Dni, nie wype�nione przyswajaniem wiedzy teoretycznej wlok�y si� w Szkole Morskiej w�Tczewie d�ugo i monotonnie, w przeciwie�stwie do miesi�cy sp�dzanych na morzu na statku szkolnym "Lw�w", kt�re mija�y jak sen - niespostrze�enie szybko.

Od godziny �smej rano odbywa�y si� wyk�ady na "kursach", skromniej m�wi�c w klasach dawnej szko�y �e�skiej. Na wniosek organizatora Szko�y Morskiej i jej pierwszego dyrektora, in�yniera morskiego Antoniego Garnuszewskiego, w marcu 1920 roku gmach ten sta� si� pierwsz� w naszych dziejach Alma Mater Mariniensis, nad kt�r� w dniu 8 grudnia 1920 roku po raz pierwszy podniesiono bander�. W dniu 21 lipca 1920 zawarto w Holandii umow� sprzeda�y-kupna, na mocy jej fregata o symbolicznej dla nas nazwie "Nest" (gniazdo) wyszukana przez inspektora Szko�y Morskiej, kapitana �eglugi wielkiej Gustawa Kanskiego, sta�a si� "Kolebk� Nawigator�w". Z ostatniego masztu "Nest" zdj�to reje, przekszta�caj�c fregat� na bark, kt�ry jako statek szkolny otrzyma� nowe imi� "Lw�w". Pierwszy dwutygodnik literacki uczni�w Szko�y Morskiej pod tytu�em "Stella Polaris" ukaza� si� 15 grudnia 1920 roku.

O godzinie czternastej trzydzie�ci ko�czy�y si� wyk�ady. Po obiedzie podawanym w�olbrzymiej sali gimnastycznej mo�na by�o p�j�� do otwartej do godziny szesnastej sypialni i�wyci�gn�� si� na ��ku. Podczas tej przerwy w nauce najsilniej nawiedza�a nas nostalgia za domem rodzinnym. Jej punkt kulminacyjny mia� miejsce nieodmiennie przy drugim deserze, czyli przy spo�ywaniu zawarto�ci paczek przys�anych z domu, kt�re tradycyjnie by�y rozdzielane bez reszty pomi�dzy wszystkich koleg�w w sypialni.

Mi�� poobiedni� sjest� przerywa� bezwzgl�dny ucze� s�u�bowy uzbrojony w p�k kluczy. Po jego przyj�ciu nale�a�o natychmiast sypialni� doprowadzi� do stanu kwitn�cego, otworzy� okna, a�samym przenie�� si� na "kurs". Ucze� s�u�bowy zamyka� sypialni� po dok�adnym sprawdzeniu jej stanu, za kt�ry by� odpowiedzialny przed dy�urnym wychowawc�.

Na "kursie" rozpoczyna�a si� nauka w�asna. Jak na szar� ni� niza�y si� �mudne, wykuwane w codzienno�ci godziny tak zwanego "naumiewania si�".

Przed zabraniem si� do nauki na "kursie" wrza�o przez dobr� godzin�, zanim wygas�y nie cierpi�ce zw�oki sprawy osobiste nie obj�te �adnym regulaminem.

Prawie ka�dy mia� swoje osobiste zami�owania, nie wszystkie mo�na by�o podci�gn�� pod angielskie hobby, ale cel mia�y podobny - po prostu da� wytchnienie od ci�g�ego my�lenia wy��cznie o nauce.

Sale "kursowe" by�y du�e, je�li si� por�wna�o je ze stosunkowo nik�� ilo�ci� uczni�w. W�rogu sali przy oknie znajdowa�o si� podwy�szenie, na kt�rym sta�a katedra. Z przeciwnej strony, pod sam� �cian� - trzy rz�dy �awek, po par� w rz�dzie. �awki by�y podw�jne, przeznaczone dla dzieci, tak �e z trudem gnie�dzili�my si� w nich. Mi�dzy katedr� i pierwszym rz�dem �awek znajdowa�a si� niewielka przestrze� zajmowana zwykle przez jak�� fechtuj�c� si� par�. Szermierki w szkole nie mo�na by�o uwa�a� za hobby. To by� na��g.

Naj�adniej na kursie fechtowa� si� "Pigie�". Po zapuszczeniu w�s�w m�g�by gra� rol� Char�ampa i to podczas zdobycia Tykocina w momencie zgonu ksi�cia.

Pigie� w�ada� szpad�, p�dzlem, trzema j�zykami, smykiem, batut� i fortepianem. Podczas obiad�w w sali gimnastycznej kwartet w bia�ych tropikalnych mundurach gra� pod jego batut� najnowsze przeboje. Do najbardziej ulubionych w tym czasie nale�a�y S�odka dziewczyna z�Barcelony i Brawo bis.

Pigie� rozpoczyna� "nauk� w�asn�" od kilkunastominutowej zaprawy szermierczej - d�u�ej jego przeciwnik nie wytrzymywa� serii bolesnych trafie� w �ywe cia�o. Ka�de trafienie by�o zawsze wytwornie odsalutowane szpad�. Wszystkie trafienia piek�y przez kilka dni, ale to nigdy nie wp�ywa�o na zmniejszenie ilo�ci walcz�cych.

Podczas szcz�ku krzy�uj�cych si� ze sob� szpad dw�ch nast�pnych szermierzy, kt�rym si� wydawa�o, �e ka�dy z nich jest zwyci�skim kapitanem Bloodem zdobywaj�cym, nieprzyjacielski okr�t, Pigie� potrafi� p�dzlem wyczarowa� soczyst� akwarel�, po czym spokojnie zabra� si� do nauki.

Miejsce od okna na pierwszej �awce zajmowa� "Dyzio" wiecznie zatopiony w ornitologii lub dzie�ach Darwina w j�zyku francuskim. Dyzio, zawdzi�czaj�cy sw�j przydomek �eromskiemu, w�ada� r�kawicami bokserskimi i wskutek tego mia� pop�kane b�benki w uszach, przez co posiada� pierwszy stopie� muzykalno�ci. W j�zyku szkolnym oznacza�o to, �e "rozr�nia, kiedy graj�, a�kiedy nie". Jednocze�nie by� najlepszym bramkarzem dru�yny pi�ki no�nej w szkole i najlepszym znawc� literatury rosyjskiej.

Obok Dyzia siedzia� zaj�ty stale sprawdzaniem �cis�o�ci swych wylicze� "Zakochany". Do osi�gni�cia pe�nego szcz�cia na ziemi potrzebna mu by�a kwota dwu tysi�cy trzystu dwudziestu pi�ciu z�otych i pi�tnastu groszy. Posiadanie jej pozwoli�oby mir o�eni� si� i by� szcz�liwym. W�sum� t� wliczony by� bukiet �lubny i nocne pantofle dla niego i �ony. Na razie mia� od�o�on� na ten cel kwot�, kt�r� wyra�a�y trzy ostatnie cyfry, a pierwsza by�a oddzielona od dw�ch pozosta�ych przecinkiem.

W �awce �rodkowej gnie�dzi� si� "Szklany Cz�owiek". Ten w niewiadomy spos�b nauczy� si� podczas swego pobytu w Szkole Morskiej stenografowa� oraz biegle w�ada� j�zykiem angielskim. Wszystkie wyk�ady stenografowa�, a nazw� Szklanego Cz�owieka zawdzi�cza� Dyziowi, kt�ry twierdzi� o nim: �eby si� nie rozbi�, wyobra�a sobie, �e nosi na g�owie szklank� zimnej wody i dlatego chodzi tak sztywno i ostro�nie.

Za Szklanym Cz�owiekiem siedzia� umys� najbardziej tw�rczy na "kursie", ucz�cy si� "na si��", a nie "na rozum", tak zwany "Semafor". Z powodu braku podr�cznik�w polskich musieli�my si� pos�ugiwa� podr�cznikami w j�zykach obcych. Semafor nienawidzi� nowych nazw i stara� si� wszystkie nazwy spolszczy� lub zmienia� je na nazwy dawniej przyswojone. Roczniki astronomiczne, z grecka zwane EFEMERYDAMI, nazwa� - r�wnie greck� nazw� - HEMOROIDAMI. Funkcji trygonometrycznej o �aci�skiej nazwie SEMIYERSUS nie nazywa� inaczej jak, imponuj�c� mu od dzieci�stwa, greck� nazw� SEMAFOR.

Niemniej trudno�ci sprawia�a mu teoria okr�tu. Wyk�ada� j� dyrektor szko�y, kt�ry ze z�otymi medalami uko�czy� wydzia� nawigacyjny i in�ynieri� morsk�. Skoncentrowana w jednej osobie na takim poziomie wiedza nawigatora i in�yniera budowy okr�t�w napawa�a Semafora zrozumia�� panik� podczas odpowiedzi.

Wysoko�� metacentryczna by�a, wed�ug Semafora, abstrakcj� istniej�c� wy��cznie w wyobra�ni dyrektora i wobec tego mo�na jej si� by�o nauczy� tylko na pami�� przez d�ugie i uporczywe powtarzanie ca�ych zda�. Ten system uczenia si� Semafor stosowa� i przy innych przedmiotach, czym o ma�o nie przyprawi� inspektora Szko�y Morskiej o ci�k� chorob�. Inspektor wyk�ada� praktyk� morsk�, by� - jak i wszyscy - wymagaj�cy, a ponadto drobiazgowo dok�adny. Pewnego razu Semafor odpowiadaj�c inspektorowi na pytanie, w jaki spos�b �aduje si� na statek zwierz�ta, po��czy� ze sob� wykute na pami�� zdania nieodpowiednio. W rezultacie wszyscy dowiedzieli�my si�, �e nale�y �adowa� na statek �winie w p�czkach powi�zane za ogony. Inspektor, s�ysz�c to, najpierw poczerwienia�, potem zrobi� si� fioletowy i siny, w ko�cu zacz�� sam do siebie m�wi�. Co w�wczas do siebie powiedzia�, pozosta�o na zawsze jego tajemnic�.

W �rodkowym rz�dzie w �awce pod �cian� zasiadali "�bik" i "Witkosio" - �ywy dow�d prawa, �e bieguny r�noimienne si� przyci�gaj�. �bik kipia� w �yciu codziennym, Witkosio w marzeniach. �bik by� g��wnym partnerem Dyzia do bicia w b�benki w uszach i kopania pi�ki przy ka�dej okazji. Witkosio w tym czasie odbywa� w my�lach samotne podr�e na� jachcie w�r�d po�udniowych wysp Oceanii. Zgodnie tylko uczyli si� angielskiego.

R�g sali zajmowa�o stowarzyszenie czterech, tak zwana - od pierwszych liter nazwisk - "Becejotka". Stowarzyszenie to dwa razy w tygodniu odbywa�o zebrania, na ka�dym takim zebraniu obowi�zywa�o p�godzinne przem�wienie, kt�re z nieznanych powod�w nazywa�o si� zawsze "inauguracyjne". Przemawiaj�cy, z wdzi�czno�ci za wys�uchanie jego p�godzinnej mowy, musia� mie� przygotowan� tabliczk� czekolady i obdziela� ni� wytrwa�ych s�uchaczy. Stowarzyszenie posiada�o dwie wyr�niaj�ce si� wybitne jednostki: "ce", kt�ra gra�a na gitarze i na beku, jako obro�ca, w dru�ynie pi�ki no�nej, i "ka", kt�ra d��y�a na ziemi do wyimaginowanego przez siebie idea�u cz�owieka morza oraz idea�u wiedzy nawigacyjnej. "Ka" by�a wsp�lnym wyrzutem sumienia ca�ego stowarzyszenia, cierpi�c z powodu niedoskona�o�ci "Becejot" w pracy nad sob� i nadaremnie usi�uj�c je porwa� przyk�adem, by�a to r�wnie� bratnia dusza inspektora: obaj zam�czali wszystkich zmuszaj�c do systematyczno�ci i dok�adno�ci w nauce i pracy. Pozosta�a dw�jka nie zwraca�a specjalnej uwagi swym zachowaniem.

Katedra w rogu sali - ze wzgl�du na dogodne warunki roz�o�enia na niej papier�w i swobod� ruch�w, jak� si� mia�o siedz�c na krze�le - by�a niekiedy przedmiotem spor�w. Ci, kt�rzy prowadzili rozleg�� korespondencj�, starali si� wej�� w jej posiadanie rezygnuj�c z odpoczynku i drugiego deseru w sypialni, aby przed przyj�ciem innych zaj�� to wspania�e miejsce. Najcz�ciej przy katedrze mo�na by�o zobaczy� za stosem list�w, skoroszytami oprawnymi w sk�r�, kolekcj� r�nokolorowych lak�w i �wiec� w lichtarzu, poch�oni�tego pisaniem list�w, wieloj�zycznego absolwenta szko�y filmowej, obecnie naszego koleg� "Sforze".

R�d jego od czas�w kr�lowej Bony piecz�towa� si� herbem Sforz�w i nasz Sforza d�wiga� na swych barkach obowi�zek, kt�ry z dziada pradziada przechodzi� na m�odsze pokolenie, utrzymania ��czno�ci pomi�dzy szeroko rozga��zion� rodzin�. Sforza by� bieg�y w SFRAGISTYCE (wyraz ten nies�ychanie dra�ni� Semafora). Chodzi�o po prostu o znajomo�� nauki o piecz�ciach. Barwny lak s�u�y� do wnikliwej oceny hierarchii rodowej. Osoby najbardziej czcigodne z wieku i urz�du otrzymywa�y od niego listy piecz�towane bia�ym lakiem. Z przy�miewaniem barwy laku przy�miewa� si� blask danej osoby i jej dostojno��. Czerwonego laku Sforza nie u�ywa� nigdy, dowodz�c, �e jest przywilejem poczty. Potrafi� w d�ugich wyk�adach wdra�a� nas w histori� piecz�ci Chin, Anglii i Francji. M�wi� o finezji swego arsena�u ��kowego, przy pomocy kt�rego, przez nieco sko�ne odbicie herbowego znaku, zrywa�o si� stosunki z osob�, do jakiej list by� adresowany, pomimo �e z tre�ci listu nie mo�na by�o tego wywnioskowa�.

W miar� rozwoju korespondencji zaczyna�a si� mu ona wydawa� zbyt ograniczona. Krewni i znajomi nie byli dostatecznie silnie rozsiani po �wiecie. Sforza wystara� si� o mi�dzynarodowy kod filatelistyczny i zacz�� korespondowa� ze wszystkimi zak�tkami na kuli ziemskiej. Najwi�kszym powodzeniem cieszy�y si� u niego malutkie wysepki, mo�liwe do wyszukania tylko na szczeg�owych mapach o du�ej skali. Osoby, z kt�rymi nawi�za� w ten spos�b korespondencj�, nie by�y tak znakomite, jak sobie tego �yczy�, wi�c gdy przeczyta� w gazecie angielskiej, �e kr�l Anglii Jerzy V szuka nabywcy na jedn� z wysp w kanale La Manche, stanowi�c� jego prywatn� w�asno��, Sforza natychmiast nawi�za� korespondencj� z kancelari� jego kr�lewskiej mo�ci i�zacz�� prowadzi� pertraktacje w sprawie nabycia dla siebie tego kr�lewskiego zak�tka. Do szko�y przychodzi�y listy, w kt�rych "kr�l" tytu�owa� go: comte. Otrzymywa� wspaniale ilustrowane konspekty w nieznanych nam dot�d oprawach. Z ilustracji w nich zawartych mo�na by�o ca�kowicie odtworzy� sobie urok i pi�kno ca�ej wyspy. Wieczorami �l�cza� nad dostarczonymi bilansami przysz�ej rezydencji i pilnie studiowa� dochody i rozchody, jakie go czeka�y. Proszono go w listach o wyznaczenie portu, do kt�rego m�g�by zawin�� po niego motorowy jacht kr�lewski, by nasz comte m�g� naocznie si� przekona� o walorach oferowanej mu wyspy. Sforza stale odk�ada� termin podr�y w charakterze kr�lewskiego go�cia i tylko skrupulatnie odejmowa� i�dodawa�, siedz�c na katedrze, kolumny cyfr. Znu�ony t� czynno�ci� zbiera� starannie swoj� kancelari� i ust�powa� miejsca niecierpliwie czekaj�cemu na nie "Mistrzowi Magii".

Mistrz stawa� na podwy�szeniu za katedr�, k�ania� si� wytwornie, jak gdyby zamiast kilkunastu koleg�w mia� przed sob� audytorium z�o�one z doborowej publiczno�ci. Przem�wienie swe rozpoczyna� niezmiennie od s��w: "PROSZ� PA�STWA" i demonstrowa� przywiezione z domu "eksponaty" lub znajduj�ce si� pod r�k� przedmioty, kt�re jego s�owa zmienia�y w rzeczy niezwykle cenne, niekiedy wprost cudowne lub genialne.

Do makabrycznych wyst�pie� nale�a�a demonstracja trupich czaszek - ma�ej i du�ej. W jednej r�ce trzymaj�c wysoko mniejsz� czaszk�, g�osem pe�nym przej�cia i wiary w to co m�wi, wyja�nia�, �e jest to oryginalna czaszka Goethego, gdy ten�e mia� lat jedena�cie.

- Na czaszce - m�wi� Mistrz wodz�c palcem po sklepieniach nad oczodo�ami - ju� w tym okresie wida� zapowied� genialno�ci, w ca�ej rozci�g�o�ci potwierdzaj� o tu w�a�nie le��ca wi�ksza czaszka poety, kt�r� uda�o mi si� zachowa� wy��cznie dla siebie.

Ten program szybko si� wszystkim znudzi�. Mistrz musia� przej�� do spraw aktualnych. Demonstruj�c ma�� drewnian� rozp�rk� do zabezpieczania szyb przed rozbiciem po otwarciu okna i drewnian� linijk� p�metrow� z podzia�k� milimetrow� Mistrz obja�nia�, �e jest to instrument przez niego niedawno wynaleziony; rozwi�zywanie rachunku r�niczkowego i ca�kowego za pomoc� tego instrumentu jest dos�ownie igraszk� dla dzieci.

- Prosz� pa�stwa, funkcja jest w mojej lewej r�ce, a funkcja pochodna w prawej r�ce. Je�li przesun� sw� funkcj� pochodn�, kt�ra dozna pewnego przyrostu, to i jej funkcja r�wnie� dozna odpowiedniej zmiany. R�nice przy przesuwaniu by�y tak niezmiernie ma�e, �e nie mo�emy ich nawet nazwa� "r�nicami", lecz "RӯNICZKAMI".

Je�li przechodz� przez kra�ce linijki, to przechodz� przez swe warto�ci maksymalne i�minimalne. Inaczej m�wi�c, je�li pochodna funkcji r�wna si� zeru, przyk�adam mniejsz� cz�� mego uniwersalnego suwaka do jednego z ko�c�w linijki, w�wczas moja funkcja przechodzi przez minimum lub maksimum, kt�re - jak wspomnia�em - ka�de dziecko odczyta na linijce.

Je�li krzywo trzymam linijk�, posuwaj�c mniejsz� cz�� suwaka jako styczn� - to prowadz� styczn� do krzywych, a wszyscy pa�stwo widz� dok�adnie kierunek stycznej.

Je�li do suwaka dodam zwyk�y kieszonkowy zegarek i zanotuj� momenty, w kt�rych kolejno znajdowa�a si� moja mniejsza cz�� suwaka, to znajd� zale�no�� drogi y od czasu x, a moja pochodna oznacza pr�dko�� w danym czasie x.

Jak szanowni pa�stwo obserwowali, wszystko odby�o si� tak szybko, �e ruch ten pa�stwo mog� uwa�a� za jednostajny.

Jeszcze par� s��w o tajemniczej CA�CE. Jak pa�stwo nie zd��yli nawet zauwa�y�, r�niczka by�a przyrostem niesko�czenie ma�ym funkcji. Ca�a moja funkcja to suma przyrost�w. W ten spos�b mo�emy znale�� d�ugo�� linii krzywych i p�l mojej linijki. W tym wypadku dokonaliby�my wsp�lnie CA�KOWANIA, naturalnie w oznaczonych granicach, a rachunek ca�kowy jest odwrotny do r�niczkowego. Czego pa�stwu, dowi�d� m�j suwak uniwersalny.

Nie mniejszym powodzeniem od �onglerki poj�ciami matematycznymi cieszy�y si� wyczyny Mistrza z kul� do ciskania. Ci�ka, kilkufuntowa kula toczy�a si� jak �ywa z jednej r�ki wzniesionej i wykr�conej do ty�u, tworz�cej jak gdyby rami� krzy�a nad katedr�, przetacza�a si� nad �okciem, wtacza�a si� na bark i nad ugi�t� w tym momencie szyj� przechodzi�a na drugi bark, by po wyci�gni�tej drugiej r�ce, tworz�cej rami� krzy�a pochylone ku pod�odze, zn�w przetoczy� si� nad �okciem i wpa�� w rozstawione palce drugiej r�ki.

Teraz Mistrz podnosi� r�k� trzymaj�c� kul� do g�ry i kula zaczyna�a si� toczy� z powrotem w kierunku zach�caj�cych j� do tego palc�w tej r�ki, z jakiej bieg sw�j rozpocz�a. By� to najbardziej efektowny numer, kt�ry dawa� mu ca�kowicie zas�u�ony tytu� "Mistrza Wielkiej Magii".

W miar� jak ko�czy�a si� zima, przybywa�o dnia i przybywa�o coraz wi�cej nauki na kursie. Coraz mniej po�wi�cano czasu na hobby. Niekt�rzy uczyli �ni� do p�na w nocy, inni wstawali o godzinie czwartej rano. Wo�ny, pe�ni�cy s�u�b� w nocy w gmachu, otrzymywa� ze zbli�aniem si� egzamin�w coraz wi�cej kartek, na kt�rych z ma�ymi zmianami dotycz�cymi szczeg�owych danych, widnia� nast�puj�cy tekst: "Panie Majorowski, prosz� mnie obudzi� o godzinie czwartej rano. Sypialnia si�dma, drugie ��ko od �ciany z prawej strony".

Te stosy kartek oznacza�y, �e trzeba albo umie�, albo opu�ci� szko�� - innego wyj�cia nie by�o. Szko�� zaczyna�o na kursie trzydziestu. Dotychczas ko�czy�o j�, poczynaj�c kolejno od daty otwarcia, pi�tnastu, trzynastu, dziewi�ciu, siedmiu.

Nale�a�o wi�c umie�. Egzaminatorzy byli tak samo bezwzgl�dni jak morze, kt�re nie uznawa�o powiedzenia "jako� to b�dzie".

Egzamin�w bali si� wszyscy. Ka�dy m�g� si� potkn�� przy wyprowadzaniu wzoru z dewiacji lub astronawigacji, ale nieunikniona kl�ska wisia�a nad Mistrzem Magii. Mistrz z �atwo�ci� �onglowa� r�niczkami, lecz nie m�g� opanowa� j�zyka angielskiego.

Ju� na pierwszym kursie koledzy radzili mu, by zosta� zi�ciem wyk�adowcy j�zyka angielskiego, kapitana austriackiej marynarki wojennej, �onatego z Angielk�, kt�rego c�rka Betty cieszy�a si� ogromnym powodzeniem. "Ona jedna - m�wili - mo�e ciebie uratowa� od �ci�cia na egzaminie, je�li powie ojcu: m�j ci jest, m�j ci jest. By�oby zupe�nie tak, jak w Krzy�akach. Betty mog�aby odegra� rol� Danusi, a ty Zbyszka".

Niestety. Zainteresowania Mistrza sz�y w zupe�nie innym kierunku, wobec czego jedyna droga ratunku, jak� widzieli koledzy, zosta�a zamkni�ta z powodu jego samob�jczej mi�o�ci skierowanej nie do Betty. By� to "�miech przez �zy", ale tylko do momentu, w kt�rym trzeba by�o zdawa� egzamin.

Mistrz zna� alfabet angielski, ale nie mia� poj�cia, kt�r� liter� jak si� wymawia. Czytaj�c tekst angielski wymawia� wszystkie s�owa tak, jak gdyby czyta� s�owa rdzennie polskie. Od dzieci�stwa przyswojonej litery "i" jak "i" nie potrafi� zmieni� na "aj".

"Z jakiej racji AJ?" - to by�a dla niego prawdziwa magia.

Nie wszyscy koledzy mogli dor�wna� Szklanemu Cz�owiekowi w umiej�tno�ci opanowania zasad wymowy, gramatyki i sk�adni angielskiej, uznaj�c niekt�re z nich za zbyt zawi�e. Ale Mistrz dystansowa� nawet tych najs�abszych - wszystko, co dotyczy�o nauki j�zyka angielskiego, by�o dla niego ju� nie zawi�e, ale wr�cz, jak sam to okre�la�, mgliste i nieuchwytne.

Pomimo nieuniknionej, i oczywistej dla wszystkich, kl�ski Mistrz Magii postanowi� jednak walczy�. Szykowa� si� do egzaminu pisemnego.

Poniewa� nauczenie si� na pami�� kilkudziesi�ciu wypracowa� przerabianych w ci�gu lat, a�w�a�ciwie "wkucie" ich pisowni, przekracza�o mo�liwo�ci ludzkie, nawet je�li si� nosi�o zas�u�ony tytu� Mistrza Wielkiej Magii, Mistrz doszed� do wniosku, �e ze wszystkich temat�w mo�na u�o�y� jeden temat uniwersalny, zmieniaj�c wy��cznie tytu�. M�g� to by� "Wyci�g z dziennika okr�towego o wypadku z marynarzem", "Pami�tnik marynarza", "Moja najciekawsza przygoda", "List do przyjaciela", "Raport do w�adz w obcym porcie o wypadku z marynarzem", "M�j przyjaciel Eddy", "M�j pierwszy dzie� na statku". Opracowany przy pomocy wszystkich koleg�w temat przepisywa� nocami. Tyle czasu po�wi�ci� na opanowanie tego �wiczenia, �e m�g�by odtworzy� identyczny tekst pisany nawet alfabetem chi�skim.

Zacz�y si� egzaminy. Egzamin z j�zyka angielskiego odbywa� si� w najwi�kszej sali. Kapitan, wyk�adowca i ojciec Betty w jednej osobie, zdumionym wzrokiem wodzi� za pi�rem Mistrza pisz�cego "Raport do w�adz portowych o wypadku, jaki mia� miejsce na statku". Wyk�adowcy wydawa�o si�, �e �ni na jawie, to zn�w, �e jest �wiadkiem cudu. Bez niczyjej pomocy Mistrz zapisa� dwie strony arkusza egzaminacyjnego i by� pierwszym abiturientem, kt�ry uko�czy� prac� z j�zyka angielskiego. Prawdopodobnie z tym samym wra�eniem snu na jawie i�uczestniczenia w cudzie kapitan godzi� si� wewn�trznie na ocen� pracy: DOSTATECZNIE Z PLUSEM; z nast�puj�c� uwag�: stopie� zmniejszony, poniewa� wypracowanie nie jest napisane �ci�le na temat.

Pozostawa� jeszcze egzamin ustny. Do komisji egzaminacyjnej z j�zyka angielskiego nale�eli: delegat ministerstwa, inspektor i kapitan jako egzaminator.

Ojciec Betty mia� zapisane w swym notesie wszystkie odpowiedzi Mistrza, niestety ani jedna z nich nie by�a dostateczna. Mistrz wl�k� si� przez szko�� z t� jedn� dopuszczaln� dw�jk�, jak z kul� u nogi, by teraz ostatecznie go uziemi�a.

Przed rozpocz�ciem egzaminu ustnego Mistrz poprosi� koleg�w, aby si� zorientowali, czy delegat ministerstwa zna angielski. Koledzy, kt�rzy ju� zdawali, twierdzili, �e wed�ug nich delegat na pewno angielskiego nie zna, poniewa� podczas egzaminu rozmawia� z inspektorem po francusku, a z kapitanem po niemiecku. Mistrz s�ysz�c to, o�ywi� si� i poszed�, by si� przygotowa� do odpowiedzi.

Zjawi� si� na sali egzaminacyjnej zaprasowany i wymuskany. Wygl�da�, jak gdyby zst�pi� z witryny okiennej najlepszego magazynu m�d. Zameldowa� si� przewodnicz�cemu, wyrazi� postaw� "salut" dla delegata i stan�� przed egzaminatorem.

Dobre, b��kitne oczy ojca Betty na jego widok okry�a mg�a smutku. Inspektor, kt�ry mia� mi�kkie serce i nie m�g� patrze� na zarzynanie ludzi, wsta� i odszed� do okna.

Mistrz mia� przed sob� teraz dw�ch ludzi: delegata i egzaminatora. Na delegata Mistrz patrzy� z tak� jasn� ufno�ci� i uprzejmo�ci�, �e od razu zwr�ci� na siebie szczeg�ln� jego uwag�, wygrywaj�c na punkty pierwsze wra�enie sw� postaw� idealnego abiturienta.

G�owa egzaminatora przechyli�a si� bole�nie na bok i kapitan ze smutkiem w g�osie powiedzia� po angielsku, podaj�c Mistrzowi otwart� ksi��k�:

- Prosz� przeczyta� biografi� Waszyngtona.

Mistrz zabra� si� do czytania. Modulowa� bez zarzutu i przestankowa�. Czyta� tak, jak umia� najlepiej po polsku. Napisane "the" t� "the", napisane "be" to "be", nie �adne tam "bi". Cierpienie niewys�owione malowa�o si� na twarzy kapitana. Rozpami�tywa� ca�y okres nauki tego ucznia i�wiedzia�, �e tak si� musi TO sko�czy�.

Mistrz czyta�. Poniewa� egzaminator nie przerywa�, czyta� coraz p�ynniej i coraz �adniej. Wreszcie sko�czy�. Moment ten zaakcentowa� stukni�ciem obcas�w. Wykona� lekki sk�on tu�owiem w kierunku delegata ministerstwa, po�o�y� ksi��k� przed egzaminatorem i zastyg� w postawie wyra�aj�cej wizj� jasnej przysz�o�ci.

Delegatowi podoba� si� �wietnie uszyty mundur i doskona�a budowa abiturienta, wytwornie zawi�zany krawat. Ca�a sylwetka m�wi�a sama za siebie. Delegat nie mia� w�tpliwo�ci, �e ze wszystkich dotychczas zdaj�cych ten przeczyta� podany mu tekst najlepiej.

Z sympati� przygl�da� si� przysz�emu oficerowi marynarki.

Egzaminator odebra� ksi��k� z r�k abiturienta, a potem z rezygnacj� w g�osie zada� �miertelny cios, m�wi�c po angielsku:

- Prosz� opowiedzie� to, co pan przeczyta�.

Po otrzymaniu tego polecenia Mistrz pozwoli� sobie przyj�� postaw� "lekko spocznij". Wzni�s� do g�ry oczy, jak gdyby chcia� tam gdzie� w niesko�czono�ci zobaczy� Waszyngtona.

�a�ob� okry�a si� twarz egzaminatora. Mistrz Magii skupia� si�. Za chwil� mi�y u�miech pojawi� si� na jego �adnej twarzy. Wyczyta� z tego u�miechu mo�na by�o ca�kowite opanowanie tematu i znajomo�� przedmiotu. Ze swobod� m�wcy, rozumiej�cego wa�no�� intonacji, ka�dej pauzy, przyciszania g�osu przy sprawach smutnych i podnoszenia tam gdzie si� m�wi�o o zwyci�stwach, rozpocz�� biografi� Waszyngtona.

- U o s z i n g t o n... ej bi si di i ef d�i. Uoszington dablju eks uaj zet. Kej... el em en ou pi, Uoszington ej bi si di i ef d�i.

W dos�ownym znaczeniu brzmia�o to tak: Waszyngton... a, b, c, d, e, f, g. Waszyngton w, x, y, z. K... l, m, n, o, p, Waszyngton a, b, c, d, e, f, g.

Mistrz zna� na pami�� alfabet angielski, ale wymowa jego by�a tylko troch� zbli�ona do angielskiej, poza tym uda�o mu si� zapami�ta� wyra�enie nearly stationary, oznaczaj�ce stanie na �aglowcu w dryfie, to znaczy z tak ustawionymi do wiatru �aglami, �e prawie stoj�cego w miejscu. M�wi� dalej ze swobod� i du�� doz� zachwytu o pierwszym prezydencie Stan�w Zjednoczonych.

- Nirli staszjonery, Uoszington... kej el em en ou pi Uo s z i n g t on ej bi si di i ef d�i. Kej el em en ou pi Uos zi n g t o n ej bi si di. U o s z i n g t o n... eks uaj, zet nirli staszjonery, Uoszington dablju...

Na twarzy egzaminatora pojawi� si� wyraz os�upienia i zastyg�. Wida� by�o na niej jeszcze �lady ch�ci protestu, ale usta skamienia�y w tym momencie i nie zdo�a�y ani nic powiedzie�, ani si� zamkn��.

Mistrz Magii ju� cztery razy postawi� w dryfie Waszyngtona. Waszyngton sta� si� jedn� z�liter alfabetu, kt�rej mo�na by�o si� spodziewa� po ka�dej literze. Zjawia� si� nieoczekiwanie w�r�d samog�osek lub stawa� przed literami oznaczaj�cymi same niewiadome. Do �wiadomo�ci egzaminatora, kt�ry jeszcze s�ysza�, dochodzi�y d�wi�ki "a be ce de Waszyngton, iks, igrek zet Waszyngton, ku er es, Waszyngton - stan�� w dryf". Gdy Mistrz m�wi� o tym stawaniu w dryfie wielkiego wodza, podnosi� g�os i grzmia�, jak gdyby s�owa te mia�y oznacza� wygrane bitwy.

- Uo�zington nirli staszjonery eks uaj... Zadowolenie i uznanie dla swej wymowy, zauwa�one w wyrazie twarzy delegata, podnieci�y Mistrza jeszcze wi�cej. M�wi� coraz bardziej moduluj�c. W momencie, kiedy delegat nachyli� si� do egzaminatora, by przerwa� niepotrzebne sprawdzanie tak wspania�ych wiadomo�ci i opanowania j�zyka angielskiego, Mistrz sam zdecydowa� si� na pe�ne wyrazu zako�czenie:

- Uoszington eks uaj ZET!

Jako pierwsza litera przed trzema symbolizuj�cymi w matematyce niewiadome, wielki prezydent uwie�czy� sw� karier� wed�ug biografii o nim Mistrza Magii. Po�o�eniem najwi�kszego nacisku na ZET Mistrz zako�czy� swe pe�ne wyrazu opowiadanie.�Z lekka uderzy� obcasami i�sk�oni� si� delegatowi.

Delegat by� zachwycony. Zrezygnowa� ze s�uchania tak b�ahych pyta�, jak z gramatyki lub sk�adni. Sam zamiast egzaminatora podzi�kowa� Mistrzowi za wspania�� znajomo�� angielskiego i�za wk�ad pracy w opanowanie j�zyka morskiego, widoczny w jego odpowiedzi.

- Bardzo dobrze - wyrazi� jeszcze wobec u�miechni�tego Mistrza sw� opini� egzaminatorowi, kt�ry nie odzyska� by� jeszcze mowy i tylko z du�ym wysi�kiem potrafi� wyszepta� do abiturienta od siebie:

- Thank you. Dzi�kuj�.

W sumieniu kapitana toczy�a si� teraz walka pomi�dzy obowi�zkiem i podziwem dla przytomno�ci umys�u i zimnej krwi abiturienta. Wreszcie zwyci�y�o w nim zrodzone podczas egzaminu prze�wiadczenie, �e ten cz�owiek i w �yciu da sobie rad� z angielskim.�Nast�pi�a potem jeszcze d�uga rozmowa z delegatem na temat stopnia. Delegat by� oburzony surowo�ci� egzaminatora w stosunku do tak �wietnego ucznia.

- Chyba nie zachodz� tu osobiste antypatie, panie kapitanie - zaniepokoi� si� delegat ministerstwa.

Szlachetna twarz kapitana wyklucza�a podobne podejrzenie.

Do rozmawiaj�cych podszed� inspektor, z kt�rym wsp�lnie po d�ugich sprzeciwach ze strony delegata ustalono stopie� zaledwie DOSTATECZNY.

O! MU - KU - RU!

Conrad opisa� charakterystyczne zdarzenie, jakie mia�o miejsce na �aglowcu, na kt�rym by� starszym oficerem.

Stali zakotwiczeni na redzie. Na pok�adzie rufowym kapitan czeka� na szalup�, by si� ni� dosta� na l�d. Nagle w trakcie rozmowy z Conradem kapitan wyj�� z kieszeni batystow� chusteczk� i star� z lakierowanej powierzchni por�czy kilka osiad�ych na niej drobinek py�u.

Odmienny nieco wypadek znany jest w ca�ej marynarce angielskiej, w kt�rej by� zwyczaj, i� dow�dca, je�li chcia�, by jego okr�t wygl�da� jak naj�adniej, kupowa� na w�asny koszt najlepszy gatunek farb i kaza� nimi malowa� sw�j okr�t.

Jeden z admira��w brytyjskich - bardzo popularny i obdarzony poczuciem humoru - zobaczy� z mostku, jak tr�bacz Kr�lewskiej Piechoty Morskiej opar� si� najspokojniej o tylko co wyemaliowan� za prywatne pieni�dze, jeszcze mokr�, wie�� armatni�. Admira� rozejrza� si�, czy go kto� nie widzi, podszed� do tr�bacza i tu� za nim opar� si� o wie��.

Z wyrazem twarzy Atlasa d�wigaj�cego ca�� kul� ziemsk� na sobie admira� zwr�ci� si� do tr�bacza m�wi�c:

- Ju� wszystko w porz�dku, KR�LEWSKI, mo�esz teraz spocz��, ca�y ci�ar tej wie�y ja wezm� na siebie.

Na powracaj�cym z paroletniej podr�y do kraju �aglowcu francuskim drugi oficer wi�z� jako "lekk� kontraband�" dwana�cie wspania�ych, koronkowej roboty serwet misternie splecionych z bardzo rzadkich okaz�w g�bek. Wszyscy koledzy na �aglowcu podziwiali te serwety jako co� najpi�kniejszego, co si� znalaz�o w tej podr�y na ich fregacie, a co musia�o kosztowa� nabywc� fortun�.

Fregata przygotowywa�a si� tak, jak mog�a, by wygl�da� od�wi�tnie w chwili przybycia do macierzystego portu. Od jab�ek na maszcie po dzi�b i ruf� wszystko na fregacie by�o �wie�o pomalowane. Okaza�o si�, �e podczas porannego zmywania pok�ad�w lakier na nadbud�wkach na rufie zosta� spryskany s�on� wod�. Nale�a�o go zmy� g�bk� zwil�on� w s�odkiej wodzie, by nie uszkodzi� l�ni�cej powierzchni.

Bosman zawiadomi�, �e po tak d�ugiej podr�y wyczerpa�y si� zapasy g�bek i szmat bawe�nianych. Zmycie soli za pomoc� szczotek lub p��tna �aglowego oznacza�o zniszczenie �wie�o po�o�onego na drzewie nadbud�wek lakieru. Bosco wpad� w rozpacz.

Drugi oficer, s�ysz�c o beznadziejno�ci sytuacji spowodowanej wyczerpaniem si� materia��w w tak d�ugiej podr�y, nie zawaha� si� ani na chwil�.

Nast�pnego dnia rano Bosco rozdzieli� do - zmywania nadbud�wek... sze�� przepo�owionych wspania�ych serwet drugiego oficera.

Wkr�tce ju� rok,

A my wci�� �eglarzami

W�r�d wichr�w sztormowych i fal.

Morze za nami

I morze przed nami,

A w sercu t�sknota i �al.

Silny wiatr dm�cy z wej�cia do Kana�u Angielskiego zmusi� nasz stary �aglowiec szkolny "Lw�w" do rzucenia przy wschodnim wybrze�u Anglii kotwicy, by przeczeka� zmian� kierunku wiatru. M�odsi oficerowie "Lwowa", b�d�cy starszymi kolegami uczni�w zaokr�towanych na t� podr�, mieli odmienne zdanie co do tego czekania na wiatr ani�eli komendant i starszy oficer.

- Zamiast nudzi� si� na kotwicy, poszliby�my dooko�a, to znaczy pomi�dzy Szetlandami i Wyspami Owczymi - m�wili. - Obeszliby�my z daleka cmentarzysko �aglowc�w, Biskaje, a nie czekali na poni�aj�ce dla nawigatora zmi�owanie wiatru.

Tegoroczni absolwenci, kt�rzy odbywali sw� ostatni� podr� na bia�ym barku szkolnym, szykuj�c si� do egzaminu praktycznego, gor�co popierali starszych koleg�w-oficer�w.

Podr� "dooko�a" Szkocji to jednak szmat drogi, nawet w por�wnaniu do ca�ej tegorocznej podr�y, kt�rej termin�w musieli�my dotrzyma�. Szli�my na Morze Czarne do Konstancy, gdzie mieli�my - na specjalne zaproszenie m�odocianego kr�la Rumunii, siedmioletniego Micha�a - sw� obecno�ci� u�wietni� rumu�skie Dni Morza.

To przypadkowe miejsce zakotwiczenia naszego barku szkolnego by�o wyj�tkowo zajmuj�ce, poniewa� wskutek p�yw�w bezustannie zmienia� si� tutaj kierunek i szybko�� pr�du, jak r�wnie� g��boko��, kt�ra pozornie nigdy nie odpowiada�a g��boko�ci podanej dla tego miejsca na mapie.

W nawigacyjnej uczniowskiej kipia�o od wertowania atlas�w pr�d�w, tablic p�yw�w, rocznik�w astronomicznych i tablic nawigacyjnych. Ka�dy absolwent musia� kilka razy przeprowadzi� w�asnor�cznie sondowanie i zanalizowa� r�nic� pomi�dzy g��boko�ci� podan� na mapie a odczytan� przy sondowaniu. By�y to tak zwane �wiczenia "redukcji sondy" i "zera mapy". Zero mapy - ta tajemnicza nazwa oznacza�a poziom morza, do kt�rego odnosz� si� g��boko�ci podane na mapie morskiej. Poziom morza zale�ny od chwilowego p�ywu. stwarza� warunki do dyskusji, kt�ry stan wody uwa�a� za niski, i wobec tego ka�de pa�stwo morskie uwa�a�o za punkt honoru podawa� odmienny dla swych wybrze�y ku niewymownej m�ce uczni�w szk� morskich.

W nawigacyjnej by�o s�ycha� przewa�nie g�osy dw�ch "wiecznie" ze sob� si� k��c�cych - Dyzia i Pig�a.

- Jak ci si� ju� wszystko b�dzie zgadza�o do jednej tysi�cznej milimetra, to ci rozwal� ten genialny umys� - pieni� si� Dyzio.

Pigie�, s�uchaj�c obietnic Dyzia, u�miecha� si� niefrasobliwie i g�o�no zachwyca� si� swymi genialnymi wynikami oblicze�.

- Dyziu, pos�uchaj tylko, wyliczy�em z dok�adno�ci� do p� minuty moment wysokiej wody w odniesieniu do Dover, interpolacj� przeprowadzi�em z dok�adno�ci� do jednej tysi�cznej, obliczy�em dla tego momentu odleg�o�� ksi�yca i s�o�ca od ziemi oraz ich deklinacj� do dziesi�tnych� minuty,� wzi��em�pod� uwag� warunki� atmosferyczne i p�yw burzowy oraz wszystkie wiatry mog�ce mie� wp�yw na stan wody tutaj i wiej�ce w ci�gu ostatniego tygodnia przy zastosowaniu spirali Ekmana.

- Pigie�, przesta�. Przesta�, bo nie wytrzymam! - krzycza� Dyzio tak g�o�no, �e s�ycha� go by�o na ca�ym pok�adzie.

Ale Pigie� w dalszym ci�gu upaja� si� swymi obliczeniami i sw� genialno�ci� nie docenian� przez �adnego z koleg�w. Dotychczasowe jego wyczyny przynios�y mu w rezultacie przydomek "Pig�u", kt�re to s�owo powtarzane szybko raz po raz ujawnia�o jego istotne znaczenie. W�wczas jeszcze nikt w nim nie podejrzewa� �wiatowej s�awy malarza, kt�rego wystaw� b�dzie otwiera� Bernard Shaw, nikomu nie przesz�o przez my�l, �e Pigie� wystawi swe obrazy w Royal Academy i jako nadworny malarz kr�lowej El�biety II odb�dzie z ni� podr� na Bermudy.� Na� razie� Pig�e� potwierdza� swym gadaniem przys�owie perskie, �e "dobry kogut w jajku pieje". O tym pianiu w jajku Sforza pia� u�o�ony przez siebie dwuwiersz: Wielki Pig�u jestem JA, Wnet mira�e wam poka��. O! La! La!

W tym okresie Pigie� potrafi� wyra�a� swe mira�e biegle w trzech j�zykach, opr�cz rodzimego. Wed�ug s�ownictwa tego samego Sforzy Pigie� z jednakow� �atwo�ci� "naigrywa� si�" na fortepianie i skrzypcach, "gimnastykowa� si�" dyryguj�c orkiestr� kameraln�, kt�r� sam zorganizowa� werbuj�c do niej co muzykalniejszych koleg�w, oraz ilustrowa� podr�czniki wydawane przez wyk�adowc�w Szko�y Morskiej, pi�rkiem i tuszem wyczarowuj�c wspania�e �aglowce. Z czasem �aglowce te znalaz�y si� w wydanych przez Pig�a w j�zyku angielskim ksi��kach pt.: Jak malowa� �agle i morze oraz Jak malowa� sw�j statek.

Zdolno�ci i oryginalno��, a zw�aszcza nos i umiej�tno�� w�adania szpad�, przyczyni�y si� do tego, �e wielu chcia�o w nim widzie� sobowt�ra Cyrano de Bergerac.

Sforza dowodzi�, �e nos Pig�a przypomina �agiel topsel, kt�rego w odpowiednim momencie, przy nadchodz�cej burzy �yciowej, Pigie� nie potrafi zwin��, co powoduje cz�ste dryfowanie ca�ej jego osoby w stylu Casanovy i niemniej czaruj�co.

Najwspanialsze jednak by�y Pig�a paczki �ywno�ciowe otrzymywane z domu. Przewa�a�y w nich, nigdzie nie spotykane, kabanosy. Sforza twierdzi�, �e s� tak d�ugie jak sam Pigie� i jego soliter, kt�ry nie pozwala Pig�owi zmieni� wygl�du chodz�cego �ywego obrazu g�odu w Indiach.

Je�li paczka �ywno�ciowa dla Pig�a zosta�a dostrze�ona na czas, to bywa� on natychmiast wi�zany. Kabanosy swoje ogl�da� wy��cznie z daleka, a Sforza t�umaczy� mu, �e marnotrawstwem by�oby karmienie takimi pyszno�ciami solitera.

Sol�ter ten by� zrodzony z bujnej wyobra�ni Sforzy, absolwenta szko�y filmowej. Je�li podczas podro�y nie ko�ysa�o zbytnio, Sforza gra� z powodzeniem rol� oficera nawigacyjnego. Podczas ko�ysania grywa�, r�wnie� z powodzeniem, cz�owieka obezw�adnionego chorob� morsk�, sam jeden na scenie, w kt�r� zamienia� si� nie lubiany przez nikogo szpitalik okr�towy.

W szpitalnej koi grywa� tak�e rol� szcz�liwego Tantala syc�cego si� widokiem przyjaci� racz�cych si� sporz�dzanymi specjalnie na jego podr� sarnimi c�brami, szynkami dzik�w i wielu innymi specja�ami, gdy� od rodziny Sforza z b�ot pi�skich otrzymywa� przed wyj�ciem w podr� olbrzymie zapasy, tak jak gdyby wyrusza� na wypraw� krzy�ow�. Poleskie ost�py kry�y tyle zwierza, �e specja�y te by�y tam dos�ownie "bezcenne", ale na statku ich "bezcenno��" nabiera�a potocznego znaczenia.

Przy koi Sforzy k��cili si� cz�sto, ale ju� na zupe�nie inne tematy, Dyzio i Pigie�. Kiedy� tematem k��tni Dyzia z Pig�em by�y ptaki. Dyzia interesowa�y stale takie kwestie, jak przyczyny d�ugo�ci szyi �yrafy, dlaczego s�o� ma tr�b� lub czym lot jask�ki r�ni si� od lotu wr�bla. Szuka� na te m�cz�ce go pytania odpowiedzi czytaj�c dzie�a Darwina w j�zyku francuskim. Sforza, kt�ry zna� nieomal na pami�� wszystkie opowiadania morskie Claude Farrere'a i Pierre'a Loti, nie darzy� sympati� Darwina i wyra�a� obawy, �e Dyzio, oddaj�cy si� z zapa�em studiom nad dowodzeniami Darwina, zechce sprawdzi� to wszystko, czego si� naczyta� i got�w zamieszka� na sta�e na jakim� drzewie w Afryce, by sta� si� praprzodkiem.

Pig�a interesowa�a wy��cznie barwa upierzenia ptak�w, podobnie jak i barwy kwiat�w. Przyczyn tworzenia si� barw dopatrywa� si� w kszta�cie ich w�a�cicieli i szeroko�ci geograficznej miejsca ich zamieszkania, wed�ug wyimaginowanej przez siebie teorii r�wnowagi barw. Dyzio wyprowadza� wszystkie barwy od przystosowania si� do warunk�w �ycia. Sforza z przej�ciem obali� teorie obu opowiadaniem o wspania�ej kolekcji w�drownych ptak�w brodz�co-bekasowatych Machetes Pugnax, kt�rych rzadkie okazy posiadali jego znajomi osiadli w�r�d bagien Pa�szczyzny,

- Pig�u - m�wi� Sforza - jaka� r�wnowaga barw, skoro ani jeden samiec tego samego kszta�tu nie posiada tego samego koloru upierzenia podczas god�w. A wed�ug twojej teorii, Dyziu, akurat na szeroko�ci b�ot pi�skich musz� w maju zjawia� si� te ptaki i ka�dy z nich musi si� ubra� na ten okres w odmiennego koloru kapturek i kryz�. Mira�e. Jakie przystosowanie si� do warunk�w �ycia, je�li podczas tok�w potrafi� godzinami wyczynia� wszystko na niby, udaj�c najbardziej za�arte walki. Nie widzia�em jednak nigdy, �eby podczas takiej walki jeden z nich skrzywdzi� drugiego. Wspaniali aktorzy, nawet nie rycerze podczas turnieju, potykaj�cy si� dla przypodobania si� swej damie serca. Ich damy przygl�daj� si� tym harcom, ale ka�dy z nich posiada tych dam kilka.

S�abo�ci� Dyzia, odrywaj�c� go od studi�w nad dociekaniami Darwina, by�y dzie�a Gorkiego, kt�rych pe�ne wydanie w oryginale wozi� stale ze sob�. W osobie Dyzia nie podejrzewano przysz�ego profesora ekologii, a najmniej - przysz�ego dostojnika.

Nie ko�cz�ce si� dysputy pomi�dzy Dyziem i Pig�em zmienia�y sw�j temat w zale�no�ci od miejsca, w kt�rym by�y prowadzone.

Podczas przed�u�aj�cego si� postoju w oczekiwaniu na wiatr sprzeczki w nawigacyjnej by�y coraz �arliwsze:

- Pig�u, je�li� taki m�dry, powiedz, jakie jest zero mapy przyj�te przez Japoni�.

- �rednia najni�sza niska woda - bez zaj�knienia odpowiedzia� Pigie�.

- Mira�, Pig�u. Mira� - cieszy� si� Dyzio. - Nic podobnego. Indyjska niska woda syzygijna. No, ale powiedz wobec tego, jakie jest zero mapy przyj�te przez Indie Holenderskie? No?

- Indyjska niska woda syzygijna - powt�rzy� Pigie� us�yszane przed chwil� od Dyzia zero mapy japo�skiej.

- I zn�w tw�j mira� nad mira�e. Nawet nie �ni�e� nigdy o takim zerze. �rednia p�roczna najni�sza niska woda. Ale do trzech razy sztuka. Powiedz, Holendrzy...

- Odczep si�, Dyziu - zirytowa� si� Pigie�. - Daj mi spok�j.

- Oho! Nie dam - zn�ca� si� nad nim Dyzio. - Jak ci zn�w wypadnie dok�adno�� stanu wody do jednej tysi�cznej milimetra, to ci� jeszcze raz przeegzaminuj�, cho� i tak stwierdzi�em, �e nic nie umiesz.

Na szcz�cie "Lw�w" wybra� kotwic� i ruszy� przez Kana� Angielski z wizyt� do siedmioletniego kr�la.

Wszystkie zaj�cia mog�ce si� przyda� absolwentom w przysz�o�ci, a nawet stawianie i�zwijanie �agli, by�y wykonywane z zapa�em, natomiast mycie, malowanie i czyszczenie mosi�dzu nale�a�y do prac obj�tych ukutym w szkole powiedzeniem: "Lenistwo jest r�kojmi� zdrowia". Je�li kt�ry� z absolwent�w nie piastowa� godno�ci starszego nawigacyjnego lub s�u�by bosma�skiej, to zanim przysz�a jego kolej na jedno z tych stanowisk, uwa�a� siebie za pasa�era wolnego od rob�t porz�dkowych. Wobec tego �e w tym roku by�o o kilku absolwent�w wi�cej ni� godnych ich stanowisk, wolni od s�u�by wymy�lili samob�jcz� zabaw� podczas wachty, wylosowuj�c spo�r�d siebie jednego, kt�ry mia� w odpowiednim momencie znale�� si� na �cie�ce �ycia komendanta i to z r�kami nie zaj�tymi prac�. Pozostali za najbli�sz� nadbud�wk� obserwowali straszliwy moment rzucenia si� komendanta na wylosowan� dla niego ofiar�.

Przera�enie ofiary by�o zawsze wielkie, poniewa� komendant nie znosi� na pok�adzie ludzi, kt�rzy nic nie robili. Co prawda etykieta morska by�a na statku przez wszystkich �ci�le przestrzegana i w miejscu, gdzie kto� pracowa�, nigdy nikt nie przebywa� bezczynnie, a je�li go zaskoczono �pi�cego i odpoczywaj�cego nawet przed wacht�, ka�dy natychmiast przyk�ada� r�ki i pomaga� "pracerzom". Komendant jednak doskonale wiedzia�, �e cz�� absolwent�w jest nieuchwytna i zabija� czas polowaniem na sztuki bardziej wyrafinowane w pr�nowaniu.

Po upolowaniu absolwenta nigdy nie by�o wiadomo, jakimi drogami potocz� si� my�li komendanta i co z tego wyniknie. Bardzo cz�sto wszystko zale�a�o od miejsca spotkania z przeznaczeniem, miejsce za� ustalano z g�ry.

Tytu� komendanta statku szkolnego przyw�drowa� z francuskiej marynarki i znalaz� z��atwo�ci� zastosowanie na "Lwowie", poniewa� starszy i drugi oficer byli - podobnie jak i�komendant - kapitanami �eglugi wielkiej. M�wienie do nich "panie poruczniku" by�o degradowaniem ich zas�u�onego tytu�u. Tytu�owanie wszystkich kapitanami narusza�o bezapelacyjne prawo do tego tytu�u zawarowane dla kapitana statku, wywo�uj�c niezadowolenie wyra�ane przez poprzedniego kapitana zdaniem: "Znaczy tytu�omania". Obecnie tytu� komendanta jasno okre�la� stanowisko i godno�� pozwalaj�c jednocze�nie na odpowiednie tytu�owanie starszego i drugiego oficera.

Obecny komendant dzi�ki swej przygodzie z �odzi� podwodn� - na kt�rej dobrowolnie zaton��, by nie zostawi� bez dow�dztwa za�ogi, po czym po opanowaniu paniki z le��cej ju� na dnie �odzi wyrzuci� na powierzchni� pozosta�ych przy �yciu ludzi i wydosta� si� sam - mia� nieograniczony kredyt na "rozszarpywanie" rzuconych mu ofiar. Ofiary za� nie mia�y prawa nosi� w sercu urazy do komendanta za wys�uchane przymiotniki dotycz�ce ich osoby. To by�a gra.

Wed�ug Sforzy si�a komendanta mia�a swe �r�d�o w l�ku przed nim, podobnie jak to twierdzili Murzyni we Wschodniej Afryce, �e "l�k przed lampartem jest jego si��".

Sam Sforza, gdy los przeznaczy� go na ofiar�, przed nadchodz�cym komendantem przysiad� ze strachu na pok�adzie, �api�c si� dwoma r�kami za bezlito�nie g�adkie i czyste deski pok�adu.

Gdy straszny krzyk: "Dlaczego nic nie robicie?" przenikn�� przez cia�o Sforzy, ten odzyska� nagle mow� i wyja�ni�, �e w�a�nie szuka przecieku na pok�adzie, �e w�a�nie w tym miejscu zawiod�o kalfatroAAAAaaaa!!! - zawirowa�o w powietrzu. - Powt�rzcie, co�cie powiedzieli! - wyrzuci� z siebie purpurowy komendant.

- S�ucham, czy idzie, panie komendancie. S�ucham, czy nie popsuty.

Na to posypa� si� na Dyzia grad przymiotnik�w i por�wnanie do smacznego ryj�cego czworonoga, kt�ry - wed�ug komendanta - mia� tak samo zna� si� na pomara�czach, jak Dyzio na termometrach. Komendant nie u�ywa� polskiej �aciny, przek�adaj�c nad ni� greczyzn�. Schowanych za nadbud�wk� absolwent�w uderzy�o w uszy nowe s�owo idiotropos, w d�wi�cznym j�zyku rodzimym Odyseusza znacz�ce tyle co "osobliwy".

Wobec tego �e termometr nie powinien si� by� znajdowa� na rostrach, zainteresowanie komendanta przenios�o si� szybko z Dyzia na domnieman� osob� mog�c� tam zostawi� termometr. Pozostawione wiadro natychmiast naprowadzi�o gromow�adn� fal� na barki roztrzepanego m�odszego nawigacyjnego, do kt�rego nale�a�o mierzenie temperatury wody, dzi�ki czemu Dyzio obronn� r�k� zszed� z rostr�w do codziennego �ycia na "Lwowie".

Lawiruj�c w�r�d wysp greckich i bia�ych szkwa��w, "Lw�w" dotar� do Morza Czarnego, z�o�y� w przewidzianym czasie wizyt� m�odocianemu kr�lowi, zabra� nowy narybek kandydat�w i r�czo zawr�ci� do domu, zatrzymuj�c si� na chwil� dla odpoczynku w Algierze. Egzotyczna bandera "Lwowa" i jego wiek wzbudzi�y ogromne zainteresowanie najwy�szych sfer Algierii. Mo�no�� zwiedzenia starego �aglowca, pod nigdy nie widzian� bander�, przyci�gn�a nawet sfery dyplomatyczne w osobach kilku dystyngowanych pa� i pan�w. Sylwetka przygotowanego do wyj�cia na l�d Pig�a przypomina�a Podbipi�t� z ogolonymi w�sami i zwr�ci�a na siebie uwag� oficera s�u�bowego, kt�ry natychmiast przydzieli� Pig�a do oprowadzania dyplomacji po statku. W�a�nie ca�e towarzystwo sta�o na rufie "Lwowa", podziwiaj�c strzelisto�� jego maszt�w i paj�czyn� olinowania, gdy nie opodal spad� jaki� ptak zm�czony d�ugim lotem nad morzem. Panie pierwsze zwr�ci�y na niego uwag�, zainteresowane pi�knym upierzeniem. Ptak bezsilny le�a� na pok�adzie.

Pigie�, zgaduj�c �yczenie pa�, podni�s� ptaka i usi�owa� zademonstrowa� rozpi�to�� jego skrzyde�. W tej samej chwili pojawi� si� goniony ciekawo�ci� Dyzio ze s�u�bowej wachty. W�wiekowym drelichu, zm�czony, by� owocem zakazanym na rufie podczas wizyty zwiedzaj�cych i to w obecno�ci komendanta.

Po historii z termometrem Dyzio nie istnia� w wyobra�ni komendanta jako homo sapiens mariniensis, i nale�a� ju�, przez swe zainteresowanie Darwinem, do praszczur�w ludzkiego rodu. Widz�c go teraz ubranego w co� co kiedy� mo�na by�o nazwa� drelichem, komendant poczu� w sobie wzbieraj�c� nawa�nic�. Dyzio za�, gdy us�ysza� skierowane do Pig�a pytanie, na kt�re ten nie m�g� odpowiedzie�, przej�ty widokiem le��cego na jego r�kach ptaka, zacz�� p�ynn� i poprawn� angielszczyzn� t�umaczy�, co to znaczy uszczelnienie przestrzeni pomi�dzy deskami za pomoc� paku� i specjalnej masy zwanej pakiem. �e w�a�nie on, Sforza, czuje si� powo�any do wyszukania tego zupe�nie niewidocznego dla oka przecieku, ale przeciek bez w�tpienia jest, poniewa� w tym miejscu woda kapie mu do hamaka.

Sprawa ta nies�ychanie zainteresowa�a komendanta, kt�ry natychmiast kucn�� obok Sforzy, by lepiej zobaczy� to s�abe miejsce swego statku. Przeciek by� tym ciekawszy, �e kalfatrowanie wykona� przed miesi�cem doskona�y specjalista od tych spraw, cie�la okr�towy Owsik. Nad g�ow� nieszcz�snego potomka Sforz�w i Bogu ducha winnego cie�li zawis�a gro�na burza. Szcz�ciem nag�a zmiana wiatru zmiot�a nagromadzone chmury.

Sforza twierdzi�, �e po�wi�ci� Owsika, by uratowa� swoje �ycie. Komendant nigdy nie wraca� do rzeczy przesz�ych, przysz�o�� przynosi�a tyle nowych i ciekawych spraw, �e na tamte nie mia� po prostu ju� czasu.

By�a jednak jedna rzecz, kt�ra komendanta stale dra�ni�a i o kt�rej pami�ta� - to ubi�r Dyzia. Ubi�r, kt�ry w zasadzie niby niczym si� nie r�ni� od ubioru pozosta�ych koleg�w. Ka�da jednak jego cz�� mia�a swoist� indywidualno��, podobnie jak i sam w�a�ciciel, i �y�a swoim odr�bnym �yciem. Pomimo �e wszystko by�o uszyte specjalnie na Dyzia, ca�o�� sprawia�a wra�enie, �e zosta�a zdj�ta z kogo� innego. Komendant nie m�g� si� pogodzi� z wyr�niaj�c� si� indywidualno�ci� ubioru Dyzia, tote� mi�dzy nim i Dyziem dochodzi�o cz�sto z tego powodu do o�ywionej konwersacji. A poniewa� w takich rozmowach g�os Dyzia przypomina� dziwnie g�os komendanta, przypadkowi s�uchacze mieli zawsze du�o uciechy.

W podr�y tej Dyzio wylosowa� miejsce na rostrach, na kt�rych sta� szybkobie�ny dziesi�ciowios�owy kuter reprezentacyjny. Ca�e rostry by�y w zasi�gu wzroku komendanta stoj�cego na rufie. Dyzio, zgodnie z zasadami gry, stan�� na rostrach i sta� na nich tak d�ugo bezczynnie, a� komendant zainteresowa� si� jego osob�. Aby odwr�ci� uwag� od swej garderoby, kt�ra stale by�a tematem dyskusji i zyskiwa�a sobie coraz bardziej ujemn� opini�, Dyzio z�apa� do r�ki nieopatrznie pozostawiony na rostrach termometr do mierzenia temperatury wody. Na pok�adzie pod rostrami le�a�o jeszcze p��cienne wiadro, jedno z tych, jakie wyrabiali�my na statku. Dyzio, udaj�c �e nie widzi zainteresowania komendanta swoj� osob�, przy�o�y� sobie termometr do ucha.

Na ten widok komendant zawo�a� wielkim g�osem:

- Chaleraa! Co wy robicie?

"Cholera" w �adnym wypadku nie odnosi�a si� do Dyzia. By� to radosny okrzyk my�liwego przekonanego, �e zwierzyna mu nie ujdzie. By� to w ka�dym wypadku wykrzyknik przyjazny.

- S�ucham, czy idzie, panie komendancie! - swym podobnym do komendanta g�osem odkrzykn�� Dyzio, francuszczyzn� obja�nia� pochodzenie ptaka, jego zwyczaje i przyczyn� obecnej tragedii. Wymieni� ca�y rodow�d po �acinie i tak si� zapami�ta� w opisywaniu tego rzadko spotykanego okazu, �e zapomnia� o komendancie. M�wi� z tak� werw� i znajomo�ci� przedmiotu, �e oczarowa� ca�e towarzystwo. Pytanlia ju� teraz sypa�y si� jedno po drugim. Dyzio by� w swoim �ywiole. Pokazywa� kszta�ty pazur�w i dziobu, upierzenie i cechy charakterystyczne dla tego gatunku. Gdy by�a mowa o barwach, musia� odst�pi� na chwil� g�osu Pig�owi, kt�ry rozwin�� przed s�uchaczami swoj� teori� r�wnowagi barw.

Ca�e towarzystwo na rufie wydawa�o si� nie dostrzega� niedostatk�w w ubiorze Dyzia. Wszyscy byli wyra�nie zdumieni nieoczekiwanym wyk�adem i jego wysokim poziomem.

Gdy wyczerpa� si� ca�y temat przelotnego ptaszka, u�miechni�ty i zadowolony komendant spyta� Dyzia:

- Kt�ry z was lepszy ornitolog, on czy wy? - m�wi�c to wskaza� na Pig�a.

- On - bez chwili namys�u odpowiedzia� Dyzio.

- Mnie si� wydaje, �e chyba wy - u�miechaj�c si� pod w�sem powiedzia� komendant. - Bo wy ca�y czas m�wili�cie.

- O nie, on jest lepszym ornitologiem, panie komendancie - upiera� si� Dyzio.

- Dlaczego on? - dziwi� si� komendant. - Czy on te� tak du�o studiuje jak wy? Czy wi�cej od was? - pyta� dalej.

- Nie, panie komendancie - odpowiedzia� Dyzio - ale on zjada jajecznic� z trzydziestu jaj, a ja tylko z pi�tnastu.

Dalsza rozmowa, pomimo obecno�ci bardzo dystyngowanego towarzystwa z dyplomacji, zako�czy�a si� wybuchem �miechu, z kt�rego mo�na by�o jednak wy�owi� d�wi�k grecki, przypominaj�cy okre�lenie "osobliwy".

W ci�gu o�miu dni bezustannego wschodniego wiatru mieli�my mo�no�� dozna� wszelkich wra�e� b�d�cych ongi� udzia�em �eglarzy na du�ych �aglowcach, a uzale�nionych od humor�w ich kapitan�w. Mo�na by je zawrze� w granicach okre�lonych nazwami: OKR�T-PIEK�O i�P�YWAJ�CY DOM RODZINNY.

Kapitan naszego szkolnego �aglowca, podobny �udz�co do wsp�czesnego mu komika filmowego Maxa Lindera, by� tylko odrobin� mniej zabawny od tego popularnego artysty. Posiada� natomiast genialn� umiej�tno�� b�yskawicznego przechodzenia od nastroju kapitana na OKR�CIE-PIEK�O, wo�aj�cego wielkim g�osem: "Kobiety mam zamiast oficer�w! Trzy dni ju� jeste�my w morzu, a jeszcze nie widzia�em krwi na pok�adzie!" do nastroju �ony kapitana na P�YWAJ�CYM DOMU RODZINNYM, troszcz�cej si� nie tylko o za�og�, ale i o przygodnie opad�e na statek ptaki. Nie nale�y tu myli� P�ywaj�cych Dom�w Rodzinnych, na kt�rych surowe �ycie marynarskie �agodzone by�o ciep�em domowego ogniska przez �ony kapitan�w obdarzone wielkim i dobrym sercem, z KURZYMI FREGATAMI, gdzie rz�dzi�y r�wnie� �ony kapitan�w, lecz ca�kowicie pozbawione serca. Mieli�my na sta�u w tym rejsie oficera marynarki wojennej o go��bim sercu, co zadecydowa�o, i� podj�� si� on opieki nad kilkoma go��biami, kt�re - zab��kane na Atlantyku - opad�y na pok�ad naszego �aglowca id�cego na Morze Czarne. Podczas wykonywania zwrotu przez sztag, gdy ca�a za�oga sta�a przygotowana do brasowania foka, to jest obr�cenia wszystkich rei na przednim maszcie za pomoc� lin zwanych brasami, us�yszeli�my oczekiwan� komend� wydan� wielkim g�osem przez kapitana za pomoc� tuby mosi�nej, wyczyszczonej do granic wytrzyma�o�ci metalu:

- Fook doooko�aaaaa!

I zaraz nast�pnie ten sam g�os doda�:

- Panie Popieeel! Dlaczego go��bie wody nie maaaaj��?

W ci�gu tego strasznego tygodnia ka�dego ranka na kursie nord ukazywa�y si� przed bukszprytem naszego �aglowca wierzcho�ki g�r Sierra Nevada zar�owione promieniami s�o�ca. W nocy, na kursie south przed bukszprytem mruga�o do nas �wiat�o latarni morskiej Alboran. Wszystkie nasze zwroty przez sztag, wykonywane co sze�� godzin podczas lawirowania na po�udniku wysepki Alboran, nie dawa�y po��danego rezultatu: wschodni wiatr nie pozwala� na przebicie si� na szersze wody Morza �r�dziemnego. Jak wskaz�wka w zegarku, co sze�� godzin bukszpryt pokazywa� zidentyfikowany ju� przez nas szczyt Cerro de Mulhacen, a nast�pnie - Alboran, latarni� morsk� lub jej �wiat�o.

Przez pierwsze cztery dni z zapa�em �wiczyli�my oversztagi opromienione mi�ym u�miechem naszego kapitana. Pi�tego dnia jego humor uleg� gwa�townej zmianie. Kapitan zacz�� szuka� winnych tego, �e ju� pi�ty dzie� nie mo�emy si� posun�� nawet o jeden kabel na wsch�d.

Winni okazali si� przede wszystkim sternicy, bo nie do�� ostro sterowali na wiatr, oraz wszyscy uczniowie, bo zbyt opieszale brasowali reje. Wobec tego przy ka�dym zwrocie tracili�my to, co�my zyskiwali przez sze�� godzin posuwania si�, teoretycznie kursem siedem rumb�w do wiatru.

Kapitan zacz�� szale�. Strasznym g�osem obwieszcza� nam, �e nic nie umiemy robi�, �e b�dzie sam chyba za nas sterowa�. Ka�dy si� dowiadywa�, �e wszystko co w tej chwili wykonuje, jest zrobione nie po marynarsku, bez poj�cia, �le. I wtedy kt�ry� z uczni�w w chwili najwi�kszego krzyku kapitana za�piewa�:

- Pyton szaleeeeeje! Pyton szaleeeeeeje! Od tej chwili kapitan zosta� PYTONEM.

Gdy po dokonaniu porannego zwrotu wachta nasza zaj�ta by�a zmywaniem i szorowaniem pok�adu na rufie, w otwartych drzwiach prowadz�cych do kajut kompanii ukaza� si� kapitan:

- Aaaaa, chalera! Nawet my� nie umiecie porz�dnie! Szczotki nikt nie wie, jak trzyma�!!!

Nie doko�czyli�my s�uchania opinii o naszej pracy. Wszyscy jak jeden m�� rzucili�my szczotki i biegiem pognali�my na dzi�b, pod bak - do naszego ust�pu, �piewaj�c po drodze:

- Pyton szaleeeje!

Zaledwie zatrzasn�li�my drzwi "budynku bez okienek i kominka", us�yszeli�my tupot n�g biegn�cego za nami oficera wachtowego. Natychmiast z�apali�my za klamk� nie pozwalaj�c mu wej�� do �rodka. Czwarty oficer by� naszym starszym o jeden rok koleg�. Trzymali�my drzwi mocno, wi�c musia� rozpocz�� z nami pertraktacje:

- Chod�cie na pok�ad - namawia� - wracajcie do roboty!

- O, nie! Nie mo�e tak by�! Zap�d� wpierw Pytona pod pok�ad!

- Zwariowali�cie?!

- Zap�d� Pytona! Umrzemy tu z g�odu, ale nie wyjdziemy, zanim go nie zap�dzisz pod pok�ad. Innego wyj�cia nie ma!

Nie mog�c si� z nami dogada�, poszed� na ruf�. Mia� tak grobowy wyraz twarzy, �e Pyton, posiadaj�cy dobre serce, zaniepokoi� si� natychmiast:

- Nu, co si� sta�o? - spyta�.

- Wachta boi si� pana kapitana!

- Dlaczego si� boj�?

- Pan kapitan powiedzia�, �e nic nie umiej� robi�, wi�c si� boj�.

Sobowt�r Maxa Lindera u�miechn�� si�:

- Nu, to ja p�jd� do kabiny.

Do naszego przybytku zastuka� ucze� nawigacyjny z radosn� wie�ci�, �e nie ma ju� Pytona na pok�adzie. Wr�cili�my do roboty i szybko zabrali�my si� do szorowania pok�adu. Musieli�my si� spieszy�, by odrobi� stracony czas.

Akurat gdy ju� wszystkich ogarn�� zapa� do pracy, ukaza� si� na pok�adzie kapitan. Na jego widok, bez komendy, rzucili�my szczotki i p�dem zbiegli�my po trapach prowadz�cych na �r�dokr�cie, by skry� si� pod bakiem. Doszed� nas radosny okrzyk:

- Chalera! Naprawd� si� boj�!

Odwr�cili�my si� i zobaczyli�my naszego kapitana wchodz�cego do pomieszcze� oficerskich. Wr�cili�my do roboty.

Wiatr wci�� nie zmienia� kierunku: east, stale east!

Po po�udniu wyda�o si� nam, �e sza� Pytona doszed� do szczytu. Z okrzykiem: "Chalera! Trzeba z�o�y� ofiar�, �eby wiatr si� zmieni�!", nim ktokolwiek zdo�a� si� zorientowa�, zerwa� z�siebie wspania�� olbrzymi� lornetk�, nabyt� za pieni�dze z trudem oszcz�dzane przez kilka lat, i�cisn�� j� za burt�. Czekaj�c na skutek tej ofiary, doczekali�my si� sz�stego dnia bezustannie wiej�cego wschodniego wiatru.

Sz�sty dzie� rozpocz�� si� r�wnie� od cicho nuconej pod nosem piosenki "Pyton szaleje". Pierwsza wachta cierpliwie znosi�a niepochlebne opinie o swojej pracy g�o�no wypowiadane przez kapitana. Po �niadaniu ci, kt�rzy zaj�ci byli w pobli�u rufy, us�yszeli znajomy g�os kapitana, komenderuj�cego dono�nie sobie samemu:

- As! dwaa! as! dwaa!

G�os dochodzi� z dolnych pomieszcze� na rufie.

Kapitan sam sobie podawa� komendy zazwyczaj jedynie w porcie, z okazji "spotkania si�" z w�sem od bras�w foka z lewej burty. W�s ten, d�ugo�ci oko�o p� metra i grubo�ci ramienia, odlany z �elaza, s�u�y� do zwi�kszania k�ta pomi�dzy ko�cami rej a miejscem zamocowania bras�w. Umieszczony by� na �r�dokr�ciu, tu� pod relingiem, prostopadle do lewej burty statku. Przed wielu laty zosta� lekko zgi�ty. Zgi�cie by�o znikome i nikomu w niczym nie przeszkadza�o, z�wyj�tkiem kapitana.

W porcie, je�li kapitan mia� czas wolny i spotka� si� z w�sem, natychmiast zabiera� si� do jego prostowania. Wo�a� trapowego i wielkim g�osem rozkazywa�:

- Przynie�cie m�ot z maszyny!

Ubrany w bia�y, nakrochmalony mundur, w sztywnym ko�nierzyku i krawacie, siada� okrakiem na relingu i zwraca� si� do trapowego:

- Nu, dawajtie m�ot!

Nast�pnie z okrzykiem "as!" - podnosi� m�ot obur�cz nad sob� i na "dwaa! - opuszcza� go na w�s.

By�y to chwile wielkiego wypoczynku na statku. Wszyscy wiedzieli, gdzie jest kapitan. Przez godzin� s�ycha� by�o dono�ne "as! dwaa! as! dwaa!".

Po godzinie kapitan wygl�da� jak wyci�gni�ty z wody. Praca w upalnym, po�udniowym s�o�cu zmienia�a ko�nierzyk i krawat w mi�kk� szmat�. Kapitan zadowolony z siebie zeskakiwa� z�relingu i monologowa�:

- Chalera, zabrudzi�em si�! Ale w�s troszeczk� wyprostowa�em!

O ile pierwsza uwaga by�a s�uszna, o tyle druga - mocno przesadzona. Mundur wygl�da� tak, jakby by� zanurzony w brudnej wodzie, a w�s nie wyprostowa� si� ani o milimetr.

Kapitan ukazywa� si� po p� godzinie na pok�adzie przebrany oraz wyk�pany i znacznie spokojniejszy. Pierwsz� ofiar� pada� trapowy.

- Chalera! Dlaczego m�ot od maszyny le�y na pok�adzie?! Godzina wypoczynku min�a.

Z odg�os�w dochodz�cych teraz z wn�trza �aglowca mo�na by�o wnioskowa�, �e Pyton co� wlecze.

- As! dwaa! as! dwaa!

Po ka�dym "dwaa!" s�ycha� by�o szurgot czego� posuwanego po schodach. Musia�o to by� co� bardzo ci�kiego, bo do "as! dwa!" Pyton do��cza� jeszcze "chalera".

- As! dwaa! Chalera!

Jeszcze par� "as! dwa!" i na pok�adzie zobaczyli�my Pytona wraz z olbrzymim fotelem.

Fotel pami�ta� chyba jeszcze siedemdziesi�ciolecie dziewi�tnastego wieku. By� jednym z tych, w kt�rych dawniejsi kapitanowie �aglowc�w sp�dzali niekiedy dnie i noce na pok�adzie, gdy ich obecno�� by�a tam konieczna. Ten olbrzymi, ci�ki fotel by� dot�d schowany w kt�rym� z prywatnych schowk�w kapitana, poniewa� pierwszy raz zobaczyli�my czcigodny antyk na statku. Wyci�gni�cie go musia�o kosztowa� Pytona niema�o trudu. Zrozumieli�my teraz jego intencj�: postanowi� na wz�r dawniejszych kapitan�w sp�dza� noce na pok�adzie, by pilnowa� naszego sterowania.

Spotka� nas jednak zaw�d. Na ponowny okrzyk "as! dwaa!" fotel znalaz� si� wysoko u g�ry, na wzniesionych r�kach Pytona. Trzymaj�c tak ten gigantyczny fotel nad g�ow�, podobny by� do cyklopa zamierzaj�cego cisn�� g�azem. Wolno podszed� do burty. Za chwil� radosne "as! dwaa!" obwie�ci�o wszystkim, �e przyczyna niepomy�lnego wschodniego wiatru zosta�a utopiona w modrym Morzu Iberyjskim.

W nocy przed bukszprytem odkry�o si� jak zwykle �wiat�o latarni morskiej Alboran.

Si�dmego dnia z samego rana Pyton rzuci� si� do masztu i zacz�� skroba� go pazurami od tej strony, z kt�rej chcia� dosta� wiatr. Czyni� to ju� od sze�ciu dni i nie by�o w tym nic nadzwyczajnego. Ale tego dnia Pyton wa�y� si� na rzecz najstraszliwsz� na �aglowcu: zacz�� jednocze�nie gwizda�! Gwi�d��cy kapitan! By�o to wyzwanie rzucone nieszcz�ciom.

Strach i panika ogarn�y nas wszystkich.

Na u�mierzenie Pytona istnia� tylko jeden niezawodny �rodek. Ale nikt ju� takiego �rodka nie posiada�. Chyba �e kto�, nie wytrzymuj�c nerwowo, uczyni ofiar�, jakiej otwarcie ��da� by�o niepodobna.

Pyton drapa� maszt i gwizda� z w�ciek�o�ci� coraz g�o�niej. Je�li nie przestanie, sprowadzi najwi�ksze nieszcz�cie i zag�ad� statku. Gwizdanie na �aglowcach jest wykl�te. Czy ulituje si� kto� nad naszym starym statkiem i ofiaruje... sw�j zegarek?

Jedynym ratunkiem by�o podsuni�cie Pytonowi zepsutego zegarka. Najlepszy by�by du�y budzik. Zepsuty, du�y budzik po�o�ony na �cie�ce Pytona zapewnia� niekiedy parodniowy spok�j i dobry humor kapitana. Pyton reperowa� wszystko, co tylko ujrza� zepsutego. Im bardziej skomplikowany mechanizm da�o si� nam podsun�� mu do reperacji, tym wi�ksza by�a rado�� Pytona. Zapomina� o jedzeniu i piciu, przez kilka dni nie by�o go wida� na pok�adzie. Potem zjawia� si� ze zreperowanym przyrz�dem w r�ku i m�wi�:

- Durni, chalera! Niepotrzebnie tyle cz�ci napchali! Pytonowi zostawa�o zawsze kilka k�ek. Ale budzik chodzi�. Na �aglowcu panowa�a rado�� i cisza.

Obecnie jednak byli�my od paru miesi�cy w morzu. Zapas budzik�w przywo�onych z urlop�w ju� si� wyczerpa�. Pozosta�y zegarki. Czy kto� ofiaruje si� dobrowolnie zepsu� sw�j zegarek i da� go Pytonowi do zreperowania? Z g�ry by�o wiadomo, �e zostanie jeszcze kilka zupe�nie "niepotrzebnych" k�ek.

Na razie wszyscy zacz�li gor�czkowo docieka� przyczyny n�kaj�cego nas wiatru. Nic si� przecie� nie dzieje bez przyczyny. Nieszcz�cia tego rodzaju mo�e na przyk�ad spowodowa� nieopatrzne, przedwczesne wpisanie do dziennika okr�towego portu przeznaczenia. Dziecko wie, �e nale�y t� rubryk� zostawia� nie zapisan� a� do osi�gni�cia celu. Ale w naszym dzienniku okr�towym rubryka ta jest pusta. Wi�c mo�e kto� przed wyj�ciem z portu sprowadzi� na pok�ad statku jednocze�nie kobiet� i ksi�dza? Albo id�c na statek spotka� czarnego kota lub nie zap�aci� kobiecie w porcie? Wszyscy zachodzili w g�ow�, kto mo�e by� winowajc�?

Nagle gwi�d��cy Pyton co� zobaczy�! Przesta� gwizda� i skoczy� w kierunku uczniowskiej kabiny nawigacyjnej, na kt�rej w cieniu sztaksla siedzia� nasz lekarz okr�towy i pisa�.

- Co doktor pisze?! - podejrzliwie zapyta�.

- List - odpowiedzia� spokojnie lekarz.

- Aaaaaaaa! - zawy� Pyton.

Nareszcie winowajca zosta� odnaleziony. Cz�owiek na �aglowcu pisz�cy w czasie podr�y list by� gorszy od czarnego kota, nie zap�aconego rachunku, kobiety i ksi�dza - razem wzi�tych. Ju� nic gorszego by� nie mog�o!

Lekarze okr�towi. Na naszym �aglowcu by�y to twory najdziwniejsze w �wiecie. W epoce luksusowych parowc�w lekarze, kt�rzy godzili si� podr�owa� na sze��dziesi�cioletnim �aglowcu pozbawionym ch�odni, gdzie obowi�zuj�ca dieta przeczy�a wszystkim zaleceniom higieny i�medycyny, musieli by� lekarzami odmiennymi od innych.

Nasz pierwszy lekarz okr�towy liczy� sobie oko�o siedemdziesi�tki. �ycie mia� ju� poza sob�, wi�c pobyt na naszym �aglowcu uwa�a� za dodatek nadzwyczajny do �ycia. Nigdy nie doszli�my, jakiej by� specjalno�ci. Metod� leczenia mia� sprowadzon� do jednego tylko typu pigu�ki.

- To� to, cz�owiecze! - m�wi� do chorego ucznia z bol�cym z�bem. - To� ja mam jeszcze pigu�k�, co j� otrzyma�em od s�awnego profesora. To� to ja ci dam jej po�ow�. Przejdzie ci b�l natychmiast.

I oddawa� po�ow� tej bezcennej pigu�ki, kt�r� ucze� za drzwiami ambulatorium wyrzuca� od razu za burt�. Kolejny pacjent, ucze� skar��cy si� na bole�ci �o��dka, otrzymywa� drug� po�ow� tej samej pigu�ki i za�ywa� j� w identyczny spos�b co poprzednik. Obaj - pr�cz pigu�ki - dostawali zreszt� tak�e zwolnienie od rob�t.

Nast�pny lekarz by� ginekologiem. Co do niego zgodni byli�my, �e chce zapewne radykalnie odpocz��, poniewa� to, co umia� leczy�, nie istnia�o u nas na statku. Leczenie uczni�w opar� na swej g��bokiej wierze w nasz romantyzm, m�odo�� i czas.

Lekarz, kt�ry teraz wpad� w oko Pytonowi, by� psychiatr� ze s�ynnego na ca�� Polsk� zak�adu w Tworkach. Na naszym �aglowcu czu� si� wspaniale, jak w�r�d swych pensjonariuszy. Pomimo to dla nas pozostawa� troch� dziwny.

Na przyk�ad w tej podr�y upalne dni nie nale�a�y do rzadko�ci, by si� wi�c nieco och�odzi�, czerpali�my wod� zza burty p��ciennym kube�kiem uwi�zanym do linki. Co chwila kt�ry� z nas podchodzi� do burty, wyci�ga� pe�ne wiaderko i oblewa� si� s�on� wod�. Doktor usi�owa� nas na�ladowa�. Do momentu wylania na siebie wody wszystko robi� dok�adnie jak inni. P�niej wznosi� kube�ek nad g�ow� i wylewa� wod�... poza swoje plecy, tak �e nigdy ani kropelka nie pad�a na jego cia�o. Nast�pnie ogl�da� si� krytycznie, sprawdza� d�oni� i m�wi� do siebie:

- Jaka� dziwna woda. Jestem zupe�nie suchy!

"Aaaaa!" Pytona zmieni�o si� we wrzask rado�ci z odnalezienia wreszcie przyczyny n�kaj�cego nas wschodniego wiatru. Pyton, kt�ry odwa�y� si� gwizda� skrobi�c maszt, rykn�� teraz:

- Chalera! Zastrzel�! Natychmiast� zastrzel�! - i r�czo� pobieg� w stron� rufy.

Na rufie, w pomieszczeniach oficerskich, jak na ka�dym porz�dnym �aglowcu gotowym do st�umienia buntu za�ogi, rz�dem w stojakach sta�y karabiny. Pyton z�apa� karabin i p�dem rzuci� si� na pok�ad.

Sami z rado�ci� przeci�gn�liby�my lekarza pod kad�ubem statku, kt�ra to kara pochopnie by�a dawniej stosowana na �aglowcach. Ca�kowicie na to zas�ugiwa� za nasze m�ki wycierpiane od Pytona. Na to wszyscy�my si� zgadzali. Ale co zrobi z nim Pyton?

Postanowili�my natychmiast schowa� lekarza, je�li nam przysi�gnie, �e do ko�ca podr�y list�w w morzu pisa� nie b�dzie. Gdy poinformowali�my lekarza, czego jest sprawc� i co go za to czeka - zrozumia�. Przysi�g� skwapliwie, �e nigdy ju� czego� podobnego nie uczyni i na �adnym �aglowcu nie napisze ani jednego listu przed przybyciem do portu przeznaczenia, byleby�my go ratowali!

Ledwie zd��yli�my przywali� doktora hamakami w mi�dzypok�adzie, gdy na �r�dokr�cie wpad� Pyton trzymaj�c W r�ku winchester, niegdy� najbardziej modny typ karabinu na �aglowcach. Gdy spostrzeg�, �e lekarz uciek� mu "spod muszki", podni�s� wrzask niesamowity. Wrzeszcza�, �e uciek�a mu okazja natychmiastowego ukarania winowajcy i ofiarowania jego cia�a morzu.

- Uciek� mi! - rycza�. - Ale ja znajd� go i zabij�.

To ostatnie s�owo by�o najzabawniejsze, poniewa� winchestery s�u�y�y jedynie jako ozdoby wej�cia do kajut kompanii i nikt nie mia� do nich naboi.

Najodwa�niejsi z nas powiadomili Pytona, �e wyt�umaczyli�my lekarzowi, i� czeka go �mier�, na kt�r� zas�u�y�, i tylko pod warunkiem, �e nigdy ju� wi�cej list�w pisa� nie b�dzie, zgodzili�my si� go schowa�. Chc�c usposobi� �agodniej kapitana opowiedzieli�my przy okazji Pytonowi o sposobie polewania si� doktora wod�. Pyton by� w pierwszej chwili zachwycony, ale natychmiast potem rykn�� na nas niespodziewanie:

- Chalera! Jak jest co� �miesznego, to nigdy mnie nie poka�ecie! I doda� ju� spokojniej:

- Nu, ja tak i m�wi�em, �e to idiot jeden! Je�eli on pisze listy w morzu, nu, on inaczej i�polewa� si� wod� nie potrafi. Cha! cha! cha!

Od razu wst�pi�a w nas wiara, �e teraz - po wykryciu przyczyny - wiatr musi si� zmieni�. Wieczorem nie ujrzeli�my ju� �wiat�a latarni na wyspie Alboran. Wiatr odszed� i przeszed� na west.

Nast�pnego dnia Pytona mo�na by�o przyk�ada� do rany i ca�y dzie� dba� o nas tak, jakby�my byli go��biami, kt�re nie dosta�y wody.

- Stacje manewrowe! - g�o�ny ten okrzyk przenikn�� do �wiadomo�ci marynarzy pok�adowych przez uchylone drzwi kubryku wbudowanego - podobnie jak na dawnych �aglowcach - w dzi�b statku przed masztem.

Komenda wzywa�a na manewry za�og� starego parowca dawnej angielskiej kompanii okr�towej Ellerman i Wilson. Statek ten obecnie podnosi� na grotmaszcie flag� kompanijn� Polsko-Brytyjskiego Towarzystwa Okr�towego. Na rufie mia� wypisan� nazw�: "Rewa", port macierzysty - Gda�sk. Gdynia by�a w�wczas jeszcze w powijakach, wobec czego cztery statki m�odej kompanii okr�towej rozpoczyna�y i ko�czy�y sw� podr� w Gda�sku.

