podnosi�y si� leniwie z jego powierzchni.

Wci�� biegn�c, us�ysza�em dziwne skwierczenie. Spojrza�em pod nogi: podeszwy but�w dymi�y. Grunt rozgrzewa� si�, jakby w nim p�on�� niewidzialny ogie�. Stan��em. Co robi�? Wraca� po tamtych? Obejrza�em si� za siebie.

Robi�o si� coraz ciemniej od pary, g�stymi k��bami nap�ywaj�cej znad jeziora. Podmuchy wiatru parzy�y jak oddech wielkiego pieca. Musia�em donie�� te przekl�te filmy. Pobieg�em dalej. Skacz�c z kamienia na kamie�, zadyszany, oblany potem, dopad�em wreszcie do motor�wki i skoczy�em w ni� z rozmachem, a� zachybota�a i zaczerpn�a burt� wody. Pop�yn��em ku Kosmokratorowi, kt�rego reflektor �arzy� si� pomara�czowo we mgle. Na grzbiecie rakiety przechadza� si� cz�owiek w skafandrze, z r�kami za�o�onymi w ty�. Przysz�a mi szalona my�l, �e to Oswaticz. Skoczywszy do trapu, w jednej chwili znalaz�em si� na g�rze. By� to Arseniew. Pali� si� za nim jupiter okalaj�c nasze sylwstki l�ni�c� aureol� i rzuca� w mg�� wielkie, rozwiane cienie.

��Gdzie tamci?�� spyta�.

��Zostali��� powiedzia�em.�� Oswaticz� znikn��.

��Jak to znikn��? � z gniewem spyta� Arseniew.�� Wpad� gdzie�?

��Nie, nie wpad�. Znikn��. Widzia�em, jak sta� na du�ym g�azie, to by�o przy dziesi�tym aparacie. Powietrze zamigota�o, a kiedy przebieg�em, ju� go nie by�o. Tam nie ma �adnej rozpadliny, tylko g�adka p�yta, a z jednej strony p�ytki d� mi�dzy ska�ami.

��A Bia�a Kula?

��Co?

��Pytam, czy widzia� pan Bia�� Kul�!

��Nie. Te� znik�a.

��Tak��� powiedzia� astronom. Przez chwil� milcza�, nagle podni�s� g�ow�:

��Ma pan filmy?

��Mam. Profesorze � wybuchn��em � trzeba jecha� na brzeg. Oni si� tam spal�! Kiedy wraca�em, ska�a by�a coraz gor�tsza, ja�

��Tam jest Lao � Czu?

��Tak. I So�tyk!

��Prosz� zanie�� filmy do Maraxa.

��A tamci�?

��Dadz� sobie rad�.

��Ale ja mog� zaraz�

��Przy brzegu stoi druga motor�wka. Nie jest tam pan potrzebny. Prosz� i��.

Zszed�em po �elaznych szczeblach do komory �luz i kiedy spr�one powietrze wypar�o zatrut� atmosfer�, nie rozbieraj�c si� ze skafandra, zdj�wszy tylko he�m, wszed�em do kabiny Maraxa i odda�em filmy. Stoj�c w progu patrza�em, jak Czandrasekar zak�ada szpule na poziom�, d�ug� o�, jak wsuwa pocz�tek ka�dej ta�my do szczeliny pulpitu i porusza r�koje�ci kontakt�w. Filmy odwija�y si� i nik�y szybko w g��bi aparatu. Czandrasekar dotyka� klawisz�w. Ekrany zapala�y si� kolejno jak olbrzymie, �wietliste oczy, czerwone i b��kitne kontrolki zamruga�y, rozja�ni�y si� i stan�y w takim blasku, �e za�mi�y zielonkawe �arzenie ekran�w. Jak urzeczony patrza�em na palce Czandrasekara biegn�ce po klawiszach. Kabina wype�nia�a si� �piewnym pomrukiem. W ekranach przelatywa�y zielone b�yskawice, s�ycha� by�o kr�tkie, g�ste szcz�kanie kontakt�w, strza�ki zegar�w dochodzi�y ku granicy przeci��enia, a matematyk wci�� naciska� klawisze, czasem zadudni� uderzony pe�nym pr�dem transformator albo sykn�� za �cian� �uk rozerwany na no�ach wy��cznik�w. Czandrasekar sta� chwil� nieruchomo, z opuszczon� g�ow�, patrz�c spod przymru�onych powiek na rozedrgane �wiat�a, potem odst�pi� od pulpitu. Raz jeszcze sprawdzi� wzrokiem wszystkie ekrany i zwr�ci� si� ku mnie:

��Teraz Marax musi pokaza�, co potrafi. Rozumie pan, o co chodzi? Pole grawitacyjne powstaje z na�o�enia na siebie poszczeg�lnych impuls�w pr�du. Przy zastosowaniu metody Fouriera tych kilkadziesi�t miliard�w drga�, kt�re zarejestrowa�y na filmie oscylografy�

Mia�em tego do��.

��Daj mi pan spok�j!�� zawo�a�em.�� Oswaticz znikn��!

Czandrasekar drgn��.

��Co? Co si� sta�o?!

Raz jeszcze zacz��em opowiada�. Czandrasekar, s�uchaj�c, przez ca�y czas wpatrywa� si� w ekrany. Mimo woli pod��a�em za jego wzrokiem. Linie �wietlne, miotaj�ce si� na bocznych ekranach, powoli blad�y i zlewa�y si� z fosforyzuj�cym t�em. Za to na �rodkowym wyst�powa�a coraz silniej �wietlista smuga.

��Tam jest Lao � Czu?�� spyta� Czandrasekar, kiedy sko�czy�em. W tej chwili huczenie pr�du �cich�o. Kontrolne lampki zgas�y, boczne ekrany oczy�ci�y si� ca�kiem, a na centralnym znieruchomia�a stroma, dwugarbna krzywa. Oczy Czandrasekara zw�zi�y si�. Wzrok mu p�on��.

��A jednak periodyczna!�� powiedzia�. Potem przez wargi przemkn�� mu blady, przepraszaj�cy u�miech.

��Musi si� panu wydawa� nieludzkie, �e ja w takiej chwili�

Urwa�. Zachwia� si�, cofn�� o krok i opar� si� o po�yskliwy bok pulpitu. Padaj�ce z g�ry �wiat�o zarysowa�o g��bok� wkl�s�o�� skroni i policzk�w. W tym momencie u�wiadomi�em sobie, �e w ostatnim czasie w og�le nie opuszcza� Maraxa. Czerwony sygna� p�on�� nad drzwiami kabiny dniem i noc�.

Matematyk zacisn�� powieki i nieznacznie poruszy� barkami, jakby chcia� z nich str�ci� niewidzialny ci�ar.

��To nic � powiedzia�. � Oni wr�c�, je�eli� Nie doko�czy�.

��Gdzie jest Arseniew?

��Na g�rze.

��Mo�e go pan tu zawezwa�? To bardzo wa�ne. Zasta�em astronoma na grzbiecie rakiety. Schylony, obserwowa� tarcz� grawimetra. Obok pot�ny, gruby jak kolumna promie� reflektora rozp�ywa� si� czerwonawo we mgle.

��Na razie nat�enie nie wzrasta��� odezwa� si� cicho Arseniew, jakby mnie nie s�ysza�. Powt�rzy�em, �e Czandrasekar prosi go na d�. Nagle zerwa� si� na r�wne nogi.

��Co, ju� jest?!! No, jaka?

Nie rozumia�em, o co pyta, wtem przypomnia� mi si� okrzyk matematyka i na chybi� trafi� powiedzia�em:

��Periodyczna.

Arseniew bez s�owa pobieg� do w�azu.

��Czy mog� pop�yn�� na brzeg?!�� krzykn��em za nim. Zatrzyma� si�.

��Nie! Nic pan tam nie pomo�e! Prosz� pilnowa� radaru i reflektora. Rakietnice le�� tam, z boku!

Znikn�� w studni w�azu. Przestrze� spowija�y gor�ce, leniwe opary. Kad�ub rakiety czernia� w nich jak p�ywaj�cy martwo na falach grzbiet wieloryba. Obok reflektora sta� przeno�ny radaroskop z dwiema eliptycznymi antenami, wycelowanymi w stron� brzegu. Uj��em obur�cz metalowy pier�cie� kieruj�cy. W ekranie widnia� kamienisty cypel nad zatok�, kt�rym musieli wraca� towarzysze. By� pusty. Snu�y si� tam jakie� ciemniejsze od mg�y dymy. Spojrza�em na fotoelement osadzony pod ekranem. Wskazywa� temperatur� ska� nadbrze�nych: dwie�cie sze��dziesi�t stopni. R�ce same zacisn�y mi si� na metalowych r�koje�ciach radaru. Dwie�cie sze��dziesi�t stopni� Ciep�ota powietrza tak�e ros�a, ogrzewa�o si� jak w piecu: osiemdziesi�t, osiemdziesi�t pi��, dziewi��dziesi�t stopni� Jak d�ugo cz�owiek mo�e tam wytrzyma�, nawet w izoluj�cym kombinezonie? Up�ywa�y minuty, z kt�rych ka�da by�a wieczno�ci�. Wyra�nie dobiega� syk i �wist wody gotuj�cej si� w zetkni�ciu z rozpalonymi g�azami brzegu. Przesuwa�em anten� z jednej strony w drug�. Ju� chcia�em j� cofn��, gdy co� mign�o w polu widzenia: tam szed� cz�owiek!

Przy reflektorze sta�a skrzynka wewn�trznego telefonu. Nie podnosz�c s�uchawki, w��czy�em ci�g�y dzwonek i przypad�em z powrotem do radaru. Ciemna plama posuwa�a si� wolno w�r�d g�az�w� na chwil� znik�a� znowu si� pojawi�a� wtem rozpad�a si� na dwie mniejsze, ale dziwnie zniekszta�cone�

Nagle zobaczy�em wyra�nie: dwu ludzi nios�o trzeciego. Usi�owali przeprawi� si� po wystaj�cych z wody g�azach ku motor�wce, lecz mi�dzy ostatnim kamieniem a �odzi� ciemnia� pas wody. Stan�li, widocznie si� naradzaj�c. Jak�e �a�owa�em, �e nie pop�yn��em na brzeg wbrew rozkazowi astronoma! M�g�bym im pom�c. Wo�a�em, dawa�em im rady, nie�wiadomy tego, �e nie mog� mnie us�ysze�. Nagle jeden ze stoj�cych jakby zmala�. Zrozumia�em: pochyli� si� i pr�bowa� przyci�gn�� motor�wk� za lin�, do kt�rej by�a przycumowana. Wiedzia�em, �e to niemo�liwe, bo przeszkodz� podwodne kamienie. Sami bez trudu przeskoczyliby p�torametrowy odst�p, ale ten trzeci� By�a chwila, w kt�rej chcia�em biec do trapu; nagle ci�gn�cy zrezygnowa�, odwr�ci� si� do towarzysza i da� znak. Obaj podj�li nieruchome cia�o i trzymaj�c je w wysoko wzniesionych r�kach, weszli w gotuj�c� si� przy brzegu wod�. Zanurzeni po pas, os�aniani k��bami pary, przerzucili cia�o przez burt� motor�wki i sami wspi�li si� do �rodka. Up�yn�o kilka niesko�czenie d�ugich sekund � i odezwa� si� motor. ��d� ruszy�a.

��Czemu pan tak krzyczy? No, czemu pan tak krzyczy?�� m�wi� do mnie od kilku chwil Arseniew. Za nim sta�o jeszcze dwu ludzi w skafandrach � Tarland i Czandrasekar. Nie wiedzia�em, �e �miej� si� i krzycz� z rado�ci. Gdy motor�wka dobi�a do trapu, zbiegli�my w d�.

��Mnie nie� ja sam��� odezwa� si� So�tyk ochryp�ym g�osem, kiedy wyci�gn��em do niego r�k� z ostatniego szczebla.

��Ja sam� bierzcie profesora Lao� on ma rozdarty skafander�

Wnie�li�my profesora i Oswaticza do komory �luz. Obaj byli nieprzytomni. Zosta�em na pok�adzie, �eby wci�gn�� motor�wk�. Kiedy zszed�em do korytarza, Rainer i Tarland uk�adali na noszach bezw�adne cia�a, tak jak wzi�to je z �odzi, w skafandrach, tylko he�my, rzucone na pod�og�, ods�oni�y woskowe, zlane potem twarze. Chcia�em pom�c, lecz Arseniew kaza� mi p�j�� do Centrali. Zarz�dzi� natychmiastowy start. W podnieceniu ostatnich chwil zapomnia�em o tym, co si� dzieje w dolinie. W ekranach telewizyjnych sta�y ��tawe k��by jak dym p�on�cej siarki. Rakieta wznosi�a si� i opada�a na falach. Ca�a okolica przedstawia�a mroczny kocio�, w kt�rym rozbrzmiewa�y g�uche szmery, syki, po�wisty. Gdy wszed�em do Centrali, w chmurach za�omota� pierwszy grzmot. W��czy�em stos atomowy i nie czekaj�c, a� osi�gnie pe�n� moc, ustawi�em d�wignie Prediktora na start paliwem pomocniczym. Rozp�omienione gazy run�y w wod�. W g�uchym bulgotaniu wrz�tku Kosmokrator drgn��, kr�tk� chwil� sun�� bokiem, spi�trzaj�c przed sob� ogromn� fal�, rozp�dzi� si�, ju� niewra�liwy na w�ciek�e uderzenia ba�wan�w, i pod ostrym k�tem wszed� w przestw�r wyj�cych wiatr�w. Obrazy ska� nadbrze�nych kurczy�y si� i gi�y; w obawie, �eby si� z nimi nie zderzy�, zwi�ksza�em wci�� spalanie w turboreaktorach. Odetchn��em dopiero, gdy nap�d przyj�y silniki g��wne. Odezwa�y si� z tak� moc�, �e zag�uszy�y �oskot fal i wycie wiatru. W ekranach p�dzi�y �nie�nob��kitne smugi pary. Potem wpadli�my w chmur� mroczn� jak g�sty las. By�em niespokojny, gdy� po raz pierwszy sam sta�em przy Prediktorze w trudnej chwili startu, lecz wszystko posz�o dobrze. P�d powietrza gwizda� w p�etwach, silniki pracowa�y r�wnomiernie i szybko�� ros�a. Co chwila mi�dzy chmurami przeskakiwa�y rzeki fioletowego ognia, rozpryskuj�c si� z przeci�g�ym grzmotem.

Do Centrali wszed� So�tyk; nie spuszczaj�c oka z przyrz�d�w zarzuci�em go pytaniami. Nie od razu zacz�� opowiada�. Jak si� okaza�o, wchodz�c do wody nad�� kombinezon powietrzem, kt�rego izoluj�ca warstwa uchroni�a go od poparze�. Gorzej by�o z profesorem. Nie m�g� tego zrobi�, gdy� rozdar� skafander u podstawy he�mu. Przez ca�� drog� zaciska� rozdarcie, ale kiedy przenosili Oswaticza przez wod�, musia� oswobodzi� obie r�ce. Tych kilka chwil starczy�o, by gazy formaldehydu i dwutlenku w�gla zmiesza�y si� z powietrzem oddechowym. Zatruty, straci� przytomno�� w motor�wce.

��A co z Oswaticzem?�� spyta�em.�� Gdzie�cie go znale�li?

So�tyk zwleka� z odpowiedz�. Sta� przed tablic� zegar�w hamowniczych i ogl�da� je z najwi�ksz� uwag�, chocia� nic nie wskazywa�y, gdy� by�y teraz wy��czone.

��Dozna� udaru cieplnego � powiedzia� wreszcie.�� Zdaje si�, �e nie jest z nim �le. Rusza� si�, kiedy�my go nie�li.

��No to dobrze, ale gdzie by�?

��Nie wiem.

��Co ty m�wisz?

W ekranach przesuwa�y si� czarne chmury, rozdzielone jasn�, drgaj�c� mg��. Wygl�da�o, jakby�my przep�ywali archipelag g�rzystych wysp.

��Profesor da� mi lin� zwi�za�em si� z nim, kaza� mi i�� za sob� tak, �eby lina by�a wypr�ona� szed� przodem. W ten spos�b znalaz� Oswaticza.

��Gdzie?

��Nie wiem. W pewnej chwili znikn��.

��Profesor znikn��?

��Tak. Znikn��, jakby si� w ziemi� zapad�, ale czu�em jego ruchy, bo byli�my po��czeni lin�. Rozumiesz? Nie, tego nie da si� zrozumie�. Wi�c powiadam ci, �e tak jak mnie tu widzisz, widzia�em lin�, kt�ra ko�czy�a si� w powietrzu, napi�ta � a dalej nie by�o nic.

��Nic?

��To znaczy � kamienie, powietrze, ale ani jego, ani Oswaticza� i mo�e po minucie lina szarpn�a � to by� um�wiony znak. Zacz��em ci�gn�� i wyci�gn��em ich obu. Profesor mia� rozdarty skafander.

��Upad�?

��Nie wiem. Pewno tak.

��Wi�c gdzie� on by�?

��M�wi� ci, �e nie wiem.

��Jak to, nie pyta�e�?

��Nie� I ty nie pyta�by�, potem�

Odwr�ci� si� nagle ku mnie z pociemnia��, zaci�t� twarz�.

��Kiedy� odszed�� zachowa�em si� jak szczeniak! Skomla�em, krzycza�em na niego, bo chodzi� doko�a z aparatem, spokojny jak w laboratorium� nie wiedzia�em przecie�, nie mog�em wiedzie�, po co!

Po chwili doda� spokojniej:

��Kto� jeszcze na Ziemi powiedzia�, �e on jest jak hartowane szk�o; niby przejrzysty, g�adki, niepozorny, ale kto go spr�buje ugry��, po�amie sobie z�by� Chcia�em si� usprawiedliwi�. Odpowiedzia� mi jakim� przys�owiem� kamienie pali�y si� nam pod nogami, my�la�em, �e si� ugotujemy, a on� Wiesz, jakie by�y jego pierwsze s�owa, kiedy si� ockn�� teraz w kajucie? Spyta� Czandrasekara, czy s� ju� wyniki oblicze�

Kosmokrator osi�gn�� pe�n� szybko�� podr�n�. Odst�pi�em od ekran�w. Nie patrza�em na So�tyka, tak by�o mu �atwiej. Rozumia�em, �e nie pomog� mu s�owa pocieszenia. Lao � Czu da� mu lekcj� spokoju, w jakich warunkach! Wspomnia�em moj� przygod� w Martwym Lesie�

��Mo�esz i�� tam do nich � powiedzia� So�tyk.�� Zast�pi� ci�. Nie mog� mu w oczy spojrze�.

Nie da�em sobie tego dwa razy powtarza�. Kiedy wszed�em do kabiny, Tarland odsuwa� w�a�nie od ��ka celofanowy namiot, pod kt�rym utworzono sztuczn� atmosfer� tlenow�. Oswaticz dosta� ju� rumie�c�w i le�a� podparty wysoko poduszkami. Przy stole siedzieli uczeni; jakie� by�o moje zdumienie, kiedy ujrza�em w�r�d nich Chi�czyka. Nie mia� na sobie zwyk�ego ciemnego ubrania. Pierwszy raz zobaczy�em na nim d�ugi, wi�niowy, w bajeczne smoki malowany p�aszcz poranny. Siedzia� po pas okryty kocem, spod kt�rego wysuwa�y si� bia�o obanda�owane stopy. By� spokojny jak zawsze, tyle �e odrobin� bledszy. Arseniew zrobi� mi miejsce. Usiad�em. Oswaticz zabiera� si� w�a�nie do opowie�ci o swoim wypadku. W paru s�owach stre�ci� nasz� w�dr�wk� wok� Bia�ej Kuli i doszed� do chwili, w kt�rej oddali�em si� od niego, z�udzony kszta�tem czarnego kamienia. Jak m�wi�, nie dos�ysza� mego wo�ania i dlatego szed� potem dalej. Nagle ca�e otoczenie znik�o.

��Mign�y jeden za drugim kolory t�czy, od ��tego do fioletowego. Mia�em wra�enie, �e mnie co� �ci�ga w d�. Straci�em r�wnowag� i zatoczy�em si� kilka krok�w. Buchn�o takie �wiat�o, �e o�lep�em na dobr� chwil�. Kiedy otworzy�em oczy, by�em we wn�trzu olbrzymiej kuli, pe�nej bia�ego �wiat�a. Zupe�nie g�adkie, wkl�s�e �ciany otacza�y mnie ze wszystkich stron. Pomy�la�em, �e otw�r, kt�rym si� tam dosta�em, jest za mn�. Obejrza�em si�, ale nie by�o tam nic. Taka sama g�adka �ciana. Grunt, na kt�rym sta�em, by� skalisty, zas�any kamieniami. Czy m�wi� jasno? By�o tak, jakby kto� odkroi� z pustej kuli sp�d i nakry� mnie ni�, jak much� szklank�. Sta�em wprost pod ogromn�, kulist� kopu��, tu� przy �cianie. Powoli ruszy�em i, badaj�c wzrokiem ka�dy kamie�, poszed�em ku �rodkowi.