Starsi marynarze, siedz�cy w kubryku, poderwali si� z �awek ustawionych wok� �elaznego piecyka umocowanego pomi�dzy rurami, przez kt�re przechodzi�y do swej komory �a�cuchy kotwiczne.

Ludzie sprzed masztu, wci�gaj�c grube robocze r�kawice, kolejno przeciskali si� przez w�skie drzwi prowadz�ce na pok�ad.

Stacje manewrowe zapowiada�y wyj�cie lub przyj�cie statku do portu. W tym wypadku by�o to wyj�cie "Rewy" w sw�j kolejny rejs do Hull i Londynu, do kt�rych kurs prowadzi� przez Kana� Kilo�ski. Podczas stacji manewrowych na dziobie przy kotwicy stawa� starszy oficer z cie�l� i z dwoma starszymi marynarzami; przy szpringu dziobowym - czyli linie podawanej z dziobu, ale skierowanej ku rufie i s�u��cej do zatrzymywania statku id�cego do przodu wzd�u� nabrze�a, czuwa� bosman z ch�opcem okr�towym z kubryku; na rufie - drugi oficer z trzema starszymi marynarzami. Kapitan z trzecim oficerem na mostku rozdawali rozkazy na dzi�b i na ruf�. Sz�sty starszy marynarz piastowa� godno�� sternika manewrowego i sta� przy sterze na mostku.

Nowy drugi oficer zaj�� swe stanowisko na rufie. By� to pierwszy dzie� pobytu nowego "drugiego" na "Rewie" i pierwszy na handlowym statku. Wie��, kt�ra dotar�a do kubryku przed jego zjawieniem si� na manewrach, g�osi�a, �e dotychczas p�ywa� jak sardynka w oliwie, zamkni�ty w metalowym pude�ku �odzi podwodnej. Id�c po raz pierwszy na swe stacje manewrowe na handlowym statku zobaczy� trzech starszych marynarzy; wydali mu si� wi�cej ni� zabawni. Byli to w�a�ciwie - jeden marynarz i dwie po��wki. Drugi oficer nie mia� w�tpliwo�ci, �e ten jeden wa�y tyle co tamtych dw�ch razem.

Dochodzi�a godzina dwudziesta trzecia. M�y� drobny deszcz. Ciemno�ci "cho� oko wykol". Ze stanowiska mi�dzy dwiema szalupami nad pok�adem rufowym drugi oficer nie widzia�, co si� dzieje przy windzie manewrowej i co robi trzech marynarzy, kt�rymi ma "dowodzi�", a kt�rych zaledwie zdo�a� zobaczy� przechodz�c ko�o nich. Sta� zagubiony w ciemno�ci nocy, nie wiedz�c, w jakim kierunku nale�y powtarza� us�yszane z mostku rozkazy podawane mu przez rozdzieraj�cego sobie p�uca trzeciego oficera.

Do deszczu i ciemno�ci do��czy� si� wiatr. Drugi oficer poczu� si� bardzo samotny w czarnej wilgotnej nocy na nieznanym statku w�r�d obcych ludzi. Naraz us�ysza� blisko g�os jednego z trzech marynarzy:

- Panie poruczniku, my na dole lepiej s�yszymy rozkazy z mostku. Jak b�dzie wszystko zrobione, co kazali, to powiem panu porucznikowi, a pan tylko krzyknie na mostek.

- Dobrze. Dzi�kuj� - odpowiedzia� drugi oficer.

Manewry przebiega�y szybko i sprawnie. Gdy marynarz zameldowa� porucznikowi, �e "rufa czysta" - to znaczy, �e wszystkie liny na rufie, kt�re ��czy�y statek z l�dem, s� ju� na pok�adzie - "drugi" t� wiadomo�� oznajmi� kapitanowi weso�ym g�osem, rozradowany, �e wszystko posz�o bez zaj�knienia. By� tak wdzi�czny za doznan� przys�ug�, �e gdy us�ysza� okrzyk: "Mo�na zej�� z rufy", wyci�gn�� pude�ko z papierosami i podsuwaj�c je wysokiemu marynarzowi, powiedzia�:

- Zapalcie.

Marynarz, bior�c jednego papierosa z pude�ka, zapyta� uprzejmym g�osem:

- Panie poruczniku, czy mog� wzi�� drugiego papierosa dla brata?

- Prosz� bardzo. Prosz� bardzo - "drugi" by� wyra�nie wdzi�czny za spokojne manewry.

Tak si� od tych pierwszych manewr�w drugiego oficera ustali�o, �e do jedynej jego funkcji na nich nale�a�o cz�stowanie papierosami wysokiego marynarza, kt�ry za ka�dym razem nieodmiennie prosi� o drugiego papierosa dla brata.

Podczas jednego z nast�pnych rejs�w w Hull musiano przeprowadzi� fumigacj�. Straszne to dla szczur�w, prusak�w i innych karaluch�w s�owo oznacza�o zaklejenie papierami wszystkich otwor�w prowadz�cych do wn�trza statku i rozrzucenie przez specjaln� ekip� we wszystkich pomieszczeniach substancji wytwarzaj�cej �mierciono�ny gaz, nast�pnie zamkni�cie i zaklejenie przez t� sam� ekip� drzwi, przez kt�re wysz�a z pomieszcze�.

Dla za�ogi fumigacja oznacza�a dzie� odpoczynku.

W tym okresie p�ywa�o si� na dwie wachty. W kubryku przed masztem mieszka�o sze�ciu marynarzy i ch�opak do ich obs�ugiwania. Ch�opak, gdy sko�czy� karmienie marynarzy i sprz�tanie kubryku, r�wnie� wychodzi� do pracy na pok�adzie, �eby si� nauczy� rob�t marynarskich i zosta� w przysz�o�ci marynarzem.

S�u�ba na dwie wachty na tym statku by�a w istocie rzeczy niekiedy osiemnastogodzinnym dniem pracy. Ka�dy z marynarzy bez wahania odda�by znaczn� cz�� dobrze nawet p�atnych nadgodzin w zamian za mo�no�� odpoczynku. Za�oga przyj�a wi�c z rado�ci� zapowied� jednego dnia wolnego od pracy w obcym porcie. Tym bardziej, �e by� to pi�kny dzie� wiosenny.

Ca�a si�demka sprzed masztu omawia�a dok�adne wykorzystanie ka�dej chwili wolnego dnia.

Przede wszystkim �niadanie w przyzwoitej kawiarni, potem zakupy w SIX-PENCE (by� to olbrzymi magazyn Woolwortha, w kt�rym ka�dy przedmiot nie kosztowa� wi�cej ni� sze�� pens�w, czyli oko�o pi��dziesi�ciu naszych groszy polskich). To kupowanie w six-pensie sta�o si� na "Rewie" na�ogiem, hazardem i rywalizacj� w kupieniu czego� takiego, czego nikt inny jeszcze nie kupi� na statku.

W kubryku przed masztem r�wnie� nikt temu na�ogowi nie potrafi� si� oprze�. Kupowano wi�c najbardziej niepotrzebne przedmioty. Je�li jeden z siedmiu kupi� sobie ko�ysz�c� si� na dr��ku papug� z kolorowej masy, jakiej jeszcze inni nie posiadali, to pozosta�ych sze�ciu nie spocz�o, zanim nie uprosili kt�rego� ze steward�w lub palaczy wychodz�cych na l�d, by im koniecznie identyczne kupili. Pozostawa�o jednak po takiej papudze co� w rodzaju ch�ci zemsty, nie obce nawet ludziom sprzed masztu. Znajdowa�o ono wyraz w wielkim niekiedy wysi�ku, by wyszuka� i kupi� sobie w ostatniej chwili przed wyj�ciem statku tak� rzecz, kt�rej pozosta�ych sze�ciu nie mia�o. Wszystkie te bezu�yteczne przedmioty wzbudza�y w celnikach gda�skich odraz�. Je�li czasem m�ody i niedo�wiadczony celnik usi�owa� ocli� wynoszony ze statku taki przedmiot, jego w�a�ciciel nie waha� si� nigdy przed znaczeniem go, pozbawiaj�c si� tym samym jedynej warto�ci, jak� przedmiot ten dla niego posiada�. Tak� sam� warto�� wed�ug ludzi sprzed masztu posiada�y r�wnie� najwspanialsze obrazy. Warto�� t� okre�lano jako "rado�� oczu moich".

Fumigacja w Hull stwarza�a okazj� rozkoszowania si� kupowaniem bez po�piechu w�a�nie takich rzeczy.

Dalszy program tego cudnego dnia przewidywa� odniesienie zakupionych w six-pensie skarb�w do budki znajomego dozorcy przy nabrze�u, nast�pnie zwiedzanie miasta, park�w i okolic - w dzie�. Miasto dotychczas by�o widywane wy��cznie noc�, w najlepszym wypadku wieczorem.

Po zwiedzaniu - obiad w restauracji, wreszcie zakupy na targu owocowym i wymarsz z nimi na czterogodzinny seans w kinoteatrze. To si� dopiero nazywa�o �ycie!

Si�demka sprzed masztu po zako�czeniu swych prac, przebrana do wyj�cia, r�czo ruszy�a do tea-roomu na �niadanie.

Okaza�o si�, �e �niadania na statku by�y zawsze znaczenie lepsze od zjedzonego na l�dzie. Fakt ten jednak podni�s� bardzo na duchu ca�� si�demk�, kt�ra nareszcie zacz�a szale� w six-pensie.

Wiele by�o zadawnionych porachunk�w i obiecanych sobie akt�w zemsty, na przyk�ad za kupion� ma�p� z bananem zawieszon� na d�ugiej gumce lub za kwiat do klapy marynarki, z kt�rego tryska�a woda za poci�ni�ciem ukrytej w kieszeni gumowej ga�ki z doprowadzon� do niej od kielicha cienk�, gumow� rurk�. Za ch�� pow�chania "cudnego kwiecia" w klapie marynarki ogarni�ty t� ��dz� cz�owiek p�aci� zalaniem mu oczu wod�. To by�o bardzo zabawne.

Ale sze�ciu sprzed masztu przez ca�y rejs zazdro�ci�o posiadaczowi cudnego kwiecia, zanim w nast�pnym rejsie nie zaopatrzyli si� w podobny.

Nie chc�c si� zgubi� w tak uroczystym dniu, siedmiu sprzed masztu um�wi�o si�, �e o dziewi�tej minut trzydzie�ci zbieraj� si� przed wej�ciem do six-pensu, by razem odnie�� pod statek zakupione przedmioty. By�a godzina dziewi�ta minut trzydzie�ci dwie, gdy zjawi� si� na zbi�rce ostatni z si�demki.

Porazi� on ca�� sz�stk� widokiem swego olbrzymiego, o wszystkich kolorach t�czy meksyka�skiego kapelusza.

Ach! C� to by� za kapelusz! �rednica jego mia�a chyba przesz�o metr, a wykonany by� z lekkiej, gi�tkiej, r�nokolorowej s�omki. Trudno by�o naby� co� bardziej niepotrzebnego i bezu�ytecznego na statku w tych warunkach.

Reakcja sze�ciu marynarzy by�a jednakowa. Sze�ciu ich jednocze�nie zawo�a�o: - Gdzie�e� to dosta�?

Po up�ywie kilku minut ca�y Hull podziwia� siedmiu Meksyka�czyk�w chroni�cych swe opalone twarze przed anemicznym tego dnia angielskim s�o�cem pod bajecznie kolorowymi kr�gami oryginalnych meksyka�skich kapeluszy. To jednak nareszcie by�o co�.

Na ulicy spotykani przechodnie u�miechali si� do tak niezwyk�ej si�demki. W u�miechu ka�dego wida� by�o prawdziw� rado�� i wdzi�czno�� za t� t�czow� smug� na pokrytych codzienno�ci� ulicach.

Droga do doku, w kt�rym sta�a "Rewa", prowadzi�a przez rozleg�e, jeszcze nie zabudowane tereny i przeci�ta by�a w paru miejscach nowo buduj�cymi si� arteriami komunikacyjnymi.

W �rodku drogi na tych pustkowiach si�demka w meksyka�skich kapeluszach spotka�a drugiego oficera id�cego do miasta.

Drugi oficer - obarczany cz�sto przez starszego oficera dodatkowymi, wed�ug "drugiego", i�zupe�nie niezas�u�onymi robotami - poczu� si� naraz bratni� dusz� id�cej na statek si�demki. Powodowany niewygasaj�cym uczuciem wdzi�czno�ci za u�atwione �ycie podczas manewr�w, odwo�a� na bok swego sta�ego odbiorc� dw�ch papieros�w i pod sekretem mu zdradzi�, �e starszy oficer oczekuje na nich przy burcie "Rewy" z wyniesionymi na jego polecenie przez ekip� gazuj�c� "potami" czarnej farby i p�dzlami, by zatrudni� ca�� si�demk� sprzed masztu malowaniem z nabrze�a burty starej "Rewy".

- Nie zdrad�cie si�, �e�cie mnie spotkali - m�wi� drugi oficer, u�miechaj�c si� do t�czowych meksyka�skich kapeluszy i do zawiedzionych nadziei starszego oficera.

Posiadacz tajemnicy najbli�szej przysz�o�ci dogoni� sz�stk� zwiastuj�c im piekieln� nowin�.

Zawrza�y dusze, serca i umys�y. Na pohybel z nim!

Si�demka postanowi�a z�o�y� niesione przedmioty w najbli�szym domku i nie pokazywa� si� na statku a� do zako�czenia fumigacji. W chwili gdy dochodzili do przecinaj�cej ich drog� nowej autostrady, z przeciwnej strony spomi�dzy dom�w ukaza� si� ten piekielnik z rozkazem na ustach malowania z nabrze�a ca�ej burty zafumigowanego statku. Czarna rozpacz, kt�ra ogarn�a "siedmiu sprzed masztu, by�a tak wielka, �e przekl�li sw�j statek i Byli gotowi zej�� z niego, byle nie pozwoli� na przekre�lenie programu jednego z najpi�kniejszych dni na "Rewie". Mia�a to by� walka o swobod�, o mo�no�� ogl�dania jednocze�nie s�o�ca, zieleni i kwiat�w. Walka o urok �ycia na ziemi.

Nie by�o w�tpliwo�ci, �e pomimo znacznej od tego potwora odleg�o�ci, musia� on ju� dojrze� swe ofiary.

I naraz. O Posejdonie kochany! Masz Ty swe dzieci w opiece!

Autostrad�, przecinaj�c� ten kawa�ek �ycia pomi�dzy katem i jego "ofiarami, nadje�d�a� olbrzymi, specjalny ci�arowy samoch�d, kt�rego ca�y bok zwr�cony do nadchodz�cych Meksyka�czyk�w by� odkryty. Ludzie stoj�cy w samochodzie sko�czyli w�a�nie przed chwil� wysypywa� �wir na kraw�d� buduj�cej si� autostrady.

Nie up�yn�o wi�cej czasu ni� trzeba wym�wi�: Robinson Cruzoe, a ju� ca�a si�demka zdo�a�a wskoczy� do samochodu w momencie, gdy ich mija�.

Znikn�li starszemu oficerowi z oczu tak, jak znika obraz na ekranie. Po prostu nie ma go i ju�.

Robotnicy byli zachwyceni sprawno�ci� tej t�czowej smugi, kt�ra wdar�a si� tak b�yskawicznie na ich samoch�d. Obdarzeni poczuciem humoru, cieszyli si� razem ze swymi t�czowymi pasa�erami, gdy ci wyja�nili im przyczyn�; gwa�townego wtargni�cia bez pytania do ich samochodu.

- O kay boys! It's funny! Hard devil your chief, any way. Dobra ch�opcy. Ale� to zabawna historia. Twardy jednak diabe� z tego waszego starszego oficera. O boy! O boy! - zacierali z uciechy d�onie.

Zachwycony szofer doda� gazu, by znale�� si� jak najdalej od tego piekielnika.

Gdy siedmiu sprzysi�onych wr�ci�o wieczorem na "Rew�", tylko �mier� mog�a ka�demu z nich wydrze� tajemnic� t�czowego nakrycia g�owy.

- Dlaczego uciekli�cie??? - by�o to pierwsze zdanie, kt�re po powrocie na statek us�yszeli od starszego oficera.

- Kto?? - spyta�a si�demka ch�rem.

- Wy - m�wi� "starszy". - Byli�cie wszyscy siedmiu w meksyka�skich kapeluszach.

- My w kapeluszach? W meksyka�skich? O czym pan kapitan m�wi? Jakie kapelusze?

- Jak to? Nie szli�cie w siedmiu po szosie? Przez pola? - pieni� si� "starszy". - Widzia�em was doskonale. Gdzie�cie si� podzieli, pytam? Po�o�yli�cie si� na ziemi i zakopali? Co? Bo tam row�w nie ma. Przeszuka�em ca�e pole. Gdzie schowali�cie si�? Pytam raz jeszcze.

Samoch�d mia� od strony starszego oficera postawione wysokie obramowanie platformy, podobnie jak i z ty�u> wobec czego starszy oficer nie domy�la� si�, �e przeciwna strona obramowania by�a spuszczona. P�dzi� tak szybko, �e tylko przygotowana na wszystko si�demka mog�a zdecydowa� si� na karko�omny i samob�jczy skok zespo�owy.

Pewni, �e starszy oficer nie widzia� momentu wskakiwania do samochodu, teraz nie posiadali si� ze zdumienia s�ysz�c, �e ich w og�le widzia�, i to w meksyka�skich kapeluszach.

Zbity z tropu pewno�ci� siebie ca�ej si�demki i zdumieniem, z jakim go s�uchali, starszy oficer sam nie by� pewien, czy ich widzia�. A mo�e mu si� przywidzia�o? Na ca�ym polu, w pobli�u tego miejsca, w kt�rym wydawa�o mu si�, �e widzia� siedmiu Meksyka�czyk�w, nie by�o �adnego wg��bienia, �adnego rowu, nawet lotnych piask�w, zreszt� nie potrafiliby si� tak szybko zakopa� w olbrzymich kapeluszach. Sam ju� nie wiedzia�, co o tym my�le�.

Gdy ludzie sprzed masztu zacz�li znacz�co na siebie spogl�da�, daj�c do zrozumienia, i� podejrzewaj� "starszego", �e pomimo tak wczesnej pory mia� ju� w sobie siedem g��bszych, starszy oficer zrezygnowa� z dalszego wypytywania o miejsce ukrycia si� siedmiu ludzi w r�nokolorowych, o metrowej �rednicy meksyka�skich kapeluszach, kt�rzy potrafili w okamgnieniu rozp�yn�� si� w powietrzu.

Od tej chwili �ycie starszego oficera na statku sta�o si� udr�k�. Gdy znalaz� si� tylko w zasi�gu g�osu jednego z siedmiu sprzysi�onych, dos�ownie natychmiast s�ysza� takie, lub podobne, zdanie:

- To by�o wtedy, kiedy nasz "starszy" mia� widzenie siedmiu z Meksyku.

M�wi�cy zawsze udawa�, �e nie wie, i� starszy oficer go s�yszy.

- Przesta�cie� gada� g�upstwa - krzycza�� rozw�cieczony� "starszy". - Przesta�cie! Przesta�cie! Rozumiecie?!

Pr�cz naszej si�demki cich� satysfakcj� z szerz�cej si� na statku wersji o przedziwnym widzeniu starszego oficera mia� "drugi" - bezpo�rednia przyczyna ca�ego wydarzenia. Rado�� jego ros�a proporcjonalnie do ilo�ci rob�t powierzanych mu przez "starszego" do wykonania. Na wszelki wypadek coraz serdeczniej obdarza� wysokiego marynarza papierosami, byle ten go nie zdradzi� przed "pierwszym", �e ostrzeg� si�demk� sprzed masztu o czekaj�cej ich robocie w dzie� fumigacji. Dosz�o do tego, �e starszy oficer chc�c nie chc�c - musia� sam opowiada� o swym widzeniu, zaliczaj�c je do zjawisk nadprzyrodzonych, kt�re niekiedy przydarzaj� si� w �yciu nie tylko ludziom, ale i statkom. Drugi oficer skwapliwie zawsze potakiwa�, opowiadaj�c ch�tnie o tym, co mu si� samemu raz w �yciu przydarzy�o niezwyk�ego.

Zdarzenie to nie by�o mo�e tak niezwyk�e, jak widzenie starszego oficera, niemniej jednak zas�ugiwa�o na jego uwag� - by�o autentyczne, s�ysza� o kilku podobnych, i potwierdza�o istnienie rzeczy nadprzyrodzonych.

Drugi oficer na kilka lat przed wybuchem pierwszej wojny �wiatowej znalaz� si� jako �wie�o mianowany oficer na kanonierce rzecznej na pograniczu chi�sko-rosyjskim. Jak wynika�o, z jego opowiadania, posy�ano tam nowo mianowanych oficer�w dla "uzupe�nienia ich wyobra�ni", kt�rej pewien brak wykazali w korpusie.

Po wielu miesi�cach nudnej s�u�by drugi oficer us�ysza�, �e nad brzegami strze�onej przez nich rzeki pojawi� si� s�ynny mag z Tybetu. Wiedziony ciekawo�ci�, nam�wi� drugiego m�odego oficera z kanonierki i obaj, przebrani za osoby cywilne, poszli obejrze� maga, kt�remu stale towarzyszy�y olbrzymie rzesze ludzi.

Obaj oficerowie doznali zawodu na widok bardzo zwyk�ej postaci maga siedz�cego pod drzewem i popijaj�cego herbat�, do kt�rej s�czy�y si� z li�ci krople m��cego deszczu. Rozczarowani zawr�cili na sw� kanonierk�. Naraz us�yszeli g�os maga wzywaj�cy ich do siebie. Gdy przedostali si� do maga, ten u�miechn�� si� dobrotliwie, patrz�c na nich, i powiedzia�:

- Widz�, �e jeste�cie zawiedzeni, s�dzili�cie, �e spotkacie tutaj niezwyk�ego cz�owieka, kt�rego b�dziecie mogli podziwia�. Ot� powiem wam, �e d�ugo ju� tutaj nie zabawicie. Po wyje�dzie st�d wiele lat nie b�dziecie si� widzieli, a potem spotkacie si� na wielkim zebraniu. Nast�pnego dnia jeden z was umrze.

Ubawieni tym co us�yszeli, m�odzi oficerowie wr�cili na kanonierk�. Czeka�y tam na nich dwa pisma. Jednego z nich przenoszono do Floty Ba�tyckiej, drugiego do Floty Czarnomorskiej. Min�o kilka lat. Wybuch�a pierwsza wojna �wiatowa. Na balu w kasynie marynarki wojennej w Kotce spotkali si� zgodnie z przepowiedni�. Kolega drugiego oficera by� w tym czasie na kr��owniku "Pallada", kt�ry nast�pnego dnia wyszed� w morze i kt�rego ju� nikt nigdy nie zobaczy�. Zosta� storpedowany przez niemieck� ��d� podwodn�. Nie uratowa� si� ani jeden cz�owiek z jego za�ogi.

Tymczasem na "Rewie" min�� prawie rok od widzenia, jakie mia� starszy oficer. Wielu ludzi z za�ogi zapomnia�o ju� o tym wydarzeniu

pod brzemieniem nowych wra�e� i up�ywaj�cego czasu. Tylko drugi oficer niezmiennie cz�stowa� po stacjach manewrowych wysokiego marynarza dwoma papierosami. Sprawa siedmiu z Meksyku prawie ucich�a.

Wiosenny wiecz�r mia� si� ku ko�cowi, gdy "Rewa" znalaz�a si� w drodze powrotnej do kraju na d�ugo�ci Arkony. Na mostku sta� starszy oficer, kt�ry ko�czy� sw� wacht�. Promienie zachodz�cego s�o�ca o�wietla�y wej�cie do kubryku przed masztem. Na pok�adach nie by�o �ywej duszy - jak zwykle przed podawaniem posi�k�w. Na 1 sterze sta� wysoki marynarz.

- Panie kapitanie! - zawo�a� nagle. - Albo statek nie s�ucha steru, albo co� si� dzieje niezwyk�ego z r� kompasow�.

Starszy oficer odwr�ci� si� plecami do dziobu i podszed� do sternika.

- Co si� sta�o? - spyta�.

- Co� niedobrego dzieje si� z r� kompasow�, panie kapitanie. Niech pan popatrzy, wed�ug chmurek statek le�y na kursie, ale r�a si� kr�ci.

Starszy oficer rzuci� okiem przed dzi�b i naraz zakrzykn�� wielkim g�osem:

- TO ONI! TO ONI Z MEKSYKU!

Przed wej�ciem do kubryku sta�o siedmiu ludzi w olbrzymich, r�nokolorowych kapeluszach meksyka�skich.

- Panie kapitanie, panie kapitanie - gor�czkowa� si� sternik. - Niech pan spojrzy, co si� dzieje z r� kompasow�.

Gdy starszy oficer, nie przestaj�c krzycze� "TO ONI Z MEKSYKU", odwr�ci� si�, by zajrze� do kompasu - ludzie w t�czowych meksyka�skich kapeluszach znikli szybko w kubryku.

- Widzieli�cie ich? - krzycza� starszy oficer do sternika. - Widzieli�cie?

- Kogo, panie kapitanie? - spyta� zdumiony sternik. - Nikogo nie widzia�em. Nikogo tutaj nie by�o, tylko r�a kompasowa lata�a jak oszala�a. Ach zapomnia�em, �e jeste�my na trawersie Arkony. Tutaj bywaj� zaburzenia magnetyczne, a pan kapitan akurat podczas tych zaburze� przypomnia� sobie zn�w tych siedmiu z Meksyku.

- Widzieli�cie ich tak dobrze jak ja! - rycza� w furii starszy oficer.

- O! Zn�w pan kapitan zacz�� m�wi� o tych siedmiu, a� straszno si� robi, s�uchaj�c tego. R�a jeszcze si� nie uspokoi�a - wzburzonym g�osem m�wi� sternik chowaj�c do buta magnes, kt�rym przed chwil� rozrusza� r�� kompasow� na znak dany z kubryku. - Co to b�dzie z panem kapitanem? Zn�w si� pogorszy�o.

Starszy oficer zamilk�. Na mostek wszed� trzeci oficer.

- Widzieli�cie ich? - rzuci� si� do niego "starszy".

- Kogo, panie kapitanie? - spyta� "trzeci", nie maj�cy o niczym poj�cia.

- Tych siedmiu z Meksyku - wo�a� "starszy".

- Ach, zn�w pan zacz�� o tych Meksyka�czykach. Nikogo nie widzia�em, panie kapitanie. Kiedy pan przestanie ich przypomina�?

Starszy oficer zamilk� zawiedziony i niepewny. Tajemnica siedmiu z Meksyku pozostawa�a nieprzenikniona.

Ostatnie stacje manewrowe wysokiego marynarza. Jutro schodzi na l�d. Po sko�czonych manewrach drugi oficer ju� z przyzwyczajenia cz�stuje go papierosami i pyta:

- Powiedzcie na po�egnanie, gdzie jest wasz brat, dla kt�rego brali�cie zawsze papierosa. Przejrza�em ca�� list� za�ogi, ale nigdzie go nie znalaz�em.

- My wszyscy sprzed masztu jeste�my bra�mi, panie poruczniku, a papierosy bra�em dla tych, kt�rzy s� ze mn� na manewrach na rufie. Ja sam nie pal�.

Steward, nios�cy szklank� z ciep�� wod� do golenia, zapuka� do kabiny kapitana. Nie czekaj�c na d�wi�k przyzwolenia, otworzy� drzwi � wszed� do wn�trza.

- Si�dma ju�, panie kapitanie - zameldowa�. - Jaki� pan przyjecha� z interioru i chce si� koniecznie z panem kapitanem widzie�. Prosi� powiedzie�, �e jest dziennikarzem. Taki m�ody...

"Hm" kapitana skwitowa�o meldunek stewarda.

- Trzeci oficer posadzi� go w salonie, panie kapitanie.

- Hm - odpowiedzia� kapitan.

By�a godzina p� do �smej, gdy kapitan ukaza� si� reporterowi.

- Jestem po raz pierwszy w Gdyni, panie kapitanie. Rozumiem, dlaczego niekt�rzy nazywaj� Gdyni� POLSK� CZTERDZIEST� MIL� lub polskim KLONDIKE. Nowe miasto. Raczej nowy port pionier�w. Co prawda mia�em z�udzenie, �e brn� przez pustyni� piaszczyst�, zanim dobrn��em do tego basenu, ale jestem pe�en podziwu dla tego rozmachu. Nie mog�em na razie dojrze� szklanych dom�w �eromskiego, wierz� jednak, �e gdzie� ju� s�. Nie o tym jednak chcia�em m�wi�. Przyjecha�em, by napisa� reporta� z �ycia na statku czy na okr�cie. Znamy je tylko z obcej literatury, najwi�cej z opowiada� Jacka Londona. Czy tak samo jest trudne? Czy rzeczywi�cie John Barleycorn jest dusz� marynarza?� Czy� opanowanie za�ogi r�wnie� i tutaj napotyka na takie trudno�ci? Wyobra�a�em sobie, �e zobacz� okr�t naje�ony masztami i rejami, mo�e nawet dzia�ami, a tu zobaczy�em tylko czarne burty i komin. By�em tym troch� rozczarowany. My�l�, �e ujrz� jednak co� naprawd� ciekawego. Je�li pan kapitan pozwoli mi przeby� jeden dzie� na statku, nie wr�c� do redakcji z pustymi r�kami, raczej - nie wr�c� z pustym notesem. Wybaczy pan� kapitan, �e tak bezceremonialnie� wdar�em si� do jego� sanktuarium, ale nasi czytelnicy spragnieni s� wiadomo�ci o morzu, o �yciu na statkach, o Gdyni. Gdynia dla kraju jest tym samym co Dziki Zach�d dla Nowego Jorku.

Dwumetrowej prawie wysoko�ci kapitan przygl�da� si� swymi niebieskimi oczami dziennikarzowi, u�miechaj�c si� pod p�owym w�sem. Wzrost kapitana usprawiedliwia� jego popularny przydomek "D�ugi".

A trzeci� ju� dob� szed� statek we mgle. Podczas przej�cia przez Kana� Kilo�ski mo�na by�o jeszcze m�wi� o widzialno�ci ograniczonej. Po wyj�ciu z kana�u, od statku latarniowego "Elba Pierwsza" mg�a przybra�a posta� bia�ej waty i odci�a wysepk� mostku od ca�ego statku. Na mostku porusza�o si� cicho kilku ludzi zamienionych w s�uch. Porozumiewali si� szeptem, by nie zag�uszy� rozmow� g�osu innego statku, kt�ry mo�na by�o spotka� na tym ucz�szczanym go�ci�cu morskim.

Statek by� jednym z czterech statk�w pasa�ersko-towarowych Angielskiej Kompanii Okr�towej, p�ywaj�cych na linii Gda�sk - Anglia, kt�re w pierwszym dziesi�tku lat od zako�czenia pierwszej wojny �wiatowej przesz�y pod bander� polsk�.

Nawet g�sta mg�a nie mog�a zbytnio op�ni� przybycia pasa�er�w do Londynu ze wzgl�du na to, �e wielu z nich mia�o ju� zam�wione miejsca na statkach transatlantyckich do Ameryki. �cis�e utrzymanie godzin rozk�adu by�o wi�c podyktowane konieczno�ci�.

Kapitanowie tych czterech statk�w nigdy nie uczyli si� w szko�ach polskich. Niekt�rym wielkim trudem i wysi�kiem woli uda�o si� zachowa� znajomo�� j�zyka ojczystego. Po uko�czeniu szk� morskich rozpocz�li s�u�b� na �aglowcach, sp�dzaj�c d�ugie miesi�ce w morzu, odci�ci od reszty �wiata, a samotne wachty sprzyja�y rozwojowi indywidualno�ci ka�dego z nich.

Spos�b bycia i wys�awiania si� kapitan�w by� jednym ze sta�ych temat�w rozm�w za�ogi i�oficer�w. Kapitanowie, o kt�rych nic si� nie m�wi�o, uchodzili za nieciekawych i nie cieszyli si� popularno�ci�. Ulubionymi bohaterami opowiada� byli naturalnie ci kapitanowie, o kt�rych mo�na by�o opowiedzie� co� weso�ego. Nie brak by�o oczywi�cie kapitan�w �wiadomie "czyni�cych cuda", by zdoby� dla siebie u�miech.

Przypomina�o to noszenie modnego znaczka w kszta�cie orderu pokrytego niebiesk� emali�, z wypisanym z�otymi literami has�em: "U�MIECHNIJ SI�". Im wi�cej niewidzialnych dla oka ludzkiego baretek orderu "U�MIECHNIJ SI�" potrafi� kt�ry� z kapitan�w zdoby�, tym bardziej by� lubiany, nie tylko przez za�og�, ale i przez pasa�er�w.

Szcz�liwie wi�kszo�� kapitan�w nie potrzebowa�a szczeg�lnie si�wysila�, by zas�u�y� sobie na nie.

Do jednej z pierwszych nale�a�a baretka, kt�rej has�em by�o: "CO LE�Y?" By�o to pytanie zadane przez kapitana statku szkolnego, id�cego bejdewindem, do ucznia pe�ni�cego obowi�zki oficera nawigacyjnego. Nawigacyjny rozgl�da� si� bezradnie po pok�adzie, usi�uj�c wykry� straszny przedmiot, kt�ry zanieczyszcza pok�ad i kt�rego SAM KAPITAN nie mo�e rozpozna�. Przera�onemu dopomaga�o w szukaniu tego przedmiotu dw�ch m�odszych koleg�w. "Co le�y?" - rycza� kapitan, a pytany i jego koledzy - byli bezradni. Nawigacyjny zdecydowa� si� zaprzeczy� kapitanowi i odpowiedzia�, �e pok�ad jest absolutnie czysty i nic nigdzie nie le�y.

Rozw�cieczony kapitan wskaza� palcem na kompas, ale ju� nie mia� si�y wyszepta� nawet "co le�y?" z podziwu nad t�pot� nawigacyjnego. Kapitan pyta� o kurs, jaki w tej chwili "le�y na kompasie", poniewa� fachowo m�wi si� "statek k�adzie si� na kurs". Podczas sterowania na bejdewind kurs mo�e by� niesta�y, je�li kierunek wiatru si� zmienia.

J�zyki obce, najcz�ciej angielski, hojnie obdarowywa�y kapitan�w orderami "U�MIECHNIJ SI�" z tej prostej przyczyny, �e uczyli si� angielskiego w j�zykach obcych i chc�c powiedzie� jakie� zdanie po angielsku, musieli jak gdyby zatrudni� w swej g�owie dw�ch t�umaczy: jednego, kt�ry t�umaczy� z polskiego na j�zyk niemiecki lub rosyjski, drugiego t�umacz�cego z kt�rego� z tych j�zyk�w na angielski. T�umacze ci byli cz�sto bardzo zm�czeni i�nie bardzo biegli, a wymowa ich najmniej przypomina�a wymow� angielsk�.

Statek przebija� si� ju� przez mg�� zalegaj�c� Morze P�nocne, daj�c zna� o sobie pi�ciosekundowym rykiem gwizdka okr�towego z przerwami dwuminutowymi. Zbli�a� si� ostro�nie do uj�cia Tamizy, kt�re - wraz z obszarem w�d je otaczaj�cych - stanowi�o prawdziwy nawigacyjny w�ze� gordyjski spleciony z mielizn i pr�d�w rz�dzonych przez ksi�yc i wiatry. Kierunek pr�d�w na niekt�rych obszarach tych w�d na�laduje kierunek strza�ki zegara, zmieniaj�c si� w ci�gu dwunastu godzin o trzysta sze��dziesi�t stopni. Panuj�ce na tych obszarach pr�dy doczeka�y si� najwi�kszej ilo�ci wydawnictw na �wiecie - od kieszonkowych atlas�w zaczynaj�c a�ko�cz�c na folia�ach o kwadratowym metrze powierzchni. Czarne strza�ki umieszczone na tych mapach wskazuj� kierunek pr�du o danej godzinie, umieszczone nad nimi czarne liczby m�wi� o jego szybko�ci w zale�no�ci od pe�ni lub kwadry ksi�yca.

Nagromadzona w strza�ce i w liczbie wiedza do�wiadcze� wiekowych zako�czona jest uwag�, �e na podanych wiadomo�ciach ca�kowicie polega� nie mo�na, poniewa� d�ugo wiej�ce wiatry, nawet nad odleg�ymi od tych miejsc obszarami wodnymi, mog� w znacznej mierze zmieni� podane o pr�dach wiadomo�ci.

Dla rozwi�zania tych w�z��w od wiek�w istnieje nad Tamiz� szko�a pilot�w, kt�ra wyszukuje najlepszych nawigator�w w marynarce angielskiej i kszta�ci ich w drobiazgowej znajomo�ci warunk�w �eglugi na tych wodach, by zapewni� statkom maksymalne bezpiecze�stwo.

Statki linii regularnych do Londynu, w wypadku ubiegania si� o prawo niebrania pilota, musia�y mie� kapitana i starszego oficera zaopatrzonych w �wiadectwo zdania egzaminu przed specjaln� komisj� kszta�c�c� pilot�w na tych wodach. Egzamin taki by� fraszk� w por�wnaniu do wymaga� stawianych kapitanom ubiegaj�cym si� o dyplom pilota kana�owego do Londynu. W tym czasie w Anglii ju� nie by�o wielkich �aglowc�w; pomimo to kapitanowie ubiegaj�cy si� o prawo zdawania egzaminu na pilota musieli posiada� praktyk� na �aglowcach rejowych. Praktyki tej musieli szuka� na �aglowcach pod obc� bander� i bez wynagrodzenia, kt�rego w�a�ciciele �aglowc�w nie chcieli p�aci� rozumiej�c sytuacj�. Kapitanowie ci musieli r�wnie� odby� praktyk� na statkach linii regularnych z" Kana�u Angielskiego do Londynu. By si� dosta� na podrz�dne stanowisko na tych ma�ych stateczkach kana�owych, cz�sto rezygnowali z dow�dztwa du�ych oceanicznych statk�w pasa�erskich.

Po dostaniu si� na d�ug� list� kandydat�w na pilota trzeba by�o niekiedy czeka� wiele lat tylko po to, by b�d�c ju� u szczytu listy, przekroczy� wiek trzydziestu pi�ciu lat i zosta� z niej skre�lonym na zawsze, bez wzgl�du na ofiary i koszty poniesione na rzecz zostania pilotem kana�owym do Londynu.

W wypadku zdania egzaminu i otrzymania licencji pilota mo�na j� by�o jeszcze �atwiej straci� w dorocznych komisjach zdrowia, w egzaminach styczniowych, jak r�wnie� przy najmniejszej skazie na opinii, nie m�wi�c ju� o zawinionej awarii.

Podczas trzech pierwszych lat s�u�by pilot otrzymywa� ograniczon� pensj� i mia� prawo pilotowania statk�w wy��cznie o zanurzeniu do czternastu st�p. Po trzech latach s�u�by i zdaniu egzaminu pilot stawa� si� pe�nowarto�ciowym pilotem kana�owym, ale i wtedy nie ko�czy�y si� trudno�ci. Ze wzgl�du na to, by nie pe�nili s�u�by zbyt przem�czeni, dzielono ich na takich, kt�rzy tylko wprowadzaj� statki na Tamiz�, i na takich, kt�rzy je wyprowadzaj�. Do miejsca pracy musieli si� dostawa� na koszt w�asny. Jeden z kutr�w, maj�cy na pok�adzie pilot�w dla statk�w id�cych z Kana�u Angielskiego, kr��y� przy Dover lub Dungeness, drugi kuter pilotowy - ko�o statku latarniowego "Sunk". Ten zaopatrywa� w pilot�w statki id�ce z Morza P�nocnego.

Oba te kutry pilotowe s�yn�y z tego, �e ostatnie chroni�y si� przed sztormem. Ambicj� ich by�o zaopatrzy� w pilota ka�dy statek podczas najgorszej pogody, jak r�wnie� odebra� ze statku pilota, kt�ry go wyprowadzi� z Tamizy. Je�li kiedy� nie uda�o si� tego dokona�, komentowano ten fakt przez d�ugie lata. Jedno nieodebranie ze statku pilota zagna�o go a� do Nowego Jorku, gdzie sta� si� pastw� reporter�w, dziennikarzy i filmu.

Dostanie si� z kutra pilotowego na statek odbywa�o si� za pomoc� �odzi wios�owej. Podczas sztormowej pogody za�oga �odzi musia�a wykaza� znajomo�� najwy�szej techniki manewrowania tak� �upin� na du�ej fali.

Do tego w�a�nie statku latarniowego "Sunk" z zamiarem dostania pilota zbli�a� si� parowiec, kt�rego trzy doby n�ka�a mg�a. Na jego mostku z westchnieniem ulgi zidentyfikowano fog signal, mg�owy sygna�, latarniowca "Sunk". Nagle mg�a si� urwa�a. �ciana mg�y widoczna jeszcze by�a nad ruf� statku, gdy z mostku wida� by�o dok�adnie b�yski latarni "Sunk" i �wiat�a kutra pilotowego.

Kapitan kaza� zapali� bluelight, niebieskie �wiat�o, kt�rym wzywano pilota. Jasnob��kitny p�omie� o�wietli� ca�� burt� i znu�onego trzydobowym czuwaniem kapitana. Trzy doby tkwi� w swym p�aszczu nieprzemakalnym i d�ugich gumowych butach, pozwalaj�c sobie tylko na czterogodzinne drzemki podczas wacht starszego oficera, gotowy do wyj�cia na mostek w ci�gu jednej sekundy w wypadku us�yszenia sygna�u mg�owego innego statku w pobli�u kursu. Kapitan z wysi�kiem unosi� ci�kie ze znu�enia i nabrzmia�e powieki.

W �wietle "s�o�c" wywieszonych za burt� wida� by�o dobijaj�c� do statku ��d� wios�ow� z pilotem. Za chwil� pilot wolno wspi�� si� po sztormtrapie na burt�. Na lince spuszczonej do �odzi jeden z marynarzy wyci�gn�� czarny, nieodzowny sakwoja� pilota. Na tej samej lince spu�ci� do �odzi rytualnie ofiarowywan� przez kapitana butelk� koniaku dla wio�larzy. W chwili gdy pilot wszed� na pok�ad, zgaszono "s�o�ca" i znik� obraz �odzi z wio�larzami.

Pilot w asy�cie oficera wszed� na mostek, gdzie czeka� go, jak widocznego znaku odpoczynku, kapitan. O�ywiony t� my�l� i pragn�cy uzyska� pe�n� aprobat� pilota oraz zrozumienie dla swego zm�czenia, zatrudni� w swej g�owie niemniej zm�czonych od niego t�umaczy. W wyniku ich po��czonych wysi�k�w pilot us�ysza� od kapitana nowin� tej tre�ci: - Ju si pajlot,� aj� fog� try� dejs.� Rozumiesz, pilocie, ja przez trzy dni by�em mg��.

Pilot by� pe�en zrozumienia dla wyczerpania kapitana i powiedzia�, �e w zupe�no�ci go rozumie i �e nale�y mu si� za to bezwzgl�dnie odpoczynek. Pilot podszed� do sternika, poda� mu kurs i jednocze�nie poda� rozkaz do maszyn "CA�A NAPRZ�D". Kapitan znikn�� za drzwiami swej kabiny. Na mostku zosta� oficer, radosny �wiadek zdobycia przez kapitana nowej baretki orderu "U�MIECHNIJ SI�" w trzydniowej walce z mg�� i pr�dami, zako�czonej ko�o statku latarniowego "Sunk" wskazuj�cego statkom drog� do Londynu pomi�dzy mieliznami.

Tymczasem kapitan ogoli� si�, wyk�pa� i pierwszy raz od trzech dni spo�y� spokojnie posi�ek. Nareszcie wyci�gn�� si� w koi i zamkn�� zm�czone powieki, ale tylko po to, by je jeszcze szybciej otworzy� pod naporem my�li o sprawach, kt�re jedynie mg�a mog�a pogr��y� w zapomnieniu. Do mg�y nawigatorzy zaprawiaj� si� od swej pierwszej podr�y na statku szkolnym, ale do tej drugiej sprawy zaczynaj� si� przyzwyczaja�, i to bezskutecznie, dopiero po zostaniu kapitanem. T� spraw� w r�wnym stopniu co mg�a sp�dzaj�c� sen z powiek, s� STOWAWAYS, po polsku tak zwani PASA�EROWIE NA GAP�.

Statek, na kt�rym teraz by� kapitanem, cieszy� si� wyj�tkow� sympati� tego gatunku pasa�er�w. Kapitan dzieli� ich na trzy kategorie: Na tych, kt�rzy skorzystali z podr�y na tym statku i nigdy si� o nich nie dowiedzia� i nie dowie. Na tych, kt�rych wykryto w czasie podr�y, lub kt�rzy sami wskutek z�ych warunk�w wyszli z ukrycia przed ko�cem podr�y. Trzeba ich by�o zamyka�, pilnowa�, karmi�, przedstawia� co dzie� w�adzom podczas postoju i biada je�li taki zbieg�by ze statku w porcie, statek p�aci�by za to du�e kary. Trzeci gatunek, to byli ci, kt�rych schwytano w Anglii i odstawiono na statek. Stowaways zajmuj� w Anglii wiele szpalt dziennik�w. Wi�kszo�� ludzi w tym kraju potrafi opowiedzie� o nich zar�wno weso�e, jak i mro��ce krew w �y�ach historie.

Od kiedy datuje si� historia stowaways?

Na to pytanie kapitanowie, kt�rzy ju� kilka razy mieli pasa�er�w na gap�, odpowiadaj� zgodnie:

- Noe musia� ich ju� mie� na swej Arce.

Kapitan z otwartymi oczami rozpami�tywa� znane sobie historie o pasa�erach na gap�. G�o�ny by� wypadek z sier�antem wojsk l�dowych, kt�ry nie maj�c si�y rozsta� si� ze sw� przyjaci�k� w Londynie, w�o�y� j� do worka, wni�s� na statek jako sw�j baga� podr�czny do codziennego u�ytku i umie�ci� w rezerwowej kabinie. Niczym nie zm�cona sielanka trwa�a od Gravesend na Tamizie do Kana�u Panamskiego.

Czterdziestokilkoletnia dama angielska potrafi�a przewie�� w swej kabinie pi�knego W�ocha zamiast swej dwunastoletniej c�reczki, wpisanej do jej dowodu osobistego. Sielanka zosta�a brutalnie przerwana zazdro�ci� damy - zdradzona przez lekkoducha wyda�a go nie bacz�c na rozg�os, jakiego ta sprawa nabierze.

Niemniej g�o�na by�a sprawa dziewi�tnastoletniej Angielki, kt�ra zakocha�a si� w palaczu Szwedzie i odby�a podr� na jego statku zakopana w w�glu przeznaczonym do kot�owni okr�towej.

Wiek nie wydawa� si� odgrywa� rola w pobudkach uczuciowych sk�aniaj�cych do podr�y na gap�. Siedemdziesi�cioczteroletni stowaway ukryty w �odzi ratunkowej pasa�erskiego statku id�cego z Anglii

do Nowego Jorku po sze�ciu dniach podr�y nie wytrzyma� �cis�ej diety i wyszed� z ukrycia. Stwierdzono, �e gdyby jeszcze jedn� dob� sp�dzi� w �odzi, umar�by z wycie�czenia. Wyruszy� w t� podr� po otrzymaniu depeszy od starszego brata w Nowym Jorku, kt�ry zawiadamia�, �e je�li m�odszy brat chce go jeszcze zasta� przy �yciu, musi natychmiast przyjecha�. W po�piechu kochaj�cy brat zapomnia� wyrobi� sobie dow�d osobisty, wobec czego musia� wr�ci� do Anglii. Stowaways bez dowod�w mog� si� okaza� jednym z najbardziej kosztownych gatunk�w pasa�er�w na gap�. Swego czasu znane by�o imi� Abukara Amada, Murzyna, kt�ry jako stowaway bez dokument�w trzy lata sp�dzi� na w�oskim statku "Olimpia".

Do makabrycznego gatunku nale�� stowaways chowaj�cy si� w Komorze kotwicznej. Ca�y �wiat dowiaduje si� o nich w momencie rzucenia kotwicy, kt�rej �a�cuch porywa cia�a siedz�cych na nim stowaways, rozszarpuj�c je na cz�ci, i wyci�ga za sob� na pok�ad ko�o windy kotwicznej.

G�o�no by�o w Anglii o ch�opcach, kt�rzy ukryli si� w �odzi ratunkowej statku pasa�erskiego id�cego zim� do Kanady. Wyszli z niej z odmro�onymi palcami u n�g. W rezultacie m�odocianym amatorom przyg�d musiano amputowa� stopy.

Inny ch�opiec schowa� si� w kominie du�ego parowca uwa�aj�c go za dekoracj�. Wyj�to go z niego prawie uw�dzonego.

Pewien steward ze statku wo��cego mro�one mi�so w ch�odniach schowa� w drodze po �adunek swych czterech przyjaci� w pustej ch�odni. Mechanik okr�towy, chc�c w czasie podr�y sprawdzi� dzia�anie aparatury ch�odniczej, uruchomi� j� i zamrozi� czterech ludzi na �mier�.

Kapitan, pomimo �e posiada� na statku komin, wind� kotwiczn� i ch�odni�, nie mia� jeszcze pasa�er�w na gap� tak makabrycznych, ale za to by�o ich zawsze kilku naraz. W ka�dej z dotychczasowych podr�y pilot, wchodz�c na mostek, dowiadywa� si� przede wszystkim o ilo�ci posiadanych w tej chwili przez niego stowaways i wyra�a� s�owa wsp�czucia z powodu k�opot�w, jakie w zwi�zku z nimi czekaj� kapitana.

W tej podr�y kapitan mia� ich pi�ciu zamkni�tych, ale z powodu mg�y zapomnia� powiedzie� o nich pilotowi. Wszystkie stosowane przed podr� przeszukiwania statku nie dawa�y �adnego rezultatu. Stowaways byli bardziej przebiegli ni� za�oga i oficerowie.

Zm�czenie trzydobow� mg�� szybko wzi�o g�r� nad my�lami o pi�ciu stowaways i kapitan zasn��.

W chwili gdy go budzono na zmian� pilot�w, kapitanowi wydawa�o si�, �e te pi��dziesi�t cztery mile do Gravesend przeby� statek w przeci�gu jednej minuty. Zmieniali si� piloci. Schodzi� kana�owy - przychodzi� rzeczny. Rzecznymi pilotami byli przewa�nie dawni kapitanowie holownik�w, kt�re pomaga�y statkom wciska� si� do zakamark�w londy�skich dok�w. Kapitan lubi� ten odcinek drogi od Gravesend do London Bridge. Pozna� ju� by� wszystkie miejscowo�ci nadbrze�ne i je�li mia� w podr�y jakiego� znacznego pasa�era, tak zwan� persona grata, w�wczas z zadowoleniem opowiada� us�yszane od pilot�w historie mijanych miejscowo�ci. Lubi� rozwodzi� si� nad ko�ci�kiem w Grayesend. W ko�ci�ku tym by�a jakoby pochowana "ksi�niczka" india�ska Pooahontas. Uratowa�a ona - jak g�osi�a wie�� - �ycie angielskiemu kapitanowi, kt�ry w ko�cu szesnastego stulecia wtargn�� na terytorium jej ojca. Awanturnik ten ju� mia� straci� g�ow� pod mia�d��cym ciosem maczugi, gdy nadbieg�a Pocahontas, obj�a jego g�ow� i w ten spos�b uratowa�a wojowniczego kapitana od �mierci. Ca�y szczep czerwonosk�rych za przyk�adem c�rki wodza przyj�� chrze�cija�stwo. Pocahontas wysz�a za m�� za bia�ego. "�ona prezydenta Stan�w Zjednoczonych, Wilsona, pochodzi�a w prostej linii od syna ksi�niczki Pocahontas..." - ko�czy� swe opowiadanie kapitan.

Nie dochodz�c do Isle of Dogs - Wyspy Ps�w - wida� by�o nad brzegiem rzeki wyr�wnane szeregi r�nokolorowych p�aw. Kapitan powtarza� us�yszane od pilot�w zdanie, �e "w tym miejscu ze z�ych p�aw robi� dobre p�awy". Wyspa Ps�w jest wn�trzem litery "U", kt�r� w tym miejscu tworzy Tamiza. W�r�d bujnej zieleni jej prawego brzegu, przy samej podstawie litery "U" wida� dwie kopu�y obserwatorium. To mi�dzy nimi przechodzi po ziemi s�ynny po�udnik Greenwich, inaczej zwany zerowym.

Na wszystkich statkach, podczas mijania tego miejsca w dnie pogodne - je�li na statku znajduje si� kandydat na nawigatora po raz pierwszy t�dy przechodz�cy - starsi nawigatorzy pokazuj� mu refleks tego po�udnika w postaci zielonej smugi na niebie. M�odzi nawigatorzy, maj�c jednak wzrok s�abiej wyrobiony od starszych, do�wiadczonych, nie mog� nigdy go dojrze�, podobnie jak wielu ludzi nie dostrzega na mundurach kapitan�w baretek orderu "U�MIECHNIJ SI�".

Dalej, w g�r� rzeki wida� Deptford, gdzie Henryk VIII kaza� zbudowa� w roku 1513 magazyn zaopatrzeniowy dla marynarki. Kr�l ten niezmiernie wrazi� si� w pami�� kapitana podczas zwiedzania gabinet�w okropno�ci w gabinecie figur woskowych Madame Tussaud w Londynie. Henryk VIII bezsprzecznie by� jej faworytem - z powodu k�opot�w, jakie mia� z �onami. Dwom z nich, gdy ich twarze przesta�y mu si� podoba�, kaza� po prostu odr�ba� g�owy: system popularny w Anglii. Kapitan twierdzi�, �e w �redniowieczu Anglicy szybciej tracili g�owy, ni� zd��yli nawet o tym pomy�le�. Niedaleko Deptford wida� by�o miejscowo�� Yard, gdzie c�rka Henryka VIII, Kr�lowa Dziewica El�bieta Pierwsza, odwiedzi�a okr�t "Golden Hind", kt�rego kapitan Sir Francis Drak� op�yn�� �wiat dooko�a.

Od tego miejsca za�oga pok�adowa na statku wychodzi�a na stacje manewrowe. Statek przechodzi� przez go�cinnie otwarte podwoje pi�knego mostu Tower Bridge i stawa� na swym zwyk�ym miejscu nie dochodz�c do London Bridge.

W trzecim rejsie, po s�ynnej ju� trzydobowej mgle, zn�w ukaza�o si� �wiat�o statku latarniowego "Sunk" i �wiat�o kutra pilotowego. B��kitny p�omie� wezwa� pilota. Zimne, mokre powietrze gnane silnym wiatrem przenika�o przez najgrubsze swetry i nieprzemakalne p�aszcze. Pilot grubo ubrany wspina� si� z trudno�ci� po wilgotnym sztormtrapie. Potem wolno wchodzi� na mostek, na kt�rym powita�o go smutne "Halo pajlot" kapitana i jeszcze smutniejsza wiadomo��: "Ju si pajlot, aj hef try STOWAWAYS". (Rozumiesz, pilocie, ja mam trzech pasa�er�w na gap�.) Zamiast jednak odpowiedzi pe�nej wyraz�w zrozumienia i wsp�czucia, pilot opar� si� o nadbud�wk�, a potem osun�� si� nagle na pok�ad. Oficer s�u�bowy szybko sprowadzi� lekarza okr�towego. Pilot nie �y�.

Zasygnalizowano o wypadku na kuter pilotowy, prosz�c o drugiego pilota. Statek ruszy� w d�ug� podr� w g�r� rzeki. O brzasku podniesiono bander�, spuszczaj�c j� natychmiast do p� drzewca na znak �a�oby. Po raz ostatni PILOT KANA�OWY DO LONDYNU mija� sw�j szlak z niewidzialn� dla wielu ludzi w�asn� bander� powiewaj�c� tu� nad spuszczon� do p� drzewca bander� statku, kt�ry mia� pilotowa�.

Kapitan zosta� oficjalnie zaproszony, wraz z przedstawicielami za�ogi, na uroczysty pogrzeb pilota. W zaproszeniu i we wszystkich rozmowach o zmar�ym pilocie przewija�o si� wci�� jedno i to samo zdanie: YOUNGER BRETHREN OF TRINITY HOUSE (m�odszy braciszek Domu Tr�jcy).

TRINITY HOUSE, TRINITY HOUSE - kapitan s�ysz�c ci�gle te s�owa, przyszed� do przekonania, �e bardzo niewiele wie, co kryje za sob� to tajemnicze TRINITY HOUSE. Pami�ta�, �e pilot�w egzaminuje TRINITY HOUSE, �e p�awy nad brzegiem Tamizy reperuje TRINITY HOUSE i �e widzia� kiedy� na statku latarniowym podniesion� flag�, kt�ra go zdziwi�a z powodu umieszczonych na niej symetrycznie pomi�dzy ramionami krzy�a �wi�tego Jerzego czterech �aglowc�w trzymasztowych zwr�conych w lewo.

Sk�pe wiadomo�ci o TRINITY HOUSE i pogrzeb, w kt�rym mia� wzi�� udzia�, tak zaniepokoi�y kapitana, �e poprosi� jednego z urz�dnik�w agenta o dostarczenie bardziej szczeg�owych danych dotycz�cych tajemniczego TRINITY HOUSE. Wieczorem, siedz�c przy biurku w kabinie, zag��bi� si� w nieznan� mu zupe�nie histori� bractwa, kt�rego m�odszym braciszkiem by� zmar�y pilot. W swoisty spos�b usi�owa� zapami�ta� to, o czym czyta�, w obawie przed ewentualn� kompromitacj� podczas udzia�u w pogrzebie z powodu nieznajomo�ci historii i prze�o�onych bractwa.

Kapitanowi, pilnie t�umacz�cemu to co czyta�, wydawa�o si�, �e widzi jak na d�oni braciszk�w w habitach z tonsurami na podstrzy�onych g�owach, jak pod dow�dztwem Abbota z Aberbroth wybiegaj� z klasztoru, by przeszkodzi� biedakom w zbieraniu manny z nieba w postaci licznych okr�t�w wype�nionych dobrem doczesnym, rozbitych o ska�y lub osiad�ych na mieliznach wskutek sztorm�w. Po zebraniu kilku ziarnek takiej manny ludzie ubodzy stawali si� maj�tnymi.

To zn�w widzia� braciszk�w, jak pieczo�owicie i starannie podtrzymuj� ogie� w �elaznych koszach umieszczonych na s�upach, pozostawionych przez Rzymian, wskazuj�c drog� okr�tom na niebezpiecznych, pe�nych mielizn i pr�d�w wodach. Opiekunem tych dobrych mnich�w zrzeszonych ju� w GUILD OF TRINITY (Bractwo Tr�jcy) mia� by� arcybiskup Canterbury Stephen Langton �yj�cy na prze�omie dwunastego i trzynastego wieku.

Wizje te jednak zatar�y silniejsze obrazy, walk kr�la Alfreda Wielkiego z nie ochrzczonymi Normanami i Dunami. Do walk tych mia� kr�l Alfred zjednoczy� marynarzy w pot�n� instytucj� i obsadzi� nimi statki zbudowane wed�ug swego projektu. Marynarze ci pomagali kr�lowi bi� i chrzci� nieprzyjaci�. Niekt�rzy chc� ju� w tej instytucji widzie� kolebk� nie tylko Trinity House, lecz marynarki angielskiej. Pierwsz� jednak dat� historyczn� bractwa jest dzie� 20 maja 1514 roku, w kt�rym to dniu aktem w Westminster kr�l Henryk VIII zatwierdzi� jako siedzib� bractwa Deptford i tytu� jej pierwszego mistrza: MASTER OF GUILD OF HOL Y TRINITY. Zosta� nim Sir Thomas Spert, kapitan okr�t�w "Mary Ros�" i "Henry Grace a Dieu"; mia� si� te� zna� dobrze na budowie okr�t�w.

Henryk VIII, pomimo �e w wojnie z papie�em o swe �ony rozwi�za� klasztory i skonfiskowa� ich dobra, pozostawi� bractwu jego religijn� nazw� GUILD OF HOLY TRINITY (Bractwo �wi�tej Tr�jcy), nadaj�c mu jednocze�nie prawa kszta�cenia pilot�w, nadawania dyplom�w kapitan�w, utrzymywania znak�w nawigacyjnych i latar� morskich.

Dziewi�cioletni nast�pca Henryka VIII, jego syn Edward VI, ulegaj�c doradcom zmieni� nazw� pierwotn� bractwa na TRINITY HOUSE. Nie zahamowa�o to dzia�alno�ci i pracy bractwa; w siedemdziesi�t lat od nadania im praw przez Henryka VIII potrafili w ci�kiej dla Anglii potrzebie obsadzi� swymi lud�mi trzydzie�ci dwa statki i, wsp�lnie z szalej�cym sztormem, przyczyni� si� do walnego zwyci�stwa nad Niezwyci�on� Armad� Hiszpa�sk� w roku 1588. Rozentuzjazmowana tym zwyci�stwem Kr�lowa Dziewica, przyzna�a bractwu prawo zaopatrywania w Dalast �aglowc�w wychodz�cych bez �adunku z Tamizy. Otrzymane z tego dochody mia�y by� przeznaczone na pomoc dla starych lub niezdolnych ju� do s�u�by marynarzy.

Ten wspania�y rozw�j TRINITY HOUSE zosta� zahamowany przez Cromwella. Rozgniewany na bractwo za to, �e nie chcia�o mu da� kapitan�w na okr�ty, kt�rymi zamierza� przeprowadzi� blokad� Irlandii (1649), odebra� mu wszystkie nadane dotychczas przywileje. Na szcz�cie dla bractwa restauracja monarchii w osobie Karola II przywr�ci�a mu nie tylko dawne przywileje, lecz powierzy�a jego pieczy jeszcze wi�cej spraw morskich. W tym okresie na czele bractwa sta� MASTER, czterech WARDENS (stra�nik�w), o�miu ASSISTANTS (asystent�w) i osiemnastu ELDER BRETHREN (starszych braciszk�w). Bractwo otrzyma�o wy��czne prawo ustawiania �wiate� i znak�w nawigacyjnych. Dotychczas prawo to posiadali rozmaici ludzie, troszcz�cy si� wy��cznie o pilne pobieranie op�at za korzystanie z ich �wiate�, nie dbaj�c zupe�nie o same �wiat�a, kt�re by�y ledwie widoczne. Towarzystwo zajmowa�o si� kszta�ceniem pilot�w, kapitan�w, nawigator�w na okr�ty hydrograficzne, posiada�o najbardziej wykwalifikowanych in�ynier�w morskich, projektuj�cych i buduj�cych porty, nabrze�a, okr�ty, stocznie oraz magazyny zaopatrzeniowe. Sprawowa�o kontrol� nad stanem okr�t�w, nie zaniedbuj�c jednocze�nie bardzo wydatnej opieki nad chorymi i starymi marynarzami. Potrafi�o wp�yn�� na zarz�d Wschodnioindyjskiej Kompanii Okr�towej, aby p�aci� renty inwalidzkie i wdowie marynarzom swej kompanii.

W roku 1680 TRINITY HOUSE zbudowa�o pierwsz� latarni� morsk� na wyspie Scilly. W roku 1797, podczas buntu marynarzy na okr�tach wojennych zakotwiczonych w pobli�u Nor� przy uj�ciu Tamizy, potrafi�o obroni� Londyn przed napadem zbuntowanych, zdejmuj�c szybko wszystkie znaki nawigacyjne na Tamizie. Jak wynika�o z czytanej przez kapitana kroniki TRINITY HOUSE, bractwo chlubi�o si� najwi�cej sw� si�� moraln�, kt�ra potrafi�a oprze� si� strasznej korupcji szalej�cej w Anglii w siedemnastym wieku. Pobory braciszk�w by�y symboliczne, kara pieni�na za przewinienie trzykrotnie wi�ksza ni� roczne pobory. Za drugie wykroczenie usuwano z bractwa. Wszystko wynagradza� zaszczyt nale�enia do TRINITY HOUSE. W tym samym roku 1797, gdy zuchwali piraci Algierii dotarli do Kana�u Angielskiego, braciszkowie wystawili przeciwko nim dziesi�� okr�t�w, kt�re przywo�a�y ich do porz�dku. Do dawniejszych obowi�zk�w do��czy�a si� konieczno�� opieki nad g��boko�ciami Tamizy, w miar� jak statki mia�y coraz wi�ksze zanurzenie. W okresie planowanej inwazji na Angli� przez Napoleona bractwo obsadzi�o swymi lud�mi wszystkie bezczynnie stoj�ce okr�ty wojenne i utworzy�o gotow� do walki flot� pod dow�dztwem starszych braciszk�w. Z biegiem lat do jednego z najwi�kszych zaszczyt�w w Anglii nale�a�o zostanie MASTER OF TRINITY HOUSE. W roku 1837 zosta� nim wybrany ksi��� Wellington, s�ynny zwyci�zca spod Waterloo; godno�� t� piastowa� a� do swej �mierci. Po nim zajmowa� to stanowisko ksi��� Edynburga, drugi syn kr�lowej Wiktorii, a po ksi�ciu Edynburga - ksi��� Walii, kt�ry wst�pi� na tron jako Edward VII i zawsze by� nies�ychanie dumny z tego, �e zosta� wybrany na starszego braciszka TRINITY HOUSE. Czytaj�cemu to kapitanowi zimny pot zrosi� czo�o w chwili, gdy zda� sobie spraw�, w jakiej uroczysto�ci jutro b�dzie bra� udzia� i z kim. Kiedy za� przeczyta�, i� obecnie panuj�cy w Anglii kr�l Jerzy V nosi� tytu� MASTER OF TRINITY HOUSE do momentu swego wst�pienia na tron, wsta� z wra�enia i przeszed� si� po kabinie.

Po chwili czyta� i t�umaczy� sobie dalej. Obecny MASTER OF TRINITY HOUSE, Duke of Connaught - "wujaszek obecnego kr�la" przemkn�o przez g�ow� przera�anego kapitana - dwana�cie lat piastowa� przedtem godno�� starszego braciszka. Kr�l Jerzy V po wst�pieniu na tron nada� jeszcze wi�ksze przywileje starszym braciszkom, przyznaj�c im tytu� KAPITANA i prawo zajmowania podczas wszystkich uroczysto�ci miejsca tu� po kapitanie Royal Nawy (Marynarki Wojennej). Jak wynika�o z tego, co czyta�, ty tul. w marynarce handlowej by� tytu�em czysto kurtuazyjnym. Obecny MASTER OF TRINITY HOUSE nie pobiera pensji - jego zast�pca DEPUTY MASTER otrzymuje dziesi�� funt�w rocznie. Pomaga mu dziewi�ciu starszych braciszk�w, wybieranych z grona m�odszych, kt�rych jest oko�o trzystu. I oto jeden z nich by� tym pilotem, kt�rego pogrzeb jutro ma si� odby�. Ka�dy m�odszy braciszek musia� by� kapitanem marynarka handlowej lub co najmniej mie� rang� LIEUTENANT COMMANDER w Royal Navy. Opr�cz zwyk�ych starszych braciszk�w s� STARSI BRACISZKOWIE HONOROWI, kt�rzy zajmuj� najwy�sze stanowiska pa�stwowe. Starszym braciszkiem jest Prime Minister (premier) - jest nim r�wnie� PIERWSZY LORD ADMIRALICJI. Kapitan chusteczk� otar� pot z czo�a i czyta� dalej. W ka�dej dziedzinie �ycia w Anglii maj�cej styczno�� z morzem, w kt�rej konieczne jest najg��bsze zrozumienie spraw morskich, oparte o wiedz� po��czon� z d�ugoletnim do�wiadczeniem, wsz�dzie najbardziej wa�ki, a nawet decyduj�cy g�os maj� braciszkowie TRINITY HOUSE. W charakterze Nautical Assessors (nawigacyjnych doradc�w) s�u�� swym do�wiadczeniem w Izbie Lord�w lub Admiralicji, w S�dzie Najwy�szym, w szkolnictwie morskim, w budownictwie okr�towym i w ka�dej innej dziedzinie maj�cej zwi�zek z morzem.

Kapitan przesta� czyta�, wsta� i wyszed� z kabiny, by och�on�� z wra�enia. Dzie� jutrzejszy wyda� mu si� najbardziej trudny do prze�ycia.

Sk�adanie kondolencji wdowie w obecno�ci MISTRZA TRINITY HOUSE, a mo�e i samego kr�la, w obecno�ci starszych i m�odszych braciszk�w, wydawa�o mu si� ponad si�y.

Po kr�tkiej przechadzce po pok�adzie wr�ci� do kabiny i przygotowa� mo�liwie najkr�tsz� mow� kondolencyjn�. Rozbieraj�c si� do snu powtarza� j� zupe�nie tak samo, jak za lat dziecinnych powtarza� wierszyk zadany na jutro do szko�y. U�o�y� si� w koi i ze s�owami kondolencji na ustach, ze smutnym wyrazem twarzy zasn�� bardzo zmartwiony.

Nast�pnego dnia, przy pomocy czarnych limuzyn i agenta, kapitan z trzema przedstawicielami za�ogi znalaz� si� na placu ceremonii.

Po raz pierwszy zobaczy� paradne mundury starszych braciszk�w TRINITY HOUSE. Przepychem i dostoje�stwem przewy�sza�y wszystkie dotychczas przez niego widziane. Wyda�o si� naraz kapitanowi, �e ma przed sob� zebranych dawnych mistrz�w bractwa. Przerazi� si�. Przypomnia� mu si� gabinet okropno�ci Madame Tussaud, nad kt�rym widnia� napis: TYLKO DLA LUDZI O SILNYCH NERWACH.

Wdowa w czerni sta�a w otoczeniu tak wspania�ym, �e kapitan nie mia� ju� w�tpliwo�ci, �e ma przed sob� zbi�rk� kr�l�w, kt�rzy kiedy� byli mistrzami TRINITY HOUSE. Zgodnie z otrzymanymi instrukcjami, na dany znak, kapitan zacz�� zbli�a� si� do wdowy. Szed�, jak mu si� wydawa�o, majestatycznie, na czele trzech reprezentant�w za�ogi: marynarzy, palaczy i steward�w. Id�c, powtarza� sobie w my�li przem�wienie kondolencyjne i formu�� przedstawienia reprezentacji: marynarzy - SAILORS, palaczy - FIREMEN, steward�w - STEWARDS. Stan�� wreszcie u kresu w�dr�wki, przed wynios�� postaci� w czerni. Wyg�osi� na pami�� wykut� formu�� kondolencyjn�, potem odst�pi� p� kroku, ods�aniaj�c trzech delegat�w i wskazuj�c wytwornym ruchem lewej r�ki ka�dego z osobna, m�wi� jak mo�na najg�o�niej i najdobitniej:

- Dys is reprezentatif of SAILORS. Ten jest przedstawicielem marynarzy.

Dys is reprezentatif of FAJERMAN. Ten jest przedstawicielem palaczy.

And dys is reprezentatif of STOWAWAYS. A ten jest przedstawicielem pasa�er�w na gap�.

Zaledwie wym�wi� to ostatnie s�owo, zobaczy�, �e twarz wdowy przybiera coraz weselszy wyraz. Podobny u�miech zauwa�y� na twarzach "wszystkich kr�l�w". U�miech ten w niczym nie przypomina� angielskiego KEEP SMILING (zdob�d� si� na u�miech w trudnej chwili). Kapitan wyra�nie widzia�, �e by�a to z trudem hamowana weso�o��. Naraz uprzytomni� sobie, �e zamiast powiedzie�: "Representative of STEWARDS", powiedzia�: "Representative of STOWAWAYS".

By� to niechybnie pierwszy wypadek w Anglii, �e na oficjalnej uroczysto�ci pogrzebowej jednego ze "stra�nik�w czysto�ci przepis�w morskich", za jakich si� uwa�aj� braciszkowie TRINITY HOUSE

i w obecno�ci innych braciszk�w piastuj�cych najwy�sze stanowiska pa�stwowe - zaproszony na t� uroczysto�� kapitan obcego statku przedstawi� im oficjalnie reprezentanta wszystkich pasa�er�w na gap�, kt�rych przywi�z� do Anglii.

Podczas gdy wdowa z "kr�lami" walczy�a z ogarniaj�c� ich weso�o�ci�, trzej reprezentanci za�ogi zauwa�yli na piersi kapitana now� baretk� WIELKIEGO ORDERU "U�MIECHNIJ SI�" - PIERWSZEJ KLASY.

PRISON MUNCIPAL

GENT����������������������������

Gandawa, 1. 7. br.

Szanowna Pani (a chcia�bym zacz�� od: Mi�a Pani Kasie�ko)!

Siedz� w wi�zieniu. Czas mi si� d�u�y. Za kratami w�ska smuga nieba. Uda�o mi si� dosta� wi�zienny blankiet papieru pocztowego i usi�uj� na nim napisa� kilka s��w do Pani.

Wybaczy Pani, �e pisz� do Niej z wi�zienia na wi�ziennym papierze.

Nieprzyjemna sprawa. Op�r policji z fink� w r�ku. Obawiam si�, �e mo�e Pani nie wie, co to "finka"?

Po prostu n� z Finlandii, co� w rodzaju ma�ego sztyletu �adnie wygi�tego. R�koje�� z drzewa, jak mi si� zdaje, z kar�owatej brzozy. Podobno Finowie, rozstrzygaj�c pomi�dzy sob� sprawy honorowe, umawiaj� si�, ile centymetr�w ostrza tego no�a maj� prawo zatopi� w swych cia�ach. Im d�u�sza cz�� ostrza mo�e by� wbita w przeciwnika, tym bardziej godny szacunku jest pojedynek. Nie bior� odpowiedzialno�ci za prawdziwo�� tej informacji, ale bardzo pasuje do posiadanej przez ka�dego z nas finki. My�l�, �e w Gandawie nie znaj� si� na tym zupe�nie.

Siedz� i czekam na rozpraw� rozmy�laj�c, jakiej kary ��da� b�dzie oskar�yciel - lata siedzenia czy tylko grzywna?

Przepraszam, �e tak bez�adnie przeskakuj� z tematu na temat. Niebo za kratami wcale nie jest niebieskie. Jest deszczowo.

Te smugi deszczu przypominaj� mi dzie�, a raczej wiecz�r, w kt�rym Pani� pozna�em. Pani zapewne nie pami�ta.

Stali�my w Kopenhadze. Nasz transatlantyk by� przycumowany do nabrze�a. Tego wieczoru by�em oficerem s�u�bowym. Nawet nie pada�o - ale la�o. Gdy obchodzi�em wieczorem statek, ko�o baru na rufie zatrzyma� mnie pose� Moczulski, prosz�c bym zechcia� chocia� przez p� godziny zabawi� jego sze�� "c�reczek", kt�re nudz� si� bardzo w barze.

- W�a�nie wychodzili�my do "Tivoli" i deszcz, deszcz, jaki chyba tylko Noe ogl�da�, zatrzyma� mnie z c�rkami na statku - t�umaczy� mi pose�.

Weszli�my do baru. C�rki nie by�y podobne ani do siebie nawzajem, ani do ojca, ale pomys� by� dobry.

- Moczulskie: Kasia, Nelli, Lucynka, Zosia, Irenka i Janka - jednym tchem powiedzia� w�wczas szcz�liwy "ojciec".

Co do imion c�rek - to te� nie bardzo by�em pewny, czy je wszystkie bezb��dnie zapami�ta�.

Pose� t�umaczy�, �e trudno mu da� samemu rad� z sze�cioma c�rkami. Zanim je zebra� - deszcz uwi�zi� wszystkie z nim razem w tym barze.

Ojciec-pose� by� z Pani najdumniejszy. "Najm�odsza, ale najwy�sza, ma prze�liczny u�miech. Kasie�ka mi si� najlepiej uda�a."

Tak kolejno przedstawia� swe c�rki, wymieniaj�c wy��cznie zalety ka�dej, kt�re mo�na by�o natychmiast sprawdzi�.

By�em oszo�omiony, ale nie na tyle, by nie rozumie�, �e jestem dla Pa� egzotycznym stworzeniem przyprowadzonym przez dobrego ojca dla rozrywki, nieznanym gatunkiem - co� po�redniego pomi�dzy ch�opcem okr�towym a wilkiem morskim.

Wszystko co m�wi�em, by�o dla Pa� nowo�ci�. "Bawienie" nie natrafia�o na specjalne trudno�ci, nale�a�o m�wi� to, czego Panie tak na co dzie� i wsz�dzie nie s�ysz�.

Bawi�o Panie to, �e podobnie jak Pa� z ojcem jest siedem os�b, tak nas z kapitanem jest r�wnie� siedmiu nawigator�w: kapitan i sze�ciu oficer�w pok�adowych, �e nosimy na r�kawach kotwic� i nadziej� w sercu, a pierwsi nasi absolwenci nawigatorzy �yli tylko t� nadziej�, �e zostan� oficerami na nie istniej�cym w naszej flocie statku.

�piewali w�wczas: "Ja biedny marynarz nie mam nic swojego - pr�cz paru kotwiczek i znaczka z�otego".

Wprawi�em Panie w zachwyt m�wi�c, �e kapitan w�a�ciwie na tym statku jest zupe�nie niepotrzebny, poniewa� my za niego wszystko wykonujemy. On tylko rozkazuje, m�wi�c g�o�no to, czego ka�dy z nas nauczy� si� ju� w Szkole Morskiej na pami��, a wszyscy moi koledzy na statku, kt�rych Panie poznaj�, o�wiadcz�, �e to co ka�dy z nich w tej chwili na statku robi, jest najwa�niejsze i �e kapitan na pewno tego nie potrafi zrobi� tak, jak ONI to wykonuj�.

Gdy znajomo�� moja z ojcem Pa� dosz�a do korkoci�gu, wprawi�em ojca-pos�a w zachwyt, zdradzaj�c �e korkoci�g na statku nazywa si� lunet�, poniewa� s�u�y do przybli�ania i rozja�nia horyzonty.

Ojciec m�wi�, �e Pani pisuje artyku�y do "Bluszczu", �e studiowa�a Pani we Francji i w Niemczech. W miar� tego opowiadania blisko�� Pani stawa�a si� coraz dalsza. Podziwia�em Pani dwa du�e warkocze i dwa rz�dy prze�licznych z�b�w i w og�le wszystkiego po dwa. Czy po dwie? Nie wiem, jak b�dzie prawid�owo. Ale wszystko bardzo �adne.

Wiecz�r ten wsp�lnie okre�lili�my jako najweselszy ze wszystkich znanych nam dotychczas na statku. Tak twierdzi� nawet ojciec-pose�.

A deszcz - jako najmilszy ze wszystkich deszcz�w, jakie nas w barze kiedykolwiek osadzi�y.

Przypomina sobie Pani ten przeskok morzem bez brzeg�w od Skagen do fiord�w i tego pasa�era, kt�ry podczas tego przeskoku otrzyma� depesz� z wiadomo�ci�, �e przy wej�ciu do fiord�w ma si� przesi��� na motor�wk�, by si� dosta� jak najszybciej na l�d.

Pasa�er ten mia� na sobie d�ugi p�aszcz z tak zwanej, modnej w�wczas, s�oniowej sk�ry. Musia� zej�� po sztormtrapie, bo motor�wka nagli�a i nie mogli�my postawi� normalnego trapu. �eby zabezpieczy� pasa�era przed spadni�ciem do wody podczas schodzenia do motor�wki, oficer przepasa� go lin�, kt�r� trzyma� jeden ze sternik�w.

Dla wszystkich turyst�w by�o to czym� bardzo ciekawym i ka�dy chcia� widzie�, jak temu pasa�erowi uda si� podr� po drabince zrobionej z dw�ch lin i umieszczonych pomi�dzy nimi deseczek stanowi�cych szczeble. Jaki� pan z radia stan�� w�wczas na burcie w pobli�u niego i bardzo g�o�no relacjonowa� wszystkim, co si� dzieje z bohaterem chwili.

- Prosz� pa�stwa - m�wi� - facet wyra�nie zblad�. Boi si� okrutnie. Teraz oficer omota� go sznurem. Marynarz wyrzuci� przed nim ca�y szereg klawiszy na sznurku, po kt�rych ten nieszcz�nik b�dzie musia� schodzi�, raczej udawa� tylko, �e schodzi. Nie mam w�tpliwo�ci, �e b�dzie to z jego strony tylko udawanie, bo ze strachu jest ��tozielony. Po prostu jest to wspania�y typ kameleona w ludzkiej postaci. Prosz� pa�stwa, podchodzi teraz do burty. Usi�uje da� mi znak r�k�, bym nie m�wi�, jak bardzo si� boi. No, facet jest nieprzytomny ze strachu, bo spojrza� w�a�nie w d�, ma pod sob� chyba kilkana�cie metr�w pionowej �ciany wprost do wody. Jest rzeczywi�cie bardzo wysoko, i jeszcze te klawisze, kt�re le�� na burcie i kt�re b�dzie musia� liczy� swymi stopami. Teraz, prosz� pa�stwa, zacisn�� kurczowo palce na klawiszu na burcie i nie daje si� nam�wi�, by go pu�ci�. No, przy pomocy oficera pu�ci� ten klawisz i teraz maszeruje po nast�pnych. No, tak jak ju� zapowiedzia�em, na o�lep przebiera po nich stopami, uderzaj�c kilka razy po tym samym klawiszu. W�a�ciwie zmieni� si� w bezw�adne cia�o z wolna opuszczane na tym sznurze przez marynarza na d�. Macha r�kami i nogami. Ruchy s� zupe�nie bez�adne, powiedzia�bym nieprzytomne. Twarzy jego nie widz�, wi�c nie mog� poda� pa�stwu tego na pewno bardzo ciekawego jej wyrazu. Oficer kaza� go pr�dzej opu�ci�, by skr�ci� jego m�ki. No, ju� jest w motor�wce. Jest to w�a�ciwie galaretowata masa dr��ca ze strachu, kt�ry zmieni� si� podczas tej podr�y w przyzwyczajenie. Wci�gni�to go do budy w motor�wce. No, niestety, prosz� pa�stwa, na tym ko�cz� m�j komunikat.

Pami�tam, jak ojciec z sze�cioma c�rkami, podobnie jak i ca�e towarzystwo, ubawi� si� t� przygodn� audycj�. Pasa�er ten, jak si� dowiedzia�em, nie cieszy� si� sympati� na statku. Udawa� turyst�, by za tanie pieni�dze dosta� si� do Norwegii wy��cznie w sprawach handlowych.

A potem - niezapomniana ju� nigdy podr� fiordami do Nordkappu.

Obawiam si�, �e nudz� Pani� tymi wspomnieniami, ale gdy cz�owiek siedzi sam w wi�zieniu, czekaj�c na spraw� i nie ma do kogo ust otworzy�, to nie mo�na si� dziwi�, �e przychodz� mu na my�l chwile najmilsze i najweselsze.

Gdy za kr�giem polarnym "NASZE MOCZULSKIE" le�a�y na kszta�t kokon�w, spowite w koce na le�akach, my�leli�my o Nich jak o najmilszej hodowli jedwabnik�w i wynajdywali�my setki powod�w, by przyj�� i zobaczy� w Ich oczach odbite �nie�ne szczyty lodowc�w iskrz�ce si� w s�o�cu.

Zachwycona w�wczas tymi widokami powiedzia�a Pani, �e mo�e powt�rzy� s�owa ma�ego Francuza, kilkuletniego malca, kt�ry wprawi� Pani� w zdumienie swym powiedzeniem. Malec le�a� jak nowo narodzony w ��dce unoszonej s�abym pr�dem rzeczki, w�r�d kwiat�w wodnych i kwiatami okrytych brzeg�w. Wch�anial w siebie promienie s�o�ca, barwy kwiat�w i zwiastowa� Pani wielk� nowin�: "C'est la vie".

A pami�ta Pani podczas postoju na kotwicy w jednym z fiord�w, na dalekiej ju� p�nocy ogl�dane na tle lodowca reny?

Zrobi�a Pani w�wczas zdj�cie Lapo�czyka z renem. Posiadam to zdj�cie z opisem na odwrocie rozmowy podr�nika Anglika z bogatymi w�a�cicielami stad ren�w/ Na pytanie Lapo�czyk�w podr�nik ten nie bardzo wiedzia�, co ma odpowiedzie�, by nie umniejszy� w ich oczach majestatu jego kr�lewskiej mo�ci kr�la Anglii. Pytanie brzmia�o: "Gdzie kr�l angielski przechowuje stada swych ren�w, gdy wyrusza na wojn�?"

A potem drugie przej�cie "Polonii" przez kr�g polarny i ojciec Pani bior�cy udzia� w uroczysto�ciach z tym zwi�zanych jako Neptun. Pami�tam jego monolog s�awi�cy kapitana, pod kt�rego dow�dztwem pierwszy polski statek ju� po raz drugi obchodzi t� uroczysto��. Byli�my bardzo dumni z tego przem�wienia, poniewa� troch� tej s�awy kapn�o i na nas, bez kt�rych przecie� kapitan sam niczego nie dokaza�. Pieczo�owicie przechowuj� gazet� okr�tow� z tej uroczysto�ci z wierszami ojca-pos�a.�

By�y to najja�niejsze dnie, podczas kt�rych przez ca�� dob� mo�na by�o ogl�da� w oczach c�rek - s�o�ce. Pomara�czowe s�o�ce naj�adniej odbija�o si� w Pani oczach.

Za kratami niebo jest szare. Nie wida� dzisiaj jego blasku, a Pani jest tak daleko.

Powr�t z Nordkappu na fiordy. Zn�w za ka�dym zakr�tem zakl�te postacie mnich�w lub rycerzy wiekami rze�bione w ska�ach przez lodowce, a� naraz znik�o to wszystko i nadszed� ostatni wiecz�r. Bal kapita�ski.

Siedzieli�my w nocy na pok�adzie nad tym samym barem rufowym, w kt�rym pozna�em Pani�. Ta�czono na rufowym pok�adzie o�wietlonym lampionami.

Woleli�my wszyscy rozmawia�. Ta�czy� nam oficerom na statku nie by�o wolno. Mieli�my sobie zawsze tyle do powiedzenia. S�ycha� by�o orkiestr�, s�ycha� by�o s�owa piosenki: "Ch�opcy czarni tak jak ja..." Przed nami znalaz�a si� para szukaj�ca ciemno�ci i odosobnienia, by zwierzy� sobie najbardziej niepotrzebuj�ce �wiadk�w s�owa.

Siedzieli�my rz�dem, naprzeciw nas sta�y dwa puste le�aki, kt�re mo�na by�o dostrzec nawet w ciemno�ci nad bia�ym pok�adem. Para opad�a na nie. Zamilkli�my. Gdy po wyznaniach posypa�y si� poca�unki, zrobi�o si� nam troch� nieprzyjemnie i mieli�my ju� zamiar chrz�kni�ciem zahamowa� ci�g dalszy, gdy bardziej przytomna od niego ona dojrza�a nas w ciemno�ci. Skoczy�a, porywaj�c go za sob�. W�wczas Nelli wpad�a na wspania�y pomys�, by przywi�za� do siedzenia le�ak�w baloniki b�d�ce atrakcj� tego wieczoru.

Zaledwie zd��yli�my my�l w czyn zamieni�, a ju� nowa para zjawi�a si� przed nami. Szcz�liwiec, z ni� na r�kach, opad� na przygotowany balonik, kt�ry eksplodowa� - zabijaj�c naj�arliwsze my�li.

"Psia krew" - zakl�� nieszcz�liwiec. "Szcz�cie" wyrwa�o mu si� z r�k. Goni� je tak, jak gdyby p�dzi� za swym w�asnym cieniem.

To by�o co�. P�akali�my i chcieli�my wszyscy ca�owa� Nelli za genialny pomys�. Ludzie w pewnych okoliczno�ciach s� do siebie bli�niaczo podobni. I tak a� do �witu, ^przed nami siada�a para za par�. Trzymali�my si� wszyscy razem za r�ce, by sobie doda� si� i nie zdradzi� swej obecno�ci �miechem. Trzeba by�o jednak si� rozsta�. W�r�d tysi�cy, kt�re odby�y z nami podr�e, nikt nam tak nie przypad� do serca, jak w�a�nie sze�� c�rek z Kasi� na czele. Prosz� si� nie dziwi�, �e w�a�nie w wi�zieniu przypominam sobie chwile sp�dzone z Pani� jako co� najbardziej radosnego w tym mrocznym oczekiwaniu na spraw�.

Poniewa� wszystkie Panie zostawi�y nam swoje adresy, nie w�tpi�, �e moi koledzy, podobnie jak i ja, pisz� do Pani.

Jeszcze raz przepraszam za wi�zienny papier, ale innego tutaj nie ma. ��cz� wyrazy szacunku i wdzi�czno�ci za tyle mi�ych chwil sp�dzonych w Pani towarzystwie podczas wycieczki na Nordkapp.

K. B.

P.S. Gdyby Pani zechcia�a napisa� do mnie, prosz� adresowa� na s.s. "Polonia" Gdynia.

- Nu, wie co? A. Nu, wida� ju� SALEM ALEIKUM?... - oficer wachtowy pos�ysza� za sob� g�os kapitana na mostku w chwili, gdy si� przygl�da� mglistym jeszcze zarysom wyspy SALAMIS, kt�ra odkry�a si� w lewo od kursu transatlantyka "Ko�ciuszko" id�cego do Pireusu.

Kapitan by� nies�ychanie dumny ze swego konceptu nazywania tej wyspy arabskim pozdrowieniem "POK�J Z TOB�" i od paru lat nie darowa� ani jednej okazji, by nie powiedzie� tego g�o�no oficerom na mostku w chwili zbli�ania si� statku do wyspy.

Nie by�o w�tpliwo�ci, �e �r�d�os��w nazwy wyspy i arabskiego pozdrowienia by� ten sam, tylko znacznie wcze�niej od kapitana odkry� to Parandowski, pisz�c: "Nazwa wyspy brzmi jak powitanie". Kapitan z jednakowym zadowoleniem powtarza� to SALEM ALEIKUM, poprzedzaj�c je nieod��cznym "Nu, wie co? ."