Wtedy sta�a si� dziwna rzecz. Przeszed�em mo�e cztery czy pi�� krok�w i wkl�s�a �ciana, ku kt�rej si� zbli�a�em, zwin�a si� i cofn�a przede mn�. Post�pi�em jeszcze dwa kroki � teraz sta�em przed pionow�, zupe�nie p�ask� �cian�. Odwr�ci�em si�. Kula znik�a � za mn� by�a nieprzenikniona ciemno��. Ruszy�em ku owej �wiec�cej �cianie, a ona, gdy si� zbli�a�em, stawa�a si� wypuk�a, jakby j� kto� wydyma� z drugiej strony� a gdy by�em tak blisko, �e mog�em dotkn�� jej r�k�, sta�em pod olbrzymi� kul�, ale teraz by�em na zewn�trz niej�

Obieg�em j� doko�a. By�a tak wielka jak Bia�a Kula, zupe�nie g�adka, bez �ladu szczelin czy otwor�w. To, �e mia�em za sob� pustk�, uspokoi�o mnie. Przypuszcza�em, �e znajduje si� tam otw�r, kt�rym b�d� m�g� wyj��. Ale kiedy poszed�em tam, w t� ciemno��, kula, kt�r� zostawi�em za plecami, zacz�a si� zmienia�; rozci�gn�a si� w g�r� i na boki, rozwin�a i nagle nakry�a mnie, tak �e znowu sta�em w jej wn�trzu. Zacz��em biega� we wszystkie strony. Ilekro� bieg�em do �rodka, �ciany rozwiera�y si� przede mn�, p�aszczy�y, a w ko�cu zwija�y w przeciwn� stron� i dobiega�em do wypuk�ej kuli, le��cej przede mn�, otoczonej zupe�n� ciemno�ci�. Gdy wchodzi�em w t� ciemno��, kula za plecami rozwija�a si�, najpierw p�aszczy�a, potem kl�s�a i ogarnia�a mnie ze wszech stron. My�la�em, �e to jaki� mechanizm, ale mechanizm nie m�g�by przecie� dzia�a� w taki spos�b. Pr�bowa�em wydosta� si� kilkoma nag�ymi skokami, rzuca�em si� w prawo i w lewo, na wprost, ale zawsze dopada�em g�adkiej �ciany.

Jest to zbyt straszne, aby si� da�o opisa�. Zupe�nie czarna, nieprzenikniona ciemno��. W �rodku � kula, kt�ra raz zamyka�a mnie w sobie, to znowu wyrzuca�a, raz by�em na zewn�trz niej, raz wewn�trz, cho� nie mia�a ani �ladu otworu. Gdziekolwiek szed�em, napotyka�em g�adk� �cian�. Te wielkie, bia�e p�aszczyzny rusza�y si� w oczach, zakr�ca�y, zwija�y, to znowu jakby wypluwa�y mnie z siebie, i tak ci�gle. Nie wiem, jak d�ugo to trwa�o. Chyba godzin�. Po jakim� czasie zacz�o si� robi� gor�co. Grunt pod nogami parzy�. Mia�em wra�enie, �e he�m rozgrzewa si� do czerwono�ci, coraz ci�ej by�o oddycha�, powietrze w skafandrze pali�o jak ogie�, aparat ch�odz�cy nic nie pomaga�, dusi�em si�. Upad�em, zdaje si�, �e uderzy�em si� w g�ow�. Nie wiem, co by�o dalej�

Oswaticz opu�ci� si� troch� na pos�aniu.

��To wszystko. Nic z tego nie rozumiem. Nie ma w tym �ladu sensu.

��Nie wydaje mi si� � rzek� Arseniew.

��S�dzi pan, �e mia�em halucynacj�?

��Bynajmniej. Co si� tyczy �bezsensowno�ci� otoczenia, to mog�aby to samo powiedzie� mr�wka, kt�ra wpad�a do wn�trza maszyny do pisania. �wiat nie kr�ci si� wok� nas. Zupe�nie przypadkowo dostali�my si� w pole dzia�ania obcych nam si�.

��Chocia� nie wiemy jeszcze wszystkiego � rzek� Lao � Czu � przygoda naszego towarzysza jest jasna. Mog� odpowiedzie� na pytanie, w jaki spos�b dzia�o si� to czy tamto. Niepokoi mnie tylko, �e nie potrafi� odpowiedzie� na pytanie: w jakim celu si� to dzieje?

��Mo�e pan wyja�ni�, jak wszed�em do wn�trza zamkni�tej kuli?

��Tak��

��I w jaki spos�b raz by�em na zewn�trz, a raz wewn�trz niej?

��I to tak�e.

��I sk�d bra�o si� tam �wiat�o, chocia� doko�a by�a zupe�na ciemno��?

��Tak.

��A wi�c m�w�e pan!

��Dwa s�owa s� kluczem zagadki � powiedzia� fizyk.�� By� pan w przestrzeni sferycznej.

Przysun�� si� do sto�u.

��W jaki spos�b mo�emy dostrzec jaki� przedmiot? Tylko w taki, �e odbite od niego promienie �wietlne dochodz� do naszych oczu. Kiedy za� wszystkie promienie zostaj� zamkni�te w ograniczonej przestrzeni i musz� w niej pozosta�, ca�a ta przestrze� staje si� dla stoj�cego na zewn�trz obserwatora niewidoczna, i to nie tak, jakby si� tam znajdowa�a jaka� czarna plama. Promienie �wietlne z okolicy b�d� omijaj� to miejsce, b�d� w nie wpadaj�. W obu wypadkach przestrze� sferyczna � bo to jest w�a�nie ta �pu�apka �wietlna� � zostaje niewidoczna. Patrz�cy ma wra�enie, �e z krajobrazu zosta�a wykrojona jego cz��, a brzegi wyci�cia spoi�y si� ze sob� w niedostrzegalny spos�b. Stan�wszy przy pierwszym aparacie na wzniesieniu, zatrzymali�cie si�, nie wiedz�c, co robi�, poniewa� nie mogli�cie dojrze� Bia�ej Kuli. Znik�a. Tak by�o, nieprawda�?

Obaj z Oswaticzem przytakn�li�my.

��Ot� ona by�a, lecz niewidzialna dla was. A oto wyja�nienie. Kiedy Bia�a Kula dzia�a, wytwarza pole grawitacyjne, kt�re zakrzywia przestrze�. Kiedy to zakrzywienie przekroczy pewn� granic�, przestrze� jakby,zawija si� i zamyka w sobie. Powstaj�ca w ten spos�b przestrze� sferyczna mo�e rozdyma� si� lub kurczy� jak p�cherz, zale�nie od si�y pola. Kiedy Oswaticz znalaz� si� przy dziesi�tym aparacie, nast�pi� nag�y skok potencja�u grawitacyjnego, przestrze� sferyczna rozd�a si� i poch�on�a miejsce, na kt�rym sta�. W nast�pnej chwili grawitacja zmala�a i przestrze� sferyczna skurczy�a si�, ale w tym czasie Oswaticz zd��y� ju� podej�� bli�ej ku Bia�ej Kuli i dlatego Smith zobaczy� tylko puste miejsce. To jest rozwi�zanie pierwszej zagadki, zagadki znikni�cia. Dalej. Zobaczy� pan t�cz� � zwr�ci� si� fizyk do Oswaticza.�� Jest to bardzo ciekawe.

\V tym momencie przez miejsce; gdzie pan sta�, przechodzi�a granica przestrzeni sferycznej i zwyczajnej. Wskutek interferencji fal �wietlnych oraz specyficznych warunk�w za�amywania bia�e �wiat�o dzienne na styku dwu rodzaj�w przestrzeni rozszczepia si� jak w pryzmacie. Sk�d wzi�o si� �wiat�o, kt�re pana o�lepi�o? Jak d�ugo Bia�a Kula dzia�a z dostatecznym nat�eniem, przestrze� sferyczna wok� niej jest o�wietlona zar�wno w dzie�, jak i w nocy znik�d padaj�cym �wiat�em, poniewa� promienie �wietlne okr��aj� j� po orbitach ko�owych, a wi�c, schwytane za dnia, nie mog� si� ju� wymkn�� i kr��� uwi�zione. Id�my dalej. Kula, w kt�rej wn�trzu si� pan ujrza�, by�a oczywi�cie Bia�� Kul�. Przez ca�y czas przebywa� pan jednak na zewn�trz niej, a z�udzenie, �e dosta� si� pan do �rodka, spowodowa�a perspektywa przestrzeni sferycznej, odmienna od perspektywy linearnej otaczaj�cego nas �wiata. Zachowywa� si� pan podobnie � prosz� wybaczy� to por�wnanie � jak pijak, kt�ry biega wok� okr�g�ego kiosku i lamentuje, �e go zamkni�to. Uwi�zienie wewn�trz kuli by�o pozorne.

��To niemo�liwe!

��Myli si� pan.�� Lao � Czu si�gn�� po arkusz papieru i rysowa� m�wi�c dalej:

��W przestrzeni zwyczajnej, patrz�c na kul�, widzimy j� w taki spos�b:

��Dzieje si� tak, poniewa� �wiat�o biegnie po prostych, najkr�tszych liniach od przedmiotu do oka. W przestrzeni sferycznej �wiat�o biegnie po liniach kolistych. Znalaz�szy si� pod Bia�� Kul�, widzia� j� pan w taki spos�b:

��Jak widzicie, oko umieszczone w punkcie A dostrzega nie tylko przedni� cz�� kuli, t�, kt�ra jest naprzeciw niego, ale i tyln�, w normalnych warunkach niewidoczn�. A kiedy w normalnych warunkach widzimy ca�� powierzchni� kuli naraz? Tylko wtedy, kiedy znajdujemy si� w jej wn�trzu! Dlatego to ujrza� si� pan wewn�trz kuli. Cz�owiek widzi kul� w opisany spos�b, gdy stoi w pobli�u wewn�trznej granicy przestrzeni sferycznej. Wchodz�c w jej g��b, dostrzega, jak si� kula przeinacza, najpierw rozp�aszcza, a potem uwypukla. Z�udzenia te s� wywo�ane przez w�a�ciwo�ci perspektywy sferycznej. Gdy w zwyk�ej przestrzeni jaki� przedmiot oddala si� od nas, widzimy go coraz mniejszym. Nikt jednak nie s�dzi, �e przedmiot maleje rzeczywi�cie, wiemy bowiem, �e to pomniejszanie si� jest spowodowane prawami perspektywy. Perspektywy linearnej, dodam. W przestrzeni otaczaj�cej Bia�� Kul�, gdzie �wiat�o porusza si� po liniach ko�owych, panuje perspektywa sferyczna. Przedmiot (w danym wypadku kula), widziany z bliska, przedstawia si� jako cia�o wypuk�e. Z wi�kszej odleg�o�ci � jako p�aszczyzna niesko�czona. Z jeszcze wi�kszej � jako powierzchnia wkl�s�a. Bez trudu oczywi�cie mog� udowodni� wam, �e tak by� musi, konstruuj�c w tym celu obrazy perspektywy sferycznej projekcj� stereograficzn� sto�k�w tangens�w �wietlnych. Do�� jest w tym celu zna� �rednice k� zataczanych przez promienie �wiat�a. Wol� jednak odwo�a� si� w tej chwili do wyja�nienia przez podobie�stwo. Patrz�c na szyny kolejowe widzimy, �e zbiegaj� si� na horyzoncie. Mimo to wiemy doskonale, �e pozostaj� r�wnoleg�e, a ich styk jest tylko z�udzeniem perspektywy. Tak samo z�udzeniem by�o wra�enie, �e kula na przemian p�aszczy si� i uwypukla. Gdyby�my od urodzenia przebywali w przestrzeni sferycznej, nie uwa�aliby�my widzianych obraz�w za rzeczywiste zmiany ukszta�towania przedmiot�w, lecz nauczyliby�my si� za ich pomoc� bezpo�rednio ocenia� odleg�o�ci, tak samo jak przebywaj�c w zwyk�ej przestrzeni uczymy si� z do�wiadczenia, �e przedmioty pomniejszaj� si� pozornie wtedy, kiedy si� od nas oddalaj�.

��A dlaczego nie mog�em wydosta� si� stamt�d, je�eli, jak pan m�wi, znajdowa�em si� na zewn�trz Kuli?�� spyta� Oswaticz.

Fizyk u�miechn�� si� nieznacznie.

��Gdyby� pan wyruszy� spod Kuli z zamkni�tymi oczami, to, by� mo�e, uda�oby si� panu wyj�� poza granice przestrzeni sferycznej, ale pan kierowa� si� tym, co m�wi� wzrok, a wzrok pos�uszny by� prawom rozchodzenia si� �wiat�a po ko�ach. Chodzi� pan w taki spos�b:

��A dlaczego ja nie dosta�em si� do �rodka tej przestrzeni � spyta�em � chocia� dok�adnie przeszuka�em ca�e otoczenie?

��Dlatego, �e podlega� pan podobnemu z�udzeniu, co Oswaticz. Punkt, w kt�rym znik� Oswaticz, oznacz� liter� O. Prosz� pokaza�, w jakim kierunku pan go szuka�.

��W tym i w tym � powiedzia�em i do kropki, kt�r� postawi� fizyk, dorysowa�em strza�ki.

��Tak si� panu zdawa�o � rzek� fizyk � ale to by�o z�udzenie. W rzeczywisto�ci porusza� si� pan tak:

��Ale� dlaczego?

��Dlatego, �e kierowa� si� pan wzrokiem, a wzrok jest strug� �wiat�a. Jego promienie uginaj� si� w pobli�u granicy przestrzeni sferycznej, tak jak biegn� narysowane strza�ki.

Przenios�em oczy z rysunku na twarz fizyka.

��Czy pan wiedzia� to wszystko, kiedy pan tam przyszed�, profesorze?

��Nie. Wiedzia�em tylko, �e grawitacja wzros�a. Pami�ta pan, �e chodzili�my nachyleni w bok, jakby padaj�c?

��A tak! Rzeczy wi�cie! Nawet pyta�em�

��Odchylali�my si�, poniewa� do normalnej, skierowanej pionowo w d� ci�ko�ci do��czy�o si� przyci�ganie p�yn�ce od Bia�ej Kuli. To nasun�o mi rozwi�zanie.

��I to wystarczy�o?

��Ostatecznie� jestem fizykiem � rzek� Lao � Czu.

��A jak pan odszuka� Oswaticza?

���eby wej�� do przestrzeni sferycznej, nale�a�o i�� za innym przewodnikiem ni� wzrok.

��Co to by�o? Nic nie przychodzi mi na my�l.

��A to jest co� bardzo wielkiego� ca�a nasza praca by�a temu po�wi�cona, nie domy�la si� pan? Rura! Za pomoc� aparatu indukcyjnego odnalaz�em jej echo i poszed�em jego �ladem� prowadzi� prosto ku Bia�ej Kuli. Przestrze� sferyczna ugina tylko promienie �wietlne, a nie przedmioty materialne.

��Jakie to proste!

��Prawda? Zwi�za�em si� z in�ynierem lin�� on zosta� na zewn�trz, a ja wszed�em i znalaz�em Oswaticza. By� to ciekawy widok � doda� po sekundzie Lao � Czu � lina sz�a ode mnie i urywa�a si� nagle w powietrzu, po�rodku przestrzeni.

��Jak to po�rodku?

��No a gdzie, wed�ug pana?

��Na granicy�

��Granica przestrzeni sferycznej odznacza si� tym, �e jest niewidzialna. Narysujemy jeszcze i to, co widzieli�my obaj, So�tyk i ja, kiedy ��cz�ca nas lina przecina�a w pewnym miejscu granic� przestrzeni sferycznej. Tak by�o w rzeczywisto�ci:

��A tak widzieli�my to � on z zewn�trz, a ja. od wn�trza:

��Zdumiewaj�ce!�� powiedzia�em.

��Sprawa przyzwyczajenia. Nie jest to bardziej dziwne od tego, �e �y�ka, kiedy j� wstawi� do szklanki z wod�, wydaje si� za�amana.

��A dlaczego zwi�za� si� pan z So�tykiem lin� � spyta�em � czy rura nie mog�a pana wyprowadzi�, tak jak wprowadzi�a?

��Mog�a � rzek� fizyk oboj�tnie � ale ba�em si�, �e strac� przytomno��. Temperatura wci�� si� podnosi�a.

��A jak pan rozdar� skafander? I, profesorze � wybuchn��em nagle � widzia�em, jake�cie weszli w wod�! O, to by�o��� zabrak�o mi s��w.

��Istotnie, by�a gor�ca � rzek� Lao � Czu.�� Tak wi�c om�wili�my pewne zaobserwowane zjawiska. Pozwol� sobie pos�u�y� si� przyk�adem profesora Arseniewa. Por�wna� on nas do mr�wki, kt�ra znalaz�a si� we wn�trzu maszyny do pisania. To, o czym m�wili�my dot�d, by�o tylko og�lnikowym wyja�nieniem dzia�ania samej maszyny, nic jednak nie m�wi�o nam o rzeczy daleko istotniejszej, to jest o tym, kto pisze na tej maszynie i jaki tekst. By�bym rad, gdyby si� na ten temat zechcia� wypowiedzie� profesor Czandrasekar, gdy� to on uwie�czy� dzie�o�

��Kt�re pan rozpocz�� � zauwa�y� matematyk.

��Kt�rego dokonali�my razem � odezwa� si� Arseniew � poniewa� ka�dy spe�ni� sw�j obowi�zek.

Czandrasekar zacz�� przek�ada� le��ce przed nim filmy i papiery, a� znalaz� zdj�cie dwugarbnej krzywej, tej samej, kt�r� zobaczy�em kilka godzin przedtem na ekranie Maraxa. Patrz�c na nie, m�wi�:

��U podstawy Bia�ej Kuli musi si� znajdowa� przyspieszacz pr�niowy, w kt�rym atomy zostaj� rozp�dzone prawie do szybko�ci �wiat�a. Zgodnie z prawem transmutacji Einsteina wytwarzaj� si� olbrzymie masy i one w�a�nie s� �r�d�em pola grawitacyjnego. Do tego potrzebne s� ilo�ci energii id�ce w miliardy kilowat�w. Dop�ywa ona do Bia�ej Kuli przez jedena�cie rur, z kt�rych ka�da ma sw�j w�asny rytm pr�d�w. Wspominam o tym, �eby podkre�li�, �e bez Maraxa nie daliby�my sobie rady z analiz� drga�. Wiemy teraz, �e jeden cykl dzia�alno�ci Bia�ej Kuli trwa 296 godzin i sk�ada si� z dwu zasadniczych faz. W pierwszej, dodatniej, wytworzona grawitacja dodaje si� do si�y przyci�gania planety. W drugiej fazie, ujemnej, grawitacja Kuli znosi ci��enie Wenery. Jak widzicie, ka�da faza sk�ada si� z szeregu mniejszych z�b�w� my przybyli�my w czasie, kiedy nat�enie pola by�o dodatnie, ale os�ab�o ju� znacznie, a tarapaty, w jakie�my wpadli, spowodowa� ten oto malutki uskok krzywej�

Pochylili�my si� nad sto�em, patrz�c w miejsce wskazane przez matematyka, kt�ry m�wi� dalej:

��Gorzej by�oby, gdyby�my wyl�dowali w okresie fazy ujemnej� Cz�owiek, zbli�aj�c si� do Kuli, przesta�by by� przyci�gany przez planet�, m�g�by unie�� si� jak balon w g�r� i poszybowa� w przestrze� mi�dzygwiezdn�� no, ale mniejsza z tym. To wszystko wci�� jeszcze obraca si� wok� tego, jak maszyna dzia�a � wed�ug s��w kolegi Lao. Najwa�niejsza jest odpowied� na pytanie, co mo�e oznacza� ten zawi�y cykl grawitacyjny, trwaj�cy 296 godzin, po czym wszystkie skoki i wahania potencja�u powtarzaj� si� od pocz�tku. Jakie mo�e by� przeznaczenie, jaki sens tak pot�nych wy�adowa� energii?

Matematyk zatrzyma� si�. Uderzaj�c po ka�dym s�owie palcem w st�, powiedzia�:

��Same w sobie zjawiska wywo�ywane przez Bia�� Kul� nie mog� przerazi� czy zadziwi� nas, badaczy i uczonych. Dziwi nas natomiast i przera�a co� innego: to, �e one nie maj� �adnego sensu i w og�le niczemu nie s�u��!

Czu�em, jak lodowacieje mi serce.

��Jak� jak pan to rozumie, panie profesorze?�� spyta�em zni�aj�c mimo woli g�os.