Odkrycia tego dokona� w kilka miesi�cy po swym przybyciu na tak zwan� lini� palesty�sk�, obs�ugiwan� pocz�tkowo przez nasz najwi�kszy transatlantyk "Poloni�", na kt�rym by� najpierw starszym oficerem, a potem kapitanem. Po jakim� czasie przyszed� z pomoc� "Polonii" drugi nasz transatlantyk "Ko�ciuszko" i oba te statki na przemian co tydzie� od wielu miesi�cy zjawia�y si� w Pireusie podczas swego dwutygodniowego rejsu - rozpoczynaj�cego si� i ko�cz�cego w Konstancy - utrzymuj�c regularn� komunikacj� pomi�dzy Istambu�em, Jaff�, Haif�, Aleksandri� i Pireusem, do kt�rego w�a�nie zbli�a� si� "Ko�ciuszko".

Na sze�� rumb�w w prawo od kursu widoczna ju� by�a stacja pilotowa, za ni� py�em okryte olbrzymie agawy, w kt�rych na pr�no chciano by si� doszuka� zieleni. Podobnie by�o z "wieczn� zieleni�" wysp Cyklad i Dodekanezu, opisywan� przez staro�ytnych historyk�w, a latem w roku 1936 ziele� ta by�a jeszcze bardziej p�owa ni� w latach poprzednich. "Ko�ciuszko" zatrzyma� si� przed stacj� pilotow�. Po sztormtrapie wdrapa� si� na pok�ad pilot.

Od wej�cia do portu a� do miejsca, gdzie nale�a�o rzuci� kotwic�, by� szmat drogi. Du�e statki pasa�erskie przebywa�y j� w takt marsz�w wojskowych granych przez rozg�o�ni� okr�tow�, z za�ogami pok�adowymi na stacjach manewrowych na dziobie i na rufie. Po doj�ciu do wyznaczonego miejsca rzucano kotwic�, po czym statek posuwa� si� wolno wstecz i z rufy podawa� liny na nabrze�e. Do komunikacji z l�dem s�u�y� ponton si�gaj�cy od l�du do trapu na rufie. W ten spos�b pozostawiano doj�cie z obu stron statku do port bunkrowych, specjalnych otwor�w w burcie, przez kt�re �adowano w�giel podwo�ony przez barki. Oba transatlantyki zaopatrywa�y si� w bunkier w Pireusie. Pi�kna pogoda i mi�e d�wi�ki znajomych marsz�w nie zapowiada�y wcale czego� dla "Ko�ciuszki" nowego lub nieoczekiwanego.

Z r�wnowagi wytr�ci� kapitana i oficer�w pilot, kt�ry oznajmi� niespodziewanie, �e statek nie stanie w tym samym miejscu, w jakim stawa� od miesi�cy, lecz w innym, po przeciwnej stronie basenu. Z mostku zawiadomiono przez telefon o tej nies�ychanej, rozum m�c�cej wie�ci starszego oficera na dziobie i "drugiego" na rufie: "Staniemy nie w dotychczasowym miejscu, lecz po przeciwnej stronie basenu".

By�a to rewolucja. Pilot doskonale zdawa� sobie spraw�, jakie wra�enie wywo�a�o jego o�wiadczenie. Gdy kapitan spyta� go o przyczyn� takiej decyzji kapitanatu portu, pilot odpowiedzia�, �e kapitan musia� sam si� spodziewa� czego� podobnego, maj�c na pok�adzie takiego pasa�era.

- Jakiego pasa�era? - zdziwi� si� kapitan.

Pilot u�miechn�� si� i wyrazi� uznanie kapitanowi za tak� dyskrecj�, dodaj�c i� przyczyn� zmiany miejsca kapitan sam wkr�tce uzna za najbardziej s�uszn�. Trzeci oficer, pe�ni�cy podczas stacji manewrowych s�u�b� na mostku, nie ust�pi� tak �atwo i spyta� pilota, kogo mia� na my�li, m�wi�c "TAKIEGO PASA�ERA". Stary pilot da� grzecznie do zrozumienia "trzeciemu", �e nie chce, by ten uwa�a� go za cz�owieka niespe�na rozumu.

Nowe miejsce mo�e by� stokro� lepsze od starego, ale w pierwszej chwili nigdy nie wzbudzi na statku entuzjazmu. Skoro od wielu miesi�cy, co dwa tygodnie, statek cumowano w jednym miejscu, ca�a za�oga uwa�a�a ju� to miejsce za swoje w�asne. Jedno odmienne miejsce cumowania zmienia�o ka�demu u�o�ony rozk�ad zwi�zany z wyj�ciem na l�d z wizytami, zakupami i rozrywkami.

Cumowanie w nowym miejscu przesz�o w g�uchym milczeniu. Wida� by�o zdumienie nawet na twarzach za�ogi hotelowej, gdy dobrze znajome nabrze�e zosta�o hen z prawej burty, a "Ko�ciuszko" wci�� jeszcze szed� naprz�d.

Najbardziej niezadowolony wydawa� si� kapitan:

- Nu, wie co? A. Nu, dam ja intendentu, �e mnie zn�w nie powiedzia�, �e jedzi jaki� powa�ny pasa�er, tak jak w�wczas nie powiedzia� o tym, co �piewa�.

Kapitan mia� na my�li znanego piosenkarza, kt�ry odby� z nami podr� do Palestyny. Tego dnia gdy piosenkarz wszed� na statek, rozg�o�nia okr�towa co jaki� czas nadawa�a nagran� przez niego piosenk�:

Ju� taki jestem zimny dra�

I dobrze mi z tym bez dw�ch zda�...

Kapitan, s�ysz�c t� piosenk� kilka razy od rana, kiedy zagrano j� zn�w przy obiedzie, zdenerwowa� si� i powiedzia� siedz�cemu obok nieznajomemu panu:

- Nu, wie co? A. Nu, nie lubi� ja tego "drania". Nu, ca�y dzie� tylko o nim. Nu, dra�, da dra�. Nu, nigdy w �yciu ja takiego s�owa u siebie w s�owniku swoim nie mia�em.

I rzeczywi�cie kapitan m�wi� prawd� - u�ywa� niekiedy s��w znacznie bardziej dosadnych. "Drania" - nigdy.

Z kolacji wr�ci� kapitan na mostek bardzo rozdra�niony i gdy zn�w us�ysza� t� sam� melodi�, podzieli� si� - jak zwykle - swymi k�opotami z oficerami na mostku. Oficerowie szybko wyja�nili kapitanowi przyczyn�, dlaczego ci�gle na statku graj� Zimnego drania i �e w�a�nie ten pan, kt�remu kapitan to wszystko powiedzia�, to jest ten, kt�ry j� �piewa. By� nim Bodo.

- NU, wie co? A. Nu, znaczy ja troszeczku �le powiedzia�em jemu. Nu, troszeczku za mocno. Nu, co teraz robi�? A.

"Nu, co teraz robi�?" - by�o w tym wypadku niepotrzebnie przez kapitana u�yte. Bo wiadomo by�o, �e ca�a sprawa, jak i podobnych niezliczona ilo��, zako�czy si� w kabinie kapitana na przyj�ciu zainteresowanych i na "wieczystej z nimi przyja�ni".

Podczas cumowania kapitan nie przestawa� sobie obiecywa�, �e zrobi intendentowi wym�wk� za to, �e narazi� go na wstyd przed pilotem.

Na wyja�nienie zagadki tajemniczego pasa�era nie trzeba by�o zbyt d�ugo czeka�. Zaledwie sko�czy�y si� formalno�ci sanitarno-celne, na statek wszed� nasz ca�y korpus dyplomatyczny z pobliskich Aten. Kapitana i oficer�w ��czy�a z nimi serdeczna znajomo��. Tego dnia wszyscy mieli bardzo uroczysty wyraz twarzy i natychmiast zamkn�li si� z kapitanem w jego kabinie.

Tymczasem statek - jak zwykle po przybyciu do Pireusu - szykowa� si� do przyj�cia bunkru. Bunkier, czyli paliwo, by� p�omieniem wiecznych spor�w pomi�dzy dostawcami w Pireusie i naszymi mechanikami okr�towymi. Za ka�dym razem przychodzi�y pod statek te same barki z tak� sam� ilo�ci� w�gla i za ka�dym razem po zako�czeniu za�adunku rozpoczyna�y si� d�ugie dysputy na temat, ile statek otrzyma� w�gla. Za�oga pok�adowa dawno ju� sprz�tn�a nawet �lady py�u w�glowego z pok�ad�w, a w kabinie starszego mechanika wci�� trwa�y gor�ce spory. Zbli�a� si� wiecz�r, a wraz z nim oznaczona w rozk�adzie godzina wyj�cia z Pireusu. Wieczorem za�oga pok�adowa wychodzi�a na stacje manewrowe w nadziei, �e zaraz spory si� sko�cz�, ale z mostku co jaki� czas przychodzi�a telefoniczna wiadomo��, �e "jeszcze si� nie doliczyli".

W pierwszych dw�ch rejsach oficerowie nawigacyjni s�dzili, �e z powodu gor�ca w maszynie mechanicy nie s� w stanie nawet liczy�. Przyszli z pomoc�, mierz�c bardzo dok�adnie dostarczony pod burt� w�giel na barkach. W obu wypadkach wyliczenia nawigacyjne zgadza�y si� co do tony z tym, co obliczy�a maszyna, ale r�nice z tym co podawali dostawcy, by�y tak wielkie, �e pewnego razu starszy mechanik, najweselszy mechanik naszej floty handlowej, rozpocz�� ten krakowski targ od twierdzenia, �e dostawca w og�le w�gla nie dostarczy�.

Du�o by�o z tego powodu weso�o�ci, ale ostatecznie maszyna dosz�a do przekonania, �e sp�r ten nale�y doliczy� jako specjalny dodatek do formalno�ci zwi�zanych z kupnem bunkru. Na innych statkach mechanicy byli podobno bardziej poj�tni ni� nasi i dawali si� �atwiej przekona� dostawcom.

Od przyj�cia dyplomat�w up�yn�o p� godziny. Nareszcie drzwi si� otworzy�y i korpus dyplomatyczny opu�ci� statek. Okaza�o si�, �e tajemniczym dla nas pasa�erem jest KR�L KR�L�W zmuszony do ucieczki z w�asnego kraju, w�adca Abisynii Haile Selassie.

Ateny by�y zelektryzowane t� wiadomo�ci� podan� przez gazet� krakowsk� "Ilustrowany Kurier Codzienny".

W tym czasie wojna w Abisynii ju� dogasa�a. Addis Abeba, po polsku znaczy tyle co Nowy Kwiat, by�a zaj�ta przez W�och�w, a kr�l Abisynii zmuszony zosta� do ucieczki. Ca�y �wiat gubi� si� w domys�ach: dok�d si� schroni�? I oto nagle w Atenach wyczytano, �e na polskim statku "Ko�ciuszko", co dwa tygodnie zawijaj�cym do Pireusu, w najbli�szych dniach znajdzie si� Haile Selassie. Trudno by�o w tym czasie o wi�ksz� sensacj� w Grecji. Od wielu miesi�cy ca�a prasa pisa�a o wojnie w�osko-abisy�skiej, podaj�c olbrzymi przyrost naturalny W�och jako usprawiedliwienie szukania nowych przestrzeni �yciowych.

Kapitan r�wnie �ywo jak wszyscy interesowa� si� tymi sprawami, twierdz�c: "Nu, wie co? A. Nu, historia. Nu, wielka rzecz historia. Nu, panie, nu, ale c� takiego przyrost naturalny, ale �eby chrze�cija�ski nar�d napada� na pierwszych czarnych chrze�cijan. Nu, ja tego, panie, nie uznaj�. Nu, panie, kilkadziesi�t lat temu kiedy W�osi z tego samego powodu na Abisy�czyk�w, nu, ci pobili W�och�w pod Adu� i kilkadziesi�t tysi�cy W�och�w wzi�tych do niewoli zamienili na dozorc�w haremowych. Nu, panie, od razu rozwi�zali spraw� przyrostu naturalnego W�och i przez kilkadziesi�t lat mieli spok�j. Nu, a teraz. Nu, z samolot�w W�osi poluj� na ludzi uzbrojonych w piki. Nu, a Liga Narod�w, panie. Wszystkie sankcji Ligi sko�czyli si� na tym, �e Francuzi jedni nie zakupili dla najdro�szych sklep�w paryskich w�oskich kapeluszy damskich."

Kapitan czarowa� pasa�er�w swoistymi opowiadaniami o Abisy�czykach, kt�rzy, wed�ug niego: "Nu, wie co? A. �eby o�eni� si�, Abisy�czyk musi zabi� lwa i zdj�� z niego sk�ra - albo zabi� nieprzyjaciela. Z nieprzyjaciela ca�ej sk�ry nie zdejmuji, tylko od dolnej wargi nacina sk�ra w d� z jednej i drugiej strony przez ca�y brzuch, a� skalp wytni z rozmaitymi innymi rzeczami, potem przez �rodek przetni szpara i nani�y swemu koniowi przez g�owa. Nu, niekt�rzy kilka takich trofe�w swemu koniowi nak�adajo."

Efekt takiego opowiadania zawsze by� bardzo silny i �eby go nieco z�agodzi�, kapitan dodawa�, �e: "Dzieji si� tak wy��cznie w�wczas, je�li Abisy�czyk chce si� �eni�. Na co dzie� Abisy�czycy s� bardzo spokojni i grzeczni i m�wi�, �e z nieprzyjaci�mi nie nale�y walczy� ani krzycze�, tylko nale�y p�j�� do czarownika i poprosi� go o napisanie na kartce �ycze�, kt�re si� chce przes�a� czy powiedzie� pod adresem nieprzyjaciela. Napisane przez czarownika na papierku s�owa trzeba zanurzy� w kawie i da� t� kaw� do wypicia nieprzyjacielowi. Nu, w �adnym wypadku nieprzyjaciel nie powinien tego widzie�. Nu, i c� takiego. W zale�no�ci od tego czy to by� dobry, czy z�y nieprzyjaciel, w�druje on tam, gdzie si� mu �yczy�o - do piek�a albo do nieba."

Pod wp�ywem opowiada� kapitana "Kp�ciuszko" zdecydowanie sta� po stronie Abisy�czyk�w.

Przyczyn� zmiany miejsca postoju "Ko�ciuszki" by�a obawa przed mo�liwo�ci� konfliktu pomi�dzy za�og� stoj�cego ju� przy dawnym pontonie "Ko�ciuszki" du�ego pasa�erskiego statku w�oskiego a za�og� "Ko�ciuszki", gdyby nasz statek stan�� na starym miejscu. Grecy obawiali si�, �e W�osi, gdy si� dowiedz�, i� tu� obok nich znajduje si� Haile Selassie, mog� si� pokusi� o zabranie go si��. Powiedzia� o tym kapitanowi szczerze agent Arwanitidis.

Plac przylegaj�cy do nabrze�a, przy kt�rym teraz sta� "Ko�ciuszko", by� przepe�niony t�umem. Wci�� zaje�d�a�y limuzyny, a ich pasa�erowie obserwowali nasz transatlantyk i robili zdj�cia. Zupe�nie nieznajomi ludzie obiegli natychmiast wychodz�c� na l�d za�og� ofiaruj�c olbrzymie sumy za fotografi� Haile Selassie zrobion� na statku.

Jeden z oficer�w - chc�c wynagrodzi� tych, kt�rzy podczas upa�u przybyli z Aten, by zobaczy� Haile Selassie - przebra� si� za wojewod� abisy�skiego, kr�tko m�wi�c rasa, i od czasu do czasu, niby niechc�cy, ukazywa� si� w drzwiach baru na pok�adzie �odziowym, budz�c sw� osob� widoczne zainteresowanie.

Po zachodzie s�o�ca odwaga ludzi proponuj�cych fantastyczne sumy za fotografie wzros�a. Coraz wi�cej ich by�o na pontonie przy trapie. Fotograf okr�towy, kt�ry uwieczni� ju� tylu p�tnik�w do Ziemi �wi�tej, by� najbardziej atakowany. Nikt z oferuj�cych olbrzymie sumy nie w�tpi�, �e wykorzysta on bajeczn� wprost okazj� do zrobienia maj�tku w przeci�gu jednego dnia.

By� to najbardziej pami�tny dzie� postoju w Pireusie. Tego bowiem dnia ilo�� dostarczonego w�gla obliczona przez maszyn� i przez dostawc�w po raz pierwszy i ostatni zgadza�a si� od razu co do grama w chwili zako�czenia bunkrowania.

Niezapomniane by�y r�wnie� chwile po�egnania z urz�dnikami agenta. Niepokoili si� o nas. Bali si�, �e W�osi mog� nas�a� na nas jeden ze swych okr�t�w wojennych z pobliskiego Dodekanezu w tym czasie, gdy b�dziemy szli od przej�cia Doro pomi�dzy wyspami Edbe� i Andros, a� na wody staro�ytnej Troi ko�o wej�cia do Dardaneli. Najm�odszy urz�dnik agenta Anastazi powiedzia�, �e b�dzie czuwa� przy telefonie, zanim nie otrzyma wiadomo�ci z Biiyiikdere, �e szcz�liwie tam ju� dotarli�my. Pierwszy raz "Ko�ciuszko" punktualnie wyszed� z Pireusu.

Ewentualno�� spotkania si� z w�oskim okr�tem wojennym wcale si� nam nie u�miecha�a. Kilka nocnych godzin po wyj�ciu z Doro min�o spokojnie. Oficerowie na mostku i marynarze pe�ni�cy s�u�b� byli silnie podnieceni, ka�de �wiat�o, ukazuj�ce si� na horyzoncie, budzi�o zrozumia�e zainteresowanie. Ta droga pod Troj� przenosi�a nas my�lami w epok� Homera, a� wreszcie r�ane palce Eos odchyli�y zas�on� nocy - na niebie zjawi� si� brat Eos, z�ocisty Helios, pod jego opiek� "Ko�ciuszko" dotar� bez przyg�d pod Troj�.

Tutaj sko�czy� si� ju� wszelki niepok�j. Turcja bowiem nale�a�a do paktu ba�ka�skiego, do kt�rego nale�a�y r�wnie� Grecja, Rumunia i Jugos�awia. Wszystkie te pa�stwa w jednakowym stopniu obawia�y si� W�och�w. Najbardziej ba�a si� ich Turcja, znajduj�ca si� zbyt blisko trzynastu wysp Dodekanezu nale��cych do W�och. Dzi�ki sojuszom uda�o si� Turcji utrzyma� sw� Anatoli�, na kt�r� W�osi mieli niek�aman� ochot� przed uderzeniem na Abisyni�. W nocy "Ko�ciuszko" min�� morze Marmara. O �wicie ukaza�o si� miasto z ba�ni tysi�ca i jednej nocy. Z le��cej nad morzem per�owo-r�anej mg�y wynurzy�y si� zar�owione wschodz�cym s�o�cem iglice minaret�w i kuliste kopu�y meczet�w Konstantynopola. "Ko�ciuszko" min�� obronne mury Seraju i wszed� na z�otodajne wody zatoki, z kt�rej czerpano niegdy� z�oto w postaci niezliczonych ilo�ci tu�czyka. Dzi� zosta�a ju� tylko po nim nazwa Z�OTY R�G.

Podesz�a ��d� pilotowa. Pilot nie wni�s� ze sob� �adnej sensacji na statek. Stan�li�my w tym samym miejscu co zawsze, po�rodku Z�otego Rogu, podaj�c liny na zakotwiczone na zatoce beczki do cumowania.

W chwil� po zacumowaniu dobi�a do trapu motor�wka agenta - dyplomaci zn�w po��dali kapitana. Nie by�o rady. Wkr�tce kapitan znalaz� si� w biurze agenta wydany na pastw� dyplomat�w polskich, tureckich i w�oskich.

- Nu, wie co? A - opowiada� o tym spotkaniu potem kapitan na mostku. - Nu W�osi, nu, przyczepili si� do minie, �e nie powiedzia�em ja prawdy w Pireusie, �e na statku jest Haile Selassie. No i m�wi� ja im, �e nie mam ja Haile Selassie i nie mam �adnego pasa�era do niego podobnego. Nu, wie co? A. Nu, W�och wyci�ga gazeta "Ilustrowany Kurier Codzienny" i pokazuji, �e tam jest napisano, �e na "Ko�ciuszce" jest Haile Selassie. Do gazety dopi�te by�o t�umaczenie w j�zyku w�oskim. Nu i c� takiego, m�wi� ja jemu. Nu, wasz Cycero powiedzia�, �e pismo nie czerwieniej! (epistola non erubescit - list si� nie rumieni). Nu, W�osi rozgniewali si� na mnie. Turcy zacz�li ich uspakaja�. Nu i teraz Turcy prosi� zacz�li, �eby im powiedzie� tylko prawda. Czy jest teraz na "Ko�ciuszce" Haile Selassie, czy go nie ma?

Nu, zdenerwowa�em si� ja, nu i nic wi�cej powiedzie� nie chcia�em. I zn�w W�osi zacz�li swoje pytania, dlaczego ja chce utai�, �e na statku jest Haile Selassie. Nu, jeden jak �wi� jaki przyczepi� si� do mnie. Jest, czy nie ma? - m�wi. Nu, wykrzykn� ja w�wczas, �e nie ma. Nu, wie co w�wczas by�o? A. W�och wyjmuji z teczki fotografia i pyta si�, czy poznaje ja te osoby, co na niej sfotografowane?

Dalsza rozmowa kapitana z dyplomatami ciekawiej zosta�a opowiedziana przez jednego z polskich urz�dnik�w, kt�ry by� przy tym obecny jako t�umacz.

Kapitan rzuci� okiem na fotografi� i zaniem�wi�. W�och, pokazuj�c kapitanowi jedn� z os�b na fotografii spyta�, czy kapitan j� poznaje. Kapitan musia� przyzna�, �e tak. Osob� wskazan� przez dyplomat� w�oskiego - by� sam kapitan.

- A ten oficer obok pana? - pyta� dalej W�och.

Kapitan musia� przyzna�, �e zna tego pana, �e jest nim starszy oficer, z drugiej strony - "drugi", potem "trzeci". Wszyscy oficerowie nawigacyjni "Ko�ciuszki".

- A kto po�rodku siedzi? - spyta� z wyra�n� satysfakcj� W�och.

- Haile Selassie - przyzna� zdumiony kapitan.

Triumf W�ocha by� ca�kowity. Dyplomaci polscy z niezadowoleniem patrzyli na kapitana. Kapitan zrozumia�, �e wszelka dyskusja w tej chwili wobec tego dowodu rzeczowego, le��cego na biurku - nie by�a wskazana.

Kapitan lubi� niekiedy stawia� siebie w jednym szeregu z czo�owymi osobisto�ciami historii �wiata. Widzia� teraz swoj� osob�, jako jedn� z g��wnych postaci w nowym konflikcie mi�dzynarodowym. Puszczaj�c mimo uszu wyrzuty dyplomat�w polskich, nie m�g� powstrzyma� si� od wypowiedzenia g�o�no po polsku tego, co my�li o tej sytuacji.

- Nu, historyczny by�by moment, �eby to wszystko by�a prawda. O�wiadczenie to jednak przemin�o bez echa. Dyplomaci polscy nie wiedzieli, co maj� powiedzie� na ten temat. Turcy nie zdradzali ochoty wydania Haile Selassie, podobnie jak Grecy w Pireusie.

"Historyczny moment" przed�u�a� si�. Napi�cie mi�dzynarodowe wzrasta�o. Nikt nie zabiera� g�osu. Jasne by�o, �e na Morzu Czarnym Wfosi nic nie mieli do powiedzenia. "Ko�ciuszko" szed� do Rumunii, a ta z pewno�ci� udzieli go�ciny KR�LOWI KR�L�W. Triumf W�och�w by� w tej chwili ich pora�k�.

Cisz� przerwa� jeden z W�och�w, kt�ry wzi�� fotografi� do r�ki, jeszcze raz si� jej przyjrza�, a potem zwr�ci� si� do kapitana, m�wi�c, �e jest mu niezmiernie przykro z powodu k�opot�w, jakie sprawili kapitanowi, fatyguj�c go i zabieraj�c czas niepotrzebnie.

Dyplomaci polscy i tureccy patrzyli na W�ocha, jak gdyby ten ostatni dosta� nagli pomieszania zmys��w. Pozostali dyplomaci w�oscy r�wnie� patrzyli na niego z niedowierzaniem i zdumieniem.

Widz�c wra�enie, jakie wywar�o na obecnych przeproszenie przez niego kapitana, dyplomata wyja�ni�, �e dziecko Haile Selassie widoczne na tej fotografii, jest o dziesi�� lat starsze. Le��ca na biurku fotografia jest mistrzowskim fotomonta�em.

Z kolei pozostali dyplomaci zacz�li kapitana przeprasza�.

"Moment historyczny" uznano za nieby�y.

Kapitan, ko�cz�c po swojemu to opowiadanie, zamkn�� je takimi wnioskami:

- Nu, wie co? A. Nu, przekona�em si� ja, �e pot�ga prasy jest ogromna. Nu i wiem ja nareszcie, kim jest nasz fotograf. Nu, kr�tko m�wi�c - zimna szelma. Nu, nie lubi� ja s�owa "dra�". Nu, co robi�? A.

Byli�my trzecim statkiem pod polsk� bander�, kt�ry mia� wkr�tce przekroczy� r�wnik. Transatlantyk nasz chodzi� dotychczas p�nocn� drog� do Nowego Jorku, przez r�wnik szed� po raz pierwszy. Ca�a za�oga pok�adowa dosta�a "gor�czki r�wnikowej", ka�dy z marynarzy chcia� pozna� zwyczaje zwi�zane z przej�ciem r�wnika.

Za przyk�adem s�awnego Beebe'a, kt�ry w tym okresie zanurzy� si� na niemal tysi�cmetrow� g��boko�� w skonstruowanej przez siebie batysferze, w�drowa�em my�lami po jeszcze wi�kszych g��boko�ciach w pogoni za wspania�ymi rybami g��binowymi. Najbardziej podoba�a mi si� ryba nazwana CHIMERA MIRABILIS, wy�owiona po raz pierwszy przez Norweg�w z g��boko�ci prawie dziewi�ciuset metr�w ko�o Wysp Owczych. Tu��w tej ryby, barwy br�zowej, przypominaj�cy w�gorza, przechodzi� w zako�czenie podobne do bicza; skrzele by�y zielonkawe, a p�etwy kszta�tu skrzyde� motyla � fioletowo-niebieskie. Ryba nie by�a zbyt wielka - mia�a siedemdziesi�t sze�� centymetr�w d�ugo�ci - ale oko jej by�o olbrzymie, pod�u�ne, z szafirow� t�cz�wk� i z�ocist� �renic�. Wygl�d ryby ca�kowicie usprawiedliwia� jej nazw�: Chimera - znaczy "pomys� nieprawdopodobny, wyl�g�y z urojenia". Ta by�a w dodatku Mirabilis - "godna podziwu i zachwytu".

Jednego dnia moje "studia" nad rybami g��binowymi przerwane zosta�y pukaniem do drzwi. Przyszed� bosman z jednym z marynarzy. Bez d�ugich wst�p�w obja�ni�, �e chc� urz�dzi� przej�cie r�wnika jak mo�na najbardziej uroczy�cie. Prosili, �ebym om�wi� spraw� z kapitanem, zgodzi� si� by� Posejdonem i w og�le zaj�� si� ca�� imprez�.

Statkiem naszym dowodzi� kapitan "Domejko". Od czasu zbudowania nowych transatlantyk�w kompania dobra�a dw�ch kapitan�w o podobnych nazwiskach, co stanowi�o �r�d�o nieustannych nieporozumie�. W zwi�zku z tym jednego przezwano "Domejk�", drugiego "Dowejk�". By�y to dwie prawdziwe "per�y" w skarbcu opowiada�, jakie kr��y�y po mesach ha wszystkich statkach naszej kompanii.

Obaj kapitanowie pochodzili z zaboru wschodniego. �ycie sp�dzili na morzu. Do szk� polskich nigdy nie ucz�szczali. Kapitan Domejko, nie maj�c zdolno�ci lingwistycznych, tworzy� na poczekaniu nowe s�owa i dziwi� si� bardzo, je�li natychmiast nie by� zrozumiany. Chc�c wyr�wna� braki z dziedziny literatury i historii polskiej - czyta� wiele. Ale myli�o mu si� cz�sto wszystko: kolejno�� fakt�w historycznych, autorzy i tytu�y przeczytanych ksi��ek. Walka kapitana z w�asnymi brakami w zakresie wiadomo�ci wzbudza�a szacunek, co nie przeszkadza�o, i� by� on sta�ym tematem najweselszych opowiada�, kt�rym zawdzi�cza� sw� du�� popularno��.

Gdy na przyk�ad nowy oficer pierwszy raz us�ysza� na mostku wypowiedziane przez kapitana zdanie: "Ticha idim, psia we�na, a okrentu �wietlanego jak nie widat', tak nie widat"' - d�ugo �ama� sobie g�ow�, zanim si� domy�li�, �e: "statek idzie wolno i dotychczas nie zobaczyli�my latarniowca".

Na urz�dzenie ceremonii chrztu r�wnikowego kapitan Domejko zgodzi� si� natychmiast, ale pod warunkiem:

- Nu, �eby tylko porz�dek by�! Pasa�erski �e statek, porz�dek byt' musi!

Na punkcie porz�dku i czysto�ci kapitan Domejko by� pedantem. Dba� o wygody pasa�er�w i dobr� ich opini� o statku bez wzgl�du na klas�, kt�r� zajmowali. Najmniejsze niezadowolenie ze strony pasa�er�w, kt�re dosz�oby do wiadomo�ci kapitana, mog�o rozp�ta� ulew� "wyraz�w w�asnych" na g�owy szef�w dzia��w - starszego oficera, starszego mechanika, intendenta lub szefa kuchni. Poza tym p�ywa�o si� "ticho i spakojnie".

Rytua� uroczysto�ci r�wnikowych by� nam znany i nie nastr�cza� trudno�ci. Jednej rzeczy nale�a�o przypilnowa� - �eby nie przebrano miary i nie skrzywdzono tych, kt�rych si� b�dzie goli� i chrzci�. Na nieprzewidziane przeszkody natrafili�my przy podziale r�l. Wszyscy "sprzed masztu" chcieli bez wyj�tku wyst�powa�. Nale�a�o dla ka�dego znale�� "funkcj�". Najsmuklejszym przydzielono role nereid. Naj�adniejszy ch�opak zosta� Amfitryt�. Z trytonami sytuacja si� zagmatwa�a: okaza�o si�, �e wielu marynarzy przygotowa�o ju� sobie kostiumy diab��w i o trytonach nikt nie chcia� s�ysze�. Jeden tylko przyszykowa� kostium trytona uszyty ze starej ceraty. Dobi� jednak wszystkich marynarz, kt�ry mia� kiedy� nieszcz�cie przebywa� na "Dzikim Zachodzie". Posiada� str�j kowboja, lasso i umia� si� tym lassem pos�ugiwa�. Postanowi�, �e b�dzie z Posejdonem wyst�powa� jako... kowboj. Nic go nie obchodzi�o t�umaczenie, i� Posejdon nigdy kowboja na oczy nie ogl�da�: "B�d� kowbojem albo za burt� wyskocz�!"

Trzeba si� by�o zgodzi�: b�dzie wyszukiwa� tych, kt�ray si� kryj�, b�dzie ich �apa� na lasso i dostarcza� diab�om.

Zaledwie sko�czy�a si� sprawa z "kowbojem" wynik�a nowa z cie�l�: Diab�em nie b�dzie. Trytonem nie b�dzie, ale musi by� w orszaku - bo jest cie�l�! Musi by� kim� starszym ze wzgl�du na to, �e "pan porucznik rozumie: jestem cie�l�!"

Cie�la mia� prawie dwa metry wzrostu i muskulatur� przedpotopowego jaskiniowca. W�osy �mijowato opada�y mu na czo�o i to jedno przypomina�o nieco Greka.

__ M�wi� te� nic nie b�d� - oznajmi� - bo si� pomyl�!

Bosman usi�owa� odwie�� cie�l� od zamiaru wyst�powania, ale cie�la odpowiedzia�, �e to przez zazdro��, bo sam bosman nie wyst�puje, gdy� nic nie potrafi, tylko ludzi gania�.

Ol�ni�a mnie my�l, �e w oceanie sp�dzi� wiele lat swego �ycia Hefajstos, muskularny olbrzym z m�otem w d�oni. Cie�l� mo�na by�o pokazywa� jako atlet�. Spyta�em, czy b�dzie m�g� ubra� si� w kawa� jakiego� futra i sporz�dzi� sobie olbrzymi m�ot. Nic przy tym nie b�dzie potrzebowa� m�wi�. Cie�la powesela�. O�wiadczy�, �e ma star� bekiesz� podbit� futrem, to sobie potrzebny kawa�ek wykroi.

Z astronomem, golibrod� i lekarzem nie by�o ju� trudno�ci.

Mieli�my przesz�o siedmiuset pasa�er�w do Po�udniowej Ameryki, w wi�kszo�ci Ukrai�c�w jad�cych do Argentyny. Wszyscy pasa�erowie wiedzieli ju�, �e na r�wniku zobacz� prawdziwe widowisko. Nasi domoro�li "arty�ci" byli zgodni co do jednego, �e widowisko MUSI wypa�� wspaniale. �eby za� wypad�o "wspaniale", nale�a�o uplanowa� jak�� akcj�, u�o�y� jaki� scenariusz. Ca�a ta gromada "artyst�w" musia�a dzia�a� wsp�lnie, inaczej PORZ�DEK nakazany przez kapitana m�g� by� zagro�ony.

Zaproponowa�em odegranie sceny z krn�brnym marynarzem, kt�ry nie b�dzie chcia� podda� si� ceremonii golenia i nadania mu imienia przez Posejdona. Mia� by� ubrany w jaki� stary, ale od�wie�ony garnitur, kt�ry diab�y w walce porw� bezlito�nie. Przywleczony przed Posejdona, marynarz zlekcewa�y rytualn� wypowied� nadaj�c� mu nowe imi�. Posejdon oburzony zachowaniem si� marynarza rozka�e Hefajstosowi u�mierzy� �mia�ka. Hefajstos b�dzie mia� specjalny m�ot tekturowy z farb� w �rodku. "Roztrzaska" czaszk� blu�niercy, ten "trupem padnie" u n�g Posejdona, a obrz�d chrztu b�dzie si� toczy� dalej, jak gdyby kara za blu�nierstwo by�a spraw� zwyk�� i zrozumia��.

Projekt zosta� przyj�ty z du�ym zapa�em. Niestety nie mo�na by�o urz�dzi� pr�by generalnej. W miar� wi�c mo�no�ci ka�da rola zosta�a om�wiona i - zgodnie ze zwyczajem powtarzania komend - powt�rzona przez odpowiedniego "artyst�".

Na statku pasa�erskim w ka�dym rejsie znajduje si� jaka� osoba, kt�rej z urz�du lub stanowiska przypada pierwsze miejsce w�r�d pasa�er�w. Jest to tak zwana po �acinie persona grata, innymi s�owy "osoba mile widziana". Osob� t� by� tym razem profesor Bujwid z Krakowa, bez ma�a osiemdziesi�cioletni staruszek, naukowiec. Z miejsca, po wej�ciu na pok�ad za�o�y� klub esperantyst�w i sam prowadzi� wyk�ady. Kapitan zachwycony by� profesorem, profesor - kapitanem, a my przestraszeni tym, �e kapitan nauczy si� jeszcze jednego j�zyka, co mo�e skomplikowa� szybkie porozumiewanie si� z nim.

W przeddzie� przej�cia r�wnika zgodnie z tradycj� us�yszano zzm burty g�os trytona pytaj�cego w imieniu Posejdona o bander� i nazw� okr�tu. Marynarze pomogli trytonowi wej�� na pok�ad. Poniewa� dzieje si� to zawsze po zachodzie s�o�ca, wielu pasa�er�w by�o �wiadkami tego wydarzenia. Wszyscy oczywi�cie ze zdumieniem przyj�li ukazanie si� cz�owieka zza burty. W�gruncie rzeczy sprawa by�a prosta - siedzia� tam na wywieszonej sterlindze, przewi�zany na wszelki wypadek lin�.

Dzieci szala�y odprowadzaj�c na mostek monstrum ubrane w szaty z ceratowych �usek. Po u�ci�ni�ciu d�oni kapitana tryton zapowiedzia� przybycie Posejdona, Amfitryty, Hefajstosa i ca�ego dworu w dniu jutrzejszym o godzinie szesnastej. Nie zapomnia� przy tym doda�, �e od przebywania na powietrzu czuje dziwn� sucho�� gard�a. Przygotowany na te ewentualno�ci kapitan poda� trytonowi butelk� rumu. Wys�annik Posejdona po�egna� kapitana i odprowadzany przez zachwycone dzieci, przed powrotem w g��biny oceanu zaszed� jeszcze" do marynarzy na pogaw�dk�.

Nast�pnego dnia ju� na d�ugo przed godzin� czwart� po po�udniu t�umy pasa�er�w zebrane doko�a drugiej �adowni z niecierpliwo�ci� wygl�da�y zapowiedzianego widowiska. Tymczasem w�r�d gotowego do wyj�cia orszaku wybuch�a panika. Wszystkich - od Posejdona do kowboja w��cznie - ogarn�a w�tpliwo��, czy podo�aj� zadaniu. Przerazili si�,, �e sprofanuj� odwieczny obrz�dek i stan� si� po�miewiskiem.

Sytuacj� uratowa� najbardziej dziwny cz�owiek z za�ogi - prowiantowy. By� to niepozorny garbusek zwany powszechnie "Plamoznikiem". Mia� dwa magisteria - filozofii i matematyki, praktyk� w zawodzie nauczycielskim oraz wychowawczym. Zostawi� to wszystko, nauczy� si� szoferki i ruszy� do Gdyni z kilkunastu z�otymi w kieszeni. Zamustrowa� na statek w charakterze ch�opca okr�towego do prowiantury. By� pierwszym prowiantowym na "Pilsudskim", a p�niej - na "Batorym". Chc�c zobaczy� Rio de Janeiro przeszed� z "Batorego" na nasz stary "klejnot" i teraz oto trzyma� w r�ku tac� z kubkami nape�nionymi "plamoznikiem".

Wypity kubek "plamozniku" w pierwszej chwili wzdyma� pier� i d�awi� okrzyk "ogie� mam w �onie!" Potem ju� wszyscy mogli zgodnym ch�rem �piewa�: "Hej, kto Polak - na bagnety!"

W chwili, gdy dzwon okr�towy wybi� osiem razy - orszak ruszy�.

Na czele szed� Posejdon ze z�otym tr�jz�bem w d�oni i w misternie plecionej koronie na g�owie. Jego olbrzymia zwichrzona broda wywo�a�a szmer podziwu. Tu� przy Posejdonie kroczy�a Amfitryta. Strome piersi kry�a w z�otej siatce, podobna siatka opina�a kszta�tne biodra. Najpi�kniejsze w Amfitrycie by�y oczy. Ale te stanowi�y�prywatn� w�asno�� starszego marynarza Julisa, kt�ry w�a�nie z tego powodu zosta� wybrany na ma��onk� Posejdona.

Wczorajszy pos�aniec tryton w ostatniej chwili z�apa� do r�ki olbrzymi pastora� i nie da� go sobie wydrze�. W jaki spos�b doszed� do posiadania pastora�u podczas tej uroczysto�ci - nie zdradzi� nikomu. Musia� go jednak od dawna przygotowywa�, bo pastora� by� kunsztownie opleciony, wygi�ty i z�ocony.

Wygl�d Hefajstosa wywo�a� szepty w�r�d pasa�er�w: "Podywy�! Podywy�!" - Hefajstos d�wiga� na ramieniu olbrzymi m�ot tekturowy misternie podmalowany. Olbrzym nie potrzebowa� si� charakteryzowa�. Wspania�a muskulatura, potwornych rozmiar�w m�ot i skrawki futra - wybiega�y daleko poza codzienno��.

Szepty "Podywy�! Podywy�!" us�yszane przez orszak Posejdona od razu podnios�y ducha "artyst�w". G�o�ny szmer zmieni� si� w burz� oklask�w na widok nereid ubranych, podobnie jak ich siostra Amfitryta, w sk�pe z�ociste siatki.

Najlepiej jednak podoba�y si� diab�y. Brawom nie by�o ko�ca. Kowboj maszeruj�cy w jednym szeregu z Lekarzem, Fryzjerem i Astrologiem nie urazi� nikogo swym widokiem.

W�r�d braw orszak doszed� do drugiej �adowni, na kt�rej zosta� przyj�ty przez kapitana przyby�ego� wraz� z� s�dziwym profesorem w otoczeniu szef�w wszystkich dzia��w. Posejdon wzni�s� tr�jz�b nakazuj�c cisz�. Powita� kapitana, profesora i zebranych, po czym nawi�za� do przekroczenia r�wnika przez szkolny �aglowiec "Lw�w", "kolebk�" polskich nawigator�w, kt�ry jako pierwszy statek pod bia�o-czerwon� bander� go�ci� na swym pok�adzie Boga M�rz - Posejdona. W dalszym ci�gu przem�wienia oznajmi�, �e dusze marynarskie rodz�ce si� w sztormowe noce na masztach i rejach, przy sterach i wios�ach, w zmaganiach z falami - s� przedmiotem jego specjalnej mi�o�ci. Ludzie posiadaj�cy dusze marynarskie to ci, kt�rzy porzucili marne przyjemno�ci �ycia l�dowego, znajduj�c prawdziw� rozkosz w pracy na oceanach, w�r�d huragan�w, mgie� i g�r lodowych. Kto z nich dotar� do r�wnika, dozna zaszczytu wst�pienia do bractwa dzieci Posejdona. Otrzyma nowe imi�, i pod tym nowym imieniem znany b�dzie Posejdonowi. Od tej chwili otacza� go b�dzie szczeg�lna opieka Boga M�rz i mo�e w przysz�o�ci zawsze liczy� na jego pomoc. Ale przed nadaniem imienia ka�dy musi by� obmyty i ostrzem brzytwy oczyszczony ze wszystkich niedoskona�o�ci �ycia l�dowego. Najmniejszy py� z l�du nie mo�e pozosta� na tym, kt�ry pierwszy raz r�wnik przekroczy�...

Gdy wszyscy zaj�li przygotowane miejsca, wyst�pi� z kolei Astrolog � og�osi�, �e wed�ug jego oblicze� w tym w�a�nie momencie statek przekracza r�wnik. G�o�nym rykiem odezwa�a si� syrena okr�towa. Rozpocz�a si� ceremonia chrztu.

Olbrzymim p�dzlem pieni�cym si� myd�em smarowano kandydat�w do nowych imion, po czym golono ich ostrzem brzytwy metrowej d�ugo�ci. Nast�pnie przeci�gano ogolonego przez olbrzymi� rur� nawiewnika, obficie zlewaj�c wod� skierowan� z w��w do gardzieli nawiewnika. Bosman z przypi�t� brod�, ubrany w ceraty, pilnowa�, by diab�y nie zn�ca�y si� zbytnio nad obmywanymi. "Gdy oczyszczony z niedoskona�o�ci ziemskich marynarz stawa� przed Posejdonem, ten dotyka� go tr�jz�bem i wymawia� imi�, pod kt�rym uczestnik chrztu mia� ju� by� teraz znany na wszystkich morzach. By�y to przewa�nie nazwy narz�dzi marynarskich, takielunku, �agli, ryb morskich. Tryton wyjmowa� zza ucha olbrzymie pi�ro i wpisywa� nadane imi� do Aktu Chrztu, przygotowanego uprzednio przez statkowych kaligraf�w i artyst�w. Wszystko sz�o tak g�adko, jak gdyby od wiek�w nikt z orszaku nic innego nie robi�. Kapitan by� zadowolony.

- NU, PORZ�DEK BYT' MUSI! PASA�ERSKI �E STATEK! Gdy ju� zaproszeni go�cie nasycili si� widokiem golonych i obmywanych, Posejdon da� znak, by odegra� scen� z "opornym marynarzem. Sta� on w um�wionym miejscu, w wytwornym ubraniu, kt�re ofiarne stewardesy wycerowa�y, wypra�y i wykrochmali�y, tak �e wygl�da�o jak nowe. Diab�y zacz�y �ciga� marynarza. Udawali wspaniale bezowocn� gonitw�, a� stali si� centrum zainteresowania. W�wczas przywlekli go, a raczej przynie�li, trzymaj�c za r�ce i nogi. Cia�a diab��w na czarno smarowa�y nakrochmalony i wyprasowany garnitur, zaprasowan� koszul�, ko�nierzyk i krawat.

Zapanowa�a cisza. Po poprzednich oznakach weso�o�ci widok zmoczonego, usmarowanego i poszarpanego "nowego" garnituru odegra� po��dan� rol�. Diab�y udawa�y, �e z ca�ych si� zmagaj� si� z krn�brnym marynarzem. Ich napi�te mi�nie gra�y ca�� gam� efekt�w. Przygl�dano si� teraz nier�wnym zmaganiom i wszyscy naturalnie byli po stronie tego jednego, kt�ry walczy� z czterema diab�ami.

�redniego wzrostu, szczup�y o mi�ej i ujmuj�cej twarzy marynarz zyska� powszechn� sympati�. Na twarzy kapitana odmalowa�o si� zaniepokojenie. Posejdon zadr�a� na my�l, �e w najbardziej interesuj�cym momencie kapitan mo�e dopatrzy� si� nieporz�dku i w�wczas ca�y efekt p�jdzie na marne.

Trzymanego w powietrzu krn�brnego marynarza Fryzjer namydli� i ogoli�. Nie pomog�o �adne szarpanie si� - przeci�gni�to go przez rur� nawiewnika. Z trudem uda�o si� zgodnie z uprzedni� instrukcja - poobrywa� r�kawy.

Tak "oczyszczonego" przyniesiono przed Posejdona i, wykr�caj�c r�ce, zmuszono do postawy kl�cz�cej. Posejdon dotkn�� "krn�brnego" tr�jz�bem i wyrzek� nowe jego imi�:

- CHIMERA MIRABILIS!

- Chimera Mirabilis! - powt�rzy� tryton, chwytaj�c d�ugo ju� pr�nuj�ce za uchem pi�ro.

W momencie gdy tryton wpisywa� imi�, "krn�brny" wyg�osi� monolog. By� to jedyny tekst trzykrotnie sprawdzony przez Posejdona

�przesz�o monolog nie m�g� zawiera� s��w, kt�re urazi�yby dostojnego profesora. "Z pian� na ustach" krn�brny marynarz wyrzuca� z siebie wyuczone przekle�stwa. Cisza zapanowa�a tak wielka, �e ludzie mogli dok�adnie s�ysze� ka�de s�owo.

Gniew wielki targn�� Posejdonem. Uderzy� tr�jz�bem z ca�ej si�y w pok�ad i dono�nym g�osem zawo�a� do Hefajstosa:

- Sko�cz z nim, Hefajstosie! Niech wi�cej nie blu�ni!

Olbrzymi Hefajstos z ci�kim m�otem w d�oni zacz�� powoli zbli�a� si� do marynarza. Gdy ubrany tylko w przepask� z c�tkowanego futra potworny olbrzym wzni�s� m�ot, ludzie wstrzymali oddech. Na wszystkich twarzach zna� by�o przera�enie.

Napi�te mi�nie Hefajstosa �wiadczy�y o pot�nej wadze m�ota. Jego rozmiary przekracza�y wielko�� g�owy krn�brnego marynarza. Krew krzep�a w �y�ach na my�l, co si� stanie, je�li ta bry�a �elaza spadnie na kruch� czaszk�. Hefajstos gra� sw� rol� znakomicie. Wtajemniczeni dr�eli tylko na my�l, �e czerwona farba wyleje si� z m�ota za wcze�nie. Je�li tektura rozmi�k�a - ca�y uzyskany dotychczas efekt przepadnie.

Diab�y jeszcze bardziej wykr�ci�y r�ce marynarza, udogadniaj�c Hefajstosowi uderzenie w wychylon� do przodu g�ow�. Na szcz�cie kapitan by� tak zainteresowany tym, co ma nast�pi�, �e nie dopatrzy� si� braku porz�dku.

Hefajstos wybiera� miejsce uderzenia. Mi�nie torsu olbrzyma napi�y si� i naraz potworny, �elazny, zardzewia�y m�ot spad� na czaszk� krn�brnego marynarza. Obuch zrobiony z tektury wgi�� si� do �rodka, co w efekcie wygl�da�o tak, jakby p� czaszki zosta�o zmia�d�one. Czerwona posoka umieszczona wewn�trz m�ota trysn�a wok�. Efekt by� tak nadspodziewanie znakomity, �e wszyscy w orszaku chcieli�my krzycze� z rado�ci.

Diab�y pu�ci�y r�ce krn�brnego marynarza, kt�ry z czerwon� od "posoki" g�ow�, wywracaj�c bia�kami oczu, zwali� si� na �adowni�.

- Podywy�, ubili! - rozleg�o si� w t�umie Ukrai�c�w. - Ubili! Ubili! Ubili! - sz�o coraz g�o�niej po ca�ym statku.

W tej chwili zerwa� si� z fotela staruszek-profesor i z okrzykiem: - To barbarzy�stwo! Ja na to d�u�ej patrze� nie mog�! - zbieg� z �adowni.

Oburzenie profesora zdezorientowa�o kapitana Domejk�. Zerwa� si� r�wnie� z miejsca i wzburzony do �ywego zwr�ci� si� do starszego oficera:

- Nu, takie barbarzy�stwo to ja wypraszam! Nu, jak mo�na tak ludzi mordowa�! Nu, b�dzie pan odpowiada�! To� pa�ski dzia�! Nu, absolutnie i kategorycznie nie pozwalam ludzi mordowa�! Nu, patrze� ja na takie rzeczy nie mog�! W tej minucie prosz� przerwa� to mordowanie!

I pobieg� szybko za profesorem.�

Z kolei starszy oficer nie wiedzia�, co o tym my�le�. Poniewa� nie by� wtajemniczony, uwierzy�, �e "aktor�w" ponios�o. Zreszt� widzia� sam, siedz�c tu� przed le��cym "trupem", jak mu zmia�d�ono czaszk�. Widzia� jak rwano na nim nowe ubranie. M�g� si� ch�opak rozgniewa�. A teraz le�y okrwawiony z wywr�conymi bia�kami, poszarpany strz�p cz�owieka, kt�ry przed chwil� �y� jeszcze. Nawiasem m�wi�c ta zdolno�� przewracania bia�ek zdecydowa�a o powierzeniu trudnej roli w�a�nie temu, a nie innemu marynarzowi. Wi�cej liczyli�my na efekt wywr�cenia oczu ni� na uderzenie cie�li.

Starszy oficer zdenerwowany pretensjami kapitana zwr�ci� si� do Posejdona:

- Panie, jak m�g� pan do czego� podobnego dopu�ci�? - A potem od razu do cie�li: - Cie�la, jak mo�na tak ludzi mordowa�? - I zn�w do Posejdona: - S�ysza� pan? Kapitan kaza� to wszystko natychmiast przerwa�!

Posejdon powsta� z tronu i da� znak, by zako�czy� obrz�d chrztu. Zbieg�y si� diab�y i nereidy. Powsta� r�wnie� "zamordowany" marynarz, u�miechaj�c si� do wszystkich, kt�rzy mu tak bardzo wsp�czuli. Zerwa�a si� nowa burza oklask�w. Kto �yw, bi� brawa. Najbardziej ucieszeni byli pasa�erowie. Tak im by�o �al �adnie ubranego marynarza, za nic tak bestialsko zamordowanego. Krzyczeli teraz g�o�no:

- Bis! Bis!

A "krn�brny" marynarz k�ania� si�, dzi�kuj�c za uznanie dla swego talentu.

Pasa�erowie chcieliby dalej przygl�da� si� niezwyk�ym obrz�dom na oceanie. Pokazywano sobie palcami tajemniczy m�ot, kt�ry Hefajstos zbesztany przez starszego oficera usi�owa� doprowadzi� do porz�dku.

Ale rozkaz kapitana by� wyra�ny. Posejdon zebra� ca�y sw�j dw�r i skierowa� si� do pomieszcze� "przed masztem". Ci z za�ogi, co nie zostali jeszcze ochrzczeni, wpadli w furi�, domagaj�c si� doko�czenia uroczysto�ci. Zapalczywsi przeciskali si� przez t�um wo�aj�c:

- Jeszcze mnie! Jeszcze tylko mnie!

W pomieszczeniach na dziobie zacz�y si� �ale. "Arty�ci" nie dali sobie wyt�umaczy�, �e to by� najwspanialszy ich sukces, skoro wprowadzili w b��d kapitana i starszego oficera. O pasa�erach i profesorze nie by�o co nawet m�wi�. Ale cie�la zacz�� wyra�a� swe oburzenie, �e mo�na go by�o pos�dzi� o to, i� roz�upie m�otem koledze g�ow�. Diabli, za przyk�adem cie�li, te� poczuli si� ura�eni, �e ich mo�na by�o pos�dza� o wykr�canie r�k koledze. Nie chcieli ju� teraz pi� nawet szampana ofiarowanego przez kapitana.

Pierwszy raz w �yciu pozwolili obna�y� swe najg��bsze i najistotniejsze przywi�zanie do morza, wyst�puj�c publicznie w postaci fantastycznych twor�w mitologii i oto w takiej chwili pos�dzono ich, �e s� zdolni do zn�cania si� i zamordowania kolegi...

Udr�ki Posejdona nie sko�czy�y si� na tym. Poniewa� pe�ni� s�u�b� w nocy, od zerowej do czwartej, musia� si� k�a�� wcze�nie, by przed wacht� si� wyspa�. Naraz w�r�d g��bokiego snu kto� zapuka� do kabiny. Czyja� r�ka zapali�a �wiat�o. Po�rodku kabiny sta� steward:

- Panie poruczniku, przepraszam bardzo, �e obudzi�em, ale przyszed�em poprosi�, �eby pan porucznik mnie ochrzci�, nada� imi� i za�wiadczy�, �e przep�yn��em r�wnik.

- Dlaczego pan nie przyszed� w dzie�, tylko w nocy? Przecie� ja id� o dwunastej na wacht�!

- W dzie� to ja jestem zaj�ty, teraz tylko mam wolne. Dopiero godzina� dziewi�ta.� Panie poruczniku,� niech pan napisze. O,� tutaj. Poprosi�em, to mi wypisali taki sam dokument, jaki pan podpisywa� pok�adowym. Nawet pi�ro przynios�em. �eby pan porucznik nie szuka�..

Posejdon wzi�� pi�ro, napisa� "Exocoetus Spilopus" i podpisa�. Steward po przeczytaniu zapyta�:

- Panie poruczniku, to ja tak si� teraz b�d� nazywa�? Co to jest?

- Cz�owieku, to jest ryba lataj�ca. Ale je�li tak napisane, to na ca�ym �wiecie b�d� wiedzieli, co to jest.

Posejdon zwali� si� na poduszki i nie s�ysza� ju� podzi�kowa�. �ni�a mu si� wspania�a ryba Chimera Mirabilis o fioletowo-niebieskich p�etwach podobnych do skrzyde� motyla. Wyra�nie zdenerwowana ryba bije mocno p�etwami. Plusk wody jest tak natarczywy i g�o�ny, �e Posejdon si� budzi, ale dziwne odg�osy nie ustaj�. Wprawdzie przeniesione z sennych mira�y w rzeczywisto�� przypominaj� raczej prozaiczne pukanie ni� plusk wody roztr�canej p�etwami tajemniczej Chimera Mirabilis.

- Kto tam?

Drzwi si� otwieraj�, zapala si� �wiat�o. Kabina pe�na ludzi. Pi�ciu steward�w.

- My do pana porucznika, �eby pan porucznik za�wiadczy�, �e my�my przep�yn�li r�wnik...

I tak ju� by�o co wiecz�r, dop�ki wszyscy spo�r�d za�ogi nie otrzymali po��danych za�wiadcze�. A� tu kt�ry� z pasa�er�w wspomnia�, �e w innych kompaniach okr�towych z okazji przej�cia r�wnika wydaje si� pasa�erom �liczne dyplomy. Dlaczego nie wydaje si� ich na tym statku? Uda�a si� delegacja do intendenta: "Niech b�dzie za op�at�, ale prosimy o wydanie dyplom�w".

Bardziej przedsi�biorczy pasa�erowie zacz�li stara� si� o dyplomy na w�asn� r�k�. I zn�w wieczorami zjawiali si� w kabinie Posejdona stewardzi z za�wiadczeniami do podpisu. Dla pasa�er�w.

W kilka dni po niefortunnym przej�ciu r�wnika kapitan Domejko zwr�ci� si� do Posejdona:

- Nu, wie co? Nu, profesor koniecznie chce pana widzie�. Nu, niech pan p�jdzi do niego o pi�tej, dzisiaj. Nu, profesor b�dzi bardzo zadowolony.

Posejdon poszed�. Znalaz� profesora na le�aku, na pok�adzie szalupowym. Staruszek przywita� si� bardzo serdecznie, po czym powiedzia�:

- Panie drogi, nie chc�, by mnie pan kaza� ogoli� lub obmy�, ale bardzo prosi�bym o tekst pa�skiego przem�wienia. B�dzie to dla mnie mi�� pami�tk� przekroczenia r�wnika, pomimo mojego tak niefortunnego zachowania si� podczas ceremonii i wynik�ych st�d nieporozumie�. Ale by�o to tak �wietnie odegrane, �e wszystkim tym, co brali udzia� - zaszczyt przynosi. Prosz� w moim imieniu przeprosi� tych wszystkich, kt�rych moje podejrzenia skrzywdzi�y i wyrazi� im uznanie za doskona�� gr�.

W Buenos Aires po�egnali�my profesora. W drugiej cz�ci podr�y zainteresowa� si� on r�wnie� i rybami g��binowymi. Najbardziej podoba�a mu si� CHIMERA MIRABILIS.

Bar na rufie transatlantyka w dwa dni po wyj�ciu z Rio de Janeiro stale by� pe�en ludzi wolnych od s�u�by. Przewa�a�a za�oga maszynowa. Wszyscy �yj�cy a nale��cy do za�ogi transatlantyka musieli wypi� szklaneczk� wina z asystentem maszynowym, kt�ry uwa�a� za sw�j obowi�zek ugo�ci� ka�dego z zaproszonych wed�ug najwymy�lniejszego �yczenia i posiadanych na statku zapas�w.

Sam fundator przeszed� ju� na napoje orze�wiaj�ce. �wiat mu si� odmieni�. �ycie s�a�o si� do st�p r�ami. Ostatnie kolce z r� usun�� pismem do starszego mechanika, z pro�b� o zwolnienie go od obowi�zku s�u�by, kt�r� pe�ni� b�d� ochoczo za niego koledzy, naturalnie za odpowiednim wynagrodzeniem.

Siedz�c w wygodnym klubowym fotelu, z widokiem przez otwarte drzwi baru na zamglono-szafirow� tafl� oceanu pomi�dzy zwrotnikami Kozioro�ca i Raka, rozkoszowa� si� my�l�, �e nie potrzebuje ju� si� wi�cej poci� w maszynie przy oliwieniu rytmicznie ta�cz�cych t�ok�w, korbowod�w, mierzy� i zapisywa� temperatury i ci�nienia, przenika� w czelu�cie kot�owni, zagl�da� w roz�arzone paszcze otwartych palenisk, w�azi� w pomieszczenia dla bunkru, sprawdza� ilo�ci otrzymanego w�gla i za wszystko odpowiada�. W my�lach por�wnywa� kot�owni� do krainy Hadesa, a starszego mechanika do samego w�adcy podziemnego pa�stwa. W pa�stwie jego blask s�o�ca zast�powa�y jarz�ce si� d�ugie paleniska olbrzymich kot��w, po zamkni�ciu kt�rych w kot�owni nast�powa� gro�ny mrok.

Dzi�ki wstawiennictwu drugiego mechanika jest ju� wolny po wszystkie czasy od huku maszyn i ci�aru drabiny hierarchii s�u�bowej, gdzie sta� dotychczas na najni�szym szczeblu.

Zapatrzony w szafirow� przestrze� nad oceanem traci� chwilami poczucie rzeczywisto�ci i wszystko zaczyna�o mu si� wydawa� snem. Prostowa� si� w�wczas na fotelu, wdycha� g��boko rozgrzane, wilgotne powietrze podzwrotnikowe nad oceanem, �ciska� sam sobie r�ce lub dotyka� por�czy fotela, by si� upewni�, �e jednak nie �ni... Dzisiaj o godzinie czwartej rano, po sko�czonej s�u�bie w maszynie, gdy wyszed� na "hajcerdek", t� nigdy nie daj�c� si� utrzyma� w czysto�ci arteri� komunikacyjn� pomi�dzy kot�owni� a pomieszczeniem palaczy, nie wiedzia� jeszcze o niczym. Nawet w kabinie nie podejrzewa�, �e szcz�cie by�o ju� tu�, tu�. Gdy okr�cony r�cznikiem wok� bioder szed� z kabiny do �azienki, nie przeczuwa�, �e za chwil� ziszcz� si� jego marzenia i spy. Opuszcza� �azienk� ju� jako milioner. Serce w nim w�wczas trzepota�o i wszystko w nim �piewa�o: "Hosanna! Hosanna! Hosanna!"

Wszed� do �azienki jako asystent maszynowy - wyszed� z niej jako milioner, w nowe, nie znane mu �ycie. Od razu wybaczy� wszystkim, kt�rzy mu kiedykolwiek wyrz�dzili w �yciu jak�� krzywd� lub przykro��. Triumfowa� w duchu nad tymi, kt�rzy wy�miewali si� z niego i szydzili, twierdz�c, �e jest leniem i �e nie chce mu si� pracowa�. Przebaczy� nawet drugiemu mechanikowi to sta�e wyznaczanie go do rob�t w �wie�o wygaszonym kotle, do uszczelniania wiecznie ciekn�cych rurek. W kotle omdlewa� ze strachu i gor�ca, podtrzymywa�a go jedynie wiara, �e stanie si� wkr�tce milionerem i nie b�dzie ju� nigdy tej strasznej pracy wykonywa�.

Dzisiaj wszyscy mu zazdroszcz� - on jednak chcia�by, �eby wszyscy, podobnie jak i on, zostali milionerami i mogli marzy� na jawie.

Kupi sobie will� na Riwierze Francuskiej i samoch�d marki... Nad tym trzeba si� b�dzie zastanowi� powa�nie. Czy b�dzie mia� szofera, czy b�dzie sam w�z prowadzi�? Zwiedzi Szwajcari�, Francj�. Zabierze w�z tym samym statkiem i pojedzie do Argentyny jako pasa�er kabinowy. Podczas podr�y b�dzie pokazywa� czaruj�cym wsp�pasa�erkom kabin�, w kt�rej mieszka� jako asystent maszynowy, i �azienk� mechanik�w z gor�cym tuszem, pod kt�rym sta� si� milionerem. �ciany tej �azienki pierwsze us�ysza�y jego gard�owy okrzyk wyra�aj�cy rado�� z ba�niowej rzeczywisto�ci.

W barze przygl�dano mu si� z zaciekawieniem, znano ju� dok�adnie histori� jego szcz�cia. Opowiadano j� sobie w salonach i mesach transatlantyka. M�wiono o nim na statku. Chodz�cy z wysoko zadartymi nosami i wyszczerzaj�cy z�by do s�o�ca nawigatorzy zazdro�cili mu najbardziej. Ka�dy z nich chcia�by mie� will� na Riwierze � nie robi� w niej nic, tak jak nie robi� nic na mostku. Opalacze z�b�w na balkonie. Wielu pasa�er�w z kabinowej klasy nie mia�o takiej fortuny, jak� ON teraz posiada�.

Koledzy, kt�rzy si� z niego �mieli, teraz dopiero musieli zrozumie� swoj� bezbrze�n� ciemnot� i brak wyobra�ni. Wyobra�nia by�a zawsze dla niego miernikiem warto�ci cz�owieka. Ludzie pozbawieni wyobra�ni to niewolnicy �ycia, �lepe, pos�uszne istoty zaprz�one w kierat codzienno�ci. Czu� po prostu rosn�ce u ramion skrzyd�a, na kt�rych przeleci przez �ycie w�r�d "s�o�ca, barw i kwiat�w".

Wraca� wci�� my�l� do tego radosnego momentu PRZEISTOCZENIA, jak go nazywa�. Widzia� wci�� siebie stoj�cego pod gor�cym prysznicem w �azience. Pierwsze strumienie ciep�ej wody sp�uka�y warstw� smar�w i potu. Na jednej r�ce ma r�kawic� z szorstkich w��kien, w drugiej r�ce myd�o, namydla szorstk� r�kawic� i szoruje ni� cia�o.

W chwili gdy ponownie wyci�ga r�k� po myd�o, wydaje mu si�, �e widzi na powierzchni myd�a �wiec�cy punkt. Pociera myd�o mocniej r�kawic� i zn�w je ogl�da. �wiec�cy punkt si� powi�kszy�. Zrzuca r�kawic� i paznokciami zaczyna usuwa� warstwy myd�a dooko�a �wiec�cego punktu. Po chwili nie ma ju� w�tpliwo�ci, �e w mydle znalaz� z�oty klucz. Z�OTY KLUCZ. Z�g��bi piersi wyrywa mu si� rz�enie. W r�ku mia� fortun�. Ci, kt�rzy z nim si� przyja�nili na statku, wy�miewali go stale, gdy wszystko co zarabia�, wydawa� na myd�o w Buenos Aires. Przynosi� z l�du ca�e paczki i kraja� je pe�en wiary i ufno�ci w og�oszenie firmy, wyrabiaj�cej to myd�o, �e znalazca z�otego klucza w mydle otrzyma nagrod� w wysoko�ci miliona pesos.

Liczy� i przelicza� teraz bez przerwy, ile milion�w z�otych otrzyma, ile otrzyma� mo�e funt�w angielskich, ile dolar�w.

Najm�odszy drucik (radiotelegrafista) i pomocnik elektryka - najbli�si koledzy, kt�rzy nigdy nie chcieli uwierzy� w jego "jasn� przysz�o�� milionera", teraz nie odst�powali go ani na krok, twierdz�c, �e roztrwoni� got�w z takim trudem zdobyt� fortun�. Drucik wys�a� mu depesz� do domu nast�puj�cej tre�ci: "Nie zawiod�em pok�adanych w sobie samym nadziei. Wracam jako milioner".

W domu te� wy�miewano go i nie wierzono, m�wi�c: "wyjdziesz jak Zab�ocki na mydle". Kim by� Zab�ocki, nie mia� poj�cia - ��czy�o go z nim tylko "myd�o".

Na razie kogo m�g� z�apa�, zaprasza� do baru. Najwi�cej cieszyli si� z jego szcz�cia palacze, maj�cy ograniczone mo�liwo�ci otrzymania w morzu wina. Nastr�j zepsu� mu drugi mechanik, kt�ry powiedzia�, �e uzyska� od starszego mechanika zgod� na zwolnienie go od pe�nienia s�u�by w maszynie, ale pod warunkiem �e nie b�dzie rozpija� za�ogi. Wolno ka�demu wypi� z nim szklank� wina, ale mowy nie ma o tym, �eby wino la�o si� litrami.

Kapitan w stosunku do milionera zachowa� zimn� rezerw�, m�wi�c �e do uko�czenia podr�y zmuszony jest w nim widzie� wy��cznie asystenta maszynowego. Je�li jako milioner w charakterze pasa�era kabinowego b�dzie na tym statku podr�owa�, mo�e by� pewny, �e poleci zarezerwowa� mu miejsce przy stole kapita�skim. Na razie nie mo�e by� mowy o tym. Kapitan nie zgodzi� si� nawet na zmian� kabiny.

�wie�o upieczony milioner zrozumia�, �e wszyscy na statku mu zazdroszcz�, a jego mi�o�� do ludzi i �wiata zupe�nie tej zazdro�ci nie gasi. W tych warunkach pragn��, by podr� jak najszybciej si� sko�czy�a. Inaczej j� sobie w pierwszej chwili wyobra�a�. Gdy zosta� milionerem, wydawa�o mu si�, �e we wszystkich barach na statku zabraknie win dzi�ki jego go�cinno�ci. Tymczasem pito z wielkim umiarem, t�umacz�c si� tropikalnym ciep�em.

Z�oty kluczyk znaleziony w mydle nosi� zawieszony na �a�cuszku na szyi. Od czasu do czasu ogl�da� klucz szczeroz�oty, otwieraj�cy mu drog� do szcz�cia, i podziwia� jego wytworny i niezwyk�y kszta�t. Na kluczyku wyci�ni�ta by�a liczba sto jedena�cie.

Nawet zbli�aj�cy si� Dakar nie przedstawia� si� tak zachwycaj�co, jak to sobie w pierwszej chwili po przeistoczeniu w milionera my�la�. Na statku nikt nie m�g� mu po�yczy� takiej sumy, kt�ra by natychmiast zaspokoi�a jego wyobra�ni� milionera. W mesie zacz�� narzeka� na jedzenie. Koledzy poprosili do mesy ochmistrza. Sprowadzony ochmistrz o�wiadczy� asystentowi, �e je to samo co pasa�erowie pierwszej klasy - te same krewetki z Rio, ten sam kawior z tych samych puszek, te same kraby. Wszystkie te zak�ski wzbudzaj� entuzjazm w�r�d pasa�er�w - w mesie oficerskiej pozostaj� niekiedy nie tkni�te kraby, kawior, ananasy. Na pocieszenie wymieni� nazwy najlepszych win, jakie mog� by� do jego dyspozycji natychmiast: udane roczniki "Nuits St. Georges", "Grands Echezeaux", "Chambertin", "Alox Corton Pommard". Na statku jest nawet kilka butelek "Chablis" z winnic La Moutonne i wspania�y sauterne "Chateau Y�uem". Ochmistrz zgodzi� si� by� nawet przewodnikiem milionera po tej nie znanej mu dotychczas krainie win. Bar sta� si� ostatecznie miejscem, gdzie asystent maszynowy m�g� rozkoszowa� si� sw� now� pozycj� w �wiecie. Obaj jego najbli�si koledzy zostali zaproszeni na ca�y miesi�c do willi na Riwierze i to tylko wy��cznie dlatego, �e nie wierzyli w mo�liwo�� zdobycia przez niego milion�w. W rozmowach z nim �a�owali, �e nie posiada tych milion�w wi�cej - m�g�by za�o�y� w�asn� kompani� okr�tow� i da� im odpowiednie stanowiska dyrektor�w. Wed�ug nich - milion�w, kt�re posiada�, by�o stanowczo za ma�o. Uwa�a� to za niesmaczny przejaw zazdro�ci z ich strony i wobec tego ca�kowicie odda� si� na razie wypr�bowaniu wszystkich gatunk�w win, o jakich m�wi� ochmistrz.

W przerwach mi�dzy tymi czynno�ciami rozmy�la� o kupnie pa�acu w pobli�u Warszawy, o podr�y dooko�a �wiata, nawet zacz�� zastanawia� si� serio nad za�o�eniem kompanii okr�towej. Na fladze kompanijnej umie�ci�by z�oty klucz. Taki sam z�oty klucz iskrzy�by si� na opasce komina.

Dwa dni przed Dakarem barman przedstawi� intendentowi rachunki. Wynika�o z nich, �e zad�u�enie asystenta maszynowego osi�gn�o warto�� jego sze�ciomiesi�cznego zarobku. Tyle poch�on�y pocz�stunki i wypr�bowanie najlepszych gatunk�w win francuskich, jakie znajdowa�y si� na statku. Intendent odszuka� milionera i z przykro�ci� musia� go powiadomi�, �e przepisy okr�towe dawno s� przekroczone, je�li chodzi o wysoko�� dopuszczalnego zad�u�enia asystenta maszynowego i �e trzeba b�dzie na razie ograniczy� si� do znacznie mniejszych wydatk�w, gdy� kredyt zostanie zamkni�ty.

M�ody milioner wpad� z tego powodu w furi� i o�wiadczy�, �e natychmiast po przybyciu do Dakaru pieni�dze zostan� zwr�cone. Zaraz te� odszuka� swych dw�ch przyjaci� i om�wi� spraw� wys�ania depeszy do Buenos Aires z ��daniem drobnej zaliczki w wysoko�ci kilku tysi�cy funt�w, co by mu umo�liwi�o doko�czenie tej a� nazbyt dokuczliwej podr�y. O�wiadczy� r�wnie�, �e uda si� do Buenos Aires ju� innym statkiem, a nie tym, na kt�rym spotykaj� go na ka�dym kroku szykany, maj�ce swe �r�d�o w niskiej zazdro�ci. Obaj koledzy zmartwili si� bardzo, gdy to us�yszeli i poszli ca�� spraw� przedstawi� intendentowi. Intendent wys�ucha� ich z uwag� i zdecydowa�, �e musz� p�j�� wszyscy razem do kapitana.

- Panie kapitanie - wyja�nia� radiotelegrafista - kolega nasz wszystkie zarobione pieni�dze wydawa� na myd�o w Buenos Aires. Doszli�my do wniosku, �e jako koledzy nie mo�emy pozwoli� na t� bezsensown� gr�, w kt�rej powodzenie wyra�a si� stosunkiem jeden do niesko�czono�ci. U babki wyprosi�em kluczyk od szylkretem wyk�adanej szkatu�ki. Kluczyk mia� niezwyk�y kszta�t i doskonale nadawa� si� do zamierzonego celu. Brat m�j pracuje u jubilera, wobec czego pokrycie srebrnego klucza warstw� z�ota nie przedstawia�o ju� najmniejszej trudno�ci. Porozumieli�my si� w tej sprawie z rodzin� kolegi, zm�czon� ju� jego opowiadaniami o tym co to b�dzie, gdy zostanie milionerem. Zaraz po wyj�ciu z Rio de Janeiro pod�o�yli�my mu myd�o, w kt�rym by� klucz. Wydawa�o si� nam, �e sam spostrze�e pr�dko, i� klucz nie jest z�oty i zniech�ci si� raz na zawsze do zamiany ci�ko, zarobionych pieni�dzy na ba�ki mydlane. Omylili�my si� w swych obliczeniach. W tej chwili g��boko wierzy, �e jest posiadaczem milion�w. Chcieli�my dla niego jak najlepiej, wysz�o jak najgorzej. Boimy si� teraz, �e gdy si� dowie, i� wszystko by�o �artem, wyskoczy za burt� z rozpaczy. Co mamy robi�?

Kapitan wcale nie by� zachwycony wytworzon� sytuacj�. Wszelkie kary czy nagany za to, co si� sta�o, w tej chwili nic nie pomog�. Kapitan przyznawa� s�uszno�� powiedzeniu, �e o przesz�o�ci my�li g�upiec, o tera�niejszo�ci m�dry, a o przysz�o�ci szaleniec. Kaza� kolegom milionera w spos�b mo�liwie ogl�dny powiedzie� mu o pod�o�eniu klucza, bagatelizuj�c ca�e wydarzenie. Wszyscy musz� nad nim roztoczy� opiek� i pilnowa� go w dzie� i w nocy, tak d�ugo a� b�d� zupe�nie pewni, �e przeszed� nad tym wypadkiem do porz�dku.

",Drucik" i elektryk wyszli z kabiny kapitana z uczuciem konspirator�w maj�cych wykona� wyrok �mierci na niewinnym koledze.

Milionera znale�li w barze. S�czy� przez s�omk� grenadin�, kt�r� ch�odzili si� ju� staro�ytni Rzymianie, t�ocz�c j� z punickich owoc�w.

Milioner na widok swych koleg�w wyja�ni� z zasmuconym wyrazem twarzy, �e z powodu zamkni�cia kredytu zmuszony by� po�yczy� pieni�dze u barmana na szklank� g�upiej grenadiny.

Bar by� pusty. Obaj koledzy postanowili wykona� wyrok natychmiast w barze.

- Musimy ci powiedzie� prawd� - zacz�� odwa�nie "drucik" - nie gniewaj si� na nas, ale chcieli�my ci� oduczy� wydawania ca�ej pensji na myd�o w pogoni za milionami i w�o�yli�my do myd�a podrobiony kluczyk. Nie jeste� milionerem.

"Milioner" roze�mia� si� i powiedzia�:

- Wiem dobrze, dlaczego mi o tym m�wicie. Intendent kaza� zamkn�� mi rachunek w barze, a starszy mechanik chce mi� zagoni� z powrotem do maszyny. K�amiecie obaj jak naj�ci. Cha! cha! cha! Nie we�miecie mnie na kawa�.

- Kluczyk jest od szkatu�ki mojej babki - powiedzia� "drucik".

- K�amiesz - ze �miechem zawo�a� "milioner". - Sprawdzi�em przede wszystkim, czy kluczyk jest z�oty. Wypr�bowa�em go paroma kwasami. Jest z�oty. Nie wm�wisz we mnie, �e twoja babka posiada�a kiedykolwiek w �yciu szkatu�ki zamykane z�otymi kluczami tej wielko�ci.

- Zapewniam ci�, �e kluczyk jest srebrny. Brat, kt�ry pracuje u jubilera, wyt�oczy� na nim numer sto jedenasty i pokry� go cienk� warstw� z�ota. My�leli�my, �e to odkryjesz natychmiast. Tymczasem posz�a ju� twoja p�roczna pensja. Powtarzam jeszcze raz, �e nie mogli�my, pozwoli�, by� ci�ko zapracowane pieni�dze zamienia� na p�atki mydlane. Z ch�ci� za ciebie zgodzili si� pe�ni� s�u�b�, koledzy, s�dz�c, �e to dla twego dobra. Nie b�d� ��dali zap�aty, ale najwy�szy czas ju� z tym sko�czy�. Odpocz��e� sobie w tych "ko�skich szeroko�ciach", a teraz trzeba nad tym wszystkim przej�� spokojnie do porz�dku.

- Nie nabierzecie mnie. Teraz dopiero chcecie si� zabawi� moim kosztem. Chcecie, bym maj�c miliony wr�ci� do pa�stwa Hadesa. Chcecie, bym zn�w w�azi� do gor�cego kot�a i rozwalcowywa� ciekn�ce rurki. O nie. W Dakarze sprzedam wszystko, co posiadam i zadepeszuj� do Buenos Aires po zaliczk�. Sko�czy�em ju� z zawodem mechanika okr�towego ostatecznie.

- Nie potrzebujesz depeszowa� do Buenos Aires. Klucz w mydle mia� by� odlany ze z�ota. Wystarczy je�li pilnikiem spr�bujesz potrze� sw�j klucz. Zobaczysz, �e jest na nim tylko bardzo cienka warstwa z�ota. Mo�esz si� o tym przekona� natychmiast.

Elektryk wybieg� z baru i za chwil� wr�ci� z pilnikiem.

"Milioner" zdj�� z szyi �a�cuch z doczepionym do� kluczem. Z�apa� pilnik i kilka razy przesun�� nim po trzonie klucza. Na powierzchni ukaza�a si� srebrna plamka.

Asystent maszynowy usiad� z wra�enia na fotelu, z kt�rego tak lubi� si� przygl�da� jako milioner powierzchni oceanu zamkni�tej pomi�dzy zwrotnikami, nosz�cej tutaj nazw� "KO�SKICH SZEROKO�CI".

Wed�ug wersji tych nawigator�w z balkonu dawni �eglarze musieli tutaj harowa� jak konie z powodu zmiennych wiatr�w i konieczno�ci ci�g�ego �apania ich przez obracanie rei dooko�a masztu. Czynno�� t� nazywano tarasowaniem. Wed�ug innej wersji, mia�y tu gin�� konie przewo�one z jednej p�kuli na drug�. W�a�nie pomi�dzy zwrotnikami. On jako milioner urodzi� si� w pobli�u zwrotnika Kozioro�ca i ginie teraz w pobli�u zwrotnika Raka. On MILIONER KO�SKICH SZEROKO�CI. Woli umrze� jak ko�, ni� harowa� jak ko� w tej "Ziemi Ognistej" palenisk okr�towych. Na razie nie da po sobie pozna�, �e si� za�ama�. B�d� z niego teraz wszyscy szydzili. MILIONER KO�SKICH SZEROKO�CI. Sko�czy ze sob� w nocy. Zginie, jak przysta�o na rasowego konia, kt�ry nie wytrzyma� podr�y w tych szeroko�ciach.

Obaj koledzy w milczeniu czekali na nowy wybuch buntu lub gniewu.

"Milioner" wys�czy� pozosta�� w szklance grenadin� i wsta�.

- Dobrze, id� do maszyny. Odrobi� za wszystkich przepracowane za mnie godziny. - M�wi�c to, przybra� wyraz twarzy najbardziej nie lubianego przez siebie oficera pok�adowego, tego z nosem wzniesionym najwy�ej i opalaj�cego z�by w s�o�cu. Nie czekaj�c na koleg�w, podzi�kowa� skinieniem g�owy barmanowi i wyszed� na pok�ad.

Za chwil� w koszulce z potnikiem na szyi i w spodniach nasi�kni�tych smarami zje�d�a� w d� do maszyny, trzymaj�c si� por�czy tylko r�kami, nie dotykaj�c prawie stopami srebrem mieni�cych si� stalowych pr�t�w drabinek. Okr�towy telegraf bez drutu rozni�s� natychmiast po ca�ym statku wiadomo�� o tragedii "milionera". Wie�� dotar�a do ciemnych zakamark�w kot�owni, wyszukiwa�a w ciemno�ci czarne postacie palaczy i trymer�w i szepta�a ka�demu do ucha: "Asystent maszynowy nie wygra� miliona pesos. To by� �art. Uwa�a� na asystenta, by nie zrobi� sobie czego z�ego. Sze�� pensji swoich pu�ci� ju� na oblewanie z za�og� milion�w".

"Milioner" widzia� we wszystkich oczach wsp�czucie. Czu�, �e go �ledz�. "Przewiduj� s�usznie, �e wyskocz� za burt�. Znajd� stosown� chwil�. Na razie musz� poczeka�" - my�la�.

Dakar. Wielka stacja bunkrowa. Transatlantyk zaopatruje si� tutaj w w�giel na dalsz� podr�. Mechanicy okr�towi roj� si� przy tej czynno�ci jak pszczo�y i tn� niemi�osiernie wszystkich dooko�a.

"Milioner" czarny od w�glowego py�u wynurza si� z �a�obnej czerni w�gla i pracuj�cych przy nim Murzyn�w. Nareszcie koniec bunkrowania. K�piel w �azience. W tej samej, w kt�rej przeistoczy� si� w milionera. Z orze�wiaj�c� wod� sp�yn�a na� orze�wiaj�ca my�l: "Ten kluczyk by� pod�o�ony przez koleg�w, ale mog� jeszcze znale�� prawdziwy".

Wszystkie rozliczenia za�ogowe musia�y by� sprawdzone w Kanale Kilo�skim. "Milioner" ze zdumieniem dowiedzia� si�, �e nie posiada ani jednego grosza d�ugu. Wszystko zosta�o sp�acone przez tych, kt�rych cz�stowa�. Gdy to pos�ysza�, �cisn�o go co� lekko za gard�o. Z trudem prze�kn�� �lin� i szybko wyszed� na pok�ad.

Gdynia. W domu depeszy nie otrzymano. Zn�w Kana� Kilo�ski, Dakar, Rio de Janeiro, Santos, Rio Grand� do Sul, Montevideo, BUENOS AIRES.

Gdy po powrocie asystenta maszynowego z l�du w Buenos Aires koledzy wpadli do jego kabiny, zastali go siedz�cego nad olbrzymi� pak� myd�a, kt�rego znaczna cz�� ju� by�a pokrojona na p�atki.

- Co ty robisz? - krzykn�li obaj, "drucik" i elektryk.

- Widzicie, co robi�. Szukam prawdziwego z�otego klucza.

- Oszala�e� - wyszepta� elektryk.

Asystent maszynowy popatrzy� na niego z pob�a�liwie lekcewa��cym u�miechem i powiedzia�:

- C� TY mo�esz na ten temat powiedzie�? TY, kt�ry nigdy w �yciu nie by�e� milionerem?

Transatlantyk wyszed� z Gdyni, zabra� w Kanale Kilo�skim pasa�er�w z Danii i Niemiec, a z redy Cherbourga Francuz�w i po�o�y� si� na kurs wiod�cy na po�udnie - do Buenos Aires. �ycie na statku wpad�o w rytm wacht morskich.

Czterdziesty r�wnole�nik szeroko�ci p�nocnej zabarwi� czerwonym winem wod� do picia we wszystkich jadalniach i mesach. W miar� posuwania si� na po�udnie stawa�o si� coraz cieplej i spokojniej, a ocean upodobnia� si� do szafirowo-lustrzanej tafli, nad kt�r� ukazywa�y si� co chwila gromady lataj�cych ryb.

Po ka�dej podr�y do Po�udniowej Ameryki zwi�ksza�a si� liczba pasa�er�w-cudzoziemc�w, gdy� zadowoleni z podr�y woleli j� odbywa� na polskim transatlantyku ani�eli na statkach rodzimych armator�w. Agencje konkurencyjnych linii okr�towych pomawia�y nas o rozrzutne prowadzenie kuchni, kt�rej dewiz� by�o has�o jej szefa: "Je�li chcemy mie� pasa�er�w - to ka�demu dajmy, co lubi".

Z tego samego miasta co szef kuchni pochodzi� r�wnie� szef prowiantury zwany Plamoznikiem. Obaj szybko porozumieli si� ze sob� i wpadli po prostu w hazard w dogadzaniu pasa�erom. Oczywi�cie przyczynia�o to niema�o k�opot�w przy zaopatrywaniu statku i przyrz�dzaniu posi�k�w.

Najwi�cej jednak, wed�ug opinii samych pasa�er�w, przyci�ga�a ich domowa atmosfera panuj�ca na transatlantyku we wszystkich trzech klasach. Wielu emigrant�w ca�y okres podr�y statkiem uwa�a�o za normaln� podr� ko�mi i nie da�o si� nak�oni� do zdj�cia na noc olbrzymich but�w z cholewami wyczyszczonymi smarem i spa�o w nich na �nie�nobia�ej po�cieli. Stewardesy bola�y nad tym i dr�a�y na my�l o inspekcji, ale nigdy nie "zdejmowa�y z twarzy" uprzejmego u�miechu. Niekiedy przychodzi�y im z pomoc� tropikalne upa�y, ale i one cz�sto okazywa�y si� bezsilne. Niekt�rzy emigranci przezwyci�yli �ar s�o�ca - przetrwali ca�� podr� w butach.

Po przej�ciu burzliwej Zatoki Biskajskiej wielu pasa�er�w, kt�rym i pocz�tkowo koja wydawa�a si� najmilszym miejscem na statku, zjawi�o si� naraz w salonach i na pok�adzie, tak jak gdyby przed chwil� zostali zaokr�towani. Dotychczas byli znani wy��cznie stewardesom, stewardom i lekarzowi okr�towemu.

Pewnego takiego s�onecznego dnia o godzinie pi�tej po po�udniu jedna z pasa�erek kabinowych zgubi�a gdzie� synka. Personel hotelowy, a potem i pasa�erowie, szukali po wszystkich zakamarkach statku trzyletniego ch�opczyka ubranego w marynarski mundurek. Od godziny "szala�o" ju� poszukiwanie. �ywy udzia� bra�a w nim rodzina du�ska z�o�ona z matki, ojca i dw�ch c�rek - przystojnych i zgrabnych. M�odsza, osiemnastoletnia, zwraca�a na siebie uwag� oczami, jedno z nich by�o koloru bursztynu, a drugie - chabru w zbo�u. Dunki energicznie zabra�y si� do poszukiwa�; zrozpaczon� matk� zaprowadzi�y podczas podwieczorku do salonu i przedstawi�y j� i jej spraw� kapitanowi.

Kapitan ca�e swoje �ycie sp�dzi� na morzu, z tego m�odo�� w ekspedycjach polarnych, da� nawet swoje nazwisko jednej z bardzo wielu nowo odkrytych wysepek podbiegunowych. Maj�c do czynienia z wieloma j�zykami, nauczy� si� rozwi�zywa� wszelkie trudno�ci z tej dziedziny bez s�ownik�w, tworz�c na poczekaniu nowe s�owa. Jeszcze szybciej dawa� sobie rad� z trudno�ciami �yciowymi, stosuj�c metod� przeczekania.

Teraz w swoisty spos�b wyrazi� matce przekonanie, �e dzieci�ciu nic nie jest.

- Nu, a pani ja powiem - ticha czekat'. Pani wypiji kawy i ch�tnie po�mieji si� z nami, a dziecko jak je�� zechce, to i przyjdzi. Ja te� mam dwoje dieti i wiem, co m�wi�. Pani dziecko te� je�� potrzebuje. A? Nu, prawda?

Matka da�a si� przekona� i pozosta�a w salonie, obie Dunki wyruszy�y jednak na poszukiwania.

W tym pami�tnym dniu, pi�tna�cie minut po godzinie szesnastej zjawi�a si� na mostku podczas wachty starszego oficera, figurynka w postaci malutkiego marynarza w d�ugich marynarskich spodniach i bluzie z ko�nierzem. Ch�opiec podszed� do starszego oficera, szurgn�� n�k� i przedstawi� si�:

- Jestem Kazio. Czy mog� popatrze� przez okno?

Na mostku, z obydwu stron, by�y oszklone nadbud�wki zas�aniaj�ce oficer�w od deszczu i wiatru. Pod oknem wychodz�cym na dzi�b statku wisia� opuszczony du�y st� z mahoniowych desek, na kt�rym, przy przechodzeniu cie�nin, rozk�ada�o si� niekiedy mapy. Przewa�nie jednak sto�y te s�u�y�y do ustawiania posi�k�w przynoszonych dla oficer�w wachtowych w morzu, przy czym kaw� i ciasta przynosi�o si� nie tyle dla posilenia si�, ile dla "skr�cenia czasu". Jedynie zim�, na p�nocnym Atlantyku gor�cy bulion podawany z "wytworno�ciami" z francuskiego ciasta krzepi� oficer�w naprawd�.

Kazio by� tak ujmuj�cy i wytworny, �e starszy oficer natychmiast podni�s� st� do g�ry i usadowi� na nim ch�opca. Ch�opczyk przylgn�� noskiem do szyby i czeka� na ukazanie si� obiecanych przez oficera srebrnych aeroplanik�w. Mia�y one wylatywa� z wody. W�a�nie ukaza�a si� ich ca�a eskadra. By�y to szafirowo-srebrne lataj�ce rybki.

Kazio nie wierzy� pocz�tkowo w�asnym oczom, a potem prosi�, by mu da� do zabawy "chocia� jeden, najmniejszy aeroplanik".

Od tej chwili ch�opiec zatraci� poczucie czasu i wci�� tylko czeka� na lataj�ce rybki, a w przerwach opowiedzia� starszemu oficerowi, �e dzisiaj po raz pierwszy wyszed� z mamusi� na pok�ad, i �e oboje chorowali, �e wracaj� do tatusia w Argentynie i mamusia przedtem jeszcze chorowa�a, i �e musieli jecha� do Polski, aby mamusia wyzdrowia�a.

- A czy mamusia wie, gdzie ty jeste�? - zaniepokoi� si� starszy oficer.

- MAMUSIA ZAWSZE WIE, GDZIE JA JESTEM - odpowiedzia� z przekonaniem Kazio.

Rozmow� t� przerwa� steward, kt�ry przyni�s� na mostek kaw� i ciastka, a widz�c malutkiego nawigatora uprzejmie spyta�, czy nie zechce mo�e na podwieczorek wypi� mleka i zje�� par� ciastek i jakie ciastka ma przynie��.

- Z kremem poprosz� - odpowiedzia� Kazio z czaruj�cym u�miechem.

Opr�cz czwartego oficera, pe�ni�cego s�u�b� razem ze starszym, na mostek przyszed� w sprawach s�u�bowych asystent nawigacyjny, nosz�cy szumny tytu� "sz�stego". Kazio natychmiast zwr�ci� jego uwag� na siebie, wkr�tce "sz�sty" oczarowany malcem zacz�� oprowadza� go po mostku i t�umaczy�, w jaki spos�b statek p�ynie.

Po obejrzeniu mostku "sz�sty" i sternik zacz�li uczy� Kazia sterowa�. Podczas tej lekcji zjawi�a si� na mostku najm�odsza Dunka, ta o bursztynowo-chabrowych oczach. Panienka podesz�a do starszego oficera i spyta�a, czy nie widzia� gdzie ma�ego ch�opca ubranego w marynarski mundurek.

- Przyszed� dzi� po raz pierwszy do salonu - wyja�ni�a - i zgin��. Matka jest zrozpaczona.

- To na pewno ten marynarz, kt�ry teraz steruje - odpowiedzia� z u�miechem starszy oficer, pokazuj�c jej Kazia przy sterze.

- O tak! To ten! - krzykn�a ucieszona dziewczyna.

- Mo�e pan wsp�lnie z pani� odprowadzi Kazia do matki - zwr�ci� si� starszy oficer do swego m�odszego kolegi, sz�stego oficera - i przeprosi j� w moim imieniu za to, co si� sta�o, ale Kazio zapewni� mnie, �e "MAMUSIA ZAWSZE WIE, GDZIE JA JESTEM". Prosz� r�wnie� powiedzie�, �e Kazio wypi� ju� szklank� mleka i zjad� dwa ciastka z kremem.

Dunka, "sz�sty" i Kazio - we tr�jk� ruszyli do matki Kazia. "Cudowne" odnalezienie si� ch�opca uczyni�o go bohaterem dnia i ca�ej podr�y. Kazio stopniowo podbija� serce za�ogi. Mo�na go by�o znale�� w kabinie kapitana, w pralni okr�towej, w kot�owni, u starszego mechanika, jednym s�owem - wsz�dzie.

Zacz�y si� upa�y. Kazio najlepiej lubi� przebywa� teraz na pok�adzie, na kt�rym starali si� go zawsze bawi�: najm�odsza Dunka i najm�odszy oficer. Tr�jk� t� stale mo�na by�o widzie� na pok�adzie, ale ch�opczyk troszk� si� nudzi� w towarzystwie zaj�tej sob� pary. Najm�odsza Dunka okaza�a si� jednak nieoceniona i tym razem. Odkry�a hobby Kazia. Odkry�a w spos�b zreszt� zupe�nie prosty - zapyta�a zwyczajnie o to KAZIAS-MAM�, czyli matk� Kazia, nazwan� tak dzi�ki wielkiej popularno�ci syna. Okaza�o si�, �e Kazio ma hobby r�wnie niecodzienne jak pasjonuj�ce - wbijanie gwo�dzi m�otkiem. Dunka natychmiast powiedzia�a o tym kapitanowi. Ten zwo�a� rad� okr�tow� i poleci� cie�li wyszuka� du�y kloc, zaopatrzy� Kazia w m�otek i gwo�dzie. Starszy oficer mia� uzyska� od ch�opca przyrzeczenie, �e b�dzie wbija� gwo�dzie wy��cznie w przeznaczony do tego kloc. Czuwa� mieli nad nim "sz�sty" i Dunka (miss Athellia).

Kazio dotrzymywa� umowy, ale wszyscy byli przekonani, �e statek po przyj�ciu do Buenos Aires nie b�dzie mia� ani jednego gwo�dzia w magazynach bosma�skich.

Kazio od rana do zachodu s�o�ca niezmordowanie wbija� do kloca najwi�ksze gwo�dzie; po zachodzie ustawa� w tej pracy i nudzi� si�. Na szcz�cie zreperowano aparat filmowy i og�oszono, i� wieczorem b�dzie kino na pok�adzie. Kazio by� pierwszym widzem, kt�ry usiad� na ustawionych krzes�ach. Film mia� si� rozpocz�� o godzinie �smej pi�tna�cie, aby mogli zd��y� ci, co zejd� z wachty o �smej. Min�a jednak oznaczona godzina, a filmu nie rozpocz�to - czekano na kapitana. Kiedy Kazio si� o tym dowiedzia�, ruszy� jak b�yskawica do saloniku, gdzie grano w bryd�a. Do ko�ca robra by�o jeszcze daleko, gdy przed kapitanem stan�� Kazio i patrzy� na niego spod swych olbrzymich rz�s oczami, w kt�rych wida� by�o z trudem hamowany , p�acz.

Kapitan spojrza� na niego i zawo�a�:

- Nu, Kazio? Nu, c� takiego? Nu c� si� sta�o? Kazio, patrz�c przez zas�on� z �ez, wyszepta�:

- Kina nie rozpoczynaj�.

Przy wszystkich stolikach jak na komend� z�o�ono karty. Kapitan wzi�� Kazia za r�k� i poszli^ na pok�ad. Kazio usadowi� si� ko�o kapitana i film si� rozpocz��.

- Nu, b�dz� dzi� co� niezwyk�ego. Nu, popami�ta pan dzie� dzisiejszy. Nu, ja panu m�wi� - zapewnia� starszego oficera kapitan. - Nu, widzia�em ja, jak sz�sty z to najm�odsze� Dunko� rozmawiali, potem palce jako� trzymali, a potem r�ce sobie podali. Nu, co� z tego b�dzi.

Ca�y statek wiedzia� ju� o tym, �e para ta jest zakochana w sobie. Sz�sty" chodzi� wymuskany. Pralnia robi�a co mog�a, �eby bi� blask od jego mundur�w, na kt�rych nie by�o ani jednego galonu, a tylko przewidziane dla nich miejsce na granatowych naramiennikach. Chwilowo le�a�a na nich samotnie z�ota kotwica pe�na nadziei na lepsz� przysz�o��.

"Sz�sty" czyni� nieprawdopodobne post�py w j�zyku angielskim. Dosz�o do tego, �e nawet kt�rego� dnia zacz�� m�wi� tym j�zykiem do koleg�w w mesie.

- Do nas m�wisz, a nie do Athellii - przywo�ano go do rzeczywisto�ci.

- Jak �miecie tak wymawia� JEJ IMI� - wybuchn�� "sz�sty".

W odpowiedzi ten, kt�ry wym�wi� to imi�, pokaza� mu palcem czo�o, zatoczy� na nim k�ko. "Sz�sty" odszed� z�y.

- Byle nie oszala� przed Buenos Aires - m�wiono za nim w mesie.

Wytworni pasa�erowie, tak zwani kabinowi, siedzieli po po�udniu w barze na pok�adzie szalupowym, ch�odz�c si� napojami i lodami. Kapitan zabawia� rozmow� rodzin� Du�czyk�w. Kazias-Mama okaza�a si� niemniej czaruj�ca od swego syna, wobec czego starszy oficer i starszy mechanik bawili j� na zab�j, ale zapominali o niej, gdy tylko zjawia� si� Kazio. Kazio, tego pami�tnego dnia, kt�rego donios�o�� przepowiedzia� kapitan, zostawi� sw�j kloc nabity gwo�dziami i kr�lowa� w barze, zaszczycaj�c sw� uwag� i rozmow� wy��cznie barmana, czym budzi� zazdro�� pozosta�ych os�b. Barman wdzi�czny za okazane wzgl�dy wymy�la� dla Kazia specjalne napoje ch�odz�ce. Malec siedzia� na pod�odze, na olbrzymiej arabskiej poduszce (by�y to tak zwane "puffy", wyrabiane z wyt�aczanej kolorowej sk�ry wyszywanej srebrnymi lub z�otymi ni�mi) i s�czy� aromatyczny nap�j przez s�omk�, gdy w barze ukaza�a si� wraz z matk� sze�cioletnia dziewczynka. Obie damy nale�a�y do polskich sfer dyplomatycznych w Brazylii i jecha�y do Rio de Janeiro.

Na wchodz�c� do baru dziewczynk� nikt nie zwr�ci� uwagi. Ma�a dama usi�owa�a da� zna� o sobie najpierw g�o�n� rozmow� z matk�, a gdy to nie poskutkowa�o, zacz�a ta�czy� w takt modnej piosenki nadawanej przez rozg�o�ni� radiow�. Robi�a to z takim zapa�em i wdzi�kiem, �e wreszcie zacz�to si� jej przygl�da�.

Zapomniany Kazio siedzia� na poduszce i krytycznie przygl�da� si� rywalce. Sko�czy�a si� melodia, wiele os�b zacz�o bi� brawa. Dziewczynka by�a rozpromieniona. W podskokach podbieg�a do Kazia i spyta�a go 2 niewinn� mink�: - Potrafisz tak? Kazio milcza�. Dziewczynka b�ysn�a mu przed oczami pier�cioneczkiem i spyta�a:

- A to masz? Kazio milcza�.

Z kolei podsun�a mu pod oczy zegarek-bransoletk� i zn�w spyta�a:

- A to masz?

Obecnych w barze zaniepokoi� wyraz twarzy Kazia. Wida� by�o, �e walczy ze sob�. Wielu ju� mia�o zamiar pospieszy� do� ze s�owami pociechy, gdy nagle po trzecim pytaniu Kazio po�o�y� si� na olbrzymiej poduszce na plecach, wydosta� z majteczek widoczn� r�nic� mi�dzy ch�opcem i dziewczynk� i pokazuj�c wszystkim, zawo�a�:

- A to masz?

Dziewczynka nie odezwa�a si� s�owem, odesz�a. Uzna�a si� za pokonan�.

Vitoria by�a jedynym portem na ca�ym szlaku od Gdyni do Buenos Aires, w kt�rym stosowano "fertoing" - post�j na dw�ch kotwicach, by utrzyma� si� w jednym miejscu wbrew zmiennym pr�dom o sile dochodz�cej do pi�ciu w�z��w. Postojowi towarzyszy�y nieodmiennie kl�twy mechanik�w czuwaj�cych w rozpalonej maszynowni, zawsze gotowej do manewr�w, by nie dopu�ci� do okr�cenia si� dooko�a siebie �a�cuch�w kotwicznych. Do "b�ogos�awie�stw" do��cza�y si� �yczenia oficer�w nawigacyjnych gotuj�cych si� na zmian� na mostku w ukropie Espirito Santo.

Za�odze wydawa�o si�, �e "Ko�ciuszko" stoi na dnie krateru wype�nionego wrz�c� law�. Wszystkie czynno�ci w czasie gdy s�o�ce znajdowa�o si� blisko zenitu, odbywa�y si� w zwolnionym tempie. �ar zmienia� mundury i bielizn� w co�, co by�o na granicy gor�cej cieczy i czego� niby sta�ego, co ledwie utrzymywa�o nadany uprzednio kszta�t. Pot prze�era� sk�r�, ��obi� w niej bruzdy. Nie pomaga� i nie u�mierza� dolegliwo�ci puder "Be-Be", kt�rym obficie przysypywali�my odparzone miejsca.

W Vitorii przestali�my si� dziwi�, �e do pracy przy za�adunku kawy wynajmowano w portach brazylijskich trzykrotnie wi�cej robotnik�w, ni� by�o ich potrzeba.

Nim przyszli�my po raz pierwszy do tego portu, nie mogli�my zrozumie� nieskomplikowanego brazylijskiego sposobu t�umaczenia konieczno�ci posiadania podczas pracy na statku potr�jnej ilo�ci ludzi. Gdy r�ka drugiego oficera ani rusz nie mog�a stwierdzi� podpisem, �e stu siedz�cych na pok�adzie i nic nie robi�cych przez ca�y dzie� atlet�w jest zatrudnionych przy za�adunku kawy, rzecznik agenta usi�owa� mu to wyja�ni� zadaj�c pytania, na kt�re sam natychmiast odpowiada�:

- Je�li robotnik, d�wigaj�cy sze��dziesi�ciokilowy worek kawy, zaniemo�e, kto w�wczas za�aduje kaw�? Naturalnie, �e zast�pca! A czy zast�pca nie mo�e zachorowa�? Mo�e! Kto w�wczas za�aduje kaw�? Drugi zast�pca!

Ta argumentacja nie przekonywa�a jednak "drugiego" i problem musia� rozstrzyga� kapitan.

Po dw�ch godzinach pierwszego naszego postoju w Espirito Santo drugi oficer dziwi� si�, �e zamiast potrzebnych sze��dziesi�ciu ludzi przysz�o tylko stu osiemdziesi�ciu. Bez wahania podpisa�by konieczno�� wynaj�cia sze�ciuset.

Vitoria by�a ostatnim portem Ameryki Po�udniowej, do kt�rego zachodzi� "Ko�ciuszko" w swej podr�y powrotnej do Gdyni, rozpoczynanej od wyj�cia z Buenos Aires. Raz zdarzy�o si�, �e do Yitorii przyszli�my z pe�nymi ju� prawie �adowniami, a czeka� na nas spory �adunek kawy. Zdecydowali�my si� umie�ci� j� w wolnych pomieszczeniach pasa�erskich. Wywo�a�o to rewolucj� w�r�d miejscowych za�adowc�w. P� dnia straci� "Ko�ciuszko" na komisyjne mierzenie odleg�o�ci d�wig�w okr�towych do miejsc w kabinach, gdzie zamiast Vitoria - sam d�wi�k nazwy tego portu przyprawia� ca�� za�og� transatlantyckiego statku pasa�erskiego "Ko�ciuszko" o duszno�ci, bezw�ad cia�a i gor�ce poty. Nikt z za�ogi nie mia� te� w�tpliwo�ci, �e w�a�nie w tym porcie pierwotnie nosz�cym nazw� Espirito Santo (Duch �wi�ty) mia� miejsce wypadek z anegdoty ch�tnie opowiadanej w Brazylii:

Gdy jeden z Brazylijczyk�w kona� na �o�u, zjawi� si� u niego s�siad. Widz�c go dogorywaj�cego spyta�:

- Co ci jest?

- Umieram! - wyszepta� konaj�cy.

- Z jakiego powodu?

- Z g�odu!

- Ach! - zawo�a� dobry s�siad - za chwil� przynios� ci fasoli. Konaj�cy usiad� na �o�u i czeka� na pokarm. Po chwili wpad� s�siad z misk� fasoli. Umieraj�cy o�ywi� si� i u�miechn��.

- Musisz j� sobie tylko sam ugotowa� - powiedzia� s�siad.

- O! Co to, to nie! - j�kn�� konaj�cy.

Po�o�y� si� ponownie i spokojnie oczekiwa� �mierci.

Wielu cz�onk�w za�ogi "Ko�ciuszki" by�o �wiadkami analogicznego niemal wypadku - i to na naszym statku.

Po opuszczeniu Rio de Janeiro transatlantyk dochodzi� niemal do dwudziestego stopnia szeroko�ci po�udniowej i czterdziestego stopnia d�ugo�ci zachodniej. Nast�pnie skr�ca� pomi�dzy dwie wyspy - Ilha de Bois oraz Pedra da Baleia, za kt�re nie si�ga ju� o�ywczy klimat oceanu. Zaczyna�o si� tu gor�ce tchnienie Ducha �wi�tego - Espirito Santo - unosz�cego si� nad ukrytym w�r�d g�r zlewiskiem trzech rzek: Santa Maria, Crubixa i Marinbo.

W t� mieszanin� trzech rzek "Ko�ciuszko" rzuca� jedn� kotwic�, potem luzuj�c jej �a�cuch zmienia� sw�j kurs o sto kilkadziesi�t stopni i posuwa� si�, dop�ki starczy�o �a�cucha rzuconej kotwicy. Wtedy rzuca� drug�. Nast�pnie wybiera� �a�cuch pierwszej kotwicy, popuszczaj�c jednocze�nie �a�cuch drugiej, tak d�ugo a� si� znalaz� w po�owie drogi pomi�dzy obu kotwicami.

pasa�er�w podr�owa� mia�a kawa, oraz na przeliczanie op�acalno�ci ca�ej imprezy wobec gigantycznych koszt�w przeniesienia ka�dego worka z pok�adu do kabiny w gor�cym powietrzu Espirito Santo.

�ar Vitorii roztapia� nawet wszelkie konflikty wynikaj�ce z zastarza�ej niezgody pomi�dzy pok�adem i maszyn�. Starszy oficer, czwarty oficer oraz bosman beznami�tnie patrzyli, jak palacze, wychodz�c z piek�a kot�owni zostawiali za sob� na nieskalanej czysto�ci pok�adzie �lady st�p. Ani s�owem te� nie reagowali, gdy na wyczyszczonych do "niemo�ebno�ci" relingach opierali czarne, sp�ywaj�ce potem �okcie lub stawiali wilgotne od potu pantofle na �nie�nobia�ych pr�tach ogrodze� pok�ad�w, kt�rych nazwa okr�towa "gelendry" przypomina�a prawie �e nazw� kwiat�w.

Kilku marynarzy by�o �wiadkami niew�tpliwego cudu, kiedy to bosman Manowski na widok dw�ch palaczy, kt�rzy czarnymi, ociekaj�cymi potem plecami oparli si� o l�ni�c� bia�ym lakierem �cian� nadbud�wki rufowej, niszcz�c wielogodzinn� prac� za�ogi pok�adowej, tylko ustami poruszy�, jak gdyby szepcz�c s�owa przebaczenia odwiecznym nieprzyjacio�om. �wiadkowie roznie�li wie�� po ca�ym statku i w�wczas dopiero sta�o si� zrozumia�e, dlaczego cztery wieki temu Vasco Fernando Coutinho nazwa� to miejsce Espirito Santo. Z biegiem czasu nazwa portu rozszerzy�a si� na okoliczne ziemie, a sam port, dzi�ki zwyci�stwu odniesionemu w nim przez kogo� nad sob�, podobnie jak to mia�o miejsce z bosmanem, przemianowany zosta� na Yitoria. Tak si� nam przynajmniej wtedy zdawa�o. Stary port Espirito Santo istnieje zreszt� po dzi� dzie� i nosi nazw� Villa Velha - Stare Miasto.

Kiedy s�o�ce w po�udnie stawa�o nad Yitori� w zenicie, �ar wyd�u�a� otaczaj�ce j� wzg�rza. Wydawa�o si� w�wczas, �e s� one niebotycznymi g�rami. Pok�ady i �odzie ratunkowe zlewane by�y bezustannie wod�. Kad�ub statku i nadbud�wki nagrzewa�y si� tak mocno, �e utrzymanie na nich d�oni by�o nieprawdopodobie�stwem. Tajemnic� by�o dla nas na pok�adzie, w jaki spos�b wytrzymali w tej temperaturze kucharze oraz za�oga maszynowa. Za po�ywienie s�u�y� wszystkim wy��cznie sok z pomara�cz. Pomara�cze brazylijskie maj� zielonkawe �upiny pokryte czarnymi c�tkami. Le�� na targach w du�ych stertach i mo�na je naby� za bezcen.

Espirito Santo nie uznaje ani brzasku, ani zmierzchu, jedynie - dzie� i noc. Po zachodzie s�o�ca gwa�townie zapadaj� ciemno�ci. Statek, kt�ry ma zamiar �adowa� w nocy, musi by� do tego przygotowany jeszcze za dnia. "Ko�ciuszko" by� zaopatrzony na t� okoliczno�� w tak zwane "s�o�ca". By�y to metalowe p�kuliste reflektory, pomalowane z zewn�trz na czarno, wewn�trz za� - bia�� farb�. We wn�trzu ka�dego reflektora znajdowa�y si� oprawki, w kt�re wstawia�o si� bardzo silne �ar�wki. By nie uszkodzi� �ar�wek, "s�o�ca" posiada�y siatki ochronne z drutu, napi�te na obramowaniu. Do �rodka czaszy� do��czony� by�� kilkunastometrowy� kabel� zako�czony wtyczk�.

Tego pami�tnego dla za�ogi dnia, w kt�rym mia� miejsce "analogiczny" do brazylijskiej anegdoty wypadek, drugi oficer poleci� starszemu marynarzowi W�adkowi przygotowa� dodatkowe "s�o�ce" w trzeciej �adowni.

W�adek, przygnany na morze opowiadaniami Londona i Conrada, im d�u�ej by� na statku, tym wi�cej si� z tego cieszy�. Nikt nigdy nie widzia� go rozgniewanego czy nad�sanego. Nigdy nie by� zm�czony. Zawsze u�miechni�ty, z zadart� g�ow� i przymru�onymi oczami przej�ty by� sw� funkcj� starszego marynarza oraz specjalisty od bawe�ny i kawy.

"Drugi" uwa�a�, �e W�adek ma twarz "czciciela s�o�ca". Opiera� to na podobie�stwie, jakie dostrzeg� pomi�dzy wyrazem twarzy W�adka i widzian� kiedy� u jednego z naszych konsul�w waz� w kszta�cie g�owy ludzkiej, kt�rej oczy zdawa�y si� wpatrywa� przez przymru�one powieki w jasne, niczym nie os�oni�te s�o�ce. Konsul delektowa� si� posiadan� waz�, snuj�c domys�y, �e by�a ona kiedy� naczyniem ofiarnym czcicieli s�o�ca z Ameryki Po�udniowej. Drugi oficer, ilekro� by� u konsula z wizyt�, patrzy� na waz� i doznawa� z�udzenia, �e ma przed sob� twarz starszego marynarza W�adka, nawet w nocy "widz�cego s�o�ce" przez swoje zawsze przymru�one powieki. W�adek z nieodmiennym wyrazem rado�ci na twarzy meldowa� na przyk�ad, �e zapomnia� odseparowa� partie sk�r solonych zabieranych z Buenos Aires, kt�ra to wiadomo�� mog�a u�mierci� bardziej nerwowego oficera �adunkowego, albo zawiadamia�, �e t�uste krople smaru z bloku zawieszonego wysoko na bomie �adunkowym w�a�nie kapi� na nowy, bia�y mundur rozmawiaj�cej z nim osoby. Nic o tym nie wiedz�c, starszy marynarz W�adek nosi� przydomek "czciciela s�o�ca".

By�a godzina szesnasta, gdy W�adek zabra� si� do zainstalowania dodatkowego o�wietlenia w trzeciej �adowni. Przyni�s� "s�o�ce" z magazynu bosma�skiego, wyklarowa� swoje kable i spu�ci� je do �adowni. Nast�pnie z wtyczk� w d�oni ruszy� po trapie na pok�ad spacerowy do najbli�szego gniazdka, by w��czy� pr�d. Wsun�� wtyczk�; do gniazdka, zszed� powoli do �adowni i uchyli� z lekka czasz� reflektora. �wiat�a nie by�o. W�adek musia� wyszuka� w czelu�ciach rozpalonej maszynowni kogo�, kto w��czy�by pr�d do linii, na kt�rej znajdowa�o si� gniazdko z pod��czonym "s�o�cem".

Pomimo �e s�o�ce zni�y�o si� prawie do wierzcho�k�w g�r otaczaj�cych piekielny krater, na kt�rego dnie sta� zakotwiczony "Ko�ciuszko", upa� panowa� straszliwy. Marynarska bluza W�adka by�a mokra od potu. Wygl�da�, jak gdyby przed chwil� wyszed� w niej spod najwi�kszej tropikalnej ulewy. Oszcz�dzaj�c wi�c si�y, W�adek w zwolnionym tempie uda� si� na poszukiwanie dy�urnego asystenta maszynowego, kt�ry po godzinach s�u�bowych zast�powa� r�wnie� i elektryka okr�towego. Znalaz� go w maszynowni pod nawiewnikiem, usi�uj�cego wyobra�ni� wyczu� strumie� ch�odnego powietrza, jakim zawsze si� mo�na by�o orze�wi�, gdy statek znajdowa� si� w morzu.

S�u�b� w maszynie pe�ni� w tym czasie asystent nale��cy do statkowego "Klubu Sankilot�w". By�a to miniatura paryskiego klubu o tej samej nazwie, do kt�rego mogli nale�e� wy��cznie ludzie o wadze wi�kszej lub przynajmniej r�wnej stu kilogramom, po francusku - cent fcilos. Brzmia�o to "sankilo", jak echo szyderczej niegdy� nazwy sansculottes, sankiuloci, nadanej przez arystokracj� francusk� proletariatowi rewolucyjnego Pary�a i oznaczaj�cej ludzi biednych, nie nosz�cych nakazanych �wczesn� mod�, kr�tkich, aksamitnych, obszytych koronkami spodni (culottes).

Do "Klubu Sankilot�w" na "Ko�ciuszce" nale�a�o kilku ludzi: jeden z kucharzy, palacz, jeden z oficer�w nawigacyjnych oraz asystent maszynowy, ten kt�ry pe�ni� w�a�nie s�u�b�. Z powodu swej wagi asystent by� prezesem "Klubu Sankilot�w". Z trudem dosta� si� na wymarzone przez siebie miejsce na statku, z powodu wieku bardzo bliskiego pi��dziesi�tki.

W�adek z wniebowzi�tym wyrazem twarzy oznajmi� asystentowi-prezesowi, �e ma dla niego zaj�cie: trzeba w��czy� pr�d do przewod�w z prawej burty na pok�adzie spacerowym, ko�o salonu nad trzeci� �adowni�.

Ambicj� ka�dego z za�ogi by�o niezwracanie si� do nikogo o pomoc podczas s�u�by, �eby nie zdradzi� si� jak�� nieznajomo�ci� fachu lub statku. Sankilota, kt�ry niedawno stosunkowo przyszed� na "Ko�ciuszk�", nie by� bardzo mocny w znajomo�ci sieci elektrycznej, ale nawet mu przez my�l nie przesz�o, by zwr�ci� si� o pomoc do elektryka. Jeszcze wolniej od W�adka zacz�� porusza� si� po rozpalonych drabinach maszynowni w kierunku tablicy rozdzielczej. W pomieszczeniu, w kt�rym znajdowa�a si� tablica, nie by�o nawet czym oddycha�. Po sprawdzeniu wy��cznik�w asystent wydosta� si� z maszyny na "hajcerdek", potem po trapie wszed� na pok�ad spacerowy i z trudem dowl�k� si� do miejsca, gdzie wetkni�ta by�a w gniazdko wtyczka od "s�o�ca". Sprawdzi�, czy wtyczka jest dobrze w�o�ona, zszed� po trapie na przedni pok�ad, nachyli� si� nad trzeci� �adowni� i pomi�dzy robotnikami odszuka� wzrokiem W�adka.

- Ju�! - o�wiadczy� omdlewaj�cym z wysi�ku g�osem sankilota. W�adek przechyli� troch� reflektor i zadar� g�ow� do g�ry. U�miechni�ty, wpatrzony w asystenta jak w s�o�ce, oznajmi�:

- Nie pali!

Cierpi�cy wyraz, jaki przyj�a natychmiast twarz sankiloty, by� jedyn� odpowiedzi� na smutn� wiadomo�� us�yszan� od W�adka. Asystent wyprostowa� si� i rozpocz�� drog� powrotn� do tablicy rozdzielczej. Stan�� przed ni� ci�ko oddychaj�c. W oczach robi�o mu si� to jasno, to ciemno. Kolejno w��cza�, wy��cza�, bada�, sprawdza�, a gdy ju� wszystkie wy��czniki mia� wy��czone i w��czone ponownie - ruszy� na g�r�. Zaopatrzony w przepisowy potnik, ociera� nim strumienie potu zalewaj�ce oczy. Doszed� do gniazdka, sprawdzi�, czy wtyczka jest dobrze za�o�ona, sprawdzi� jej zamocowanie i zsun�� si� po trapie na przedni pok�ad. Gdy nachyli� si� nad �adowni�, ujrzaf wpatrzone w siebie przymru�one oczy W�adka.

Sankilota nie mia� ju� si�y, by g�o�niej co� powiedzie�. Da� tylko umowny znak r�kami: wszystko w porz�dku.

W�adek nachyli� si�, podni�s� czasz� "s�o�ca" i z rozpromienion� twarz� zawo�a�:

- Nie pali!

Wzniesione jeszcze do g�ry r�ce sankiloty opad�y automatycznie. Patrz�cym na niego wydawa�o si�, �e co� si� w nim za�ama�o. Posta� chwil� jeszcze nad �adowni� i zn�w pow�drowa� z powrotem do tablicy rozdzielczej.

Obecni przy tej scenie wsp�czuli asystentowi, �e nie mo�e si� upora� z takim drobiazgiem. Sternik s�u�bowy przy trapie, lituj�c si� nad nim, poradzi�:

- Zawo�aj elektryka!

Sankilota szed� i rozmy�la�, �e widocznie z powodu upa�u nie mo�e da� sobie rady z g�upimi wy��cznikami. Zdawa� sobie spraw�, �e stanie si� po�miewiskiem ca�ego statku, je�li z takim g�upstwem nie potrafi si� upora�. A wszystkiemu winien ten straszny �ar. Miga�o mu przed oczami - mo�e w�a�nie nie w��czy� jednego wy��cznika? Mo�e jest gdzie� inna tablica rozdzielcza na tej linii? Mo�e s� dodatkowe bezpieczniki? A mo�e Unia ma po��czenie z mostkiem?

"Trzeba b�dzie to sprawdzi�" - my�la�. Stan�� przed tablic� rozdzielcz�. Zn�w zacz�o mu miga� w oczach. Kolejno, systematycznie wy��cza� i w��cza� wszystkie wy��czniki. Sprawdzi� napi�cie i nat�enie. Strza�ki na woltomierzach oraz amperomierzach wskazywa�y, �e wszystko jest w porz�dku.

Postanowi� sprawdzi�, �ledz�c metr po metrze, przew�d prowadz�cy do gniazdka. Zagl�da� do wszystkich pomieszcze�, przez kt�re bieg�y przewody. W kuchni wyda�o mu si�, �e znalaz� si� w kipi�cym kotle. Gubi� niekiedy �lad sprawdzanego kabla. Wraca� z powrotem, gdy si� przekona� o pomy�ce i zaczyna� od miejsca, gdzie si� pomyli�.

Drelich pali� sankilot�, czu�, �e wsz�dzie ju� ma odparzeliny. Ogniem piek�a go obola�a sk�ra. Dotar� wreszcie do miejsca, w kt�rym przew�d wychodzi� na pok�ad spacerowy. Nigdzie po drodze nie by�o �adnego bezpiecznika ani po��czenia z mostkiem. Jeszcze raz bardzo uwa�nie obejrza� wtyczk�. Oczy�ci� jej nieco za�niedzia�e kontakty, umocowa� w gniazdku i wspomagany nadziej� zn�w zsun�� si� na przedni pok�ad ko�o trzeciej �adowni. Przechyli� si� nad obramowaniem �adowni i zawo�a� do W�adka ostatkiem si�:

- Ju�!

W�adek da� znak r�k�, �e s�yszy ten g�os pomimo warkotu wind �aduj�cych kaw�. Przechyli� "s�o�ce" na bok i z rozja�nion� twarz� czciciela s�o�ca zawo�a�:

- Nie pali!

Sankilota, nie zwa�aj�c na niebezpiecze�stwo zwalenia si� do �adowni, usiad� na jej obramowaniu. Zrobi�o mu si� zupe�nie czarno przed oczami. Posiedzia� chwil�, wreszcie d�wign�� si� z trudem na nogi i powoli zacz�� si� wspina� po trapie na pok�ad spacerowy.

Sternik przy trapie zn�w mu poradzi�, by zawo�a� elektryka. Sankilota sta� jaki� czas niezdecydowany. Co pocz��? Zacz�� ogl�da� kabel przy wtyczce. Wszystko w najlepszym porz�dku: wtyczka nowa, kabel nowy. Przesuwaj�c kabel w r�ku zszed� na przedni pok�ad, potem zdecydowa� si� na zej�cie po pionowej w�skiej drabinie do trzeciej �adowni. Wolniutko prze�o�y� nog� przez obramowanie �adowni i postawi� j� na klamrze. Wydawa�o mu si�, �e drabina nie ma ko�ca, �e nigdy nie dojdzie do u�o�onych na dnie �adowni work�w. Wreszcie znalaz� si� w�r�d podziwiaj�cych jego tusz� robotnik�w. Nad �adowni� widnia�o wiele zaciekawionych twarzy. Przygl�dano si�, jak daje sobie rad� ze schodzeniem po drabinie przy takiej wadze cia�a i takim upale.

Sankilota by� ju� u kresu si�, gdy stan�� nad le��cym u jego st�p "s�o�cem", obok kt�rego stercza� W�adek, zachwycony i wniebowzi�ty. Asystent zdoby� si� jeszcze na ostatni wysi�ek, by obejrze� zamocowanie kabla w reflektorze. Podni�s� "s�o�ce" i trzymaj�c obu r�kami za jego kraw�dzie, zbada� miejsce wprowadzenia kabla do czaszy reflektora.

- W porz�dku!

G�owa sankiloty opad�a bezw�adnie na piersi. Z jednej r�ki wysun�a si� kraw�d� "s�o�ca" i w�wczas dopiero zobaczy�, �e w wymalowanym na bia�o wn�trzu czaszy reflektora... nie by�o ani jednej �ar�wki.

W�adek, bior�c z magazynu zapasowe "s�o�ce", zapomnia� sprawdzi�, czy s� w nim �ar�wki.

Olbrzymie cia�o asystenta opar�o si� o drabin�. Patrz�cym na to wszystko dech zapar�o w piersiach.

I naraz jasne si� sta�o, �e nikt nie mo�e walczy� z Espirito Santo. W �arem przepojonym powietrzu umar� Brazylijczyk, poniewa� nie mia� si� ugotowa� sobie fasoli; "czciciel s�o�ca" - starszy marynarz W�adek z parowca "Ko�ciuszko" - pozosta� przy �yciu, poniewa� sankilota nie mia� si�y go zabi�.

Rio de Janeiro by�o ostatnim naszym portem w Ameryce Po�udniowej. W drodze powrotnej do Europy musieli�my przej�� teraz w poprzek ca�y Atlantyk. Po szeregu port�w, poczynaj�c od Buenos Aires ko�cz�c na Rio de Janeiro, do kt�rych zachodzili�my po �adunek lub pasa�er�w, po okresie ci�g�ych manewr�w wej�ciowych, chwytania �adunk�w, manewr�w wyj�ciowych co par� dni lub co kilkana�cie godzin - ten odcinek drogi by� dla nas swego rodzaju wypoczynkiem.

Pali�o tropikalne s�o�ce. Zmyte niedawno wod� pok�ady parowa�y jeszcze. Przed godzin� za horyzontem znikn�a Brazylia. Le�eli�my ju� na kursie, kt�ry mia� nas zaprowadzi� prosto do brzeg�w Senegalu.

Dwa kr�tkie uderzenia w dzwon okr�towy: godzina pierwsza - zmiana sternik�w. Starszy marynarz W�adek po zdaniu kursu swemu nast�pcy poszed� mierzy� temperatur� w pomieszczeniach, gdzie znajdowa� si� �adunek. W�adek nale�a� do marynarzy wyspecjalizowanych w dogl�daniu �adunku podczas jego za�adowywania i w okresie podr�y. Marynarz zyskiwa� na tym wolne dni, gdy �adunku nie by�o, statek za� pewno��, �e �adunek zostanie odpowiednio zabezpieczony i odseparowany, a najmniejsze uszkodzenie spostrze�one i zameldowane. W�r�d za�ogi by�o kilku specjalist�w, kt�rych zainteresowania �adunkiem wychodzi�y po jakim� czasie daleko poza same wiadomo�ci dotycz�ce obchodzenia si� z nim na statku. Ciekawi�o ich wszystko, od wygl�du drzew garbnikowych, nasion i historii bawe�ny, a� do gatunk�w kawy i gie�dy kawowej. Przez ca�y czas podr�y opiekowali si� �adunkiem w granicach swych mo�liwo�ci, robi�c najdok�adniejsze szkice rozmieszczenia �adunku w �adowniach, z podaniem dok�adnych ilo�ci, numer�w i znak�w.

W tym rejsie wie�li�my wyj�tkowo du�o bawe�ny. Wszystkie �adownie, a by�o ich pi��, prawie ca�kowicie wype�niono bawe�n�. Pr�cz tego wykorzystano pod �adunek pomieszczenia pasa�erskie trzeciej klasy. W drodze do kraju mieli�my wy��cznie pasa�er�w w pierwszej i drugiej klasie - wobec tego pomieszczenia klas trzecich wraz z salonami i jadalniami za�adowano kaw�.

Starszy marynarz W�adek piastowa� dwie specjalno�ci: bawe�na i kawa. Kawa lubi�a si� poci�, bawe�na - pali�. By ustrzec kaw� od pocenia si�, W�adek wietrzy� j� za pomoc� "rekin�w" - olbrzymich, kilkunastometrowej d�ugo�ci nawiewnik�w w postaci rur p��ciennych, w kt�rych z �atwo�ci� m�g� si� pomie�ci� cz�owiek. W g�owicy "rekina" znajdowa� si� otw�r zaopatrzony w dwie olbrzymie "p�etwy". Podniesiona do g�ry ponad nadbud�wki statkowe g�owica, z odpowiednio ustawionymi na wiatr "p�etwami", wt�acza�a powietrze do wn�trza statku, a olbrzymie wywiewniki odprowadza�y powietrze na zewn�trz. Czuwanie nad prawid�ow� prac� "rekin�w" stanowi�o zadanie specjalist�w od �adunku z ka�dej wachty.

Nie by�o wypadku, by kawa nam si� poci�a. Natomiast bawe�na sp�dza�a wszystkim sen z oczu. Kilka razy mieli�my ogie� zapr�szony w kojach przez pasa�er�w. Tli�a si� bielizna po�cielowa i materace. Zapach by� taki sam jak tl�cej si� bawe�ny. Niedopa�ki papieros�w rzucane za burt� przez pasa�er�w trafia�y czasem w otwory wentylator�w wysuni�tych przez okr�g�e obramowania iluminator�w za burt� w postaci �opatek. Ci�g�a czujno�� i sta�e sprawdzanie pomieszcze� uchroni�y nas przed najstraszniejsz� katastrof�, jak� jest po�ar na morzu.

Ale bawe�na potrafi zapali� si� sama. Wykrycie ognia mo�liwe jest wy��cznie za pomoc� mierzenia temperatury w �adowniach, co w naszych warunkach nale�a�o zaliczy� raczej do teorii. Rozmieszczenie termometr�w i mierzenie temperatury by�o specjalno�ci� W�adka. Ch�opak ten z po�wi�ceniem wciska� si� w �adownie, gdzie si� da�o, umieszcza� termometry, mierzy� i "w�szy�". Wi�cej mogli�my liczy� na wykrycie po�aru przez wyczucie go w�chem ni� termometrem. A w w�szeniu W�adek by� niezmordowany.

O tej godzinie na g�rnych pok�adach panowa�a cisza. Po lunchu pasa�erowie drzemali zwykle w ustawionych na zacienionym pok�adzie spacerowym le�akach, skryci przed �arem stoj�cego niemal w zenicie s�o�ca. Dzie� by� bezwietrzny. Ciemnoszafirowa powierzchnia oceanu wzdyma�a si� i opada�a d�ug�, bezkresn� martw� fal�, pokryt� promieniami s�o�ca, tworz�cymi na powierzchni olbrzymi� z�ot� sie�. Ma�e s�o�ca wprawione w spojenia z�ocistej prz�dzy hipnotyzowa�y migotliwym blaskiem miliard�w ogni. "Jask�ki morskie" - roje uskrzydlonych ryb szybowa�y nad z�ot� sieci�. Widok ten przekre�la� czas, o kt�rym dawa�o jedynie zna� bicie dzwonu okr�towego.

Spod dziobu wyrwa�a si� i rozpocz�a sw�j lot szybowcowy olbrzymia, samotna, uskrzydlona ryba. Na martwej powierzchni wody �ledzi�em widoczne dok�adnie kr�gi wywo�ane szafirow� smug� wody ociekaj�cej z jej srebrnych skrzyde�. W tej samej chwili us�ysza�em szeptem powiedziane s�owa:

- Panie poruczniku, z drugiej �adowni czu� silny zapach pal�cej si� bawe�ny.

Szepta� starszy marynarz W�adek. Oczy mia� przymru�one, lecz nie u�miecha� si�. W tej samej chwili mnie r�wnie� zalecia� zapach tl�cej si� bawe�ny.

__Id� natychmiast, zawiadom pierwszego oficera - powiedzia�em.

W tej podr�y nie szli�my w zwyk�ym komplecie. Poprzedni "pierwszy" poszed� na urlop, obecny by� po raz pierwszy na naszym statku, nie zna� za�ogi i mia� nieco odmienne obyczaje. Mog�y by� najlepsze, ale poniewa� by�y inne ni� poprzednio, wi�c wytworzy�y pomi�dzy nim a za�og� du�y i mocno "oblodzony" dystans.

Pierwszy oficer zjawi� si� po chwili na mostku i o�wiadczy�, �e jego r�wnie� zalecia� zapach tl�cej si� bawe�ny.

Zaproponowa�em, �e p�jd� wyszuka� miejsce, w kt�rym zacz�o si� tli�. Ale "pierwszy" tonem nie uznaj�cym sprzeciw�w oznajmi�, i� sam zawiadomi kapitana i osobi�cie poszuka �r�d�a ognia.

Widzia�em, jak wchodzi� do kabiny kapitana. Tymczasem W�adek postawi� na nogi ca�� wacht�, bosmana i cie�l�. Wszyscy jednak tak si� zachowywali, by nie wzbudzi� podejrzenia pasa�er�w. Pierwszy oficer do��czy� na przednim pok�adzie do W�adka i pozosta�ych i zacz�li zagl�da� kolejno do pracuj�cych wywiewnik�w. Naturalnie starszy marynarz W�adek przej�ty sw� specjalno�ci� wsz�dzie by� pierwszy. Jego bia�a, okr�g�a marynarska czapeczka "navy-hetka" zanurzy�a si� w gardzieli olbrzymiego wywiewnika z pierwszej �adowni, zanim wsun�y si� g�owy "pierwszego", bosmana i cie�li.

Gdy g�owy si� wynurzy�y, W�adek da� mi znak, �e w pierwszej �adowni te� czu� zapach tl�cej si� bawe�ny. To samo powt�rzy�o si� przy wywiewnikach drugiej i trzeciej �adowni. Sytuacja stawa�a si� powa�na. Pierwszy oficer ponownie znikn�� w kabinie kapitana. Gdy wyszed�, mia� wyraz twarzy cz�owieka d�wigaj�cego na swej g�owie ca�y statek, wraz z losem wszystkich ludzi znajduj�cych si� na nim. Z �aski rzuci� mi par� s��w, z kt�rych domy�li�em si�, �e idzie jeszcze sprawdzi� czwart� i pi�t� �adowni�.

"Pi�ty oficer", stoj�cy ze mn� na wachcie pali� si� ju� do akcji. Tytu�y "pi�ty" oraz "sz�sty oficer" by�y przywilejem asystent�w pok�adowych posiadaj�cych dyplomy oficer�w nawigacyjnych i maj�cych w ksi��eczkach �eglarskich wypisane swe tytu�y. W codziennym �yciu statkowym musieli znosi� bolesn� dla niekt�rych nazw� "asystent pok�adowy".

W tej chwili "pi�ty" przypomnia� sobie g�o�no, co nale�y uczyni� na statku, na kt�rym pali si� bawe�na w �adowniach. Chcia� natychmiast uszczelni� luki, puszcza� do �adowni par�, zalewa� je wod�. Byle ju� co� robi�.

Obaj my�leli�my o jednym: co si� teraz b�dzie na statku dzia�o?

Pasa�er�w, jak na mo�liwo�ci w tym okresie, mieli�my stosunkowo wielu. Przewa�nie Niemcy,� Francuzi� oraz� kilkunastu Du�czyk�w. Wszyscy jad�cy w odwiedziny do kraju,� po kilku� latach� pobytu w Po�udniowej Ameryce. Znale�li si� na naszym statku dzi�ki� "nieczystej� konkurencji, o kt�r� pomawia�y nas zgodnie wszystkie linie okr�towe ubiegaj�ce si� o pasa�er�w z Po�udniowej Ameryki. T� "nieczyst� konkurencj�" by�y: polska go�cinno�� i polska kuchnia. Pasa�erowie po paru godzinach pobytu na naszym statku czuli si� jak u siebie w domu, po paru dniach chcieli jecha� z nami dooko�a �wiata, a gdy przychodzi�o do rozstania - nie obywa�o si� bez �ez.

Wszyscy zapewniali, �e wraca� b�d� z ca�� pewno�ci� tylko "nami" i rzeczywi�cie dotrzymywali s�owa. Stare nasze statki cieszy�y si� wi�ksz� sympati� i powodzeniem ni� najnowsze op�ywowe linie innych transatlantyk�w o du�ej reklamie.

Teraz my�la�em o tym, co b�dzie z t� nasz� reklam� i jak� rado�� sprawi wszystkim konkurencyjnym kompaniom fakt, �e�my si� palili. Wizja "uszczelniania" �adowni i ewentualnej podr�y przez Atlantyk z p�on�c� wewn�trz trzech �adowni bawe�n� nie by�a zachwycaj�ca. Je�eli po�aru nie st�umimy, znajdziemy si� po�rodku Atlantyku z ogarni�tymi panik� pasa�erami. Panika w takich wypadkach mo�e si� okaza� stokro� gorsza ni� sam po�ar.

Zacz��em si� zastanawia�, co zrobi kapitan? "Pi�ty" ju� si� denerwowa�, �e kapitan nie ka�e "dusi�" ognia.

- Ka�da minuta jest droga. Na co czekamy? - gor�czkowa� si�. Znaj�c troch� d�u�ej kapitana "och�odzi�em" "pi�tego", m�wi�c, �e nic z tego, o czym my�li, nie b�dzie.

- Jak to? - �achn�� si�.

- Zwyczajnie - odpowiedzia�em. - Kapitan nigdy nie zrobi tego, czego nie robi� dotychczas, a o ile wiem - bawe�na jeszcze mu si� pod nogami nie pali�a. �adowali�my bawe�n� ze wszystkimi mo�liwymi ostro�no�ciami. Je�li zatli�a si� w trzech �adowniach od razu, to samo mog�o si� sta� w czwartej i pi�tej �adowni. Kapitan nie b�dzie urz�dza� ze statku �ywej pochodni na Atlantyku. Z�pewno�ci� zaraz zawr�cimy do Rio. Strata dw�ch czy trzech dni jest niczym wobec tego, co si� mo�e sta� z tl�c� si� bawe�n�, je�li p�jdziemy do Dakaru...

Na razie na pok�adzie �odziowym zobaczy�em pierwszego oficera. Mia� wyraz twarzy gromow�adcy - pierwszy grom zabije tego, kto si� do niego zbli�y. Mimo wszystko wyszed�em na spotkanie a� do drzwi kabiny nawigacyjnej.

- W kt�rych �adowniach si� pali? - spyta�em.

Popatrzy� na mnie z nieopisan� w�ciek�o�ci�, jak gdybym ja osobi�cie ca�y statek podpali�, a potem wycedzi�:

- Pali�a si� czapka na g�owie PA�SKIEGO starszego marynarza. -r Przecie� sam pan powiedzia�, �e czuje sw�d tl�cej si� bawe�ny - zaoponowa�em.

Pierwszy oficer zblad� z w�ciek�o�ci, odwr�ci� si� na pi�cie i rzuci� mi przez rami�, odchodz�c:

- M�wi�, �e czapka PA�SKIEMU starszemu marynarzowi na g�owie si� pali�a. Niech pan sam zamelduje kapitanowi. Ja do niego nie p�jd�.

I znikn�� za drzwiami swej kabiny.

�e W�adzio mia� gor�c� g�ow� do wszystkiego - to fakt, ale czapka od tego si� nie zapali. Nie wiedzia�em, co o tym wszystkim my�le�. Z czym mam p�j�� teraz do kapitana?

Naraz zjawi� si� W�adek. Zn�w u�miechni�ty, z przymru�onymi oczami patrz�cymi wprost w s�o�ce i z g�ow� zadart� do g�ry.

- Powiedz mi, co to by�o? - spyta�em.

- W czwartej �adowni poczuli�my zapach tl�cej si� bawe�ny. Dopiero gdy nachyli�em si� do wywiewnika pi�tej, poczu�em, �e co� mi pali g�ow�. Zerwa�em czapk�. Ca�y bok "navy-hetki" by� z jednej strony wypalony. Gdy zszed�em ze steru, to chwileczk� zatrzyma�em si� na pok�adzie spacerowym, przed wej�ciem do salonu. Nade mn� na �odziowym pok�adzie stali pasa�erowie i widocznie kto� zapr�szy� mi "fetka". A dalej to pan porucznik wie.

By� tak rozradowany i �mia� si� tak zara�liwie, �e mimo woli r�wnie� zacz��em si� �mia�. Spyta�em go tylko:

- Czego si� tak cieszysz?

- Po pierwsze, dlatego, �e si� moja bawe�na nie pali, a po drugie, �e "pierwszy" jest taki z�y, jak gdyby mu si� nie wiem co sta�o.

Poszed�em do kapitana. Siedzia� w kabinie przy biurku i wertowa� przepisy dotycz�ce po�ar�w na statkach.

Zanim otworzy�em usta, by opowiedzie� o po�arze na g�owie starszego marynarza W�adka, kapitan wyda� mi polecenie po�o�enia si� na kurs do Rio � spyta�:

- Ostatecznie, w kt�rej �adowni tli si� bawe�na?

- Pierwszy oficer kaza� zameldowa�, �e w �adnej �adowni nie tli si� bawe�na...

- Jak to - przerwa� mi zdumiony kapitan. - Przecie�� przed chwil� sam mi powiedzia�, �e w trzech pierwszych �adowniach czu� silny zapach tl�cej si� bawe�ny. W pierwszej, drugiej i trzeciej.

- Tak my�la�, panie kapitanie, ale teraz stwierdzi�, �e tli�a si� bawe�niana czapka na g�owie starszego marynarza i to kaza� panu kapitanowi zameldowa�.

- Nie rozumiem - dziwi� si� kapitan. - Pierwszy oficer nie mo�e odr�ni� czapki od �adowni? Sk�d pierwszy oficer wiedzia�, �e tli si� bawe�na w drugiej �adowni?

- Ja pos�a�em do pierwszego oficera starszego marynarza, by zameldowa�, �e tli si� bawe�na w drugiej �adowni...

Widzia�em, �e kapitan si� zniecierpliwi�. Zazwyczaj o tej godzinie na tym odcinku drogi drzema� w koi. By� to pierwszy dzie� na oceanie po wyj�ciu z Rio i kapitan zamiast odda� si� ca�kowicie swym przyzwyczajeniom a� do Dakaru - postawiony zosta�, podobnie jak i my, przed wizj� po�aru podsycan� zapami�tanymi historiami statk�w, kt�re sp�on�y z �adunkiem bawe�ny. To nag�e przej�cie od spodziewanego niebezpiecze�stwa pal�cych si� setek ton bawe�ny na statku z pasa�erami, na oceanie, do tl�cej si� ma�ej czapki na g�owie marynarza, nie mog�o tak szybko u�o�y� si� w g�owie kapitana.

Teraz zrozumia�em zemst� pierwszego oficera. Wznieci�em po�ar w jego g�owie. "Pierwszy" wznieci� jeszcze wi�kszy po�ar w g�owie kapitana, a jego ugaszenie pozostawi� mnie.

Wypadek z czapk� by� niecodzienny, wyt�umaczenie go kapitanowi, kt�ry w ci�gu tych kilku minut zmieni� si� w pe�nego zapa�u dow�dc� stra�y po�arnej - by�o spraw� r�wnie� niecodzienn�.

- Marynarz zameldowa� mi, �e tli si� bawe�na w drugiej �adowni, wobec czego pos�a�em go, by zameldowa� o tym pierwszemu oficerowi. "Pierwszy" sam poszed� do wywiewnika pierwszej, drugiej i trzeciej �adowni, do ka�dego z nich przed nim wsadza� sw� g�ow� marynarz z pal�c� si� czapk�, wobec czego "pierwszy" czu� w ka�dej �adowni zapach tl�cej si� bawe�ny.

- Rozumiem, ale od czego zapali�a si� czapka marynarza?

- Prawdopodobnie od niedopa�ka rzuconego, przez pasa�era z g�rnego pok�adu.

- No, to z powodu pal�cej si� czapki starszego marynarza prosz� si� nie k�a�� na kurs do Rio. Dzi�kuj�.

Wr�ci�em na mostek. "Pi�ty" te� si� ju� uspokoi� i szykowa� do brania wysoko�ci sekstantem. Pomimo �e mieli�my przed sob� do przebycia ca�y Atlantyk w strefie mi�dzy zwrotnikami od Kozioro�ca do Raka, gdzie przy tej pogodzie po zachodzie s�o�ca b�dzie dok�adna pozycja z gwiazd, ale na godzin� szesnast� musia�a by� pozycja z dw�ch niejednoczesnych linii pozycyjnych ze s�o�ca.

I zn�w szafir i szybuj�ce w z�otych promieniach "jask�ki morskie".

Powoli przestawa�em my�le� o tl�cej si� bawe�nie w pi�ciu �adowniach. Po�ar na transatlantyku trwa� nieca�y kwadrans.

Na przednim pok�adzie ko�o drugiej �adowni sta� W�adek w nowej bawe�nianej czapce i u�miecha� si�, wpatruj�c si� przymru�onymi oczami w tropikalne s�o�ce.

W roku 1777 okr�ty jego kr�lewskiej mo�ci kr�la Anglii zacz�y u�ywa� jako sygna�u zawezwawczego niebieskiej flagi z bia�ym kwadratem po�rodku. W ci�gu �wier�wiecza od momentu ukazania si� jej na maszcie przybra�a ona imi� "niebieskiego Piotrusia" (Blue Peter). W okresie wojen pomi�dzy Angli� i Francj� czekaj�ce na wojskow� eskort� statki handlowe nie przyjmowa�y na sw�j pok�ad pasa�er�w tak d�ugo, zanim maj�cy je eskortowa� okr�t wojenny nie podni�s� "niebieskiego Piotrusia".

Obecnie podniesiona na przednim maszcie litera "P" mi�dzynarodowego kodu sygna�owego na wszystkich statkach kuli ziemskiej m�wi tym, kt�rzy na ni� patrz�: "Dzisiaj m�j statek wychodzi w morze". "Dzisiaj m�j statek wychodzi w morze" - oznajmi� "niebieski Piotru�" podniesiony na jednym z naszych trzech transatlantyk�w, id�cym w sw�j kolejny rejs z Gdyni do Nowego Jorku.

Trzy dzia�y: nawigacyjny, maszynowy i hotelowy przygotowane s� do wielkiej podr�y i nieznanej przygody.

Pocz�wszy od stosu map u�o�onych w szufladzie kabiny nawigacyjnej, kt�re obejmuj� ca�� tras� przewidzianej podr�y, a ko�cz�c na ciemnych zakamarkach kot�owni - wszystko wsz�dzie doprowadzono do stanu "kwitn�cej gotowo�ci".

Za�oga transatlantyka - olbrzymi zesp� wysi�k�w ludzkich - rozpocznie sw� samodzieln� prac� w momencie, gdy wyci�gni�ta zostanie na pok�ad ostatnia lina ��cz�ca statek z nabrze�em.

W pocz�tkowym okresie pracy naszych liniowc�w w�a�ciwymi lud�mi na w�a�ciwych stanowiskach byli tylko oficerowie nawigacyjni i maszynowi. Oni stanowili ko�o rozp�dowe zmuszaj�ce swymi trybami pozosta�e k�ka do �ci�le okre�lonej, precyzyjnej pracy na rzecz statku.

Za�oga wszystkich innych dzia��w by�a w tym czasie nieomal "legi� cudzoziemsk�", kt�r� zawody �yciowe wt�oczy�y w ten nie znany dotychczas dla niej mechanizm.

Utalentowany aktor, poniewa� nie otrzyma� roli, o jakiej marzy� - gra� teraz przebrany w bia�� kurtk� rol� stewarda. Tak� sam� bia�� kurtk� nosi� zdolny lotnik, dlatego �e podczas pokazu bombardowania zrzuci� z samolotu bomby w publiczno�� zamiast w morze. Rol� palacza w czelu�ciach kot�owni transatlantyka przyj�� na siebie by�y ogrodnik papieski. Twarz i g�ow� mia� podobn� do g�owy Jana Chrzciciela. W�drowa� po statkach ze sw� w�asn� "szlojz�" - parumetrowym pogrzebaczem do mieszania w palenisku kot�a okr�towego, a w chwilach wolnych od zaj�� czyta� Ewangeli�.

Ludzie ci od podniesienia "niebieskiego Piotrusia" rozpocz�li �ycie "trybik�w" okr�towych. Tymczasowe troski l�dowe przesz�y do sfery nieokre�lonych rozmy�la�. Istotnymi zagadnieniami sta�y si� sprawy tak wa�ne, jak przygotowanie sekcji pomieszcze� pasa�er�w do inspekcji, idealne zas�anie przydzielonej ilo�ci koi, sprawne i uprzejme obs�u�enie wyznaczonej ilo�ci pasa�er�w podczas posi�k�w, utrzymanie odpowiedniego ci�nienia pary w kotle i przygotowanie paleniska do zdania nast�pnej wachcie.

Rola kr�la Lira, oblatanie nowej maszyny czy wysadzenie alei cyprysami by�y dla nich teraz rzeczami tak b�ahymi, jak sen sprzed kilku nocy.

Przed przybyciem na statek pasa�er�w odby�a si� ostatnia inspekcja dyrektora biura portowego linii, wytwornego, szpakowatego pana o mi�ym u�miechu i znakomitym poczuciu humoru. Dyrektor przemierzy� wszystkie d�ugie pok�ady, poczynaj�c od mostku, przeszed� przez wys�ane dywanami korytarze sekcji pasa�erskich, przez l�ni�ce niklem "uzbrojenie" kuchni i dotar� do prowiantury. Tam ze zdumieniem ujrza� dwie kontrastowe postacie "ch�opc�w okr�towych". Pierwszy, atleta z areny cyrkowej, po ujrzeniu dyrektora znik� natychmiast, by zawiadomi� o inspekcji szefa prowiantury, drugi, nik�a i w�t�a figurka garbuska, pozosta�.

Obaj "ch�opcy", jak mo�na by�o od razu zauwa�y�, dawno przekroczyli wiek zwany ch�opi�cym, ale w spisie za�ogi figurowali na etatach ch�opc�w okr�towych.

Dyrektor przygl�da si� garbuskowi. Widzi go po raz pierwszy. Do ch�opc�w okr�towych m�wi si� per "ty", dyrektor szanuje jednak prawdziwy wiek "ch�opca" i m�wi jak do starszych marynarzy lub palaczy - per "wy".

- Przyszli�cie pewnie na statek, �eby zosta� palaczem? - pyta u�miechaj�c si� przyja�nie.

Garbusek u�miecha si�. Ma du�e, pi�kne niebiesko-stalowe oczy, wysokie czo�o i silnie zarysowan� doln� szcz�k�.

- Jestem za s�aby, panie dyrektorze.

- No to mo�e macie zamiar zosta� marynarzem?

- Jestem u�omny, panie dyrektorze.

- No to marzycie pewnie, �eby zosta� prowiantowym? - �miej�c si� ju� m�wi dyrektor.

- Jest mi to zupe�nie oboj�tne, panie dyrektorze - z u�miechem odpowiada garbusek.

- A jakie macie wykszta�cenie?

- Posiadam dwa magisteria. Jedno z matematyki, drugie ze �cis�ej filozofii.

- Je�li si� nie myl�, to w podaniu o przyj�cie do pracy poda� pan, �e jest szoferem.

- Mam podw�jne nazwisko. Pod pierwszym nazwiskiem uko�czy�em dwa fakultety Uniwersytetu Stefana Batorego i otrzyma�em stosunkowo wysokie stanowisko kierownika zak�adu wychowawczo-naukowego. Zrezygnowa�em jednak z tego i pod drugim, obecnym nazwiskiem otrzyma�em prawo prowadzenia wszelkich pojazd�w mechanicznych i dlatego poda�em zaw�d zwi�zany z tym nazwiskiem. Wyruszy�em w �wiat, by zobaczy� go wy��cznie z najni�szego stanowiska, bez uciekania si� do przywilej�w przywi�zanych do tytu��w naukowych. Rozpoczynam �ycie od nowa.

-��ycz� panu powodzenia - zako�czy� dyrektor rozmow� i uda� si� na dalsz� inspekcj�.

W prowianturze nast�pi�o poinspekcyjne odpr�enie. Zjawi� si� prowiantowy, "batiar" lwowski, podoficer i szofer z kolumny samochodowej. By� w doskona�ym humorze i bardzo zadowolony. Garbusek pracowa� ca�� noc szoruj�c i maluj�c szybko schn�cymi lakierami prowiantur� po przyj�ciu ostatniego prowiantu. Nigdy jeszcze nie by�o w niej tak czysto. Wygl�d prowiantury nie uszed� uwagi wprawnego oka dyrektora i uznanie zosta�o wyra�one szefowi prowiantury. Szef by� tak zadowolony, �e pozwoli� "m�odszemu ch�opakowi" by� na pok�adzie w momencie, w kt�rym statek zrzuca ostatni� lin� i wychodzi z portu �ci�gaj�c z masztu "niebieskiego Piotrusia".

"M�odszy ch�opak okr�towy" po raz pierwszy zaczerpn�� powietrza morskiego patrz�c z pok�adu na otwieraj�cy si� przed nim nieznany dotychczas horyzont i u�miechn�� si� do my�li o swej pracy z okresu studi�w w charakterze kierownika domu wypoczynkowego bratniej pomocy student�w. Szumny tytu� kierownika pokrywa� ci�k� prac� fizyczn� i umys�ow� na wszystkich etatach, jakie dom musia� posiada�, ale pocz�tkowo ich nie posiada�.

Dyrektor zachowa� tajemnic� "ch�opca okr�towego", kt�ry jak jego poprzednik sprz�ta� kabin� szefa i w wypadku niedyspozycji przynosi� mu posi�ki do kabiny. Nikt dotychczas tak dobrze nie sprz�ta� i nie czy�ci� mundur�w. Szef by� zachwycony; b�d�c cz�stym go�ciem mesy oficer�w pok�adowych i maszynowych ci�gle o nim opowiada�.

- Liczy ju� prawie tak dobrze, jak i ja. Potrafi napisa� wcale nie�le pokwitowanie, a jak sprz�ta kabin� i prowiantur�.

Po kilku tygodniach wszyscy w mesie oficerskiej dowiedzieli si�, �e "ch�opiec" zaprowadzi� sam specjaln� kartotek� i teraz w ka�dej chwili mo�na dowiedzie� si� dok�adnie, ile czego jest w prowianturze.

- Kaza�em mu nauczy� si� angielskiego, aby rozumia� napisy na puszkach z konserwami - opowiada� szef w kilka dni potem. - Po jakim� czasie zobaczy�em go, �e chodzi z p��ciennym woreczkiem.

Prawie �e si� z nim nie rozstaje. Gdy siedzia� sam i my�la�, �e go nikt nie widzi, zaraz zaczyna� grzeba� w woreczku. Co� wyjmuje, popatrzy i chowa z powrotem. Nie wytrzyma�em i kaza�em mu pokaza�, co tam chowa. Zgadnijcie, co tam mia�? Nikt w mesie naturalnie nie zgad�.

- My�la�em �e ma tam rodzynki, migda�y czy �liwki suszone, bo stale porusza� ustami, gdy trzyma� woreczek w r�kach. Wiecie, co tam znalaz�em? Ma�e kartoniki zapisane z jednej strony po polsku, z drugiej po angielsku.

Prowiantowy z ka�dym dniem by� coraz bardziej dumny ze swego "ch�opca". Zacz�� si� nim nawet wyr�cza�, daj�c mu klucze od prowiantury, po kt�re "ch�opak" przychodzi�, je�li szef zasiedzia� si� w mesie. Pewnego dnia, gdy prowiantowy dawa� mu klucze i zacz�� go przed wszystkimi chwali� za pi�knie wyczyszczony z plam mundur, "ch�opak" by� tak za�enowany, �e po otrzymaniu kluczy natychmiast si� ulotni�. Pozosta�o po nim jednak nowe imi�: PLAMOZNIK.

Wkr�tce Plamoznik cieszy� si� ju� uznaniem nie tylko szefa, lecz tak�e palaczy. G��wnie dlatego, �e pozwala� im si� budzi� o ka�dej porze dnia i nocy i wydawa� ��dane artyku�y. W drodze rewan�u nikt z maszyny nie krzywi� si� na niego, gdy zabroni� samowolnego brania owoc�w z ch�odni pod pretekstem mierzenia w niej temperatury. U�omny i niepozorny Plamoznik jednym u�miechem zawsze pogodnych oczu "trzyma� kr�tko" najbardziej niesfornych z za�ogi. Byli nimi przewa�nie niegdy� wyrzuceni z gimnazjum z kt�rej� tam klasy - ci, na kt�rych nie poznali si� nauczyciele i na kt�rych nawet teraz nikt si� pozna�, ani dostatecznie oceni�, nie mo�e. Plamoznik potrafi� zawsze ich rozbroi� sw� serdeczn� wyrozumia�o�ci� dla ich skrzywdzonej wielko�ci i wypiel�gnowanego lenistwa.

Mija�y tygodnie i miesi�ce, duma szefa prowiantury jako nauczyciela wci�� ros�a. Niestrudzenie te� wylicza� w mesie:

- Najpierw nauczy�em go sprz�ta�, my� i malowa�, potem liczy�, potem angielskiego, potem...

Potem, po przej�ciu transatlantyka do Grecji, na tak zwan� lini� palesty�sk�, prowiantowy odkry�, �e jego "ucze�" m�wi po grecku.

Dostawcom, maj�tnym obywatelom Aten, spodoba� si� ten ch�opak z prowiantury. Niepozorny Plamoznik z �atwo�ci� bowiem w�ada� d�wi�czn� mow� Odyseusza.

Ate�czycy zapraszali go do swych dom�w, wozili po Helladzie i s�uchali wyj�tk�w z Iliady i Odysei. To samo powt�rzy�o si�, gdy transatlantyk stan�� na czas d�u�szy na doku w Pireusie. W okresie gdy kwitn� migda�y i Hellada jest najpi�kniejsza, "m�odszy ch�opak z prowiantury" rozchwytywany by� przez dostawc�w. Lubili go s�ucha�, gdy m�wi� im o mitach greckich na ruinach �wi�ty� i zamk�w i z namaszczeniem szukali wraz z nim przy Myke�skiej Bramie Lwic �lad�w st�p "pi�knej przyczyny" wojny troja�skiej.

W tym stanie rzeczy sam prowiantowy zacz�� interesowa� si� �wiatem staro�ytnym po otrzymaniu od Plamoznika a� Dw�ch wiosen Parandowskiego i zacz�� sprowadza� z Polski odpowiednie ksi��ki.

- Musz� to czyta�, bo nauczy�em go po angielsku, a teraz widz�, �e si� bardzo interesuje �wi�tyniami Egiptu i Syrii - m�wi w mesie. - Ma doskona�� pami�� i jeszcze ze szko�y zapami�ta� staro-grecki. Sam nakupowa� sobie wiele ksi��ek, ale te� nie zgadnie ci� o czym. Pocz�wszy od wszystkiego o gatunkach drobiu ko�cz� na wyrobie i gatunkach win. �aden dostawca nie mo�e mu nic wm�wi�. Teraz to naprawd� mog� spa� spokojnie.

Szef cz�sto niedomaga� i doszed� do przekonania, �e maj�c jak zast�pc� Plamoznika mo�e sobie pozwoli� na kilkumiesi�czn� kuracji wypoczynek zdrowotny. I tak Plamoznik zosta� "pe�ni�cym obowi�zki prowiantowego".

Po up�ywie paru miesi�cy zjawi�a si� nagle w Konstancy komisja rewizyjna, aby sprawdzi� stan prowiantury pod nowym zarz�den Kontrola ujawni�a wr�cz osza�amiaj�ce fakty, kt�re przesz�y do historii o Plamozniku, a kt�re sama komisja jednog�o�nie uzna�a z bajk� dla bardzo grzecznych dzieci - stan kartoteki Plamoznik i ilo�� brzoskwi� w ch�odni zgadza�y si� z sob� co do sztuki.

W wyniku sprawozdania komisji po powrocie do Gdyni "m�odszy ch�opak" pe�ni�cy obowi�zki prowiantowego znalaz� si� w poci�g id�cym do Monfalcone, wraz z pierwsz� parti� za�ogi wyznaczonej n nowo buduj�cy si� transatlantyk, z nominacj� na szefa prowiantury.

W przedziale zaj�tym przez za�og� nowego statku w czasie posi�k�w Plamoznik nie wychodzi� z swej roli �ywiciela. Ustawi� miedz; �awkami walizki w ten spos�b, �e powsta� d�ugi na ca�y przedzia st�. Znalaz� si� na nim przewidziany przez Plamoznika obrus z serwetek u�o�onych w arabeski, ameryka�ski papierowy serwis, zna laz�y si� nawet r�e, kt�rymi po�egnano za�og� w Konstancy. Pod czas ostatniej swej podr�y na statku Plamoznik zgodzi� si� wyj�tkowo przyj�� od dostawc�w prezenty na po�egnanie w postaci najbardziej wyszukanych owoc�w, win, konserw i papieros�w. Tera ca�y st� zastawiony wi�c by� najwytworniejszymi daniami i napojami.

Z korytarza przez okna wci�� zagl�dali zaciekawieni pasa�erowie Gdy na stole znalaz� si� ju� "rahat-al-hulkum" (rahat�ukum), co zna czy tyle co "rozkosz podniebienia", z Istanbulu, granaty i banan z Jerycha, jaki� starszy pan otworzy� drzwi przedzia�u i k�aniaj� si� uprzejmie Plamoznikowi, kt�ry w spos�b widoczny robi� "honor domu", zapyta� po francusku:

- Prosz� wybaczy�, ale ca�y wagon porobi� ju� zak�ady na temat kim panowie jeste�cie. Zosta�em wydelegowany dla rozstrzygni�cia tych zak�ad�w.

Plamoznik zaprosi� pytaj�cego pana na czarn� kaw�, kt�r� w�a�nie nalewa� z olbrzymiego termosu do papierowych szklaneczek. Podsu

..............................................

dotychczasow� prac�. Trafi�em na swoj� Mary Wortley, co prawd� z podobie�stwa do Aleksandra Pope'a mam tylko jego wzrost i u�omno��.

By�a to aluzja do zawieszonego w jego kabinie obrazka przedstawiaj�cego s�ynnego angielskiego poet� i t�umacza z j�zyka greckiego Iliady i Odysei - Aleksandra Pope'a oraz Mary Wortley, wy�miewaj�c� si� z jego uczu�.

W grudniu nowy transatlantyk przycumowa� do nabrze�a ko�o dworca morskiego w Gdyni. W g��wnym salonie sko�czy�a si� wilia dla za�ogi. Na choince pogas�y �wiat�a elektrycznych �wieczek. B�yszcza�y tylko reflektory lamp na z�otych i srebrnych kulach, kt�rymi przybrane by�o drzewko.

Szef prowiantury zaprosi� najbli�szych przyjaci� na obejrzenie jego drzewka. Zaproszeni zeszli ze statku. By� du�y mr�z. Gdynia zasypana �niegiem. Min�li g��wne tory kolejowe i weszli w g�sty las okrywaj�cy pasma wzg�rz ci�gn�ce si� wzd�u� zatoki. Gdy brn�c przez zaspy �niegu dotarli do ma�ej polanki w�r�d "jode� wysokich", "gospodarz" poprosi� go�ci, by si� zatrzymali w tym miejscu, a sam obszed� du�ym p�kolem polank� i znikn�� w g�szczu.

Po chwili z drugiej strony miniaturowej polanki zapali�o si� �wiat�o na dolnej ga��zi olbrzymiej jod�y. Jedno �wiat�o bia�ej �wiecy. W�r�d ciszy jarzy� si� z�oty p�omie�. Odbija� si� w miliardach iskrz�cych si� mrozem �nie�ynek. Biegn�ce ku g�rze �wiat�o si�ga�o sklepienia utkanego gwiazdami. Bia�e, skrz�ce oki�cie czerni�y pr�ni� mi�dzy konarami, wyd�u�one w niesko�czono�� i niewymiernie oszronione pnie jode� wydawa�y si� kolumnami z diament�w. By�a w tym Zimowa bajka Ferdynanda Ruszczyca, Bajki Andersena i ca�y "Bajarz polski", a wszystko z�o�y�o si� na Wiecz�r Wigilijny Plamoznika.

Triest. Przy nabrze�u stoi nasz drugi nowoczesny transatlantyk zbudowany w Monfalcone. Na przednim maszcie powiewa "b��kitny Piotru�". "Batory" wyrusza w sw�j pierwszy rejs.

Ostatni rzut oka szpakowatego dyrektora o mi�ym u�miechu i du�ym poczuciu humoru na porz�dek na statku.

W prowianturze dyrektor �miej�c si� �ciska d�o� szefa m�wi�c:

- My�l�, �e mi pan nie ma bardzo za z�e, �e oderwa�em pana od przyjaci� na tamtym statku, ale chcia�em, by na obu naszych nowoczesnych transatlantykach� w� prowianturze by�o identyczne zaopatrzenie i porz�dek.

Ma�a posta� garbuska pr�y si� po wojskowemu i odpowiada:

- Ku chwale bandery, panie komandorze. - A prywatnie, u�miechaj�c si�, m�wi: - Ciesz� si�, �e nie czuj� si� w linii niepotrzebny.

Podetkn�� go�ciowi trzy gatunki najprzedniejszych papieros�w tureckich i przeprosi�, �e pytaniem odpowie na pytanie. Ot�, zanim powie fcirit s�, na razie wszyscy w przedziale chcieliby us�ysze�, za kogo ich bior� wsp�towarzysze podr�y.

- Przewa�aj� g�osy, �e s� panowie mi�dzynarodow� ekspedycj� naukow�, udaj�c� si� na miejsce bada�. Najwi�cej obstaje za archeologami - odpowiedzia� nieznajomy.

- Jeste�my tylko marynarzami pok�adowymi nowego polskiego transatlantyka, kt�ry czeka na nas w Monfalcone. Wszyscy jeste�my Polakami.

Wi�kszo�� ekipy stanowili istotnie oficerowie pok�adowi, Plamoznik m�g� wi�c pozwoli� sobie na t� ma�� nie�cis�o�� w odpowiedzi.

- Niemo�liwe - zawo�a� nieznajomy. - Panowie wygl�daj� na ludzi o wysokiej kulturze, w kt�rych, prosz� wybaczy�, nikt nie podejrzewa� marynarzy.

- Je�li zna pan j�zyk angielski, mo�e si� pan �atwo przekona�, �e tak jest w istocie. Prosz� wzi�� od s�siada jego dokument - zaproponowa� Plamoznik.

Obok nieznajomego siedzia� sternik manewrowy. Plamoznik poprosi� go, by pokaza� nieznajomemu sw� ksi��eczk� �eglarsk�. Nieznajomy przejrza� j� uwa�nie, d�u�ej zatrzymuj�c si� w tym miejscu, gdzie widnia�o wypisane stanowisko sternika. W tej chwili pozostali wyci�gn�li identycznie wygl�daj�ce z zewn�trz ksi��eczki �eglarskie z napisem "SAILORS BOOK".

Nieznajomy zadowoli� si� przeczytaniem tej jednej i milcza�. Zjad� kawa�ek "rozkoszy podniebienia", zapi� mokk� i po zaci�gni�ciu si� dymem tureckim powiedzia�:

- Jednak, rzeczywi�cie cz�owiek si� ca�e �ycie uczy.

Na nowym transatlantyku Plamoznik wzni�s� si� na nieosi�galne dla innych prowiantowych wy�yny pod wzgl�dem sprawno�ci dzia�ania i zaopatrzenia statku. Nie uznaj�c �adnych gratyfikacji i prezent�w doprowadzi� zaopatrzenie i kontrol� posiadanych zapas�w do doskona�o�ci.

Wie�� o nim dosz�a do wytw�rni najlepszych win we Francji, kt�re pozwoli�y sobie na przys�anie mu list�w wyra�aj�cych podziw dla jego znajomo�ci gatunk�w ich win i rocznik�w tych�e win. Ka�dy z list�w zaopatrzony by� w za��cznik w postaci trzech butelek win nie spotykanych w sprzeda�y. Plamoznik zaprosi� przyjaci� i wtedy zebrani dowiedzieli si�, czemu zawdzi�czaj� mo�no�� skosztowania rzadkich napoj�w.

- W oczach producent�w win - powiedzia� dawny "m�odszy ch�opak", nalewaj�c do kieliszk�w otrzymany nektar - znalaz�em wi�cej uznania ni� w oczach pewnej Polki, z powodu kt�rej porzuci�em

Ostatnie listy, jakie otrzymali od niego przyjaciele, zawiera�y li�cie mieni�ce si� z�otem i rubinem p�nej jesieni.

Po tej podr�y Plamoznik zagin�� na czas d�u�szy. A� zn�w wie�� o nim rozb�ys�a jak meteor nowym dyplomem prymusa szko�y rolniczej. Dawni jego koledzy z czas�w uniwersyteckich twierdzili, �e jako najlepszy prowiantowy transatlantyk�w wyhodowa� w szkole rolniczej w�asnor�cznie najsmaczniejsze i najwi�ksze szynki eksportowe i �e tylko przez niedopatrzenie na ich opakowaniu nie ma napisu PRODUCT OF PLAMOZNIK.

Z rodzinnego kraju Andersena, z otoczonej wod� Zelandii po odbyciu praktyki we wzorowym instytucie rolniczym wraca� Plamoznik do Polski na jednym z transatlantyk�w jako prowiantowy HONORIS CAUSA.

W wyniku podsumowanych do�wiadcze� zebranych w Zelandii doszed� do przekonania, �e w kraju s� znacznie wi�ksze mo�liwo�ci dla rolnictwa ni� w Zelandii. Trzeba nam tylko UMIE� i CHCIE�.

Wiosna. W Warszawie jeden z przyjaci� Plamoznika ze szlaku morskiego spotka� go id�cego ulic� Marsza�kowsk�. Na pytanie, co teraz robi, Plamoznik odpowiedzia�:

- Nie to co trzeba... Przyjecha�em w sprawach mojej rolniczej stacji do�wiadczalnej. Rozwija si� wspaniale, ale wi�cej czasu musia�bym po�wi�ci� temu, czym si� na razie zajmuj� ubocznie.

- Czym znowu? - �miej�c si� spyta� przyjaciel, kt�remu razem z widokiem Plamoznika stan�y przed oczami jego zawody.

W odpowiedzi Plamoznik wyj�� z kieszeni dwie ma�e ksi��eczki Jedna z nich nosi�a tytu�: Regulamin piechoty, druga m�wi�a o taktyce walki ulicznej w du�ych miastach.

W�r�d �un szalej�cej drugiej wojny �wiatowej dotar� do Anglii lisi Plamoznika. Pisa� w nim do jednego ze swych przyjaci� ze szlaku morskiego: Pi�uj� teraz lasy. Musz� zarabia� na siebie i na "moj� Mary Wortley", kt�ra mieszka w mie�cie z dzieckiem bez �rodk�w dc �ycia. M�� jej zawieruszy� si� w po�odze. Zapu�ci�em sobie brod^ i w�sy. W�sy s� bardzo niewygodne, zw�aszcza w�wczas gdy jem kapu�niak. Marz� o powietrzu czystym, nieskalanym - MORSKIM.

- Panie dyrektorze - m�wi Plamoznik do dyrektora, kt�remu kiedy� wyzna�� swe� wykszta�cenie - z kolei� teraz ja prosz� sam o przeniesienie mnie na jeden ze statk�w pasa�erskich linii po�udniowoameryka�skiej. Nie znam jeszcze tej Unii i chcia�bym pozna� tamte kraje.

- Zgoda, ale pod jednym warunkiem. Zechce pan zorganizowa� na nim �ycie kulturalno-o�wiatowe dla marynarzy.

W ten spos�b Plamoznik sta� si� wydawc� gazety okr�towej. Pisa� do niej wierszem i proz�, wykorzystuj�c swe do�wiadczenie redaktora gazety uniwersyteckiej, gdy jeszcze by� studentem. Zosta� r�wnie� dyrektorem za�o�onej przez siebie szko�y - na statku wielu by�o takich, kt�rzy uczy� si� chcieli i takich, kt�rzy mogli uczy�. W�a�ciwie by�o wiele szk� sk�adaj�cych si� z jednego ucznia i jednego nauczyciela, ale dyrektorem w ka�dej by� jeden i ten sam Plamoznik.

Sta� si� nawet dyrektorem teatru, a jako re�ysera zaanga�owa� zawiedzionego aktora, kt�ry trafi� na ten sam statek. Przedstawienia cieszy�y si� wielkim powodzeniem. Ponadto, tak jak kiedy� czarowa� Ate�czyk�w, tak teraz ujmowa� swym urokiem skupiska emigracyjne na szlaku transatlantyka w Ameryce Po�udniowej. Jego weso�ych i pogodnych opowiada� o kraju mogli s�ucha� zapominaj�c o wszystkim.

Przyjaciele Plamoznika zacz�li naraz otrzymywa� dziwne listy adresowane jego r�k�. Opr�cz dat zmienia�y si� stale nazwy urz�d�w pocztowych, z kt�rych listy by�y wysy�ane.

Pocz�tkowo listy zawiera�y bursztynowe p�czki, nast�pnie szmaragdowe listki, a jeszcze p�niej srebrne p�atki kwiat�w jab�oni...

Sam Plamoznik mija� konno osiedla o kwitn�cych w tym okresie sadach. Z wysoko�ci kulbaki rozkoszowa� si� pi�knem i bogactwem ojczystego kraju, kt�rego - jak u�wiadomi� sobie podczas podr�y i rozm�w z rodakami w Brazylii i Argentynie - nie zna�. Postanowi� go pozna�. Jad�c przypomina� sobie cz�sto swoj� pierwsz� i swoj� ostatni� rozmow� z szpakowatym dyrektorem. Podczas tej ostatniej otrzyma� od dyrektora olbrzymi� sum� pieni�dzy tytu�em gratyfikacji za oszcz�dno�ci, jakie mia�a linia dzi�ki jego gospodarce w prowianturach transatlantyk�w.

- W wypadku gdyby si� pan znalaz� w potrzebie, prosz� do mnie napisa�. Gdyby pan zechcia� wr�ci� do linii, mo�e pan to uczyni� w ka�dej chwili. Na razie zn�w �ycz� panu powodzenia na nowej drodze �ycia - powiedzia� na po�egnanie dyrektor.

W ko�cu swej podr�y po kraju Plamoznik dojrza� z wysoko�ci swego wierzchowca zaj�cie dla siebie.

Do s�ynnego krakowskiego psychografologa Rafa�a Schermanna przyby� przedstawiciel Warszawskiego Towarzystwa Parapsychicznego z pro�b� o analiz� pewnego autografu. Towarzystwu bardzo zale�a�o w�a�nie na wypowiedzi pana Schermanna ze wzgl�du na jego niezwyk�e osi�gni�cia w tej dziedzinie. Wed�ug opinii pokrewnych towarzystw ameryka�skich i angielskich, wyprzedzi� on swych wsp�czesnych o tysi�c lat. Francuskie za� towarzystwa dodawa�y, �e gdyby pan Schermann �y� w wieku XV, nie ulega najmniejszej w�tpliwo�ci, i� jego grafologiczne jasnowidztwo zaprowadzi�oby go prosto na stos.

Przedstawiciel Towarzystwa Parapsychicznego wr�czaj�c kopert� wyja�ni�, �e znajduj�ca si� w niej "zabazgrana" kartka nie ma nic wsp�lnego z jakim� pismem w wyniku seansu mediumistycznego.

Grafolog otworzy� kopert�, spojrza� na wyj�t� z niej kartk� i zacz�� m�wi�:

- To nie jest medium... To pismo (?!) istoty, kt�ra straci�a ochot� do �ycia, bo jej prze�ycia by�y straszne. Dosta�a si� w miejsce, sk�d gwa�tem chcia�aby si� wydosta�, ale nie mo�e... Straci�a cierpliwo��... Bujna fantazja sprawi�a, �e istota ta podkopa�a swoj� przysz�o�� i chcia�aby si� wydosta� z wi�z�w. Najlepiej by�oby, gdyby wsiad�a do samolotu i przebuja�a w nieznan� krain�... Nie, �e ja jej to radz�, ale ona sobie to" tak wyobra�a... Stan jest tego rodzaju, �e przypomina cz�owieka pijanego, chocia� naprawd� nie jest pijakiem.

W ciemn� noc, na podzwrotnikowych szeroko�ciach Atlantyku mo�na by�o dojrze� w�r�d fal samotne dwa �wiat�a - zielone i czerwone. Widoczne by�y w odleg�o�ci kilkunastu metr�w od siebie, w linii poziomej. Zgodnie z mi�dzynarodowymi przepisami o noszeniu �wiate� przez statki, m�g� to by� �aglowiec id�cy dziobem wprost na patrz�cego.

W pewnej chwili pomi�dzy dwoma kolorowymi �wiat�ami, na tym samym nieomal poziomie pojawi�y si� trzy �wiat�a bia�e. Takie u�o�enie �wiate� nie istnieje w mi�dzynarodowych przepisach drogi na morzu, a pokazywanie nieprzepisowych �wiate� jest surowo zabronione. W�kilka minut po zapaleniu si� bia�ych �wiate� straszny krzyk poderwa� za�og� �aglowca - du�ej szkolnej fregaty, id�cej baksztagiem pod wszystkimi �aglami z Brazylii do Europy.

_ CHALERAAAAAAAA!!! Kto zapali� �wiat�a? DO DZJA-B�AAAAAH! Co za porz�dek? Co robi oficer wachtowy?!!

Straszny ten, groz� przejmuj�cy krzyk wydobywa� si� z ust komendanta fregaty.

Nie wiedz�c jeszcze dok�adnie o co chodzi - kto �y� i by� w pobli�u rzuci� si� na pomoc. Wyja�ni�o si�, �e zosta�y zapalone �wiat�a w kabinie na pok�adzie, w kt�rej iluminatory umieszczone by�y od strony dziobu. W pomieszczeniu tym znajdowa�y si� przej�ciowo klatki z ma�pami, pum� i pelikanem wiezionymi do kraju. Iluminatory by�y otwarte, by zwierz�ta mia�y dost�p �wie�ego powietrza.

Pomieszczenie posiada�o dwoje drzwi wychodz�cych na pok�ad - ze sterburty i bakburty. Kt�ry� z instruktor�w szybko otworzy� jedne z nich, by z�apa� winowajc� "pok�adowej tragedii". Ale w kabinie nie by�o nikogo, poza ma�pami �pi�cymi w oddalonej od wy��cznik�w klatce. Puma r�wnie� spa�a w swojej. Jeden pelikan by� na nogach, ale wydawa�o si�, �e drzema� i wcale si� nie przejmowa� strasznym krzykiem komendanta fregaty.

Instruktor obejrza� wy��czniki. Sprawdzi�, czy nie nast�pi�o spi�cie. Wszystko by�o w jak najlepszym porz�dku. Zgasi� �wiat�a. Na rufie ko�czy� "kipie�" komendant, obiecuj�c winowajcy najstraszniejsze kary, w kt�re nikt nie wierzy� z samym komendantem w��cznie.

Na razie wszystko pozornie wydawa�o si� w porz�dku. Przewinienie zosta�o zauwa�one, winowajca (chocia� nieznany) - zbesztany i pouczony, co go czeka.

W�r�d ciemnej nocy nad Atlantykiem zn�w wida� by�o tylko dwa �wiat�a - zielone i czerwone. Fregata znaczy�a przebyt� drog� zielonkawo fosforyzuj�c� smug� na powierzchni oceanu.

Naraz jeszcze pot�niejszy krzyk dotar� nawet do �pi�cych w mi�dzypok�adach. Kto si� obudzi� - pryska� z hamaka na pok�ad.

- DO DZJAB�AAAH! Porz�dku na wachcie nie ma! Co starszy oficer robi?!! Zn�w �wiat�a si� pal�.

�wiat�a pali�y si� jak poprzednio.

Starszy oficer wypad� z kabiny i zameldowa� si� komendantowi. Po wys�uchaniu paru zwi�z�ych zda� pobieg� z instruktorami na miejsce przest�pstwa, do kabiny ze zwierz�tami.

W kabinie nie by�o nikogo, pr�cz zwierz�t. Ma�py nie obudzi�y si� nawet. Tylko puma mru�y�a oczy przed �wiat�em. Sprawdzono jeszcze raz wy��czniki. Oba kontaktowa�y prawid�owo. Nie by�o wida� �adnego innego dodatkowego po��czenia z sieci� elektryczn�. Przejrzano wszystkie szafki, czy w jakiej nie siedzi dowcipny ucze�. Nie znaleziono nikogo. Klatki by�y pozamykane. Zgaszono �wiat�o.