��Tak jak powiedzia�em. Nie mog� do tego doda� ani s�owa.

��Ale� zaraz, pozw�l pan, nie pojmuj�, wi�c stworzenie takiego bieguna grawitacyjnego nie ma, wed�ug pana, �adnego sensu? Mo�e my, na Ziemi, nie budowali�my ich, ale�

��To nieporozumienie � zauwa�y� fizyk.�� Znamy pow�d, dla kt�rego mo�na stworzy� biegun grawitacyjny. Mam na my�li wyrzucanie pocisk�w mi�dzyplanetarnych.

��A wi�c Bia�a Kula?�

��Pozw�l mi pan sko�czy�. My na Ziemi stosujemy rakiety nap�dzane energi� atomow�. Jest mo�liwe, �e mieszka�cy Wenus po katastrofie, jaka spotka�a ich pocisk wys�any na Ziemi�, woleli u�y� innej metody: postanowili zwalcza� grawitacj� w�a�nie za pomoc� grawitacji!

��W jaki spos�b?

��Wyja�nienia zaprowadzi�yby nas zbyt daleko. Do��, �e chodzi�o o co�, co mo�na obrazowo nazwa� �wywierceniem dziury� w polu ci��enia, jakie otacza planet�. Wiecie, �e nab�j elektryczny mo�na zoboj�tni� drugim nabojem o przeciwnym znaku?

��Oczywi�cie.

��A wi�c oni usuwaj� lokalnie si�� przyci�gania planety za pomoc� sztucznie wytworzonej grawitacji, zwr�conej w przeciwnym kierunku! Dzi�ki temu minimalna si�a nap�dowa starczy do wystartowania w podr� mi�dzyplanetarn�.

��No widzi pan��� rzek� Oswaticz, a ja doda�em:

��A wi�c Bia�a Kula mia�a cel, i to zupe�nie jednoznaczny, dlaczeg� wi�c profesor Czandrasekar m�wi�, �e�

��Mo�e kiedy� i mia�a cel � powiedzia� matematyk, niezmiernie dobitnie akcentuj�c wypowiadane s�owa � lecz teraz go ju� nie ma.

��Ale� dlaczego, na mi�y B�g?!

��Mog� zrozumie� automat, kt�ry przestawia zwrotnice i porusza semafory przed nadchodz�cymi poci�gami � rzek� Czandrasekar, uwa�nie patrz�c na mnie ciemnymi oczami � ale nie rozumiem automatu, kt�ry otwiera drog� przed nikim i niczym�

��Co?� jak to rozumie�?

��Najpro�ciej. Kula co jaki� czas stwarza pole grawitacyjne, kt�re niweczy przyci�ganie planety� i nic wi�cej. Nie s�u�y to niczemu. Zupe�nie niczemu. Nie ma �adnych pocisk�w mi�dzyplanetarnych ani najmniejszego �ladu, kt�ry by wskazywa�, �e kto� zamierza je wys�a� jest po prostu pot�na wyrzutnia, kt�ra co jaki� czas z potwornym nak�adem energii otwiera przestrze� i nie wyrzuca� nic!

��To nie jest takie proste � powiedzia� Oswaticz. Ze zmarszczonym czo�em i ustami zaci�tymi w ostr� lini� wpatrywa� si� nie widz�cymi oczami w przestrze�.

��To nie jest proste. Zgoda � powiedzia� Czandrasekar z lekkim westchnieniem.

��Zastanawia�em si� nad rozmaitymi mo�liwo�ciami. A mo�e wy co� o tym powiecie?

��Mo�liwe, �e pocisk albo pociski zosta�y ju� wys�ane� i teraz Bia�a Kula pracuje czekaj�c na ich powr�t � zauwa�y� Oswaticz.�� Mo�e �atwiej jest utrzymywa� j� w ci�g�ej akcji, ani�eli uruchamia� tylko wtedy, gdy rzeczywi�cie odlatuje czy przylatuje jaki� statek�

Czandrasekar skin�� g�ow�.

��My�leli�my o tym, ale przypuszczenie to upada w ogniu analizy fizyko � matematycznej. Bia�� Kul� mo�na bez trudu uruchomi� dos�ownie w ci�gu kilku sekund i marnotrawstwo energii, z jak� ona teraz pracuje, jest zdumiewaj�ce u tak �wietnych konstruktor�w jak mieszka�cy planety� bo� to nie byle co: zbudowa� machin�, kt�ra, lekko licz�c, posiada dzielno�� oko�o stu miliard�w kilowat�w!

��Mo�e to s� pr�by��� podsun��em.

��Pr�by!

To powiedzia� Arseniew. Wsta� opieraj�c si� pi�ciami o st�.

��To maj� by� pr�by?! Pr�by, kt�re trwaj� od miesi�cy? Bo przecie� tyle czasu up�yn�o od momentu, kiedy�my tu przybyli, a Kula dzia�a wci�� tak samo. To mia�yby by� pr�by? Nie wierz�. Poza przes�ankami czysto rozumowymi mam sw�j instynkt fizyka i matematyka. Kiedy patrz� na wykresy dzia�ania Bia�ej Kuli, wszystko si� we mnie burzy. Te przyp�ywy i odp�ywy, to leniwe rozlewanie si� pr�d�w, te nag�e skoki i ucieczki nat�enia, co to wszystko znaczy?

Uderzy� w roz�o�one papiery.

��Siedzia�em nad tym przez trzy godziny. To jest jakie� niesk�adne, niedorzeczne, pijane. Po prostu pijane, rozumiecie?! Zreszt�� Co oznacza rozerwana rura w w�wozie? A �w krater? To te� mia�yby by� �lady �pr�b�?

Machn�� r�k� i usiad�.

��Jest jeszcze jedno� Mo�e to trzeba wzi�� pod uwag� � powiedzia� Oswaticz. M�wi� bardzo cicho, jakby niepewny, czy to, co my�li, jest ju� gotowe do wypowiedzenia.

��Chodzi mi o plazm� Czarnej Rzeki. Czy nie jest mo�liwe, �e to� ona wszystko stworzy�a i uleg�a potem degeneracji, jakiemu� zwyrodnieniu�

��Ach, pan my�li, �e ta plazma jest jedynym mieszka�cem planety?!�� wykrzykn��em. Ten obraz porazi� mnie swoj� niezwyk�o�ci�. G��boko pod powierzchni� gruntu p�ynie m�tna, �liska galareta, cia�o oddychaj�ce i �ywe. Dr��y kontynenty, otwiera si� na powierzchni, przebija g�ry. Ca�a planeta jest dla niej �o�em. Nieruchoma sie� kana��w i rur, wype�niona dysz�c�, lepk� materi�, tworzy stacje pojazd�w kosmicznych i �ywe rzeki�

Lao � Czu pochyli� si� nad sto�em.

��Nie jest to, ma si� rozumie�, ostateczne rozstrzygni�cie kwestii, ale plazma, jak s�dz�, nie jest �kim��, ale s�u�y �komu��. To znaczy, �e jest ona czym� w rodzaju narz�dzia lub produktu � tak jak dla nas dro�d�e czy grzybki penicyliny.

�al mi by�o niesamowitego obrazu, jaki wywo�a�o przypuszczenie Oswaticza.

��A czy nie mo�e ona posiada� wysokiej inteligencji?�� zacz��em, lecz Chi�czyk zaprzeczy� ruchem g�owy.

��Nie, nie mo�e. Nie mo�e, bo jest bardzo w�sko wyspecjalizowana. Potrafi tylko jedno: wytwarza� elektryczno��.

��Ale mo�e w�a�nie to jest dowodem daleko posuni�tego rozwoju � powiedzia�em � a inteligencja�

��To nie ma nic wsp�lnego z inteligencj� � wyja�ni� Chi�czyk.�� Czy nazwie pan S�o�ce inteligentnym tylko dlatego, �e umie tak oszcz�dnie gospodarowa� energi� atomow�? Inteligencja oznacza nie w�sk� specjalizacj�, lecz jej zupe�ne przeciwie�stwo � najwy�sz�, najbardziej uniwersaln� wszechstronno��.

��A wi�c � zawo�a�em � gdzie� oni s�, ci prawdziwi mieszka�cy planety? Dlaczego nie mo�emy ich napotka�?

Gdzie si� ukrywaj�?!

��Obawiam si�, �e� nigdzie � rzek� Chi�czyk. Wsta�, owin�� si� szczelnie kolorowym jedwabiem i utykaj�c ruszy� ku drzwiom. Wyszed� z kajuty pozostawiaj�c nas wstrz��ni�tych przeczuciem niepoj�tej grozy, kt�ra sta�a za jego s�owami.

Zmieniali�my si� z So�tykiem przy sterach. Kosmokrator, lec�c na wysoko�ci czterdziestu kilometr�w, zatacza� wielkie ko�a. Zostawa�a za nim smuga pary kondensuj�cej si� w rozrzedzonej atmosferze wok� gor�cych gaz�w wylotowych. Utworzony w ten spos�b mglisty pier�cie� wisia� nieruchomo nad chmurami i b�yska� o�lepiaj�c� t�cz� nad niskim s�o�cem, kiedy kr���c powracali�my w�asnym �ladem. Mkn�li�my tak od wielu godzin, co kilkana�cie minut pojawia�o si� w ekranach s�o�ce, rzuca�o ostre �wiat�a na �ciany Centrali i znika�o; motory �piewa�y cicho, a w dole rozpo�ciera�a si� niezm�cona, bia�a jak �nieg r�wnina ob�ok�w.

W czasie wolnym od dy�ur�w spotka�em kilka razy Arseniewa. Kroczy� centralnym korytarzem, chmurny, z r�kami za�o�onymi w ty�. Zagadn��em go, lecz nie odpowiedzia�. Znik� w kabinie Maraxa, nad kt�r� p�on�o czerwone �wiat�o. Potem widzia�em Rainera, jak ni�s� z laboratorium kasety film�w; w przej�ciu obrzuci� mnie nie widz�cym spojrzeniem.

Kiedy w jak�� godzin� p�niej przechodzi�em ko�o laboratorium, pos�ysza�em muzyk�. Zajrza�em do �rodka. Z g�o�nika dobiega�y majestatyczne tony pi�tej symfonii Beethovena. Czandrasekar sta� nieruchomo przy aparacie. Nie rusza�em si� z miejsca, a� muzyka ucich�a. Matematyk nadal sta� z lekko uniesion� g�ow�, jakby nas�uchuj�c ciszy.

��Profesorze��� odezwa�em si�. Teraz dopiero mnie spostrzeg�.

��Prosz�?

��Chcia�em� czy mo�na spyta�, co robicie?

��Bawi si� z nami jak kot z mysz� � mrukn�� Czarndrasekar. Omin�� mnie i skierowa� si� ku drzwiom.

��Kto, Arseniew?�� spyta�em jeszcze.

��Ale� nie! Marax!

Nic wi�cej si� nie dowiedzia�em. Poszed�em do Centrali. By�a czarna noc, lampki wszystkich zegar�w pulsowa�y rzucaj�c na �ciany mg�awy poblask. Kontrolne przyrz�dy Maraxa wyskakiwa�y z t�a jaskrawymi �wiat�ami, jakby tylko on jeden czuwa� w g��bi u�pionego statku. Spok�j ten by� pozorny. Powr�ciwszy na korytarz us�ysza�em, jak uczeni spieraj� si� o co� gor�co. Zadudni� baryton Arseniewa, potem cicho, beznami�tnym g�osem odpowiada� Lao � Czu. Od dy�uru dzieli�y mnie jeszcze cztery godziny, ale nie chcia�o mi si� i�� do kajuty. Wr�ci�em do Centrali. So�tyk siedzia� pod tablicami Maraxa i w silnym blasku, kt�ry z nich pada�, wpatrywa� si� w wielk� p�acht� papieru. By� to, jak mi si� wydawa�o, plan jakiego� miasta.

��Co to?�� spyta�em.

��Warszawa � odpar� nie podnosz�c g�owy. Wodzi� powoli palcem po planie, myli� si� i powraca� na utracony szlak, niby w wyimaginowanej w�dr�wce ulicami miasta.

��To twoje miasto rodzinne? Opowiedz mi o nim, nigdy go jeszcze nie widzia�em.

Spojrza� na mnie z roztargnieniem, potem wr�ci� do planu.

��Nigdy nie by�e� w Warszawie?�� spyta� takim tonem, jak gdyby m�wi�: �nigdy nie widzia�e� S�o�ca?�

Usadowi�em si� na fotelu i przez jego rami� zerkn��em na kolorowe wielok�ty. So�tyk sk�ada� powoli arkusz.

��Kiedy my�l� o Ziemi � odezwa� si� � to zawsze ona przychodzi mi na my�l.

Urwa�.

��Du�o jest miast wi�kszych� Znowu si� zawaha�.

��I wspanialszych, ale ona jest� bardzo pi�kna.

By�o to wyznanie tyle� nie�mia�e, co bezradne. Umilkli�my obaj. W jaki� dziwny spos�b przez mgnienie widzia�em bia�e, strzeliste mury ponad zieleni� drzew.

Rozleg� si� wysoki sygna� brz�czyka. Drgn��em.

So�tyk spojrza� na zegary Maraxa.

��Widzisz�? Stan��� pierwszy raz od szesnastu godzin�

Podni�s� s�uchawk� telefonu. M�wi� Arseniew. Poleci� mi przyj�� z narz�dziami do kabiny, gdy� w urz�dzeniach ch�odz�cych Maraxa powsta�o uszkodzenie.

W kabinie opr�cz astronoma byli Czandrasekar i Lao � Czu. W powietrzu wisia�a wo� przegrzanych przewod�w. D�ugimi liniami pali�y si� czerwone sygna�y na zablokowanych wy��cznikach. Arseniew chodzi� tam i z powrotem w przej�ciu pomi�dzy odchylonymi tablicami rozdzielczymi.

Jak si� okaza�o, pompa aparatury ch�odz�cej zatar�a si� i temperatura lamp wzros�a powy�ej granicy bezpiecze�stwa.

Mimo to uczeni nie wy��czyli Maraxa, dop�ki nie uko�czyli oblicze�. Jaki� kwadrans krz�ta�em si� przy rurach po�r�d ogromnych kapacitron�w, wchodzi�em do w�skich studzien pod pod�og� kabiny, gdzie znajduj� si� pompy od�rodkowe, i tam, w niezno�nym gor�cu i niesamowitej ciasnocie, po�r�d kabli wij�cych si� jak korzenie drzewa pod ziemi�, wymieni�em zatarte �o�yska. Kiedy uszkodzenie zosta�o usuni�te i mia�em ju� wyj�� z kabiny, Arseniew zatrzyma� si� w swojej w�dr�wce. Stan�� przede mn� i spyta�:

��Pan wie, �e kr��ymy nad Martwym Lasem? Przytakn��em.

��Co pan s�dzi o jego powstaniu?

��Nie jestem fachowcem, geologiem, wi�c�

��To nic. Co� pan przecie� my�la�. Prosz� m�wi�.

��My�la�em, �e to mog�o by� dno morza, kt�re wysycha�o powoli, i rozpuszczone w wodzie sole wykrystalizowa�y dziwacznie�

��Kr�tko m�wi�c, uwa�a� go pan za formacj� geologiczn�?

��Tak.

��Tak��� powt�rzy� z namys�em astronom. Zn�w zacz�� chodzi� po kabinie. Sta�em z narz�dziami w r�kach.

��Naturalne powstanie takich kryszta��w nie jest mo�liwe.

��A wi�c to tw�r sztuczny?

��Sztuczny, ale nie zamierzony.

��Nie rozumiem.

��My tak�e przez d�ugi czas nie mogli�my zrozumie� Napotykaj�c jakiekolwiek dzie�o �ywych stworze�, staramy si� zawsze odgadn�� jego przeznaczenie. Martwy Las, w czasie kiedy zosta� zbudowany, nie by�� martwy. Jest to ruina gigantycznego akumulatora energii promienistej, i to zapewne jednego z wielu.

��Czy wiadomo, do czego s�u�y�?

��Du�o razy stawiali�my Maraxowi to pytanie. Podawali�my mu struktur�, rozmiary i rodzaj materia��w, z jakich sk�ada si� Martwy Las, a on, jak in�ynier otrzymuj�cy zadanie, usi�owa� z�o�y� te dane techniczne w logiczn� ca�o��. Dop�ki nie znali�my szczeg��w, Marax mia�, je�li mo�na si� tak wyrazi�, wiele stopni swobody w swych pr�bach syntezy� Odpowiada�, �e m�g� to by� ogromny transmutator chemiczny dla regulowania sk�adu atmosfery albo urz�dzenie do zmiany klimatu. Ale w miar� jak poznawali�my nowe fakty, jedna hipoteza po drugiej odpada�a. Zainstalowana moc Martwego Lasu tysi�ce razy przekracza�a potrzeby urz�dze�, o kt�rych m�wi�em. Wtedy Marax zacz�� zmierza� w kierunku pewnego rozwi�zania, ale my nie chcieli�my si� z nim pogodzi�. Usi�owali�my przestawi� jego rozumowanie na inne tory, tworzy� wi�c najbardziej zawi�e hipotezy, bada�, czy s� mo�liwe, i za ka�dym razem odpowiada�: nie.

Arseniew przystan�� przed wygaszonym ekranem katodowym. Odwr�cony do mnie plecami, m�wi� dalej:

��Niepr�dko zapomn� te godziny. Uparcie nawraca� w jednym kierunku; mia�em wra�enie, �e to po prostu z�o�liwo�� martwego mechanizmu, kt�ry m�ci si� na nas za swoje dotychczasowe pos�usze�stwo. Jak pan wie, Marax odpowiada nie s�owami, lecz wykresami, ale by�y tak jasne��� Nie doko�czy�. Zwr�ci� g�ow� w stron� fizyka, kt�ry za pomoc� ma�ego aparatu sprawdza� bieg krzywej na wykresie.

��Podziwia�em tw�j spok�j, Lao��� powiedzia�.

��Nie by�o mi czego zazdro�ci�, zapewniam ci� � rzek� Chi�czyk.�� Wida� droga od mego umys�u do serca biegnie z dala od twarzy� ale nie by�o mi l�ej.

Arseniew patrza� w szklist� p�yt� ekranu jak w lustro. Nagle odwr�ci� si�.

��Kiedy pad�y s�owa wyja�nienia, okaza�o si�, �e wszyscy domy�lali�my si� ich od pocz�tku, lecz nikt nie chcia� ich pierwszy wym�wi�.

��A te s�owa, profesorze?

��Zniszczenie �ycia na Ziemi � rzek� ostro astronom. Przeczekawszy chwil� zupe�nego milczenia, podj�� w�dr�wk�.

��Martwy Las jest ruin� miotacza, kt�ry mia� wystrzeli� w Ziemi� �adunek radioaktywny.

Cisza by�a taka, �e s�ysza�em szmer, z jakim sun�o po papierze k�eczko przyrz�du w r�kach fizyka. Kroki Arseniewa rozlega�y si� w niej r�wnomierne, spokojne jak ch�d zegara.

��Poleci�em So�tykowi, �eby zmieni� kurs � doda� po chwili ni�szym g�osem.�� Lecimy teraz tam, sk�d ku Martwemu Lasowi sz�y rury steruj�ce�

Nic si� nie zmieni�o. Trzymane narz�dzia obci��a�y mi r�ce, sta�em nieruchomo, tylko serce zacz�o uderza� powoli i ci�ko jak przed walk�.

��Profesorze, czy oni�

��Nie pytaj pan. Na razie nic wi�cej nie mo�na powiedzie�. Chod�cie, p�jdziemy do Centrali, przelecieli�my ju� siedemset kilometr�w. Cel musi by� blisko.

Przeszli�my korytarz. Arseniew obejrza� przyrz�dy Prediktora i zwr�ci� si� do So�tyka:

��Zejdziemy teraz na sze�� tysi�cy metr�w. Sprawdzi� kurs, kt�ry mieli�my utrzymywa�. � Kiedy pojawi si� �wiat�o, wezwijcie mnie.

��Jakie �wiat�o, profesorze?�� spyta�em.

��Sami zobaczycie.

Z tymi s�owami wyszed� za Chi�czykiem. So�tyk przestawi� d�wigni� Prediktora. Pocisk zaczai si� obni�a�. Gwiazdy znik�y i telewizory pociemnia�y, wype�nione nieprzeniknion� czerni�. Prze��czyli�my je na radar. Ekrany pozielenia�y, lecz ich �wiecenie wprowadza�o tylko w b��d. Przez pewien czas lecieli�my na o�lep. Potem w jednolitym mroku ukaza� si� szarawy brzask jakby wstaj�cego dnia, cho� noc zapad�a zaledwie przed kilkunastu godzinami. Zawiadomiony Arseniew poleci� obni�y� lot jeszcze bardziej. Tracili�my wysoko��, schodz�c na cztery, trzy, wreszcie dwa kilometry. Na wschodzie wype�nia� mg�y nieruchomy, szary blask, pod nami mkn�a wielka r�wnina, spowita ciemno�ci�.

Sta�em przy ekranach pomi�dzy Arseniewem a So�tykiem. Schodzili�my do l�dowania. Kilka chwil Kosmokrator opada� skosem, jak n� lec�cy ku ziemi, nagle targn�� si� gwa�townie i p�omienie rozdar�y mrok. Grzmi�c silnikami hamowniczymi pocisk p�dzi� tu� nad powierzchni� gruntu. P�ki rozlatuj�cych si� na wsze strony flar magnezjowych o�wietla�y niesko�czone szeregi wydm, kt�re zdawa�y si� falowa� jak woda w migotliwym, trzepoc�cym blasku. Rozwar�y si� denne luki. Dwa rz�dy szeroko rozstawionych g�sienic ze �wistem rozcina�y powietrze. Raz jeszcze hukn�y dysze dziobowe i w ogniu wylot�w zaja�nia�y rz�dy piaszczystych pag�rk�w. Lekkie, lecz wyra�ne drgnienie przeszy�o ca�y kad�ub. Przednia para g�sienic zetkn�a si� na mgnienie ze szczytem wydmy. Mocny wstrz�s rzuci� nas w g�r�. Rakieta toczy�a si� z przera�liwym chrz�stem. Coraz ci�ej osiada�a na podwoziach. Bicze piasku zacina�y pancerze i osypywa�y si� po nich z g�uchym szumem. Pod�oga dygota�a i podrywa�a si� na nier�wno�ciach, jakby pocisk ponownie chcia� si� wzbi� w powietrze. Ruch ten przechodzi� w coraz �agodniejsze ko�ysanie. Raz jeszcze kad�ub pochyli� si�, wyprostowa� i znieruchomia�. W ciszy s�ycha� by�o tylko, jak spr�one powietrze syczy wype�niaj�c cylindry amortyzator�w.

Nie up�yn�o p� godziny, a dolne klapy rozsun�y si� i po opuszczonej pochylni zjecha� pojazd g�sienicowy. Zaj��em miejsce przy kierownicy, obok � ustawiwszy indykatory promieniowania na wyci�gni�cie r�ki � usiad� Arseniew. So�tyk i Rainer znajdowali si� z ty�u; oparci o ramiona pionowej kolumienki, stanowi�cej podstaw� miotacza promieni, mogli obserwowa� okolic� przez g�rne szyby, nie trac�c z oczu aparat�w umieszczonych na �cianach.

G�sienic�wka wygramoli�a si� z wielkiego rowu, kt�ry Kosmokrator wyora� w pok�adach lu�nego piasku. Skr�ci�em na wsch�d. W �wietle reflektor�w ods�ania� si� krajobraz ponury i jednostajny. Jak okiem si�gn��, teren p�aski, pr�gowany niskimi falami brunatno��tawego, drobnoziarnistego piasku. Gdzieniegdzie wystawa�y z niego od�amy najbardziej odporne na wietrzenie, o bokach wypolerowanych do g�adko�ci szkliwa. Wia� silny, sprzyjaj�cy wiatr. Posuwa� przed sob� lotne wydmy, zdmuchiwa� z ich szczyt�w rozwiane k��by kurzawy i ciska� je w blachy naszego pojazdu. Z rzadka stercza�y samotne ska�y wapienne, otoczone drobniejszymi g�azami, zwietrza�e i pobru�d�one. W promieniach reflektor�w pada�y od nich d�ugie, p�askie cienie, uciekaj�ce w stron� przeciwn� do naszego ruchu.

Po pewnym czasie zaczai si� zbli�a� niski, d�ugi wa�, kt�rego kierunek coraz bardziej zbiega� si� z naszym. Jego podwietrzne zbocze by�o twardo ubite. Gdy maszyna wjecha�a na g�r�, ujrza�em, �e szczyt wa�u jest zakl�ni�ty i tworzy p�ytk� rynn�. By�a to jakby droga, do�� dogodna, gdy� po rozdrobnionych kamieniach za�cielaj�cych dno, zmieszanych z suchym, ciemnym i�em, jecha�o si� szybciej ni� po piasku.

Luna zajmowa�a ju� p� nieba. Sta�a wprost nad nami, srebrnawa, si�gaj�ca chmur.

Wa� obni�a� si� coraz bardziej, a� opad� do powierzchni gruntu. Jeszcze dziesi�� minut szybkiej jazdy � i na horyzoncie zjawi�a si� bia�awa smuga, rozjarzona przy samym gruncie. Tla�y nad ni� jasne wywy�szenia. Kiedy�my si� znale�li na grzbiecie jednej z ostatnich wydm, poprzez najbli�sze, niskie pag�rki otworzy� si� widok w g��b.

A� po horyzont rozpo�ciera�o si� morze b��kitnawych kszta�t�w. Rozdzielone pasami p�mroku, ja�nia�y twory obce dla oka jak zg�oski nieznanego pisma: gwia�dziste, wielocz�onowe korpusy, wie�e podobne do stalagmit�w, rotundy o zakl�ni�tych pochy�ych czo�ach, terasowate bastiony, a wszystkie wydawa�y b��kitne �wiat�o, kt�re w ostatnim planie zlewa�o si� w mgliste, nieruchome sylwety, ogromnym sierpem okalaj�ce widnokr�g. Ponad przestrzeni� �ukami sz�y bia�e przerzuty tworz�c wielk� sie� o promienistych zwodach.

��Miasto��� wyszepta�em. R�ka sama zmniejszy�a obroty motoru: pojazd zatrzyma� si� nad zboczem wydmy. Fale piasku poza zasi�giem reflektor�w rozwidnia�o padaj�ce z dali widmowe p�wiat�o.

Spojrza�em na astronoma.

��Jedziemy?

��Po to przybyli�my z Ziemi � odrzek� Arseniew. Zwolni�em hamulec. Pojazd stoczy� si� cicho w d�, potem motor warkn�� i poci�gn��. Doda�em gazu. Arseniew dotkn�� mego ramienia; poleci� zmniejszy� szybko��. Pochyli�em si� ku przedniej szybie, aby obj�� wzrokiem jak najszersz� przestrze�. Robili�my teraz nie wi�cej ni� dwadzie�cia kilometr�w na godzin�. Silnik �cich�, tylko g�sienice szcz�ka�y i zgrzyta�y, raz po raz mia�d��c jakie� krusz�ce si� z ha�asem skorupy. W pewnej chwili co� pod nami za�opota�o, jakby�my jechali po odpr�aj�cych si� arkuszach blachy. Rzuci�em snop �wiat�a ruchomym reflektorem � w�z bieg� d�ugim, jasnym pasem, id�cym prosto jak strzeli�. Pokrywa�a go warstwa piasku, spod kt�rej wygl�da�y ciemne, p�askie czerepy.

Z obu bok�w pojawi�y si� pierwsze kszta�ty. Zrazu by�y to d�ugie, w�owo rozchodz�ce si� bloki, wsparte na sto�kowatych �apach. Pod ich �wietlistymi bokami pe�z�y przy samej ziemi czarne cienie. Kiedy�my przeje�d�ali blisko, rozezna�em rozchylony p�k rur wychodz�cych ze studni, ocembrowanej �wiec�cym pier�cieniem. Dalej sta�y budowle, jedne wzniesione terasowatymi pi�trami, inne zupe�nie g�adkie, jak ustawione rz�dami ksi�gi, jeszcze inne o �cianach podzielonych na w�skie sekcje na przemian wkl�s�e i wypuk�e. Zauwa�y�em, �e niekt�re kszta�ty powtarzaj� si�. Utkwi�y mi w pami�ci porozstawiane w jednakowych odst�pach coko�y, z kt�rych strzela�y w trzy strony szkliste, �wiec�ce p�etwy, zako�czone wygi�tymi jak dzioby g�owicami.

Droga zaczyna�a si� rozga��zia�. Po bokach miga�y koliste wn�trza schodz�cych w d� tuneli, pogr��one w niepewnym p�mroku. Coraz cz�ciej przemyka�y w g�rze drugie i trzecie poziomy ulicy, �ukami przekraczaj�ce ni�sze budowle. Przejechali�my przez bram�, szersz� w g�rze ni� w dole, podkowiast�, o falistych, dwuramiennych przyporach. Dalej, po�r�d trzech pylon�w, po��czonych strzelistymi prz�s�ami w kszta�t tr�jk�ta, droga rozwidla�a si�. W lewo sz�a wznosz�ca si� serpentyn� i bieg�a wysoko, niby napowietrzny most, ciemna na rozjarzonym niebieskawo tle, na prawo skr�ca�a tworz�c szerok� alej� w�r�d pionowych �wiate�. Skr�ci�em na prawo. Budowle stawa�y si� coraz wy�sze i wi�ksze, ani �ladu nie by�o w nich okien czy drzwi, wsz�dzie tylko �wiec�ce �ciany, jedne p�askie, inne zakl�s�e; znowu pokaza�y si� ogromne rury; wychodzi�y z nawierzchni i stromymi �ukami przesadza�y ca�� szeroko�� ulicy, by znikn�� w kolistych ocembrowaniach. Jecha� stawa�o si� coraz trudniej. G�sienice rz�zi�y, chrapa�y, osuwa�y si�, pojazd dygota� ca�y, mia�d��c skorupy, kt�re po�yskiwa�y czerwonawo w promieniach reflektor�w. Czasem przeje�d�ali�my po od�amkach p�kaj�cych ze szklanym d�wi�kiem, to znowu kilkaset metr�w g�sienice kopa�y si� w sypkim, ci�kim piachu.

Aleja sko�czy�a si�. Wyjechali�my na przestw�r otoczony bia�ymi gigantami. Wydawa�o mi si�, �e podpieraj� je d�ugie kolumnady, ale gdy�my si� zbli�yli, zobaczy�em, �e te olbrzymie s�upy nie wspieraj� ich kraw�dzi, lecz zwisaj� zaostrzonymi ko�cami w powietrzu niby rz�dy potwornych sopli lodowych. Ukaza� si� rozjazd zawalony kopcami ciemnego z�omu. Lewa g�sienica wczepi�a si� w jakie� paj�czasto sk��bione przewody, pojazd targn�� si� i motor zgas�. Przez kilka sekund panowa�a g�ucha cisza. Wszyscy milcz�c przybli�yli�my he�my do szyb. Wok� sta�y b��kitnawe olbrzymy, do�em le�a� g��boki cie�, w kt�rym dwiema ��tymi smugami wchodzi�y �wiat�a naszych reflektor�w. Opiera�y si� o masyw gruzu, kt�ry zamyka� drog�. Zapu�ci�em silnik i zacz��em wycofywa� maszyn�. Wyj�c na tylnym biegu, w�z zjecha� tu� pod ogromn� pionow� �cian�. Wydzielane przez ni� �wiat�o wdar�o si� oknami do wn�trza i przez chwil� w naszych he�mach drga�y b��kitnawe p�omyczki. Nawr�ci�em. Wyjechawszy na wol� przestrze�, obra�em inn� drog�. Szerok� serpentyn� wznie�li�my si� na g�rny poziom ulicy. Motor pracowa� r�wno i cicho, tylko pod cz�onami g�sienic wci�� pryska�y i rozsypywa�y si� okruchy szkliwa. Sun�li�my kilkana�cie metr�w nad dolnym poziomem; z obu stron przesuwa�y si� jajowate kopu�y, czasem p�aska, stoj�ca na wielkich s�upach tarcza, odgi�ta z jednej strony niby cyferblat apokaliptycznego zegara s�onecznego, i podkowiaste przeloty, i znowu budowle podobne do ksi�g, i te z pionowymi rz�dami p�kulistych wynios�o�ci, otoczone p�kami g�adkich rur. Motor szumia�, mijali�my ulic� za ulic�, a obraz wci�� by� taki sam � niesko�czone, milcz�ce miasto �wieci�o w ciemno�ci, w g�uchej ciszy potrzaskiwa� tylko gruz pod ko�ami, jedne bloki cofa�y si� i chowa�y, a na ich miejsce nadp�ywa�y nowe, tak wielkie i wysokie, �e zimny blask ich szczyt�w przyciemnia�a niekiedy mg�a opadaj�ca z niewidzialnego nieba.

Na skrzy�owaniu droga, kt�r� jechali�my, opu�ci�a si� �agodn� spiral� po�r�d placu otoczonego rozrzucon� szeroko kolist� amfilad�. Gmachy, z wysoko�ci g�rnego poziomu monumentalniejsze jeszcze od poprzednich, z bliska przedstawia�y gro�ny widok, pokryte ciemn� siatk� p�kni��. Gdzieniegdzie ca�e �ciany osiad�y jak p�yty wosku chwyconego �arem, a z ich bok�w zwiesza�y si� grube sploty szkliwa. Przeci�wszy plac dostali�my si� w w�ski przelot mi�dzy dwoma skrzyd�ami ogromu si�gaj�cego, zdawa�oby si�. chmur. W g��bi ja�nia�y korowody wysokich i niskich �wiate�, a obok nas bieg�y budowle o konturach coraz p�ynniejszych, jedne dziwacznie wyko�lawione, jakby rozd�te, inne z odwini�tymi w bok i skr�conymi w tr�by p�ytami �wietlistej masy, kt�ra jarzy�a si� jeszcze, rozkruszona na mia�ki py�. Zaczyna�y nim po�wi�ca� nawet wiruj�ce spiesznie g�sienice naszego pojazdu.

Chwilami w czasie tej niesko�czonej jazdy nachodzi�o mnie wra�enie, �e mijane widoki s� tylko niesamowitym nagromadzeniem bujnie ukszta�towanych form mineralnych, �e to jakie� spi�trzone i naros�e przez ca�e epoki pok�ady gigantycznych kryszta��w, osadzone jedne na drugich, postapiane ogniem wulkanicznym, sp�kane i wietrzej�ce w huraganach pustyni� ale potem spod gruz�w wy�ania� si� szmat g�adkiej jak szk�o nawierzchni albo mign�� w naro�u kikut rury z wyra�nymi znakami spoin na wypuk�ym obrze�u, niezaprzeczony dow�d pracy jakich� istot� Wtedy szerzej otwiera�em oczy i przyciska�em he�m do szyby, �eby dojrze� wreszcie cho� jednego mieszka�ca tego tak milcz�cego, cho� pot�nie o�wietlonego miasta.

Tymczasem mijane kszta�ty stawa�y si� coraz bardziej poczwarne i groteskowe. Tu i �wdzie w�r�d rozjarzonych p�yt ciemnia�y zwoje jakby poszarpanych macek, w�y czy kabli� Potem, kiedy drog� przekroczy�a w g�rze ciemna sylweta mostu, wyda�o mi si�, �e pod filarami le�� pokotem ogromne tusze zwierz�ce, od kt�rych �wiat�o odbija si� srebrnawymi �y�ni�ciami, jakby to by�y grzbiety wielkich ryb� Z bliska dostrzeg�em zwisy konstrukcji powietrznej, a pod ni� � na stos zwalone d�ugie, sp�aszczone cygara, niby kad�uby rakiet czy samolot�w, okr��one spiralnymi ko�nierzami, pogi�te i rozp�atane. Przejechali�my pod ruin� owego mostu, ton�c na chwil� w zupe�nym mroku, kt�ry reflektory rozora�y na dwoje ��tymi koleinami, i wynurzyli�my si� po drugiej stronie. Tutaj nie by�o ju� ani �ladu nawierzchni, a sam gruz sprz�ga� si� w jak�� na po�y szklist�, na po�y �u�lowat�, zaskorupia�� mas�, po kt�rej g�sienice �lizga�y si�, kruszy�y cienk� pow�ok�, zapada�y w pustk� i zaczyna�y wirowa� z piekielnym jazgotem.

W oddali �wieci�y masywy g�adkich, olbrzymich skarp, a wok� rozpo�ciera�o si� pogarbione pustkowie, na kt�rym sta�y jakby zamarz�e w chwili topienia bloki, poskr�cane, splecione, niby tysi�ce razy powi�kszone zwoje, festony i girlandy, w jakie rozp�ywa si� p�acz�ca parafin� �wieca.

Tu i �wdzie stercza�y zr�by konstrukcji, szkielety, z kt�rych sp�yn�� szklisty budulec. Rozcapierzone nad rumowiskiem, zwichrowane, czarne, od�wieca�y rdzawymi plamami, kiedy dotkn�y ich promienie reflektor�w. Ciemno�� nocy, w ulicach odepchni�ta w g�r� wysokimi �wiat�ami, tu przypada�a do samego gruntu. Nagle, kiedy maszyna omijaj�c p�ytki lej zjecha�a w bok, w smugach naszych �wiate� poruszy�y si� skurczone postacie. Zahamowa�em gwa�townie, napieraj�c na peda�y, i cofn��em w�z. Jednocze�nie rzuci�em w tamt� stron� snop �wiat�a. Na b��kitnawym, przygaszonym polu �ciany odcina�y si� postaci dwu kar��w. Wzmocni�em �wiat�o. By�y to dwa ob�amane s�upy, wychylone do po�owy z gruzu.

Jeszcze dalej budowle znik�y jak wykarczowane i wida� je by�o tylko w oddali, jak �wiec� nieruchomo, wielkim pier�cieniem opasuj�c przestrze�. Tu, gdzie jechali�my, ca�y grunt m�y� m�tnym, jakby przez bielmo przefiltrowanym blaskiem, bo fosforyzuj�ce szkliwo przemieszane by�o z piachem i brunatnymi szcz�tkami ni to kamieni, ni to metalu. Jecha� by�o coraz trudniej, p�aszczyzna przechodzi�a w niewielkie, lecz strome zbocze. Motor zanosi� si� od ryku, napi�te g�sienice szcz�ka�y przera�liwie, zarywaj�c si� chwilami niemal po osie. Nagle silnik zawy� rozp�dzony. Osi�gn�li�my szczyt wzniesienia. Napar�em na hamulec. Pod nami zia� p�ytki krater. Wydawa� zm�cone, niepewne �wiat�o, pe�ne plam i zaciek�w brudnofioletowych, ��tawych i zielonych � jak pr�chno. Dno by�o g�adkie, wkl�s�e, puste, ale w g��bi tworz�cej je szklistej masy majaczy�y kszta�ty zatopione jak w bursztynie, jakie� �ylaste, poskr�cane cienie, kad�uby, figury�

Co to znaczy� gdzie my jeste�my?��� chcia�em spyta�, ale g�os nie wydosta� si� ze �ci�ni�tego gard�a. Kto� dotkn�� mego ramienia i da� znak powrotu. Skin��em w milczeniu g�ow�, zapu�ci�em motor i powoli zacz�li�my si� obsuwa� z brzegu rumowiska, a za szybami przesuwa�y si� czarne, wbite w gruz zwa�y, niby korpusy ogromnych jakich� maszyn, pozlewane w bezkszta�tne, sopliste bry�y. Nareszcie wr�cili�my na dolny poziom ulicy, gdzie jazda by�a �atwiejsza.

Pojazd, drgaj�c lekko na nier�wno�ciach, toczy� si� u podn�y wielkich budowli. Zaciska�em r�ce na kole kierowniczym i ws�uchany w szum silnika patrza�em przed siebie, a ulice wi�y si� i wi�y bez ko�ca, z wysoko�ci rzuca�y blask olbrzymie g�adkie �ciany, zaokr�glone naro�a, przypory, s�upy, nad nami przemyka�y czarne stropy innych poziom�w. Oczu nie mog�em oderwa� od korowodu kszta�t�w tak majestatycznych i nieruchomych, jakby mia�y przetrwa� wieczno��, o�wietlaj�c noce zawsze takim samym b��kitnym brzaskiem. Od nat�oku obraz�w by�em jak og�uszony, nie mog�em my�le�, chwilami zatraca�em �wiadomo�� tego, �e tu� przy mnie siedz� towarzysze, zdawa�o mi si�, �e ta podr� w mroku trwa ju� nie godziny, ale lata ca�e, i kiedy w pewnej chwili odwr�ci�em si� i spostrzeg�em, jak Rainer i Arseniew zapisuj� wskazania aparat�w i por�wnuj� ruchy strza�ek na indykatorach promieniowania, ogarn�o mnie zdumienie, �e mog� my�le� jeszcze o czymkolwiek pr�cz milcz�cych �wiate�, przesuwaj�cych si� za oknami. W ci�gu ostatniego kwadransa podr�y astronom co kilka chwil dotyka� mego ramienia, ka��c mi skr�ca� to w lewo, to w prawo. Nie mog�em zrazu poj��, czym si� kieruje w wyborze drogi, a� spostrzeg�em, �e obserwuje tarcz� aparatu indukcyjnego.