Na wszelki wypadek starszy oficer ustawi� w pewnej odleg�o�ci dw�ch instruktor�w, kt�rzy mieli pilnowa� z ukrycia drzwi prowadz�cych do pomieszczenia ze zwierz�tami. Powinni z�apa� przest�pc�, gdyby jeszcze raz odwa�y� si� na tego rodzaju �arty.

- Porz�dku u pana na statku nie ma! Po�o�y� si� spa� ja nie mog� spokojnie! - "pru�" komendant starszego oficera.

I zn�w zapanowa�a cisza na pok�adzie, tylko szum wody tr�cej o burty m�wi� o tym, �e fregata idzie z szybko�ci� przynajmniej sze�ciu w�z��w. S�u�bowi instruktorzy wpatrywali si� w drzwi kabiny ze zwierz�tami. Oficer wachtowy sta� z lewej burty na rufie przy relingu, komendant - z prawej.

Na tych obszarach wodnych, na jakich znajdowa�a si� w tej chwili fregata, nie nale�a�o si� spodziewa� spotkania z jakimkolwiek statkiem. Najbli�szy go�ciniec morski odleg�y by� o wiele setek mil. Komendant z wolna zaczyna� uspokaja� si� i �a�owa� starszego oficera. Ten le�a� w nieutulonym �alu na swej koi i kl�� wszystkie pokolenia od Adama i Ewy. Oficer wachtowy usi�owa� domy�li� si�, kto mu zrobi� kawa�, kt�ry skrupi� si� na niewinnym starszym oficerze. Uczniowie znajduj�cy si� na wachcie obiecywali sobie uroczy�cie spra� winowajc� nara�aj�cego ca�� wacht�. Czuwali razem z instruktorami i �amali sobie g�owy, kto m�g� by� owym Kainem. Sen szybko zmorzy� podwachty w hamakach...

- CHALERAAAAAAH! - zawibrowa�o w powietrzu. Zn�w w tej samej kabinie zapali�y si� �wiat�a.

T�um rzuci� si� do drzwi prowadz�cych ze sterburty i bakburty do kabiny ze zwierz�tami. Otworzono przekl�te pomieszczenie. Ma�py spa�y, pelikan drzema� z dziobem u�o�onym na piersi, tylko puma ziewa�a znudzona wrzaskami.

Nadbieg� starszy oficer, w kt�rego zn�w bi�y gromy. Wszyscy pozostali woleli trzyma� si� poza zasi�giem wzroku komendanta.

Na fregacie zapanowa�o przera�enie: duch�w nie ma, ale kto zapala �wiat�o?

Natychmiast rozmontowano wy��czniki. Sprawdzono ka�dy kabel i ka�de jego rozga��zienie. Nie znaleziono �adnego nowego po��czenia. Wykluczone, �eby kto� od zewn�trz zapala� �wiat�o. Zmontowano z powrotem wy��czniki. Znik�o ostatnie podejrzenie, �e kto� do��czy� si� do sieci i w��cza �wiat�o ukryty gdzie� na zewn�trz.

Zgaszono ponownie �wiat�o. Przy umieszczonych w drzwiach wentylatorach ustawili si� instruktorzy, obserwuj�c przez szpary wn�trze kabiny. Przy otwartych iluminatorach nikt nie sta�, by nie sp�oszy� swym widokiem nieznanego sprawcy. Kilkunastu uczni�w pilnowa�o razem z instruktorami, wszyscy ju� bez wyj�tku byli podenerwowani i zaciekawieni. Ci, kt�rzy wierzyli w duchy - triumfowali.

W ca�ym mi�dzypok�adzie by�o ju� wiadomo, �e duch zapala �wiat�o w kabinie ze zwierz�tami.

- Sygna�y �mierci! - zawyrokowa� kto�. - Rozbijemy si� w Biskajach.

- Idioto! Przecie� nie b�dziemy wcale tamt�dy szli - osadzili go biegli w nawigacji.

- No, to w takim razie zderzymy si� z jakim� p�ywaj�cym wrakiem.

Pogr��ona w pozornej ciszy fregata, id�c sze�ciow�z�owymi krokami w kierunku swego przeznaczenia, kipia�a. Z dziobu zn�w mo�na by�o zobaczy� tylko dwa �wiat�a - zielone i czerwone. Napi�cie wzrasta�o. Podwachty w hamakach nie spa�y. Wielu wysz�o na pok�ad, spodziewaj�c si� by� �wiadkami czego� gro�nego i niesamowitego. Skupili si� przed tajemniczym pomieszczeniem. Niekt�rzy zacz�li si� zak�ada�: Zapali si�? Nie zapali si�?

ZAPALI�O SI�!

W chwili gdy zab�ys�y zn�w trzy bia�e �wiat�a, obaj instruktorzy jak na komend� rykn�li:

- FLIP!!!

Flip by�a to brazylijska ma�pka z gatunku Cebus, zamkni�ta w jednej z klatek umieszczonych w kabinie. Nale�a�a do czwartego oficera.

W niewyt�umaczony spos�b Flip potrafi� oderwa� jedn� krat�, tak i� m�g� j� odsuwa� u do�u i wywiesza� si� z klatki na swym d�ugim chwytnym ogonie tak daleko, �e dosi�ga� �apk� wy��cznika. Po zapaleniu �wiat�a Flip b�yskawicznie chowa� si� do klatki i udawa�, �e �pi jak zabity.

Od momentu schwytania na gor�cym uczynku Flip sta� si� bohaterem podr�y. Czwarty oficer lekcewa��co patrzy� teraz na wszystkich: JEGO Flip potrafi postawi� na nogi ca�� fregat� wraz z komendantem i trzyma� w napi�ciu przez dwie godziny!

- Taka ma�pa! - m�wi� che�pliwie, wznosz�c �okie� na wysoko�� w�asnego ucha.

Ka�dy chcia� si� przypodoba� "czwartemu", byle pozwoli� chocia� dotkn�� Flipa, kt�ry teraz z nim si� nie rozstawa�. Flip jak ma�e rozkapryszone dziecko trzyma� si� kurczowo szyi "czwartego", przymilaj�c si� i tul�c. I on r�wnie� z lekcewa�eniem patrzy� na wszystkich na statku.

Gdy "czwarty" by� na wachcie, a kt�ry� z oficer�w chcia� Flipa wzi�� na r�ce i ponosi�, ten zdecydowanie nie pozwala� si� dotkn��. Gdy kiedy� trzeci oficer usi�owa� go posadzi� sobie na ramieniu, Flip si� wykr�ca�, jak m�g�. Nie gryz� i nie drapa�, tylko rozpacza� trzymaj�c si� za g�ow� obiema �apkami. Kiedy "czwarty" wr�ci� z wachty, Flip skoczy� mu natychmiast na szyj� i zacz�� po swojemu skar�y� si� do ucha "cz-cz-cz-czyyy-cz-cz-czyy", niedwuznacznie wskazuj�c przy tym palcem trzeciego oficera - swego dr�czyciela.

Da�o to pocz�tek zabawie, zwanej na fregacie "krzywdzeniem" Fli-pa. Pokazywano ma�pce co� smacznego - na przyk�ad banana, bo to lubi�a najbardziej - chc�c j� przekupi�, by posz�a do kogo� na r�ce. Flip wyci�ga� �apk� po banana, ale bez najmniejszego zamiaru pozwolenia komu� na jak�� poufa�o��. Wobec tego niekiedy nie dawano mu banana i Flip bywa� bardzo rozgoryczony. Po takiej scenie zaczyna�a si� najciekawsza cz�� zabawy. Gdy "czwarty" wraca� z wachty, Flip opowiada� mu z przej�ciem, jak si� nad nim zn�cano i, zawsze wskazywa� palcem cho�by najdalej stoj�cego lub ukrywaj�cego si� sprawc� jego nieszcz��:

- Cz-cz-cz-czyyyy! - To ten, widzisz? To on nie da� mi banana. Cz-cz-czyy! - Chcia� mnie koniecznie wzi�� na r�ce. Czy-cz-czyy! - Ale ja si� nie da�em.

Tuli� si� przy tym do "czwartego" i zagl�da� mu w oczy, jakby prosi� o potwierdzenie, �e "Flip dobry, Flip grzeczny!"

Flip zawsze wiedzia�, gdzie mo�e znale�� "czwartego". Je�li si� wyrwa� kiedy z klatki i hasa� po maszcie, to tyjko na jego zawo�anie wraca� pos�usznie.

Gdy w jednym z port�w przyszli na statek go�cie, okaza�o si�, �e Flipa bardzo interesuje p�e� pi�kna. Zapomnia� o wszystkim na �wiecie. Uj�� si� pod boki i id�c na dw�ch �apkach, podpieraj�c si� ogonem, zacz�� si� wdzi�czy� do siedz�cej damy. Mru�y� oczy, przechyla� g��wk�. Czarowa�! Podszed� jeszcze bli�ej, potem ostro�nie wyci�gn�� �apk�, uj�� kraj sukni i podni�s� do g�ry, ods�aniaj�c damie nogi. Wyda� przy tym d�wi�k �udz�co przypominaj�cy pe�ne zachwytu gwizdni�cie:

- Fiu! Fiu! Co za nogi!

W takich wypadkach nie pomaga�y �adne perswazje i napomnienia. Wystarczy�o, by na fregacie zjawi�a si� jaka� dama - Flip musia� zawsze oceni� jej nogi. Zanim ich nie zobaczy� i nie wyrazi� g�o�no swego zachwytu, nie mo�na go by�o uspokoi�. Gdy tego dokona�, w�wczas siada� na raku "czwartego" i pozwala� si� damom g�adzi�, nigdy jednak nie przestaj�c akcentowa� swej sympatii dla "czwartego".

Na wypoczynek po podr�y "czwarty" pojecha� razem z Flipem do Warszawy i tam go musia� zostawi�. Na fregacie by�o zimno. W stolicy Flip mia� ciep�e pomieszczenie, a latem du�y sad, po kt�rym m�g� hasa� do woli. Cz�sto zagl�da� do s�siednich ogrod�w, jakby szuka� swego przyjaciela. Co gorsza, z t�sknoty za "czwartym", kt�ry wci�� by� w podr�ach, Flip zacz�� zagl�da� do kieliszka. Nie opu�ci� �adnej okazji, by po przyj�ciu w domu - kiedy widzia� na stole nie sprz�tni�te kieliszki - nie dopi� z ka�dego pozostawionego w nim wina.

By�a wiosna. Kwit�y r�owosrebrne jab�onie. Flip rozkoszowa� si� majowym ciep�em, zapachem kwiat�w i s�o�cem, sp�dzaj�c czas w�r�d kwitn�cych ga��zi jab�oni. Kt�rego� dnia zobaczy� znajomych siedz�cych przed domem na �aweczce. Pan co� t�umaczy� damie i rysowa� w notesie.

Flip bardzo ich lubi�, mieszkali w tym samym domu. Podbieg� do nich i wdrapa� si� pani na kolana, nast�pnie zabra� panu o��wek i jak gdyby si� rozgl�da� za papierem do pisania. Pan us�u�nie podsun�� mu sw�j notesik. Na czystej kartce Flip napisa� wszystko, co mu serce i t�sknota podyktowa�y. Pan i pani z zachwytem przygl�dali si�, jak Flip wspaniale radzi sobie z o��wkiem. Flip sko�czy�, zamkn�� notes i powr�ci� na swe poprzednie miejsce w�r�d kwiat�w.

Wkr�tce potem zasz�y w domu nie oczekiwane przez Flipa zmiany. Gosposia pojecha�a w odwiedziny do krewnych na wie�, zast�pi�a j� inna, znacznie m�odsza.

Flip o niczym nie wiedzia�. Po powrocie z sadu na obiad zobaczy� nie znan� sobie dam� siedz�c� w kuchni na krze�le. Flip musia� natychmiast oceni� kszta�t jej n�g. Podbieg� do niej i uj�� falbank� sukienki. Nieznajoma dama zerwa�a si� z krzes�a, z�apa�a stoj�cy ko�o p�yty pogrzebacz i zanim Flip zorientowa� si�, co zamierza ona uczyni�, poczu� straszny b�l w krzy�u. Za chwil� ju� nie �y�.

Flip pochowany zosta� w ogrodzie, w kt�rym marzy� o swej brazylijskiej d�ungli. Wkr�tce wypadki dziejowe star�y z powierzchni ziemi nie tylko ogr�d, ale i ca�� stolic�. Pozosta�a fotografia manuskryptu Flipa i jego analiza psychografologiczna zamieszczona w ksi��ce pod tytu�em: PISMO NIE K�AMIE (Psychografologia), autor - Rafa� Schermann, wydawnictwo - Ksi�garnia Powszechna, Krak�w 1939, stron - 191.

"FOR HE'S A JOLLY GOOD FELLOW AND SO SAY ALL OF US. PONIEWA� ON JEST RADOSNYM I DOBRYM TOWARZYSZEM - TAK M�WI KA�DY Z NAS". Piosenka ta, podobno skomponowana dla kr�la, �piewana dzisiaj nawet w parlamencie angielskim, od wiek�w sta�a si� wyrazem podziwu, uznania i ho�du dla tego, kto potrafi wzruszy� obecnych, wywo�a� rado��, podnie�� na duchu lub zadziwi� genialno�ci� my�li.

W parlamencie zdarza si� to niecz�sto, wobec czego echo tych wypadk�w jest tym g�o�niejsze i d�u�sze. Wywo�anie �ywio�owej reakcji w�r�d ludzi stale trzymaj�cych si� zasady "panuj nad sob�", dos�ownie - "control yourself, jest zjawiskiem niecodziennym, a osoba, kt�ra dost�pi�a zaszczytu wys�uchania �piewanych dla niej s��w tego HYMNU PODZIWU, zas�uguje na pami��.

D�ugie godziny, dnie i tygodnie sp�dza� na mostku. W tym czasie akcje podwodnych okr�t�w mno�y�y co dzie� tona� zatopionej floty aliant�w. Tworzenie si� na pocz�tku drugiej wojny �wiatowej konwoj�w na wodach Morza P�nocnego przy brzegach Anglii by�o pocz�tkowo nie mniejszym koszmarem ni� ataki my�liwc�w, bombowc�w, �cigaczy zwanych E-boatami, rajder�w, tak zwanych kieszonkowych pancernik�w i okr�t�w podwodnych zwanych U-bootamL Niewprawne jeszcze formowanie si� konwoj�w zmusza�o kapitana do ci�g�ego przebywania na mostku. Trudno by�o niekiedy powiedzie�, kto jest w pewnej chwili bardziej gro�ny - wr�g atakuj�cy, czy nieumiej�tnie ustawiaj�cy si� w szyku konwojowym statek przyjacielski, kt�rego rozp�dzona stalowa masa grozi�a rozdarciem poszycia, zalaniem �adowni lub maszynowni. Kr�tko m�wi�c - zmia�d�eniem i zatopieniem. W nieprzeniknionej czerni nocy, nie o�wietlone �adnym �wiat�em, szykowa�y si� te p�ywaj�ce r�noj�zyczne skupiska ludzi do drogi, z pe�n� �wiadomo�ci�, �e wiele z nich nie dojdzie do celu. Formowanie si� konwoju przypomina�o sp�dzanie w jedno miejsce �ywych istot, dla kt�rych wsp�lny by� niekiedy tylko kierunek w�dr�wki, poza tym r�ni�y si� cz�sto wszystkim - pocz�wszy od bandery, ko�cz�c na pr�dko�ci. Ta ostatnia by�a tematem wielu dyskusji na ka�dym statku konwoju. Przygl�dano si� sobie badawczo, staraj�c si� zgadn��, kt�ry z twor�w jest obdarzony najmniejsz� pr�dko�ci�. Jej posiadacz pomimo w�asnej woli narzuca� j� ca�emu konwojowi sk�adaj�cemu si� przewa�nie z kilkudziesi�ciu statk�w. Wszystkie statki szybsze z zasady mia�y do niego �al za przed�u�anie czasu potrzebnego na przybycie do celu.

Konw�j eskortowa�y okr�ty angielskie, wobec czego obowi�zywa� oficjalnie j�zyk angielski. Praktycznie rzecz bior�c osob� znaj�c� biegle ten j�zyk bywa� niekiedy na statku, i to nie zawsze, tylko kapitan. Wobec czego nawet z tego powodu skazany by� on na ci�g�e przebywanie na mostku, by w ka�dej chwili bezzw�ocznie porozumie� si� z eskort�.

Ca�a ta konwojowa pantomina zwali�a si� wraz z wybuchem drugiej wojny �wiatowej na barki "Pepina Kr�tkiego", kt�ry rozpoczyna� niegdy� sw� s�u�b� na morzu jeszcze na �aglowcach pod obc� bander�, a w tej chwili dowodzi� jednym z naszych statk�w o nazwie wielkiego polskiego jeziora, ale o ma�ym tona�u.

Wzrost Pepina Kr�tkiego i wiara jego, �e jest jeszcze na statku pierwszym po Bogu, da�y mu ten przydomek zbli�ony do imienia jednego z kr�l�w Francji. W poj�ciu swym Pepin nigdy nie by� MA�Y, tylko KROTKI. Obecny jego dw�r, dyskutuj�c o jego kr�lewskich upodobaniach, by� pod jednym wzgl�dem jednomy�lny - gdyby Pepin Kr�tki kiedykolwiek w swym �yciu naprawd� panowa�, nie uwie�czy�by w podr�cznikach historii swego imienia ani jedn� nazw� pola bitwy, ani jedn� nazw� zdobytego miasta. Uczniowie, �l�cz�cy nad kartkami historii, nie wiedzieliby, po co w�a�ciwie panowa�, skoro siedz�c na tronie nie odznaczy� si� niczym godnym pami�ci pe-tomnych.

Podczas samotnych przej�� statku pomi�dzy portami angielskimi, stoj�c na mostku, zachowywa� si� jak lekko zniewie�cia�y kr�l obserwuj�cy swych rycerzy w zapasach z grubym zwierzem, sam w tych walkach nie bior�c udzia�u. Bez entuzjazmu przygl�da� si� pe�ni�cym s�u�b� na mostku oficerom, kt�rzy z karabin�w rozstrzeliwali napotykane na kursie p�ywaj�ce miny. W dzie� by�y one widoczne, ale w nocy? Nikt nie m�g� powiedzie�, ile w nocy min mini�to. Pewne by�o tylko to, �e MINI�TO - bo statek istnia�.

Usi�owano niekiedy noc przeczeka�, je�li to by�o mo�liwe, trzymaj�c si� kotwic� gruntu. Statek przypomina� w�wczas stoj�cego na jednej nodze �urawia - odwieczny symbol czujno�ci. Ustawa�o wtedy niebezpiecze�stwo naj�cia na min�, ale mo�na by�o spodziewa� si� w ka�dej chwili �cigaczy lub okr�t�w podwodnych, dla kt�rych nieruchomy statek stanowi� �atwy cel. Morze P�nocne u wybrze�y Anglii nie by�o dla Pepina Kr�tkiego miejscem wypoczynkowym. Podczas formowania si� konwoju Pepin Kr�tki jednak walczy� - odpieraj�c ataki PRZYJACIELSKICH statk�w unikami,-manewru j�� zr�cznie, by kr�lestwo jego nie zosta�o zmia�d�one i zatopione. Zatopienie statku przy brzegach Anglii dawa�o jak�� nadziej�, �e po przetrwaniu w zimnej wodzie w pasie ratunkowym pewnej ilo�ci godzin pomoc nadejdzie. Mo�liwo�� ta w miar� oddalania si� od l�du mala�a zawrotnie.

Scena, na kt�rej to si� wszystko rozgrywa�o, w niczym nie przypomina�a Pepinowi sceny operowej, za jak� przepada�. Zamiast przygl�da� si� grze artyst�w i rozkoszowa� si� pi�kno�ci� ich g�os�w, Pepin Kr�tki sam bra� udzia� w widowisku, gdzie czas nabiera� dziwnych w�asno�ci - minuty wydawa�y si� godzinami, godziny tygodniami, a tygodnie latami.

- Gdyby to by�a walka, mo�na by by�o zapomnie� o czasie - mawia� Pepin - ale poniewa� udzia�em naszym jest w�a�ciwie tylko czekanie, to zadaniem naszym, jak z tego wynika, jest walka z czekaniem.

Konw�j zn�w szed� na po�udnie. Co jaki� czas kt�ry� ze statk�w tego konwoju id�cego po �ywno�� i zasoby dla podtrzymania wojny zmienia� nagle kurs, by dotrze� do najbli�szego l�du znajduj�cego si� pod jego st�pk�. Ogl�daj�c przez lornetk� nikn�cy z powierzchni wody statek trafiony torped�, Pepin Kr�tki m�wi� do siebie:

- No, ci ju� przestali czeka� - i rozpoczyna� na nowo swoje czekanie, sp�dzaj�c w drzemce dnie i noce na mostku.

Szumnie zwane OKR�TY ESKORTY, kt�rych zawsze by�o za ma�o i kt�re by�y za ma�e, zaczyna�y wtedy troi� si� w po�cigu za niewidocznym nieprzyjacielem, rzucaj�c na o�lep bomby g��binowe, ich detonacje stwarza�y z�udzenie, �e statki konwoju id� po brukowanej kocimi �bami ulicy.

I zn�w wszystkie statki konwoju czeka�y, na kogo teraz przyjdzie kolej. Konw�j min�� szeroko�� Trafalgaru. Wspomnienia o s�awie nie przynios�y nikomu zapomnienia. Na scenie zjawi�y si� lataj�ce ryby, ale czekanie nie uleg�o zmianie. Jedyn� ulg� sprawia�a wzrastaj�ca temperatura wody, w razie storpedowania stwarza�o to mo-

�liwo�� d�u�szego przetrwania w wodzie w pasie ratunkowym. Pesymi�ci jednak gasili ten promyk nadziei m�wi�c o rekinach, kt�re - jak ponuro przepowiadali - czekaj� na ka�dego z nich na tych ciep�ych wodach, a wi�ksza ciep�ota wody tylko przed�u�y czekanie na

koniec.

Na szeroko�ci Gibraltaru konw�j rozdzieli� si�. Wi�kszo�� statk�w posz�a na wsch�d na Morze �r�dziemne, pozosta�e - dalej na po�udnie.

I wreszcie przy zachodz�cym s�o�cu ujrzano port, od swych bia�ych dom�w zwany CASABLANCA.

Casablanca nie zaia�a jeszcze nowego wojennego blackoutu. Statki cumowa�y przy nabrze�ach. Usta�o oczekiwanie na E-boaty, U-booty i samoloty, a przycumowane obok statki aliant�w sta�y si� zn�w mi�e i przyjazne. Nie grozi�y zmia�d�eniem.

Pepin Kr�tki, wydaj�c rozkaz "TAK STOIMY", dozna� ulgi. Naprawd� sta� na dw�ch nogach, a nie na tej jednej kilkudziesi�cios��-niowej, zako�czonej kotwic�. Po wydaniu rozkazu, aby zawiadomiono maszyn�, �e nie b�dzie potrzebna ani dzisiaj, ani jutro, poczu� na sobie brzemi� zm�czenia nagromadzone przez kilka tygodni. W kabinie wszystkie przedmioty przypomina�y mu miesi�ce wojny, d�ugie jak dziesi�tki lat katorgi. "Na ten obrazek patrzy�em, gdy zacz�to nas bombardowa� w Newcastle" - pomy�la�. Obrazek przedstawiaj�cy nadjeziorne ajery i lekko pomarszczon� wod� jeziora wyda� mu si� nagle nieprzyjemny. Biblioteczka nad ��kiem przypomnia�a mu, ile razy pozostawia� w po�piechu ulubion� ksi��k�, by wyj�� na mostek. O, t� rzuci� w chwili, gdy przy formowaniu si� ostatniego konwoju wpad� oficer wachtowy z wie�ci�, "�e olbrzymi stary grek lezie na nas, tr�ci� tego anglika za nami, a teraz wiatr dryfuje go na nas. Je�li si� nie zatrzyma, to wejdzie nam w ruf�".

Pepin Kr�tki z niech�ci� popatrzy� na sw�j ksi�gozbi�r.

- Nie, nie b�d� czyta�! Nie b�d� le�a� w tej koi! Nie b�d� tu jad�! Nie b�d� tu wi�cej dzisiaj nic robi�! Id� na l�d. Zapomnie�. Wypocz��. Po prostu urz�dz� sobie co� w rodzaju weekendu.

Za chwil� elegancko ubrany, oznajmi� w mesie oficerom, �e w razie potrzeby znajd� go na l�dzie w kt�rym� z hoteli.

- Nazw� i numer telefonu przedzwoni� do najbli�szego urz�du celnego, jaki b�d� mija�. Mo�e kt�ry� z pan�w pofatyguje si� i dowie. My�l�, �e nalot�w nie b�dzie. E-boat�w nie b�dzie, U-boot�w nie b�dzie. Grek�w nie b�dzie, ale i mnie nie b�dzie!!! Dobranoc.

Wsch�d s�o�ca zar�owi� bia�e domy Casablanki. Pi�kn�, wysadzan� palmami ulic� szed� policjant francuski lustruj�c sw�j rewir. Do-

chodzi� do wspania�ego hotelu, niedawno wyko�czonego, kt�ry przypomina� najcelniejsze budowle z okresu kalifatu. Na chodniku przed tym luksusowym gmachem sta�a ka�u�a wody. Nigdy jej tutaj nie by�o. Sk�d si� o tej porze, w tym miejscu, na chodniku, w tym sezonie mog�a pojawi�? Rozbudzona ciekawo�� policjanta uchwyci�a koniec tajemniczej nitki w postaci ka�u�y i rozpocz�a w�dr�wk� do k��bka. Woda s�czy�a si� z nieskalanie czystych marmurowych stopni prowadz�cych do hotelu. Id�c na obcasach policjant wszed� do hallu. Ca�y hali zalany by� wod�. Woda tworzy�a kaskady na marmurach klatki schodowej prowadz�cej na pi�tro. Policjant zbudzi� drzemi�cego na kanapie w dy�urce portiera.

- Co va!

Znali si� od dawna. Os�upienie, a potem przera�enie ogarn�o portiera. Policjant i portier ruszyli razem ku schodom. Wbiegli na pierwsze pi�tro. Lewe skrzyd�o korytarza zalane by�e do po�owy wod�. Nie zwa�aj�c ju� na nic, cz�apali po zalanym wod� parkiecie. Na pi�trze tym mie�ci�y si� luksusowe apartamenty z salonem, pokojem sypialnym i �azienk�.

Portier zapuka� do drzwi salonu.

Cisza.

Zapuka� jeszcze raz. Cisza.

- Nom de Dieu. Allons - doda� sobie odwagi, maj�c u boku policjanta. Weszli do saloniku. Ani �ywej duszy. Zajrzeli do sypialni. Wspania�e luksusowe �o�e o�lepiaj�ce biel� i �wie�o�ci� bielizny po�cielowej by�o puste. Na stoliku przy ��ku le�a�y drobiazgi wyj�te z kieszeni, portfel, zegarek i pier�cie�. W g��bi, w ziewaj�cej drzwiami szafie wida� by�o m�ski garnitur. Pod�oga pokoju by�a sucha. Policjant podszed� do drzwi �azienki, s�uchaj�c uwa�nie dochodz�cych 2 niej szmer�w. Przez zamkni�te drzwi s�ycha� by�o szum wody.

Je�li cz�owiek ten jest w �azience, a woda si� leje, to cz�owieka tego zamordowano � dla zatarcia �lad�w zalano hotel wod�.

- Nom de Dieu. Nom de Dieu - szepta� portier. Policjant cicho uchyli� drzwi �azienki.

Widok, kt�ry ujrzeli, wstrz�sn�� nimi. W olbrzymiej wannie le�a�o cia�o m�czyzny. G�owa by�a przykryta gazet�. Plik gazet zatyka� otw�r g�rnego odp�ywu dla wody, zabezpieczaj�cy przed jej przelaniem. Woda wlewa�a si� do wanny szerokim strumieniem z p�askiego kranu i z szumem przelewa�a si� przez brzegi wanny na kafle pod�ogi.

Policjant, stoj�c w wodzie, nachyli� si� nad cia�em le��cego w wannie m�czyzny i ostro�nie zdj�� mu z g�owy p�acht� gazety. Na jej tytu�owej stronie olbrzymimi literami by�y podane najnowsze komunikaty o zatopionych przez okr�ty podwodne statkach.

Twarz i ca�e cia�o nie nosi�y na sobie �lad�w walki. Patrz�cym na� policjantowi i portierowi wydawa�o si�, �e le��cy przed nimi cz�owiek �pi.

M�czyzna nie dawa� oznak �ycia.

- Nom de Dieu. Nom de Dieu - powtarza� przera�ony portier, - Il est mort! On nie �yje!

Policjant po�o�y� na krze�le gazety i uj�� r�k� le��cego bez oznak �ycia m�czyzny, szukaj�c pulsu.

- C'est le capitaine, c'est le capitaine polonais. To kapitan Polak - przypomnia� sobie nagle portier i zacz�� zn�w biada�: II est mort. Mon Dieu. Mon Dieu. M�j Bo�e. M�j Bo�e.

Naraz capitaine polonais otworzy� oczy. By� to Pepin Kr�tki.

- Co si� panu sta�o? - spyta� policjant.

- Nie wiem. Kilka tygodni w morzu. W konwoju. Wyk�pa�em si� � zasn��em po raz pierwszy od kilku tygodni. Co va! Rozumiecie?

- Oh! Oui. Monsieur le capitaine - m�wi�c to policjant zasalutowa�. - Hotel pod wod�, zauwa�y�em to przechodz�c ulic� i dlatego tu jeste�my. Ciesz� si�, �e pan �yje, kapitanie.

- Wyobra�cie sobie, panowie, co mi si� przydarzy�o - m�wi� Pepin Kr�tki w salonie przy �niadaniu. - Natychmiast po wyj�ciu ze statku uda�o mi si� z trudem dosta� w hotelu tylko apartament. Nie wiadomo, jak d�ugo jeszcze po�yj�. Nie mog�em sobie odm�wi� przyjemno�ci k�pieli i wypoczynku jeszcze raz na tej ziemi. Zatelefonowa�em do celnik�w portowych, podaj�c nazw� hotelu, numer pokoju i telefonu i po lekkim dinner z kropl� wina zanurzy�em si� w rozkosznej k�pieli. Z rana obudzi� mnie policjant z portierem. Okaza�o si�, �e rozkoszuj�c si� k�piel�, zasn��em natychmiast, gdy tylko zacz��em czyta� o konwojach i zatopionych statkach. W nocy cz�� gazet sp�yn�a i zatka�a g�rny odlot wody z wanny, gazeta, kt�r� trzyma�em w r�ku przykry�a mi twarz. Jestem pewien, �e spa�bym jeszcze, gdyby nie policjant. A jednak pomy�le�, �e nie unikn��em sp�dzenia kilku godzin w wodzie, pomimo �e doszli�my do Casablanki ca�o. Ale jestem zachwycony, wyobra�cie sobie, �e ta ca�a przyjemno�� zatopienia hotelu� kosztowa�a� mnie� tylko� trzysta� frank�w.� Patron� wyrazi�� mi wdzi�czno��, �e wybra�em w�a�nie jego hotel, by odpocz�� po tygodniowych trudach i nie przespanych nocach i �e w�a�nie u niego mog�em tak wygodnie wypocz��. Naturalnie zatrzyma�em apartament na noc dzisiejsz�, no i my�l�, �e jutro b�d� ju� ca�kowicie wypocz�ty.

Nast�pnego dnia z kapitanatu portu w Casablance przysz�a dla Pepina Kr�tkiego wiadomo��, kt�ra musia�a by� w�asnor�cznie przez niego pokwitowana. Wiadomo�� m�wi�a o jego osobistym zg�oszeniu si� w po�udnie w celu porozumienia si� w sprawie udzia�u w nowym konwoju.

Drugi oficer wyruszy� na poszukiwanie pi�knego hotelu w stylu maureta�skim, w kt�rym wypoczywa� kapitan.

Portier na samo wspomnienie "Capitaine polonais" skoczy� na r�wne nogi.

- Wom de Dieu, ii n'est pas seul! Na Boga, on nie jest sam! - wykrzykn��. - Nie mo�na o tak wczesnej godzinie przeszkadza�. Jamais! Nigdy!

Drugi oficer, z Polesia rodem, nie przej�� si� zbytnio t� wiadomo�ci�. Przyzwyczajony do pokonywania wi�kszych trudno�ci ni� protesty portiera ruszy� na poszukiwanie znanego mu z opowiadania apartamentu na pierwszym pi�trze. Portier, nie przestaj�c j�cze�, narzeka� i poucza� m�odego cz�owieka, �e nie wolno go�ciom przeszkadza�, gdy s� zaj�ci, pospieszy� za nim.

Po chwili znale�li si� przed drzwiami, za kt�rymi mieszka� Pepin Kr�tki.

Drugi oficer poprosi� portiera, by wywo�a� kapitana. Ale portier stanowczo odm�wi�.

"Drugi" sam musia� zapuka� do drzwi. �adnej odpowiedzi.

Zapuka� powt�rnie jeszcze g�o�niej i nadstawi� ucha. Zza drzwi s�ycha� by�o �piew.

Drugi oficer zapuka� po raz trzeci. Nikt nie odpowiada�. Spr�bowa� otworzy� drzwi. Nie by�y zamkni�te. Pos�ysza� teraz dok�adnie s�owa piosenki: HAPPY, HAPPY, HAPPY DAY, LOUD, LODD, LOUD, LOD-LY JEY...

"Drugi" otworzy� szeroko drzwi i wszed� do �rodka. Na stole sta�a bateria butelek - niewielka, ale bardzo dobrego wina - i nape�nione kielichy. Na por�czach krzese� wisia�y marynarki. W rogu salonu kl�cza�o trzech pan�w w spodniach i koszulach, o zawini�tych po �okcie r�kawach. Wszyscy �piewali ch�rem z ekstaz� w g�osie: HAPPY, HAPPY, HAPPY DAY... SZCZʌLIWY, SZCZʌLIWY, SZCZʌLIWY DZIE�... Przed nimi le�a�y, ba, gorzej nawet, sta�y ju� u�o�one w sztaple klepki d�bowe rozebranej doszcz�tnie posadzki apartamentu. Trzej panowie pracowali na wy�cigi, by doko�czy� rozpocz�tej pracy i u�o�y� pozosta�e ju� tylko w rogu, le��ce jeszcze bez�adnie, deseczki.

Wej�cie drugiego oficera zosta�o na razie nie spostrze�one.

Jak wynika�o z jego obserwacji, dusz� tej ca�ej zabawy by� Pepin Kr�tki. Pozostali dwaj panowie ba�wochwalczo spe�niali jego rozkazy. Z tego co si� dzia�o, drugi oficer, maj�c za sob� kilka lat do�wiadczenia i pracy z �adunkiem, zrozumia�, �e widzi w�a�nie wzorow� brygad� sztauer�w, kt�rzy z wymarzon� precyzj� i punktualno�ci� przygotowuj� to bezcenne cargo[6] do za�adunku. �adunek ten, w postaci idealnie u�o�onych sztapli, czyli stos�w, ma by� got�w na godzin� si�dm� trzydzie�ci. O tej godzinie zjawi si� jaki� statek, by go zabra�.

Wszyscy trzej prze�cigali si� w symetrycznym uk�adaniu zerwanych z posadzki deseczek. W smag�ym, o oliwkowej cerze i czarnych w�osach pracowniku oficer domy�la� si� po�udniowca, pozosta�y, najbardziej z tych trzech upojony now� rol�, wygl�da� na Anglika.

- HAPPY, HAPPY, HAPPY DAY... - �piewali w dalszym ci�gu, porozumiewaj�c si� na migi, by nie traci� bezcennego dla nich czasu.

"Drugi" do�wiadczonym okiem liczy� ilo�� roboczogodzin w�o�onych w te idealnie pouk�adane sztaple i wed�ug jego oblicze� musia�a to by� noc wyj�tkowo pracowita.

Kt�ry z nich wpad� na taki nie spotykany pomys�? W jaki spos�b dobrali si� do pierwszej klepki?

Tymczasem trzej panowie, �piewaj�c i ocieraj�c pot z czo�a, ko�czyli uk�ada� ostatnie deseczki w sztaple.

HURRAH!!! - robota sko�czona.

Trzech pan�w podnios�o si� z kl�czek. Pepin Kr�tki na widok drugiego oficera rozja�ni� si� jeszcze bardziej.

- Gentlemen - zwr�ci� si� do wsp�towarzyszy.� -� Pozw�lcie przedstawi� sobie naszego drugiego oficera. Ten m�ody gentleman pochodzi z teren�w �owieckich Polski. Z wpraw� starego my�liwca roz-str�eliwuje za pierwszym strza�em ka�d� napotkan� min�. Nie widzia�em jeszcze nigdy, by kiedykolwiek spud�owa�. Ma fantastyczny wzrok i s�dz�, �e wielu marynarzy zawdzi�cza mu �ycie.

"Drugi" od razu za serce chwyci� obu pan�w. Za chwil� potrz�sali jego d�oni�.

Pepin Kr�tki nape�ni� kielichy dla uczczenia wielkiej chwili zako�czenia prac �adunkowych. Du�a wskaz�wka zegara wskazywa�a godzin� si�dm� dwadzie�cia pi��.

- Za pi�� minut zjawi si� wyimaginowany statek, by zabra� ten �adunek rado�ci w NIEZNAN� PRZYSZ�O�� - powiedzia� pan wygl�daj�cy na Anglika. - A teraz panowie - m�wi� dalej - za najwspanialszy i najweselszy dzie� w naszym �yciu.

Spe�niono toast. Zachwyt trzech pan�w osi�ga� punkt kulminacyjny.

- �yczymy sobie - nigdy si� nie rozstawa� a� do ko�ca wojny i po niej - powiedzia� Pepin Kr�tki, po czym, jako najstarszy wiekiem, zaproponowa� obu panom wypicie poimiennego.

Entuzjazm wzrasta�. Za chwil� trzej panowie byli ze sob� na TY. PEPIN, NICOLAS i JIMMY.

Jimmy, na sam� my�l o rozstaniu, wpad� w furi�:

- NEVER! NEVER! NEVER! Nigdy! Nigdy! Nigdy! - wo�a�. - Zabieram was wszystkich na sw�j statek na �niadanie. P�acimy i jedziemy.

Panowie rozdzielili solidarnie mi�dzy siebie przedstawion� przez patrona kwot� rachunku. �egnani jego �yczeniami szybkiego powrotu do Casablanki, opu�cili hotel. Roz�o�ysta limuzyna dostarczy�a ca�e towarzystwo pod angielski statek. W limuzynie drugi oficer zaprowadzi�

jaki taki �ad w swojej g�owie. Wszyscy trzej panowie spotkali si� w urz�dzie za�atwiaj�cym sprawy �adunkowe. Jeden z pan�w by� kapitanem angielskiego statku, uderzonego przez greka. Drugi - w�a�nie kapitanem greckiego statku, kt�ry uderzy� anglika i nastawa� na �ycie polskiego statku. Ca�a ta tr�jka, kt�ra z�orzeczy�a sobie w�r�d czarnych dni i nocy na Morzu P�nocnym, odpu�ci�a sobie nie istniej�ce w�asne winy. Pepin Kr�tki, maj�c do dyspozycji wspania�y apartament, zaprosi� ich na wiecz�r do siebie. Tajemnic� wydobycia z posadzki pierwszych klepek mia� zamiar drugi oficer wykry� podczas d�ugich godzin oczekiwania, gdy pod��a� b�d� do nowego celu.

Na razie wszyscy czterej znale�li si� przy �niadaniu w salonie angielskiego statku. Kapitan Jimmy z zachwytem przedstawia� Pepina Kr�tkiego oficerom angielskim.

- �a�uj�, �e nie byli�cie ze mn� - m�wi�. - To by�o co� wspania�ego. Nasze angielskie poczucie humoru, kt�rym si� tak che�pimy, jest niczym wobec poczucia humoru mego przyjaciela, kt�rego od dzisiaj mam zaszczyt nazywa� po imieniu. To jego genialny umys�, b�d�cy na najwy�szym poziomie kultury duchowej, drog� nies�ychanej wnikliwo�ci stworzy� koncepcj� wyk�pania naszych umys��w w czym� zupe�nie odmiennym, ni� to co stworzy� umys� cz�owieka stoj�cego w�a�nie na najni�szym szczeblu kultury duchowej. Osobi�cie mam du�e w�tpliwo�ci czy nawet w og�le na szczeblu. Dorobek tych ludzi w postaci E-boat�w, U-boot�w i rajder�w budowanych z jedyn� my�l� mordowania bli�nich w celach zaborczych jest �wiadectwem najni�szego ub�stwa, podobnie jak najbardziej wymy�lne sposoby torturowania ludzi dla samej przyjemno�ci torturowania za to tylko, �e stoj� duchowo od nich o ca�e niebo wy�ej.

Ta nasza dzisiejsza "robota", wydawa�oby si� najbardziej bezsensowna na �wiecie, by�a w istocie aktem buntu i rewolucji przeciwko bestialstwu, nikczemno�ci i z�u.

Wszyscy trzej odbyli�my w jednakowych warunkach t� podr�, podczas kt�rej, w oczekiwaniu na z�o, minuty wydawa�y nam si� latami, ale co najgorsze - Z�O zacz�o si� nam, wydawa� jedyn� broni� przeciwko z�u. Gromadzili�my w sobie takie samo z�o w postaci gniewu i zemsty. To nas czyni�o s�abymi i pod�ymi. Ten za� cz�owiek wyzwoli� nas z tego ob��du swym genialnym pomys�em, zrewolucjonizowa� nas i dopom�g� do zrzucenia tego jarzma. Nie b�d� opisywa�, jak w�asnor�cznie z niczego, za pomoc� scyzoryka wydzieraj�c klepk� z posadzki, otworzy� �r�d�o zapomnienia genialne w swej beztrosce przez sw� pozorn� bezu�yteczno��. Ka�da u�o�ona przez nas dzisiaj w nocy klepka by�a widocznym i namacalnym symbolem wyzwolenia od z�ej my�li, by�a sama w sobie rado�ci�. Dzi�ki memu przyjacielowi poznali�my sens najwy�szej m�dro�ci - �e rado�� �ycia nie le�y w czym�, co przysparza materialnej korzy�ci, a droga do niej prowadzi nie przez powi�kszanie z�a, nawet w my�li.

Ta noc w moim �yciu, to by�a ��c triumfu nad z�em. To by�a rewolucja i przeistoczenie. M�j nowy przyjaciel jest najwspanialszym cz�owiekiem, jakiego w swym �yciu spotka�em.

Gentlemen, mo�emy mu za�piewa� z ca�ego naszego serca, z ca�ej naszej duszy, nasz� wspania�� pie��.

Pepin Kr�tki poczu� si� kr�lem, gdy wys�ucha� s��w ostatniej zwrotki: For he's a jolly good iellow.

TAK M�WI KA�DY Z NAS.

Statek sta� przycumowany do pali w g�rze rzeki na przedmie�ciach Newcastle. Gazety w tym czasie pe�ne by�y wiadomo�ci o ostatnim nalocie samolot�w niemieckich na to miasto. Gdy wychodzi�em z domu tego dnia z wizyt� na statek, moja landlady - po polsku tylko gospodyni - uroczy�cie mi oznajmi�a, �e lotnik, kt�ry bombardowa� ubieg�ego dnia Newcastle, zosta� uj�ty w momencie l�dowania na spadochronie po uszkodzeniu bombowca i �e TEN lotnik ju� nigdy nie b�dzie bombardowa� w swym �yciu nikogo.

Zdumia�em si� s�ysz�c t� gro�n� nowin� z ust mojej landlady. Dotychczas to, oo od niej s�ysza�em, nosi�o odmienny charakter. Przez kilka dni z rz�du szczyci�a si� tym, �e jest obywatelk� miasta, kt�re przede wszystkim zaj�o si� opiek� nad zwierz�tami na wypadek wojny. Przed tym nim zacz�to budowa� schrony dla ludzi, obywatele Newcastle on Tyne zbudowali schron przeciwbombowy dla swych ps�w i kot�w. �adne inne miasto dotychczas tego w Anglii nie zrobi�o. Newcastle on Tyne - pierwsze.

Kt�rego� dnia o�wiadczy�a z jeszcze wi�ksz� dum�, �e pierwszy �o�nierz angielski pad� na ziemi francuskiej zabity przez Niemc�w i nikt ju� na �wiecie nie b�dzie m�g� powiedzie�, �e Anglicy bij� si� przy pomocy �o�nierzy innej narodowo�ci.

Obecna wiadomo��, �e lotnik ten nie b�dzie ju� nigdy nikogo bombardowa�, by�a wielk� rewelacj�.

- Czy pan wie, �e jedn� z jego ofiar by�a kilkuletnia dziewczynka?

- Czyta�em o tym - odpowiedzia�em. - Ale co�cie zrobili z lotnikiem?

- Co? Nie domy�la si� pan?

Przypomnia�em sobie, jak opisywali niedawino w gazetach, �e gdy uszkodzony bombowiec z ocala�ym pilotem wyl�dowa� szcz�liwie na polu, zjawi� si� farmer powita� niezwyk�ego go�cia. Lotnik poprosi� farmera o zapa�ki, po kt�rych otrzymaniu podpali� bombowiec. Go�cinny farmer, gdy samolot sko�czy� si� pali�, izaprosi� lotnika na tradycyjne angielskie cup of tea, czyli fili�ank� herbaty.

Nie mog�em si� domy�li�, co zrobili z lotnikiem, by mu nie chcia�o na zawsze bombardowania nie tylko Anglik�w, ale kogokolwiek b�d� na ziemi.

- Nie domy�lam si� nawet - odpowiedzia�em.

- Nie? No wi�c pokazano mu poszarpane zw�oki tej dziewczynki. Wyobra�a sobie pan, co musia� prze�ywa�. - Landlady mia�a �zy w oczach lituj�c si� nad prze�yciami biednego lotnika.

Wyda�o mi si� w�wczas, �e najlepiej b�dzie, gdy zaczn� na�ladowa� angielskiego dostojnika z opowiadania Bosambo on the River, kt�ry rozmawiaj�c z Murzynami, na wszystko co by od nich us�ysza�, odpowiada� jedn� liteir�: A, zmieniaj�c tylko barw� g�osu, przez co mog�o ono oznacza� podziw i zdziwienie, zrozumienie i zapytanie.

Odpowiedzia�em:

- A!

Zdawa�em sobie dok�adnie spraw�, �e z gospodarzami tego kraju, z tak zwanymi people - nieudolnie t�umacz�c, t�umem szarych ludzi - m�g�bym si� porozumie� tylko w�wczas, gdyby przeszli okupacj� niemieck�.

Od przystanku autobusowego przeszed�em puste pole a� do rzeki i dosta�em si� na statek, na kt�ry zosta�em zaproszony przez kapitana Pepina Kr�tkiego. Na pok�adzie statku poczu�em si� zn�w w Polsce. Mo�no�� sp�dzenia chocia�by kilku godzin na tym wolnym polskim terytorium pozwala�a na�adowa� si� odporno�ci�, wiar� i nadziej� na d�ugie dnie i jeszcze d�u�sze tygodnie oczekiwania.

W salonie przygotowane ju� by�o wszystko do kolacji. Zaproszeni z l�du z najwi�ksz� niecierpliwo�ci� czekali�my na wiadomo�ci.

Statek, w�druj�c po �wiecie, stale spotyka� Polak�w, kt�rym uda�o si� wydosta� z kraju. Ka�dy z naszych statk�w mia� olbrzymi �adunek tych wiadomo�ci. Najbardziej ciekawi�y nas wie�ci o kolegach pozosta�ych w kraju, szczeg�y walk w Ikraju i czym kraj �yje. Za�ogi statk�w, pomimo �e ka�dy ich rejs m�g� by� ostatni, cieszy�y si� tym, �e by�y wolne, na w�asnym skrawku ojczyzny i mog�y walczy�. Trzymano si� humoru i dewizy - je�li gin��, to z podniesion� bander�, ale si� nie poddawa�.

Polskie TRUDNO, kt�re nie da si� chyba przet�umaczy� na �aden z j�zyk�w obcych, mia�o w tym okresie swe najwi�ksze zastosowanie. Obecny drugi oficer, z kt�rym p�ywa�em na "Darze Pomorza", z werw� opowiada� o walkach w Gdyni. Rozci�ga� s�owa tak, jak to robi� na Polesiu.

- Panie, Gdynia zamieni�a si� w Rac�awice. Walczy� w obronie Gdyni chcieli wszyscy, kto m�g� bro� ud�wign��, ale broni nie by�o. Jak za czas�w Ko�ciuszki osadzili kosy na sztorc i ruszyli do ataku - na bagnety.

- No i co? Wysiekli ich z karabin�w maszynowych?

- Aaale, panie, gdzie� tam. Stracili wielu ludzi, ale wszyscy pozostali zaopatrzyli si� w bro� i amunicj�. Trzymali si� w Gdyni do dnu trzynastego wrze�nia, a potem przeszli na K�p� Oksywsk�.

Dowiedzia�em si�, �e w�r�d kosynier�w by� m�j kolega, z kt�rym trzy lata przesiedzia�em na jednej �awie w Szkole Morskiej - Janek Kuczy�ski. Jego to w�a�nie inicjatywie zawdzi�cza� swe istnienie harcerski szkuner "Zawisza Czarny", kt�rego by� pierwszym kapitanem. Kuczy�ski by� tak�e autorem pierwszych podr�cznik�w z dziedziny astronawigacji, nawigacji i praktyki morskiej dla harcerzy. Potrafi� zorganizowa� podr� na �odzi ratunkowej pod wios�ami do Szwecji i z powrotem. Poleg� jako kosynier.

- Dnia 2 wrze�nia - m�wi� dalej drugi oficer - zbombardowana zosta�a "Gdynia", kt�rej dow�dc� by� kapitan Stanis�aw Kosko, dyrektor Szko�y Morskiej. "Gdynia" zaton�a momentalnie, za�oga skoczy�a do wody. Pomi�dzy p�ywaj�cych ludzi lotnicy rzucili bomby, siek�c ich z karabin�w maszynowych. �miertelnie rannego kapitana Kosko zabra� na kuter inny nasz kolega z tego samego kursu - Andrzej Goebel. W si�dmym dniu wojny pochowano na cmentarzu witomi�skim kapitana Kosko w�r�d huku eksploduj�cych bomb i pocisk�w.

W tym samym dniu zaprzesta�o walki Westerplatte, kt�re walczy�o siedem dni, zamiast przewidywanych sze�ciu - dwunastu godzin, odpieraj�c codziennie ataki pancernika, kilkudziesi�ciu samolot�w, artylerii l�dowej i setki razy liczniejszej i lepiej uzbrojonej piechoty. Stu siedemdziesi�ciu jeden ludzi potrafi�o to przetrwa� w�r�d zabitych i rannych. Dopiero gdy zosta�y zniszczone wszystkie cztery mo�dzierze, a rannym nie mo�na by�o ju� nie�� pomocy, pozostali przy �yciu postanowili zaprzesta� walki.

Zmobilizowany zosta� r�wnie� kapitan Micha� Niozko - Dalaj Lama i kapitan W�odzimierz Cybulski - Starzec. Obaj byli w Gdyni, a potem walczyli na K�pie Oksywskiej, kt�rej obron� tak opisa� wierszem, pod ogniem dzia� i nalot�w jeden z obro�c�w Helu:

Na olbrzymiej redzie Greenock formowa� si� konw�j. Nasz transatlantyk zosta� wyr�niony tym, �e w oczekiwaniu na inne statki podni�s� na nim sw� flag� dow�dca konwoju.

Admira� przyby� na nasz pok�ad z adiutantem i sygnalistami. Niski, korpulentny staruszek o bia�ych w�osach wraz z wybuchem wojny wir�ci� z emerytury do czynnej s�u�by. Wyznaczono go na dowodz�cego konwojem, kt�ry mia� otrzyma� specjalne zadanie.

Niby to sz�o na �wiecie ku wio�nie, ale otaczaj�ce red� poszarpane szczyty g�r by�y jeszcze szaroziemiste, szarostalowa woda odbija�a szare chmury i stalowe strugi deszczu. Pogoda zgadza�a si� z tym, co powiedzia� mi kiedy� agent naszej kompanii w Glasgow, kt�remu - chc�c podtrzyma� towarzysk� rozmow� - zada�em bezsensowne pytanie: "Jaki jest klimat w Glasgow?" Otrzyma�em na to natychmiastow� odpowied�: "W Glasgow nie ma klimatu. Tutaj co dzie� pada deszcz!"

Czekaj�c na inne okr�ty, kt�re mia�y si� z nami uda� w tajemnicz� podr�, otrzymywali�my od admira�a pytania w rodzaju: "W jaki spos�b mogliby�my wysadzi� szybko ludzi na skalisty brzeg, do kt�rego mo�na podej�� dotykaj�c nieomal burt� do �ciany skalnej?"

By� to rok 1940. Wyliczaj�c wszystkie kraje, kt�re mog�y obecnie wchodzi� w kr�g zainteresowa� Admiralicji, i sprawdzaj�c swe domys�y na mapach, byli�my zgodni co do tego, �e celem wyprawy b�dzie Norwegia. Nie wierzyli�my, by Norwegia mia�a zamiar bi� si� z Angli� w obronie swej bezwzgl�dnej neutralno�ci, ale nie martwili�my si� na razie tym zagadnieniem. Usi�owali�my jak najszybciej pozna� admira�a, jego wsp�pracownik�w i styl pracy.

Admira� bardzo nam si� podoba�. Posiada� francuskie nazwisko, g�o�no s�awi� Pary� i swego ojca, kt�ry nauczy� go kunsztu znajomo�ci wykwintnych potraw. Wed�ug admira�a Pary� "by� jedynym miastem na �wiecie, kt�re posiada�o drukowane przewodniki po�wi�cone wy��cznie potrawom ca�ego �wiata, u�atwiaj�ce odszukanie ich W wielomilionowej metropolii.

Polska kuchnia bardzo si� admira�owi spodoba�a i co dzie� chwali� naszych kucharzy z "Chrobrego".

Staruszek by� mi�y i prostaduszny. Nasze troslki rozwiewa� pcw^li-dzeniem, �e wszystko jest w r�kach opatrzno�ci i wszelkde frasowanie si� na zapas jest niewskazane. Sam z du�ym zainteresowaniem s�ucha� opowiada� o naszym kraju, przygl�da� si� pracy za�ogi. Ale najbardziej si� o�ywia� przy posi�kach i z przyjemno�ci� s�uchali�my kr�tkich, uj�tych w mi�� form� opowiada� z d�ugoletniej jego s�u�by w Nawy.

Z ka�dym dniem stawa� si� coraz bardziej serdeczny. My ze swej strony starali�my si� zapozna� ze wszystkim, czego b�dzie od nas wymaga�: sygnalizacja mi�dzy statkami podczas drogi, zygzakowanie, by nie sta� si� �upem okr�t�w podwodnych. Zacz�li�my si� �wiczy� w odczytywaniu sygna��w.

Spieszyli�my si� z tym wszystkim, poniewa� mia� zawin�� na red� flagowy statek naszej kompanii, o dw�ch kominach i wd�kszej od nas szybko�ci. Liczyli�my si� z tym, �e admira� zechce zapewne przej�� �na sta�e na wi�ksz� i szybsz� jednostk�.

By�o nam z tego powodu bardzo "markotno". Wygodniej by� statkiem dowodz�cym i wydawa� rozkazy ani�eli czujnym "satelit�" wiecznie wpatrzonym w statek dowodz�cy. A co si� stanie, je�li pomylimy jaki� sygna�?

Nasz szcz�liwy dwukominowy rywal stoi ju� trzy dni obok na rej dzie. Ale admira� ani rusz nie chce si� z nami rozsta�. Tam maj� wszystko przygotowane na jego przyj�cie, a staruszek z niewiadomych przyczyn lekcewa�y sobie oczekuj�cy jego przybycia wspania�y transatlantyk, na kt�rym chc� go mie� z tych samych powod�w, co i my. Jak gdyby nie widzia� tych pysznych komin�w czekaj�cych na niego... Wbrew twierdzeniu agenta z Glasgow, �e w tym kraju klimatu nie ma - za�wieci�o s�o�ce. Dzisiaj w�a�nie mamy wyj�� w nieznane i dzisiaj admira� przechodzi na dwukominowego rywala. Wszyscy oficerowie nawigacyjni stoj� na otou transatlantykach przy trapach. My, �eby po�egna� admira�a, oni - �eby go przywita�.

Wida� od nas jak na d�oni, �e na dwukominowcu kapitan niespokojnie sprawdza, czy wszystko w pobli�u trapu jest w porz�dku. Znamy oficer�w na naszym szcz�liwym rywalu i z �atwo�ci� mo�emy odtworzy�, co kt�ry z nich m�wi i my�li. Kapitanowi naturalnie wydaje si�, �e jeszcze jest nie do�� porz�dnie:

- Nu, tu na przyk�ad! Nie podmyte! Nie podmalowane! Nu, czwarty oficer, nu, ni mo�e on wi�cej dhodzi� po pok�adzie? Nu i pasa�erek �e nie ma, nu, m�g�by zobaczy� i podmalowa�. Nu, wszystkiego sam nie dopilnujisz!

Tymczasem admira� schodzi ju� po naszym trapie do motor�wki, Jednocze�nie, sp�ywa z masztu flaga dow�dcy. Z motor�wki jeszcze u�miechaj� si� do nas - admira� i jego adiutant. W�a�ciwie mo�emy ju� si� rozej��, ale przechodzimy wszyscy na lew� burt�, by si� przyj-rze�j jak b�dzie wygl�da�o wej�cie admira�a na pok�ad naszego rywala.

Motor�wka dobija �adnie do trapu. Widzimy, jak na dwukomina-wcu kapitan o rysach twarzy ze starej rzymskiej monety wychyla si� nieprzepisowo za burt�, przyk�ada palce do daszka i z uwag� �ledzj ruchy admira�a, kt�ry usi�uje postawi� nog� na platformie trapu. Ale trap jest za wysoko podniesiony.

Staruszek wpija d�onie w �a�cuchy, usi�uj�c podd�wdgn�� na r�kach swe cia�o tak, by nog� postawi� na podest. Kapitan u g�ry przybiera go�cinny wyraz twarzy i szepce:

- TRAP! Nu, trap za wysoko!

W my�li wini wszystkich oficer�w: "S�u�bowy, trzeci. Ale starszy. Nu, przede wszystkim starszy oficer. Nu, jak nie dopilnowa� tak wa�nej rzeczy".

S�yszymy, jak kapitan wo�a:

- Nu, popu�cie�e trap! Nu, popu�ci�!

Noga admira�a z trudem dosi�ga podestu. W chwili gdy druga noga admira�a robi wysi�ki, by znale�� si� przy pierwszej, dr��ce r�ce przera�onego sternika usi�uj� rozlu�ni� lin� talii, aby popu�ci� trap.

Stary admira� jest ju� purpurowy z wysi�ku i-wtedy w�a�nie udaje si� sternikowi zluzowa� lin�. W chwili gdy admira� dostawi� drug� nog� do pierwszej i zaczerpn�� powietrza przed d�ug� w�dr�wk� po trapie do g�ry - trap zaczyna szybko usuwa� si� do wody. Podest niknie pod powierzchni�, a wraz z nim - admira�. Wida� ju� tylko wzniesione r�ce, zaci�ni�te kurczowo na �a�cuchach podestu. Woda zalewa twarz admira�a.

- Nu, za du�o �e�cie trap popu�cili! - wo�a u�miechni�ty wci�� go�cinnie kapitan, z palcami przy daszku czapki. - Nu, za du�o! Za du�o!

Oczekuj�cy na admira�a oficerowie transatlantyka rzucaj� si� teraz wszyscy i zaczynaj� po�piesznie wybiera� tali�, by podnie�� ci�ka trap wraz z admira�em, ikt�ry o ma�o co nie sta� si� samodzieln� jednostk� p�ywaj�c�.

Wida� na razie tylko jego r�ce wyci�gni�te do g�ry, jak gdyby wo�aj�ce o pomst� do nieba. Gwa�townie wybierana talia podnosi trap do g�ry. Admira� zaczyna si� stopniowo wynurza�. Woda przechyli�a mu czapk�. Wygl�da w niej teraz staruszek bardzo zuchowato. Wynurzy�a si� du�a "pier� marynarska". Wychodz� z wody nogi. Nieprzewidziana k�piel zniszczy�a dostojny wygl�d admiralskiej postaci. Rzut oka na oblepiony mokrymi spodniami "piedesta�" dostojnika wskazuje na to, �e admira� z dziada pradziada by� urodzonym kawa-lerzyst�...

Nareszcie wynurza si� podest. Twarz kapitana zastyg�a w u�miechu. Kapitan rzuca rozkaz i oficerowie przestaj� wybiera� tali� trapow�.

Admira� stoi na razie nieruchomo na platforemce. Razem z wod� spadaj� na podest trapu ci�kie, nasi�kni�te wilgoci� wyrazy. Najstraszniejsze, co admira� posiada w swym s�owniku, to: Damn big liner (co�, co jest przeciwie�stwem b�ogos�awie�stwa plus wielki statek pasa�erski).

Kapitan u szczytu trapu nie przestaje si� u�miecha�. Nagle admira� robi zwrot o sto osiemdziesi�t stopni i wpada w ramiona stoj�cego ?a nim w motor�wce adiutanta.

Par� minut p�niej zn�w podnosili�my flag� dow�dcy...

"Z�ocisty to by� dzie�, b��kitne zadumanie obj�o ca�y �wiat..." - chcia�o si� deklamowa�, patrz�c z mostku naszego transatlantyka na ocean przypominaj�cy laguny Wenecji - tutaj na dalekiej P�nocy, na szeroko�ci Lofot�w.

Za�adowani byli�my amunicj� i wojskiem. Stanowili�my przys�owiow� "beczk� prochu".

Kr��yli�my ze zmniejszon� szybko�ci� wzd�u� brzeg�w, czekaj�c na um�wione przyj�cie si� sprzymierzonych, przede wszystkim floty francuskiej. Kr��enie polega�o na tak zwanym zygzakowaniu, to jest zmianie kursu przez statek w �ci�le okre�lonych odst�pach czasu, o kt�rych dawa� zna� specjalny zegar ustawiony w pobli�u sternika. Wszystko to mia�o na celu ochron� przed niespodziewanym atakiem zaczajonego okr�tu podwodnego. Ka�da seria zmian kursu by�a oznaczona innym numerem w specjalnym spisie. Numery te wydawa�y si� nam czym� w rodzaju herb�w rodowych ka�dego kolejno zaokr�towanego na naszym okr�cie admira�a, tak dalece byli do nich przywi�zani.

By�a godzina czwarta po po�udniu. S�o�ce usi�owa�o zaj��, ale na tych szeroko�ciach na prze�omie wiosny i lata udaje mu si� to z trudno�ci�. Patrz�c na opalizuj�c� powierzchni� oceanu mo�na by�o zapomnie�, �e trwa dziewi�ty miesi�c wojny i �e "Chrobry", nasz transatlantyk, przydzielony do korpusu ekspedycyjnego si� jego kr�lewskiej mo�ci kr�la Anglii, znajduje si� w pierwszej linii bojowej, dowo��c wojska desantowe z podniesion� na maszcie flag� dow�dcy konwoju.

Zgodnie z zarz�dzeniem Admiralicji pe�ni�em z kapitanem - jako jego zast�pca - wachty na mostku, na przemian po dwana�cie godzin. Nic dziwnego, �e starali�my si� obaj wyspa� przy najmniejszej okazji. Teraz te� kapitan po�o�y� si� na kanapce w nawigacyjnej. Schodz�c z mostku powiedzia�:

- Obud� mnie, jak b�dzie co� ciekawego.

Pocz�tkowo za "ciekawe" uwa�ali�my ci�g�e naloty samolot�w niemieckich, podczas kt�rych okr�ty wojenne stwarza�y niesamowity huk, strzelaj�c ze wszystkiego, z czego si� da�o strzela� do nieba. Przypomina�o to plantator�w odp�dzaj�cych nalatuj�c� szara�cz� przez wytwarzanie ha�asu.

Po og�oszeniu alarmu nak�adali�my zamiast czapek he�my, robili�my niewzruszony wyraz twarzy i zastygali�my na mostku. Olbrzymie fontanny wody zalewa�y pok�ad. Samolot odlatywa� i artyleria okr�t�w wojennych przestawa�a ha�asowa�.

Te bombardowania z powietrza powtarza�y si� tyle razy dziennie, �e trzeba je by�o w ko�cu zaliczy� do rzeczy nieciekawych i spa� spokojnie, by wysta� owe dwana�cie godzin na mostku. W przeciwnym razie o �nie w og�le nie mog�oby by� mowy, poniewa� w okresie naszego pobytu na tych wodach nocy jako takiej nie by�o.

O godzinie szesnastej pi�tna�cie "oko" z punktu obserwacyjnego na maszcie zameldowa�o, i� widzi na horyzoncie dymy zbli�aj�cej si� eskadry francuskiej. W tej samej chwili na mostek wszed� admira�. Z�ocisto-szafirowy nastr�j zosta� zupe�nie zepsuty. By� to niski zasuszony pesymista, wiecznie kracz�cy. Nazwali�my go "Krukiem". By� przeciwie�stwem pierwszego admira�a, tego kt�ry wyruszy� z nami na podb�j Norwegii.

Zameldowa�em admira�owi numer zygzaku. By�a to jedyna rzecz, kt�ra Kruka interesowa�a. Doda�em, �e meldowano z kosza na maszcie dymy zbli�aj�cej si� eskadry.

Admira� jak zwykle nic nie odpowiedzia� i wyszed� na skrzyd�o mostku zabieraj�c moj� lornetk�. Za chwil� us�ysza�em jego z�owieszcze krakanie:

- German cruiser!

Po polsku znaczy to tyle, co niemiecki kr��ownik. Wyskoczy�em na skrzyd�o mostku. Admira�, trzymaj�c lornetk� przy oczach, wskazywa� r�k� na oddalony od nas o dwie mile kr��ownik, kt�ry wysun�� si� zza wyspy. W tej chwili przed dziobem pad� pocisk.

Od strony kr��ownika i zbli�aj�cej si� floty francuskiej s�ycha� by�o kanonad�. Le��c na kursie west, byli�my zwr�ceni do kr��ownika lew� burt� i stanowili�my wspania�y cel. Zgodnie z przepisami, ale bez przekonania, dopad�em telegrafu maszynowego, daj�c trzy razy naprz�d, to jest: "tyle co ko� wyskoczy". Sternikowi kaza�em po�o�y� si� na kurs north. Wszystko to mia�o za zadanie zmniejszy� nas jako "cel" dla kr��ownika, natomiast - zwi�kszy� odleg�o��.

Wszelkie alarmy w�a�ciwie nie mia�y znaczenia: nast�pne pociski musia�y w nas trafi�, a przy tej ilo�ci amunicji, jak� byli�my za�adowani - musieli�my natychmiast wylecie� w powietrze.

Pozosta�a jeszcze kwestia obudzenia kapitana. Najlogiczniej by�oby, gdyby t� ostatni� podr� odby� we �nie. Ale poniewa� prosi�, �eby go obudzi�, je�eli b�dzie co� ciekawego, obawia�em si� s�usznie, �e ju� wi�cej nic ciekawego w �yciu nie zobaczy.

Nale�a�o wi�c si� po�pieszy�. Wpad�em do nawigacyjnej i �pi�cemu kapitanowi wykr�ci�em du�y palec u nogi. Jest to najszybszy spos�b budzenia w nag�ej potrzebie. Natychmiast po tym zabiegu mog�em go poinformowa�, �e o dwie mile za ruf� znajduje si� niemiecki kr��ownik, �e do maszyn da�em "ca�� naprz�d", �e le�ymy teraz na kursie north i �e pierwszy pocisk pad� przed dziobem.

Kapitan by� jak zawsze bardzo spokojny, ale troch� przyblad� s�uchaj�c mego "ciekawego" opowiadania. Doda�em jeszcze, �e flota francuska zbli�a si� od zachodu, s�ycha� kanonad�, ale jest zbyt daleko, by mog�a wzi�� udzia� w naszej obronie. Ani jednego okr�tu z eskorty nie ma w zasi�gu widzialno�ci.

Wybiegli�my na mostek. Statek jako� nie wylatywa� w powietrze. Niemiecki kr��ownik wali� z wszystkich dzia�, ale pociski w nas nie trafia�y.

Wraz z kapitanem zacz�li�my si� przygl�da� niemieckiemu kr��ownikowi, co tak �le strzela. Rozpoznali�my w nim natychmiast przeciwlotniczy kr��ownik angielski, kt�ry ju� kiedy� nas eskortowa�.

- W jaki spos�b doszed�e� do wniosku, �e to niemiecki? - spyta� kapitan.

Wzrokiem wskaza�em Kruka. U�miechn�li�my si� obaj patrz�c na niego, tak by tego nie dostrzeg�. Wr�ci�em do sternika i kaza�em po�o�y� si� na poprzedni kurs. Jednocze�nie da�em rozkaz do maszyny, by zmniejszyli szybko��. Napi�cie nerwowe na mostku, kt�re osi�gn�o po raz pierwszy chyba sw� maksymaln� granic�, zmieni�o si� w rado�� - nikt z nas nie pr�bowa� nawet jej ukry�.

Ale teraz powsta�o pytanie, do kogo strzela nasz przeciwlotniczy sojusznik? Zn�w wyskoczyli�my z kapitanem na skrzyd�o mostku, patrz�c tym razem w niebo. Wysoko w szafirze zawis� nad nami z�owieszczy ptak germa�ski. Po tym, co prze�yli�my przed chwil�, wyda� si� nam go��biem, a lec�ce w�a�nie na nas bomby - nic nie znacz�cym drobiazgiem. U�miechali�my si� patrz�c, jak lec�: dwie, czarne!

W tej samej chwili spostrzegli�my, �e przyjaciel nasz z wielu lat wsp�lnego p�ywania, kolega z tej samej szko�y - obecnie starszy mechanik naszego transatlantyka, przygl�da si� nam z napi�t� uwag�. Nie by�o w�tpliwo�ci, �e uwa�a nas za pomylonych: ludzie u�miechaj�cy si� do lec�cych na nich bomb nie mog� by� normalni!

Uczuli�my straszliwy wstrz�s. Olbrzymie fontanny wody wytrys�y tu� przy dziobie, z prawej burty. Jednocze�nie sternik zameldowa�, �e le�ymy na kursie west. Co by by�o, gdyby�my w dalszym ci�gu le�eli na kursie north?

Oficer wachtowy nastawi� zegar na pocz�tek "zygzaka rodowego" Kruka. Kapitan poszed� z powrotem do nawigacyjnej, jeszcze troch� pospa�. Zas�piony admira� znikn�� gdzie� z mostku.

Stoj�c na skrzydle obserwowa�em oddalaj�cy si� samolot �cigany chmurkami rozpryskuj�cych si� pocisk�w. Porz�dkowa�em w my�li zasz�e wypadki i szufladkowa�em w g�owie zdobyte do�wiadczenia. W przegr�dce pod A, w teczce zatytu�owanej ADMIRA�, zanotowa�em zdanie: ADMIRA� NIE JEST PAPIE�EM MORSKIM. JEST OMYLNY.

Z szafiru nieba znikn�� ostatni �lad pocisku. Na pok�adzie pozosta�o s�o�ce i wra�enie, �e... "z�ocisty to by� dzie�".

Ja szed�em z mostku. Mia�em przed sob� perspektyw� czterech godzin snu. Wchodz�c do kabiny mimo woli spojrza�em na kalendarz. Widnia�y na nim wszystkie dni kwietnia i maja 1940 roku, z dopiskami wydarze� przy datach. Dzie� 15 maja r�ni� si� tym od innych, �e liczba "15" otoczona by�a czerwonym k�kiem. Narysowa�em je przed miesi�cem, w momencie zako�czenia wysadzania z naszego transatlantyka "Chrobry" pierwszych oddzia��w wojsk angielskich w Norwegii. Tym, kt�rzy przychodzili do mojej kabiny i pytali, co ma oznacza� owo czerwone k�ko - odpowiada�em og�lnikowo, �e kto prze�yje ten dzie�, b�dzie prawdopodobnie �y� jeszcze bardzo d�ugo.

Spojrza�em na zegarek. Do 15 maja brakowa�o tylko dw�ch godzin. Nie by�em zdecydowany, czy po�o�y� si� w ubraniu, czy te� rozebra� si� i wypocz��. Na "Chrobrym" znajduj�cym si� w tej chwili w pobli�u Lofot�w, ko�o 67� szeroko�ci p�nocnej, pe�ni�em funkcj� starszego oficera i za cztery godziny mia�em zmieni� kapitana. Zdecydowa�em w ko�cu, �e przyjemniej b�dzie raz jeszcze rozebra� si�.

Zgodnie z kalendarzem moment uzna�em za powa�ny. Postanowi�em wi�c na�o�y� sw� uroczyst� "�mierteln�" koszul�. Przed wielu laty, bezpo�rednio po sko�czeniu gimnazjum, zosta�em zaopatrzony przez Matk� w kilka koszul. Ta, z powodu swych fioletowych pask�w, kt�re mi si� nie podoba�y, przetrwa�a pozosta�e. Na prawach pami�tki z domu rodzinnego trafi�a razem ze mn� na "Pi�sudskiego", gdzie pos�u�y�a mi jako koszula nocna w ostatniej jego potrzebie. Postanowi�em spotka� w niej dzie� 15 maja 1940 roku, kt�ry mia� si� rozpocz�� za dwie godziny.

Po�o�y�em si� do koi i przed za�ni�ciem usi�owa�em zaprowadzi� jaki� �ad w�r�d chaotycznego t�umu p�dz�cych my�li i wspomnie�. Ostatni ich odcinek pod nazw� "kampania norweska" rozpocz�� si� na olbrzymiej redzie ko�o Greenock w Szkocji, sk�d wyruszyli�my jako okr�t flagowy, maj�c na pok�adzie dowodz�cego konwojem admira�a. W kampanii tej zmieni� si� zupe�nie nasz spos�b my�lenia i wspominania. Przedtem mo�na by�o jak gdyby �ledzi� jedn� jak�� my�l w�druj�c� przez odpowiedni dla niej krajobraz. W�drowa�a sobie parokonnym zaprz�giem drogami przez lasy lub pola. Teraz wspomnienia gna�y w niezliczonych ilo�ciach, na najszybszych pojazdach, cz�sto przemieszane ze sob� bez �adnego zwi�zku i logicznej ci�g�o�ci.

Po wyj�ciu z Greenock czekamy w jednym z port�w wschodniego wybrze�a Szkocji na zaokr�towanie si� oddzia��w desantowych. Jest to ju� dziesi�ty miesi�c drugiej wojny �wiatowej. Nareszcie b�dzie si� co� dzia�o: ofensywa aliant�w. Czekaj�ce niebezpiecze�stwa wydaj� si� nam jakim� zado��uczynieniem za to, �e nie brali�my czynnego udzia�u w obronie kraju. �yjemy tym, co si� TAM dzia�o i dzieje. W naszych kabinach pe�no jest opis�w i ilustracji na temat tragicznych wydarze� z wrze�nia.

Przybywaj� pierwsze oddzia�y tommies. Witamy ich entuzjastycznie, ale w odpowiedzi s�yszymy, �e jeste�my bloody Poles, przekl�ci Polacy, z powodu kt�rych oni s� zmuszeni jecha� teraz, by walczy� w Norwegii. I �e rozpocz�li�my wojn� jak g�upcy, zamiast da� Niemcom autostrady, za co spotka�a nas zas�u�ona kara. Nasze wzburzenie stara si� uspokoi� szef kuchni, wyja�niaj�c, �e od tych ludzi nie mo�emy spodziewa� si� rozs�dnej oceny sytuacji. Szef kuclhni, by godnie przyj�� aliant�w, wysili� na przyj�cie sztabu ca�y sw�j kunszt kulinarny. Chc�c zobaczy� na w�asne oczy, jakie wra�enie wywo�aj� przygotowane specja�y, uda� si� do salonu i dyskretnie obserwowa� zabieraj�cych si� do jedzenia oficer�w. Ka�dy bez wyj�tku bra� w jedn� gar�� solniczk�, w drug� - pieprzniczk�, i jak z rog�w obfito�ci zasypywa� tym czarnobia�ym py�em najwytworniejsze potrawy.

- Ci ludzie nie mog� mie� w�a�ciwego s�du o innych rzeczach, je�li nie maj� o tych, kt�re zmieniaj� si� w nich samych - wyda� ostateczn� konkluzj� szef kuchni.

W drodze do Norwegii - pierwszy przystanek w Scapa Flow na Orkadach, tradycyjnej bazie brytyjskiej Home Fleet. Olbrzymia reda pozbawiona krajobrazu. W pustyni tej widzimy tylko jeden wielki pancernik. Staramy si� go zidentyfikowa�. Gubimy si� jednak w szczeg�ach. Przez lornetki dostrzegamy zupe�n� pustk� na pok�adach olbrzyma. Wymarli na d�um� czy na choler�? Co to mo�e by�? Ani jednego cz�owieka. Nigdzie ani �ywej duszy.

Podchodzimy coraz bli�ej do tego martwego widma. Nie mamy ju� w�tpliwo�ci, �e jest to battleship. Ale co mu si� przydarzy�o?

Nic. Jest to naturalnej wielko�ci makieta pancernika, wyk"onana � drewna i umieszczona na kad�ubie jakiego� starego statku, kt�ry miano poci�� na z�om. Zwodnicza iluzja pot�gi. Po angielsku nazywa 6i� dummy battleship.

Nasza gor�ca polska krew zamienia�a si� powoli w zimn� angielsk� na widok tommies zaprawiaj�cych si� we w�adaniu broni� paln�. Krew w nas krzep�a, gdy przygl�dali�my si� z mostku, jak jeden drugiemu przyk�ada luf� karabinu do brzucha, by mie� wygodne oparcie, i repetuje ostr� amunicj�. I nic!

Zakrzep�a w nas krew stawa�a si� zimna i wcale ju� nie kipia�a, gdy na odprawie powiedziano nam, �e samotnie id�cy statek powinien otwiera� ogie� do KA�DEGO nadlatuj�cego samolotu.

Na pytanie: co b�dzie, je�li zestrzeli si� samolot zaprzyja�niony? odpowied� brzmia�a: be sorry! Niech ci b�dzie przykro.

Kiedy wi�c nadlecia� nad statek nisko id�cy samolot, otworzyli�my ido niego ogie� ze wszystkiego, co by�o do strzelania na "Chrobrym". Otworzy� by�o �atwiej ni� zaprzesta�. Cease jirel Zaprzesta� ognia! - nie chcia�o tak �atwo przenikn�� do �wiadomo�ci tommies. Ich dewiza, na�laduj�ca g�osy natury, brzmia�a: Push! Crash! Smash! Co w dowolnym przek�adzie, nie oddaj�cym �ci�le ducha bojowego, oznacza�o: Atakuj! Mia�d�! Rozbijaj!

Samolot okaza� si� brytyjsk� �odzi� lataj�c� typu "Sunderland". Szcz�liwie tylko jedna trzecia gro�nego has�a bojowego zosta�a wykonana, gdy z trudem uda�o si� nam zatrzyma� najbardziej zdyscyplinowan� armi� �wiata w jej rozpocz�tej akcji.

NAD DALEKIM CICHYM FIORDEM - tytu� tej ksi��ki rozpala� niegdy� dziecinn� wyobra�ni� ch�ci� zobaczenia zatoki, kt�rej norweska nazwa brzmi jak nazwa kwiatu. Fiordy zobaczone pierwszy raz na mapie przypomina�y zje�on� sier�� na karku nied�wiedzia znieruchomia�ego nad Europ�. Na obro�y pod gard�em wisia� kr��ek z napisem: Oslo, a sier�� fiord�w zje�on� najbardziej na g�owie ci�gn�a si� a� do ogona, kt�rym by� Nordkapp. W wiele lat p�niej w podr�ach wycieczkowych na naszych transatlantykach poznali�my fiordy jak w�asn� kiesze�.

I oto zn�w fiordy. W jednym z nich rzucili�my kotwic�. Stali�my w asy�cie wielkich pancernik�w, kr��ownik�w i destrojer�w, pe�ni zaufania w powodzenie niezwyci�onej Nawy.

- Attention! Attention! Uwaga! Uwaga! - odezwa�y si� wszystkie e�o�niki na "Chrobrym".

Po chwili dowiedzieli�my si�, �e nasz transatlantyk zosta� wyr�niony prawem uczestnictwa w akcji w pierwszej linii bojowej, wsp�lnie z okr�tami jego kr�lewskiej mo�ci kr�la Jerzego VI. Dowodz�cy konwojem admira�, kt�ry podni�s� sw� flag� na "Chrobrym" jeszcze w Greenock, zarz�dzi� natychmiast zbi�rk� ca�ej wolnej od s�u�by za�ogi na wsp�ln� modlitw� przed akcj�.

Zarz�dzenie admira�a spodoba�o si� za�odze. Pe�ni byli�my wiary w powodzenie wyprawy i zwyci�stwo. Modlitwa przed bitw� odpowiada�a nastrojowiej hwili.

Za�oga zebra�a si� w najwi�kszej sali. Dziwni to byli rycerze, kt�rym za bro� w tej walce mia�a pos�u�y� wy��cznie w�asna praca. Zwyci�stwo ich mog�o si� przejawi� w dobrze spe�nionym obowi�zku, bez wzgl�du na warunki, w jakich si� okr�t znajdzie.

Na sal� wszed� siwy admira� z bibli� w r�ku. Kapitan z�o�y� mu meldunek o zebraniu za�ogi na modlitw� przed akcj�. Stary admira� otworzy� bibli� w miejscu za�o�onym czarn� ta�m� i zacz�� g�o�no czyta� wybrane na t� chwil� przez siebie wersety. Gdy sko�czy�, zaproponowa�, by za�oga za�piewa�a kt�r�� ze swych pie�ni. Za�oga wybra�a Bo�e, co� Polsk�..

Pie�� zrobi�a wielkie wra�enie na admirale. Gdy przebrzmia�y ostatnie s�owa pie�ni, admira� potrafi� tylko powiedzie�: "Za�oga, kt�ra tak �piewa, nigdy nie zginie".

W par� chwil p�niej dzwonki alarmowe oznajmi�y, �e jeste�my przedmiotem zainteresowania ze strony samolot�w niemieckich.

Po d�ugim i bezskutecznym ogniu wszystkich stoj�cych w fiordzie okr�t�w samoloty zrzuci�y to, co chcia�y, nie trafiaj�c nikogo. Najd�u�ej strzela�o dzia�o "Chrobrego", kt�re dla wykorzystania okazji "�wiczy�o si�" jeszcze po zaprzestaniu ognia przez ca�� eskadr�. Na niebie widoczny by� ju� tylko jeden samolot - cel naszego dzia�a. Naraz ujrzeli�my, �e samolot zaczyna -dymi� i spada. Za chwil� "nasz" admira� otrzyma� od admira�a g��wnodowodz�cego depesz� zawieraj�c� dwa lakoniczne s�owa: your bird - wasz ptak.

Huraganowy ogie� ca�ej zgromadzonej floty zdo�a� zniszczy� jedynie mit o skuteczno�ci obrony przeciwlotniczej okr�t�w wojennych zaopatrzonych w silne baterie specjalnych dzia�. Omawiaj�c z kapitanem epizod z zestrzelonym przez "Chrobrego" samolotem, zada�em mu pytanie:

- Powiedz, co si� z NIMI stanie, gdy "Chrobry" p�jdzie do Szkocji?

- Nic si� nie martw! - odpowiedzia�. - Wszystko b�dzie gorzej ni� my�lisz!

W fiordowym futrze nied�wiedzim oraz wok� niego �ycie mieli�my urozmaicone trzema zabawami: w ^ciuciubabk�" z flot� niemieck�, w "zyg-zak" z okr�tami podwodnymi oraz "trafi - nie trafi" z bombowcami.

W fiordach niezmordowanie trwa�a zabawa w "trafi - nie trafi". Czas si� d�u�y� w bezczynnym oczekiwaniu na bomby lec�ce, jak nam si� zawsze wydawa�o - wprost na g�ow�. Eskorta i "Chrobry" zacz�y oszcz�dza� amunicji, by nie sta� si� zupe�nie bezbronnymi. Dla rozrywki i zabicia czasu hazardowali�my si� wy�apywaniem ryb og�uszonych wybuchami bomb padaj�cych w pobli�u statku.

Najmilsza zabawa przeci�gana w niesko�czono�� zaczyna w ko�cu nu�y�. Zabawa w "trafi - nie trafi" ustawa�a na chwil� jedynie w nocy, kt�rej tutaj w tym czasie prawie nie by�o. S�o�ce zacz�li�my uwa�a� za psa my�liwskiego. Kry�o si� na kilka stopni pod horyzontem, a potem ju� przez ca�y dzie� wystawia�o nas niemieckim samolotom, jak wy�e� kuropatwy, do strza�u.

W�r�d takich zabaw nakazano nam w po�owie kwietnia podej�� do nabrze�a w Namsos. W tak� dziur� m�g� wej�� tylko "Chrobry", kt�ry by� bardzo zwrotny i jak gdyby sam wiedzia�, co nale�y robi�.

W tym cichym fiordzie dozna�em najsilniejszego wstrz�su nerwowego w ca�ej kampanii. Gdy tylko dobili�my do brzegu, zszed�em na l�d, by zobaczy�, gdzie i jak b�dziemy mogli Wy�adowa� wojsko wraz z jego zaopatrzeniem. Na pustym nabrze�u zobaczy�em id�cego w moim kierunku angielskiego genera�a. Mia� czarn� przepask� na oku. O co mo�e mnie zapyta�? O ilo�� wojska czy ilo�� zapas�w? Wszystko ju� mia�em u�o�one w j�zyku angielskim. W momencie gdy ko�czyli�my sobie salutowa�, genera� przem�wi� do mnie... najczystsz� polszczyzn�:

- Jak d�ugo potrwa wy�adowanie?

- A...

By� to jedyny d�wi�k, na jaki si� zdoby�em. "Dummy battleship! - pomy�la�em. - Przebrali jakiego� nieszcz�liwego rodaka, niewidz�cego na jedno oko, za angielskiego genera�a, �eby zwodzi� Niemc�w i kluczy� po wybrze�u odwracaj�c uwag� od w�a�ciwej akcji."

Zmog�em si� i postanowi�em podtrzyma� t� angielsk� zabaw�. Wyja�ni�em "genera�owi", ile czasu mo�e nam to zaj��, je�li nie b�d� przeszkadza�y samoloty. Zasalutowali�my sobie i rozeszli�my si�.

Na nabrze�u zakipia�o. Zeszli na l�d tommies. Uzbrojeni w karabiny z okresu pierwszej wojny �wiatowej, z trudem ci�gn�li ze sob� osobisty dobytek zapakowany w olbrzymich worach. Ka�dy �o�nierz by� podobno zaopatrzony mi�dzy innymi w sze�� czapek i we wspania�y �piw�r.

Gdy wy�adowali�my wszystko, co nale�a�o do wojska, my�leli�my, �e �nimy. Zaopatrzenie i sprz�t sk�ada�y si� z �ywno�ci, g��wnie marmolady i d�emu, oraz z czterech haubic. W g�ow� zachodzili�my - po co im te haubice? Nie mieli�my w�tpliwo�ci, �e pochodz� z zesz�ego wieku. Identyczne widzieli�my na �wietnym filmie pod tytu�em "Guniga Din", osnutym na tle walk w Indiach w zesz�ym stuleciu. Haubice by�y jakby �ywcem wzi�te z tego filmu. Wojskiem tym dowodzi� olbrzymi rudow�osy kapitan ze szczotkami rudych w�s�w. Pod pach� trzyma� laseczk�, a wszystkie otrzymane od genera�a� rozkazy� potwierdza� tupaniem.

Patrzyli�my na t� scen� i wydawa�o si� nam, �e jeste�my gdzie� w wytw�rni filmowej, w kt�rej nagrywa si� film z czas�w kr�lowej Wiktorii. Ani jednego dzia�a przeciwlotniczego nie wy�adowali�my dla obrony beztroskich tommies.

Genera� z czarn� przepask� na oku okaza� si� Anglikiem z krwi i ko�ci. Jego najwi�ksz� nami�tno�ci� by�o polowanie na kaczki. Podczas pierwszej wojny �wiatowej odznaczony zosta� za �ycia orderem Victoria Cross - orderem tym przewa�nie dekoruje si� nie�ywych bohater�w na polu walki. Reszt� swego �ycia genera� postanowi� po�wi�ci� polowaniom na kaczki. Podobno zakupi� w Polsce maj�tek na Polesiu i sp�dzi� tam szesna�cie lat. To mi�e zaj�cie przerwa�a druga wojna �wiatowa. Do Namsos genera� przyby� na hydroplanie razem z adiutantem. Przy tej okazji sta� si� �ywym celem do zabawy w "trafi - nie trafi". Genera�a nie trafili, trafili natomiast adiutanta. Rannego odes�a� genera� ocala�ym hydroplanem do Szkocji, a sam doczeka� przybycia "Chrobrego" z wojskiem i zapasami.

Wy�adunek przeszed� szybko i sprawnie. Mieli�my ju� wyj�� w drog� powrotn� do Szkocji, gdy nasz oficer ��cznikowy z asysty admira�a oznajmi�, �e jaki� patriota norweski podarowa� genera�owi stert� desek le��cych na nabrze�u. Genera� postanowi� deski podarowa� Anglii, a "Chrobry" mia� ten dar dostarczy� w ca�o�ci.

Dotychczas ca�y wy�adunek odby� si� bez zabaw w "trafi - nie trafi" i bez hazardowego �apania ryb. Usi�owali�my przekona� admira�a, �e "Chrobry" nawet dla Anglii mo�e przedstawia� wi�ksz� warto��, gdyby na przyk�ad przysz�o zabiera� wy�adowane w Namsos wojsko ani�eli stert� desek. Ale rozkaz w wojsku jest rozkazem. Wobec tego za�oga pok�adowa zacz�a rwa� si� do roboty, byle te szczapy za�adowa� jak najszybciej. Byli�my u szczytu sprawno�ci w za�adowywaniu daru, gdy admira� zawiadomi� nas, �e mamy przerwa� to zaj�cie, odcumowa� i szybko wraca� do Szkocji.