Gdy wjechali�my w szersz� ulic�, astronom poleci� mi stan��. Motor zgas�. Zaci�gn�li�my odruchowo uszczelniaj�ce uchwyty he�m�w i wyszli�my przez klap�. Nawierzchni� za�ciela�y drobne opi�ki, �wiec�ce, jakby w ka�d� szklist� okruszyn� wtopiona by�a srebrna iskierka. Chrz�st krok�w rozlega� si� g�o�no w pustce. Czasem wiatr przep�dza� po kamiennych p�ytach smugi py�u i �wiszcza� gdzie� w g�rze z odg�osem rozdzieranej blachy.

Ponad nami z blank�w szklistej konstrukcji wystawa� zgi�ty w d� p�k grubych jak rami�, zerwanych przewod�w. Dalej, zza p�askiego bloku, wystawa� �rodkiem zakl�ni�ty gmach, ogarniaj�cy frontem zakr�t. Ulica rozchodzi�a si� w g��bi na trzy odnogi; dwie wst�powa�y w g�r�, trzeci� za� stanowi� tunel, kt�ry zwraca� ku nam ogromny o�wietlony otw�r. Jego wn�trze zw�a�o si� �rubowato niby sto�kowata muszla.

Arseniew patrza� przez chwil� na indykator, potem wzi�� od Rainera aparat indukcyjny, przewiesi� go sobie przez rami� i wezwa� nas. Skupili�my si� wok� niego. Ostatni podszed� So�tyk. Sta� do tej pory przy maszynie i usi�owa� skierowa� �wiat�o reflektora w g��b �rubowatego tunelu.

��B�d� nam potrzebne narz�dzia � powiedzia� Arseniew. Od chwili kiedy�my wysiedli, s�uchawki wype�nia�o drobne, uprzykrzone trzeszczenie i aby si� porozumie�, musieli�my zbli�a� do siebie he�my.�� D�wig no�ycowy, �omy i �adunek fulguritu, to w tej chwili najwa�niejsze � ci�gn�� astronom.

Spogl�da� na nas kolejno, wreszcie zdecydowa�:

��Smith zostanie ze mn�, a wy wr�cicie do rakiety. Posy�am was obu, bo Oswaticz jeszcze le�y, a Lao � Czu ma si� niewiele lepiej.

Spojrza� na zegarek.

��Droga w obie strony powinna trwa� nie d�u�ej ni� trzy godziny, wliczaj�c w to czas na za�adowanie materia�u.

��Czy mam ju� jecha�? � So�tyk post�pi� krok ku maszynie.

��Tak.

In�ynier wsiad� pierwszy, za nim wcisn�� si� do wn�trza Rainer i zatrzasn�� za sob� klap�. Motor zawarcza� i pojazd ruszy� ko�ysz�c si� lekko. �ledzili�my go wzrokiem � znikn�� za zakr�tem, przez chwil� dobiega� g�o�niejszy warkot motoru, wida� przebija� si� przez wydmy piasku czy gruzy � potem wszystko ucich�o, tylko wysoko nad nami �wiszcza� wiatr.

��Profesorze��� odezwa�em si�. Nie dos�ysza�. Drobne g�ste trzaski rozlega�y si� w s�uchawkach, jakby kto� sypa� cienkim strumykiem mak na membran�.

��Profesorze � powt�rzy�em g�o�niej � gdzie� oni s�?

Zrozumia�. Zbli�y� si� do mnie. Okienko jego he�mu by�o w cieniu i widok kasku z odstaj�cymi siatkami radaroskop�w, ju� tak zwyczajny, w tej chwili porazi� mnie. Przysz�a mi do g�owy szale�cza w�tpliwo��, czy to naprawd� jest Arseniew, m�j towarzysz, cz�owiek?!

W nast�pnej chwili dostrzeg�em przez szk�o he�mu jego jasne oczy.

��Zgin�li��� powiedzia�.

��Jak? W jaki spos�b? Wszyscy?

��Tego nie wiem. W tej chwili nie pytaj pan o nic wi�cej. Aparat indukcyjny wskazuje, �e niedaleko przebiegaj� przewody podziemne�

��To dlatego zatrzymali�my si� tutaj?

��Tak. Poszukiwa�em g��wnego kabla si�owego. By� mo�e, uda si� nam dotrze� do miejsca, w kt�rym wszystko si� zacz�o�

Pomilczawszy chwil� astronom ci�gn��:

��Musimy si� roz��czy�. Ka�dy odejdzie na czterysta krok�w i wr�ci w to samo miejsce, gdzie teraz stoimy, po linii spiralnej, szukaj�c akustycznego echa. Ten, kt�ry odnajdzie je pierwszy, da drugiemu zna� czerwonymi rakietami. Na ��czno�ci radiowej nie mo�emy polega�. Czy wszystko jasne?

��Tak.

Zawr�ci� i oddali� si� lekkim, d�ugim krokiem. Przez sekund� sta�em jeszcze, potem spojrza�em na tarcz� �yro � kompasu i ruszy�em w przeciwn� stron�.

Wy��czy�em dop�yw pr�du do aparatu radiowego. Buty dudni�y po kamiennych p�ytach; odg�os krok�w rozlega� si� w pustce ze zdwojon� si��. Kiedy zbli�a�em si� do �cian p�on�cych ch�odnym blaskiem, dostrzega�em w�asny cie�; rozchwiany, sun�� po bruku. Szed�em, jak mi poleci� Arseniew, porusza�em w obie strony wylotem aparatu i liczy�em kroki. Gdy doszed�em do czterystu, zawr�ci�em. Na razie nie odkry�em niczego. Czerwone oko w g��bi he�mu, wska�nik radioaktywno�ci, �arzy�o si� s�abo, wskazuj�c niewielkie �lady promieniowania. Jego nat�enie wzmaga�o si�, kiedy podchodzi�em do �cian. Podnios�em g�ow� � w g�rze bastiony urywa�y si� pod czarnym jak smo�a niebem. Szed�em mo�e minut�, gdy us�ysza�em za sob� kroki.

Arseniew odszed� w przeciwn� stron�. W t� sam� odjecha�a g�sienic�wka. Wiedzia�em, �e nie mo�e i�� za mn� cz�owiek. A jednak s�ysza�em kroki. Brzmia�y niezbyt g�o�no � musia� post�powa� w odleg�o�ci co najmniej trzydziestu metr�w. Mia�em wra�enie, �e w plecy wk�uwaj� mi si� setki drobnych igie�ek. Ca�� wol� musia�em nat�y�, aby si� nie odwr�ci�. Szed�em, a z ty�u wci�� rozlega�o si� stukanie � raz, dwa, raz, dwa � to g�o�niej, kiedy nawierzchnia ulicy le�a�a naga, to ciszej, gdy pokrywa� j� nawiany piasek. B�ysn�a my�l, �e to jest echo, i st�pn��em umy�lnie mocno, ale krok tego, kt�ry szed� za mn�, nie zabrzmia� dono�niej.

To nie by�o echo.

Pot zala� mi ca�� twarz. Teraz by�em ju� zupe�nie pewny, �e za mn� idzie kto�, ale to nie jest cz�owiek. Nagle stan��em. Krok ucich�. Post�pi�em naprz�d. Znowu si� odezwa�.

Ogarn�� mnie gniew. Zerwa�em z ramienia miotacz, z�o�y�em si� i, pochylony jak do skoku, zwr�ci�em si� w g��b ulicy.

By�a pusta. W jasnym �wietle widzia�em jej zw�aj�c� si� perspektyw� a� tam, gdzie schodzi�a si� z innymi �wiat�ami. Przez chwil� rozgl�da�em si� b��dnie. Potem przewiesi�em miotacz przez rami� Us�ysza�em st�pni�cie� podrzuci�em go� i rozleg� si� drugi krok� ale� tak! Odg�os, kt�ry wzi��em za st�panie, powodowa�a sprz�czka rzemienia ocieraj�ca si� rytmicznie o fa�dy kombinezonu, a ja bra�em ten bliski, tu� przy uchu powstaj�cy szelest za echo krok�w.

Zawstydzony, odwr�ci�em si�. Wtem nad budynkami wykwit�y jeden za drugim trzy czerwone p�omienie. Zachwia�y si� i poszybowa�y wolno w d�, ci�gn�c za sob� ogony purpurowych iskier. Przyspieszy�em kroku i wnet ujrza�em Arseniewa. Sta� na eliptycznym wzniesieniu.

��Zdaje si�, �e to tu � powiedzia�. Skr�cili�my w bok. Otwiera� si� tam p�ytki tunel. Jego otw�r przypomina� wygi�t� ku do�owi, rozwart� paszcz� wieloryba. Podobie�stwo wzmaga� zwisaj�cy z nadpro�a rz�d kr�tkich szklistych kolc�w, niby k��w. By�o tam ciemno. Arseniew zapali� latark� i wst�pi� do �rodka. Wszed�em za nim. Droga wiod�a w d� pochylni�, kt�ra zakr�ca�a koli�cie. Zrozumia�em, �e schodzimy coraz ni�ej pod poziom gruntu. Trwa�o to d�ugo. Od czasu do czasu w �cianach pojawia�y si� owalne otwory innych tuneli; Arseniew patrza� wtedy na tarcz� aparatu indukcyjnego: szli�my wci�� �ladem niewidzialnego przewodu. Nagle pod�oga odezwa�a si� inaczej: st�pali�my po metalu. Drog� zast�pi�y trzy wielkie rury, biegn�ce z jednej �ciany w drug�. Przez szczeliny mi�dzy nimi przesiewa� si� niepewny blask. Z trudem przecisn�li�my si� pod najni�sz� rur�. Wylaz�em pierwszy i zmru�y�em oczy, o�lepiony.

Przed nami by�a zalana �wiat�em pochylnia. Jeszcze kilkadziesi�t krok�w i ukaza�a si� wielka sala. Strop mieni� si� ruchliwym zielonkawym blaskiem, jak powierzchnia morza, na kt�r� pada promie� S�o�ca. Miarowo rozja�nia� si� i przygasa�. Sala by�a okr�g�a, przedzielona z dwu stron wysuni�tymi skarpami. Dobre o�wietlenie pozwoli�o mi upewni� si�, �e co�, co spostrzeg�em jeszcze w tunelu, nie by�o z�udzeniem: cienka pow�oka glazury na kamiennych �cianach wskazywa�a, �e musia� tu kiedy� panowa� nies�ychany �ar. Pod skarpami le�a�y cz�ciowo stopione walce z bia�ej masy, przypominaj�cej porcelan�. Ze stropu, z otwor�w, w kt�rych tkwi�y ob�amane i nadtopione rurki, zwisa�y dziesi�tki porwanych przewod�w. Niekt�re dochodzi�y do owych walc�w i czego� w rodzaju zako�czonych kulami rog�w, rozchodz�cych si� promieni�cie z wypuk�o�ci w samym �rodku stropu. Ale nie �w chaos zagadkowych urz�dze� spowodowa�, �e stan�li�my u wej�cia jak wryci. G��biej, w �cianie, widnia�a wielka wkl�s�a p�aszczyzna, po kt�rej chodzi�y �wietliste w�e. D�ugie krzywe linie, �wiec�ce b��kitnie i bia�o. Czasem ��czy�y si� w p�ki, trzepota�y i rozchodzi�y w r�ne strony. Jakby o�ywione warstwice na wielkiej mapie.

Bo to by�a mapa.

Wielka, ruchoma mapa. Kiedy przyjrza�em si� jej dok�adniej, spostrzeg�em, �e za szklist� powierzchni� rozbiega si� tam g��bia, pe�na �wiate�, drobnych iskier i wielkich jak lampy ku�, kt�re wirowa�y, oddala�y si�, zbli�a�y, krzy�owa�y swoje tory i opromienia�y wzajemnie.

S�ysza�em oddech Arseniewa. Sta� przy mnie. Przed nami sun�y ekliptyki, rozpryskiwa�y si� bukiety gwiazd i czarne, wielkie mg�awice jak chmury okrywa�y grupy pulsuj�cych �wiate�. Czasem ostry promie� przecina� przestrze�, jak gdyby goni� kt�r�� z planet, a ona wirowa�a powoli, ci�ko, oboj�tnie, przesuwaj�c przed nami kontury nieznanych l�d�w. Tam gdzie �wiat�o by�o tylko brzaskiem, unosi�y si� i opada�y ca�e archipelagi gwiazd.

By�o bardzo gor�co. Strop pulsowa� �wiat�em i nasze skr�cone cienie na jasnej pod�odze to rozp�ywa�y si�, to nagle wyostrza�y.

��Gdzie my jeste�my?��� zawaha�em si�. � To jakie� planetarium?

Astronom skierowa� si� w milczeniu przed siebie. Przeszli�my przez �rodek sali. Za jedn� ze skarp otwiera� si� okr�g�y chodnik. Tylko dno by�o o�wietlone na niewielkiej przestrzeni padaj�cym z sali �wiat�em.

Arseniew doszed� ju� do �rodka, gdy odwr�ci�em si�, aby raz jeszcze spojrze� na niezwyk�e planetarium.

��Tam jest jakby niebo� gwiazdy��� powiedzia�em � ale co znacz� te linie �wietlne?

Nagle zadr�a�em.

��Tam! Ziemia!

Podbieg�em do przejrzystego ekranu. Glob o per�owym blasku dalekich ob�ok�w wynurzy� si� z ciemno�ci. Wirowa� wolno, nachylony do ekliptyki. Nad nim czernia� Ksi�yc w nowiu. W pe�nej gwiazd przestrzeni sz�a Ziemia, kula matowych �wiate�, coraz bli�sza i bli�sza. Ju� zakrzywia�a si� jej droga. Wtedy ujrza�em, �e znacznie g��biej biegnie Wenus. Pozna�em j� po puszystym blasku, bielszym od ziemskiego. Tryska� z niej promie�, kt�ry dochodzi� do Ziemi i mocnym �wiat�em oblewa� morza ob�ok�w.

��Co to?��� wyszepta�em chwytaj�c Arseniewa za rami�. Milcz�c podni�s� r�k� i wskaza� co�, czego dot�d nie dostrzega�em: dwa wyryte w kamieniu, przekre�lone grub� lini� pier�cienie.

��Co to wszystko znaczy?

��Teraz ju� nic � powiedzia� Arseniew.�� Ju� nic� Bezw�adny ruch raz puszczonego mechanizmu, kt�ry b�dzie trwa��

Nie doko�czy�. Odwr�ciwszy si� wszed� w ciemny tunel. By� niezbyt szeroki, bo rozk�adaj�c r�ce mog�em dotkn�� obu �cian. Kilka razy przechodzili�my przez niskie progi utworzone ze sto�kowatych wyst�p�w, stoj�cych obok siebie. Dalej tunel bieg� poziomo. W g��bi pojawi�o si� �wiat�o. Zmierza�o ku nam. By�o to odbicie naszego reflektora. Drog� zamyka�a szklista p�yta szczelnie wpasowana w okr�g�y prze�wit tunelu. Arseniew pr�bowa� j� podwa�y�. Z jednej strony w �cianie by�o zgrubienie, jakby kry�a si� tam o� tej szklanej klapy, lecz czy mechanizm nie dzia�a�, czy te� nie potrafili�my go uruchomi�, p�yta nie ust�powa�a. Astronom namy�la� si�. Skierowa� reflektor na przeszkod�. Szklista masa poch�on�a cz�� �wiat�a: w smu��cym, os�abionym blasku ukaza�a si� dalsza cz�� tunelu. Rozszerza� si� na kszta�t leja.

��U�yjemy miotacza��� powiedzia� Arseniew.

Cofn�li�my si� do zakr�tu. Arseniew przykl�k� i wskaza� mi gestem, �e mam zrobi� to samo. Pochyli�em si� za nim, staraj�c si� nie traci� z oczu przeszkody. Astronom po�wieci� sobie, nastawi� odleg�o��, potem z�o�y� si� i nacisn�� spust. Gor�co uderzy�o w piersi. �rodkiem tunelu przemkn�� z�otoliliowy piorun. Szk�o w mgnieniu oka sczerwienia�o, przekroi�y je wielkie rysy jak od ci�cia no�em. Ol�niony, zacisn��em powieki. Gdy je otwar�em, Arseniew strzeli� po raz drugi. Zad�wi�cza�y przenikliwie od�amki. Odczekali�my kilkadziesi�t sekund, �eby szcz�tki ostyg�y. Droga sta�a otworem. Arseniew wszed� pierwszy w rozszerzon� cz�� tunelu. Nagle znieruchomia�. Podni�s� ostrzegawczo r�k�.

��Uwaga�

Z g��bi szed� powolny podmuch. Nast�powa�a po nim chwila zupe�nej ciszy i powietrze zn�w zaczyna�o p�yn��, ale w przeciwn� stron�.

��Oddech��� szepn��em mimo woli. Naprzemienne podmuchy powtarza�y si� regularnie.

Arseniew sta� namy�laj�c si�, co robi�, potem powiedzia� cicho:

��Miotacz w r�k�

Opu�ci�em pas naramienny, owijaj�c go wok� przegubu. Trzyma�em si� blisko Arseniewa, tak �e mog�em dotkn�� jego plec�w. Nagle pociemnia�o.

��Schyl si� � dobieg� mnie jego przyt�umiony g�os � tu jest ciasno.

Wok� nas coraz g�o�niej szumia�o p�yn�ce powietrze. By�a to chwila ciep�ego, powolnego wydechu. Arseniew zawadzi� plecakiem o sklepienie. Przez mgnienie szamota� si�, potem wycofa� i zatarasowa� barami ca�e przej�cie. Wyci�gn��em r�k�. Manipulowa� przy pasach.

��Zdejm� plecak � powiedzia� � we� go pan ode mnie, inaczej nie przejd�.

Uczu�em, �e pasy nagle zaci��y�y mi w r�ku. Poja�nia�o. Arseniew znikn��. Post�pi�em krok naprz�d. G�uchy, �agodny szum wyolbrzymia�. Dwa metry przede mn� zia� fioletowo o�wietlony przestw�r. Stali�my wysoko, w wybitym w �cianie otworze.

By�o to wn�trze olbrzymiej kuli. R�wnymi, kolistymi szeregami czernia�y okr�g�e otwory jak lo�e niesamowitego teatru. W g�r� bieg�y od nich szkliste kolumny. To one wydawa�y fioletowy, pulsuj�cy blask. Od mrocznego �arzenia przechodzi� do gwa�townego rozb�ysku. Spojrza�em w d� i chwyci�em Arseniewa za rami�. Omal nie straci�em r�wnowagi. Jestem niewra�liwy na przyci�ganie, jakie wywiera g��bia, ale tutaj nie by�o dna. Przewala�y si� tam kszta�ty ciemne, l�ni�ce, mokre, pokryte grz�dami srebrnych po�ysk�w, jakby cia�a tysi�cy fok w basenie, z kt�rego wypuszczono wod�. Syropowata, g�sta ciecz, powleczona czarniaw� sk�r�. Ciecz ta wysuwa�a si� z le��cych ni�ej od naszego otwor�w w �cianach i wlewa�a do dennego zbiornika. Chwilami tworzy�a kszta�t ramion czepiaj�cych si� otwor�w, zw�aszcza kiedy jej poziom opada�. W�wczas owe macki czy strumienie cienia�y, rwa�y si� nawet, ale potem ca�a masa brz�k�a, sz�a w g�r� i wij�ce si� w powietrzu strz�py zlepia�y si� odtwarzaj�c zerwane pomosty.

Stali�my d�ugo na kraw�dzi. Powietrze bieg�o raz w g�r�, raz w d�, zale�nie od ruch�w czarnej mazi. W tym samym rytmie �opota�o fioletowe �wiat�o.

��Plazma��� wyszepta�em.�� Plazma �ywej rzeki�

��Tak � odpar� astronom � ta sama. Ale to jest tylko narz�dzie�

��Co pan m�wi?

��Nasze wyobra�enia o wytwarzaniu elektryczno�ci wi��� si� z metalowymi maszynami, jak dynamo czy stos atomowy. Mo�na j� jednak wytwarza� inaczej� Cz�steczki tej plazmy tworz� �adunki elektryczne, kt�re, przesy�ane na tysi�c kilometr�w, dzia�aj� na podstaw� Bia�ej Kuli�

��Profesorze� pan� pan szuka� tego miejsca? Pan si� spodziewa�, �e tu� pan wiedzia�?!

��Tak. Pami�ta pan, co m�wi�em o pijanych pr�dach? Oto ich �r�d�o, �r�d�o energii elektrycznej i grawitacyjnej.

��A oni? Dlaczego zgin�li?

Astronom milcza� patrz�c w g��bi�, kt�ra falowa�a czarnymi przyp�ywami i odp�ywami.

��Profesorze!

��Widzi pan ten ruch, ju� swobodny? Teraz nie s�u�y nikomu. B�dzie tak falowa�, p�ki starczy nagromadzonych zapas�w � mo�e sto, mo�e dwie�cie lat, mo�e pi��set�

Jego g�os by� ochryp�y. Nie pyta�em ju� o nic. Przykl�k� nad samym brzegiem. Post�pi�em za jego przyk�adem. Czarne, po�yskliwe morze zalewa�o coraz wy�sze kondygnacje otwor�w, �lizga�o si� mi�kko w g�r� �cian, zagarnia�o je nieprzenikliw� powierzchni�, t�a�o jak czarny tysi�ctonowy mi�sie�, zamiera�o � i zaczyna�o opada�.

��Nic tu po nas. Wracamy � rzek� Arseniew.

Zapaliwszy reflektor poszli�my t� sam� drog�. W dziesi�� minut znale�li�my si� w wielkiej sali. Mijaj�c planetarium, w kt�rym wci�� porusza�y si� �wietliste kule, skierowa�em mimo woli oczy na czarny znak podw�jnego pier�cienia, wyryty w kamieniu � i zatrzyma�em si� wp� kroku. Ol�ni�o mnie przypomnienie. Taki sam rysunek by� w g�rskiej grocie� Wenus i Ziemia kr���ce wok� S�o�ca. Ta gruba linia nie ��czy�a ich. Zaczyna�a si� na powierzchni Wenery, zmierza�a poprzez przestrze� ku Ziemi i przechodzi�a przez ni�, jakby j� przekre�laj�c.

��Profesorze!�� krzykn��em. My�li bieg�y w jak�� przepa��.

��Profesorze!�� zawo�a�em raz jeszcze. Astronom wyszed� ju� z sali i tylko w g��bi korytarza dudni�y jego kroki, coraz dalsze i dalsze.

Po powrocie g�sienic�wki pr�bowali�my dosta� si� do wn�trza jednej z lepiej zachowanych budowli. Gdy poszukiwania jakiegokolwiek otworu spe�z�y na niczym, za�o�yli�my we wn�ce bocznego skrzyd�a spory �adunek fulguritu. Eksplozja zgruchota�a cz�� �ciany; przez powsta�y wy�om dostali�my si� do �rodka. Ale ani w tej, ani w innych budowlach, kt�rych grube mury uda�o si� nam sforsowa�, nie znale�li�my niczego, co cho� troch� przypomina�oby ziemskie wn�trza mieszkalne. Tylko zewn�trzne kszta�ty budynk�w podobne by�y do naszych. B��kitnawy blask nie dociera� w g��b dom�w: panowa� w nich mrok prawie zupe�ny, gdzieniegdzie tylko rozrzedzony cienkimi promykami, s�cz�cymi si� przez p�kni�cia w �cianach. �wiat�o reflektor�w odkrywa�o przez nami chaos pogi�tych rur, tuneli, r�wni pochy�ych i obszernych sal, zas�anych metalowym i szklistym gruzem. Kilkakrotnie napotkali�my konstrukcje, kt�rych przeznaczenie by�o dla nas zupe�nie zagadkowe. Wielkie hale rozdzielone by�y pionowymi przegrodami, u stropu szerokimi, w dole za� zw�aj�cymi si� tak dalece, �e cz�owiek ledwo m�g� si� do nich wcisn��. W owych niszach znajdowa�y si� liczne sko�ne wyst�py, jakby p�ki.

Pod powierzchni� ulic rozpo�ciera�a si� sie� zamkni�tych arterii. Bieg�y kondygnacja pod kondygnacj�, niekt�re pogr��one w ciemno�ci, inne rozja�nione zielonkawymi stropami, czasem zbiega�y si� po pi�� i sze�� w przestrzeni o kszta�cie ogromnego b�bna, podzielonego na dwa poziomy. Od g�rnego odchodzi�y koliste tunele; zapuszczaj�c si� w nie, przekonali�my si�, �e prowadz� do wn�trza rozmaitych budowli. Liczne przej�cia tamowa�y stosy z�omu, kt�rych nie wysadzili�my w obawie, �e wisz�ce ponad nami dziesi�tki pi�ter gotowe obruszy� si� i run�� przy wstrz��nieniu. Gdzieniegdzie zachowa�y si� szcz�tki pionowych szyb�w, w kt�rych dawniej porusza�y si� zapewne jakie� pojazdy, lecz teraz tylko grudy stopionego metalu zwisa�y w�r�d osmalonych �cian.

W jednym z najwi�kszych budynk�w, kt�rego szczyt rozp�k� si� na trzy cz�ci i wznosi� w niebo rozwiedzione �uki konstrukcji, kilkadziesi�t metr�w pod powierzchni� ulicy odkryli�my w sali, ogromnej jak nawa ko�cielna, komory o eliptycznych okienkach z przejrzystej masy. Liczne okienka by�y strzaskane. Wszystko pokrywa�y tu masy srebrzystego py�u. Promienie reflektor�w grz�z�y w jego k��bach, kt�re podnosi�y si� przy ka�dym kroku, osiada�y na he�mach i skafandrach i spowija�y nas migotliwym ob�okiem. Dalej rozwiera�o si� lejowate zag��bienie, w d� skierowana koncha, podobna do otwartej studni wentylatora kopalnianego. Kilka pi�ter ni�ej, po�r�d nachylonych ku sobie wspornik�w i d�wigar�w, le�a�y na kamiennych p�ytach zw�glone kad�uby maszyn. By�o ich kilkadziesi�t; ustawione w prostej linii jedna za drug�, czernia�y pod�ugowate jak kr�gi jakiego� potwornego stosu pacierzowego. W g�r� i na boki wychodzi�y z nich obtopione segmenty, podobne do po�amanych skrzyde�.

Posuwali�my si� powoli od jednej budowli do drugiej, a� dotarli�my do pustki okalaj�cej krater. Tutaj uczeni rozpocz�li systematyczne pomiary promieniotw�rczo�ci za pomoc� kom�r jonizacyjnych i licznik�w Geigera. Od krateru odchodzi�o kilka g��bokich row�w, zatarasowanych zwa�ami �u�lu i metalowych naciek�w. Oddalaj�c si� coraz bardziej od centrum eksplozji, doszli�my do pierwszych cz�ciowo ocala�ych budynk�w.

Musia�a tu niegdy� panowa� temperatura dor�wnuj�ca s�onecznej. Ca�� powierzchni� �agodnie pochylonej skarpy pokrywa�y drobne b�ble szkliwa, kt�re zastyg�o kipi�c. Zwr�ci�o nasz� uwag�, �e w dwu miejscach �ciana jest nieco wyg�adzona i tworzy nieznaczne zakl�ni�cia. Kiedy przybli�a�o si� silny reflektor i o�wietla�o j� z boku, tak �e promienie pada�y niemal r�wnolegle do powierzchni, z chropowatego t�a wyst�powa�y dwie zatarte sylwety, zaostrzone w g�rze, jak cienie w wysokich kapturach. Jeden by� pochylony silnie do przodu, jakby pochwycony w upadku, drugi skulony jak kto�, kto przysiad� wci�gaj�c g�ow� w ramiona. Oba cienie mierzy�y niewiele ponad metr wysoko�ci. Por�wnanie do istot ludzkich jest oczywi�cie w wi�kszej mierze uzasadnione prac� wyobra�ni ani�eli tym, co widnia�o na powierzchni skarpy; by�y tam po prostu dwie plamy, kt�re mog�y, lecz nie musia�y by� czyimi� cieniami. Uczeni z najwi�ksz� uwag� przyst�pili do szczeg�owego badania: plamy fotografowano w rozmaitym o�wietleniu, mierzono radioaktywno�� w ich obr�bie i otoczeniu. Arseniew wys�a� nawet So�tyka do rakiety po materia� plastyczny do wykonania odcisk�w, lecz po pi�ciu godzinach docieka� nie doszli�my do pewnego wniosku. By�o mo�liwe, �e w chwili wybuchu sta�y przed skarp� dwie �ywe istoty, a cia�a ich, zanim zmieni�y si� w par� w temperaturze miliona stopni, zas�oni�y cz�� �ciany od bezpo�redniego dzia�ania �aru. Lecz nie domy�laj�c si� nawet kszta�t�w ani wielko�ci owych istot i nie wiedz�c, na jakiej wysoko�ci nast�pi�a eksplozja, nie mieli�my danych niezb�dnych do rozwi�zania zagadki.

Aby nie przed�u�a� nadmiernie pobytu w martwym mie�cie, podzielili�my si� potem na dw�jki, z kt�rych ka�da mia�a za zadanie pobie�nie cho�by przeszuka� jedn� dzielnic�.

Arseniewowi i mnie przypad�a rozleg�a przestrze�, pokryta lasem wyszczerbionych kolumn, wspartych o siebie p�yt, filar�w, rozdartych konstrukcji mostowych i w�skich, zasypanych wydmami piasku dr�g, kt�re bieg�y wykopami po�r�d stromych, g�adkich kopu�ek. Wszystko to �wieci�o �lepym blaskiem, pogr��one w absolutnym milczeniu, i tylko �wiat�a naszych reflektor�w o�ywia�y w panuj�cym przy samym gruncie p�mroku k��bowiska cieni.

Wspi�wszy si� na wysoki nasyp, pokryty falami zastyg�ego metalu, ujrzeli�my jak gdyby kad�uby wielkich grzyb�w o p�askich kapeluszach, zapewne szcz�tki jakich� maszyn. W g��bi terenu ciemn� sylwet� odcina� si� od rozjarzonego t�a wysoki budynek. Poci�gn�o nas ku niemu w�a�nie to, �e w przeciwie�stwie do otoczenia pogr��ony by� w mroku. Obeszli�my go z bliska, a nie odnalaz�szy wej�cia, wywiercili�my w fundamentach otwory, �eby za�o�y� �adunki fulguritowe. Eksplozja utworzy�a gwia�dzisty wy�om, przez kt�ry weszli�my do �rodka. Wspi�wszy si� po fragmentach uczepionej filar�w pochylni znale�li�my si� w rozleg�ej hali. Za�ciela�y j� metalowe skorupy, przemieszane z czym�, co wygl�da�o jak strz�py futra. By�y to spopielone szcz�tki, przy najl�ejszym dotkni�ciu rozsypuj�ce si� w proch. Po�rodku hali sta� czworogranny filar z dwoma okr�g�ymi otworami. By� pusty i tworzy� co� w rodzaju szybu. Ze �cian wystawa�y kr�tkie, w d� zwr�cone haki. Zeszli�my kilka metr�w szybem i, przebiwszy si� przez kopce z�omu, odkryli�my istny labirynt niskich i w�skich korytarzy. Jedne bieg�y promieni�cie, inne spiralnie, przecinaj�c tamte pod k�tem. By�o tu zupe�nie ciemno. W �wietle latarek ukaza�y si� w �cianach pionowe wn�ki. W ka�dej tkwi�y sko�ne tr�jk�tne p�yty, przewiercone g�sto drobnymi otworami. W samych otworach, na przegrodach wn�k i pod nimi le�a�y stosy srebrzystych ziaren, takich samych jak te, kt�re wzi��em kiedy� za metalowe owady. Arseniew przypuszcza�, �e pomieszczenie to jest czym� w rodzaju archiwum lub biblioteki. Za jego przyk�adem wype�ni�em kieszenie metalowymi ziarnami i ruszyli�my dalej.

Nie obawiali�my si� zb��dzenia, gdy� �yrokompasy nieomylnie notowa�y ka�dy skr�t i zmian� kierunku drogi. Niekt�re korytarze by�y tak w�skie, �e nie mogli�my nimi przej��, inne rozszerza�y si� baniaste i tworzy�y po��czone z sob� kuliste cele, jak gdyby system wyd�tych z metalu p�cherzy, komunikuj�cych si� eliptycznymi rurami. Po godzinie w�dr�wki w podziemiach wracali�my na g�r�, najpierw stromym chodnikiem, potem przestronn� hal�. Jej dno wy�o�one by�o g�adkimi, czarnymi p�ytami; pokrywa�a je cienka warstwa py�u. Rzuciwszy przypadkiem promie� �wiat�a w bok, zauwa�y�em na szarej powierzchni sznur ciemnych plam. Natychmiast skierowali�my si� w t� stron�.

Na zapr�szonych p�ytach widnia�y eliptyczne �lady, mo�e czterocentymetrowej �rednicy. Wygl�da�y jak �lady kogo�, kto przeszed� po zakurzonej powierzchni na szczud�ach zako�czonych owalnymi skuwkami. Arseniew zmierzy� odleg�o�� pomi�dzy dwoma �ladami; wynosi�a 36 centymetr�w. Poszli�my za nimi d�ug� opuszczaj�c� si� galeri�, kt�ra zw�a�a si� powoli, a� utworzy�a rodzaj korytarza o nachylonych ku sobie �cianach. Miejscami py� znika� i w�wczas tracili�my �lady z oczu, ale innej drogi nie by�o, wi�c kroczyli�my dalej. Nagle korytarz skr�ci�. G�adkie �ciany ko�czy�y si�, wsparte o naturaln� ska��. W dole pomi�dzy jej fa�dami otwiera� si� czarny ziew. Tu� przed nim grunt pokrywa�a warstwa stwardnia�ego szarobrunatnego szlamu. Owalnymi wg��bieniami znaczy�y si� tam �lady prowadz�ce w g��b ciemnego lochu. Postanowili�my i�� dalej, jak daleko si� da.

Trzeba si� by�o posuwa� na r�kach i kolanach. �ciany naturalnego chodnika tworzy�a jednolita, s�abo rze�biona ska�a. Niegdy� musia� t�dy p�yn�� podziemny strumie�: w miejscach w�szych, gdzie pr�d wody ��obi� sobie przej�cie ze wzmo�on� si��, �ciany wyg�adzi�y si�. Tu i �wdzie na dnie w twardym jak ko�� ile widnia�y owalne odciski. Raz i drugi zab�bni�y po he�mach drobne kamyki, lec�ce ciurkiem ze stropu. Wreszcie sta�o si� tak ciasno, �e nie mogli�my si� posuwa� nawet na czworakach. Strop tworzy�y ciemne pok�ady ska�y podobnej do bazaltu, porzni�te g��bokimi szczelinami. Arseniew, kt�ry by� na przodzie, rzuci� �wiat�o poza zw�enie korytarza.

��Tam si� robi przestronniej � powiedzia�. Poczo�ga� si�, ale zaraz zawr�ci�, bo zaklinowa� si� mi�dzy g�azami. Dopiero gdy zdj�� plecak i miotacz promieni, przy mojej pomocy wcisn�� si� w skaln� szyj�. Poszed�em za jego przyk�adem, zostawiwszy plecak pod p�askim wyst�pem kamienia.

Jako szczuplejszemu uda�o mi si� przej�� �atwiej. Przez chwil� by�o zupe�nie ciemno. Nagle grunt zadr�a�. Co� uderzy�o mnie bole�nie w nog�. Gwa�townie rzuci�em si� do przodu i wypad�em w szersz� przestrze�. Rozleg� si� przeci�g�y nieg�o�ny huk, potem odg�os kilku padaj�cych kamieni � i nast�pi�a cisza.

Zap�on�o �wiat�o. By�o tu tyle miejsca, �e mogli�my stan�� obok siebie. Arseniew o�wietli� otw�r chodnika. W g��bi czernia�a �ciana g�az�w. Nast�pi� obwa�; byli�my zamkni�ci.

��Fulgurit � powiedzia� Arseniew. Mia�em w kieszeni kilka lasek tego �rodka wybuchowego. Poda�em mu je. Z kolei on w�o�y� r�k� do kieszeni po sp�onki i kabel detonuj�cy. Reflektor zawiesi� sobie na piersi; w odbitym od ska�y �wietle widzia�em jego twarz za szyb� he�mu. Nagle drgn�� i znieruchomia�. Obmaca� jedn� kiesze�, drug�. Spojrza� na mnie. W jego oczach zobaczy�em to, czego nie widzia�em dot�d nigdy: zwyczajny ludzki strach. By�a to sekunda. Opu�ci� powieki.

��Nie masz sp�onek?�� zapyta�.

��Nie.

��Ja te� nie. Musia�y wypa��, kiedy si� czo�ga�em. Fulgurit jest �rodkiem bardzo niepewnym w u�yciu.

Bez specjalnych sp�onek nie wybucha, nawet w�o�ony w ogie�. Cztery �adunki, kt�re mieli�my, by�y bezu�yteczne. Troch� szarawego ciasta, nic wi�cej.

Arseniew milcz�c zawr�ci�. Poszli�my w g��b korytarza. Chodnik bieg� kreto. Liczy�em kroki: dwadzie�cia, potem nag�y zakr�t, i korytarz rozszerza� si�. Kr�g �wiat�a uderzy� w ska��.

Stali�my w niewielkiej grocie, sp�aszczonej jak wn�trze czaszki w�a. Mierzy�a z osiem krok�w �rednicy. Uderzy�em czekanem w ska��. Zamurowana przestrze� nie drgn�a. To jest podziemne koryto strumienia � my�la�em gor�czkowo � woda musia�a gdzie� uchodzi�, trzeba dok�adnie szuka�

Zobaczy�em, kt�r�dy odp�ywa�a woda. Niegdy� podziemne koryto bieg�o dalej, lecz z wierzchnich pok�ad�w zsun�� si� pionowy z�om skalny i wklinowa� w chodnik z tak� si��, �e po �cianach rozpe�z�a si� delikatna siatka p�kni��. Pod Straszliwym ci�nieniem z g�ry czopuj�cy od�am spoi� si� szczelnie z otoczeniem i r�ni� si� od niego tylko nieco ciemniejsz� barw�. Tam gdzie wchodzi� w dno groty, by�o troch� piasku. Ujrza�em w nim p�ytkie owalne zag��bienie, ostatnie ogniwo �ladu, kt�ry nas tu przywi�d� i znika� pod nieprzebyt� zapor�.

��Tego nie przewidzia�em��� powiedzia� Arseniew cicho, przez zaci�ni�te z�by, jakby tylko do siebie. Usiad� na kamieniu.

��Zga� latark�, bo bateria si� wyczerpie. Mo�e si� jeszcze przyda�.

��Jeste�my zamkni�ci.

��Wiem o tym. Zga� latark�.

Zrobi�em to i ciemno�� opad�a tak nagle, jakby czarny ptak buchn�� w oczy. Zamruga�em kurczowo. ��te gwiazdy rozprys�y si� pod powiekami. Spojrza�em na �wiec�c� tarcz� zegarka. Up�yn�y dopiero cztery minuty, a my�la�em, �e co najmniej p� godziny.

Z mroku s�czy� si� we mnie niepok�j. Zaciska�em powieki i otwiera�em je, ale najl�ejszy blask nie rozwidnia� ciemno�ci. Nagle Arseniew wsta�. S�ysza�em, jak po ciemku obchodzi grot�. Potem zapali� �wiat�o. Zacz�� opukiwa� ska�� m�otkiem czekana. Wsz�dzie odzywa�a si� jednakowym t�pym brzmieniem.

Wr�cili�my do korytarza i ostukali�my jego �ciany i strop. Raz jeszcze zbadali�my miejsce obwa�u. Tylko jeden cz�owiek m�g� wpe�zn�� po pas do otworu; przez chwil� mocowa�em si� z g�azami, kt�re go zamyka�y. �y�y wzd�y si� i pulsy za�omota�y w skroniach. G�azy ani drgn�y, osadzone g�ucho, jak scementowane. Potem spr�bowa� Arseniew. W ciszy rozleg�y si� tylko nasze przy�pieszone oddechy. Milcz�c wr�cili�my do groty i usiedli pod �cian�. Zgasili�my obaj reflektory. Wtem przypomnia�em sobie czekan Arseniewa; m�j zosta� przy plecaku. Za�wieci�em reflektor i pobieg�em do korytarza. Rozpar�szy si� zacz��em ku� w zr�by kamiennej barykady. Drobne igie�ki kwarcytu dzwoni�y odskakuj�c od he�mu.

��Przesta� � powiedzia� leniwie Arseniew.�� To nie ma sensu.

Zatacza�em �uki l�ni�c� stal�, bi�em ze wszech si�. G�az szcz�ka�, lecz nie poddawa� si�. Okruchy lecia�y w powietrze. Pot�gowa�em si�� cios�w; opanowa�a mnie furia, zamachn��em si� tak gwa�townie, �e omal nie upad�em. Stylisko strzeli�o mi w r�kach. Bezu�yteczne ostrze czekana zadzwoni�o o ska�� i spad�o. U�ama� si� tu� pod kilofem.

Wr�ci�em do Arseniewa.

��Jak g��boko jeste�my?�� spyta�em, kiedy oddech mi si� uspokoi�.

��Z pi�tna�cie metr�w pod powierzchni�.

Siedzieli�my znowu w mroku. Po jakich� dwudziestu minutach wyda�o mi si�, �e nie do�� dok�adnie opuka�em jedn� �cian� korytarza; tam mo�e si� znajdowa� za cienk� przegrod� jaki� przesmyk, droga prowadz�ca na wolno�� Zerwa�em si� i za�wieci�em latark�. Jej blask o�lepi� mnie, odbieraj�c zarazem z�udzenie. Dobrze zbadali�my ska��, nie ma w niej Radnej pustki, �adnej szczeliny, nic. na pewno nic.