Zaledwie wyszli�my z fiordu, rozpocz�li�my zabaw� z okr�tami podwodnymi, polegaj�c� na okresowych zmianach kursu w nier�wnych odst�pach czasu. Mia�o to nas uchroni� od trafienia torped� odpalon� z zaczajonego okr�tu podwodnego. Zmiana kursu odbywa�a si� na sygna� specjalnego zegara do zabawy w "zyg-zak", nastawionego uprzednio na obrany numer schematu zygzakowania.

Przy drugiej zmianie kursu zobaczyli�my wysoko na niebie goni�ce nas samoloty. Dwie zabawy naraz. Dzia�o nasze gotowe by�o do akcji ma wypadek zni�enia si� samolot�w. W pe�nym alarmie czekali�my na zrzucenie bomb. Olbrzymie fontanny wskazywa�y miejsca ich wybuch�w. Wyda�o nam si�, jakby "Chrobry" uderzy� kilka razy o ska�y. Samoloty zawr�ci�y. Odwo�ali�my alarm.

"To d�u�ej ni� miesi�c nie mo�e potrwa�" - pomy�la�em schodz�c do kabiny. Data 15 maja by�a dla mnie zgodnym wynikiem intuicji i oceny prze�ytych wydarze�. Chyba, �eby si� obie myli�y...

Przed po�o�eniem si� spa� czerwonym o��wkiem zakre�li�em k�ko na kalendarzu dooko�a daty 15 maja.

W Szkocji zmieniamy admira�a. Jest on przeciwie�stwem poprzedniego: chudy, czarny, smutny pesymista. Za�oga ju� wdro�ona w nowy styl pracy, wi�c wsp�ycie ze smutnym admira�em uk�ada si� bez nieporozumie�.

Tym razem zamiast wojsk l�dowych wieziemy Navy. Marynarze maj� stanowi� obsad� portu, kt�ry b�dzie baz� zaopatrzeniow�. Szybko zaczynamy ich lubi� i jeszcze szybciej zaczynamy odczuwa� wobec nich skr�powanie za to, �e ich wieziemy.

Od momentu podej�cia do fiord�w rozpoczyna si� znana zabawa. Jednak�e udaje si� nam wyokr�towa� marynarzy bez przeszk�d. Wy�adowujemy sprz�t. Sto�y sk�adane, maszyny do pisania, kosze do �mieci. Wspania�y sprz�t sportowy, mi�dzy innymi stosy r�kawic bokserskich. Ch�opcy musz� mie� rozrywk�. Zn�w ani jednego dzia�a przeciwlotniczego. �egnamy marynarzy ze wsp�czuciem.

Stajemy na kotwicy opodal miejsca ich l�dowania. Za chwil� zaczynamy pilnie zajmowa� si� rybo��wstwem. Wci�� nowe wy�owione ryby oddajemy do ch�odni. Nie mamy �adnej eskorty, nikt nas nie broni. Sami nie strzelamy, by zachowa� amunicj� na ewentualne odstraszanie samolot�w, gdyby chcia�y si� zni�y�.

Po przej�ciu kolejnego samolotu s�upy wodne podnosz� si� dooko�a statku. Ju� po wszystkim. Ka�dy si� u�miecha jakby spotka�o go co� nies�ychanie mi�ego w �yciu, kt�re na razie zosta�o jeszcze przed�u�one.

P� dnia stali�my tak samotnie, czekaj�c na wyja�nienie sytuacji. Przyszed� wreszcie destrojer z rozkazem zmiany miejsca kotwicznego pod os�on� pancernik�w "Rodney" i "Renown", otoczonych sfor� destrojer�w i lekkich kr��ownik�w.

Gdy rzucili�my kotwic� w cieniu tych dw�dh kolos�w, "nasz" admira� pierwszy raz si� rozchmurzy�:

- A co? B�dzie teraz lepiej? - spyta� kapitana.

- Lepiej? Nie - odpowiedzia� kapitan. - Ale cz�ciej.

St�oczone w fiordzie okr�ty stanowi�y wi�ksz� atrakcj� dla bombowc�w ni� samotnie stoj�cy transportowiec. Wkr�tce poprzednie miejsce postoju nawet admira�owi wyda�o si� godne tytu�u: Wad dalekim cichym fiordem.

Idziemy po raz drugi do Namsos. Tym razem ewakuowa� stamt�d �o�nierzy. Wed�ug zgodnej opinii za�ogi "Chrobrego" miasteczkiem

Namsos mo�na wyczy�ci� z�by. Zosta�o zamienione w proszek. ,Z przywiezionych przez nas ludzi niewielu wr�ci�o na "Chrobrego". By� mo�e zabra�y ich inne okr�ty. Z haubicami i karabinami niewiele mo�na by�o zdzia�a� przeciwko bombowcom.

Opowiadano na statku, �e jeden z �o�nierzy, kt�remu w szczeg�lno�ci da�a si� we znaki zabawa w "trafi - nie trafi", wchodz�c na pok�ad cisn�� karabin wo�aj�c:

- God save the King! Bo�e, zachowaj kr�la - bo ja nie mog�.

I zn�w nowo�� pe�na uroku. Z do�wiadczenia wynika�o, �e bezpieczniej jest bawi� si� z bombowcami, gdy statek pozostaje w ruchu. Wobec tego starali�my si� nie sta� na kotwicy, lecz kr��y� jak podczas najlepszej wycieczki turystycznej. Zabawy przez to wcale nie ustawa�y. Alarmy by�y ju� teraz zjawiskiem sta�ym. Je�li nawet trwa�y kilka dni bez przerwy, to nale�a�o jednak �y� mo�liwie normalnie. Trzeba by�o k�a�� si� spa�, rozbiera�, k�pa� i je�� mo�liwie spokojnie.

Maj przyni�s� nam nowo�� w postaci mg�y, kt�ra spowi�a fiordy. Czuli�my si� w niej jak ma�e dzieci pod pierzynk�, ze schowanymi pod ni� g�owami, z uczuciem bezpiecze�stwa opowiadaj�ce sobie straszne bajki o wiliko�akach.

Nawigacja w�r�d mg�y, odwiecznie uwa�ana za najtrudniejsz�, wydawa�a si� nam - wobec odwo�ania alarmu - igraszk�. Na mostku doszli�my do rewelacyjnego wniosku, dla zapami�tania ka�dy mia� zamiar wytatuowa� go sobie na w�asnej sk�rze: "�egluga we mgle jest najmilsz� �eglug� na �wiecie".

Nie dowiedzieli�my si� jedynie, jakie zdanie mieli na ten temat admira� oraz jego nawigatorzy. Natychmiast po zapadni�ciu mg�y zeszli oni z mostku, uzgadniaj�c tylko pozycj� i czas, w kt�rym musimy si� na wyznaczonej pozycji znale��.

Energia, zu�yta dla utrzymania czujno�ci na wypadek trafienia, okaza�a si� teraz �r�d�em nowych si�. Zaledwie minimalna jej cz�� by�a potrzebna do prowadzenia nawigacji. �egluga przez spowite mg�� fiordy wydawa�a si� spacerem po dobrze znanym parku. Gdy kapitan poszed� spa�, ogarn�o mnie tylko jedno pragnienie: oby mg�a trzyma�a si� jak najd�u�ej, bym i ja m�g� wyspa� si� spokojnie.

Wypadki szybko przesuwaj� si� na p�noc, a "Chrobry" wraz z nimi. Nast�pne wojsko wy�adowujemy w Harstadzie, na szeroko�ci Lofo-t�w, za kr�giem polarnym. W Harstadzie dowiadujemy si� o wielu stratach, o trafionych bombami okr�tach. Zgin�� nasz znajomy, kr��ownik przeciwlotniczy "Cairo". Zaraz po tym dowiadujemy si� o najbole�niejszej dla nas stracie: trafiony zosta� niszczyciel "Grom".

Z wielu opowiada� o jego ostatniej akcji i zachowaniu si� za�ogi uporczywie wraca na my�l sylwetka jednego z najm�odszych uczni�w "Daru Pomorza" - G�siorowskiego, kt�ry by� na "Gromie". Zakochany w swoim nowym okr�cie, nie mia� si�y go prze�y�. By� na pok�adzie, m�g� si� uratowa�. Ale gdy si� dowiedzia�, �e "Grom" tonie, zadecydowa� g�o�no: - Ja z "Gromem". Wr�ci� do swego hamaka i w nim pow�drowa� na "Gromie" w nowy, nigdy nie ko�cz�cy si� rejs...

Kampania norweska jest bogata w niespodzianki. Tym razem to Marsz, marsz D�browski... nad dalekim cichym fiordem.

Ca�a Samodzielna Brygada Strzelc�w Podhala�skich sformowana we Francji znalaz�a si� w Harstadzie. Go�cimy na "Chrobrym" jej sztab z genera�em. Pierwszy raz mamy mo�no�� us�ysze� opis wrze�niowych wypadk�w w kraju od uczestnik�w walk. Interesuje nas tylko jedno: chcemy wiedzie� - jak si� bili i czy si� bili w og�le? M�wi� kolejno wszyscy. W ka�dym opisie walk jeden i ten sam motyw: niewsp�mierna przewaga niemieckiego "wojska, si�y ognia, olbrzymiego lotnictwa panuj�cego ca�kowicie W powietrzu oraz tysi�cy czo�g�w, przeciw kt�rym z naszej strony stawa�a kawaleria.

Z opowiada� bije duma, �e gdzie tylko istnia�a mo�no�� oporu - tam op�r stawiano, pomimo �e wynik wojny by� z g�ry przes�dzony.

Bia�a noc na Lofotach wraz z wie�ci� o potopie przynios�a nowe opisy bitew. Dr�eli�my s�uchaj�c o szar�y dw�ch szwadron�w 18 Pu�ku U�an�w na czo�gi pod Chojnicami. Mieli zatrzyma� wroga, by da� mo�no�� wycofania si� w�asnej piechocie. Na polu walki zosta�y ca�e szwadrony. Pu�k zadanie wykona�, nieprzyjaciel do dnia nast�pnego nie ruszy� si� z miejsca. Go�cie poprosili, by zagrano Szopena. W opowiadania o szar�ach kawalerii na czo�gi wpl�t� si� Polonez a-dur. Byli�my tak ws�uchani, �e w tym napi�ciu ujrza�em kr�la Sobieskiego i defiluj�c� przed nim w rytmie poloneza, id�c� do boju, husari�.

Potem kr�tki, w kilku zaledwie taktach oddany najwspanialszy opis zwyci�skiej bitwy pod Wiedniem i zn�w w triumfalnych taktach poloneza powr�t husarii.

Rzeczywisto�� wr�ci�a w postaci pu�kownika strzelc�w podhala�skich, kt�ry meldowa� genera�owi, �e odchodzi do boju:

- Pozwol� sobie zameldowa�, generale, �e id� z takim zapasem ku� do rewolweru.

Na wyci�gni�tej d�oni pu�kownika le�a�o kilka zaledwie ku� rewolwerowych. Dech nam zapar�o. Oficerowie zacz�li szuka� po swych kieszeniach, a potem sk�ada� na d�oni pu�kownika to, co ka�dy m�g� da� ze swego przydzia�u, po jednej lub dwie kule. Brygada by�a wyposa�ona w najbardziej lichy sprz�t i ma�� ilo�� amunicji.

Scena z dzieleniem si� zapasami ku� by�a dla nas za silna. Nie wstydzili�my si� �ez, kt�re jako� same cisn�y si� do oczu. Zdarzenie to zosta�o zapisane w moim kalendarzu ko�o daty 13 maja 1940 roku.

Nast�pnego dnia przyszed� rozkaz za�adowania czo�g�w. W gardzieli trzeciej �adowni umieszczono pi��dziesi�t ton min przeciwczo�gowych. Mieli�my przetransportowa� z Harstadu do Bodb Gwardi� Irlandzk�. Olbrzymi ch�opcy, ka�dy dwumetrowego wzrostu.

W�r�d sypi�cych si� wok� nas bomb czekali�my na rozkaz wyj�cia. Zjawi�a si� wreszcie nasza eskorta - stary destrojer "Wolyerine" i kanonierka "Stork". Podnie�li�my kotwic�.

Po wyj�ciu z Harstadu par� razy towarzyszy�em dow�dcy gwardii podczas inspekcji rozmieszczonych na "Chrobrym" oddzia��w. Dow�dca stara� si� sw� troskliwo�ci� doda� �o�nierzom otuchy. Bior�cy udzia� w inspekcjach oficer ��cznikowy, kapitan marynarki, kt�ry dotychczas zawsze by� pe�en werwy i dobrej my�li, wyda� mi si� zgaszony i smutny.

Schodz�c z mostku do kabiny jeszcze raz obejrza�em gotowo�� bojow� "Chrobrego". Ludzie przy dziale czuwali. Przy ustawionych na pok�adach karabinach maszynowych obs�uga gotowa by�a do otwarcia ognia.

Kapitan po�egna� mnie dobr� rad�:

- Spij szybko!

Zbudzi� mnie dzonek telefonu stoj�cego tu� przy koi. Pomimo �e musia�o by� ju� po p�nocy, w kabinie by�o widno jak podczas pochmurnego dnia - w po�owie maja noc na Lofotach prawie nie istnia�a. Z�apa�em szybko s�uchawk�. W odpowiedzi na moje "tak" - us�ysza�em znajome zdanie:

- Jeste�my atakowani.

W tej samej chwili odczu�em wstrz�s kad�uba i zaraz po nim drugi.

Zacz��em szybko si� ubiera�. "Mo�e po raz ostatni?" - pomy�la�em. Zamiast p�bucik�w w�o�y�em buty, szumnie w my�lach zwane "wellingtonami", zrobione ongi� przez mistrza gdy�skiego. Wys�ane p�cherzami rybimi, mi�kkie jak r�kawiczki, chroni�y przed wilgoci� i mo�na w nich by�o wytrzyma� wiele godzin; w wypadku wpadni�cia do wody mog�y by� z �atwo�ci� zrzucone z n�g. Wci�gn��em podarowan� przez matk� sk�rzan� kurtk� podbit� baranami, kt�ra ju� raz uratowa�a mi �ycie, z�apa�em czapk� i ruszy�em na mostek. Po drodze z przyzwyczajenia otworzy�em drzwi �azienki znajduj�cej si� przed kabin�. Okaza�o si�, �e �azienki nie ma. Zamiast pod�ogi widnia� ciemny otw�r prowadz�cy w g��b statku.

Wszed�em na mostek. By�a dopiero za kwadrans dwunasta. Za�oga i wszyscy oficerowie mieli za�o�one he�my i pasy ratunkowe. Zanim dowiedzia�am si�, co zasz�o, zobaczy�em, �e z nadbud�wki za trzeci� �adowni� wydobywaj� si� k��by dymu i p�omienie ognia. Pali�a si� r�wnie� nadbud�wka tu� za mostkiem, przed trzebi� �adowni�. W jej gardzieli, wzi�tej teraz w dwa ognie, znajdowa�o si� pi��dziesi�t ton materia��w wybuchowych w postaci min przeciwczo�gowych. Pok�ady pokryte by�y cia�ami poleg�ych �o�nierzy z obs�ugi karabin�w maszynowych.

Zostali�my zaatakowani przez dwa bardzo nisko lec�ce samoloty. Eskortuj�ce "Chrobrego" okr�ty wojenne "Wolverine" i "Stork" - jeden przed dziobem, drugi za ruf� - by�y zbyt daleko, by przeszkodzi� temu, co si� sta�o. Samoloty lec�ce na ma�ej wysoko�ci wyda�y si� oficerom dowodz�cym obron� "Chrobrego" - angielskimi i nie otworzyli do nich ognia, pomimo bezwzgl�dnej co do tego instrukcji.

Samoloty rzuci�y bomby z bardzo bliskiej odleg�o�ci. R�wnie� skutki ognia ich karabin�w maszynowych by�y straszne. Ze znajduj�cych si� na pok�adach ocaleli tylko ludzie na mostku, zabezpieczonym dodatkowymi p�ytami pancernymi i workami z piaskiem. Wybuch bomb na poz�r nie wydawa� si� gro�niejszy od tych, kt�re wybucha�y ko�o burt. Huku prawie nie by�o s�ycha�, odczuwali�my jedynie wstrz�sy. W tej chwili samoloty zatacza�y ko�o z widocznym zamiarem ponownego zaatakowania "Chrobrego".

Podczas ca�ej kampanii norweskiej nie mieli�my jeszcze na statku tak du�ej ilo�ci wojska. Poniewa� �o�nierze zaokr�towani byli na kr�tki przelot Harstad - Bodb, st�oczono ich we wszystkich pomieszczeniach ponad norm�.

Patrz�c teraz z mostku, nie mia�em w�tpliwo�ci, �e jest to ostatni dzie� �ycia statku, kt�rego bohaterem - zgodnie z tradycj� - b�dzie jego kapitan. Sta� teraz na skrzydle mostku, rozwa�aj�c sytuacj�. Zwr�ci�em uwag� na dziwn� dekoracj� czapki kapitana. Opr�cz z�otych palm na daszku mia�a dodatkowe - srebrne - z prawej strony na samej kraw�dzi. By�y bardzo twarzowe. Przypomnia�y nai si� wszystkie podr�e z nim na �aglowcu szkolnym "Lw�w", od chwili gdy si� zjawi� w szkole z p�dyplomem Akademii G�rniczej. Nazwisko swe wywodzi� od Deja z Oczakowa. S�dz�c po jego wygl�dzie, gdyby �y� przed kilkoma wiekami, dowodzi�by ca�� Ord� Oczakowsk� i zas�yn��by jako "sok� step�w Akermanu". Stan�y mi w pami�ci lata sp�dzone wsp�lnie na szlakach naszych pierwszych transatlantyk�w. Z zazdro�ci dokuczali�my mu s�owami piosenki:

Co temu winien Zygmu�, �e jest taki �liczny?

To przecie� zbrodnia taki wygl�d estetyczny...

Sta� teraz, jak zwykle wytworny i opanowany, przygl�daj�c si� p�omieniom. Nie mia�em w�tpliwo�ci, �e przygotowany jest do wype�nienia obowi�zk�w kapitana - do pozostania na okr�cie tak d�ugo, zanim ostatni cz�owiek z niego nie zejdzie. Ale pi��dziesi�t ton min mi�dzy p�omieniami by�o czym� zupe�nie wyj�tkowym i mog�o zmusi� do opuszczenia statku w chwili najmniej spodziewanej, szczeg�lnie tych, kt�rzy stali na mostku.

Podszed�em do kapitana, by om�wi� kolejno�� post�powania. Zdecydowali�my si� na pr�b� opanowania ognia za pomoc� wody z hydrant�w i ga�nic. Gdyby akcja ta zawiod�a, mieli�my rozpocz�� opuszczanie �odzi ratunkowych z �o�nierzami, za�og� hotelow� i woln� - maszynow�. Do ostatniej chwili mia�a zosta� na statku za�oga pok�adowa.

Kapitan postanowi� pozosta� na mostku, by utrzyma� praw� burt� jako nawietrzn�, je�li da si� jeszcze manewrowa� maszynami, i nie opuszcza� go tak d�ugo, jak to b�dzie konieczne. Ja mia�em przej�� za drug� zas�on� utworzon� z dymu za trzeci� �adowni�, zaj�� si� gaszeniem tamtego ogniska i tam pozosta�. Przy rozstaniu powiedzia�em:

- Zygmunt, na�� pas!

W odpowiedzi us�ysza�em, �e lepiej sobie w takiej sytuacji tymi sprawami g�owy nie zaprz�ta�, bo si� w�wczas �atwiej my�li o tym co potrzeba. W tym momencie nadbieg� jeden z naszych oficer�w i zameldowa�, �e ca�y sztab i wszyscy pozostali oficerowie Gwardii Irlandzkiej zgin�li w barze, gdzie zebrali si�, by zgodnie ze swym rytua�em zako�czy� angielski dzie� toastem: "Gentlemen - the King!"

Po przej�ciu przez dwie zas�ony z dymu natkn��em si� na grup� marynarzy rozwijaj�cych ju� w�e po�arowe. Inni biegli z ga�nicami. Wpadli�my do pomieszcze�, z kt�rych wydobywa� si� ogie�. Po otworzeniu zawor�w z hydrant�w nie sp�yn�a ani jedna kropla wody. Widocznie uszkodzony by� ruroci�g albo na wszystkich sekcjach, gdzie si� pali�o, usi�owano gasi� ogie� za pomoc� znajduj�cych si� tam hydrant�w.

Najwi�kszy ogie� bucha� z klatki schodowej. Nie wiedzieli�my, czy ludzie, kt�rzy tam byli, zd��yli ju� wyj��. Postanowili�my przydusi� chocia� na jaki� czas p�omienie, by da� mo�no�� przej�� tym wszystkim, kt�rzy by si� jeszcze znajdowali pod pok�adem. Strumienie z kilku ga�nic skierowane w buchaj�cy ogie� nie tylko go nie st�umi�y, ale nawet nie przygasi�y. Wygl�da�o to tak, jak gdyby olbrzymi st�g s�omy usi�owano zgasi� wod� ze strzykawek lekarskich. W�r�d dymu widoczna jeszcze by�a droga przez korytarz w kierunku kabiny starszego mechanika. Podobnie jak kapitan, starszy mechanik mia� na imi� Zygmunt i ��czy�a mnie z nim taka sama przyja�� i cz�sto te same szlaki od Szko�y Morskiej do obecnego rejsu. Pochodzi� ze Zdu�skiej Woli. W dawnych jeszcze czasach miewa� bardzo zatroskany wyraz twarzy, jak naim si� wydawa�o, zupe�nie bez powodu. Kiedy� w tajemnicy przyzna� si�, �e wyrobi� sobie swoisty spos�b dozoru wszystkich swych koni mechanicznych, s�uchaj�c jak "gca w nich �ledziona". Znaj�c dwa j�zyki obce zebra� du�� bibliotek� fachow�. Pe�na znajomo�� teoretyczna przedmiotu pozwala�a mu na bardzo wnikliwe dochodzenie szmer�w w organizmach maszyn. Przyznawa�, �e niekiedy nocami nie sypia� z tego powodu, ale nie darowa� nigdy okazji, by "na proszek" nie rozebra� jakiego� "tabunu" i nie wyszuka� chorego "konia". M�odsi jego koledzy, nie maj�cy tych samych kawaleryjskich za-mi�owa�, "b�ogos�awili" go zawsze w portach, kiedy zamiast wyj�� na miasto musieli doszukiwa� si� "chorej �ledziony, kt�ra nie gra�a". Zygmunt by� jednym z tych dziwnych mechanik�w, kt�rzy "�yli" z nawigatorami. Marzy� o skonstruowaniu jakiej� miniatury maszyny okr�towej - takiej �eby mo�na by�o j� mie� w kabinie i widzie� dok�adnie, co si� w niej dzieje podczas pracy.

O tej godzinie, w kt�rej trafi�y "Chrobrego" bomby, powinien by� spa� zawini�ty w d�ugi ciep�y szlafrok, na tapczanie w kabinie. Poniewa� nie mo�na by�o ugasi� �r�d�a ognia, postanowi�em dotrze� do jego kabiny w nadziei, �e mo�e uda nii si� go wyci�gn��, je�li le�y tylko og�uszony. Nabra�em powietrza w p�uca i wszed�em w p�on�cy korytarz przys�oni�ty dymem. Po kilku krokach dymu ju� nie by�o, tylko d�ugie j�zyki ognia na kszta�t ogromnych li�ci tworzy�y p�omienn� alej�.

�ar panowa� tak wdelki, �e gdy wypu�ci�em z p�uc powietrze i chcia�em zaczerpn�� �wie�ego, wyda�o mi si�, �e po�ykam ogie�. Do kabiny by�o jeszcze daleko i ju� mia�em zawr�ci�, gdy dojrza�em w oddali le��ce na pod�odze cia�o.

Skoczy�em naprz�d, z�apa�em nieprzytomnego na r�ce i usi�owa�em jak najszybciej wydosta� si� z �aru. Ubranie tli�o si� na nim. Po ci�rzarze cia�a zorientowa�em si�, �e to nie Zygmunt. Ten cz�owiek wa�y� chyba dwa raizy wi�cej. Dotar�em z nim do wyj�cia, a tam zabrali go marynarze. Odwr�ci�em si� jeszcze raz, by zobaczy�, czy nie uda si� jednak dotrze� do kabiny Zygmunta, ale droga do niej by�a ju� nie do przebycia.

Nie mia�em teraz w�tpliwo�ci, i� gaszenie obu ognisk po�aru nie da �adnego rezultatu. Zanim ogie� rozprzestrzeni si� tak, �e nie b�dzie mo�na doj�� do �odzi ratunkowych - nale�y je niezw�ocznie spu�ci�. Pos�a�em jednego z marynarzy na mostek do kapitana z zawiadomieniem, �e akcja gaszenia zawiod�a i �e b�dziemy spuszczali �odzie ratunkowe i tratwy.

Niekt�re stanowiska przy �odziach znajdowa�y si� ju� w ogniu. Trzeba by�o ogromnego samozaparcia, by nie zwracaj�c uwagi na p�omienie, tl�ce si� ubrania i dusz�cy dym wykona� czynno�ci przewidziane przy spuszczaniu szalup. Przede wszystkim nale�a�o przer�ba� liny, kt�rymi szalupy by�y nieomal spowite w celu zabezpieczenia przed du�� fal� oceaniczn� oraz ewentualnym zerwaniem si� od podmuch�w bomb. W chwili gdy zacz�li�my spuszcza� szalupy, samoloty zn�w otworzy�y ogie� z karabin�w maszynowych. Ani jeden marynarz nie opu�ci� swego stanowiska, jak gdyby wszystko to odbywa�o si� podczas wycieczek turystycznych w ubieg�ych latach do tych samych fiord�w.

Za�adowano rannych, a gdy szalupy zesz�y na wod�, run�li do nich �o�nierze, a razem z nimi za�oga hotelowa. Marynarce z za�ogi pok�adowej stali spokojnie, jakby do �odzi ratunkowych - zgodnie z przepisami - sz�y: "Dzieci i kobiety najpierw".

Na pok�adzie pozosta�y ju� tylko klapboty" - szalupy zwane tak ze wzgl�du na to, �e sta�y w miejscu, w kt�rym na dawnych transatlantykach umieszczano stary typ sk�adanych �odzi ratunkowych. Nad nimi zawieszone by�y zwyk�e szalupy; po ich spuszczeniu nale�a�o wyci�gn�� na pok�ad talie i w��czy� do "klapbot�w".

Zobaczyli�my samolot ponownie nadchodz�cy na ma�ej wysoko�ci, zeszli�my wi�c o pok�ad ni�ej. Kiedy przelecia�, wr�cili�my, by zabra� si� do spuszczania "klapbot�w". Okaza�y si� jednak bezu�yteczne - tak zosta�y posiekane kulami. Wszystkie zbiorniki z powietrzem by�y poprzebijane.

�o�nierze, widz�c, �e wi�cej �odzi ratunkowych nie ma, zacz�li szale�. Nie by�o ani jednego oficera, kt�ry by nad nimi obj�� komend�. Wyskakiwali za bunt�. Nie powstrzyma�o ich nawet to, �e ci co wyskoczyli pierwsi, siztywnieli natychmiast w tym zlewisku lodowatej wody, zanim jaka� ��d� ratunkowa zdo�a�a do nich podej��. Wi�kszo�� �odzi wola�a zreszt� trzyma� si� jak najdalej od statku ze wzgl�du na spodziewany wybuch amunicji, o kt�rej ca�a za�oga wiedzia�a.

Okr�ty z eskorty zbli�y�y si� troch� do "Chrobrego" i otworzy�y ogie� do samolot�w. Jedyn� nadziej� ratunku by�o, �e kt�ry� z okr�t�w podejdzie do burty i zabierze oszala�ych z przera�enia �o�nierzy. Okr�tom wojennym nie wolno by�o dobija� do pal�cych si� statk�w z amunicj� - chyba �eby jaki� z inich nie wiedzia�, i� mamy za�adowan� amunicj�, a przynajmniej nie w tym miejscu i nie tak�.

Poleci�em marynarzom rozwiesi� na nie obj�tej ogniem i dymem prawej burcie siatki do �adowania, tak by utworzy�y na ca�ej szeroko�ci burty olbrzymi� drabin�, po kt�rej wszyscy b�d� mogli szybko zej��, je�li jaki� destrojer odwa�y si�. dobi� do "Chrobrego". Sam postanowi�em uspokoi� w jakikolwiek spos�b �o�nierzy i przekona� ich, �e skakanie do wody jest w tej chwili samob�jstwem i �e zawsze maj� na to czas. Liczy�em na to, i� widzieli mnie kilkakrotnie na inspekcji w towarzystwie swego dow�dcy i mo�e mnie pos�uchaj�.

Zaszed�em im drog� do relingu, z kt�rego skakali, wo�aj�c: "Attention! Attention!" Wdrapa�em si� na reling, �eby mnie widzieli i zapominaj�c, �e mam przed sob� Irlandczyk�w zacz��em swe podnios�e przem�wienie od s��w:

- Anglicy! S�yniecie z zimnej krwi i opanowania. W�a�nie w tej chwili musicie si� opanowa�!

Wydawa�o mi si�, �e musz� m�wi� jak najd�u�ej, by zacz�li mnie s�ucha� i �e jak przestan�, to zn�w zaczn� skaka� do tej lodowatej wody. Przemawia�em wi�c dalej:

- Skakanie do wody jest samob�jstwem. Na razie mamy du�o czasu. Tylko spok�j mo�e was uratowa�. Musicie zaczeka�, zanim okr�ty eskorty nie podejd�, by was zabra�. Na burcie wolnej od ognia i dymu rozwieszone s� siatki, po kt�rych b�dziecie mogli zej�� spokojnie na destrojery. Musicie si� uspokoi�. Od tego zale�y wasz ratunek.

Przem�wienie swe zako�czy�em g�o�nym okrzykiem w formie rozkazu, kt�ry wyda� mi si� najlepszy w danej chwili:

- You ar� English! Control yourselves! Jeste�cie Anglikami! Panujcie nad sob�!

Naraz us�ysza�em krzyk. Nie wiedzia�em, sk�d pochodzi i kto krzyczy. �o�nierze na pok�adzie uspokoili si�, przestali skaka� do wody. Wi�kszo�� z nich zesz�a na ruf�. Krzyk dochodzi� od strony wody, z prawej burty. Na wodzie by�y widocznie nasze �odzie ratunkowe, tratwy i cia�a gwardzist�w irlandzkich, kt�rzy wyskoczyli za burt�. Na szalupach i na tratwach �o�nierze zachowywali si� spokojnie, a krzyk pot�nia�, stawa� si� coraz bardziej przera�liwy, przechodzi� w ryk ludzi krzycz�cych w m�ce lub ze strachu granicz�cego z ob��dem.

Wychyli�em si� za burt� i zrozumia�em wszystko. Niekt�re pomieszczenia zosta�y odci�te podczas wybuchu bomb i �o�nierze nie zdo�ali przedrze� si� przez ogie�. Teraz palili si� �ywcem. Dostanie si� do nich by�o niemo�liwo�ci�. Cz�� wysun�a g�owy przez bulaje. Otwory by�y jednak za ma�e, by si� przez nie m�g� wydosta� cz�owiek. Ci, kt�rzy wysun�li g�owy przez iluminatory, nie wo�ali ju� pomocy, tylko na ich twarzach widnia�a potworna m�ka ludzi p�on�cych �ywcem. G�os, kt�remu nikt nie po�pieszy z pomoc� i kt�remu nikt nie pomo�e. Najbardziej tragiczny g�os, jaki zna ludzko�� jeszcze sprzed czas�w rzymskich: vox clamantis in deserto...

Samoloty nie przestawa�y kr��y� nad "Chrobrym". Nad strzelaj�cymi wci�� "Wolverine" i "Stork" wida� by�o lec�ce w nie smugi �wietlne. Za�oga pok�adowa ko�czy�a rozwieszanie siatek. �o�nierze czekali na obiecane przeze mnie podej�cie okr�t�w wojennych, kt�re nie zdradza�y ku temu najmniejszej ochoty. Nie mieli�my od nich �adnego sygna�u, �adnego znaku. Nic.

Na razie nie ma co robi�. Na budowanie jakich� tratw ze sto��w - za ma�o czasu. Ogie� szybciej tu dojdzie, ni� zdo�amy co� skleci�. Je�li przedtem nie wylecimy w powietrze. Tych pi��dziesi�t ton min w gardzieli trzeciej �adowni musi eksplodowa�.

"Wylecimy w powietrze!" - my�l ta przypomnia�a mi, �e oczekiwanie na taki moment stanowi�o spe�nienie moich marze� dziecinnych. Powsta�y one pod wp�ywem ogl�dania pewnego rysunku w ksi��ce. Nie chodzi�em jeszcze do gimnazjum, ale by�em ju� zapisany do czytelni pa� �ukowskich w Wilnie, mieszcz�cej si� przy placyku Orzeszkowej. Kt�rego� dnia trafi�a mi tam do r�ki ksi��ka, kt�rej tytu�u zapomnia�em, ale na zawsze pozosta� w pami�ci rysunek przedstawiaj�cy ludzi biegn�cych w pop�ochu po pok�adzie okr�tu. Z dziobu wydobywa�y si� k��by dymu. Pod rysunkiem by� podpis: "PIKRAT! PI-KRAT! WYLECIMY W POWIETRZE!"

Kim by� ten tajemniczy Pikrat? Prawdopodobnie przyjacielem biegn�cych. Spieszyli si�, by go ostrzec przed niebezpiecze�stwem. Naturalnie wybra�em t� ksi��k�. Po przyj�ciu do domu pokaza�em j� ojczymowi. Wyt�umaczy� mi, �e tajemniczy dla mnie pikrat to bardzo silny �rodek wybuchowy, kt�rego eksplozja na placu Sorbony w Pary�u oraz ilo�� os�b, kt�re w�wczas zgin�y - wstrz�sn�y ca�ym �wiatem. Widocznie autor ksi��ki, b�d�c r�wnie� pod wra�eniem tego wypadku, umie�ci� �adunek pikratu na opisywanym przez siebie okr�cie.

Wybuch pikratu podnieci� i moj� wyobra�ni� do tego stopnia, �e przez pewien czas o niczym innym nie my�la�em podczas zabaw jak o tym, by naprawd� znale�� si� w podobnej sytuacji na okr�cie.

Wszystkie inne bohaterskie wyczyny na morzu - walki korsarzy, zmagania si� �eglarzy z burz�, nawet bitwy morskie, wyda�y mi si� blade i bezbarwne wobec p�kratu. Bohaterowie tamtych opowiada� przewa�nie zwyci�ali i wychodzili ca�o, ale tutaj zaraz nast�pi wybuch i wszyscy wylec� w powietrze. Zapragn��em w�wczas prze�y� podobn� chwil� chocia�by za cen� �ycia.

I oto chwila ta nadesz�a. R�ni�a si� tym od wszystkich innych prze�ytych dotychczas, �e nie wymaga�a ju� �adnej walki. Wiadomo, �e si� stanie. Zaraz ods�oni si� przede mn� tajemnica �ycia i �mierci. Zaraz b�d� wiedzia� na pewno, czy z "tamtej strony" co� jest, czy nic nie ma. Samo przej�cie z jednego stanu w drugi przesta�o by� straszne. Oboj�tne czy to nast�pi przy potwornym huku, czy b�dzie to zmia�d�enie lub unicestwienie przez rozsypanie si� w kawa�ki, czy d�ugi lot w powietrzu. Za chwil� odkryje si� tajemnica tego, co jest po �mierci.

Ogie�, kt�ry po�era� "Chrobrego", zaczyna� nas spycha� na sam� ruf�. Nie rozumia�em, jak kapitan mo�e jeszcze wytrzyma� na mostiku. Mostek ogarni�ty by� p�omieniami.

Co by si� dzia�o na statku, gdyby ten ca�y �ar pokry� pozosta�ych na pok�adach ludzi? "Chrobry" nie mia� wad. Wszystko na nim by�o dobre, ka�da praca by�a �atwa - z �adunkiem i z pasa�erami. Trzyma� si� na ka�dej fali, jak �aden z naszych transatlantyk�w. Manewrowa�, jak gdyby wy��cznie do manewr�w go zbudowano. By� najbardziej udainym statkiem naszej floty. W ostatnich chwilach swego �ycia darzy� nas jeszcze tym, co mia� do ofiarowania i co wci�� stanowi�o o naszym istnieniu: nie wybucha� i nie zmienia� swego po�o�enia wzgl�dem wiatru.

Mostek wyda� mi si� w tej chwili ofiarnym stosem kapitana. Straci�em ju� nadziej� zobaczenia si� z nim, gdy naraz znalaz� si� ko�o mnie z oficerami i lekarzem okr�towym. Doktor nasz nigdy nie schodzi� na l�d bez monokla. Poniewa� teraz przewidywa� mo�liwo�� opuszczenia statku, spostrzeg�em, �e wyprostowa� si� i trzyma g�ow� w charakterystyczny spos�b: monokl by� na miejscu.

Drugi oficer denerwowa� si� bezczynno�ci�. Domy�la�em si�, �e nie mo�e pogodzi� si� z my�l�, �e to ju� koniec. Niepok�j drugiego" wzrasta�. Wreszcie nie wytrzyma�, podszed� do mnie i spyta�:

- S�uchaj, co zrobi� jeszcze?

Rozumia�em, �e trzeba mu co� wymy�li� dla odpr�enia. Bezczynno�� nie dawa�a pogodzi� si� z jego aktywno�ci� i ��dz� czynu. Na piersi "drugiego" widnia� zawieszony aparat fotograficzny, poradzi�em wi�c, by zrobi� jak majwi�cej zdj�� i zabezpieczy� aparat przed wod�.

- Je�li go kto� wy�owi, zobaczy przynajmniej, jak wygl�da piek�o - powiedzia�em.

Le��ce w�r�d p�omieni cia�a zabitych wydawa�y si� falowa� w unosz�cym si� nad pok�adami �arze. Trupy zazwyczaj s� zimne i sztywne. Na "Chrobrym" trupy - ogarni�te �arem - �y�y. Nie mie�ci�y si� we w�asnych -mundurach. Rozdyma�y si� piersi. Twarze zmienia�y barw� w grymasach, rozszerza�y si� lub kurczy�y, ukazuj�c z�by w u�miechu.

Podsuni�ta drugiemu oficerowi my�l zrobienia takich zdj�� odpowiada�a mu. Zacz�� szuka� dogodnego miejsca do ich wykonania.

- Spiesz si�! - krzykn��em i nie mog�em opanowa� si�, by nie doda� po cichu: - Pikrat! Pikrat! Wylecimy w powietrze!

I zn�w jeden z samolot�w zni�y� si� i otworzy� ogie� do �odzi ratunkowych, pomimo �e oba okr�ty eskorty bi�y do niego ze wszystkich swych dzia�. Obrona by�a jak zwykle bezskuteczna, wobec czego nasz� uwag� zwr�cili�my na czapk� kapitana.

- Zygmunt, kiedy� zd��y� da� to sobie wyhaftowa� na czapce? - wyrwa�o mi si� ze �miechem.

Kapitan zdj�� czapk� i zacz�li�my ogl�da� niezwyk�e jej przybranie. By�y to krople jakiego� metalu, kt�ry zastyg� w tej dziwnej postaci.

- W momencie gdy lecia�y bomby, poczu�em, �e co� mi spad�o na czapk� - wyja�nia�. - Wydaje mi si�, �e ten metal pochodzi z bomb.

Doktor wzi�� czapk� do r�k i jak zwykle - gdy z wielk� uwag� bada� nas jako pacjent�w - wysun�� dolne z�by przed g�rn� warg�. Przez monokl przygl�da� si� tej srebrnej palmie, jak gdyby to by�a rana. Diagnoza brzmia�a:

- Wieniec laurowy z nieba, za �ycia...

Stali�my zn�w w milczeniu, czekaj�c na wybuch. Nie dopytywali�my si�, kto zgin��, a kto ocala�. By�o kwesti� minut - kto kogo na razie prze�y� o t� kr�tk� chwil�. Wydawa�o si� nam, �e ju� nic nas z r�wnowagi nie potrafi wyprowadzi�, gdy naraz otworzy�y si� drzwi od pomieszcze� na rufie i wyszed� z nich starszy mechanik. Wed�ug naszych oblicze� on pierwszy powinien by� przekroczy� w swym d�ugim szlafroku granic�, nad kt�r� my�my jeszcze stali. Rzucili�my si� do niego, jak gdyby zosta� zes�any na chwil� z tamtego �wiata, by nam s�u�y� za przewodnika. Widocznie przebra�a si� miara wra�e�, bo �zy mi si� sypn�y z �alu, �e po to tylko si� wyratowa�, by zaraz zgin��.

Starszego mechanika uratowa�y - par�wki. O godzinie dwudziestej trzeciej trzydzie�ci, gdy zgodnie ze swymi zwyczajami spa� zawini�ty w ten d�ugi szlafrok, zbudzi� go telefon. Dzwoni� pierwszy radiotelegrafista, zapraszaj�c na gor�ce par�wki, kt�re dosta� od prowiantowego. Mia�y by� wed�ug zapraszaj�cego doskona�e.

Je�li nie nast�pi wybuch, to ogie� zepchnie nas wkr�tce do wody. Na razie rozmy�lali�my jeszcze nad nie doko�czon� par�wk� starszego mechanika. Porzuci� j� natychmiast po wybuchu bomb i zbieg� "na d� do swych koni mechanicznych, by nie roznios�y "Chrobrego". Pozosta� w maszynie do czasu, kiedy ju� d�u�ej nie mo�na by�o w niej

wytrzyma�. Dzi�ki obu Zygmuntom "Chrobry" do ostatniej chwili utrzymywa� si� praw� burt� do wiatru.

Trzeba by�o wybiera� - albo �ywcem si� upiec, albo skaka� do lodowato zimnej wody. Wiedzieli�my, �e zaczniemy skaka� dopiero w�wczas, gdy nas ogie� dobrze przypiecze.

Naraz "Wolverine" zaprzesta� ognia do atakuj�cego samolotu i ruszy� pod nasz� burt�, tam gdzie rozwieszone by�y siatki. Wszystko co na statku jeszcze �y�o, rzuci�o si� do burty i zacz�o schodzi� na pok�ad destrojera.

Spostrzeg�em, �e na g�rnym pok�adzie "Chrobrego" znale�li si� sk�d� �o�nierze, kt�rzy zamiast zej�� ni�ej po trapie i skorzysta� z przygotowanych dla nich siatek, zacz�li si� chwyta� r�kami lin i usi�owali po nich zjecha� na d�. Skutki okaza�y si� tragiczne. By�y to kr�tkie kawa�ki lin, s�u��ce do mocowania �odzi ratunkowych. Przy spuszczaniu szalup zosta�y por�bane. �o�nierze spadali teraz z nimi na pok�ad destrojera, �ami�c sobie r�ce i nogi. Skoczy�em na g�r� i biegn�c po samej kraw�dzi relingu usi�owa�em opanowa� panik� i zmusi� ich do skorzystania z siatek.

Naraz jeden z oszala�ych ze strachu pchn�� mnie niespodziewanie i zanim zdo�a�em si� zorientowa�, co si� sta�o - sam polecia�em w d� na pok�ad destrojera. W tej samej chwili poczu�em, �e zaczepi�em pach� kurtki o pier�cie� do mocowania trapu czy te� lin. Kurtka si� rozpru�a, ale ten u�amek sekundy da� mi mo�no�� z�apania jakiej� liny. Zanim zd��y�em zacisn�� na niej d�onie, wyl�dowa�em na kolanach i szcz�ce na stalowym pok�adzie.

Ca�y nask�rek na d�oniach mia�em starty i straci�em w�adz� w nogach. Zaniesiono mnie do ambulatorium, zalano obie d�onie jakim� p�ynem, zawijaj�c w banda�e tak, �e r�ce wygl�da�y jak kikuty. Gdy min�� bezw�ad n�g - usi�owa�em wsta�. "Wolverine" zn�w otworzy� ogie� do samolotu. W ambulatorium wydawa�o si�, �e okr�t rozpada si� lub jest trafiony przynajmniej kilku bombami. Po prze�yciu ju� raz zamkni�cia w kabinie nie znosi�em zamkni�tych pomieszcze� podczas bombardowania. Ku zgorszeniu obecnych bardzo szybko wyszed�em na pok�ad.

Pospiesznie oddalili�my si� od "Chrobrego". Jego burta na �r�dokr�ciu, na kt�rej wida� by�o uprzednio wysuni�te g�owy, jarzy�a si� r�owym blaskiem rozpalonego �elaza. Olbrzymie p�omienie si�ga�y kraw�dzi komina.

"Wolverine" zbiera� ludzi z �odzi ratunkowych i tratew, wy�awia� trzymaj�ce si� na wodzie w pasach ratunkowych cia�a �o�nierzy. Po wyj�ciu z ambulatorium spotka�em si� z kapitanem, doktorem i starszym mechanikiem, kt�rzy r�wnie� znale�li si� na "Wolverine". Stali�my na jego pok�adzie przygl�daj�c si� agonii naszego statku i walce obu okr�t�w z samolotami, kt�re jeszcze nie chcia�y da� "Chrobremu" spokoju.

Na rufie "Chrobrego" ukazali si� ludzie. Jak nam si� z kapitanem wyda�o, jednym z nidi by� drugi oficer. Spuszczali z rufy ma�� tratw�, a za chwil� - jakie� bezw�adne cia�o, prawdopodobnie rannego. Nast�pnie zszed� po linie fcto� z za�ogi, za Him drugi oficer. Zacz�li wios�owa� w kierunku "Wolverine". Po�pieszy�a im z pomoc� ��d� ratunkowa z destrojera.

Po jakim� czasie drugi oficer by� ju� na "Wolverine" i opowiada� swoje przygody. Gdy chodzi� po "Chrobrym", fotografuj�c ciekawsze szczeg�y, pos�ysza� j�k w �adowni na rufie. Okaza�o si�, �e wpad� tam jeden z rannych oficer�w-angielskich. "Drugi" wzi�� sobie do pomocy ch�opca okr�towego i razem z nim zszed� do �adowni, by wyci�gn�� rannego. W tym czasie "Wolverine" dobi� do burty "Chrobrego", zabra� jak m�g� najszybciej wszystkich ludzi z pok�adu i zadowolony ze swego sukcesu odbi� jak najpr�dzej.

"Drugi" po wyj�ciu na pok�ad nie znalaz� nikogo do pomocy. Z trudem we dw�jk� z ch�opcem wyci�gn�li z �adowni Anglika oraz star�, zniszczon� tratw�. Bjr� to drugi uratowany przez niego oficer angielski. Na samym pocz�tku, podczas gaszenia �r�d�a ognia ko�o mostku pos�ysza� krzyk: "I am killed! Jestem zabity! Jestem zabity!" Krzyk dochodzi� z kabiny naszego Kruka - admira�a. W momencie gdy admira� szykowa� si�, aby zej�� do baru, bomby zniszczy�y drzwi jego kabiny, a ogie� odci�� mu wyj�cie. Nie mia� w�tpliwo�ci, �e si� zaraz �ywcem spali�. "Drugiemu" uda�o si� go wyci�gn�� z kabiny przez du�e okno.

Trzecim angielskim oficerem, kt�ry uratowa� si� z "Chrobrego", by� nasz oficer ��cznikowy z armii. W pami�tnej chwili postanowi� uczci� zdrowie kr�la najlepszym winem, jakie posiada�. Pobieg� do swej kabiny po butelk� i gdy by� ju� na korytarzu, pad� og�uszony bombami. Straci� �wiadomo�� i ju� si� zacz�� powoli pali�, gdy natrafi�em na niego przypadkowo, chc�c dotrze� do kabiny starszego mechanika. By� mo�e uratowali si� jeszcze inni, ale �e by�y to wszystko tajemnice wojskowe, wi�c wiedzieli�my tylko o trzech.

Kiedy "Wolverine" sko�czy� wy�awianie cia� z wody, po�o�y� si� na turs do Harstadu. Stali�my na jego rufie patrz�c na p�on�cy wrak "Chrobrego", kt�rego ostatni odcinek drogi �yciowej urwa� si� na 67�40' szeroko�ci p�nocnej i 13�50' d�ugo�ci wschodniej.

Harstad wita nas salwami artyleryjskimi z okr�t�w. Nalot. Raczej - n�kanie nalotami. Schodzimy na l�d do pobliskiego prowizorycznego schroni�. W schronie prawie same kobiety. Twarze przera�one. Kobiety t wysi�kiem zaciskaj� z�by, �eby nie krzycze�. Siedz� w futrach narzuconych na bielizn�, z ma�ymi dzie�mi na r�kach. Dzieci ci�gle si� o co� dopytuj�. Pewnie nie mog� zrozumie� dlaczego wyci�gni�to je z ciep�ych ��eczek do piwnicy.

Dusimy si� w tym zamkni�tym schronie. Wychodzimy z niego nie zwa�aj�c na bombardowanie. Przyby�a dalsza cz�� za�ogi, kt�r� prawdopodohnie zabra� ze statku ."Stork", a dostarczy� inny destrojer. "Chrobry" pomimo wybuchu nie zaton��. "Stork" zostawi� go o godzinie trzeciej minut pi��dziesi�t dnia 15 maja 1940 roku jako p�on�cy, ale utrzymuj�cy jeszcze si� na wodzie wrak.

Admiralicja zawiadomi�a kapitana, �e nikogo ju� wi�cej z za�ogi "Chrobrego" nie znaleziono. Rankiem zebrali�my ca�� za�og�. Z pami�ci sprawdzony stan wykaza� brak dwunastu ludzi, kt�rzy odeszli na wieczn� wacht�.

Na razie wypoczywamy, spaceruj�c po miasteczku grupami. W rozmaitych odst�pach czasu s�ycha� syren� alarmow�. W �lad za ni� odzywa si� stale jedno i to samo dzia�o. Jest to pierwsze dzia�o przeciwlotnicze, kt�re zobaczyli�my w tej wojnie na l�dzie w Norwegii. Za ka�dym razem, gdy tylko si� uka�e zza g�r samolot, dzia�o rozpoczyna sw� prac�. Bia�e ob�oczki wykwitaj� w pobli�u samolotu, odbieraj� mu ochot� do dalszego lotu nad miasto, zmuszaj� do odwrotu.

To dzia�o zaczyna nam si� podoba�. Postanawiamy p�j�� do niego i wyrazi� swe uznanie, podobnie jak si� je wyra�a znajomej latarni morskiej, je�li kiedy zdarzy si� okazja znale�� u jej podstawy. Klepie si� j� lew� d�oni� z wdzi�czno�ci� i wybacza wszystkie troski i niepokoje, jakie kiedy� sprawi�a, zanim si� ukaza�a, przypominaj�c swym zachowaniem umi�owan�, kt�ra si� nie zjawi�a na um�wion� godzin�. Zapomina si� od razu, �e bola�y oczy od jej wypatrywania, �e gn�bi� niepok�j przy szukaniu w my�lach urojonych b��d�w w zliczonej pozycji. Nast�puje b�ogos�awiony spok�j, kt�ry mno�y wy��cznie uczucie wdzi�czno�ci dla niej za to, �e si� "odkry�a" i �e jest.

Do dzia�a jeszcze do�� daleko, postanawiamy jednak dotrze� do niego. Dzisiaj s� imieniny �ony starszego mechanika. Po drodze przypominamy sobie uroczysto�ci z tym zwi�zane i wymieniamy wszystkie wsp�lne znajome Zosie. W tym imieninowym nastroju zm�w zatrzymujemy si�, by podziwia� celno�� dzia�a. Ob�oczki dymu s� "w samolocie". Nie rozumiemy, dlaczego nie spada. "Zawraca szybciej ni� poprzedni - na pewno trafiony" - do�piewujemy sobie w duchu.

Przy�pieszamy kroku, �eby z�o�y� ho�d "naszej armacie". Kanonierzy odpoczywaj�, siedz�c na niskim kamiennym ogrodzeniu, w oczekiwaniu na sygna� syreny. Zawieramy z nimi znajomo��. Opowiadamy o "Chrobrym". Pami�taj� go. Dow�dca zabiera jednego z koleg�w prowadzi do dzia�a. Widzimy, jak kolega nasz opiera si� o dzia�o, po chwili ca�uje je, kl�cz�c. Nie dziwimy si� zbytnio tej czu�o�ci, jednak wydaje si� nam ona lekk� przesad�. Ale ch�op wyprostowa� si�, stoi tak oczarowany na baczno�� i szybko mruga powiekami. Ruszamy do dzia�a. Po chwili nam wszystkim z g��bi serca wydziera si� okrzyk: - Polskie! Polskie dzia�o!

Zaokr�towani na "Ulster Monarch", zadomawiamy si� na nim. Ze wzgl�du na moje kikuty nasz doktor z "Chrobrego" zabra� mnie do swojej kabiny, staj�c si� jednocze�nie moj� nia�k� i matk�. Nasz kapitan przyszed� nas odwiedzi� i zawiadomi�, �e p�jdziemy we tr�jk� przedstawi� si� kapitanowi oraz starszemu oficerowi "Monarchy", jak ju� zd��yli�my skr�ci� nazw� statku, kt�ry ma nas dostarczy� do Szkocji.

Kapitan i starszy oficer "Monarchy" s� w tym wieku, �e gdyby nie nasz doktor, kt�ry ju� dawno przekroczy� sze��dziesi�tk�, czuliby�my si� przy nich zbyt m�odzi. Obaj starsi panowie przy omawianiu na wst�pie pogody wydaj� si� my�le� o czym� innym. W por�wnaniu z nimi jeste�my rzeczywi�cie zbyt m�odzi, poza tym oni - Anglicy - nie bardzo maj� o czym m�wi� z Polakami.

Na szcz�cie ca�y fiord zaczyna dygota� od salw armatnich, a "Ulster Monarch" od wybuch�w bomb. To pozwala nam zmieni� temat, tym bardziej �e obaj panowie maj� na sobie nadymane kamizelki i usi�uj� dyskretnie przy nas je nadmucha�. Rozumiemy ich bardzo dobrze i staramy si� na weso�o uspokoi� starszych pan�w wyja�niaj�c, �e to co robi�, jest zupe�nie bezcelowe. Woda w fioridzie jest tak zimna, �e si� w niej natychmiast zapomina o wszystkim. Zupe�nie wi�c niepotrzebnie niszcz� sobie nerwy.

Udaje si� nami ich rozweseli� opowiadaniem o "ga��zce oliwnej" zes�anej Zygmuntowi z nieba � demonstrujemy jego czapk�. Nastejpnie wspominamy, �e naszemu doktorowi �wiat wydaje si� przebogaty, poniewa� patrzy na niego przez najdro�szy pryzmat na �wiecie. Wychodz�c bowiem z kabiny na "Chrobrym" zostawi� wszystkie swoje oszcz�dno�ci, ale zabra� monokl, kt�ry zwykle zabiera� ze sob� przy wychodzeniu na l�d, a c� dopiero przy mo�liwo�ciach przej�cia na tamten �wiat.

Kapitan "Monarchy", broni�c naszego doktora, pozwoli� sobie zwr�ci� uwag�, �e ten z pewno�ci� zostawi� pieni�dze dlatego, poniewa� si� �pieszy�. Uwaga ta dopiek�a do �ywego doktorowi. Odpowiedzia�, �e uznaje w �yciu po�piech wy��cznie w dw�ch wypadkach: pierwszy -- to jak w j�zyku polskim �wietnie sama nazwa nakazuje - przy biegunce, drugi - przy �apaniu pche�. Poza tym nie �pieszy� si� nawet przy schodzeniu na destrojer, bo musia� uwa�a�, by nieprzepisowo nie nadepn�� na reling. I nic mu nie przeszkodzi�o zasalutowa� banderze okr�tu, na kt�ry wszed� nie po trapie.

Obaj "monarchi�ci" byli przekonani, �e doktor �artuje, ale my z Zygmuntem mogliby�my przysi�c, i� wychodz�c z kabiny doktor przetar� sobie jeszcze buty suknem i wymy� r�ce. Opowiedzieli�my dodatkowo naszym gospodarzom, i� doktor rna za z�e drugiemu oficerowi, �e nie zameldowa� kapitanowi swego zej�cia do �adowni i przez to kapitan nie zszed� ze statku - zgodnie z tradycj� - ostatni.

Podczas rozmowy czuli�my, �e dziwnie jeste�my odporni na to dzi siejsze bombardowanie i szczerze �mieli�my si� podczas ca�ej wizytj Starszy oficer "Ulster Monarch", starszy wiekiem nawet od kapitana trzymaj�c r�k� na czarno oprawnej ksi�dze, orzek�, �e zgoidnii z "Baibl", czyli Bibli�, mo�e powiedzie� o nas - cytuj�c fragmen z Proverbia Salomonis - i� rzeczywi�cie ,kto jest weso�ego serca, mu gody ustawiczne". Zamilkli�my, zaszczycani t� opini� Salomonow�.

W zamian za nasze wiadomo�ci o sobie samych dowiedzieli�my si< jeszcze od obu pan�w, �e "Ulster Monarch" nale�y do bli�niaczej tr�jk pasa�erskich statk�w na linii Belfast - Liverpool i �e pozosta�e nosz� nazwy "Ulster Queen" oraz "Ulstar Prince", wszystkie po 3 800 ton "Ulster Queen" przed sze�cioma tygodniami wszed� na ska�y w Ram-sey Bay, a obecnie s�u�y ju� jako pomocniczy kr��ownik przeciwlotniczy. "Ulster Monarch" od pocz�tku wojny pe�ni s�u�b� jako troop ship, transportowiec wojenny i ma za sob� wiele rejs�w z wojskiem do Francji i z Francji.

Po�egnali�my naszych gospodarzy, �piesz�cych powita� przybywaj�cego na ich statek, r�wnie� jako pasa�era po nieudanej akcji w Norwegii, jakiego� genera�a, kt�ry by� "C-in-C", czyli Commander in Chiej albo po polsku - g��wnodowodz�cym, jak zawsze w tym czasie, tajemnicz� akcj�.

"Ulster Monarch" opu�ci� Harstatd bez eskorty. W chwili gdy znikn�y zarysy skalistych Lofot�w, wyda�o mi si�, �e zamkni�ta zosta�a ostatnia kartka ksi��ki pod tytu�em: NAD DALEKIM CICHYM FIORDEM, ale napisana przez "Chrobrego".

Zajmowali�my z doktorem luksusow� kabin� na "Ulster Monarch", odsypiaj�c wszystkie zaleg�o�ci za ca�y kwiecie� i po�ow� maja. Pomimo to pozostawa�o nam jeszcze moc czasu. Poniewa� stale byli�my razem, ka�dy opowiada� o sobie wszystko, co go spotka�o od momentu, jak paimi�� si�gnie.

Kiedy doktor doszed� do wniosku, �e proza jego �ycia od kolebki do lat sze��dziesi�tych jest prawdopodobnie dla mnie zbyt nu��ca, zacz�� uzupe�nia� moje braki ze znajomo�d oper oraz ich historii. Omawia� szczeg�owo, a potem jak na zaczarowanym flecie od pocz�tku do ko�ca gwizda� wszystkie arie.

Ka�dy wsp�lnie prze�yty z doktorem dzie� by� nowym odkryciem jego wielkiej osobowo�ci i nowym powodem do jeszcze wi�kszej admiracji. Doktor sprawia� mi najwi�ksz� przyjemno�� gdy, ot tak sobie na co dzie�, u�ywa� klasycznej �aciny, t�umaczy� budow� zda� i wprowadza� mnie w �wiat Z�otego Wieku.

Doktora z kolei interesowa�a nawigacja oraz zwyczaje i tradycje morskie. Chcia� je jak najdok�adniej pozna�, by "nadrobi� czas stracony na medycyn�". Kiedy� gol�c si� powiedzia� mi:

- Wiesz, ��k nie lubi� lekarzy, �e gdy si� gol�, to ze wstr�tem patrz� w lustro.

Doktor mia� za sob� wojn� rosyjsko-japo�sk� oraz pierwsz� wojn� �wiatow�, podczas kt�rej by� naczelnym lekarzem olbrzymiego szpitala wojskowego. Mikroskop zabra� mu oko, kt�re teraz uzupe�nia� monoklem. Kiedy p�ywali�my przed wojn� raizem na linii palesty�skiej dos�ownie rozrywa� si� przyjmuj�c zaproszenia na trudne operacje trepanacji czaszki w Aleksandrii lub w Atenach.

Jedn� ciekaw� rzecz� na "Ulster Monarch" by�a jego maskota przedstawiaj�ca ludzk� posta� z g�ow� krokodyla. Straszne to monstrum zapewnia�o bezpiecze�stwo statkowi - tak przynajmniej twierdzi�a ca�a jego za�oga - i sta�o w jednym z salon�w, w kt�rym lubili�my przesiadywa� w wygodnych klubowych fotelach sp�dzaj�c czas na rozmowach. Z rozm�w tych uda�o si� zebra� ca�okszta�t wydarze� na "Chrobrym". Kolejno, nie �piesz�c si� opowiadali o swych czynach i wyczynach ci, co prze�yli pami�tny dzie� pi�tnastego maja 1940 roku. Utkwi�y mi szczeg�lnie w pami�ci urywki trzech us�yszanych w�wczas opowiada�.

Jeden ze sternik�w tak rozpocz�� swoj� relacj�:

- No, to jak ju� te bomby uderzy�y, to my�l� ja sobie - trzeba p�j�� do pentry[7] i napi� si� kawy...

Ten spok�j cechowa� ca�e opowiadaiiie. Po prostu rejs wycieczkowy do fiord�w zosta� naraz przerwany. Drugi sternik m�wi�:

- Spa�em. Obudzi�y mnie te bomby. W�adek ju� si� ubra�. To m�wi� do W�adka: "W�adek, id� ty zobacz, czy si� op�aci wstawa�, mo�e pr�dko zatoniemy, to nie b�d� nawet wy�azi� z koi".

Wobec przykro�ci, na kt�re by� nara�ony podczas ca�ej akcji jeden ze steward�w, rozumowanie drugiego sternika by�o mo�e poniek�d uzasadnione. Steward opowiada�:

- Jak te dzwonki zacz�y tr�bi�, to ja wiedzia�em, �e to ju� jest alarm. Ubra�em si� spokojnie, na�o�y�em nowe buty, nowy garnitur i he�m na g�ow�. Wyszed�em na g�r�. Tutaj z�apa� mnie drugi oficer, da� do r�k ga�nic� i kara� mi gasi� ogie�. Co mia�em robi�? Odbezpieczy�em ga�nic� i lej�. �miechu to warte. Tutaj i tysi�c ga�nic nie pomo�e. Jak tylko "drugi" odszed�, rzuci�em ga�nic� w ogie� i my�l� - gdzie moja szalupa? Tylko wyskoczy�em na pok�ad, a tu leci nasz admira� i� ga�nic�. I tak jak drugi oficer wetkn�� imi j� w r�k�. Spieszy�o mi si�, ale dla �wi�tego spokoju wzi��em. Co b�d� - my�l� - z admira�em zaczyna� i t�umaczy�, jak sam nie rozumie, �e ogie� jest za du�y. Polewa�em, polewa�em, ale czasu mi by�o szkoda. Rzuci�em ga�nic� w ogie� i biegn� do szalupy. Tyle zmarnowa�em czasu! Dobieg�em do relingu, a tu pok�adowi krzycz�, �ebym si� �pieszy�. Wychyli�em si�za burt�, chwyci�em lin� i zsuwam si� powoli na d� po tych w�z�ach. Tylko musia�em si� zatrzyma�, �eby temu co pode mn� na g�owie nie stan��. A tu poczu�em, �e kto� mi stan�� na he�mie dwoma nogami. Zaraz potem drugi postawi� mi obie nogi na jednym ramieniu i jeszcze zaraz trzeci postawi� mi obie, zn�w nogi, na drugim ramieniu. Tak sta�o na mnie trzech �o�nierzy. "Ajrysz�w" - jak si� to m�wi - Irlandczyk�w. W takiej sytuacji, panie kapitanie, zobaczy�em wyra�nie, �e nie mam racji bytu i pu�ci�em si� trzymanej liny, bo nikt by si� na moim miejscu te� nie utrzyma�. We czw�rk� spadli�my na tych, co byli ipod nami. Uderzy�em g�ow� o �awk�, a potem to tylko czu�em^ �e na mnie spadali inni, ale ju� nic nie pami�ta�em, tylko to jedno, �e nie mia�em racji bytu. Nie mia�em...

Po dziesi�ciu dniach podr�y "Ulster Monarch" rzuci� kotwic� na tej samej redzie, na kt�rej wybra� swoj� "Chrobry"wyruszaj�� na kampani� norwesk�.

Dewiza angielskiego Orderu Podwi�zki: "HONNY SOIT, QUI MAL Y PENSE" by�a ju� w naszych latach dzieci�cych tematem rozmy�la� i docieka�, gdy na�laduj�c starszych bawili�my si� w nadawanie order�w bohaterom konaj�cym na palach bitew.

Pocz�tkowo po zabawie w wojn� dekorowali�my bez zastanowienia si� nad nazw� orderu tych, kt�rzy w walce si� wyr�nili. By�y to ordery wyci�te z tektury i pomalowane z�ot� farb�. Z biegiem czasu, dla urozmaicenia ceremonii nadawania orderu, ustalili�my rytua�, a potem nazwy i klasy order�w. Zmieniali�my ich kszta�t i barwy. Naraz dowiedzieli�my si�, �e ordery maj� dewizy. Imponowa�y nam szczeg�lnie te wymawiane po �acinie. Ordery: Smoka i S�onia - mia�y dewizy bardzo nam odpowiadaj�ce. By�y to wspania�e chwile, gdy na polu walki kr�l lub cesarz przypinaj�c order m�wi�: "PRZED NIM BLEDNIE LEW I MILKNIE TYGRYS" lub wymawia� tajemnicze s�owa: "MAGNANIMI PRETIUM". Po polsku brzmia�o to dla nas zbyt s�abo: "Nagroda za m�stwo". Najwi�cej intrygowa� nas jednak Order Podwi�zki. By� nam znacznie bli�szy, jako rzecz codziennego u�ytku, ale jego dewiza by�a dla nas na razie niezrozumia�a.

Order Podwi�zki wszed� w nasze �ycie, gdy rozwik�ali�my jego tajemnicz� dewiz�: "NIECH SI� WSTYDZI, KTO O TYM �LE MY�LI". Nadawali�my go w�wczas, gdy bohaterstwo nie znalaz�o uznania u obu stron walcz�cych. Dekoracja po��czona by�a z wielkim trudem. Kr�l lub cesarz wprowadza� na miejsce zwyk�ej podwi�zki inn�, podobnie jak i tamta zaopatrzon� w p�telk� do guzika i w t� zawi�� maszynk� do zapinania z przeciwnej strony ni� p�telka. Wszystko to naturalnie by�o poz�ocone. Zawsze jednak po takiej dekoracji Podwi�zk� zostawa� u wszystkich w pami�ci cie� dwuznaczno�ci, poniewa� sam order nale�a� do cz�ci garderoby, o kt�rej przy go�ciach - a w szczeg�lno�ci je�li to by�y osoby starsze - nie m�wi�o si�. Wobec tego ustanowienie takiego orderu musia�o nast�pi� w baridzo nieprzyzwoitych, wed�ug nas, okoliczno�ciach. Poniewa� dowiedzieli�my si�, �e order ten od wiek�w by� nadawany r�wnie� i paniom - doszli�my do wniosku, �e zamieszana w to by�a jaka� pani i to na pewno taka, co "ma nogi". Te "nogi" by�y dla nas nie mniejsz� tajemnic� ni� sam order, kt�ry nosi si� przecie� ukryty i to od pasa do kolana. S�ysz�c cz�sto powiedzenie starszych, �e "ta ma nogi", a tamta pani - nic nie jest warta, bo: "nie ma n�g", jako o�mioletni m�czy�ni w �aden spos�b tej klasyfikacji pa� nie mogli�my zrozumie�.

Ot� wed�ug nas takiej "pani z nogami" musia�a kiedy� odpi�� si� podwi�zka podczas przeja�d�ki kornio w towarzystwie kr�la. Nie by�o innej damy dworu, kt�ra by mog�a jej t� podwi�zk� naci�gn�� i zapi��, co jak wiadomo jest czynno�ci� bardzo trudn�, a dla siedz�cej na koniu amazonki - niewykonaln�. Bywaj� nawet po�czochy, kt�re "same" wy�lizguj� si� z tego dziwnego zapi�cia.

Kr�l wstydzi� si� jecha� dalej z pani�, kt�rej opada po�czocha. Zsiad� wi�c ze swego rumaka i w�asnor�cznie usi�owa� z�apa� podwi�zk�, kt�ra uciek�a, a potem j� zapi��. Ale to si� kr�lowi zupe�nie nie udawa�o, poniewa� kr�lowie nigdy w �yciu sami si� nie ubierali. Kr�la ubiera zawsze wyszamerowany kamerdyner. Niekiedy nawet kilku. Kr�l wed�ug nas nie mia� poj�cia, w jaKi spos�b przypina si� podwi�zk� do po�czochy i w momencie gdy si� nad tym g�owi�, musia�a nadjecha� na spotkanie kr�la kawalkada sk�adaj�ca si� z ksi�niczek i ksi���t, kt�rzy miimo woli stali si� �wiadkami nieudolno�ci kr�la.

Kr�l przekonany, �e wiele os�b z jego obecnej �wity nie ma r�wnie� poj�cia, jak si� tak� podwi�zk� zapina, chc�c ratowa� sw�j honor, nada� wszystkim obecnym wstydliwie ukryty Order Podwi�zki, wymawiaj�c po francusku (by nie zrozumieli masztalerze, kt�rzy akurat musieli nadjecha�) tajemnicz� dewiz�, �e nie nale�y �mia� si� z tego, czego kto� sam nie potrafi. W ten spos�b zmusi� dw�r do milczenia.

Gdy w zabawach naszych nadawanie orderu sta�o si� ju� wiele razy faktem dokonanym, zacz�li�my uwa�a� jego dewiz� za wyj�cie z sytuacji bez wyj�cia.

Dewiza ta przysz�a mi na my�l, gdy us�ysza�em kiedy� opowiadanie o niecodziennych wyczynach koleg�w na statkach i gdy przeczyta�am wyrok s�dzi�w irlandzkiego miasta Cork w sprawie kapitana angielskiego brygu "Mary Russel".

Kapitan tego brygu, id�cego z Barbados do Irlandii, pod wp�ywem niepokoj�cych sn�w rozp�ata� siekier� g�owy kilku niewinnych pasa�er�w i cz�ci za�ogi. Porani� harpunem starszego oficera i postrzeli� marynarza, kt�ry dla uspokojenia kapitana pozwoli� si� przedtem zwi�za�. S�d w irlandzkim mie�cie Cork w dniu 12 sierpnia 1828 roku, w dwa miesi�ce po opisanych wypadkach wyda� wyrok uniewinniaj�cy kapitana.

W kilkana�cie lat potem angielski bryg "Tory" by� scen� podobnych wydarze�. W drodze z Hongkongu do Londynu kapitan brygu pod wp�ywem "likwor�w" zabija� czas r�baniem pa�aszem swych oficer�w, trzymaj�c jednocze�nie wymierzony w nich pistolet. Przykutych do masztu trzech marynarzy dla zabicia nudy od czasu do czasu r�ba� r�wnie� pa�aszem. Starszy oficer w ucieczce przed szale�cem skoczy� za burt�. Drugiego oficera, kt�ry nie chcia� na�ladowa� kolegi, rozszala�y kapitan r�ba� szabl� tak d�ugo, a� ten z wycie�czenia pad� na pdk�ad. Niezmordowany kapitan kaza� go przywi�za� w ten spos�b, aby m�c dla odmiany ciska� w niego pa�aszem. Gdy i ta "rozrywka" znudzi�a si� kapitanowi, kaza� po�o�y� drugiego oficera na pok�adzie i, by uniemo�liwi� ewentualn� ucieczk�, przygnie�� go do pok�adu ci�arami, spod kt�rych drugi oficer uwolni� jedynie sw� dusz�, pozostawiaj�c pod nimi swe zw�oki. Zagniewany z powodu pozbawienia go tak mi�ej rozrywki kapitan zabra� si� zn�w do marynarza - kaza� go zaku� w dyby i za chwil� po�wiartowa�. Wszystikim tym wyczynom kapitana przygl�dali si� pasa�erowie. Chc�c nieco urozmaici� zabaw�, kapitan urz�dzi� pantomin� buntu tn�c pa�aszem i strzelaj�c do za�ogi z pistolet�w nabitych tylko prochem. Pantomina zako�czy�a si� ci�kim poranieniem trzynastu marynarzy. Nawet po wej�ciu pilota kapitan w dalszym ci�gu �wiart�wa� jednego z marynarzy, kt�rego przedstawi� pilotowi jako zarzewie buntu.

�wczesny prefekt policji londy�skiej postawi� kapitana przed s�dem jako morderc� i sprawc� masakry niewinnych ludzi. S�d przysi�g�ych wyda� wyrok: "Winien i niepoczytalny". Wobec tego, �e wyrok by� niejasny i zbyt d�ugi, przysi�gli musieli wyda� drugi kr�tszy. Brzmia� on tylko: "Niepoczytalny". W roku 1848 kapitan brygu "Tory" zosta� uniewinniony.

W licznych powie�ciach angielskich spotyka si� opisy weso�ych spotka� towarzyskich, jakie mia�y miejsce na placach publicznej ka�ni w okresie p�nego �redniowiecza, po��czonych z pokazem m�d i spo�ywaniem wykwintnych posi�k�w urozmaiconych widokiem na egzekucj�.

W czterdziestych latach dwudziestego wieku prasa angielska pe�na by�a opis�w niezwyk�ych okoliczno�ci, w jakich pi�kna pani w jednym z miast angielskich osi�gn�a stan wdowi wi���c swego ma��onka i uk�adaj�c w wannie nape�nionej wod�, by nast�pnie za pomoc� modelu ma�ego �aglowca wyprawi� go w podr� na tamten �wiat. Nied�ugo przed og�oszeniem wyroku niezwykle pi�kna pani otrzyma�a wiele propozycji natychmiastowego zawarcia ma��e�stwa z amatorami podobnych "podr�y morskich". Opowiadania tego typu stanowi� specjalne, importowane serie "ciekawych" przyg�d morskich.

Ale butelki z "likworem" przeniesione na polskie statki handlowe r�wnie� potrafi�y da� podstawy do niezwyk�ych opowiada� morskich z napisem MAD� IN POLAND, kt�re - pomimo �e w niczym nie przypominaj� opisanych zabaw na brygach "Mary Russel" lub "Tory" - nale�a�oby na wszelki wypadek zako�czy� dewiz� Orderu Podwi�zki: "HONNY SOIT, QUI MAL Y PENSE".

Wydarzenie to mia�o miejsce w pocz�tkowym okresie rozwoju naszej floty handlowej, nielicznej, sk�adaj�cej si� dopiero z kilku jednostek. Jednej z nich, id�cej do Sztokholmu, "przeci�� kurs" NOWY ROK.

Powitanie by�o naturalnie owacyjne, oficjalne i nieoficjalne, w salonie i w kubrykach. Pami�tano na razie o tych, kt�rzy natychmiast po spotkaniu Nowego Roku poszli na wacht�. Zapomniano jedynie, ale to zupe�nie, o starszym marynarzu pe�ni�cym s�u�b� na sterze. Prawdopodobnie dlatego, �e kapitan stanowczo zabroni� ryczenia syren�, bicia w dzwon i puszczania rakiet.

Marynarz ten tyle tylko uczci� spotkanie, ile uda�o mu si� wychyli� id�c na zmian� poprzedniego sternika, na godzin� i dwadzie�cia minut przed Nowym Rokiem. Na razie bez przekonania �ledzi� czer� podzia�ek stopniowych, wahaj�cych si� naprzeciwko kreski kursowej, goni�c jednocze�nie wzrokiem �wiat�o rufowe id�cego przed nimi statku. Poprzedni sternik zda� mu kurs z rad� trzymania si� �wiat�a.

- Tamten idzie r�wno, tak samo jak i my - m�wi�. - Id� za nia�. Ma ten sam kurs.

Nowy sternik szybko oswoi� si� z sytuacj�. Rzeczywi�cie by�o znacznie wygodniej trzyma� si� �wiat�a przed dziobem ni� wpatrywa� si� w podzialk� stopniow� r�y, przy tym m�g� jednocze�nie widzie� nadchodz�ce inne statki. W dodatku szemra�o mu troch� w g�owie po tym spotkaniu.

Przez par� godzin s�ycha� by�o jeszcze na mostku odg�osy powita� Nowego Roku, potem ju� tylko rytmiczny szum maszyny. Nikt nie przychodzi� na mostek. Zmiana musia�a przyj�� akurat na Nowy Rok. Zapomniano.

Zima tego roku by�a wyj�tkowo ciep�a. Zatoka Botnicka jeszcze wolna od lod�w. �egluga na niej dotychczas utrzymywa�a si� bez ogranicze� i bez lodo�atmaczy.

Godziny s�u�by na sterze zaczyna�y si� d�u�y�. Powieki stawa�y si� oci�a�e. Pilnowa� si� ju� tylko �wiat�a rufowego id�cego przed nim statku. Kurs przesta� go interesowa�. Wydawa�o mu si�, �e wskaz�wki zegara zupe�nie si� nie posuwaj�. Olbrzymi s�u�bowy ko�uch, chroni�cy przed zimnem, ugniata� barki. Przez jaki� czas przygl�da� si� z niepokojeni oficerowi s�u�bowemu, kt�ry - fetowany jeszcze przez dobrych koleg�w po przyj�ciu na zmian� - znieruchomia� teraz w swoim ko�uchu na skrzyidle mostku. Potem zacz�� my�le� o swej koi przylepionej do burty na dziobie na podobie�stwo jask�czego gniazda. To tak zwane pospolicie na statku "wyro" wydawa�o mu si� w tej chwili najmilszym miejscem na �wiecie. Coraz bardziej zaczyna�a ogarnia� go senno��.

"Chyba zaraz zasn�" - my�la� z przera�eniem. - A mo�e powiedzie� oficerowi, �eby go ju� zmienili na sterze? Nie. Nie zrobi tego. Najlepiej b�dzie, je�li sam skoczy na dzi�b i obudzi zmian�. Ale co b�dzie, je�li statek przez ten czas zejdzie z kursu i po powrocie na ster nie zobaczy ju� rufowego �wiat�a tamtego statku? Kursu nie pami�ta� dok�adnie. A zreszt� je�li nie przychodz�, to znaczy �e nie mog�. Na pewno gorliwie spotykali Nowy Rok. O nie, nie zostawi steru i statku bez opieki. Powieki sarnie opadaj�. Kurs. Jaki to m�g� by� kurs? Na r�y odr�nia� ju� tylko czarne listki rumb�w. Szcz�liwie, �e dobra widzialno��. Nic z�ego sta� si� nie mo�e, dop�ki idzie za tamtym. Z mijaniem te� nie ma k�opot�w, mi�dzy nich �aden statek nie polezie. Mo�na tak jeszcze sterowa�. Byle nie da� si� ogarn�� senno�ci.

Poczu� si� naraz jedynym cz�owiekiem odpowiedzialnym w tej chwili za bezpiecze�stwo statku. Wszyscy z pok�adu �pi�, on jeden czuwa. Nieraz kl�� ten statek, tyle razy chcia� ju� z iniego schodzi� a teraz poczu� ogromny przyp�yw uczucia dla iniego. Cho�by mia� umrze� z g�odu i zimna, nie narazi swego statku ma niebezpiecze�stwo. Poczu� si� bohaterem chwili. Ech! Ludzie dokonywali wi�kszych bohaterstw ni� jego stanie w ci�gu trzech wacht na sterze i w gorszych sytuacjach wytrzymali znacznie wi�cej. �eby nie zasn��, zacz�� nuci�, potem �piewa�. Po prze�piewaniu kilku piosenek przypomnia� sobie Wizj� szyldwacha. By�a to najmodniejsza piosenka. Wzi�to�� sw� zawdzi�cza�a �ywej melodii. �piewa�a j� ca�a Poldka. Zacz�� p�g�osem:

"To prawie t�k jak ja w tej chwili" - pomy�la�. Nabra� oddechu i dalej ju� �piewa� g�o�niej.

W miar� �piewania zacz�� ogarnia� go zapa� bojowy. Nie czu� ju� na barkach ci�kiego ko�ucha.

Zamiast �piewa� dalej: "Ziemia a� dr�y. M�ody szyldwach wi�c oczy przeciera. Tak, on ich zna. To u�ani spod Somosierra..." za�piewa� s�owa us�yszane niedawno, wed�ug uk�adu marynarzy z marynarki wojennej, kt�rzy zazdroszcz�c kawalerii tak �adnej piosenki przekszta�cili j� na piosenk� morsk�:

m�� m���������������������������������������������������������������������������������� ��-�--

To brzmia�o wspaniale. By� zachwycony sam sob�, ale �e dalszych s��w piosenki morskiej nie zna�, zostawi� kr��ownik i wr�ci� do szwole�er�w.

W my�lach r�ba� kanonier�w przy dzia�ach w w�wozie Somosierry i �piewa� dalej:

MORITURI TE SALUTANT. MAJ�CY UMRZE� CI� POZDRAWIAJ�. O, to by�o pi�kne. Teraz mo�e sta� jeszcze dwie doby bez zmiany.

I naraz zupe�nie jak w drugiej zwrotce piosenki: "Min�a noc i dzie� rozproszy� mroczny �wit. �o�nierze wstaj�, s�ycha� wko�o �miech i gwar..." W tym wypadku nie by�o tu nic weso�ego. Na mostek wszed� "stary", zwabiony prawdopodobnie Wizj� szyldwacha.

- Co le�y? - rykn�� do nie spodiziewajaeego si� tej wizyty �piewaka.

Zaskoczony sternik milcza� chwil�, zanim si� opami�ta� i odczyta� z r�y kurs. Przy kresce kursowej chwia� si� czaimy listek rumbu north-east.

- Nord czterdzie�ci pi�� stopni ost, panie kapitanie - odpowiedzia�.

- Co le�y? - jeszcze g�o�niej powt�rzy� kapitan, jak gdyby nie dos�ysza� odpowiedzi sternika.

Nie czekaj�c na ponown� odpowied�, rzuci� sam okiem na kompas i naszy� ku drzwiom nawigacyjnej. Za kapitanem pod��y� przera�ony oficer wachtowy, kt�ry o�y� na d�wi�k g�osu kapitana. Po kilku minutach ca�y statek by� ju� na nogach. Na mostku znalaz� si� starszy oficer i "drugi". Kapitan wyszed� z nawigacyjnej i izn�w podszed� do sternika. Jeszcze raz sprawdzi� ikurs na kompasie.

- Jak d�ugo le�ysz na tym ibursie? - spyta� sternika.

Ten zdecydowa� si� m�wi� prawd�, by nie wprowadzi� w b��d kapitana, ale nie wiedzia� nic ponad to, �e przez ca�� noc trzyma� si� rufowego �wiat�a id�cego przed nim statku.

- Prawd� m�wi�c to nie wiem, panie kapitanie - odpowiedzia�. - Stoj� na sterze od zesz�ego roku i ca�y czas trzymam si� rufowego �wiat�a tego statku, ifct�ry idizie przed nami od dnia wczorajszego...

Kapitan pu�ci� mimo uszu ten noworoczny dowcip, ale zanim sternik przyst�pi� do �ci�lejszych wyja�nie�, starszy oficer zameldowa� kapitanowi, �e zidentyfikowa� �wiat�o latarni Dager-Ort, nikn�ce prawie z prawej bunty za trawersem. Po chwili drugi oficer wzi�� namiary ze �wiate� dostrze�onych latar�. Z otrzymanej pozycji wynika�o, �e statek zbli�a si� do Helsinek, a zapisany w dzienniku port przyj�cia Sztokholm zosta� daleko od statku na zach�d. Za ruf�.

Podczas drugiej wojny �wiatowej nie istnia�a prawie �adna wi�ksza operacja morska, w kt�rej p�ywaj�ce statki naszej Ojczyzny nie bra�yby udzia�u.

Ko�czy�a si� w�a�nie operacja "TORCH" maj�ca za zadanie oczyszczenie z Niemc�w Afryki Pomocnej. Poza samymi operacjami, drugim najwa�niejszym zagadnieniem by� dow�z amunicji i �ywno�ci. Statki, kt�re sko�czy�y wy�adunek przy nabrze�ach afryka�skich port�w, musia�y natychmiast ust�powa� miejsca nast�pnym, a same wychodzi�y z portu na red�, by nie stwarza� skupisk dogodnych do bombardowania. Stawa�y i� dala od portu, gotowe w ka�dej chwili wyruszy� po nowe zasoby. Do wybrze�y Afryki przychodzi�y w olbrzymich konwojach wypchane amunicj�, wraca�y niekiedy samotnie, puste, pod balastami, zmuszone do samoobrony. Nic wi�c dziwnego, �e kapitanowie naszych statk�w prze�cigali si� w zdobywaniu najlepszego uzbrojenia przeciwlotniczego. Nie przychodzi�o to �atwo.

Na jednym z naszych statk�w zakotwiczonych w�wczas u wybrze�y Afryki wszystko ju� by�o gotowe do wyj�cia w morze. By� to chyba jeden i� najsilniej uzbrojonych statk�w tego typu, jaki kiedykolwiek istnia� podczas tej wojny. Jego kapitan postanowi� przetrwa� wojn� w oparciu o w�asn� przezorno��. Bezpiecze�stwo swego statku widzia� wy��cznie w samoobronie, a ta zale�a�a od ducha bojowego za�ogi, ilo�ci dzia�ek przeciwlotniczych i zapas�w amunicji do nich. Kapitan z dum� i humorem pokazywa� niewiarogodne wprost ich ilo�ci "wypo�yczone" od aliant�w. Je�li kto� si� ze starej za�ogi statku wykruszy�, kapitan gorliwie poszukiwa� na ich miejsce "szwole�er�w", uwa�aj�c �e kawalerzy�ci owiani tradycj� s�awnych szar� najbardziej w tej chwili nadaj� si� do samoobrony. Byli to ci, kt�rym uda�o si� wydosta� z kraju. Statek z wolna przekszta�ca� si� w redut� wyposa�on� we wszystkie rodzaje broni przeciwlotniczej, kt�re mo�na by�o na nim zainstalowa�. Dzia�ami dowodzili oficerowie wyspecjalizowani w ich obs�udze. Ka�dy z oficer�w stara� si� o osi�gni�cie jak najwi�kszej celno�ci oraz wystrzelenia w jak najkr�tszym czasie mo�liwie najwi�kszej ilo�ci pocisk�w. Nie by�o cz�owieka w za�odze statku, kt�ry by nie umia� obs�u�y� dzia�a lub karabinu maszynowego.

Statek ten p�yn�� przeciwko pr�dowi. Na og� wszystkie statki zu�ywaj� si� i nas�cz� z biegiem czasu, ale nie ten. P�ywaj�ca reduta stawa�a si� coraz nowsza, coraz bardziej odm�odzona. Ka�da kolizja w konwoju, najmniejsza nieostro�no�� innego statku przy manewrowaniu podczas trudnych operacji, w kt�rych nie uda�o si� unikn�� zderzenia, ko�czy�y si� z zasady natychmiastow� wymian� uszkodzonych cz�ci kad�uba. W wypadku spotkania z wrogiem ma�y nasz tramp podnosi� szybko najwi�ksz� i najpi�kniejsz� bander� i zla� ogniem wszystkich dzia� rozstawionych na pok�adzie od dziobu do rufy. Nie dopuszcza� do siebie �adnego samolotu na odleg�o�� no�no�ci swych oerlikon�w, hoczkis�w i kaem�w, do tego wszystkiego okrywa� si� "aureol� Hohnana", kt�ra w postaci rw�cych si� nad statkiem pocisk�w tworzy�a tarcz� z ognia. We w�adaniu t� broni� osi�gni�to doskona�o��.

Id�c samotnie przez ocean statek ustawicznie zygzakowa�, by nie sta� si� �upem niespodziewanej torpedy, a na wynurzony okr�t podwodny mia� zawsze w pogotowiu ca�� si�� swego ognia. Sprawno�� za�ogi podtrzymywana by�a �wie�ymi zawsze zapasami �ywno�ci. Kapitan stara� si� do ostatniej chwili postoju zaopatrywa� w �wie�e pieczywo, jarzyny i owoce. Nawet podczas postoju na kotwicy, je�li to by�o mo�liwe, przywo�ono prowiant z l�du. Niema�� rol� w podtrzymywaniu sprawno�ci za�ogi odgrywa�a r�wnie� "dzia�alno�� rozrywkowa". Zajmowa�y si� ni� ma�py, psy i koty oraz nie wygasaj�cy nigdy dobry humor i dowcip kapitana.

By� to ostatni dzie� grudnia. Kapitan wr�ci� z l�du z rozkazem wyruszenia samotnie do Gibraltaru o godzinie dwudziestej drugiej. W por�wnaniu z Atlantykiem wybrze�e P�nocnej Afryki w tej chwili by�o zacisznym miejscem strze�onym przez olbrzymie lotnictwo i flot�, skoncentrowane do operacji desantowych. W Atlantyku grasowa�y bezkarnie stada niemieckich okr�t�w podwodnych, nad Atlantykiem - bombowce o dalekim zasi�gu.

Przed wyruszeniem w "punkt" przeznaczenia na Atlantyku nale�y wypocz��. Jeszcze t� jedn� noc mo�na b�dzie sobie pofolgowa� i nie ws�uchiwa� si� z palcami na spustach karabin�w maszynowych � dzia� w ka�dy szmer przypominaj�cy warkot nadlatuj�cego samolotu. Mo�na b�dzie nie zygzakowa� i nie szuka� przez lornetki dooko�a ca�ego horyzontu peryskopu zaczajonego okr�tu podwodnego. Jeszcze przez jedn� noc RELAX - co� w rodzaju polskiego - "spocznij". Dzi� spotkanie NOWEGO ROKU. Gdzie statek b�dzie spotyka� rok nast�pny? Na razie mo�na i nale�y da� przed podr� przez Atlantyk odpocz�� nerwom.