��Siadaj � powiedzia� monotonnie Arseniew.�� Siadaj. Wielkim cieniem przywar� nieruchomo do ska�y.

��I zga� latark� ju� ��knie�

�wiat�o rzeczywi�cie nieco os�ab�o. Nale�a�o zmieni� bateri�; by�a tam, gdzie j� zostawi�em, w plecaku�

Obejrza�em uwa�nie p�on�c� w �ar�wce nitk� wolframu, zgasi�em reflektor i ci�ko usiad�em. Teraz nie mog�em ju� patrze� na zegarek. By�a sz�sta, od p�torej godziny byli�my zasypani. Przycisn��em he�m do ska�y.

G�ucha, szumi�ca cisza.

Przywyka�em do mroku. Bezruch by� tak wielki, �e powoli ogarnia�a mnie senno��. Znu�one mi�nie ch�on�y odpoczynek. Napracowa�em si� w ci�gu ostatniej doby. Ani oka nie zmru�y�em. Odtacza�em gruz, przepychali�my pojazd przez rumowiska�

Ockn��em si� nagle z my�l�, �e mam co� zrobi�: zmieni� bateri� w latarce. Ju� otrze�wia�y, powt�rzy�em my�l i ogarn�� mnie gniew. Postanowi�em wzi�� si� w cugle. Zamkn��em oczy, u�o�y�em si� mo�liwie wygodnie na p�askich g�azach. Jestem w domu, jest ciemna pa�dziernikowa noc. Ch�odna, ale lubi� spa� przy otwartych oknach. Cisza, wiatr nawet zwis� w ga��ziach ogrodu. O �smej rano mam lecie� do Kairu. Do pierwszego �witu mog� spa�.

M�wi�em tak sobie, ale to nie pomog�o. Zn�w popatrza�em na zegarek. Za kwadrans si�dma. Nagle przypomnia�em sobie, jak Arseniewowi na imi�. W ci�gu ostatnich tygodni nie by� mi tak bliski, jak w czasie podr�y.

��Piotrze��� powiedzia�em. Odezwa� si� natychmiast.

��Co?

��Nic � powiedzia�em ciszej.�� Chcia�em wiedzie�, czy �pisz.

Tak min�a noc. Nad ranem usn��em, lecz sen nie by� wypoczynkiem. Zbudzi�em si� raptownie, czuj�c, �e sta�o si� co� strasznego. R�ce uderzy�y o zimn� ska��. By�o ch�odno. Zapali�em latark�.

Arseniew le�a� na wznak, ogromny. Szarawy kombinezon by� zmi�ty i pokryty wapiennymi plamami. Nie spa�. Popatrzy� na mnie przez szk�o he�mu.

��Jest pi�ta � powiedzia� � pi�ta rano.

��W nocy nic nie by�o s�ycha�?

Wiedzia�em, �e je�li nawet bada szuka�, nie znajd� nas, ale spyta�em.

��Nie. Arseniew wsta�.

��Dok�d idziesz?

��Obejrze� ska��.

Kroki rozbrzmia�y s�abn�c. Potem nast�pi�a cisza. Trwa�a d�ugo. Zawo�a�em. Kroki wr�ci�y.

��Co si� sta�o?

Nie odpowiedzia�em. Gdy tak d�ugo nie wraca�, chwyci� mnie l�k. W nieruchomym, okr�g�ym �wietle w�ski prze�wit skalnego gard�a a� do zakr�tu. W g�rze wielkie, p�askie cienie jak zesch�e nietoperze. Odetchn��em g��biej, wsta�em i zacz��em chodzi� w jedn� i drug� stron�. Za kt�rym� nawrotem odezwa� si�:

��Siadaj, m�czysz si� niepotrzebnie. Poza tym w ruchu zu�ywa si� wi�cej powietrza.

��Chc� zu�ywa� wi�cej!�� powiedzia�em. Jego spok�j rozdra�nia� mnie. Z trudem opanowa�em si�. Usiad�em.

Arseniew systematycznie poprawia� skafander, wyg�adza� fa�dy, odci�ga� i popuszcza� pasy. Wy�o�y� wszystko, co mia� w kieszeniach: tabliczk� koncentratu witaminowego, notatnik, zapa�ki, elektrometr i rewolwer ma�y jak zabawka.

Nosi� go, bo to by� podarek: kto� ofiarowa� mu go przed odlotem. �Do polowania na dzikie zwierz�ta Wenery�. Zwa�y� na d�oni paczuszk� cukru.

��Czy masz sw�j?

��Nie, zjad�em ju�.

��Szkoda.

Zdziwi�o mnie to ubolewanie nad garstk� cukru; na usta cisn�y mi si� cierpkie s�owa, ale zmilcza�em. Arseniew wyj�� nab�j z rewolweru. Zrozumia�em, co ma na my�li.

��To na nic � powiedzia�em.�� Zwyczajna sp�onka nie zapali fulguritu. Nic go nie zapali opr�cz specjalnych detonator�w.

Za�wieci� reflektor: pali� si� s�abo.

��M�j te� � powiedzia�. � Zga� latark�. Pos�ucha�em go. Ciemno�� spad�a jak mur. Jakby moje cia�o nie ko�czy�o si�, jakby przechodzi�o w ni� bez �adnej granicy. Zielone plamy p�yn�y pod powiekami. Opadaj�ce, jaskrawe plamy. Cichutko tyka� zegarek. Mija�y godziny: dziewi�ta, dziesi�ta, jedenasta�

Nagle Arseniew odezwa� si� tak nieoczekiwanie, �e drgn��em:

��Kogo masz na Ziemi?

Przez sekund� namy�la�em si�, takie to by�o dalekie.

��Ojca.

��Nikogo wi�cej?

��Nikogo.

��Ja mam �on� � i w obawie, bym nie przypu�ci�, �e powiedzia� to z �alu, ci�gn��:

��Wykonywa�em teraz w pami�ci jedno obliczenie i pomy�la�em o niej. Kiedy j� pozna�em, przez d�ugi czas m�wili�my tylko o matematyce. Robi�em dyplom, mia�em pewien pomys�, teori� pulsuj�cych gwiazd, i powiedzia�em jej to.

Umilk� na chwil�, jakby si� sam zdziwi�, �e tak du�o m�wi.

��Raz w ogrodzie obserwatorium siedzieli�my i czytali�my Flammariona O mnogo�ci zamieszka�ych �wiat�w. Pewno nie znasz tej ksi��ki, bardzo stara. By� lipiec, wiecz�r, zapada� zmrok� czytali�my razem, odwracali�my strony� stawa�o si� coraz ciemniej, papier szarza�, a my wci�� czytali�my� tak jak tylko w m�odo�ci� Kiedy rozp�yn�y si� ostatnie s�owa, podnie�li�my g�owy, a nad nami by�o niebo pe�ne gwiazd, ciemno�� i �wiaty, kt�re wstawa�y ze stronic� wtedy�

Urwa�.

��Piotrze?

Zdawa�o mi si�, �e co� m�wi, ale tak cicho, �e dochodzi� mnie tylko niewyra�ny szmer.

��Co m�wisz, Piotrze?

Nagle cicho, prawie �piewnym g�osem powiedzia�:

��Gdybym m�g� jeszcze dotkn�� jej twarzy�

��Przesta�! � krzykn��em z nienawi�ci�. � Przesta�! Zamilk�.

Przez ostatnie godziny nie nawiedza�y mnie �adne obrazy, �adne my�li ani wspomnienia, nie czu�em trwogi ani rozpaczy, tylko nieustannie wzrastaj�cy wewn�trzny wysi�ek, jakbym utrzymywa� na sobie ci�ar gro��cy zmia�d�eniem. By�em jak cz�owiek, kt�ry przyt�acza sob� worek pe�en jakich� potwornych stworze� i zaciska go kurczowo, a worek drga pod nim coraz gwa�towniej. Ostatnie si�y zbiera�em, aby utrzyma� ten �elazny chwyt, bo wiedzia�em, �e je�li go os�abi�, stanie si� co� strasznego, po prostu rozlej� si� jak ka�u�a, i do utraty tchu ba�em si� nie �mierci, lecz tego oszala�ego stworzenia, w kt�re mog�em si� zmieni�. To, co m�wi� Arseniew, pora�a�o mnie niby ciosy no�a. Przez jaki� u�amek sekundy mocowa�em si� z sob�, potem zrezygnowa�em. Poczu�em � bo nie mo�na tego nazwa� wspomnieniem!�� poczu�em niewypowiedziany zapach zoranej ziemi, jak gdybym sta� po�r�d nagich przedwiosennych p�l na wzg�rzu, w oddechu bezkresnych horyzont�w, oszo�amiaj�c�, pijan� wo�, kt�ra jest oczekiwaniem �ycia i �yciem samym. To by� kres. Ogarn�� mnie zupe�ny, �elazny spok�j. Wiedzia�em, co mam robi�. Pochyli�em si� w ciemno��. Namaca�em jego plecy, mocne mi�nie pod pozimnia�� tkanin� kombinezonu. Jak z�odziej si�gn��em do kieszeni. W pierwszej chwili nie broni� mi tego, dopiero gdy przez materia� poczu�em kolb� rewolweru, zrozumia�. Nagle zacz�li�my walczy�. Zmagali�my si� w zupe�nym milczeniu, pe�nym zdyszanych oddech�w. By� silniejszy. Przypar� mnie do �ciany, wstaj�c. Namaca� wy��cznik latarki, kt�ra wisia�a na mojej bluzie. ��te �wiat�o wcisn�o si� mi�dzy nas klinem.

��Daj��� wychrypia�em��� Daj� tylko jeden nab�j!�� Nie odpowiedzia�. Mocniej przycisn�� mnie do �ciany.

��Daj rewolwer � m�wi�em dysz�c � nie b�d� g�upi!�� Ju� nie wyrywa�em si�.

��Kangchend�onga � powiedzia� mi do ucha.

��Daj rewolwer. Wszystko sko�czone.

��A wtedy�

��Wtedy by�a szansa, Piotrze, daj!

��Jest szansa.

��Nieprawda!

Nagle pu�ci� mnie i odst�pi� na krok.

��Chcesz mnie tu zostawi�? � powiedzia� powoli, ogromny, z gigantycznym cieniem nad g�ow�.

Co� mnie z�apa�o za krta� z tak� si��, �e ledwo mog�em oddycha�. Przez chwil� �ama�em si�, jakby mn� rzuca�y torsje. Potem pociek�y �zy. Ukl�k�em. Usiad� przy mnie, wielk�, ci�k� r�k� otoczy� moje plecy.

��No no��� m�wi�. � No no�

��S�uchaj � powiedzia�em spokojnie � oni nie wiedz�, �e�my zgin�li. Zreszt� i tak nigdy nas nie znajd�. Nie ma nadziei. Po co czeka�? Gdyby�my mieli materia� wybuchowy�

��Mamy go � powiedzia� i dotkn�� butli mego aparatu tlenowego.

��Tlen�?!

��Tak, ciek�y tlen. Poderwa�em si�, ale zaraz opad�em.

��Nie, to na nic, my�la�em ju� o tym. Tlen sam nie wybucha! musi by� zmieszany z jakim� palnym materia�em.

��S�usznie.

��Nie mamy nic takiego�

��Mamy.

��Co?

Wyci�gn�� z kieszeni dwie ma�e p�askie paczuszki; by� to sprasowany cukier. Co� mi za�wita�o.

��Piotrze!

��Wiesz, jak si� sporz�dza oksylikwity; miesza si� p�ynny tlen ze sproszkowanym w�glem albo sadz�. Przy zapaleniu tlen ��czy si� wybuchowo z w�glem. Cukier jest w�glowodanem, jest w nim w�giel i wod�r, jest palny; ten tutaj jest zupe�nie mia�ki i sypki.

��To dlatego pyta�e� mnie przedtem?

��Tak.

��I nic nie m�wi�e�?!

Mocn� r�k� przyci�gn�� mnie do siebie.

��Pos�uchaj. Obliczy�em, jak wielk� si�� burz�c� mo�e rozwin�� �adunek, kt�rym dysponujemy. Nie wiemy, na jakiej przestrzeni zapad� si� strop. Je�eli tylko w najw�szym miejscu, mamy szans�. Najmniej jest paliwa � cukru: tlenu posiadamy sporo, bo wzi�li�my podw�jny zapas, wiec je�li si� uda, starczy go nam i na p�niej, kiedy wyjdziemy. Jest jednak inna trudno��. Taki �adunek, �eby wybuchn��, musi by� odpalony elektrycznie.

Skin��em gorliwie g�ow�. � Mamy bateri�.

��Mamy bateri� i dlatego oszcz�dza�em �wiat�a, ale brak nam kabla. To wszystko, co mamy � pokaza� trzymetrowy kawa� drutu.�� Wydoby�em go z elektrometru. Ze skafandr�w drutu nie wyjmiemy, bo nie mo�emy zdj�� he�m�w, i dlatego�

Zatrzyma� si� na sekund�.

��Kto� musi odpali� �adunki tam na miejscu.

��Dlatego nie m�wi�e�?

��Tak.

Nagle za�wita�a mi jaka� my�l.

��Piotrze, ty nie spa�e�?

��Nie.

��Przez ca�� noc?

��Tak. Szuka�em innego sposobu.

��I znalaz�e�?

��Nie. Nie mo�emy zdj�� he�m�w � powt�rzy�. � Zatruliby�my si� natychmiast.

��A gdyby jednak lontem � zacz��em.�� Wykr�ci� proch z naboi.

��Wybuch albo wcale nie nast�pi, albo b�dzie s�aby. Owszem, proch jest niezb�dny, nale�y podsypa� go na ko�cu drut�w. To spowoduje detonacj�. Ale zap�on musi by� elektryczny.

��Czekaj� a je�eli strzeli� z rewolweru w �adunek?

��My�la�em o tym. Musi by� pi�� �adunk�w, i to odpalonych r�wnocze�nie, tak wypada z oblicze�, inaczej nie tylko nie otworzymy sobie drogi, ale jeszcze spot�gujemy obwa�.

��Tak � powiedzia�em.�� Masz racj�. Jeden z nas musi by� tam� Losujemy?

��Nie chc� zdawa� si� na przypadek. W tym jest co� poni�aj�cego.

��A wi�c? Milcza�.

��Mo�e jednak jest jakie� wyj�cie?

��Jest. Po pierwsze, jako fizyk wiem dobrze, w jakich warunkach najsilniej dzia�a fala uderzeniowa, a po drugie, jako kierownik wyprawy�

��Rozumiem, nie ko�cz. Nie zgadzam si�.

��Jestem przekonany, �e mi si� uda. Nie chc� ci rozkazywa�.

��Nie masz do tego prawa!

��Nie mam prawa?

��Nie, i to podw�jnie� po tym, co chcia�em zrobi�. Ja p�jd�.

Arseniew wyj�� z kieszeni pude�ko zapa�ek i poda� mi je.

��Je�li liczba b�dzie parzysta � powiedzia� � ty p�jdziesz, je�eli nieparzysta � ja.

Zacz��em wyk�ada� zapa�ki na kamie�. Wygl�da�o to na zabaw�: k�ad�em jedno bia�e drewienko obok drugiego, a wargi porusza�y si� licz�c: osiem, dziewi��, dziesi��, jedena�cie, dwana�cie�

Ostatnia by�a siedemnast�.

��Puste � rzek� Arseniew.

Potrz�sn��em pude�kiem. Jeszcze jedna zapa�ka, kt�ra schowa�a si� pod wieczkiem, stoczy�a si� po powierzchni g�azu i upad�a na grunt.

Arseniew odwr�ci� si� i u�amanym kilofem czekana zacz�� rozdrabnia� cukier; wysypywa� go na kartki z notatnika, kt�re pos�u�y�y do skr�cania tutek. Potem w zupe�nym milczeniu podwa�yli�my no�em pociski rewolwerowe wysypuj�c proch z �usek. Poszli�my korytarzem do miejsca obwa�u. Arseniew oznaczy� pi�� szczelin mi�dzy g�azami, kt�re rozwiera�em dziobem czekana, a on tymczasem nalewa� tlen do tutek. Prawie bezbarwny, bladoniebieski p�yn sycza� i wrza� ciekn�c w�sk� stru�k�. Tutki, zrazu mi�kkie, sta�y si� twarde jak kamie�; gdyby nie to, �e mieli�my r�kawice, nie mo�na by ich wzi�� do r�ki, ale i przez tkanin� parzy�y d�o� straszliwym ch�odem.

Gotowe �adunki wcisn�li�my g��boko do otwor�w. Po��czywszy wszystkie przewodem, Arseniew wyprowadzi� ko�ce drutu w bok. Kiedy otwory zosta�y zamurowane okruchami i ugniecionym szlamem, Arseniew, przyciskaj�c si� do ska�y, powiedzia�:

��Staniesz tak. W ten spos�b b�dziesz zas�oni�ty od czo�a podmuchu. Dotkniesz drutu i padniesz na twarz. To wszystko.

Przez sekund� sta� tu� przede mn�, nieruchomy, nagle chwyci� mnie w ramiona, z ca�ej si�y przycisn�� do siebie i pu�ci� tak nagle, jakby mnie chcia� odtr�ci�. Kiedy kroki ucich�y za zakr�tem, podnios�em bateri�.

Jeden biegun by� ju� przy��czony. Przycisn��em si� z boku do ska�y, staraj�c si� jak najbardziej rozp�aszczy�.

��Uwaga!�� krzykn��em.�� Ju�!

Male�ka iskierka przeskoczy�a pod drutem. Roz�arzony m�ot uderzy� mnie w piersi. Zdmuchni�ty z gruntu, polecia�em w rycz�cej chmurze ognia.

Zbudzi�o mnie silne �wiat�o. Tu� nade mn� pali� si� lustrzany jupiter. Le�a�em na czym� ch�odnym i mi�kkim. Chcia�em os�oni� oczy r�k�, lecz co� j� trzyma�o.

��Spokojnie � powiedzia� jaki� g�os.

W g�owie przeja�nia�o si�. Spojrza�em w bok. Tarland w bia�ym p�aszczu pochyla� si� nad w�zkiem. Sta�y na nim szklane cylindry i aparaty. �wiat�o b�yska�o w rurkach. Moja lewa r�ka le�a�a na gumowej poduszeczce, w przedramieniu tkwi�a ig�a, dochodzi� do niej gumowy w�yk. Przez szklan� rurk�, ��cz�c� go z aparatem, bieg� jasnoczerwony p�yn. Czu�em, jak w �y�y wnika mrowi�cy, ciep�y pr�d.

��Co to � zdziwi�em si� � transfuzja?

Robi�o mi si� coraz cieplej. Wszystko doko�a by�o dziwnie spokojne i nierzeczywiste. Tarland odsun�� aparat, szybko wyci�gn�� ig�� i przycisn�� do r�ki kawa�ek gazy.

��Kto tu �piewa?�� spyta�em. S�ysza�em wysok�, �agodn� melodi�. By�o mi dobrze. My�li p�yn�y powoli. Pojawia�y si� jakie� ciemne obrazy: w�dr�wka martwymi, o�wietlonymi w�wozami, roz�upane �ciany kryszta�owe, ciemne chodniki, galerie� gdzie to wszystko by�o? W lodowcu? W Himalajach czy we �nie? Nagle w pami�ci stan�a ostatnia kraw�d� �wiadomie prze�ytej jawy: grota, czarne, s�abo o�wietlone g�azy, g�ucha cisza i dwa druty, nad kt�rymi pochyli�em si�, �eby�

Zamkn��em oczy. Kiedy je otworzy�em, wzrok pad� na tarcz� telewizora w przeciwleg�ej �cianie. W czarnym tle sta�y drobne iskry.

��Gwiazdy?

�piew by� g�osem silnik�w. Lecieli�my. Do kajuty wesz�o dwu ludzi: Rainer i Arseniew.

��Jak si� czujesz?�� spyta� astronom.

��Dobrze.

Nie wiem, czemu do g�owy przysz�o mi pytanie, kt�re zada�em natychmiast.

��Dlaczego to miasto �wieci�o? Czy to by� lucyt? Stoj�cy przy ��ku spojrzeli na siebie.

��Nie, to szkliwo barowo � sodowe, nie maj�ce nic wsp�lnego z lucytem. �wieci, bo zosta�o napromieniowane w chwili wybuchu � m�wi� Rainer, wyra�nie zadowolony, �e mo�e mi tak dok�adnie odpowiedzie�.

��Wybuch? A prawda� ten krater � powiedzia�em � s�uchajcie�

Tarland przerwa� mi.

��Nie wolno panu m�wi�. Mamy czas, dowie si� pan wszystkiego.

Wyprosi� obu uczonych z kajuty. S�ysza�em, jak w drzwiach powiedzia� co� o wstrz�sie m�zgu i o tym, �e nie wolno mi prze�ywa� �adnych wzrusze�.