Zosta�o jeszcze par� godzin do wyj�cia w morze. Nowy Rok spotka si� troch� wcze�niej. Nie trzeba bra� pilota, mo�na od razu wyruszy� w morze. Statek jest w�a�ciwie w morzu, tylko �e blisko brzeg�w.

O godzinie dwudziestej drugiej maszyna gotowa. R�czka telegrafu maszynowego stan�a na "ca�a naprz�d".

Oddzwoniono maszyny - dla tradycji - bo jak w maszynie tak i na pok�adzie po zdobytym do�wiadczeniu obowi�zywa�o has�o "zawsze gotowi". Has�o, dzi�ki kt�remu statek zapisa� na swym koncie zestrzelony bombowiec i kilka prawdopodobnie trafionych. Kapitan w ten spos�b wyr�wna� swe rachunki za wypo�yczone dzia�a i amunicj� oraz mo�no�� utrzymania statku w pe�nej gotowo�ci bojowej i wspania�ej kondycji.

Wszyscy sprawiedliwie i po trochu spotykali Nowy Rok i pe�nili s�u�by, kt�re z tej okazji zmienia�y si� dzisiaj po kilka razy w ci�gu godziny. Szybko lecia�y wachty na spotkanie i po spotkaniu Nowego Roku. Chwilk� na mostku, chwilk� w mesie lub kubryku. W dzienniku okr�towym w odpowiednich rubrykach pisano: "CISZA". Barometr sta� wysoko i bez zmian.

O �wicie lekki opar od strony l�du przykry� per�ow� zas�on� Afryk�. Na kursie widoczno�� utrzymywa�a si� dobra. Nagle z per�owej mg�y wysun�o si� co� jasnego tu� przy wodzie i pr�dko p�dzi�o do lewej burty statku. Znu�one oczy starszego oficera nie mog�y zidentyfikowa� p�dz�cego do burty kszta�tu. Ju� mia� zamiar poda� komend� na ster, by zmieni� kurs unikiem, nie pozwoli� wpakowa� w siebie torpedy przepuszczaj�c j� tym manewrem obok, i nacisn�� jednocze�nie r�czk� sygna�u alarmowego, nim zd��y� jednak to uczyni�, przedmiot znik� z jego pola widzenia i starszy oficer us�ysza� g�o�ne zza burty wo�anie:

- Monsieur! Monsieur!

"Francuzi" - przemkn�o przez my�l radosne spostrze�enie.

- Qu est ce que vous voulez? Co sobie �yczycie? - spyta� podchodz�c do burty.

- Jak to, co sobie �yczycie? - odezwa� si� zdumiony g�os zza burty. - Jak co dzie�, tak jak chcieli�cie, przywie�li�my wam �wie�y prowiant.

Starszy oficer poczu� wyra�nie, �e robi mu si� zimno, potem w�osy zje�y�y mu si� na g�owie.

"Halucynacja" - pomy�la�.

Co� podobnego zdarzy�o mu si� po raz pierwszy w �yciu. Jako starszy oficer pierwszy rozpocz�� spotkanie Nowego Roku. Spotyka� go potem najd�u�ej, bo wacht� pe�ni� od godziny czwartej rano.

Odszed� szybko od burty i spyta� sternika:

- Widzia�e� co� na wodzie?

- Nic nie widzia�em. Nie mog� dzi� sobie da� rady z kompasem i ze sterem - odpowiedzia� zm�czonym g�osem sternik.

Starszy oficer podszed� zn�w do burty. Wychyli� si�. Wyda�o mu si�, �e widzi jednak wyra�nie kszta�t bia�ej motor�wki stoj�cej przy burcie statku. Przetar� zm�czone od bezsenno�ci oczy. Motor�wka nie znika�a. Ludzie stoj�cy w motor�wce domagali si� spuszczenia trapu.

- Czego od nas chcecie? Po co wam trap? - spyta� przera�ony starszy oficer.

- M�wili�my ju�. Przywie�li�my wam prowiant, tak jak zam�wili�cie - odpowiedzieli ludzie z motor�wki.

- Dobrzy ludzie - b�agaj�cym g�osem m�wi� starszy oficer - przecie� wiem doskonale, �e was tam nie ma na dole. Dajcie nam spok�j. Wyszli�my wczoraj wieczorem o godzinie dziesi�tej. Idziemy ju� ca�� noc. Jakim sposobem mo�ecie to by� WY? Dajcie nam spok�j.

- Monsieur - m�wi� weso�y g�os z motor�wki - bardzo mo�liwe, �e wyszli�cie wczoraj wieczorem i idziecie ju� ca�� noc, ale zapomnieli�cie wybra� kotwic�.

S�dziemu Zdzislawowi Koszewskiemu Przewodnicz�cemu Odwo�awczej Izby Morskiej w Gdyni.

Autor

Tytu� tego opowiadania jest fragmentem jednej ze zwrotek piosenki wyko�ysanej na pierwszej "kolebce nawigator�w" oficjalnie nosz�cej nazw� �aglowca szkolnego "Lw�w". �ycie maisze na "Lwowie" nie r�ni�o si� niczym od tego, kt�re by�o udzia�em wszystkich marynarzy na du�ych �aglowcach rejowych w dziewi�tnastym wieku. Na stra�y tej tradycji w postaci surowej dyscypliny oraz hartu ducha i cia�a sta�o nie uznaj�ce kompromis�w morze. Wielki rejowiec po�era� prac� nielicznej stosunkowo za�ogi i nigdy nie by� jej syty. Utrzymanie w nale�ytym stanie oraz konserwacja �aglowca i jego takielunku wymaga�y bezustannej pracy od wschodu do zachodu s�o�ca. Do pracy dochodzi�a jeszcze nauka. Ten surowy prymityw bytowania w ci�g�ej pracy wynagradzany by� mo�no�ci� poznania i izrozumienia morza.

Chc�c wzbudzi� zazdro�� koleg�w na l�dzie, przedstawiali�my im rado�ci swego zawodu w spos�b najbardziej odpowiadaj�cy l�dowym wyobra�eniom o warto�ciach �ycia na morzu. W�a�nie tak jak w �artobliwej piosence powsta�ej na "Lwowie":

Morowa marynarska wiara,

Szcz�sny jej �ycia los.

Nie to co l�du armia szara,

Kt�ra ma pusty trzos.

Marynarz w dzie� si� bawi,

W hamaku w nocy �pi.

Czy to na Ba�tyku, czy na Atlantyku

Ze swego losu drwi.

Na spacer jedzie do New Yorku,

Zobaczy ziemi szmat.

Dolar�w pe�no ma w swym worku,

Jego jest ca�y �wiat.

Przez wiele lat napawa�o nas dum�, �e nasza piosenka by�a stale �piewana "od �nie�nych Karpat szczytu do spienionych fal Ba�tyku".

Tak d�ugo, a� wyros�a Gdynia, urodzi�y si� kompanie okr�towe posiadaj�ce du�e, nowoczesne statki. Nagle ostatnia zwrotka piosenki

MA W KA�DYM PORCIE NARZECZON�,

U�ywa sobie fest,

Niejedna chcia�a by� mu �on�,

Lecz on nie frajer jest.

zacz�a wywo�ywa� niezadowolenie w�r�d wielu, wielu pa� w Gdyni. Zjednoczone oburzeniem postanowi�y wys�a� petycj� do odpowiednich w�adz, by zabroni� �piewania tej amoralnej zwrotki. Druga wojna �wiatowa pozostawi�a petycj� bez odpowiedzi. Wytworzona wok� piosenki "burza" zwr�ci�a nasz� uwag� na owe "narzeczone", kt�re zacz�li�my kolekcjonowa� w opowiadaniach. Ta m�wiona kolekcja, nazwana MADAME BUTTERFLY od Motyla Fuccdniego, mia�a w sobie rzeczywi�cie co� ze zbioru motyli.

Wybrane poni�ej opowiadania nie stanowi� wyj�tk�w. Jedynie okoliczno�ci, w kt�rych je zebrano, wydawa� si� mog� niecodzienne, a przez to by� mo�e - godne uwagi.

Ten, kt�ry histori� niniejsz� opowiedzia�, by� uczniem polskiej Szko�y Morskiej w Southampton. W�wczas nazywano nas jeszcze Natchnieniem Narod�w. Lotnik�w i marynarzy polskich noszono w Anglii na r�kach. By� to okres najci�szy dla Wielkiej Brytanii. Niemcy topili bezkarnie setki statk�w i bombardowali Samotn� Wysp� dzie� w dzie�.

Z powodu bombardowania Ucze� musia� d�ugo czeka� na po��czenie do Southampton na jednej z mniejszych stacji kolejowych. Siedzia� w�a�nie w poczekalni przy stoliku, gdy przysiad� si� do niego szpakowaty gentleman. Po godzinnej rozmowie nieznajomy zaproponowa� mu, by - zamiast nudzi� isi� na dworcu lub w przygodnym hotelu - zechcia� sp�dzi� czas u niego w domu. Tym bardziej �e, jak zrozumia�, Polak mia� jeszcze do ko�ca urlopu dwie doby w zapasie.

M�ody nawigator zesztywnia� nieco, gdy samoch�d go�cinnego gentlemana zatrzyma� si� przed starym, �redniowiecznym zamkiem. Za chwil� znalaz� si� w nowoczesnym lulksusie starych zamkowych komnat. Podziwia� olbrzymie, marmurem wyk�adane kominki z kutymi w mich herbami w�a�cicieli, biblioteki, galerie obraz�w, my�liwskie trofea - wszystko jak na dobrym filmie.

Sprawi� gospodarzowi lekki zaw�d, gdy odm�wi� wypicia jakiegokolwiek mocniejszego trunku, godz�c si� wreszcie na kieliszek wina oboj�tnej mu marki. Przeprasza� gospodarza za sprawiony k�opot i o�wiadczy�, �e bawi go bardzo atmosfera starego zamczyska, poniewa� po raz pierwszy jest w tak niezwyk�ym otoczeniu.

Kolacj� zjedli w olbrzymim hallu wyk�adanym czarnym d�bem, o rze�bionej powale i �cianach. Stary lokaj, jak w powie�ci, bezszelestnie zmienia� nakrycia. Nikogo poza gospodarzem i lokajem w zamku nie widzia�.

Dochodzi�a godzina jedenasta wiecz�r, gdy lokaj nios�c walizeczk� go�cia zaprowadzi� go do sypialni. Po k�pieli Ucze� u�o�y� si� w ogromnym �o�u. Us�ysza� jeszcze bicie starego zegara, a potem wygrywane kuranty. "Straszny Dw�r" - pomy�la� zasypiaj�c...

Obudzi� go nagle jasny snop �wiat�a padaj�cy na oczy. Us�ysza� d�wi�k wybijanej przez zegar godziny dwunastej. �wiat�o pada�o z otwartych drzwi s�siedniego pokoju. Podni�s� si� z lekka, opieraj�c si� na �okciu. W otwartych drzwiach sta�a kobieca posta� ubrana jak do �lubu. Zegar wygrywa� kuranty.

"�ni mi si�, czy zab��dzi�a?" - pomy�la�.

W tej chwili posta� zacz�a si� ku niemu przybli�a�. Stan�a przy �o�u w ten spos�b, �e m�g� w smudze �wiat�a podziwia� pi�kn� twarz i smuk�� posta�. Brzoskwiniowa cera, du�e szare oczy, regularne rysy, wysmuk�a szyja otoczona naszyjnikiem z pere�. Na g�owie mia�a welon.

Widz�c, �e jej si� przygl�da badawczo, spyta�a, czy mu si� podoba? By� tak zachwycony, �e przytakn�� skwapliwie. Gdy spyta�a go z kolei, czy zechcia�by wyratowa� j� z m�k tamtego �wiata - r�wnie� przytakn�� odwa�nie. W�wczas zada�a trzecie pytanie: czy zechcia�by j� natychmiast po�lubi�, pod warunkiem �e nigdy potem nie b�dzie stara� si� jej szuka� ani dowiadywa� si� kim jest lub kim by�a?

Zgodzi� si� uczyni� dla niej wszystko.

Duch�w si� nie ba�. Wydawa�a si� mu anio�em, kt�ry zst�pi� na ziemi�.

Powiedzia�a, �e w takim razie b�dzie na niego czeka�a w s�siednim pokoju.

Ubra� si� szybko i za chwil� wsun�� si� do s�siedniej komnaty. �wiat�o by�o przy�mione. Sta�a na �rodku sali. Podszed� do niej i poda� jej rami�. Przyj�a je prowadz�c go przez mroczne korytarze.

Zdumia� si�, gdy weszli do olbrzymiej kaplicy. W blasku z�otych p�omieni �wiec ujrza� kap�ana oraz kilka postaci w nigdy nie widzianych strojach.

Bez namys�u odpowiedzia� twierdz�co na pytanie, czy chce mie� za �on� owego anio�a w kobiecej postaci. Ona z kolei chcia�a mie� polskiego marynarza za m�a.

Pokaza� swe dokumenty. Potem wspania�ym g�sim pi�rem obecni z�o�yli swe podpisy na aktach �lubnych. �wiadkowie rozp�yn�li si� w�r�d ruchomych cieni rzucanych przez rozchyibotane p�omienie �wiec.

�ona wzi�a go pod r�k� i wolno skierowali si� ku wyj�ciu z kaplicy. T� sam� drog� wr�cili do sypialni.

Gdy stali ju� we drzwiach, szepn�a mu, �e za to co dla niej uczyni� - darowuje mu sw�j naszyjnik. M�wi�c to, odpi�a zameczek i u�o�y�a mu na r�ce zwoje pere�.

Zanim zd��y� oo� odpowiedzie�, znik�a w jednych z wielu otwartych drzwi.

Zosta� sam, z per�ami w r�ku. Wsun�� per�y pod poduszk�, przebra� si� w pid�am� i wyci�gn�� na �o�u. Wszystko wydawa�o mu si� wytworem bujnej wyobra�ni, podnieconej nastrojem �redniowiecznego zaimku i biciem zegara z kurantami. Nie wierz�c ju� sobie, wsun�� r�k� pod poduszk�. Zimne per�y le�a�y na miejscu...

Gdy si� obudzi�, by�o ju� jasno na dworze. Po niebie sun�y szybko ciemne, niskie chmury. Przypomnia� mu si� sen. Wsun�� r�k� pod poduszk� i wyci�gn�� zw�j wspania�ych pere�. D�ugo si� im przygl�da�, wreszcie zdecydowa�, �e jest posiadaczem fortuny.

Schowa� per�y zn�w pod poduszk� i zacz�� si� ubiera�. Gdy nak�ada� ju� mundur, zapukano do drzwi. Wszed� lokaj prosz�c na �niadanie. Nie chcia� przy lokaju wyjmowa� pere�, wi�c wychodz�c ze starym s�ug� do jadalni zostawi� je tam, gdzie by�y.

W halki czeka� ju� na niego gospodarz. Przy �niadaniu go�� opowiedzia� wszystko, co mu si� w nocy przydarzy�o. Wspomnia� r�wnie� o per�ach, boj�c si�, by nie zosta� pos�dzonym o ich nielegalne przyw�aszczenie.

Po �niadaniu gospodarz zaprosi� go do obejrzenia galerii obraz�w rodzinnych. Szli d�ugdm korytarzem zatrzymuj�c si� przy portretach. Gospodarz wymienia� przy ka�dym nazwisko mistrza, kt�ry go malowa�.

Naraz na jednym z obraz�w go�� ujrza� swoj� �on�, w tej samej �lubnej sukni, kt�r� ogl�da� w nocy oraz ze sznurem pere� na szyi.

- Czy to ta? - spyta� gospodarz.

Gdy go�� przytakn��, w�a�ciciel zamku opowiedzia�, �e jest to portret jednej z si�str jego prapradziada. W chwili gdy wszystko by�o przygotowane do jej �lubu, nadesz�a wiadomo��, i� w drodze do zamku konie ponios�y, kareta zosta�a roztrzaskana, a narzeczony zgin��. Panna m�oda nie uwierzy�a w to, co jej powiedziano; czekaj�c na narzeczonego zmar�a z g�odu i wycie�czenia. By�a tak pi�kna, �e j� zabalsamowano. Je�liby go�� mia� ochot� j� zobaczy�...

Zeszli do tej samej kaplicy zamkowej, w kt�rej noc� odby� si� �lub. W jednej z nisz sta� stary lokaj i na skinienie w�a�ciciela zamku uchyli� wieko trumny.

Go�� zobaczy� posta� m�odej, pi�knej kobiety. Wydawa�o mu si�, �e �pi. Ma�a brzoskwiniow� cer�, a na wysmuk�ej szyi - per�y.

- Per�y s� na miejscu! - zauwa�y� gospodarz. Lokaj zamkn�� trumn�.

Wr�cili do hallu. Trzeba by�o spakowa� jeszcze rzeczy zostawione w sypialni i przygotowa� si� do drogi.

W sypialni zasta� wszystko tak, jak pozostawi�. ��ko by�o nie zas�ane. Si�gn�� pod poduszk�. Pere� nie by�o...

W�a�ciciel zaimku odwi�z� go na dworzec. M�ody marynarz nie mia� nawet mo�no�ci dowiedzie� si�, jak� nazw� nosi zamek jego �ony. Siwy gentleman towarzyszy� mu a� do wagonu i g�o�no �ycz�c szcz�cia pomacha� r�k� w chwili, gdy poci�g rusza�.

Nigdy wi�cej si� nie spotkali. W�a�ciciel zamku wr�ci� do swojej rezydencji, jego go�� zosta� na zawsze w morzu, na jednym z wielu storpedowanych statk�w...

W jednym z miast portowych spotka�em stewardes�, z kt�r� kilka lait p�ywa�em na jednym statku. Rozczuli�a si� spotkaniem i zaprosi�a do siebie, by pokaza� sw� c�reczk�. Tyle wspomnie� z tamtych dobrych czas�w. Tyle lat...

Opowiedzia�a wszystko, co si� jej w �yciu przydarzy�o. Mia�a narzeczonego. Zamierza�a zej�� ze statku, wyj�� za m�� i osiedli� si� na sta�e w g��bi kraju. Wybuch�a wojna. Wraz ze statkiem znalaz�a si� w Anglii. Narzeczony zgin��.

Rozpacz wiod�a j� na most wysoko rozpi�ty nad rzek�. Nie widzia�a przed sob� innej drogi - spodziewa�a si� zosta� matk�. Sama w�r�d obcych...

- I wtedy spotka�am Felka. Pan pami�ta, tego co tak pi� i co go zawsze po raz ostatni na statek mustrowali. Jak go zobaczy�am, ca�e moje nieszcz�cie jeszcze mi si� bardziej przypomnia�o. Nie mog�am powstrzyma� si� od p�aczu.

Felek, jak zawsze weso�y, zacz�� wypytywa�, dlaczego p�acz�. Nie wytrzyma�am i powiedzia�am mu, �e id� skoczy� z mostu do rzeki i �e on jest ostatni, kt�ry przypomnia� mi Polsk� i dlatego p�acz�.

Z�apa� mnie za r�k� i poprosi�, �ebym z nim posz�a i spokojnie opowiedzia�a, co mi jest. Zaprowadzi� mnie do jakiego� baru. Opowiedzia�am mu wszystko.

Na to Felek o�wiadczy�, �ebym si� niczym nie martwi�a. I �e si� cieszy, bo wreszcie mo�e si� komu� na co� przyda�, ale pod warunkiem �e niczego od niego nie b�d� ��da�a. Ani wierno�ci, ani pos�usze�stwa - �adnych obowi�zk�w pod �adn� postaci�.

Gdy mu powiedzia�am, i� nie rozumiem, o czym m�wi, wyt�umaczy�, �e zwyczajnie - we�miemy �lub. Pieni�dzy nie posiada, bo wszystko przepi�, ale p�ywa, to wstydu nie b�d� mia�a, �e nie ma m�a w domu...

Felek, ten pijak! Zacz�am strasznie p�aka�. Ale zrobi�o mi si� lekko na duszy. S�owa nie mog�am wym�wi�. �wiat mi si� od tej chwili odmieni�. Uwierzy�am, �e s� dobrzy ludzie na �wiecie...

Felek �pieszy� si� bardzo, bo mieli w tym porcie sta� nied�ugo. Wzi�li�my �lub. Wi�cej go nie widzia�am. Wyszli tego samego dnia w morze. Zapisa� mi po�ow� swojej pensji. A teraz pobieram rent� wdowi�...

W okresie tym by�em oficerem nawigacyjnym na angielskim statku dbs�uguj�cyni osiedla le��ce nad Amazonk� oraz porty na p�nocno-wschodnim wybrze�u Ameryki Po�udniowej.

Za�og� pok�adow� i maszynow� stanowili Indianie znad Amazonki. Najstarszy wiekiem by� Sum�. P�ywa� w za�odze maszynowej na statkach angielskich kompanii okr�towych od momentu za�o�enia regularnych linii na Amazonce. Sum� zna� doskonale angielsk� terminologi� maszynow� i pe�ni� ju� raczej funkcje t�umacza w maszynie, ale pomimo jego s�dziwego wieku niklt nie zamierza� go zwalnia�.

Na wszystkie alarmy szalupowe zjawia� si� pierwszy, w przepisowo na�o�onym pasie ratunkowym, i z zapa�em bra� czynny udzia� w opuszczaniu szalupy za burt�. Ci��y� dusz� do pok�adu. Maszyny nie lubi�.

Podczas podr�y pomi�dzy d�unglami Amazonki Sum� lubi� wieczorami - siedz�c na zwojach lin na pok�aldzie rufowym - nuci� jedn� i t� sam� melodi�, przy akompaniamencie' miniaturowej gitary. Melodia by�a niemal identyczna z t�, kt�r� nteraz s�ysza�em w dzieci�stwie i kt�rej s�owa rosyjskie m�wi�y o okr�cie-zjawie id�cym "po sinim wo�nam okieana".

Sum� twierdzi�, �e jest to stara melodia india�ska z d�ungli nad Amazonk�. Oburza� si� na sam� my�l, �e mog�a by� przyswojona od bia�ych.

Melodia ta nie dawa�a mi spokoju. W poszukiwaniu �r�de� jej pochodzenia dowiedzia�em si�, �e Sum� nale�y do jednego ze szczep�w Tupinamba. Szczepy te s�yn�y niegdy� z zami�owania do pie�ni, muzyki oraz poezji, kt�re uprzyjemnia�y im kilkudniowe festyny i uczty. Zapraszano na nie licznych go�ci i wsp�lnie zjadano wzi�tych do niewoli je�c�w.

Swego czasu Tupinamba byli nies�ychanie zgorszeni i oburzeni na bia�ych z powodu z�ego traktowania przez nich je�c�w. Wed�ug Tupinamba biali byli na bardzo niskim stopniu kultury, zabijali bowiem ludzi bez potrzeby, z niskiej ch�ci mordowania, nie m�wi�c ju� o bestialskim traktowaniu niewinnych je�c�w. Do pojmanych je�c�w Tupinamba odnosili si� z wi�kszym szacunkiem nawet ni� do wojownik�w w�asnego plemienia. W�a�ciciel je�ca raczej by sam g�odowa�, ni�by dopu�ci� do tego, by g�odowa� jeniec. Z zasady przydziela� mu jako �on� swoj� c�rk� lub siostr�, by dba�a o je�ca i mu us�ugiwa�a.

Utuczonego je�ca z wielkimi honorami zabijano uderzeniem maczugi i przy �piewie, muzyce oraz deklamacji - zjadano. Tupinamba wiedzieli, po co zabijaj�, a je�cy wiedzieli, dlaczego oddaj� swe �ycie. Ani jeden k�s mi�sa czy kropla krwi nie zmarnowa�y si�. Nawet z piszczeli wyraibiano flety, na kt�rych przygrywano na nast�pnych ucztach. �ona zjadanego, podobnie jak i honorowi go�cie, mia�a prawo do najlepszych k�sk�w w postaci mi�sa z palc�w r�k oraz t�uszczu z w�troby i serca.

Zacz��em pilnie obserwowa� Sum�. Dziwi�o mnie, �e w ka�dym osiedlu nad Amazonk�, przy kt�rym stawali�my na kotwicy, by zabra� przygotowany dla nas �adunek orzech�w, ziaren babasu, 'bali drewna lub kauczuku, Sume zawsze i nieodmiennie �egnany by� przez kobiet� otoczon� dzie�mi. Kobieta na po�egnanie ze czci� ca�owa�a Sum� ostentacyjnie w r�k�.

Gdy te po�egnalne sceny za ka�dym rejsem si� powtarza�y, spyta�em sternika z mojej wachty, Indianina, czy Sum� jest wodzem szczepu Tupinamba, �e wsz�dzie go z takimi honorami �egnaj�.

Sternik wyja�ni�, i� ka�da z tych kobiet jest �on� Sum�, a dzieci, kt�re go odprowadzaj�, s� na pewno jego dzie�mi. Sum� za cel swego �ycia postawi� posiadanie stu syn�w. W chwili naszej rozmowy mia� ich dziewi��dziesi�ciu dziewi�ciu i z niepokojem czeka� na setnego, nie zra�aj�c si� przeciwno�ciami losu, kt�ry przez kilka lat z rz�du obdarza� go wy��cznie c�rkami.

Niegdy� nie tylko znaczna ilo�� syn�w, ale i c�rek stanowi�a o bogactwie i znaczeniu, ze wzgl�du na posiadanie zi�ci�w podlegaj�cych te�ciowi. P�niej czasy si� zmieni�y i zaszczyt przynosi�a tylko wielka ilo�� �on, rozsianych po Okolicznych wioskach, oraz synowie. C�rki dla Sum� nie przedstawia�y �adnej warto�ci. Nie liczy� ich nawet. Za wszelk� cen� stara� si� dopi�� swego celu pod zerowym stopniem szeroko�ci, od po�udnika l�uios, na kt�rym r�wnie� "ryby �piewaj� w Ukajali", a� do Belem, le��cego przy uj�ciu Amazonki.

Wydaje si�, �e cel, jaki przy�wieca� Sum� - posiadaj�cemu w ka�dym porcie �on� - by� nieco odmienny od tego, jaki sobie wyobra�ali wed�ug autora naszej piosenki ze "Lwowa" ludzie na ladzie. Jednak�e kolekcja Sum� sama jako� ��czy mi si� w pami�ci ze zwrotk� "Ma w ka�dym porcie narzeczon�..."

Monkejek - znaczy tyle co ma�pka. Zdrobnia�y na polski spos�b angielski monkey. W tym wypadku by�o to imi� w�asne ma�pki z las�w tropikalnej Afryki. Monkejka pozna�em w okresie bombardowa� Londynu, w kt�rym znalaz�em si� chc�c odwiedzi� swego koleg� ze Szko�y Morskiej w Tczewie. Przyby� on do Londynu jako kapitan jednego z najstarszych statk�w naszej floty, je�li m�wi� o roku wodowania, a jednego z najm�odszych, je�li chodzi o podniesienie polskiej bandery. Ten jednocze�nie najstarszy i najm�odszy statek polskiej floty nosi� wypisan� du�ymi literami na rufie nazw� "KROMAN".

Gdy po dw�ch latach od wybuchu wojny �wiatowej stan��em na pok�aidzie "Kromania", by�em zn�w w Polsce. Kraj nasz, zalany potopem na podobie�stwo Atlantydy, wydawa� si� nam ziemi� mityczn�. Spod tej fali barbarzy�stwa udawa�o si� wydosta� nielicznym, i ci przynosili wie�ci o niez�omnej postawie narodu i jego niezwyci�onym duchu. Te garstki Polak�w w�druj�ce po ca�ym �wiecie my�la�y o sobie jaik Atlantowie, �e jednak w jaki� cudowny spos�b wr�c� do ojczyzny. Ka�dy polski statek by� p�ywaj�c� cz�stk� Polski i pobyt na nim jpotrafi� natchn�� nadziej�; dzi�ki temu mogli�my spe�nia� nakazania kraju: "Broni� b�dziemy ducha".

Na "Kromaniu" z miejsca zosta�em oczarowany �on� kapitana. Zanim podano obiad, oprowadzi�a mnie po statku, pokazuj�c z dum� dzia�ka i przeciwlotnicze karabiny maszynowe, z pe�nym zrozumieniem warto�ci ka�dego i znajomo�ci� ich technicznej sprawno�ci. W ka�dym miejscu dogodnym do ustawienia broni przeciwlotniczej lub przeciw okr�tom podwodnym sta�y doskonale utrzymane dzia�ka, przy ka�dym le�a�y zapasy amunicji. Ca�a za�oga - jak zapewnia�a oprowadzaj�ca mnie pani - by�a wy�wiczona w obs�udze ka�dego typu posiadanych dzia�ek. Samego statku nie mog�em pozna�. Zapami�ta�em go z podr�y z Goteborga do Szkocji jako statek dogorywaj�cy. Nawet blacha komina przedstawia�a w�wczas smutny widok rzeszota prze�artego rdz�. Wyposa�enie nawigacyjne w�a�ciwie nie istnia�o. Jedynym przyrz�dem, kt�rym kapitan najwi�cej si� chlubi�, by�a drewniana linijka. Bra� ni� namiary "na oko" nad kompasem z zesz�ego stulecia i kre�li� za jej pomoc� kursy na mapie r�wnie� "na oko".

Dzisiaj by�o wszystko na tym statku nowe: wn�trza, poszycie, nawet komin. By� to najbardziej delikatny statek ca�ej naszej floty. Mo�na powiedzie�, i� by� to "statek mimoza". Je�li jaki� inny statek otar� si� o niego podczas formowania si� konwoju, "statek mimoza" by� nieutulony - w osobie kapitana - w �alu, dop�ki otartej cz�ci, i do niej przyleg�ej, nie wymieniono na now�. "Kroma�" leczy� si� tak d�ugo i krzep� tak d�ugo, a� okrzep� zupe�nie. W�a�ciwie ze starego "Kromania" nie zosta�o nic pr�cz nazwy. Dla ka�dego armatora taki kapitan by� po prostu kopalni� z�ota.

- M�owi uda�o si� "zdoby�" dwa oerlikony - wyja�nia�a w dalszym ci�gu pani - ods�aniaj�c p��tna pokrowc�w, spod kt�rych zal�ni�y �wietnie utrzymane dzia�ka. - I amunicji ju� mamy sporo, nie boimy si� samolot�w.

- Czy i pani obs�uguje dzia�ka podczas akcji? - spyta�em.

- Umiem, ale nie mamy jeszcze tyle broni, �eby mnie do niej dopuszczono. Niestety podczas walki roznosz� tylko amunicj� i kaw�.

By�a wyra�nie roz�alona i swym zapa�em przypomina�a znan� mi z historii polskiej pani� Chrzanowsk� s�ynn� z obrony Trembowli.

Gdy �ona kapitana zaprowadzi�a mtnie do salonu, zobaczy�em po raz pierwszy Monkejka. Ma�pka, ubrana w ciep�y sweterek, siedzia�a na kanapie i nia�czy�a ma�ego szarego kotka.

- Widzi pan, jak pieczo�owicie tuli kotka, a to wszystko z tego powodu, �e nie mo�e zaipomnie� swego ukochanego pieska. Z tym pieskiem to by� ca�y dramat. Jak pan wie, Monkejka dostali�my we Freetown w Sierra Leone po naszej ucieczce z Dakaru. W tej podr�y przyda�am si� na co� na statku. Naprawd�. Francuzi zabrali nam w Dakarze wszystkie przyrz�dy nawigacyjne...

U�miechn��em si� na ich szumne wspomnienie, poniewa� zapami�ta�em t� s�ynn� linijk�.

- No, mo�e nie mieli�my ich za wiele, ale zawsze co� tam by�o. Teraz mamy wszystko i najnowsze. Nawet si� ciesz�, �e nam w�wczas zabrali ci Francuzi wszystkie mapy, locje, spisy latar�, atlasy, roczniki astronomiczne, wszystkie przyrz�dy nawigacyjne - kr�tko m�wi�c - zabrali nam wszystko, co�my posiaidali.

Gdy uda�o si� nam przeskoczy� przez sieci na ocean i przej�� niepostrze�enie ko�o statku patroluj�cego, nie wiedzieliby�my dok�d ucieka�, gdyby nie ja. Nie pozosta�a ani jedna ksi��ka, w kt�rej by�aby chocia� najmniejsza mapka �wiata. Tymczasem okaza�o si�, �e w�r�d ksi��ek do czytania pozosta� m�j dziecinny atlasik, kupiony przeze mnie w Anglii w six-pensie. M�� obliczy� z tego atlasiku na oko odleg�o�� i kurs i nawet w jaki� spos�b wyliczy� szeroko�� geograficzn� Freetown. No i jako� doszli�my do tej Sierra Leone. Gdy ukaza�y si� zarysy g�r, po�o�yli�my si� na kurs wprost na najbli�szy l�d. Dogoni� nas angielski destrojer ��daj�c, by�my zatrzymali maszyny i wycofali si�, poniewa� znajdujemy si� na polu minowym. M�� wyt�umaczy� dow�dcy destrojera, bardzo g�o�no, �e maszyny s� zepsute i �e nie mo�emy ich zatrzyma�, gdy� mowy nie ma o manewrowaniu, i prosi�, by nas doprowadzi� do portu. No i tak nas jako� przeprowadzili, �e nie wylecieli�my na minie. By�am bardzo zadowolona, �e sobie ten atlasik kupi�am. W nagrod� za to otrzyma�am Monkejka.

Monkejeik nudzi� si� pocz�tkowo bardzo. Postarali�my si� o ma�ego szczeniaka dla niego. C� to by�a za mi�o��. Wstawili�my ��eczko dla szczeniaka obok mego ��ka. Monkejek, kt�ry �pi ze mn�, pieska swego uk�ada� w ��eczku. Na�ladowa� w tym mnie - tak Uk�ada�am Monkejka, gdy tylko przyby� na statek. Szczeniak, dhc�c nie chc�c, musia� si� przyzwyczai� spa� trzymaj�c g�ow� na specjalnie dla niego uszytej poduszeczce i nakrywa� si� ko�derk�. Monlkejek k�pie si� codziennie po kolacji - zobaczy pan, jak si� to odbywa - po k�pieli Monkejek z kolei sam k�pa� szczeniaka.

Pomimo �e pani wci�� m�wi�a: Monkejek chodzi�, Monkejek k�pa� - Monkejek by� to, a w�a�ciwie by�a to, u�ywaj�c wytwornego okre�lenia angielskiego dla ps�w, LADY MONKEY. Nazywanie tak mi�ego stworzenia ma�p� wydawa�o si� pani czym� dla Monkejka ubli�aj�cym.

- Szkoda, �e pan nie m�g� zobaczy�, jak Monkejek wyciera� po k�pieli do sucha swego pieska i �ciera� z niego urojone py�ki. Troszczy� si� o niego, jak gdyby to by�o jego w�asne dziecko. Przyjemnie by�o patrze�, jak chodz� razem po pok�adzie szcz�liwi i zadowoleni z siebie nawzajem. Nie spodziewa�am si�, �e Monkejek mo�e mie� tak silnie rozwini�ty instynkt macierzy�ski.

Gdy przyszli�my do Londynu, stan�li�my przycumowani do innego statku, burta o burt�. Tak nieszcz�liwie si� z�o�y�o, �e Monkejek biegaj�c z pieskiem po pok�adzie nie zauwa�y�, jak psiak, biegn�c z rado�ci na o�lep, s�dzi�, �e przeskoczy przez burt� na stoj�cy obok drugi statek, tymczasem trafi� pomi�dzy dwie burty. Rozpacz Monkejka nie mia�a granic. Przesta� je�� i pi�, siedzia� ca�y dzie� trzymaj�c si� dwiema �apkami za g�ow�. Widz�c t� straszn� rozpacz wystara�am si� o tego kotika dla niego. I teraz dopiero od dw�ch dni Monkejek odzyska� apetyt i humor.

Ma�pka siedzia�a na kanapie w ten spos�b, �e mi�dzy kolanami "trzyma�a kotka tul�c go w swych ramionach. Jedn� �apk� okrywa�a go swym sweterkiem, 'drug� �apk� g�adzi�a futerko, bada�a czysto�� sk�ry lub czy�ci�a paznokciem kotkowi z�bki. Ca�y kotek by� "w robocie".

- Wie pan, pocz�tkowo Monkejek chcia� r�wnie� k�pa� kotka, podobnie jak uprzednio k�ipa� psiaka, a teraz niech pan popatrzy, kociak jest tak wyczyszczony, �e nie ma chyba czystszego kotka na �wiecie.

Monlkejek wyra�nie zainteresowa� si� moj� osob�. Kotek zwolniony z u�cisku ostro�nie zacz�� si� wydobywa� z obj�� opiekunki. Nie chc�c niepokoi� ma�pki, odszed�em od niej i stan��em z drugiej strony sto�u. Tymczasem kotek zsun�� si� na kanap� i ostro�nie wyci�gaj�c przed siebie �apki, tak jak gdyby si� wykrada�, oddala� si� od Monkejka. W momencie, gdy dotar� do ostatnich granic zasi�gu �apki Monkejka, ten b�yskawicznym ruchem przytrzyma� kota za ogon i przytuli� do siebie.

- Widzi pan, jak si� teraz boi, by go nie straci� jak tamtego, nie pozwala mu si� oddali� od siebie ani na chwil�. Musi go dos�ownie mie� stale pod r�k�.

Obiad, podwieczorek i kolacja min�y niepostrze�enie na s�uchaniu odyssei "Kromania" - niezwyk�ej historii przeistoczenia ze starej poczwatiki w nowego motyla. Jak gdyby usprawiedliwiaj�c t� zaskakuj�c� przemian� pani wtr�ci�a:

- Za swe odnowienie "Kroma�" zap�aci� zestrzeleniem niemieckiego bombowca.

Po kolacji odby�a si� zapowiedziana k�piel Monkejka w du�ej balii nape�nionej ciep�� wod�. Uciecha, w kt�rej brali udzia� wszyscy obecni w salonie. Nie by�o w�tpliwo�ci, i� Monlkejek zadowolony, �e tylu ludzi nim si� interesuje, popisywa� si�, jak tylko potrafi�. Od czasu do czasu tylko z niepokojem patrzy�, czy kotek le�y na kolanach jego opiekunki.

Najwi�kszym wyczynem Monkejka by�o d�ugie nurkowanie, a potem p�ywanie prawie �e pod wod�. Wygl�da�o to tak, jak gdyby Monkejek goni� kogo� pad wod�, biegn�c tu� przy �cianie balii ca�y zanurzony. Rodzinny ten niemal seans zako�czy�o wycieranie si� Monkejka i jego kolacja, a potem uk�adanie si� do snu z kotkiem w ramionach.

Niepostrze�enie mija�y godziny. Naraz znajomy g�os syren przypomnia� wszystkim, gdzie jeste�my. Momentalnie ca�a obecna na statku za�oga znalaz�a si� na stanowiskach i zaj�a miejsca przy swych dzia�kach.

- Wszystkich dzia�ek nie mog� im tutaj demonstrowa� - m�wi� kapitan - boby mi zazdro�cili. Je�li uda im si� pochwyci� kt�ry� z bombowc�w w smug� �wiat�a, to wprawiam si� w strzelaniu do celu.

Z pok�adu wida� by�o rozja�nione smugami �wiate� reflektor�w niebo, p�kaj�ce pociski i �uny nad p�on�cymi dzielnicami dom�w. By� to "conocny" obraz Londynu.

S�uchaj�c codziennie huku wybuchaj�cych bomb, z kt�rych ka�dy m�wi� o czyjej� �mierci, widz�c co noc czerwone �uny po�ar�w, zaczyna�o si� powoli rozumie� sens napis�w na ka�dym niemal sklepie w Londynie: BUSLNESS AS USUAL. Interes - jak zwykle.

Tak. Na �wiecie istnieje wy��cznie interes.

Wygodnie u�o�ony w fotelu dalekobie�nego i hermetycznie zamkni�tego autobusu wraca�em w kilka lat po wojnie z wizyty u Monkejka i jego opiekun�w. Z p�dz�cego autobusu podziwia�em krajobraz, w kt�rym kiedy� blade twarze wyci�y w pie� czerwonych braci. To tutaj musia� kiedy� na mustangu galopowa� Winnetou - czerwono-

sk�ry gentleman i tylu wielkich wodz�w przybranych w orle pi�ra. Z tomahawkiem i �ukiem polowali na bizony, a potem bohatersko walczyli przeciwko bia�ym twarzom, kt�re przyjecha�y ich mordowa�.

Ci bohaterowie z lat dziecinnych przypomnieli mi teraz pobyt w Szkole Morskiej w Tczewie. Przypomnia� mi si� kapitan "Kromania", kt�ry podczas pobytu w tej samej szkole w Tczewie z zapa�em oddawa� si� zabawom w Indian. By� w nich nawet g�owaczem szczepu Z�otej Strza�y.

By� to szczep odwa�ny i bitny, zamkni�ty w murach tczewskiej szko�y marzy� o wydostaniu si� na ocean. W gadzinach wolnych od nauki szczep wypuszcza� si� na wyprawy �owieckie w�wozem, nad kt�rym po�o�ona by�a Szko�a Morska. Na dnie w�wozu le�a�y d�ugie, nie ko�cz�ce si� szyny, a po nich Od czasu do czasu przebiega�y stalowe rumaki bladych twarzy. Dla bladych twarzy by� to po prostu ekspres WARSZAWA-GDA�SK. My jednak widzieli�my stalowego potwora, kt�ry biegn�c przez w�w�z przecinaj�cy nasz� preri� straszy� stada bizon�w. A bez bizon�w czerwonym braciom grozi� g��d. Szczep Z�otej Strza�y zapa�a� wi�c wielkim gniewem przeciwko bladym twarzom i ich stalowym rumakom. Postanowili co tydzie� zabija� jednego stalowego rumaka. Ten "krwawy" akt obrony i zemsty dokonywa� si� w ka�d� sobot�. O �mierci swej co prawda nie wiedzia� ani rumak, ani jego je�dziec. Stalowego rumaka mo�na by�o u�mierci� jedynie trafiaj�c go w opancerzone serce przez otw�r w kominie. Nad w�wozem przerzucone by�y mosty, a to w znacznym stopniu u�atwia�o zadanie. Czerwony brat, kt�remu uda�o si� w wyznaczonym dniu trafi� w serce rumaka bladych twarzy, zgodnie z rytua�em by� przez pozosta�ych braci fetowany przez ca�y wiecz�r. Bro�, kule i ich u�ycie by�y, i pozosta�y, tajemnic� szczepu Z�otej Strza�y.

I oto teraz po trudach wojny w�dz szczepu Z�otej Strza�y osiad� w puszczy, w kt�rej kiedy� mieszkali czerwoni bracia. Przyby�em do ach wigwamu na skraju puszczy o zachodzie s�o�ca. Zasta�em Z�ot� Strza�� i jego s�uaw pogr��onych w wielkim smutku: Monkejek, kt�ry bra� udzia� w tylu odpartych nalotach bombowc�w i my�liwc�w na "Kroma�", w tylu konwojach i desantach - pozostawi� swych opiekun�w w g��bi ameryka�skiej puszczy, a sam odszed� do Krainy Cieni�w. Zabrak�o im naraz mi�ego towarzysza �ycia, kt�ry w najbardziej trudnych warunkach i pe�nych napi�cia sytuacjach wojennych potrafi� nie�wiadomie podtrzymywa� konieczn� w�wczas r�wnowag� duchow� i dobry humor.

Po osiedleniu si� w puszczy Z�ota Strza�a na wz�r bladych twarzy zakupi� rumaka stalowego do karczowania puszczy. Ca�e dnie on i jego s�uaw sp�dzali na przemian na grzbiecie stalowego potwora, karczuj�c dziewiczy grunt pod pola uprawne. Siali potem na nich kukurydz� i og�rki. Jedn� z najwi�kszych teraz trosk obojga by�o, by og�rki z ich plantacji ros�y proste. Prosty og�rek wart by� dwa centy. Krzywe nie mia�y �adnej warto�ci.

Siedz�c w p�dz�cym autobusie snu�em dalej wspomnienia o obecnych k�opotach kapitana "Kromania" i o samym "Kromaniu".

"Kroma�" znany by� z opis�w i opowiada� w ca�ej flocie alianckiej. Wiadomo by�o wszystkim, �e zaatakowany przez samoloty podnosi� najnowsz� i najwi�ksz� polsk� bander� i zmienia� si� w morskiego je�a, kt�rego kolce stanowi�y pociski wielu dzia�ek umieszczonych w ten spos�b, �e "Kroma�" nie posiada� nie strze�onego przez kolce miejsca. �aden samolot nie potrafi� przedrze� si� przez t� zapor�. "Kroma�" mia� na swym koncie jeden na pewno zestrzelony samolot, wiele uszkodzonych, a ile by�o takich, kt�re nie o�mieli�y si� go zaatakowa�? Statki innych bander, znajduj�ce si� w jego towarzystwie podczas nalotu, zmusza� w�asn� brawur� do na�ladowania i ka�demu statkowi narzuca� sw� dewiz�: WALCZ!

Spo�r�d wielu opowiada� o walkach "Kromania" jedno w szczeg�lny Spos�b skojarzy�o mi si� z wodzem szczepu Z�otej Strza�y, sam mi je zreszt� opowiedzia�.

- Szli�my na Islandi�, samotnie, bez konwoju, gdy oficer wachtowy zameldowa� mi, �e s�yszy samolot. By�o pochmurnie i mglisto. Jeden samolot przy niskim pu�apie chmur i ograniczonej widzialno�ci nie wydawa� mi si� zbyt gro�ny. Postanowi�em na niego zapolowa�. Pomimo z�ej widzialno�ci mo�na si� by�o liczy� z mo�liwo�ci� ataku. Zgodnie z instrukcj� do ka�dego samolotu, nawet nie rozpoznanego, nale�a�o otwiera� ogie�. Robi�em to, gdy w�r�d chmur ukazywa� si� cie� kr���cego dooko�a nas samolotu. Za ka�dym razem posy�a�em mu jeden pocisk. Po pi�ciu strza�ach samolot zacz�� si� oddala� i nie by�o go ju� wi�cej s�ycha�.

Po kilkudziesi�ciu godzinach rzucili�my kotwic� na redzie Reykjaviku. Islandia by�a w�wczas baz� Stan�w Zjednoczonych. Za chwil� przybi�a motor�wka ameryka�skich si� zbrojnych. Przyby�y motor�wk� oficer powiedzia�, �e ma mnie zabra� do dow�dztwa.

Byli�my ju� na trapie, gdy oficer zapyta�, czy widzia�em ten samolot dobrze i czy go rozpozna�em.

- By�o pochmurnie i mglisto, widzia�em tylko kilka razy cie� samolotu przebijaj�cy przez mglisty pu�ap chmur, s�dz�, �e by� to bombowiec dalekiego zasi�gu - odpowiedzia�em.

- A czy strzelali�cie? - spyta�.

- Naturalnie.

- Ile razy?

- Pi�� pocisk�w.

Oficer z�apa� mnie za rami� i zawo�a�: - Fantastycznie! Wszystkie pi�� trafione! Zdumiony zapyta�em go, sk�d wie o tym.

- Sk�d? Ca�a baza nasza o tym m�wi. To by�a nasza "Catalina".

- Ooo! To ja nie jad�! - zawo�a�em. - Mam jeszcze czas, �eby mi �eb ukr�cili. Nie pojad�!

Oficer przytrzyma� mnie za rami�, �ebym mu nie uciek�, i powiedzia�:

- Nic z�ego si� nie sta�o. Nikt w samolocie nie zosta� nawet ranny Ale ca�a "Catatlina" by�a pe�na podziwu, �e za ka�dym razem, gdy Zbli�yli si� do widocznego tylko cienia statku, natychmiast statek ten pakowa� w nich pocisk. Po pi�ciu trafieniach nie chcieli wi�cej ryzykowa�. Dow�dca chce koniecznie widzie� kapitana tego statku PIEC STRZA��W. PI�� TRAFIE�. FANTASTYCZNIE!!!

Druga wojna �wiatowa przechodzi�a prze�omowy okres. Alianci szykowali si� do ofensywy od strony morza na kontynenty Afryki i Europy.

Jednym z okr�t�w przystosowanych do akcji inwazyjnych zosta� nasz transatlantyk "Batory". Rozbudowano na nim radiostacj�, mostek ubezpieczono przed pociskami z samolot�w, na g�rnych pok�adach umieszczono rakiety, by nie dopu�ci� do ataku samolot�w z bliskiej odleg�o�ci. Przeciwko nocnym atakom wynurzonych okr�t�w podwodnych rozmieszczono na g�rnych (pok�adach tak zwane FLARY. Odpalone, wyrzuca�y na wysoko�� przesz�o dwustu metr�w spadochron z doczepionym �wiat�em o sile sze��dziesi�ciu tysi�cy �wiec, o�wietlaj�c okr�t podwodny i zmuszaj�c go tym do ucieczki lub zanurzenia. Linki do odpalania flar i wyrzutni rakiet przeciwlotniczych rozci�gni�te by�y na pok�adach tak, by je mie� podczas akcji pod r�k� i pod nog�.

"Batorego" zaopatrzono r�wnie� w �odzie desantowe i klamry na 'burtach dla u�atwienia komandosom schodzenia i powrotu na statek. By�a ciemna, bezgwiezdna noc "cho� oko wykol", gdy "Batory" w najwi�kszej tajemnicy zbli�a� si� do siedmiu wysp, na kt�rych mie�ci�a si� baza marynarki brytyjskiej Scapa Flow.

Na razie mia�a to by� gra wojenna maj�ca na celu wypr�bowa/nie sprawno�ci nowej taktyki inwazyjnej "mia�d��cej" wroga od strony morza. Przygl�da� si� jej mieli zgromadzeni na jednej z wysp His Majesty the King George VI, jego Prime Minister, zwany pieszczotliwie przez nar�d Yiran�e, oraz sztaby poszczeg�lnych si� zbrojnych.

Kapitanem "Batorego" by� tak zwany M�odszy Dey Oczakowski. Stoj�c na mostku skraca� sobie czas sumowaniem dotychczasowych podr�y na "Batorym": ewakuacja wojsk alianckich z zatoki Quiberon, potem Bayonne, St Jean de Luz. Udzia� w trzydniowej bitwie morskiej o Dakar.

Zaczyna� si� okres, w kt�rym Polacy stali si� NATCHNIENIEM NAROD�W. Obdarzeni poczuciem humoru twierdzili, �e pokrywa� si� on z okresem, kiedy Anglii grozi�a inwazja i trzeba by�o jej obron� wzi�� w nasze r�ce. NATCHNIENIE odnosili do zdumiewaj�cego faktu, �e okruchy naszych wojsk, znajduj�ce si� ju� w�wczas w Anglii, stanowi�y trzydzie�ci procent wszystkich si� zbrojnych angielskich na wyspie, gotowych do odpierania inwazji. Waleczno�� tydh �o�nierzy polskich we Francji musia�a natchn�� osamotnionego Yinniego do prowadzenia walki, poniewa� ci, kt�rzy "liczyli", uwa�ali, �e przy zaistnia�ym stosunku si� upojonego zwyci�stwami wroga i tej nik�ej ilo�ci wojsk angielskich pozosta�ych po Dunkierce - obrona jest niemo�liwa i nale�y zawrze� pok�j. Podtrzymanie ducha bojowego w�r�d Anglik�w stwarza�o dla Polak�w jedyn� nadziej� walki o niepodleg�o�� kraju i gdy Yinnie w swym przem�wieniu zdecydowa� si� na walk�, Zwi�zek Kapitan�w, Oficer�w Pok�adowych i Radiotelegrafist�w Polskiej Marynarki Handlowej, licz�cej za granic� trzydzie�ci siedem jednostek, wys�a� do Yinniego depesz� z zapewnieniem, �e oni b�d� walczyli do �mierci o zwyci�stwo wsp�lnej sprawy.

W tocz�cej si� w powietrzu nad Angli� battle of Britain - walce o Wielk� Brytani� (w kt�rej obrona w swej ko�cowej fazie dosz�a do tego, �e w wypadku prowadzenia przez wroga ofensywy nie mog�aby wytrzyma� d�u�ej ni� jeden, dwa dni) trzeba by�o dos�ownie przej�� inicjatyw� obrony. Z trudem uda�o si� w�wczas przekona� Anglik�w, �e ich spos�b latania my�liwc�w w zwartych formacjach pomaga nieprzyjacielowi - dopiero rosn�ce straty przekona�y dow�dztwo o konieczno�ci przyj�cia polskiej taktyki walki. Wobec wci�� gro��cej inwazji "Batory" poszed� z zapasem angielskiego z�ota do Kanady.

Dey u�miechn�� si� do mi�ych wspomnie� o "buncie" dzieci angielskich, kt�re na "Batorym" p�yn�y do Kapsztadu, a tam miano je zaokr�towa� na inny statek id�cy do Australii. Zakochane w "Batorym" dzieci odm�wi�y zej�cia i ch�ralnym p�aczem zmusi�y w�adze do pozostawienia ich i odtransportowania do Australii na "Batorym". Podczas tej podr�y dzieci na widok kapitana stawa�y na baczno�� i wita�y go polskim "dzie� dobry". M�odzi pasa�erowie sformowali na pok�adzie dru�yn� harcersk�, kt�rej za�oga "Batorego" ufundowa�a proporzec z napisem "BATORY GROUP". Nazwa dru�yny - "BATORY" - zosta�a zatwierdzona przez naczelne w�adze harcerskie.

Z Australi� wi�za�o si� jeszcze inne mi�e wspomnienie, zupe�nie odmienne. Ofiarowano tam Deyowi ma�ego popielatego koal�, zwanego nied�wiadkiem australijskim. Przywi�za� si� bardzo do ma�ego stworzonka i musia� stoczy� ze sob� wielk� walk�, by go nie zabra� jako wsp�lokatora. Przewa�y�o dobro nied�wiadka. Zwierz�tko na pewno m�czy�oby si� bardzo w dusznej kabinie statku zmieniaj�cego stale warunki klimatyczne od obszar�w podzwrotnikowych do podbiegunowych. Po oddaniu ma�ego koali na l�d przed opuszczeniem Australii otrzyma� innego koal� - ale wypchanego.

Wspomnienia te znakomicie skr�ci�y oczekiwanie na moment akcji pod Scapa Flow. Sprawno�� "Batorego" we wszystkich dotychczasowych wyprawach spowodowa�a, �e powierzono mu wypr�bowanie nowej taktyki inwazyjnej.

Na "Batorym" nakazano bezwzgl�dn� cisz�. Zabroniono nie tylko pali�, ale nawet my�le� o paleniu. Ogie� �arz�cych si� papieros�w m�g� zdradzi� obecno�� statku na wodach otaczaj�cych wysp�, na kt�r� miano wysadzi� desant. Do wyspy nale�a�o podej�� w nocy i to jak najbli�ej, by u�atwi� �odziom z komandosami szybkie doj�cie do brzegu. Rozkazy wydawano szeptem. Wyprawa ta przypomina�a Deyowi wycieczk� Kimicica za mury Cz�stochowy. Pomimo �e by�a tylko �wiczeniem, jej sprawno�� mia�a by� oceniona przez kr�la, premiera i zesp� sztab�w, kt�ry j� opracowa�.

Zakotwiczenie pomi�dzy wyspami Flotta i South Walls odby�o si� z g�uszeniem wszelkimi sposobami szcz�ku wychodz�cego z kluzy �a�cucha kotwicznego.

Uda si� - czy nie?

Asystenci nawigacyjni szeptem przekazywali sobie otrzymane rozkazy i meldunki.

W�r�d ciszy i zaciemnienia opad�y lekko na wod� �odzie desantowe. Ruchome widma komandos�w zla�y si� w ciemne plamy, kt�re jak nikn�ce cienie wsi�ka�y w czer� brzeg�w. Stoj�cy na mostku "Batorego" kapitan i oficerowie wpatrzeni w fosforyzuj�ce strza�ki zegar�w czekali na wynik akcji.

Dla wskazania miejsca postoju "Batorego" wracaj�cym komandosom, o oznaczonej godzinie zapalono cztery pionowo umieszczone nad sob� czerwone �wiat�a. Zmiana pr�du p�ywowego zacz�a jednak odwraca� "Batorego" przeciwn� burt� do l�du. Kapitan kaza� wi�c przenie�� �wiat�a rozpoznawcze dla komandos�w na praw� burt�. Asystent pok�adowy, porucznik Wojciech �aczek, powt�rzy� szeptem otrzymany od kapitana rozkaz sternikowi. Sternik zebra� zwoje kabla um�wionego sygna�u i id�c przez ster�wk� zawadzi� nimi o lin� wyrzutni, kt�ra b�yskawicznie odpali�a FLAR�.

Z sykiem wzbi�a si� w niebo �wietlna smuga i po chwili zawis�o na spadochronie jasno p�on�ce �wiat�o.

Na o�wietlonej przez flar� przestrzeni znale�li si� i Jerzy VI, i "Batory". Dey widzi to wszystko niby w jasny s�oneczny dzie� i szepce, jak zawsze w najtrudniejszych chwilach �ycia: "Raz maty rody�a". Sternik, gdyby by� Japo�czykiem, prawdopodobnie pope�ni�by ju� harakiri, ale �e by� Polakiem, wi�c zda� si� na nasze "jako� to b�dzie" i "trudno".

Porucznik �aczek ch�tnie udusi�by sternika, �e nie pos�ucha� jego rady, by przenie�� kabel przez dach ster�wki. Wysoko nad "Batorym" p�on�ca flara wspaniale o�wietli�a postacie artylerzyst�w gotowych na pok�adzie do akcji. Kapitan nie m�g� na razie przedsi�wzi�� nic innego ni� nawigacyjne przeczekanie - do chwili wy�wietlenia "jasnej" sytuacji. "Widzia�o mu si�", �e wycieczka zosta�a wykryta i ca�a akcja Opali�a na panewce", a uczestnicy wycieczki "wybici co do nogi". Za chwil� zab�ysn� reflektory obrony wybrze�a i trzyma� ju� b�d� stale w swych smugach �wiat�a statek i �odzie komandos�w. Ca�y plan tej wspaniale zaimprowizowanej inwazji, w po�owie �wietnie wykonanej, zosta� zniszczony. Dey licz�c minuty, kt�re pozosta�y do opadni�cia flary, czu� na swych barkach ci�ar odpowiedzialno�ci za losy wojny.

Wreszcie flara opad�a do morza. Nasta� po jej zaga�ni�ciu niewymiernie d�ugi czas wyczeikiwania, ciszy i ciemno�ci. Nic si� jednak nie dzia�o z tego, co przewidywa� kapitan. Nie zab�ys�y �wiat�a reflektor�w i nie zawy�y syreny alarmowe. Nie pad� ani jeden strza�. By�a czarna cisza.

Na mostku zjawi� si� angielski oficer ��cznikowy. Na wadzie mo�na by�o dostrzec cienie zbli�aj�cych si� �odzi desantowych z komandosami.

Z tym oficerem angielskim ��czy� Deya przyjazny, a nawet serdeczny stosunek. Na temat flary nie m�g� jednak teraz z nikim rozmawia�. Oficer ��cznikowy znikn�� w ciemno�ci. Zza burt statku wynurzy�y si� kad�uby powracaj�cych na swe stanowiska �odzi. Ju� wszystkie s� na miejscu. I zn�w d�ugie minuty oczekiwania.

Na mostku pojawi� si� ten sam oficer ��cznikowy.

- Wszyscy komandosi wr�cili - melduje kapitanowi i jednocze�nie przekazuje mu mi�� nowin�: - "Batory" bardzo dobrze doszed� do wyznaczonej dla wysadzenia desantu pozycji, rekordowo szybko wysadzi� grup� desantow�. Vinnie zadowolony.

Nawet ta wiadomo�� nie potrafi�a wywo�a� u kapitana zwierze� na temat flary.

Od tej pr�bnej inwazji na Scapa Flow "Batory" wpisywa� na kart� historii wojny miejscowo�ci, w kt�rych znalaz� si� z desantem - Arzeu, Les Andalouses, Sycylia, Salerno, Anzio. Nie potrafi�y one jednak zatrze� w pami�ci kapitana flary pad Scapa Flow.

Przez pok�ady "Batorego" przechodzi�y zast�py bia�ych i czarnych wojownik�w. U tych ostatnich portret kr�la Stefana Batorego umieszczony w hallu statku cieszy� si� najwi�kszym szacunkiem. Czarni rycerze, je�li byli na s�u�bie, mijaj�c portret wielkiego kr�la stawali przed nim na baczno�� i prezentowali bro�, tak jak to robi� przed pa�acem Buckingham w Londynie gwardzi�ci, tupi�c przy tym g�o�niej od nich - uwa�ali widocznie, �e im g�o�niej tupi�, tym wi�ksze oddaj� honory kr�lowi. Wolni od s�u�by czarni wojownicy padali przed portretem kr�la na kolana, bij�c czo�em o pok�ad u jego st�p.

W tym wirze zmaga� losy wojny uczyni�y "Batorego" flagowym okr�tem dow�dcy francuskich si� zbrojnych, genera�a de Lattre de TasBigny. Rutyna dnia i dyscyplina na statku osi�ga�y coraz wi�ksz� doskona�o��. Zapa� za�ogi "Batorego" dor�wnywa� zapa�owi szwole�er�w sipod Somosierry. Jej karno�� i obowi�zkowo�� kszta�towa�y si� na tych samych zasadach, o jakich pisa� w swym regulaminie jazdy Jan Kozietulski, dowodz�cy szar�� szwadronu; analizuj�c stosunek oficer�w do �o�nierzy twierdzi� mi�dzy innymi, i� "surowo�� zwykle jest dowodem w�asnego braku wychowania, niszczy poczucie honoru, kt�re winno by� podstaw� ducha �o�nierskiego".

Ci�kie bombardowanie pod St Tropez zniszczy�o wiele barek desantowych i statek pod bander� brytyjsk�. Z samozaparciem i po�wi�ceniem za�oga "Batorego" �pieszy�a z pomoc� rannym Anglikom: Ze wzgl�du na tocz�c� si� bitw� i mo�liwo�� ponownych nalot�w akcja ratownicza musia�a si� odbywa� w ciemno�ci. Rannych zabierano w nocy.

Akcja za�ogi "Batorego" pod St Tropez zjedna�a sobie najwy�sze uznanie, wywo�a�a rozg�os i podzi�kowanie. Genera� de Lattre de Tassigny, schodz�c z "Batorego", w gor�cych s�owach wyrazi� kapitanowi swe uznanie za wspania�� postaw� za�ogi oraz podzi�kowanie za to, �e w�a�nie na pok�adzie tego statku powr�ci� do Francji.

Naoczni �wiadkowie twierdzili, �e: "By�y to przyjemne chwile - jako �ywo przypomnia�y moment, w kt�rym cesarz zdj�� przed pu�kiem kapelusz i zawo�a�: "JE VOUS RECONNAIS POUR LA PLUS BRAVE CAVALERIE! - Uznaj� was za najwaleczniejsz� jazd�!"

Do wielu pami�tnych nazw przyby�y nowe: Frejus, Pampelonne, Cavalaire, Cap Negre i wiele innych.

Jeden wr�g zosta� wreszcie pokonany. "Batory" b�d�c w czarterze Brytyjskiego Ministerstwa Wojny musia� automatycznie przej�� do s�u�by United Maritime Authority i zamiast do kraju poszed� na Daleki Wsch�d.

Obecny okres wydawa� si� za�odze sielank� wobec lat sp�dzonych w�r�d stad nieprzyjacielskich okr�t�w podwodnych i chmar bombowc�w. Powoli wraca�y do g�osu sprawy �ycia codziennego. Ludzie zaczynali �y� normalnie. Z przyjemno�ci� my�lano o czekaj�cym statek postoju w Bombaju. O rozrywkach i zabawie. Na kursie statku widziano "owiane czarem legend Indie". I nareszcie przed dziobem "Batorego" ukaza� si� jeden z najpi�kniejszych port�w. Bombaj - port na siedmiu wyspach.

Post�j zapowiada� si� beztroski i przyjemny. Wolni od s�u�by po�pieszyli na l�d. Rano s�odki sen intendenta "Batorego" przerwa� telefon od ochmistrza z nieprzyjemn� wiadomo�ci�, �e piekarze nie powr�cili na noc na statek i nie wypiekli pieczywa dla za�ogi i zaokr�towanego wojska. Intendent szybko obliczy� czas potrzebny do wyszukania odpowiedniego dostawcy i dostarczenia w por� tak wielkiej ilo�ci �wie�ego pieczywa.

- Co� podobnego. Nigdy tego nie by�o, jak "Batory" "Batorym" - mrucza�. - Nie do wiary.

Rachunek czasu doprowadzi� go do smutnej konieczno�ci zameldowania kapitanowi o tym nies�ychanym braku poczucia odpowiedzialno�ci i obowi�zkowo�ci u piekarzy.

- Kto by si� po nich tego spodziewa�! Tyle lat, nawet podczas alarmu w czasie najsilniejszego bombardowania chleb wypiekali, a teraz bomb nie ma i chleba nie ma - m�wi� rozk�adaj�c bezradnie r�ce.

Zanim jednak ustali� op�nienie w wydaniu posi�k�w, spowodowane brakiem pieczywa, do kabiny kapitana zapuka� ochmistrz z wie�ci�, �e przed statkiem na nabrze�u stoj� dwa samochody z pieczywem dla� ca�ego statku, zakupione za w�asne pieni�dze przez piekarzy, kt�rzy nie wr�cili na noc na statek.

Do rozpocz�cia wydawania chleba dla poszczeg�lnych mes pozostawa�o jeszcze pi�tna�cie minut.

Intendent podni�s� si� na fotelu i, przepraszaj�c kapitana za przedwczesny alarm, t�umaczy�:

- Przepraszam, �e niepotrzebnie sprawi�em tyle zamieszania, ale jak bomb nie ma, to cz�owiek nie wytrzymuje nerwowo nawet takiego g�upstwa.

Bombaj na siedmiu wyspach przypomina� Deyowi siedem wysp Scapa Flow. Kapitan uda� si� na przyj�cie wydane przez admira�a Mountbattena, g��wnodowodz�cego si�ami zbrojnymi aliant�w walcz�cych z Japo�czykami, kt�ry podejmowa� kapitan�w i starszych oficer�w konwoju przyby�ego z wojskiem i zapasami. Admira� kolejno podchodzi� do ka�dego z kapitan�w s�uchaj�c przy tym wyja�nie� swego adiutanta dotycz�cych osoby, z jak� mia� w�a�nie rozmawia�.

Obok kapitana "Batorego" sta� starszy oficer z angielskiego statku, znany w ca�ej Brytyjskiej Marynarce Handlowej jako dwunastoj�zyczny poliglota. Na pytanie admira�a, kt�re z tych j�zyk�w zna najlepiej, starszy oficer o�wiadczy�, �e bardzo dobrze zna ENGLISH GOOD LANGUAGE and ENGLISH BAD LANGUAGE i jego specjalno�� to ten ostatni. Oznacza�o to, �e starszy oficer posiada znakomicie znajomo�� �ajania w j�zyku ojczystymi. Odpowied� ta wywo�a�a og�ln� weso�o��. Nast�pnym rozm�wc� admira�a by� kapitan "Batorego". Adiutant wylicza� historyczne ju� nazwy miejscowo�ci inwazyjnych, w kt�rych "Batory" bra� udzia� pod dow�dztwem tego kapitana. Szybko wymienia� nazwy: Quiberon, Bayonne, St Jean de Luz, Dakar, transport z�ota do Kanady, bunt dzieci w drodze do Australii, Arzeu, Les Andalouses, Sycylia, Salerno, Anzio, wyprawa z genera�em de Lattre de Tassigny, St Tropez, wspania�a postawa za�ogi przy ratowaniu rannych Anglik�w, Fr�jus, Pampelonne, Cayalaire, Cap Negre, Lewant, Port Cross.

Pe�en uznania dla kapitana "Batorego" i rozja�niony przyjaznym u�miechem przysz�y wicekr�l Indii rzuci� pytanie, kt�r� z tych miejscowo�ci kapitan uwa�a za najtrudniejsz� dla swego statku i za�ogi.

Poci�gni�ty przyk�adem dowcipnej odpowiedzi swego poprzednika M�odszy Dey Oczakowski mia� ju� ochot� powiedzie�, �e miejscowo�� ta nie zosta�a niestety wymieniona przez adiutanta i �e jest ni� SCAPA FLOW. Na statku jednak �aden Anglik nigdy tej nazwy przy nim nie wymieni�, jak Dey s�dzi� z kurtuazji w stosunku do niego. Wobec czego Dey Oczakowski przemilcza� j� przed admira�em.

Po tym mi�ym przyj�ciu, gdy si� znalaz� u siebie na statku, w towarzystwie tego samego angielskiego oficera, kt�ry od obj�cia przez Deya dow�dztwa "Batorego" nie rozstawa� si� z nim, kapitan postanowi� przerwa� dotychczasowe swoje milczenie na temat flary i zapyta� Anglika:

- Co my�lisz o akcji pod Scapa Flow?

- Masz na my�li flar�?

- Oczywi�cie.

- Widzisz, rzecz tak si� mia�a: Jego kr�lewskiej mo�ci sygna� taki by� niepotrzebny. Dla naszego premiera� -� niepo��dany. Artyleria obrony takiego sygna�u nie przewidywa�a. Dow�dztwo Scapa Flow - r�wnie� takiego sygna�u nie przewidywa�o. Navy - w �adnym wypadku nie przewidywa�a takiego sygna�u w podobnej sytuacji, podczas prowadzonej przez ni� pr�bnej operacji inwazyjnej, wobec czego flary nie by�o.

Osob� najbardziej popularn� w tym czasie na Bia�ej Fregacie by� Misk. Interesowa�a si� nim stale ca�a za�oga i ka�dy, kto przyszed� na "Dar Pomorza". Misk pochodzi� z las�w po�udniowej Ameryki, z rodziny nied�wiedziowatych. R�ni� si� od nich d�ugim ogonem i d�ugim nosem, co stanowi charakterystyczn� cech� koatf, kt�rych przedstawicielem by� w�a�nie Misk.

Misk bywa� cz�sto wyra�nie zm�czony sw� popularno�ci�. Ka�dy na pok�adzie chcia� go pog�aska� i uzyska� co� w rodzaju u�miechu. To by�o m�cz�ce.

Podobno kr�lowe godzinami �wicz� utrzymanie na twarzy odpowiedniego wyrazu, kt�ry jest u�miechem, a kr�lowie dos�ownie trenuj� podawanie r�ki kilka tysi�cy razy z rz�du, ale wykonuj� to wy��cznie z okazji pe�nienia niekiedy kr�lewskich obowi�zk�w.

Misk natomiast pe�ni� swe obowi�zki stale w dzie� i w nocy, poniewa� s�u�ba na fregacie nigdy nie ustawa�a.

Zm�czony t� adoracj� przebiera� w niej w zale�no�ci od pewnych materialnych korzy�ci, jakie z adoracji m�g� wyci�gn��.

Wiadomo by�o, �e ca�y personel maj�cy co� wsp�lnego z prowiantur� i kuchni� mo�e Miska g�aska� do woli i zdobywa� jego u�miechy.

Samo czyste uczucie najbardziej p�on�ce mia�o u Miska t� sam� warto��, jak� niegdy� mia�a na pierwszym naszym �aglowcu szkolnym "Lw�w" ofiarowywana w zamian za kotlet "mi�o�� wieczysta" i "przyja�� dozgonna".

Zazdroszcz�c wzgl�d�w Miska, kt�rymi darzy� naszyc'h �ywicieli, zbada�em teoretycznie wed�ug wielotomowych dzie� o �yciu zwierz�t, co najbardziej lubi� jego pobratymcy. Wyczyta�em, �e najlepiej lubi� penetrowa� drzewa w poszukiwaniu gniazd ptasich, sk�d wybieraj� jajka.

W nadziei pozyskania wzgl�d�w Miska zacz��em przys�uguj�ce mi na �niadanie, tak zwane przez nas "kurze owoce" chowa� dla niego. Efekt przeszed� moje oczekiwania. Zainteresowanie Miska moj� osob� dosz�o do tego, �e gdy tylko dostrzeg� mnie na pok�adzie, usi�owa� przywabi� do siebie w�a��c na sklarowane liny wisz�ce nad pok�adem na wysoko�ci moich kieszeni. Ody stawa�em si� dla niego osi�galny, Misk otwiera� �apkami kiesze� mojej marynarki, wsuwa� do niej pyszczek i ostro�nie wyci�ga� przeznaczone dla niego surowe jajko.

Nie zdarzy�o si� nigdy, by je rozgni�t� lub zrzuci� na pok�ad.

Potrafi� je nast�pnie otworzy� i wypi� tak zr�cznie, �e nie zmarnowa� nigdy ani kropli jego zawarto�ci. Dzi�ki Mi�kowi trafi�em nawet do Polskiej Kroniki Filmowej. Sceny przymila� Miska i zanurzania si� w kieszeni marynarki wzbudza�y zachwyt widz�w ogl�daj�cych t� scen� na ekranie.

Misk wiedzia� i rozumia�, co si� na fregacie dzieje. Zna� ca�y rozk�ad dnia. Rozumia� znaczenie rozkaz�w wydawanych g�osem i gwizdkiem. Orientowa� si� co i komu wolno i w jakim czasie. By� chodz�cym regulaminem Bia�ej Fregaty. Wiedzia� wszystko.

Ody na pok�adzie by�a wolna od zaj�� i nauki "nadwachta", Misk trzyma� si� w rejonach dla niej niedosi�g�ych. Chyba �e to by�a wachta, w kt�rej by� Paszukow, jedyny ucze�, jakiego Misk darzy� sympati� i zaufaniem. Gdy ten le�a� na pok�adzie, Misk w�azi� mu pod bluz� i, nie zdradzany i broniony przed innymi, ucina� na jego "�ywym ciele" drzemk�.

Z ca�ego rozk�adu dnia Misk lubi� najbardziej poranne zbi�rki w morzu. Kiedy ca�y szereg uczni�w zastyga� na komend� "baczno��" w oczekiwaniu na powitanie kapitana, Misk zjawia� si� przed frontem pozbawionych praw ruchu uczni�w i wolnym kroczkiem, ze stercz�cym jak mo�na najwy�ej do g�ry ogonem, przyjmowa� pierwszy przygotowane dla kapitana honory. Mina Miska m�wi�a niedwuznacznie: "No widzicie, nie macie prawa mnie teraz ruszy�, nawet dotkn�� mego ogona, kt�ry was zawsze tak interesuje. Cha! cha!" I Misk pokazywa� w u�miechu z�by. By� wyra�nie zawsze podczas tej ceremonii rozweselony.

W momencie zjawienia si� kapitana Misk w�azi� na wanty i czeka�. Czeka� na komend� "na wanty" - do biegu przez saling. W mgnieniu oka wbiega� sam na platforemk� marsa, by z niej drwi� wyra�nie z nieudolno�ci w chodzeniu po wantach uczni�w. U�miech Miska wyra�a� lekcewa�enie: "No widzisz, jak pe�zniesz, poj�cia nie masz o chodzeniu po wantach. I to si� nazywa marynarz. Fe!"

Gdy uczniowie dochodzili do marsa, Misk w paru susach by� ju� pod sal�ngiem i za�miewa� si� z powolno�ci ruch�w odprawiaj�cych "wniebowst�pienie" uczni�w. Z salingu Misk pr�dko przedostawa� si� na bombramrej� i z niej �ledzi� zako�czenie biegu przez saling.

Misk zna� si� na manewrach. Gdy d�ugi gwizdek bosma�ski wywo�ywa� podwachty na manewry do brasowania, Misk wychodzi� do niego r�wnie�. Wiedzia�, �e wszyscy b�d� zaj�ci prac� i �e wszyscy musz� wychodzi� na manewry, �e nie po marynarsku jest przygl�da� si� tylko, gdy inni pracuj�. Nale�y zawsze dopom�c pracuj�cym lub si� usun�� z ich pola widzenia. Najlepiej jednak zawsze w takich okoliczno�ciach przy�o�y� r�k� do pracy. Misk to robi� dos�ownie.

Kiedy rz�d uczni�w ustawi� si� ju� "Do brasowania" - to znaczy zSn�a-ny kierunku ustawienia rei przez ci�gni�cie lin zwanych brasami - Misk nieodmiennie stawa� na samym ko�cu, w miejscu, w kt�rym nie trzeba ju� si� wysila� i w kt�rym lina uk�ada si� na pok�adzie. Bra� si� przednimi �apkami za lin� i przybiera� pozy, jak gdyby pracowa� w pocie czo�a. W istocie rzeczy bardzo dok�adnie i po "zejma�sku" uk�ada� lin� na pok�adzie. Gdy sko�czono brasowanie rei jednego masztu i wszyscy biegli do bras�w nast�pnego, Misk galopowa� za ca�� gromad� z takim zapa�em, jakby ba� si� "podpa��" brakiem gorliwo�ci ido pracy.

W niekt�rych" jednak miejscach Misk by� niepo��dany. Do miejsc tych nale�a�y: kuchnia, prowiantura oraz sala do nauki, gdzie mie�ci�a si� biblioteka'.

Misk �wiadomie zawsze wykorzystywa� nieuwag� kucharza czy piekarza, by co� z�asowa� i �adne ju� potem jego przymilne lub oboj�tne miny nie potrafi�y zmyli� ich czujno�ci. Natychmiast wypraszali Miska dostrze�onego w tych zakazanych dla niego pomieszczeniach, daj�c rozsierdzonemu co� do zjedzenia na pocieszenie., Misk zawsze na tym i tak skorzysta�. Biblioteka r�wnie� cieszy�a si� wzgl�dami Miska, ale Misk nie cieszy� si� w niej wzgl�dami ksi�dza opiekuj�cego si� bibliotek�.

W ocenie ksi��ek Misk wykazywa� zgodny pogl�d z ma�pami, kt�re si� przewin�y przez "Dar Pomorza". Je�li kt�ra� z ma�p dosta�a si� do biblioteki i dopad�a ksi��ki, natychmiast j� otwiera�a i wydziera�a z niej kartki, jak mog�a i ile mog�a. Misk by� bardziej gro�ny. Sam ofwiera� szafk�, wydobywa� z niej ksi��k�, rzuca� na pod�og�, odwraca� tward� ok�adk� jedn� �ap�, a potem ju� dwoma wydziera� kartki masowo. Czym si� powodowa�y i kogo na�ladowa�y w niszczeniu ksi��ek ma�py i Misk - nie uda�o si� ustali�.

Misk dok�adnie wiedzia�, gdzie kto �pi. Naw�? jak kto �pi. Jefden z oficer�w za�artowa� sobie z Miska, n�c�c go kawa�kiem banana i zapraszaj�c na swe kolana. Gdy Misk skoczy�, by si� na nich usadowi�, oficer rozsun�� kolana, Mt�k trafi� w pr�ni� i wyl�dowa� na pok�adzie. Nied�wiadek bardzo si� w�wczas obrazi�. Tej�e samej nocy pos�yszeli�my okropny ryk dochodz�cy z kabiny tego oficera. Oficer ten sypia� ze stopami nie okrytymi kocem. Misk zakrad� si� do niego i uci�� go w wielki palec u nogi.

Gorsza kara spotka�a ksi�dza. Ksi�dz przy�apanemu na gor�cym uczynku darcia w bibliotece ksi��ek Mi�kowi posmarowa� sokiem od fajki nos - najczulszy organ Miska - by go oduczy� tak barbarzy�skiego "czytania" ksi��ek. Od tej chwili Misk ksi�dza nie widzia�. Po prostu ksi�dz sta� si� dla Miska powietrzem. Zwyczaje ksi�dza by�y r�wnie� dobrze znane Mi�kowi. Misk cierpliwie czeka� do niedzieli. W niedziel� zjawi� si� na mszy. Spokojnie doczeka� b�ogos�awie�stwa i w momencie gdy ksi�dz trzyma� w obu r�kac'h monstrancj�, wyskoczy� spod �awek i dopad� ksi�owskicK kostek. Wed�ug kalkulacji Miska musia�o to by� najczulsze miejsce a Ssi�Hza. To co po�niej nast�pi�o, mo�e by�oby zabawne, gdyby nie powaga chwili...

Szcz�ciem w pobli�u siedzia� przyjaciel Miska od drzemSi i Misk da� mu si� wzi�� na r�ce. Ale by� tak roz�alony, �e d�ugo jeszcze piszcza�, jak gdyby Si� skar�y�, �e nie pozwolono mu odp�aci� pi�knym za nadobne.

Po trawersacie oceanu mieli�my nadziej�, �e uda nam si� zdoby� dla Miska towarzyszk� �ycia, ale w Kolumbii nie mogli�my jej wyszuka� i naszego ulubie�ca czeka�o starokawalerstwo. Misk stawa� si� opryskliwy. W tym czasie zaprzyja�ni� si� z Majorem.

Major piastowa� na Bia�ej Fregacie godno�� intendenta. Major by� chodz�cym �ywym przys�owiem, �e "milczenie jest z�otem". Us�yszenie jego g�osu nale�a�o do rzadko�ci, a je�li m�wi�, to tak cicho, �e trzeba by�o si� domy�li�, �e m�wi. Zas�ania� sobie jeszcze usta r�k� i mia� tak zawstydzony wyraz twarzy, jak gdyby chcia� nim przeprosi�, �e w og�le o�mieli� si� m�wi�. W kabinie Majora by�o zawsze cicho, a na biurku le�a�o kilka ksi��ek przewa�nie historycznych i przewa�nie z okresu wojen napoleo�skich. Major w chwilach wolnych od zaj�� �y� w epoce sprzed stu kilkudziesi�ciu lat. Ka�d� najb�ahsz� uprzejmo�� w stosunku do swej osoby nagradza� u�miechem za�enowania, jak gdyby go spotka� najwi�kszy zaszczyt i jak gdyby trzyma� si� zasady, �e je�li w drodze przez �ycie kto� poda bezinteresownie szklank� czystej wody, nale�y to uwa�a� za' akt' niezwyk�ej �aski i nigdy niczego od nikogo nie ��da�.

Po kilku miesi�cach wsp�lnej pracy � Majorem zacz��em si� w duchu dziwi�, w jaki spos�b Major wydawa� komendy, dowodzi�... Zapyta� go o to wprost nie �mia�em, ale od koleg�w dowiedzia�em si�, �e Major nigdy majorem nie by�.

Tytu� Major, kt�ry nosi� - oznacza� zupe�nie co� odmiennego ni� tytu� wojskowy i zosta� mu jednog�o�nie nadany przez kajutkompani� w uznaniu jego wy�szo�ci, co� w rodzaju doktoratu honoris causa, ale w tym wypadku nale�a�o to chyba t�umaczy� jako - homo sapiens maior.

- To z wojskiem Major nic wsp�lnego nie mia�? - zapyta�em.

Tu dopiero aureola Majora zaja�nia�a w ca�ej pe�ni.

Legenda o nim przypisywa�a mu wymarsz w pierwszej czw�rce z Oleandr�w i udzia� we wszystkich najci�szych bojach bez noszenia w tornistrze nie tylko bu�awy marsza�kowskiej, ale nawet s�owa "dzi�kuj�". Tak przywyk� �piewa� "idzie �o�nierz borem lasem, przymieraj�c z g�odu czasem", �e wierny s�owom piosenki dotar� a� do Bia�ej Fregaty, kt�r� uwa�a� za swoj� ziemi� obiecan� i najwi�ksz� nagrod� za sw�j trud �o�nierski. Z imieniem - Pan Tadeusz - przyj�� od Mickiewicza ca�y jego romantyzm wyznaj�c na co dzie� wskazania Ksi�g narodu polskiego i pielgrzymsiwa polskiego.

W kabinie Major siadywa� zazwyczaj sam, podczas gdy duch jego maszerowa� po ca�ym �wiecie zaci�gaj�c si� do coraz to innego pu�ku

polskiego, by podziwia� blaski i cienie gwiazdy Napoleona. Spok�j w kabinie Majora nie uszed� uwagi Miska. Gdy ju� nigdzie Misika nie mo�na by�o odszuka�, oznacza�o to, �e milcz�co dotrzymuje towarzystwa Majorowi.

Po powrocie do kraju Major stawa� si� coraz bardziej zak�opotany i zatroskany, a� wreszcie oznajmi� w kajutkompanii, �e trzeba sprowadzi� weterynarza, bo Misk jest chory. Wielom�wno�� Majora w tym wypadku by�a wyrazem wielkiej troski. Po po�udniu zjawi� si� weterynarz. Ogl�dziny chorego Miska odby�y si� na rufie w nawigacyjnej. Weterynarz stwierdzi� wra�liwo�� na zmiany temperatury, przezi�bienie i co� jak gdyby nosacizn�. Mi�kowi nale�a�o da� zastrzyk zapobiegawczy.

Major przy pomocy oficer�w przytrzyma� Miska i straszna ig�a pogr��y�a si� w drgaj�cym i przera�onym nied�wiadku.

Misk dr�a� ca�y, ale nie pisn��.

Po zabiegu Misk by� prze�wiadczony, �e nale�y mu si� za to jakie� wielkie zado��uczynienie, pomimo �e zdawa� sobie spraw�, i� nie zosta� umy�lnie skrzywdzony. Zado��uczynienie musia�o przyj�� szybko, by uspokoi� roz�alone nied�wiedzie serce. Misk wolno wyszed� z nawigacyjnej, zszed� na pok�ad g��wny i pomaszerowa� pro�ciutko do kuchni. Kucharz i piekarz znajdowali si� w kuchni, gdy na progu ukaza� si� Misk. By�o co� tak gro�nego w jego wygl�dzie, �e obaj tylko w milczeniu przygl�dali si�, gdy Misk wszed� na st� kuchenny i zasiad� przy salatereczce z ananasami. Wzrok Miska m�wi�: "Je�li kt�ry z was ruszy si� z miejsca lub b�dzie usi�owa� mi przeszkodzi� - zginie".

Misk, parali�uj�c wzrokiem kucharza i piekarza, zjad� nie �piesz�c si� zawarto�� salaterki i z pe�nym prze�wiadczeniem, �e mu si� to s�usznie nale�a�o, powoli zszed� ze sto�u i pow�drowa� do kabiny Majora.

Kucharz by� tak zdumiony, �e dopiero po jakim� czasie zdecydowa� si� p�j�� zameldowa� Majorowi, �e Misk zjad� deser dla kajutkompanii.

Major twierdzi�, �e nie mia� w�tpliwo�ci, i� Misk doskonale rozumia�, o czym m�wi kucharz, (poniewa� bardzo uwa�nie popatrzy� na kucharza, gdy ten wym�wi� s�owo "Misk", a potem "zjad� ananasy". Major wyja�ni� kucharzowi, �e Misk zachorowa� i �e zjedzone owoce dopomog� mu przezwyci�y� chorob�. M�wi�c to pog�adzi� Miska, kt�ry, po otrzymaniu rozgrzeszenia w tej postaci, zamkn�� oczy i wyci�gn�� si� jeszcze wygodniej na koi Majora, jak gdyby chcia� powiedzie�, �e nie raczy nawet zwraca� uwagi na "skar�ycieli".

Wobec tego �e nie mo�na by�o Mi�kowi zapewni� na "Darze Pomorza" pomieszczenia o sta�ej temperaturze, nale�a�o znale�� mu odpowiednie na l�dzie. Ksi�dz, kt�ry pogodzi� si� z Mi�kiem, wyszuka� mu wspania�� rezydencj� w ogrodach biskupa w Pelplinie. Z wielkim �alem musieli�my si� pogodzi� wszyscy na "Darze" z my�l� oddania Miska biskupowi.

Na fregacie zrobi�o si� pusto - a zabrak�o tylko jednego ma�ego nied�wiadka.

Wiadomo�� o napa�ci na Polsk� zasta�a "Dar Pomorza" w Sztokholmie. Od tego momentu do kapitulacji Helu by�y to dnie najgorsze. Dr�czy�a bezsilna troska o kraj pot�gowana bezczynno�ci�. Z tego okresu pozosta� w pami�ci na ca�e �ycie g�os prezydenta Warszawy Stefana Starzy�skiego, g�os nieugi�tej stolicy, zwi�zany nierozerwalnie ze zdaniem: UWAGA! UWAGA! NADCHODZI! - sta� si� symbolem czujno�ci, wytrwania i walki.

Dnia 23 wrze�nia rozsta�em si� z Majorem. Za�oga "Daru", kt�ra wyruszy�a na zach�d, zosta�a rozdzielona na pi�� polskich statk�w znajduj�cych si�, zgodnie z zarz�dzeniem, w Goteborgu. Major zosta� zaokr�towany na "Naroczy", ja na "Roburze IV".

Kapitulacja Helu w dniu l pa�dziernika by�a sygna�em do wyruszenia pi�ciu naszych statk�w do Szkocji. Wodami terytorialnymi mieli�my dosta� si� do Bergen, tam mia�a przyj�� po nas eskorta z�o�ona z angielskich okr�t�w wojennych.

Pi�� naszych statk�w opu�ci�o Gbteborg w szyku torowym. Prowadzi� "Kroma�" pod Dybkiem, za nim "Narocz" pod Borkowskim Ma�ym. Potem sz�o "Wilno", kt�rym dowodzi� Kazimierz Lipski, "Ro-bur IV" pod Guba�� Starszym, jako pi�ty szed� "Chorz�w" pod Hilarym Mikosz�.

Z "Robura IV" wida� by�o dwa statki, kt�re stanowi�y kra�cowe etapy naszych ju� skrystalizowanych poczyna� morskich.

"Wilno" - pierwszy z grupy tak zwanych "francuz�w", pi�ciu statk�w zakupionych we Francji w 1926 roku - by�o zal��kiem planowanej przysz�ej floty handlowej. Nazw� sw� zawdzi�cza�o kapitanowi Mamiertowi Stankiewiczowi, kt�ry pierwszy podni�s� na nim polsk� bander�. Kapitan Stankiewicz, b�d�c kapitanem �aglowca szkolnego "Lw�w", w�o�y� olbrzymi wysi�ek w zmobilizowanie spo�ecze�stwa do za�o�enia kompanii okr�towej. Organizowa� w tym celu w miastach Polski zebrania, prelekcje, odczyty. Dopiero w roku 1926 jego poczynaniami zainteresowa�o si� ministerstwo Przemys�u i Handlu i za�o�y�o Towarzystwo Okr�towe "�egluga Polska". Pierwszym statkiem tego towarzystwa by�o w�a�nie "Wilno". Ten sam kapitan Stankiewicz podni�s� polsk� bander� na pierwszych pasa�erskich statkach transatlantyckich, a potem na naszym najwi�kszym i najbardziej nowoczesnym motorowcu "Pi�sudski".