��Ale co by�o dalej?�� protestowa�em s�abo, gdy wr�ci�. � Czy przej�cie si� otworzy�o?

Tarland wzi�� mnie za puls.

��Profesor Arseniew wywi�d� pana z ciemno�ci na �wiat�o, a ja � stworzy�em pana od nowa.

U�miecha� si�. Chcia�em spyta� o co� jeszcze, ale wszystko zmiesza�o si�, spl�ta�o, pop�yn�o gdzie� daleko. Zobaczy�em niebieskie niebo� ptaki �piewa�y� Zasn��em.

D�ugo trwa�o, zanim z ogl�dnych rozm�w, kt�re wci�� przerywa� czuwaj�cy nade mn� Tarland, dowiedzia�em si�, jak Arseniew wyni�s� mnie spod ziemi, kiedy chodnik stan�� otworem, jak usi�owa� uszczelni� rozdarcia mego skafandra, jak w pewnej chwili wyda�o mu si�, �e jestem w agonii, jak potem zjawi�a si� przywo�ana rakietami g�sienic�wka i zawioz�a nas do Kosmokratora.

Nieprzytomnego, zaczadzonego truj�c� atmosfer�, kt�ra wnik�a poprzez rozdarcia skafandra, z pop�kanymi �ebrami, wzi�� mnie biolog na st� operacyjny. Up�yn�o trzydzie�ci godzin, zanim po raz pierwszy otworzy�em oczy. Potem jednak zacz��em szybko przychodzi� do zdrowia, spa�em niemal okr�g�� dob�, budz�c si� z wilczym apetytem, kiedy nadchodzi�a pora posi�ku. Gdy zacz��em wstawa�, Tarland zaleci� mi oddychanie sztucznym powietrzem g�rskim i na�wietlanie lampa kwarcow�. Wci�� nie wolno mi by�o pyta� towarzyszy o martwe miasto i mieszka�c�w Wenery. Biolog motywowa� to tym, �e przeszed�em wstrz�s m�zgu i powinienem unika� wzrusze�. Daremnie t�umaczy�em mu, �e nie zaspokojona ciekawo�� jest wzruszeniem bardzo silnym. W odpowiedzi radzi� mi przebywa� w Centrali, przy wielkich ekranach, gdy� uwa�a�, �e w okresie rekonwalescencji nie ma nic bardziej uspokajaj�cego od widoku gwia�dzistego nieba. Po moim wypadku Kosmokrator kr��y� jeszcze przez sze�� dni nad planet�, po czym oddaliwszy si� od niej spiral� o rozci�gni�tych zwojach, zawr�ci� ku Ziemi.

Oczywista, �e ogl�danie gwiazd wcale mnie nie uspokaja�o, a ju� na pewno nie mog�o ugasi� g�odu wiadomo�ci. Poty molestowa�em Tarlanda, a� wreszcie w trzecim dniu podr�y, kiedy wyjmowa� mi szwy z zasklepionych ran, tak przypar�em go do muru, �e zdecydowa�, i� mog� dowiedzie� si� wszystkiego.

Uczeni pracowali w kabinie Maraxa. Przez jaki� czas chodzi�em po korytarzu. W tym dniu rano wy��czono silniki i rakieta lecia�a dzi�ki przyci�gaj�cej sile S�o�ca. Panowa�a cisza tak absolutna, jakby wyj�ta z wieczno�ci. Kiedy wszed�em do �rodka, uczeni stali przy centralnym pulpicie Maraxa. G�rne �wiat�a by�y przygaszone; ludzie rysowali si� ciemnymi sylwetkami na tle zielonkawego jarzenia ekran�w. Jednostajnie szumia�y elektromotory. Z g��bi Maraxa wywala�y si� k��by metalowego drutu, bieg�y po ��obkowanych p�ytach ku elektromagnesom i nawija�y si� z powrotem na szpule zawieszone na statywach. Czandrasekar przerzuci� d�wigni�. Koniec ostatniego drutu wi� si� przez chwil� na �liskiej p�ycie pulpitu jak metalowy robak, zadygota� i znik� w nawojnicy. Pomruk pr�d�w �cich�. Wszystkie ekrany powleka�a szaro��, w kt�rej topnia�o znieruchomia�e rojowisko zielonych hieroglif�w. Zap�on�a okr�g�a rura podsufitowa.

Arseniew przeszed� si� po kabinie, grzbietem r�ki potar� czo�o, przystan�� i spojrza� mi w oczy.

��Chcesz wiedzie�?

Skin��em g�ow�.

��Nie jest �atwo z�o�y� z ocala�ych fragment�w histori� obcego gatunku� zw�aszcza kiedy to jest historia zag�ady�

Ostatni brzask, tlej�cy na ekranach, przepad�. Sta�y teraz kr�gi szare i martwe.

��Kroniki, kt�re posiadamy, obejmuj� urywkami okres stu osiemdziesi�ciu lat. Pierwszy zrozumia�y ust�p zawiera plan inwazji na Ziemi�. Pocz�tkowo s�dzi�em, �e opanowanie Ziemi by�o dla nich spe�nieniem mitu religijnego i �e symbolem jego by� wizerunek dwu k� przekre�lonych prost�, kt�ry spotykali�my w ruinach, ale kroniki ukazuj� obraz ca�kowicie odmienny. Planet� zamieszkiwa� gatunek istot obliczaj�cych. P�tora wieku temu, kiedy przyst�pi�y do realizacji planu, rozwa�y�y, czy ludzie mog� im do czego� pos�u�y�, lizn�wszy, �e nie zdadz� si� na nic, postanowi�y nas usun��. U�yty w tym celu �rodek mia� nie przyczyni� szkody naszym miastom, drogom, fabrykom� aby mog�y ich potem u�ywa�. Ci�nienie promieniowania mia�o wyrzuci� w stron� Ziemi chmur� radioaktywn�. Potem, po spadku jonizacji, Bia�a Kula pocz�aby miota� tysi�ce woz�w l�duj�cych na powierzchni gotowej ju� na ich przyj�cie, bo martwej Ziemi. Chcieli zniszczy� �ycie z zachowaniem wszystkiego, co nim nie by�o� ale cho� obliczali tak sumiennie, cho� wzi�li pod uwag� wszystkie wielko�ci, zapomnieli w��czy� do rachunku jedn�: samych siebie. Kiedy wielkie miotacze i Bia�a Kula by�y ju� na uko�czeniu, w ostatniej fazie realizacji planu zacz�li z sob� walczy�. Uda�o im si� osi�gn�� postawiony cel� tyle �e na w�asnej planecie!

Ca�e otoczenie Arseniewa rozmazywa�o si� i nik�o. Wpatrzony w jego twarz, widzia�em j� jako bia�� plam� na ciemnym, m�tnym tle. Z nieub�aganym spokojem ci�gn��:

��Ich stosunek do maszyn nie jest dla nas jasny. By� mo�e, stanowi�y co� w rodzaju najwy�szej w�adzy pa�stwowej. W ka�dym razie to one opracowa�y dok�adny plan zaatakowania Ziemi. One tak�e tworzy�y plan walki.

��O co walczyli?

Arseniew podni�s� p�k drut�w spoczywaj�cych na p�ycie, jakby go wa�y� w d�oni.

��To nie jest jasne. By� mo�e, o prawo osiedlenia si� na Ziemi. By�o to spo�ecze�stwo o wysokiej cywilizacji, rasa doskona�ych konstruktor�w i budowniczych, o�ywiona wielkimi planami � niszczenia i panowania. Takie spo�ecze�stwo musia�o pr�dzej czy p�niej zwr�ci� si� przeciw sobie samemu. Wojna, zanim sko�czy�a si� kataklizmem, trwa�a dziesi�tki lat. Niekt�re jej fazy s� dla nas zupe�nie niepoj�te, niezale�nie od wielkich wyrw czasowych, jakie ziej� w kronikach podziemnego archiwum. Ukryci pod powierzchni� gruntu, wymierzali sobie ciosy �adunkami zg�szczonej energii, zasypywali si� chmurami jadowitych py��w, wywo�ywali sztuczne przesuni�cia i tektoniczne obwa�y gruntowe. Zu�yli w walce ilo�� energii, kt�ra mog�a ich planet� przemieni� w kwitn�cy ogr�d.

W�r�d mieszka�c�w planety wyodr�bnia�a si� grupa istot o wysokiej inteligencji. Zadaniem ich by�o tworzy� rozumiej�ce maszyny i obs�ugiwa� je. Istoty te przez pewien czas pozostawa�y pozornie neutralne, albowiem s�u�y�y obu stronom walcz�cym naraz. Mi�dzy innymi dostarcza�y im plan�w zniszczenia.

��Ale� to absurd.

��A jednak tak by�o. W miar� jak wojna si� przeci�ga�a, poziom cywilizacji upada�. By� to proces nier�wnomierny, wahania z okresowymi nawrotami �wietno�ci, spowodowane, jak si� wydaje, czasowym zaciszem, po kt�rym nast�powa�y walki coraz gwa�towniejsze. Zale�nie od ich wyniku wielkie centrale energetyczne zmienia�y niejednokrotnie w�adc�w i by�y okresy, w kt�rych sta�y bezczynne, bo chwilowi zwyci�zcy nie potrafili ich uruchomi� z powodu braku dostatecznej wiedzy technicznej. Prawdopodobnie w tych czasach grupa istot �neutralnych� usi�owa�a uratowa� twory cywilizacji, kroniki i dokumenty w schronach budowanych w�r�d g�r, w nie zamieszka�ych pustkowiach. Na ruin� takiego schronu natrafili�my w czasie wyprawy do Bia�ej Kuli. Potem jedna ze stron walcz�cych pocz�a bra� g�r�. By�a ju� tak pewna zwyci�stwa, �e wys�a�a na Ziemi� pocisk, kt�rego lot zako�czy� si� katastrof�. Tu kroniki si� urywaj�. Dalszego biegu wypadk�w mo�emy si� tylko domy�la�. By� mo�e, kataklizm nast�pi� w czasie walki o opanowanie ca�ego sytemu energetycznego. By� mo�e, istoty, kt�re go spowodowa�y, nie orientowa�y si� dostatecznie w dzia�aniu urz�dze�. A mo�e sta�o si� inaczej, i kto wie, czy to nie jest najprawdopodobniejsze. Mo�e zagro�eni kl�sk� u�yli �rodka ostatecznego. By� nim �adunek deuteron�w przeznaczonych do zniszczenia Ziemi�

��Kiedy to si� sta�o?

��W kwietniu 1915 roku pewien m�ody uczony belgijski opublikowa� prac�, w kt�rej zestawia� przeci�tne roczne temperatury Wenus na przestrzeni czternastu lat. Wszystkie waha�y si� ko�o czterdziestu stopni Celsjusza i tylko w ostatnim roku obserwacji temperatura podnios�a si� do 290 stopni Celsjusza. Zwy�ka ta trwa�a niespe�na miesi�c. Jednak�e by�y to czasy wielkiej wojny� nikt nie zajmowa� si� w�wczas astronomicznymi mrzonkami� i rzecz posz�a w zapomnienie, uznana za b��d pocz�tkuj�cego badacza�

Zabrz�cza� telefon. Oswaticz wzywa� astronoma do Centrali, gdy� Ziemia pragn�a z nim m�wi�. Arseniew wyszed�.

��I wszyscy zgin�li?�� zwr�ci�em si� do fizyka, kt�ry, wci�� pochylony nad pulpitem, przez wielkie szk�o powi�kszaj�ce bada� wykresy na fotografiach. Wszyscy? Jak�e to mo�liwe? Dlaczego nie ocala� nikt, nawet w najg��bszych podziemiach, tam gdzie jest ta czarna plazma� a mo�e gdzie� w odleg�ej cz�ci planety s� jeszcze�?

��Istotnie nie mamy pewno�ci, czy ani jedna z tych istot nie �yje � odrzek� Chi�czyk � a je�eli jeste�my o tym przekonani, to dlatego, �e pok�adamy w ich geniuszu wielkie zaufanie. To brzmi szyderczo, ale tak jest.

Milcza�em.

��Zniszczy� siebie s�dz�c, �e tym samym niszczy si� ca�y �wiat � to wielka i straszna pokusa�

Chi�czyk patrzy� na mnie spod przymru�onych powiek. Po chwili wszed� do kabiny Arseniew. By� podniecony.

��S�uchajcie � zawo�a� � czy pami�tacie to miejsce �raportu�, kt�re nas tak zdumiewa�o, gdzie m�wi si� o poszukiwaniu czego� czy kogo� poza mieszka�cami Ziemi? Przypuszczali�my, �e podr�ni statku mi�dzyplanetarnego nie zwracali uwagi na ludzi, gdy� szukali innych, jakich� �prawdziwych� tw�rc�w cywilizacji� Teraz to si� sta�o jasne! Na Ziemi opracowuj� jeszcze raz t�umaczenie �raportu� z pomoc� materia��w, kt�re�my przekazali, i oto rezultat: oni nie szukali bynajmniej �tw�rc�w cywilizacji� ani w og�le �adnych istot� lecz wypatrywali urz�dze�, kt�re by�yby zdolne pochwyci� niszcz�cy �adunek i odrzuci� go z powrotem w nich!

��Tak, to mo�liwe � rzek� Lao � Czu wstaj�c.�� Czy nadano pe�ny tekst?

��Na razie nie. Dubois przyrzek� mi poda� go za p� godziny. P�jdziesz ze mn�, Lao, was tak�e poprosz�, kolego Czandrasekar, b�dziecie mogli przekaza� dalszy ci�g oblicze�.

Matematyk, kt�ry pracowa� dot�d w g��bi Maraxa za �ciank� izolacyjn�, pojawi� si� mi�dzy rozchylonymi jak drzwi tablicami rozdzielczymi. Sta�em wci�� w tym samym miejscu. Uczeni rozmawiali, ich g�osy dochodzi�y mnie z wielkiej oddali.

��Taki by� koniec��� powiedzia�em.�� Chcieli nas zg�adzi� W tym jest co� niepoj�tego. Nie mog� tego zrozumie�; czy naprawd� byli uosobieniem z�a?

Po tych s�owach zaleg�a cisza. Czandrasekar, kt�ry pracowa� przy pulpicie, opu�ci� r�k� z narz�dziem.

��Nie wierz� w to � powiedzia�.

��To znaczy��

Czandrasekar odrzuci� nagle ko�ce kabla na p�yt� Maraxa.

��C� wiemy o mieszka�cach planety? Nic. Nie znamy ich wygl�du, nie domy�lamy si� go nawet, nie wiemy, co wype�nia�o ich �ycie� z tysi�cy rzeczy naprawd� znamy tylko jedn�: plan, kt�ry mia� nas zniszczy�.

Przemilcza� kilka sekund.

��Wiemy, �e materia jest �lepa i nie ma ponad ni� �adnej Opatrzno�ci, kt�ra prostowa�aby drogi b��dz�cych. Cz�owiek wnosi �ad w niezmierzon� przestrze� Wszech�wiata, bo tworzy warto�ci. Istoty, kt�re po�wi�caj� si� zniszczeniu, cho�by by�y najpot�niejsze, nios� w sobie w�asn� zgub�. Co mamy o nich my�le�? Wyobra�nia zawodzi, umys� cofa si� przed ogromem cierpienia i �mierci, zawartym w s�owach: zag�ada planety. Czy mamy pot�pi� jej mieszka�c�w? Czy Wener� zamieszkiwa�y potwory? Ja tak nie my�l�. Czy� najpotworniejsze wojny nie toczy�y si� na Ziemi pomi�dzy spo�ecze�stwami z�o�onymi z garncarzy, wie�niak�w, urz�dnik�w, cie�li, rybak�w, malarzy? Czy miliony, miliony, kt�re poleg�y w tych wojnach, by�y gorsze od nas? Czy w jakikolwiek spos�b bardziej od nas zas�u�y�y na �mier�? Profesor Arseniew przypuszcza, �e to maszyny posy�a�y mieszka�c�w Wenery do walki. Nie jest to zupe�nie pewne, ale za��my, �e tak by�o. Czy to nie maszyna posy�a�a ludzi na wojn� � szalona, chaotycznie dzia�aj�ca maszyna ustroju spo�ecznego, kapitalizmu? Czy mo�emy wiedzie�, ilu Beethoven�w, Mozart�w, Newton�w zgin�o pod jej �lepymi ciosami, nie dojrzawszy do stworzenia nie�miertelnych dzie�? Czy na Ziemi nie by�o istot, kt�re robi�y to, co panu, pilocie, wyda�o si� szale�stwem � czy nie by�o handlarzy �mierci, kt�rzy s�u�yli obu stronom walcz�cym i sprzedawali im bro�?

Niejedn� mo�emy tu znale�� analogi�. I nie jest to przypadek, bo musz� istnie� wsp�lne prawa, kt�rym poddana jest historia istot rozumnych. Rozumnych� Jak gorzko brzmi to s�owo w takiej chwili. Jest jednak mi�dzy nami r�nica, tak w�a�nie wielka, jak mi�dzy �yciem a �mierci�. Energia, kt�ra mia�a run�� na Ziemi�, stan�a nad wszystkimi miastami tego globu pod postaci� s�o�c atomowych, s�o�c, kt�re zab�ys�y nie na wieki, aby wspiera� i tworzy� �ycie, lecz na jedno mgnienie � aby je zniszczy�. W temperaturze milion�w stopni kipia�y i rozp�ywa�y si� ich wspania�e budowle, p�on�y maszyny, p�ka�y i topi�y si� maszty emitor�w radioaktywnych, wybucha�y rury podziemne, z kt�rych ucieka�a czarna plazma. Tak powsta� krajobraz, kt�ry ujrzeli�my tu w kilkadziesi�t lat po katastrofie: ruiny, zgliszcza, pustynie, lasy zakrzep�ych kryszta��w, rzeki plazmy fermentuj�cej w dzikich w�wozach i ta Bia�a Kula, ostatni �wiadek kataklizmu, kt�rej rozregulowane, lecz wci�� jeszcze czynne nastawnie dzia�aj�, bezsensownie i chaotycznie wydatkuj�c nagromadzon� energi� i b�d� tak dzia�a�, p�ki w podziemnych zbiornikach t�tni� jeszcze zasoby czarnej plazmy� Mo�e to trwa� setki �at� je�eli si� na tej planecie nie zjawi cz�owiek!

��Straszna spu�cizna��� wyszepta�em.

��Tak � powiedzia� Arseniew � ale mamy prawo po ni� si�gn��. Kiedy ludzie zacz�li pojmowa�, �e s� towarzyszami wsp�lnego losu i �e ta sama gwiazda niesie ich poprzez przestrze�, �e s� za�og� statku, jak my, i �ycia ich ��cz� si�, jak nasze, bo zwr�cone s� w t� sam� stron� � stan�li nad przepa�ci�. W obliczu zguby, jak� nios�a mu historia, imperializm usi�owa� poci�gn�� za sob� ca�� ludzko��. Walcz�c z nim, walczyli�my o co� wi�kszego ni� nagi byt. Tylko odbijaj�c si� w oczach, kt�re na nie patrz�, kszta�ty materii nabieraj� pi�kna i znaczenia. Tylko �ycie nadaje �wiatu sens. Dlatego b�dziemy mieli odwag� powr�ci� na t� planet�. Na zawsze zachowamy w pami�ci jej tragedi�, tragedi� �ycia, kt�re powsta�o przeciw �yciu i samo zosta�o zniszczone.

Arseniew podszed� do telewizora.

��Przyjaciele, Wenus to tylko etap. Wyprawa nasza jest pierwszym krokiem na drodze, kt�rej ko�ca nikt z nas nawet si� nie domy�la. Wierz�, �e przekroczymy granice uk�adu s�onecznego i p�jdziemy dalej, �e wst�pimy na tysi�ce cia� niebieskich, kt�re wiruj� wok� innych s�o�c, i nadejdzie � mo�e za milion, mo�e za miliard lat � czas, kiedy cz�owiek zaludni ca�� Galaktyk� i �wiat�a nocnego nieba b�d� mu tak bliskie, jak �wiat�a dalekich dom�w. A chocia� nie mo�emy poj�� tych czas�w, wiem, �e dotrwa do nich mi�o��, bo ona jest potwierdzeniem pi�kna �wiata w oczach drugiego cz�owieka.

M�wi�c te s�owa astronom sta� przy ekranie. W mroku p�on�a kurzawa gwiazd. Wyda�o mi si�, �e ich s�aby odblask pada na jego twarz. D�ug� chwil� trwali�my w milczeniu, jakby nas�uchuj�c wo�ania z oddzielonych otch�ani� �wiat�w.

Zabrz�cza� telefon. Lao � Czu podni�s� s�uchawk�. Od�o�y� j� i spojrza� na Arseniewa.

��Wzywa nas Ziemia.