"Kroma�" - nale�a� do tak zwanych "grek�w", statk�w zakupionych u armator�w greckich przez Ba�tyck� Sp�k� Okr�tow� w roku 1939. By� to statek najstarszy, pod w�gl�dem wieku, i najm�odszy, je�li policzy� dnie s�u�by w Polskiej Marynarce Handlowej.

Maj�c wci�� przed oczami te dwa statki odtwarza�em w my�li histori� naszej floty 'handlowej, kt�rej rozkwit zawarty by� w czasie pomi�dzy podniesieniem na nich polskiej bandery.

Sfcatki id�ce teraz w szyku torowym, z rozkazem przedostania si� niepostrze�enie do miejsca przeznaczenia wraz z zaokr�towanymi na nich lud�mi, przypomina�y wypraw� Kmicica z Tatarami, ale ju� w nowym Potopie, kt�ry nawiedzi� nasz kraj. Szli�my na wypraw�, kt�rej na imi� by�o NIEWIADOME.

Z Bergen pod eskort� kr��ownika i kilku destrojer�w przedosta�a si� pi�tka naszych statk�w do Szkocji, kotwicz�c w Firth of Forth. Tani otrzyma�em propozycj� obj�cia stanowiska starszego oficera na m.s. "Pi�sudski".

Propozycj� przyj��em i powiedzia�em o niej Majorowi, kt�ry natychmiast zdecydowa� si� jecha� ze mn�, z wiar�, �e przecie� jakie� zatrudnienie na tak du�ym statku znajdzie si� dla-Jiiego. Wyruszy� jeszcze z nami lekarz "Daru Pomorza", Wac�aw Korabiewicz, i dziesi�ciu uczni�w. Major zosta� prowiantowym na "Pi�sudskim", uczniowie - marynarzami, a lekarz - lekarzem.

Po wyruszeniu z Newcastle do Nowej Zelandii w momencie Katastrofy w dniu 26 listopada 1939 roku pierwszy wybuch zwali� na g�ow� Majora ci�k�, �elazn� zapasow� koj�. Po odzysikaniu przytomno�ci, z okaleczon� twarz� i wybitymi z�bami Major znalaz� si� boso, w bie-li�nie i w kompletnych ciemno�ciach na korytarzu zas�anym szk�em z rozbitych klosz�w i lamip.

Id�c omackiem, boso po szkle, dotar� do miejsca, w kt�rym powinien by� znajdowa� si� trap wiod�cy na wy�sze ipok�ady. Zosta�a z niego tylko por�cz. Po niej Major wydosta� si� na pok�ad, r�wnie� pokryty szk�em strzaskanych lamp. Pomimo tych przeszk�d uda�o si� Majorowi dofrze� do ostatniej spuszczanej �odzi ratunkowej.

W�a�nie mia�em zacz�� opuszcza� ��d� na wod�, gdy w �wietle swej elektrycznej latarki spostrzeg�em Majora. Po�wieci�em mu, by u�atwi� dostanie si� do wn�trza �odzi. Po spuszczeniu jej na wod� zamierza�em sam si� do niej dosta� po linie. Zanim doszed�em od windy �odziowej do burty, okaza�o si�, �e du�a fala zaczynaj�cego si� sztormu wybaczy�a obie talie, na kt�rych ��d� zosta�a spuszczona, i znios�a ��d� za ruf� statku. W tym momencie stan�� przy mnie kapitan Mamert Stankiewicz. Po kr�tkiej naradzie, poniewa� statek gwa�townie si� przechyla�, kapitan zdecydowa�, i� spr�buje ratowa� si� na tratwie, aby unikn�� skakania w ciemno�ci z burty statku do silnie ju� wzburzonego morza1, a potem p�yni�cia do �odzi ratunkowej. Po�egnali�my si� z my�l�, �e si� spotkamy - nie na tym, to na tamtym �wiecie. Statek przechyla� si� coraz bardziej, tak i� z trudem, trzymaj�c si� czego si� da�o, dotar�em do rufy - wydawa�o mi si�, �e st�d b�dzie najbli�ej do wody i do �odzi ratunkowej.

W momencie gdy mia�em zamiar skoczy� do morza, spostrzeg�em zwisaj�cy do wody od pok�adu dr�g, kt�ry s�u�y do unieruchamiania �odzi ratunkowej, by si� nie ko�ysa�a. P�d powietrza po wybuchu zerwa� ��d� zostawiaj�c tylko t� zwisaj�c� do wody przypor�. Postanowi�em z niej skorzysta�, jako z dogodnej drogi, i zjecha� po niej do wody. Zaledwie zd��y�em obj�� dr�g nogami, gdy rzucona fal� na jego dolny koniec ��d� zamieni�a go w d�wigni�. Przyci�ni�ty przez ni� do burty, niemal zmia�d�ony, straci�em przytomno�� i spad�em szcz�liwie na dzi�b tej samej �odzi, w kt�rej ju� siedzia� Major, by po kilkunastu godzinach wyl�dowa� z nim razem w tym samym szpitalu.

Major szybciej ode mnie opu�ci� szpital. Przypomnia� sobie okres wojen napoleo�skich i zaci�gn�� si� do formuj�cego si� we Francji Wojska Polskiego. Opuszczony przez Majora, kt�ry nie mia� nadziei na moje wyzdrowienie - wyzdrowia�em i wyruszy�em na "Chrobrym" na kampani� norwesk�.

* * *

Tajemnic� chyba z dziedziny ci�gu ptak�w jest ci�g za��g polskich statk�w po wyj�ciu na l�d w nie znanym nikomu porcie do tego samego, nie wybranego i nie ustalonego przez nikogo z nich miejsca, w kt�rym zawsze i na pewno wszyscy si� w mie�cie spotkaj�. Czy b�dzie to Londyn, czy Nowy Jork, Konstantynopol czy Buenos Aires - spotkaj� si�. Miejscem tym mo�e by� tawerna o �atwej nazwie "PIERWSZA I OSTATNIA" - w zale�no�ci od tego czy si� wychodzi z portu, czy si� do niego wraca - albo bar, gdzie podaj�... wy��cznie ostrygi, restauracja, w kt�rej szefem kuchni jest kucharz z wyspy Siphnos, lub po prostu ulica. Mo�e dzia�a w tych wypadkach bardzo silne w ka�dym Polaku na obczy�nie pragnienie spotkania kogo� ze swoich - tak silne, �e zwabia na to miejsce rodak�w. I tak ju� potem w tym miejscu co� z "tego" zostaje, co�, co sprawia, �e w�a�nie Polacy tam si� spotykaj�.

W Glasgow w okresie drugiej wojny �wiatowej takim miejscem by�a ulica, kt�rej nazwa, po przeczytaniu, by�a dla Polak�w prawie nie-wymawialna: Sauchiehall Street.

W czerwcu 1940 roku na tej ulicy padli�my sobie z Majorem w obj�cia. My z Norwegii opowiedzieli�my Majorowi obejrzany tam "teatr" wojny. Nasi gospodarze nie mieli poj�cia o prowadzeniu wojny. Karne, jak chyba �adne inne wojsko na �wiecie - wyposa�one w bro� "nowoczesn�" z pierwszej wojny �wiatowej - by�o bezsilne w walce przeciwko czo�gom i samolotom uzbrojonym w nowoczesn� bro� maszynow�.

Wra�enia Majora z "teatru" francuskiego by�y jeszcze smutniejsze od naszych. Major, uzbrojony w karabin Lebela z roku 1892, przemaszerowa� Francj� walcz�c nim przeciwko czo�gom - niekiedy skutecznie. Wr�ci� pe�en dumy. �r�d�em jej - jak twierdzi� - by�o osobiste sprawdzenie prawdziwo�ci i aktualno�ci werset�w Ksi�g narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, z kt�rymi Major si� nie rozstawa�.

- Odzyska�em wiar� w nas samych - m�wi� - pomimo �e s�owo Wolno�� zawarte w j�drze kultury polsikiej zmieniamy zbyt cz�sto na samowol� i swawol�. Lepsze to jednak ni� Mordlust,� ��dza krwi, bodziec do wszelkich poczyna� zawarty w j�drze kultury German�w, lub "u�ycie" a� do s�ynnego apres moi le deluge Francuz�w - po mnie cho�by potop, a nawet od "najlepszego interesu" w j�drze kultury Anglosas�w. Odzyska�em r�wnie� szacunek 'dla nas samych, gdy zobaczy�em jak niedo�cig�y dla nas idea� narod�w, kt�rego byli�my tylko "pawiem i papug�" - rozlecia� si� w nieca�e dwa tygodnie bez honoru i ambicji. Zrozumia�em powiedzenie Ko�ciuszki, �e gdyby Polacy sami sobie nie szkodzili, �adna si�a ma �wiecie nas by nie zmog�a. Z jednym tylko wersetem zgodzi� si� nie mog�. Z tym, kt�ry m�wi, �e Ameryka odkryta przez Kolumba sta�a si� ziemi� �wi�t� i ziemi� wolno�ci. Dla kogo? Dla Indian? Zielone krzy�e na �aglach okr�tu Kolumba znaczy�y dla nich to samo, co dla nas dzisiaj swastyka. Wymordowano miliony Indian na kontynentach obu Ameryk i gdy W�ochy rzuci�y si� teraz na rozk�adaj�c� si� Francj�, zrozumia�em, dlaczego nasi historycy twierdz�, �e "po przyj�ciu katolicyzmu - nie Polska sta�a si� katolick�, lecz katolicyzm sta� si� polskim".

Lato 1940 roku up�ywa�o na smutnych stwierdzeniach, �e Zach�d nie wyci�gn�� �adnych praktycznych wniosk�w z napa�ci na Polsk�. Pada�a jedna stolica za drug�. Naraz w nasze najczarniejsze my�li o przysz�o�ci Major wni�s� nieoczekiwanie co� zupe�nie nowego.

- Wojna - o�wiadczy� pewnego dnia - wcale si� jeszcze nie zacz�a. Jest to chwilowy sukces przygotowanego mordercy, kt�rego nie zacz�to jeszcze �ciga�. Wojna rozstrzygnie si� nad Wo�g�, gdzie morderca poniesie ca�kowit� kl�sk�.

Dla wszystkich, kt�rzy tego s�uchali, o�wiadczenie Majora by�o niedorzeczno�ci�. Major jednak zdecydowanie obstawa� przy swoim, podaj�c jako �r�d�o swych informacji - by�ego premiera Ko�cia�kowskiego.

* * *

W tym czasie gdy prowadzili�my w Glasgow te rozmowy, otrzyma�em od by�ych uczni�w z "Daru Pomorza" list z wiadomo�ci�, �e du�a ich grupa znajduje si� w obozie w Szkocji i prosz�, �ebym ich odwiedzi�. Gdy przyjecha�em do obozu, ch�opc�w nie zasta�em. Ca�y ich oddzia� wys�ano w g�ry Szkocji, gdzie mieli tropi� zrzuconych na spadochronach dywersant�w.

Doczeka�em si� jednak ich powrotu. Pami�ta�em ich jako dzieci jeszcze, teraz przeistoczyli si� w �o�nierzy. Opowiadali o Francji to samo co i Major. Tak jak i on byli dumni, pe�ni wiary w siebie samych i Polsk�. Po naszym przej�ciu na pi�ciu statkach do Firth of Forth historia ich tu�aczki dopiero si� zacz�a. Cz�� z nich z miejsca posz�a do floty handlowej, pozosta�ych zaokr�towano na ORP "Gdynia", naszym starym transatlantyku "Ko�ciuszko", kt�ry, wyprowadzony w ostatniej chwili z Gdyni przez kapitana Mamerta Stankiewicza, pe�ni� teraz funkcje okr�tu-bazy Polskiej Marynarki Wojennej. Z "Gdyni" ! wi�kszo�� ich wyruszy�a do Francji do Wojska Polskiego, podobnie jak Major.

Pomimo wszelkich stara� z ich strony, by si� utrzyma� w jednej grupie, znale�li si� niestety w kilku formacjach. Grupa najwi�ksza czu�a si� najsilniej i posiada�a najwi�cej humoru. Starsi wiekiem w tej grupie uwa�ali si� za opiekun�w m�odszych koleg�w, a dw�ch najm�odszych ca�a kompania uwa�a�a za "nasze dzieci". Opowiadali, jak podczas tego cofania si� we Francji w�r�d nieustannego bombardowania i ostrzeliwania dbali o to, by "dzieci" grzecznie si� zachowywa�y i przestrzega�y wzorowej higieny osobistej.

"Wieczorem, �eby tam nie wiem co - nie wiem jak strzelali czy bombardowali, "dzieci" nieodzownie sz�y si� my� a nawet k�pa�. Czy�ci�y z�bki szczoteczkami i past�, nak�ada�y potem d�ugie nocne czyste koszule i k�ad�y si� do "��eczek" - ale zawsze pomi�dzy dwa czyste prze�cierad�a. Ca�a kompania asystowa�a przy tym i ka�dy kolejno pochyla� si� nad nimi, by poca�owa� "nasze dzieci" na dobranoc.

Tak przetrwali ca�� kampani� francusk�. "Dzieci" wygl�da�y wyj�tkowo zdrowo i r�owo. Ch�opcy twierdzili, �e troska o "nasze dzieci" pozwoli�a ca�ej kompanii zachowa� r�wnowag� i pogod� ducha na co dzie� i w ka�dej sytuacji na froncie, kt�ry ka�dego dnia by� gdzie indziej. Zabawa ta przesz�a do legendy.

* * *

Niestety, wkr�tce musia�em rozsta� si� z Majorem. Okaza�o si�, �e po uderzeniu g�ow� w burt� �odzi ratunkowej, gdy spad�em do niej przy opuszczaniu "Pi�sudskiego", mam skrzep w g�owie. B�le si� odnowi�y i zn�w znalaz�em si� w szpitalu^ tym razem w Bromsgrow pod Birmingham. Bezowocne leczenie zako�czy�o si� u�pieniem mnie na okres dw�ch tygodni. Po tym zabiegu odechcia�o mi si� spa� - jak mi si� wydawa�o - na zawsze.

Wr�ci�em do Szkocji, w kt�rej Major udawa�, �e �yje. Otrzyma�em propozycj� p�j�cia na "Wigry" w charakterze kapitana. Propozycja ta podoba�a si� i mnie, i Majorowi. Gdy pilnie przygotowywali�my si�, by p�j�� na ten statek, lekarze doszli do przekonania, �e kapitan, kt�ry nigdy nie �pi, mo�e okaza� si� zbyt uci��liwy dla za�ogi. Nie otrzyma�em prawa p�ywania i wobec tego wyl�dowa�em na stanowisku inspektora szkoleniowego w Ministerstwie �eglugi w Londynie.

Zadaniem inspektora by�o wyszkolenie odpowiedniej ilo�ci ludzi potrzebnych do utrzymania naszej istniej�cej floty na Zachodzie i zdolny�h do obsadzenia przewidywanej w najbli�szym oKresie powojennym floty o tona�u sze�ciuset tysi�cy. Trzeba by�o w tym celu wykszta�ci� odpowiedni� ilo�� nawigator�w, mechanik�w okr�towych, radiotelegrafist�w, in�ynier�w budowy okr�t�w i maszyn okr�towych oraz my�le� o oficerach rybo��wstwa, a przede wszystkim zaopatrzy� wszystkich w polskie -podr�czniki fachowe; natychmiast doko�czy� rozpocz�te ju� dokszta�canie uczni�w z "Daru Pomorza" w Southamp-ton, wybra� spo�r�d p�ywaj�cych marynarzy najbardziej do�wiadczonych, z d�ugoletni� praktyk� i przeszkoli� ich na oficer�w nawigacyjnych i mechanik�w okr�towych. Nale�a�o zatem zorganizowa� now� szko�� morsk�.

Naturalnie �ci�gn��em do Londynu Majora. Zn�w byli�my razem. Przyst�pili�my do rozgl�dania si� w posiadanym "materiale" na statkach.

Major w Londynie "stworzy�" kartotek� za�ogow�. By�a ona jego dzieckiem i to bardzo m�drym. Przewiduj�c trudno�ci w odnalezieniu si� ludzi zgubionych w tej nowej w�dr�wce narod�w, wpisywa� (do kartoteki ka�dego cz�owieka, kt�ry postawi� stop� na pok�adzie polskiego statku, nie m�wi�c ju� o wydarzeniach i historii samych statk�w.

Kartoteka Majora ros�a w b�yskawicznym niemal tempie i wkr�tce zajmowa�a ju� p� sto�u, przy kt�rym tkwi� Major z min� natchnion� tak, jak gdyby siedzia� przy najwspanialszym instrumencie muzycznym. Obok kartoteki sta�a maszyna do pisania. Dziwnym trafem przyw�drowa�a razem z nami do Firth of Forth, a potem po d�ugiej w�dr�wce znalaz�a si� zn�w w r�kach Majora. Zamkni�ta w ma�ym, kwadratowym pude�ku stalowym by�a chlub� naszej techniki krajowej, a dla Majora - relikwi�.

Milcz�cy zawsze i za�enowany Major wci�ga� do pokoju ka�dego, kto przyby� ze statku, i zaczyna� skrupulatnie wypytywa� o wszystkich ludzi, kt�rzy przez ten statek 'przeszli. W ten spos�b Major sta� si� najbardziej cenionym �r�d�em wiadomo�ci o ludziach kiedykolwiek maj�cych do czynienia ze statkiem polsikim. Je�li Major mia� na twarzy tajemniczy u�miech, to wiadomo by�o, �e przed chwil� kto� dzi�ki jego kartotece odnalaz� szukan� osob� - tylko dlatego, �e osoba ta "r�k� dotkn�a burty polskiego statku".

W kartotece Majora znalaz�y si� nie tylko fakty dotycz�ce statk�w polskich. Nie mog�c bra� czynnego udzia�u z broni� w r�ku, Major wolny czas po�wi�ca� zbieraniu wiadomo�ci o walkach polskiego �o�nierza w drugiej wojnie �wiatowej por�wnuj�c je do walk z epoki napoleo�skiej. Spisywa� je w kartotece pod tytu�em Somosierra. Jak twierdzi�, nie by� to jego pomys�. Historycy wojen napoleo�skich u�ywali nawet termin�w - Somosierra kawalerii, Somosierra piechoty.

Major przyj�� za Skal� por�wnawcz� Somosierr� z dnia 30 listopada 180� roku. Nikt jej chyba nie prze�cignie. Pozycja nie do zdobycia, a stosunek si� w ludziach i ognia - nie maj�cy r�wnego sobie. Walka prowadzona bez zaskoczenia. Stu dwudziestu szwole�er�w uzbrojonych w szable uderza w bia�y dzie� na cztery baterie, po cztery dzia�a ka�da, ustawione w w�wozie na za�amaniach drogi wiod�cej w g�r�. Droga jest tak w�ska, �e szwole�erowie mog� naciera� tylko w szyku po czterech w szeregu. Zbocza w�wozu" i baterie obsadzone przez dziewi�� tysi�cy ludzi wrogiej piechoty. Ca�a droga pod obstrza�em. Zdobycie tej pozycji nie do zdobycia trwa�o niepe�ne osiem minut.

Za Somosierr� piechoty, ciekaw� ze wzgl�du na udzia� eskadry okr�t�w angielskich, uwa�a� Major bitw� o fort nadmorski Fuengirolli w dniu 15 pa�dziernika 1810 roku. Za�oga fortu sk�ada�a si� ze stu pi��dziesi�ciu ludzi czwartego pu�ku piechoty pod dow�dztwem kapitana M�okosiewicza. Przeciwko bateriom angielskim na l�dzie i na okr�tach wojennych za�oga posiada�a dwie du�e armaty i dwa ma�e dzia�ka. W fortecy by�o brak �ywno�ci i wody. Gdy od strony l�du zbli�y�a si� kilkutysi�czna armia angielska pod dow�dztwem lorda Blayneya, kapitan M�okosiewicz nie straci� ducha. Odm�wi� kapitulacji. W nocy fort otrzyma� pomoc w sile siedemdziesi�ciu ludzi. Anglicy rozpocz�li bombardowanie. Obl�eni zrobili wycieczk�, zdobyli g��wne baterie i wysadzili kesony z amunicj� oraz zatopili jeden z okr�t�w wojennych. Druga wycieczka i pomoc w ilo�ci dwustu ludzi tego samego pu�ku sko�czy�a si� zepchni�ciem Anglik�w do morza i zmuszeniem ich do ucieczki na okr�tach. Za�oga fortu zdoby�a pi�� dzia� i dwustu je�c�w, w�r�d nich dow�dc�, lorda Blayneya.

M�stwu i po�wi�ceniu �wczesnych Polak�w zawdzi�czamy honorow� dla nas tradycj�, przechowywan� w pu�kach angielskich, kt�re do dzi� szczyc� si�, �e "mia�y honor walczy� z Polakami".

Niepopularno�� udzia�u wojsk polskich w walkach w Hiszpanii nie wyidawa�a si� Majorowi s�uszna. By�a to wojna ze starym ustrojem, za wypaczenie has�a "za wasz� wolno�� i nasz�" nie ponosi�y odpowiedzialno�ci legiony. Powt�rzy�o si� to samo, co si� dzia�o we W�oszech, gdy musiano w nowo utworzonej Republice Rzymskiej zast�pi� �o�nierzy francuskich karnym i powszechnie szanowanym �o�nierzem polskim. W dniu 3 maja 1798 roku trzy kolumny legion�w D�browskiego wkroczy�y do Rzymu na Kapitol. Tego ducha w wojsku polskim nale�a�o t�umaczy� r�nic� stosunku oficer�w do �o�nierzy. W wojskach, przeciwko kt�rym walczyli legioni�ci, panowa�a fryderykowska zasada, "i� koniecznym jest, aby �o�nierz prosty l�ka� si� wi�cej swoich zwierzchnik�w ani�eli niebezpiecze�stwa, na kt�re si� go wystawia, inaczej bowiem bi� si� nie zechce - albo ucieknie".

W legionach oficer zwraca� si� do �o�nierza przez "obywatelu" lub "bracie".

W kartotece pod tytu�em Somosierra by�o zanotowane jeszcze jedno polskie zwyci�stwo - pod Tudel� ko�o Yalladolid. Odni�s� je kapitan J�zef Ch�usowicz zdobywaj�c... mi�o�� i r�k� w prostej linii pra-pra-wnuczki Krzysztofa Kolumba.

M�odziutka i pi�kna "Kolumb�wka" wnios�a do tego ma��e�stwa opr�cz wielkiego imienia, klejnot rodzinny w postaci zawieszonego na grubym, z�otym �a�cuchu medalionu z wizerunkiem Ferdynanda i Izabelli - z odpowiednimi napisami - wybity w roku 1494 jako dar pary kr�lewskiej, ofiarowany Kolumbowi za odkrycie Ameryki. Gdy po roku 1812 Ch�usowiczowie, ju� pu�kownikostwo, zamieszkali u marsza�ka Wro�skiego w powiecie s�onimskim - pozwolono im na to pod warunkiem pozostawienia c�reczki Dolores na dworze w Petersburgu - medalion ten sta� si� celem licznych "pielgrzymek".

* * *

�ycie w codziennie bombardowanym Londynie przystosowywa�o si� do nowych warunk�w. Uprzedzeni przem�wieniem swego premiera, i� dopiero za cen� krwi, g�odu i niewyg�d osi�gn� zwyci�stwo, Anglicy wkroczyli w nowy dla siebie okres. Londyn zamieni� si� w ob�z warowny przepe�niony modnymi w�wczas "wolnymi narodami". Byli wi�c: "Wolni Francuzi", "Wolni Belgowie", ""Wolni Holendrzy", "Wolni Norwegowie". Na skrzy�owaniach g��wnych ulic zbudowano z �elazo-betonu punkty oporu, zapory przeciwczo�gowe i ustawiono zasieki z drutu kolczastego. Ulice roi�y si� od mundur�w "wolnych narod�w" i salutuj�cych im uzbrojonych posterunk�w wojsk angielskich.

Widok ten podsun�� pewnemu aktorowi pomys� niecodziennego zak�adu. Mianowicie za�o�y� si� z przyjaci�mi, i� przebrany w nieprzyjacielski mundur generalski przejdzie nie zatrzymany przez najbardziej strze�one miejsca oporu. Zak�ad wygra�. Wszystkie posterunki prezentowa�y bro�. God save the King.

Bombardowanie trwa�o. Znika�y ca�e dzielnice. Londy�czycy si� umawiali w ten spos�b: "Spotkamy si� na rogu twojej i mojej ulicy, gdyby tego rogu nie by�o, to na przeciwnym, a igdyby i tego nie by�o, to na najbli�szym w kierunku do ciebie".

Londyn jest du�y - nie zawsze wszystkie dzielnice naraz bombardowano, wobec czego zacz�to og�asza� alarm wy��cznie dla dzielnicy atakowanej. W kinach zagro�onej dzielnicy po og�oszeniu dla niej alarmu na ekranie ukazywa� si� napis: "Dzielnica nasza jest bombardowana, na pi�� minut przerwiemy wy�wietlanie filmu i zapalimy �wiat�o dla tych, kt�rzy chc� opu�ci� kino". I rzeczywi�cie, zapalano �wiat�o i z po brzegi wype�nionego kina wychodzi�o zaledwie kilka os�b.

Podr�owanie jest wrodzon� cech� Anglik�w - podobnie jak u nas narzekanie. Wojna i tutaj da�a si� Anglikom we znaki. By odci��y� co noc bombardowany transport od tej luksusowej manii, dworce kolejowe i autobusowe zaopatrzone zosta�y ze wszystkich stron w transparenty z has�ami zupe�nie dla Polak�w nie zrozumia�ymi: IS YOUR JOURNEY REALLY NECESSARY? Co dla nas brzmia�o: Cz�owieku, zastan�w si�, co czynisz! "Czy podr� twoja rzeczywi�cie jest nieodzowna?"

Mo�e istotnie przed ka�d� podr� nale�y si� zastanowi�, czy naprawd� trzeba jecha�?

W g�ow� zachodzili�my - zadaj�c sobie pytanie - co si� musia�o dzia� w tym kraju, zanim sobie tego nie uprzytomnili?

Pewnego dnia pojecha�em do Glasgow, by si� zapozna� z warunkami bytowymi polskich student�w i ich potrzebami podczas studi�w na politechnice oraz post�pami w nauce. W poci�gu spotka�em porucznika Polskiej Marynarki Wojennej, kt�rego mundur mie�ci� w sobie "�ywe cia�o" naszego Mariusza Sforzy.

Mariusz, jako absolwent szko�y filmowej, w ka�dej roli, kt�r� mu �ycie narzuca�o, czu� si� swobodnie. Zdumiewa�a tylko jego skala por�wnawcza w stosunku do samego siebie - wynika�a widocznie z prze�wiadczenia, �e ka�dy szlachcic zosta� mo�e kr�lem.

- Mariuszu -. zapyta�em, gdy�my si� ju� przywitali - jak si� czujesz na morzu? Na tych bojowych okr�tach w konwojach do Ameryki ko�ysze wi�cej ni� na naszym "Lwowie"? Przyzwyczai�e� si�?

- Ha, Nelsona trapi�a choroba morska a� do bitwy pod Trafalgarem, nie widz� istotnych powod�w, dlaczego ze mn� mia�oby by� inaczej. Czekam na sw�j Trafalgar.

Wspomnieniami zaw�drowali�my do �awy szkolnej i s�awnych dni, gdy jacht kr�lewski oczekiwa� mia� przyjazdu Mariusza, aby potomek Sforz�w m�g� obejrze� sw� przysz�� w�asno��. Teraz dopiero dowiedzia�em si�, jaka by�a przyczyna ch�ci kupna tej wyspy.

Mariusz po mieczu i po k�dzieli odziedziczy� zapa� do korespondencji. Mi�o�� do morza przysz�a nieoczekiwanie, gdy ko�czy� szko�� filmow�. W szkole zacz�� korespondencj� z ca�ym �wiatem, wymieniaj�c widok�wki i znaczki pocztowe. Listy swe piecz�towa� lakiem we wszystkich barwach. Bia�y lak, kt�rym chcia� zaszczyci� kt�rego� ze swych adresat�w, le�a� wci�� nie tkni�ty. Bia�y lak nie mia� godnego siebie. Posiadane znaczki pocztowe nie wydawa�y mu si� dostatecznie dobre, by zaofiarowa� ich wymian� kr�lowi angielskiemu, ale oto Mariusz przeczyta� og�oszenie, �e kr�l pragn��by odst�pi� - za odpowiedni� sum� - sw� posiad�o�� w postaci ca�ej wyspy. My�l nawi�zania korespondencji przez Sforze z dynasti� Sachsen-Koburg-Gotha by�a tak silna, dynastie - nie wiadomo, kt�ra starsza, u�ycie laku bia�ego tak nieodzowne, �e Mariusz bez chwili namys�u zdecydowa� si� na d�ug� korespondencj� w sprawie kupna wyspy.

- Pomy�l tylko - zako�czy� swe opowiadanie - w�wczas nic nie mia�em, a teraz s�ysza�em, �e wyspa zosta�a bardzo zniszczona, mia�bym jeszcze mniej. Bardzo si� ciesz�, �e jej nie kupi�em.

* * *

Statystyka wykazywa�a, �e wielu ludzi uratowa�o si� od pogrzebania �ywcem podczas bombardowania tylko dzi�ki temu, �e si� schronili pod mocnym sto�em. Da�o to impuls do budowy kieszonkowych schron�w w kszta�cie pude�ek metalowych czy klatek, w kt�rych mo�na by�o si� wygodnie przespa� z poczuciem, �e si� zrobi�o wszystko, by nie straci� �ycia. W Glasgow sensacj� wzbudzi� emerytowany oficer marynarki handlowej, kt�ry zakupi� stary kocio� okr�towy, ustawi� go w ogr�dku ko�o domu, wyposa�y� komfortowo w ogrzewanie i elektryczne o�wietlenie - od tej chwili ogl�danie wojny z tego kot�a sta�o si� dla niego mi�� rozrywk�.

Wszyscy jednak musieli pe�ni� tak zwan� s�u�b� ogniow�. Co kilka dni mia�o si� s�u�b� w nocy, w ustalonym miejscu na ulicy na wypadek zrzucenia przez samoloty bomb zapalaj�cych. Pe�ni�cy t� s�u�b� byli odpowiednio prze�wiczeni i zaopatrzeni w specjalny sprz�t. Po bli�szym wzajemnym poznaniu i przetasowaniu si� dy�uruj�cych - s�u�ba ta stawa�a si� czym� w rodzaju party, mi�ego towarzyskiego spotkania. W nocy igrzyska �wietlne na niebie wzbudza�y prawie zachwyt. Najbardziej interesuj�cy widok przedstawia�y bombowce i z�apane w smugi reflektor�w opadaj�ce na spadochronach ich za�ogi. Do przyjemno�ci niemal zaliczy� nale�a�o deszcz spadaj�cych bomb zapalaj�cych, kt�rych wygaszenie napawa�o dum� spe�nionego obowi�zku.

By�y jednak i inne przykro�ci spowodowane wojn�. Lord Woolton obliczy�, �e ilo�� marmolady pozostawiona na talerzykach przez czterdzie�ci milion�w �udzi wynosi ca�e tony, za kt�rych dow�z trzeba zap�aci� �yciem wielu marynarzy. Od momentu us�yszenia tego o�wiadczenia �aden Anglik nie po�o�y� marmolady na talerzyku.

Trudniejsza sprawa by�a z cebul�. Za przywiezienie jej do kraju r�wnie� trzeba by�o p�aci� �yciem marynarzy, wobec tego zamieniono wszystkie klomby i kwietniki w poletka uprawy cebuli. Cebul� "uprawiano" nawet w doniczkach i skrzynkach na 'balkonach.

Bombardowanie dotkn�o r�wnie� bryd�yst�w, stawiaj�c przed nimi trudny do rozstrzygni�cia problem - co nale�y uczyni�, je�eli bombardowanie rozpocznie si� w �rodku gry? Ustalono: ten kt�ry si� "roz�o�y�", wychodzi na dach, by obserwowa�, czy rzeczywi�cie gr� nale�y przerwa�. Podobne zagadnienia trapi�y graczy w golfa. Du�y lej po bombie nie by� przewidziany przed uderzeniem w pi�k�. Co robi�, je�li uderzy bomba, a pi�eczka wpadnie do leju po bombie? Nale�y co� pocz��. Zmieni� statut? Zmieniono. Je�li pi�eczka wpadnie do leju po bombie, mo�na j� z niego wybi� dodatkowym uderzeniem, kt�re si� nie liczy.

����� ������* * *

Miastem bombardowanym codziennie podobnie jak Londyn by� Southampton, w kt�rym w University College w Navigation Department kszta�ci�a si� grupa uczni�w z "Daru Pomorza", w ilo�ci dwudziestu kilku przez okres dziesi�ciu miesi�cy. Oficerem ��cznikowym pomi�dzy Ministerstwem �eglugi a szko�� i bezpo�rednim kierownikiem ka�dego kursu by� kapitan �.w. Antoni Zieli�ski.

Ka�dy ucze� tej szko�y nazywa� si� w tym okresie polish midship-man. Nazwa ta wywodzi�a sw�j rodow�d od miejsca, w kt�rym na statku angielskim hodowa� si� przysz�y narybek oficer�w nawigacyjnych. "Przed masztem" - na dziobie statku mieszka�a za�oga. Rufa uchodzi�a za najszlachetniejsz� cz�� statku - mieszka� na niej kapitan i oficerowie. Midship, czyli �r�dokr�cie, zajmowali m�czy�ni i ch�opcy u�ywani do noszenia amunicji i rozkaz�w lub po prostu m�odzi ludzie do pos�ug osobistych kapitana i oficer�w. Dopiero od okresu wojen napoleo�skich midshipman sta� si� tytu�em honorowanym w marynarce angielskiej, oznaczaj�cym przysz�ego oficera pok�adowego. Starsze panie i ludzie ,z l�du pisz�cy o morzu twarde s�owo midshipman spieszczali na "middy".

Ca�y ten narybek z "Daru Pomorza" dokszta�caj�cy si� w Southampton Major uwa�a� za "nasze dzieci" - wyros�y ju� przecie� w naszych polskich, morskich tradycjach.

Byli czym�, co chcieli�my, by by�o w naszej marynarce najlepsze. Pragn�li�my, by przyswoili sobie te warto�ci, o kt�rych wiedzieli�my, �e s� dla dobrego nawigatora niezb�dne i konieczne, i kt�re wpajali�my im na "Darze" i w szkole. Rozdzieleni na pocz�tku wojny, starali�my si� potem utrzyma� z nimi ��czno��. Ciekawi�o nas, czym s� i jakimi oka�� si� w czasie ci�kiej pr�by na morzu.

By tradycji sta�o si� zado��, pierwszym dzie�em naszych midszypnien�w by�o wydanie czasopisma. Rado�� z tego powodu, �e s� zn�w razem, da�a mu tytu� "ZN�W RAZEM". To co w nim pisali, Major skrz�tnie uk�ada� w porz�dku chronologicznym, by otrzyma� obraz - mo�liwie dok�adny - ich dziej�w i my�li.

W pierwszym rz�dzie zamie�cili wiersz lotnika, kt�ry przedosta� si� z Polski do W�gier. Oto jego urywek:

A ci co mieli konie

Co im barwne proporce nad g�ow� wiewa�y

Co w �onie

Nie�li wizje dawnych pancernych husarzy

- run�li w walk�

Co od opar�w czerwona by�a...

Somosierra... zn�w w nich od�y�a

Dzi� szar�uj� na tanki

- chyba nie wy�ni�a

historia nasza podobnych obraz�w...

Stal szabl na stali tank�w im si� pokruszy�a

A oni gin�li

To dziwne - bez rozkazu

Major mi� m�g� wyj�� z podziwu, �e dla tych jeszcze nieomal dzieci, kt�re nie zazna�y niewoli, nie widzia�y nigdy dot�d wojny, sprawy stanowi�ce �r�d�o energii do wytrwania i przetrwania by�y od razu tak jasne i skrystalizowane. O zaborach tylko si� uczyli. Tych sto pi��dziesi�t lat niewoli dla nich to ju� tylko "historia". Epoka napoleo�ska by�a jeszcze bardziej odleg�a - ale dziwnie od razu odnale�li w niej obecn� sytuacj�.

Jednak najch�tniej wracali wspomnieniami do najbli�szej, najmilszej dla siebie przesz�o�ci. Znalaz�o to wyraz w "ZN�W RAZEM", gdzie zamieszczali ze swych dziennik�w ca�e strony pisane jeszcze w tamtych, beztroskich latach. A oto kilka z tych stron:

Mayaguez (Puerto Rico) . Sobota, 10 XII 1938 r.

Przez ca�y dzie� praca na statku. Po po�udniu przyjmujemy go�ci. O godzinie dziewi�tej k�adziemy si� spa�. Zm�czeni robot� i poprzedni� noc� (spali�my tylko trzy godziny) momentalnie zasypiamy. Nagle rozlega si� gwizdek. POBUDKA!

Zaspani zrywamy si� i my�l�c �e to ju� rano, zaczynamy zwija� hamaki. A� tu wchodzi do mi�dzypok�adu Pierwszy Oficer i m�wi, �eby ubiera� si� na granatowo i �e zn�w jedziemy na bal.

Jest godzina dziesi�ta wiecz�r. W dziesi�� minut p�niej wsiadamy do samochod�w, kt�re po nas przys�ano, i jedziemy do Cassina. Podobno publiczno�� za��da�a kategorycznie od Komendanta, by koniecznie dostarczy� na bal "kadet�w".

W.F.

Poniedzia�ek, 12 XII 1938 r.

Rano przebieramy si� w "tropiki" i z wychowawc� i instruktorem maszerujemy czw�rkami na plac �wicze�. Urz�dzaj� dzi� dla nas defilad� Pu�ku Szko�y Podchor��ych USA.

Gdy wchodzimy na plac, z trybun witaj� nas gromkie oklaski. Stajemy w dwuszeregu obok sztandaru ameryka�skiego, dalej nasi oficerowie w asy�cie wy�szych oficer�w USA.

Na placu jest orkiestra i dziesi�� kompanii piechoty. W ciemnozielonych mundurach, fura�erkach i bia�ych r�kawiczkach kompanie stoj� naprzeciwko nas.

Zaczyna si� musztra i �wiczenia z broni�. Wygl�da to bardzo efektownie, zupe�nie inaczej ni� u nas. Nast�puje popis orkiestry, marsz z wspania�ym "tamburmajorem" robi�cym cuda ze sw� bu�aw� i wreszcie kompanie ruszaj� do defilady.

Na pi�� metr�w przed nami pada komenda "baczno��, na prawo patrz!" Id� w szyku po dwunastu w szeregu. Sztandar pu�ku i USA po �rodku, przed ka�d� kompani� proporczyk. Przed nami chyl� si� kolejno proporczyki, salutuj� nas szablami oficerowie, a wreszcie i sztandar pu�ku opada w d� przed skromnymi kadetami polskiej Szko�y Morskiej, kt�rym si� nie marzy�o, �e b�d� im oddawa� takie honory.

Kurtuazja ameryka�ska wprawia�a nas wszystkich w zdumienie. Wsz�dzie w mie�cie pozdrawiano nas polskim "dzie� dobry". Dzieci na

ulicy wo�aj� na nas "Polacco".

W.F.

Sobota, 17 XII 1938 r.

Dzi� odjazd o godzinie trzeciej. Ju� o godzinie dwunastej gromadz� si� t�umy, policji pe�no. Samochody zajmuj� wielk� przestrze� na kei. Wst�p na statek tylko dla zaproszonych go�ci. Otrzymujemy mn�stwo prezent�w w postaci bombonierek i wielkich serc z cukru, ksi��ek, czasopism ilustrowanych i innych drobiazg�w.

O godzinie trzeciej go�cie schodz� z "Daru". S� tak wzruszeni, �e wi�kszo�� z nich p�acze, na brzegu te� pochlipuj�.

Odbijamy. Stoj� na sterze. Gdy rufa odchodzi od kei, Komendant daje rozkaz: "na wanty". Uczniowie i jungowie wbiegaj� na maszt i na cze�� Mayaguez krzycz� trzy razy "niech �yje".

Komendant krzyczy wci�� przez tub� podzi�kowania do powiewaj�cego chusteczkami t�umu. Dajemy salut syren� i bander�.

Wok� nas mn�stwo motor�wek odprowadza "Dar" daleko w morze. Jad� obok burt i wiwatuj� na nasz� cze��.

Zegnaj, Puerto Rico, �egnaj, Mayaguez!

W.F.

Ale najwi�cej miejsca w ich sercach i my�lach zajmowa� "Dar". Mi�o�� do niego przewija si� przez wszystkie kartki "ZN�W RAZEM" - u wszystkich rocznik�w.

Czy pami�tacie ostatnie dni sierpnia 1939 roku?

Byli�my na naszym kochanym "Darze". Kochanym - tak dopiero teraz widzimy, jak drogi by� dla nas. Tych kilka jego fotografii, kt�re nam zosta�y po d�ugiej tu�aczce, wisz� dumnie na �cianach naszych pokoi. Na honorowych miejscach.

M.K.

By� jedynym �aglowcem, kt�ry w XX wieku odby� podr� naoko�o �wiata, by� jednym z dwu �aglowc�w szkolnych, kt�re pod �aglami przesz�y najburzliwsze na �wiecie miejsce - Cape Horn (drugim by� �aglowiec japo�ski). Podczas zlotu ba�tyckich statk�w szkolnych w roku 1938 w Sztokholmie zosta� uznany za najczystszy i najlepiej urz�dzony, a jego za�oga za najlepiej wyszkolon�.

W.F.

"Dar Pomorza" by� �yw� skarbnic� tradycji 'morskich, kt�rych wi�ksz� cz�� otrzyma� w spadku od swego poprzednika, polskiego barku szkolnego �Lw�w" i kt�re pieczo�owicie przechowywa� i krzewi� w�r�d swych wychowank�w.

Wszyscy, kt�rzy przeszli tward� szko��, na �aglowcu, tworz� w�r�d innych marynarzy jakby odr�bn� grup�, jakby rodzin�.

W.F.

Dopiero teraz wiemy, jak wiele on dla nas znaczy�. Bo statek mo�na pokocha� tak, jak mo�na pokocha� przyjaciela czy pi�kn� dziewczyn�. [...] Czy pami�tacie, ile razy ogl�dali�my jego dumn� sylwetk� czy to na redzie w Gdyni, czy to w wielu innych zagranicznych portach, gdzie spe�nia� swe podw�jne pos�annictwo - szkolenie przysz�ych oficer�w i propagand� Polski na morzu. Spe�nia� to pos�annictwo dobrze.

[...] Wystarczy przypomnie� opini� komendanta norweskiego statku szkolnego: komendant powiedzia�, �e w ci�gu swej czterdziestoletniej praktyki na morzu nie spotka� tak utrzymanego i pi�knego statku.

Musieli�my Ci� zostawi� - stoisz samotny i opuszczony, lecz wr�cimy po Ciebie. Wr�cimy na pewno i oddamy Ci� w r�ce nast�pc�w, aby� spe�nia� sw� misj� dalej - szkoli� oficer�w i rozs�awia� imi� Polskiej Marynarki Handlowej na wodach ca�ego �wiata.

M.K.

Pierwsze wra�enia z tego, co pos�yszeli o walkach na Wybrze�u, wyrazili nast�puj�co:

Wystarczy przypomnie� bohatersk� postaw� naszych oddzia��w w okolicy Gdyni, kt�rych cz�� wznowi�a tradycje ko�ciuszkowskie i posz�a do ataku na gniazda karabin�w maszynowych z kosami. Dow�dca obrony Wybrze�a pu�kownik Stanis�aw D�bek widz�c, �e sytuacja jest beznadziejna, wyda� rozkaz do �o�nierzy: �Nie mamy ju� nic do bronienia ale mamy jeszcze nasz honor �o�nierski, a tego b�dziemy mogli jeszcze zawsze broni� cho�by go�ymi r�kami".

Krew tych bohater�w zmiesza�a si� z falami Ba�tyku, dokumentuj�c raz jeszcze przed ca�ym �wiatem, �e Polska bez niego istnie� nie mo�e.

JE�

W drodze do Szkocji, gdy byli�my jeszcze w wolnej Norwegii, ch�opcy trafili na wy�wietlany w kinie film - niemiecki reporta� o wojnie:

Bo�e! To o nas. O Polsce. Widzimy sylwetki tak dobrze znane - nasza kawaleria szar�uje na tanki, piechota idzie na bagnety. To b�j! Serca zaczynaj� bi� �ywiej. Oni si� bij�. Mo�e to nieprawda, �e si� sko�czy�o. Mo�e to tylko propaganda niemiecka wyimaginowa�a zwyci�stwo nad Polsk�?...

Obrazek si� zmienia. W okopach nasza piechota, a na ni� zbity wa� tank�w. Bo�e, c� mo�e zrobi� ta garstka ludzi przeciw tej masie �elaza?

A potem defilada. Na tej samej drodze, gdzie zawsze odbywa�y si� defilady naszego wojska. Na ulicach pustki. Po drodze sun� kolumny morderc�w.

To wy strzelali�cie do kobiet i dzieci. Wy mordowali�cie nasze matki i siostry...

To ju� koniec. Ludzie wychodz�. My jeszcze siedzimy. Podchodzi do nas jaka� pani z m�em i pyta: panowie Polacy?" Potem padaj� s�owa wsp�czucia. Och Bo�e! Jak one piek�. Pi�ci zaciskaj� si� kurczowo...

"Co panowie zamierzaj� robi�?"

Jak to co? Walczy�!

Walczy� wsz�dzie. Na morzu, l�dzie i w powietrzu i nie spocz�� dop�ty, dop�ki krzywdy nie zostan� pomszczone.

Jeszcze Polska nie zgin�a, dop�ki chocia� jedno serce polskie bije w piersi, dop�ki chocia� jedna kropla krwi p�ynie w �y�ach.

Pod artyku�em widniej� inicja�y W.K.

- Gdyby J�zef Wybicki w roku 1797 nie napisa� s��w hymnu, zrobiliby to nasi ch�opcy - m�wi� Major do��czaj�c artyku� do swojej kartoteki.

Po przybyciu pi�ciu naszych statk�w do Firth of Forth ci uczniowie, <dla kt�rych nie znaleziono przydzia��w, zostali odes�ani na ORP "Gdynia". Oto dalsze ich przygody w chronologicznym uk�adzie wed�ug pisma "ZN�W RAZEM":

Pozostali�my bez przydzia�u przy marynarce wojennej na ORP "Gdynia". Pocz�tkowo prace nad przygotowaniem okr�tu do przyj�cia marynarzy z innych statk�w zajmowa�y nam czas i nie pozwoli�y my�le� zbyt wiele o sobie. Nadszed� czas, �e praca si� sko�czy�a. Marynarze przyjechali. A co z nami? My�l ta zacz�a nas gn�bi� coraz wi�cej. Ogarnia� nas zacz�o zniech�cenie. Wreszcie s�dzili�my, �e nie potrzeba tu nas i �e jeste�my po prostu intruzami. Tak min�y blisko trzy miesi�ce. Cz�� posz�a do marynarki wojennej. (...] Wreszcie spe�ni�y si� nasze serdeczne �yczenia. Po wielu staraniach i gor�cych - pro�bach zostali�my wyekspediowani do Francji, aby zasili� szeregi �wie�o tworz�cej si� Armii Polskiej.

Motor�wka odbija od okr�tu... Wolno kieruje si� ku brzegowi. W ciemno�ci nocy ginie szary cie� "Gdyni", a z nim zaciera si� ca�a przesz�o�� ponurej bezczynno�ci.

(...)

* * *

Po zaokr�towaniu na statek id�cy do Cherbourga takie by�y w�r�d "naszych dzieci" nastroje:

Im bli�ej l�du francuskiego, tym wi�cej s�yszy si� rozm�w na temat naszych przysz�ych los�w. Jeden chcia�by p�j�� do lotnictwa, drugi do broni pancernej, inny zn�w do artylerii. Nawet ka�dy z nas uwa�a sw�j rodzaj broni za najlepszy na �wiecie i stara si� gor�co, by pozostali zg�osili sw�j akces tam, a nie gdzie indziej. Ostatecznie pierwsze miejsce w konkursie rodzaj�w broni zaj�o lotnictwo, jako najbardziej odpowiadaj�ce naszemu usposobieniu i temperamentowi. G��wnym naszym zamys�em by�o jednak�e nieroz��czanie si� pod �adnym pozorem. Tego co prawda nikt nie porusza�, ale tylko dlatego, �e to wynika�o z naszego kole�e�stwa. Przecie� ju� od kilku lat nie rozstajemy si� prawie wcale - razem sp�dzili�my weso�e lub mniej weso�e chwile, tym bardziej wi�c teraz, gdy przed nami sta�a walka o Ojczyzn�, nikt inaczej nie m�g� my�le�.

Spoza mg�y zacz�y si� wynurza� zabudowania Cherbourga.

JE�

W Cherbourgu "nasze dzieci" wsiad�y do poci�gu, kt�ry ich przywi�z� na ma�� stacyjk� kolejow�:

Na tym dworcu oczekiwa� nas stary podoficer. Udajemy si� za nim do Dow�dztwa Polskiego Obozu. Po drodze spotykamy wiele kompanii naszej piechoty, kt�ra zapami�tale �wiczy�a szermierk�. Mieli co prawda stare jednostrza�owe karabiny z roku 1874 i byli ubrani we francuskie, a wi�c podarte i niejednolite, mundury, ale wywarli na nas imponuj�ce wra�enie. Przecie� to byli nasi przyszli koledzy po fachu, a do tego mieli za sob� polsk� kampani�.

Nast�pnego dnia rano dowiadujemy si�, �e z lotnictwa nic nie b�dzie. Polacy piloci i tak nie maj� maszyn, wi�c nie ma celu tworzenia nowych kadr. Wobec tego, po poruszeniu wszelkich mo�liwych i dost�pnych dla nas spr�yn na terenie obozu, postarali�my si� o przydzia� do artylerii przeciwlotniczej, poniewa� jest to jedyna bro�, kt�rej znajomo�� mo�e si� nam zawsze przyda� na statkach handlowych.

M�odsi koledzy udali si� do kawalerii zmotoryzowanej, kt�ra to bro� bardzo im si� podoba�a. Przypomina ona co� z tradycji polskiego rycerstwa XVII wieku, z t� r�nic�, �e posz�a drog� wynalazku i konie zamieni�a na motory.

JE�

Ch�opcy rozbici na grupy znale�li si� w rozmaitych formacjach. Oto urywek wspomnie� jednego z tych, kt�rzy trafili do s�ynnego Cot�uidan, wojskowego obozu szkoleniowego dla Polak�w:

Po kr�tkiej przerwie dostajemy si� pod komend� innego ^pana" i rozpoczyna si� musztra piesza. �wiczenia te, podczas ca�ego naszego pobytu we Francji, polega�y jedynie na salutowaniu w miejscu i w marszu oraz na zwrotach, poniewa� dostarczenie karabin�w by�o we Francji zupe�nie wykluczone. Mieli�my co prawda kilka starych grat�w, ale i te zosta�y nam w ko�cu odebrane i - jak fama g�osi - wys�ano je na obron� linii Maginota...

JE�

Ci co trafili do baterii przeciwlotniczych, tak opisuj� swe prze�ycia:

�wiczyli�my troch� na starym sprz�cie francuskim, nie mogli�my jednak doczeka� si� chwili, kiedy wreszcie dostaniemy bro� na w�asno��.

Alarmuj�ca wiadomo��. Niemcy zaj�li Calais. Linia oporu biegnie wzd�u� Sommy. Zorganizowano i wyposa�ono napr�dce dwie baterie - przeciwlotnicz� i przeciwpancern�. Wyjechali. Nast�pne dwie baterie wyjecha�y w jakie� dwa tygodnie p�niej, nie dojecha�y...

Musia�y wycofa� si� pod granic� hiszpa�sk�.

(...)

Rozbite wojska francuskie cofa�y si� bez�adnie. Niemcy nie brali ju� kh nawet do niewoli. Cofali si� ka�dy na "swoj� r�k�". Kilku ch�opc�w usi�owa�o w ten spos�b przedosta� si� do kt�rego� z port�w:

Wieczorem mieli�my lekki nalot lotniczy. Obserwowali�my walk� samolot�w. Ze te� nie chcieli przyj�� nas do lotnictwa.

Po kilkunastu minutach bombardowanie usta�o. Weszli�my do miasteczka. Przykry przedstawi� si� nam widok. Ulice pe�ne st�uczonego szk�a, domy w gruzach, zniszczone samochody... a nad tym wszystkim unosi�y si� g�ste tumany dusz�cego ceglanego kurzu. Postanawiamy jak najszybciej przej�� przez to miasteczko.

- Tadek, patrz, ale ten dom "zrobili" - m�wi�.

Podchodz�c "niby do motor�wki wymanewrowa�em tak, �e ostry przyb�j posadzi� jacht na piasek. Rozk�adamy ramiona i t�umaczymy po francusku, �e niestety nie mo�emy jecha�. Hiszpan w�cieka si�, ale w ko�cu widz�c, �e jacht faktycznie le�y na burcie na brzegu, rezygnuje wydaj�c jakie� instrukcje.

Gdy po dw�ch dniach wyja�nie� za�oga jachtu dowiedzia�a si�, �e �e ma by� internowana, zdecydowa�a si�, na ucieczk�.

Trzeba wia�!

Wiemy to wszyscy dobrze, ale nikt, niestety, nie wie jak. Arabi pilnuj� nas ci�gle, a sta�a wart� z karabinem uniemo�liwia jakiekolwiek pr�by ucieczki. Przy tym dw�ch z nas ci�gle trzymaj� na l�dzie jako zak�adnik�w.

Przygotowujemy si� jednak do ucieczki. Arabowie mimo zak�adnik�w zorientowali si�, �e co� jest nie w porz�dku. Krzycz� z l�du, nakazuj�c przybi� bli�ej brzegu.

W pewnej chwili dw�ch naszych, siedz�cych dot�d na l�dzie, zorientowa�o si� tak�e, �e przygotowujemy si� do ucieczki. Skacz� do wody i hajda do nas. Arabowie z l�du natychmiast otworzyli ogie� z karabin�w.

Strzelanina zacz�a si� na dobre.

Co pr�dzej stawiam �agle, ledwie tamci z l�du szcz�liwie dop�yn�li, ju� udali�my kotwic�, gdy� nie by�o czasu jej wybiera�. Wyholowali�my nasz jacht z zatoczki arabsk� szalup�, kt�ra sta�a w�wczas przy jachcie. Arabowie, nie maj�c innej �odzi strzelaj� tylko zawzi�cie. Kule pluskaj� w oko�o nas, ale zapadaj�cy mrok sprzyja nam. Szcz�liwie wydostajemy si� z zatoczki.

Dostajemy zaraz silny wiatr, wi�c stawiamy wszystkie, �agle i bierzemy kurs na Gibraltar.

Nast�pnego dnia przed wieczorem byli�my ju� na miejscu. Mieli�my nawet przygotowan� polsk� bander� na wej�cie do portu. Tylko bez or�a, ale zawsze polska: bia�o-czerwona.

W porcie liczyli nam dziury w jachcie od kul arabskich.

W samym fok�aglu by�o ich jedena�cie, nie m�wi�c o dziurach w burcie - a i tam by�o ich kilkana�cie. Ale na arabskie dziury od arabskich kul mieli�my arabski kleisty chleb, kt�rym te dziury pozalepiali�my.

Z.O.

Skrupulatnie przegl�daj�c kartki "ZN�W RAZEM" Major ponownie prze�ywa sw� kampani� francusk� podw�jnie przestudiowan� "- z okresu wojen Napoleona i t�, kt�r� prze�y� i widzia� sam.

W chwili gdy zacz�� si� bez�adny odwr�t, dano Polakom nawet czo�gi, by bronili cofaj�cych si� oddzia��w francuskich.

Przed gruzami sta� w�a�ciciel. Poznajemy w nim znajomego, nos poznaje. Kiwa g�ow�. Tadek powiedzia� mu par� s��w wsp�czucia. On wskazuje na rumowisko i m�wi:

- Dwie kobiety zabite. Bo�e! Za co?!

Pocieszamy jak umiemy.

J.W.

Ch�opcy, kt�rzy trafili do Dunkierki, mieli utrudnion� sytuacj�. Pomimo �e, jak m�wiono, "ca�a Anglia" ruszy�a pod Dunkierk� na jachtach, motor�wkach, na wszystkim co p�ywa - ale zabierano tylko swoich �o�nierzy.

Tym, co nie chcieli dosta� si� do niewoli, nie pozostawa�o nic innego jak przebra� si� za Anglik�w. Wielu z tych, kt�rych koledzy op�akali jako wzi�tych do niewoli lub zabitych, znalaz�o si� w tym przebraniu w Anglii.

Major zaciera r�ce i u�miecha si�, to znaczy, �e ma co� nowego do swej kartoteki. To co� - to przygody jednego z, tych, kt�rzy znale�li si� w husarii, inaczej w Pierwszej Pancernej.

Przydzielono mnie do artylerii przeciwlotniczej. P�niej dosta�em si� w sk�ad baterii przeciwpancernej w Czarnej Brygadzie" genera�a M�czka. Z brygad� t� bra�em, udzia� w kampanii francuskiej.

Po bitwie pod Montbard nie starczy�o nam benzyny i zaopatrzenia. Byli�my otoczeni przez Niemc�w. Trzeba by�o zniszczy� sprz�t, no i na rozkaz genera�a zacz�li�my si� przedziera� na po�udnie Francji. Po drodze z�apali nas Niemcy, gdy doszli�my do Kana�u Burgundzkiego. Poniewa� udawali�my Francuz�w, jako� uda�o nam si� zwia� jeszcze w drodze do obozu internowanych.

Szli�my na po�udnie dalej. Orientowali�my si� wed�ug map departamenialnych, kt�re wyrwali�my z kalendarzy francuskich. Nad Loar� znowu nas Niemcy zatrzymali, ale zn�w wybronili�my si� tym, �e niby jeste�my Francuzami i �e wracamy do swojej wioski. Du�o nam pom�g� nasz kolega �l�zak z pochodzenia, kt�ry dobrze m�wi� po niemiecku.

Tak r�nymi drogami doszli�my do Marsylii, stamt�d do Tuluzy, ale w Tuluzie zawr�cono nas zn�w do Marsylii. Przyczaili�my si� w porcie, oczekuj�c na sposobno�� wywiania. Szcz�cie sprzyja�o. Uda�o si� nam wykombinowa� jacht �aglowo-motorowy.

Pr�dy znios�y jacht do Maroka hiszpa�skiego.

[...] przyby�a motor�wka portowa, by nas doholowa� do nabrze�a. Ale nie ma g�upich - wiemy, �e Hiszpanie zamkn� nas, gdy tylko przyb�dziemy do pierwszego cywilizowanego miasta.

Wojna we Francji nie trwa�a ca�ych dw�ch tygodni.

A walki w Hiszpanii? Rok 1811, 15 maja, gdy marsza�ek Francji Soult zawo�a� do Konopki: "Pu�kowniku, ratuj honor Francji!", pu�kownik Konopka przeprawi� wp�aw tego dnia swych lansjer�w przez rzek� Albuhera. Lansjerzy polscy, walcz�c jeden przeciw kilku, rozbili, znie�li doszcz�tnie dragon�w angielskich. Nast�pnego dnia z�amali szar�ami trzy pu�ki angielskie, wzi�li tysi�c ludzi do niewoli i sze�� dzia�.

A tymczasem we Francji w dniu 27 maja 1811 roku Napoleon w towarzystwie swej �ony Marii Luizy dokona� w Oherbourgu inspekcji dw�ch okr�t�w francuskich o siedemdziesi�ciu czterech dzia�ach ka�dy. Okr�ty te nosi�y nazwy: "COURAGEUX" (,,Smia�y") i "POLONAIS" ("Polak"). W dniu 30 maja Napoleon z ma��onka, stoj�c na wynios�ym cyplu nad brzegiem morza, przyj�li defilad� tych samych okr�t�w.

Przed kampani� francusk� mia�a miejsce kampania norweska. Brali w niej udzia� uczniowie, kt�rzy trafili na statki Polskiej Marynarki Handlowej. Kilku z nich by�o na "Chrobrym". Major pieczo�owicie zachowa� ich wra�enia z tej kampanii:

Bezsilna w�ciek�o��. Niebo ca�e a� piegowate od dymu rozrywaj�cych si� pocisk�w, a ten lata bezkarnie i rzuca nam pigu�y.

Przekl�te uczucie... ani nie ma gdzie ucieka�, ani si� schowa�. Jestem male�ki... siad�em na polerze... skuli�em si�. tylko... Zdawa�o mi si�, �e ca�y siedz� w he�mie.

Widz�, jak cztery wielkie bomby odrywaj� si� od kad�uba... czuj�, �e twarz mi blednie... Widz�, lec� prosto na statek. S�ysz� �wist. I d�ugo jeszcze kipia�a woda lodowata, i dym unosi� si� nad ni�.

Kiedy trafi?

Znowu przyszli, nasi strzelaj�... salwa za salw�. Wszystko na nic. Kt�ry to ju� nalot? Nie wiem. Liczy�em dzisiaj tylko do dziesi�ciu.

A w innym miejscu:

Trafi�.

Pad�y tu� przed kominem. Jedna burz�ca i kilka zapalaj�cych. Ca�y czas strzela� z karabin�w maszynowych, o obronie i gaszeniu po�aru nie by�o mowy...

Po�ar ogarnia coraz wi�ksz� cz�� statku.

C.A.

W kartotece Majora znalaz�o si� jeszcze jedno wspomnienie ch�opc�w ze s�u�by na statkach w konwojach - wiersz pod upartym, pe�nym nadziei tytu�em.

WR�C�

Z portu do portu gnany Przez dziki los...

... cz�owiek morza Przez ca�y �wiat zapomniany W ten straszny czas...

... jak polarna zorza

... wr�ci z morza. Do Polski latem w ciep�� noc Wr�c� po szcz�cie zapomniane, Wr�c� po szcz�cia wielk� moc, Na Polskie ziemie ukochane A za to...

Za teraz usta wykrzywione cierpienia grymasem ... B�d� mia� wielki z�oty ksi�yc nad lasem. Za sztormy w Biskajach i bryzgi morza w�ciek�ego

... Rozkosze, rozkoszne muskanie wiatru ciep�ego.

Delikatnego jak skrzyd�a motyla.

Bo ka�da chwila

B�dzie kontrastem teraz prze�ytej

Chwili na morzu... szalonej i dzikiej.

C.A.

Po upadku Francji zacz�y si� przygotowania do nowej walki. Jeden etap zosta� zako�czony, otwiera� si� drugi... W "ZN�W RAZEM" Major odnalaz� wiersz podpisany inicja�ami J.W. Oto jego urywek:

�o�nierzu polski! Tu�aczu! Cho� czo�o masz potem zroszone I r�ce bole�nie zm�czone, To duma bije Ci z oczu...

Broni�e� Modlina, Warszawy, Poznania, Gdyni i Helu I chocia� zgin�o wielu, Okry�e� imi� swe s�aw�.

Wiernie� dotrzyma� przysi�gi^ Walczy�e� o ka�dy pr�g!

A p�niej - wola�e� niepewno�� w��cz�gi - Odszed�e�, by nie wzi�� Ci� wr�g!

Odszed�e� do Francji w boju Pokaza�, �e honor Polaka Rzecz �wiata - �e rzecz to jest taka, Co warta jest trudu i znoju...

W Norwegii wytrwa�e� do ko�ca, Broni�e� Narviku sw� krwi�, A twoi koledzy - tam s�, Gdzie pali tak s�o�ce gor�co.'

I znowu� czekasz gotowy,

A� zagrzmi Ci z�oty r�g.

I jak bomb, i gwizd kul, i dzia� huk

Porw� Ci� zn�w na b�j nowy...

J.W.

Nic dziwnego, �e Major umie�ci� go w swej kartotece jako podsumowanie minionego okresu.

Gdy pierwsza grupa uczni�w z "Daru" zosta�a umieszczona ju� w Southampton, pozostali rozsiani byli jeszcze po statkach handlowych i wojennych, ale wszyscy ju� wiedzieli, �e kolejno bada si� dokszta�cali. Wiedzieli, �e wyk�ady b�d� z wielu przedmiot�w prowadzone w j�zyku angielskim, wobec czego zabrali si� do niego, pe�ni�c s�u�b� na niszczycielach, okr�tach podwodnych lub na statkach handlowych w konwojach - nigdy nie pewni, czy po wyj�ciu w morze WR�C�.

A oto wspomnienia jednego z uczni�w, kt�ry chc�c szybciej nauczy� si� j�zyka angielskiego zaci�gn�� si� na statek angielski:

By� to statek ma�y, stary, tylko dune wachty (czyli nie wi�cej ni� trzy i p� godziny snu jednorazowo). Mimo to nie zmieni�em postanowienia, chcia�em koniecznie pozna� j�zyk angielski.

[...] otwiera si� przed nami Tower Bridge, p�yniemy w d� Tamizy. Na noc zatrzymujemy si� na kotwicy, czekaj�c wysokiej wody. Konw�j jest prawie w komplecie. W nocy budz� nas salwy blisko stoj�cego kr��ownika. Samoloty niemieckie lataj� nad nami, prawdopodobnie nie my jeste�my ich celem. Kr��ownik co chwila grzmi pot�nym basem dzia�.

Poranek nast�pnego dnia mglisty, wida� na dwie d�ugo�ci statku. Z mg�y odzywa si� monotonny chrz�st wybieranych �a�cuch�w kotwicznych i d�wi�czne uderzenie w dzwon. Powoli ruszamy widz�c s�abe zarysy naszego poprzednika.

Nagle daleko przed nami s�yszymy huk i widzimy s�up ognia - to jeden ze statk�w id�cych na przedzie konwoju wylecia� w powietrze wchodz�c na min�. Za chwil� idzie za nim drugi. Nocne samoloty zrzuci�y miny cicho opadaj�ce na spadochronach.

Z powodu mg�y nie mo�emy ogl�da� ton�cych statk�w. W g��bi duszy ka�dy my�li o swych najdro�szych i oczekuje swojej kolejki. Podnosz�ce si� s�o�ce zwyci�a jednak mg�y i p�yniemy dalej spokojnie. Niekiedy tylko wydziera si� na dziobie "oko" melduj�c statek, boj�, a czasami min�. Wzd�u� wybrze�y angielskich pospolity jest widok okr�g�ych czarnych kul ze stercz�cymi kolcami. W dzie� mijamy je strzelaj�c do nich z karabin�w. W nocy za� oddajemy si� w opiek� Opatrzno�ci czekaj�c, a� kt�ra� z tak �le potraktowanych przez nas min, z kolei wystrzeli nami w g�r�.

Po kilku dniach stajemy na kotwicy i bierzemy bunkier. Podje�d�a do nas stara krypa przywo��ca w�giel.

Blisko nas stoi jeden z polskich statk�w. Wygl�da porz�dnie, jest �wie�o pomalowany. Po sformowaniu konwoju okazuje si�, �e nasz polski statek ma na pok�adzie komodom. Przyjemnie mi by�o, �e ta odpowiedzialna funkcja przypad�a polskiej fladze.

[...] Znowu zaczyna si� wstawanie co cztery godziny, wachty na sterze, oku, przy karabinach maszynowych i armacie. Artylerzy�ci dochodz� do wprawy - nic dziwnego, maj� codziennie nu��ce �wiczenia.

Pewnego pochmurnego dnia, po zwyk�ym ostrze�eniu komodora, podziewa� si� ataku lotniczego" budzi nas przera�liwy d�wi�k klaksonu. Niekt�rzy �pi� w ubraniach i prosto z koi wyskakuj� na pok�ad. Kilku wraca po pasy ratunkowe. Naoko�o kr��y czteromotorowy "Condor". Rozlegaj� si�, pojedyncze strza�y z drugiego ko�ca konwoju. Czekamy, a� si� zbli�y. Nadlatuje nisko od dziobu. Terkot naszych karabin�w maszynowych, strza� z dzia�a - samolot gwa�townie skr�ca. Przy dziale troch� podniecenia. Zdenerwowany steward myli si� i �aduje szrapnel. Przy nast�pnym strzale nasz pocisk ma�o nie zabija obs�ugi karabinu na "botdecku". Bomby uszkodzi�y jeden ze statk�w, udaje si� go jednak doholowa� do najbli�szego portu.

Przed Lizbon� zabieram si� do pisania listu do domu.

Pisz�, jak w dawnych spokojnych czasach, bez wojny, bomb. Pisz� jak z "Daru Pomorza" do matki. Czy otrzyma go?

L.S.

*� * *

Z upadkiem Francji i utworzeniem rz�du Vichy wytworzy�a si� trudna sytuacja dla naszych statk�w w portach francuskich. Francuzi ze sprzymierze�c�w stali si� wrogami. Polskie statki zosta�y internowane. Jednak wszystkie, z wyj�tkiem jednego, nie bacz�c na sieci, miny, baterie nadbrze�ne i okr�ty wojenne - uciek�y. Niestety, kapitanom statk�w angielskich, b�d�cych w tej samej sytuacji co statki polskie, ucieczka nie powiod�a si� w takim stopniu jak nam. Jedno z "naszych dzieci", kt�re by�o na "Stalowej Woli" �wiadkiem internowania statk�w angielskich, tak opisuje te chwile:

Do delikwenta, �e si� tak wyra�� o statku handlowym przeznaczonym na zaj�cie, zbli�a�y si� od razu z dw�ch stron dwa kontrtorpedowce z zachowaniem "wszelkich ostro�no�ci". Nast�pnie na jakie� sto metr�w od burty "ofiary" zatrzymywa�y si� statki z policj� i wojskiem i przez megafony zawiadamiano za�og�, �e ma si� podda� i �e wszelkie oznaki oporu bada has�em do otwarcia ognia z kontrtorpedowc�w. Teraz nast�powa�o czynne zdobycie statku przez kolorowe wojsko i manifestacyjne opuszczenie angielskiej bandery oraz triumfalne podci�gni�cie bandery zwyci�zc�w...

Po takim preludium mo�na by�o oczekiwa� tylko tego samego w stosunku do nas. Zrobi�o nam si� troch� nieswojo, ale myli�by si� ten, kto by s�dzi�, �e popadli�my w czarn� rozpacz czy zw�tpienie.

My nie jeste�my na szcz�cie lepieni z tej "gliny co "zdobywcy", w nas p�ynie krew ludzi wolnych i nigdy nie "spodlonych zdrad�.

Kto� czytaj�c powy�sze zdanie b�dzie mnie pewno pomawia� o pompatyczno��. Tak, mo�e by�, �e b�dzie po cz�ci mia� racj�, gdy� histori� inaczej si� pisze ni� si� j� robi.

Wracaj�c jednak do przedmiotu, sprawa przedstawia�a si� do�� ponuro. Naturalnie pierwsz� nasz� my�l� by�a ucieczka. Ale przecie� port by� otoczony sieci� stalow�, co ju� w teorii wyklucza�o wszelkie pr�by ucieczki a co gorsza kontrtorpedowce i �odzie policyjne patrolowa�y ustawicznie red�. Poza tym reflektory pancernika "Richelieu" i baterii nadbrze�nych omiata�y ustawicznie horyzont. Mimo tej rozpaczliwej - zdawa�oby si� - sytuacji projekt ucieczki nurtowa� ca�� za�og�.

Plan ucieczki skrystalizowa� si� p�no wieczorem, a ju� o godzinie jedenastej w nocy statek zacz�� si� wolno przygotowywa� do dzie�a.

O godzinie dwunastej wolno, i przystaj�c co chwila, podnie�li�my kotwic� i na "ma�ej" odeszli�my pod sam� pla�� Dakaru. Tu, ci�gle sonduj�c na minimalnej g��boko�ci, zacz�li�my si� posuwa� do wyj�cia. Wszyscy, przygotowani w ka�dej chwili na akcj� jednostek francuskiej floty wojennej, stali�my na baku w pasach ratunkowych.

W pewnej chwili gwa�towny wstrz�s unieruchomi� statek na miejscu. Okaza�o si�, �e usiedli�my na mieli�nie. Na szcz�cie "ca�a wstecz" pomog�a i statek powoli jak ��w zlaz� z mielizny i poszed� ju� dalej swobodnie. Ale jeszcze nie by� to koniec dzisiejszych przyg�d. Sylwetka patrolu przeje�d�aj�cego w pobli�u wstrzyma�a nasze maszyny, a nas przyprawi�a o zupe�nie niesymboliczne dr�enie kolan.

Na szcz�cie ospa�e oko patrolu nie zauwa�y�o nas i zn�w po chwili ruszyli�my dalej. Im bardziej oddalali�my si� od zatoki tym byli�my pewniejsi siebie, gdy nagle sta�o si� co�, co mog�oby si� sko�czy� dla nas tragicznie. Oto francuskie reflektory pozycji nadbrze�nych i pancernika "Richelieu" zacz�y obszukiwa� powierzchni� wody. Nadesz�a chwila krytyczna, do rufy naszego statku zbli�a� si� silny snop �wiat�a - za chwil� zostaniemy odkryci i zacz�ta tak szcz�liwie wycieczka sko�czy si� w obozie koncentracyjnym.

Przypuszczenie takie wzbudzi�o w nas w�ciek�o�� i zaci�to��.

Gotowi byli�my w tej chwili do rozpaczliwej i bodaj beznadziejnej obrony czynnej i�bezsensownego, z punktu widzenia rozs�dku, u�ycia w�asnego dzia�a.

Lecz na szcz�cie nie dosz�o do tej ostateczno�ci. Zrz�dzeniem Opatrzno�ci �wiat�o, nie dotykaj�c rufy, przeskoczy�o nagle ponad kad�ubem statku i opad�o przed jego dziobem. Ten moment zadecydowa� o naszej ucieczce.

By�a godzina druga w nocy, gdy zm�czony wra�eniami poszed�em spa�; w�a�nie wychodzili�my na pe�ne morze. �liczna pogoda nast�pnego ranka poderwa�a mnie do zwyk�ej dziennej pracy i zdawa�oby si�, �e nic wa�nego nie zasz�o w naszym �yciu, �e przygoda dakarska by�a tylko koszmarnym snem. Trzeciego dnia zawin�li�my do Freetown.

Dzi�, patrz�c na te wypadki, znajduj� my�l przewodni� kapitana "Stalowej Woli", kt�ry postanowi� omin�� zapor� sieciow� w miejscu, gdzie z powodu p�ytkiej wody i licznych mielizn nie postawiono g�stej sieci stalowych lin. Nara�a� statek na rozbicie, ale uratowa� honor polskiej bandery i pokaza� zdegenerowanym pacho�kom Vichy, �e odwag� i szale�stwo mo�na przeciwstawi� nawet najwi�kszym przeszkodom i mo�na je nimi pokona�.

J.O.S.

Walka o Atlantyk przybiera�a na sile. Konwoje przychodzi�y coraz bardziej uszczuplone. "Wilcze stada" okr�t�w podwodnych urz�dza�y polowania na prawie bezbronne statki handlowe, kt�rych eskorta by�a zbyt s�aba, by je uchroni� przed torpedami.

Zatrzymanie si� dla ratowania za�ogi storpedowanego statku by�o cz�sto robieniem ze swego statku nieruchomego celu dla torped niewidzialnego przeciwnika. Pomimo to �aden z naszych statk�w nie zostawi� nigdy na �asce losu spodziewaj�cej si� od niego pomocy za�ogi zatopionego statku. Ratowanie innych na burzliwym Atlantyku w okresie zimy wymaga�o od kapitana wielkiej znajomo�ci morza, po�wi�cenia i silnych nerw�w.

Nie by�o na morzu akcji, w kt�rej by zabrak�o "naszych dzieci". Niekt�rzy brali udzia� w ratowaniu za�ogi okr�tu wojennego na P�nocnym Atlantyku przez nasz statek "Wis�a". Jeden z nich tak opisuje te chwile:

By�a "psia", sztormowa pogoda na Atlantyku. Dopiero teraz zorientowa�em si�, co by�o przyczyn� nag�ego alarmu - niedaleko nas pali� si� wojenny "patrol boat", kt�rego za�oga ratowa�a si� b�d� na szalupach, b�d� na tratwach korkowych.

Sytuacja by�a powa�na zw�aszcza �e wysoka fala uniemo�liwia�a sprawne manewrowanie statkiem. Natychmiast wyrzucono sztorm-trapy za burt� i przyszykowano ko�a ratunkowe oraz liny potrzebne do ratowania za�ogi p�on�cego statku.

Podjechali�my do jednej z szalup. Zatrzymano maszyn�, jednak statek posuwa� si� bardzo powoli naprz�d, rzucono lin� na szalup� i przyci�gni�to j� do burty. Marynarze kolejno zacz�li wchodzi� po sztormtrapie na pok�ad, lecz nieszcz�cie chcia�o, �e przysz�a spora fala i, uderzaj�c szalup� o burt� statku, przechyli�a szalup� wysypuj�c reszt� za�ogi do wody, jedynie trzech z nich zdo�a�o wej�� na statek. Inni znale�li si� w krytycznej sytuacji. Zacz�li�my rzuca� im ko�a ratunkowe i liny, jednak w�ciek�e fale rzuca�y nimi w r�ne strony tak, �e nie mieli si�y utrzyma� si� lub przywi�za� linami, zw�aszcza i� byli zmarzni�ci i r�ce ich opada�y bezw�adnie.

Statek tymczasem szed� naprz�d zostawiaj�c ich za ruf�. Niemal r�kami mo�na by�o si�gn�� po nich, gdy� znajdowali si� tu� przy burcie, mimo tego nie byli�my w stanie da� im �adnej pomocy, poniewa� statek ko�ysa� si� silnie i ka�de wychylenie grozi�o wpadni�ciem do wody i podzieleniem losu nieszcz�liwc�w. Niekt�rzy z nich zdo�ali chwyci� si� lin, lecz fale wydziera�y je z bezw�adnych r�k.

Statek nasz coraz bardziej si� oddala� i nikogo wi�cej nie uratowali�my. Tymczasem przyby�a na pomoc ��d� podwodna, lecz i ona mia�a utrudnione dzia�anie, poniewa� niespokojna woda zalewa�a ca�y kad�ub. Wyratowano tylko kilku ludzi z tratwy korkowej, reszta zgin�a.

Skr�cili�my i po kilku minutach pr�bowali�my zn�w podjecha� do tej szalupy, na kt�r� - nie wiem w jaki spos�b - p�ywaj�cy marynarze zdo�ali wej�� z powrotem. Tym razem nie uda�o nam si� podej�� blisko. Szalupa nie mog�a si� porusza�, gdy� nikt nie mia� si�y wios�owa�. Chcieli�my pocz�tkowo spu�ci� nasze w�asne szalupy na wod�, lecz na skutek silnych przechy��w nie mo�na by�o nic zrobi� i podczas tych pr�b bosman zosta� przygnieciony szalup� i ci�ko ranny.

Po raz trzeci podjechali�my do tej samej szalupy dziobem, tym razem szcz�liwie przywi�zali�my j�. Jednak marynarze znajduj�cy si� wewn�trz nie mieli si�y wej�� po drabince, nawet rzuconej liny nie mogli obwi�za� na sobie. Trzech z nich, nie daj�c znaku �ycia, le�a�o bezw�adnie w szalupie nape�nionej po brzegi wod�. Jeden z naszej za�ogi, nie namy�laj�c si� d�ugo, zszed� na d� i wskoczy� do rzucanej fal� szalupy, kolejno wi�za� bezw�adne cia�a, kt�re nast�pnie wci�gano na pok�ad.

Tylko dw�ch ludzi uda�o si� odratowa�, pi�ciu pozosta�ych odda�o swoje m�ode �ycie morzu. Z drugiej szalupy zdo�ali�my uratowa� ca�� za�og�.

Dzi�ki umiej�tnie prowadzonej akcji ratowniczej naszego kapitana P.T. dwadzie�cia trzy osoby zosta�y wyratowane, lecz niestety tym pi�ciu nie uda�o si� przywr�ci� �ycia, mimo usilnych zabieg�w. ��d� podwodna zdo�a�a wydrze� morzu tylko dziewi�ciu marynarzy, reszta straci�a �ycie w zimnych odm�tach oceanu.

M.P.

Walka z bombowcami i okr�tami podwodnymi budzi�a w ch�opcach odraz�. Walka z�samym morzem, taka w kt�rej morzu przeciwstawia� si� kunszt wiedzy nawigatora - budzi�a w nich ciekawo�� i by�a potwierdzeniem od wiek�w odkrytej prawdy, i� niebezpiecze�stwo na morzu posiada r�wnie� sw� istotn� warto��.

Prawie na ka�dym statku, kt�ry zgin��, znajdowali si� uczniowie z "Daru". Ich starsi koledzy, kapitanowie - zgodnie z romantyzmem, kt�ry ich zaprowadzi� na morze - trwali zawsze do ostatniej chwili na powierzonym im statku. Oto zamieszczona w "ZN�W RAZEM" relacja naszego ucznia z ostatniej chwili jednego z polskich statk�w, "Cieszyn", o kt�rym sucha wzmianka donios�a: "Zaton�� wskutek dzia�a� nieprzyjaciela".

Okropny wstrz�s... Fontanna wody wpada na pok�ad. Trzask p�kaj�cych lin i szum uciekaj�cej z maszyny pary.

Kto� biegnie po pok�adzie. Kto� wk�ada po�piesznie pas. Co si� dzieje... trafili, czy nie?...

Ster nie dzia�a...

Spogl�dam w g�r�. S�. Niebo usiane wybuchami pocisk�w, a w�r�d ognia i dymu... oni... szatany... dwana�cie... zawracaj� i znowu padaj� bomby, jedna za drug�. Znowu okropny gwizd, huk i wstrz�s. O Bo�e! Czy to ju� koniec?

Tu� ko�o burty dwie fontanny, dalej dwie inne...

W�r�d huku dzia� i bomb, trzasku karabin�w maszynowych s�ycha� dono�ny g�os kapitana: "Do dzia�a!" Biegniemy w kilku. C� z tego. Nasze "dzia�o", raczej granatnik, nie przystosowa�o si� do warunk�w - nie wytrzyma�o pr�by. Wstrz�s by� za du�y nawet dla niego. Wylecia�o z podstawy i le�y teraz na pok�adzie. Bezu�yteczny kawa� rury. Nie mamy nawet czym si� broni�.

A oni lataj� i rzucaj� jedn� bomb� za drug� pomimo g�stego ognia artylerii, pomimo �e jeden czy dwa uciek�y z placu widocznie trafione.

Kto� twierdzi, �e widzia� jeden spadaj�cy do wody.

Rozgl�damy si� wko�o. Niedaleko, jakie� dwie�cie, mo�e trzysta metr�w, tonie statek. To jego ostatnie chwile. Dosta� w maszyn�, eksplodowa�y mu kot�y.

Nie trwa�o d�ugo - kilka minut. Zamkn�a si� nad nim woda. Na powierzchni paru ludzi.

Reszta zosta�a na posterunku,.. CZE�� WAM, KOLEDZY!

A co z nami? Z maszyny ci�gle s�ycha� szum uciekaj�cej pary, a do luk�w przybywa coraz wi�cej wody. Konw�j rusza w dalsz� drog�. My zostajemy. Trzeba spojrze� prawdzie w oczy... Toniemy.

Ostatnim spojrzeniem �egnamy ton�cy statek... Na rufie powiewa, jeszcze bandera. A na mostku stoj� oni. Spe�niaj� sw�j obowi�zek. Chocia� to mo�e nie ma sensu, chocia� los statku zosta� ju� przes�dzony, ich obowi�zkiem jest pozosta� do ko�ca.

W.K.

Ci, co prze�yli, podejmowali dalsz� walk�. Nieprzerwanie.

Sun� ciemne sylwety okr�t�w

nieprzerwanymi rz�dami...

Znacz� odm�ty ocean�w

d�ugimi smugami kilwater�w

W wysi�ku zasapane motory-

charcz� nier�wnym oddechem

po�piechu...

Zm�czone zawory

z trudno�ci� wstrzymuj� nap�r pary...

Ludzie macza si� �arem

ognia buchaj�cego na rusztach...

W jednostajnym znoju

p�yn� konwoje

po ZWYCI�STWO

J.W.

Po wydrukowaniu ksi��ki Znaczy kapitan zacz��em otrzymywa� od Czytelnik�w wiele list�w. Na wszystkie otrzymane listy nie mog�em odpowiedzie� wyczerpuj�co, tak jak nale�a�oby to zrobi�, wobec tego w miar� moich mo�liwo�ci usi�owa�em opisa� to o co proszono - tak powsta� Kr��ownik spod Somosierry.

R�norodno�� zainteresowa� Czytelnik�w spowodowa�a, �e obok siebie znalaz�y si� opowiadania o tematach bardzo odmiennych. Urywki niekt�rych z nich, jak opis rachunku r�niczkowego wed�ug Mistrza Magii lub na�adowany cytatami z prawa rzymskiego opis rozprawy s�dowej, na pewno wielu Czytelnikom wydadz� si� przewlek�e i nudne, ale poniewa� drukowane w miesi�czniku "Morze" i czytane na moich wieczorach autorskich cieszy�y si� powodzeniem, wi�c je zamie�ci�em.

Nie spe�ni�em pro�by opisania �ycia szkolnego w Gimnazjum imienia A. Mickiewicza, da�em tylko par� zdj�� i kr�tkie wzmianki o tym, co z tej szko�y wynie�li�my ze sob� w �ycie. Pobie�nie r�wnie� opowiedzia�em o �yciu w Szkole Morskiej w Tczewie i w Anglii w szkole w Landywood, wi�cej miejsca natomiast po�wi�ci�em uczniom Szko�y Morskiej w Southampton. W�"cieplarnianych" warunkach codziennego bombardowania Southampton rozwin�o si� w tej szkole bujne pi�miennictwo. Pisane przez ch�opc�w ,,na gor�co" bez �adnych dodatkowych upi�ksze� opowiadania, wiersze i artyku�y oddawa�y wiernie to, co prze�ywa�a nasza flota handlowa na Zachodzie podczas drugiej wojny �wiatowej. Niekt�re z nich w��czy�em do Kr��ownika spod Somosierry. S�dz�, �e b�dzie to najlepsza odpowied� na liczne pytania, szczeg�lnie ze strony m�odzie�y, co si� dzia�o z "nami" czyli z osobami z ksi��ki Znaczy kapitan.

Dla dzisiejszej m�odzie�y morsko�� naszego pa�stwa, istnienie wci�� powi�kszaj�cej si� floty jest oczywiste i konieczne. Dlatego chcia�em, by lepiej zrozumia�a ducha, jaki panowa� w naszej flocie handlowej w pocz�tkowym okresie jej istnienia, tak bliskim jeszcze stu pi��dziesi�cioletniej niewoli, podczas kt�rej nie by�o nawet NADZIEI, kiedy za wszystko musia�a wystarczy� symbolika i to tak ograniczona w motywach, by nie wzbudzi� podejrze�. Mo�e pozwoli im te sprawy lepiej zrozumie� i przybli�y je do nich umieszczony na pocz�tku ksi��ki Avec Mergitur, na kt�rego 'bogato inkrustowanej rufie z trudem mo�na odnale�� �lady orlich skrzyde�.

AVEC MERGITUR by� pierwszym zwiastunem nadziei i przejawem my�li o morzu. Ujrzenie tego obrazu pozostawia�o po sobie niezatarte wra�enie, pot�gowane jeszcze �wiadomo�ci�, �e jest to NASZ OKR�T o nazwie, kt�ra budzi�a wiar�. Oto jak pisali o NEC MERGITUR wsp�cze�ni: "Ten okr�t by� dla mnie prawd� niew�tpliw�, oczywist�, jak dzie�, jak s�o�ce. G�rowa� nad wszystkim, szturmuj�cy niebiosa poryw uczucia i wiary" (J. Bu�hak).

To "czucie i wiara" silniej m�wi�y w tamtych czasach "ni� m�drca szkie�ko i oko"! Romantyzm porywa� na kszta�t rumak�w z Ruszczycowej Ballady unosz�cych pow�z po roztopach i bezdro�ach przeciw wichrom. Po wielu latach ten sam romantyzm podsun�� nam wizj� najwi�kszego go�ci�ca �wiata - znale�li�my si� na nim, by sprawdzi�, �e rzeczywi�cie NIEBEZPIECZE�STWO NA MORZU POSIADA R�WNIE� SW� ISTOTN� WARTO��. Ten p�d na morze by� silny, jak kr�lestwo dziedziczny, �e znale�li si� na nim synowie Meissnera, Witkowskiego, �bikowskiego. Ojc�w na marynarzy wyko�ysa� "LW�W", syn�w - "DAR POMORZA".

Opowiadania usi�owa�em u�o�y� w chronologicznym porz�dku. Nie zawsze jednak to mi si� udawa�o. Czasem chronologia ust�powa�a �ywo�ci i natarczywo�ci wspomnienia i losy bohater�w przenosi�y si� ponad czas i miejsce nast�pnego opowiadania.

Nie we wszystkich opisanych wydarzeniach sam uczestniczy�em. Stara�em si� jednak dotrze� jak najbli�ej �r�d�a ka�dego z nich, poniewa� wydarzenia na podobie�stwo legend w miar� ci�g�ego opowiadania zamieniaj� si� w "lawiny" gromadz�ce coraz wi�cej materia�u narracyjnego niezupe�nie ju� �cis�ego-, ale zaspokajaj�cego zadowolenie w�asne opowiadaj�cego i budz�cego zachwyt w�r�d s�uchaczy. Pomimo wysi�k�w by wszystko sprawdzi� i udokumentowa�, na pewno znajdzie si� jeszcze wiele nie�cis�o�ci co do miejsca, czasu i dzia�aj�cych w opisanym zdarzeniu os�b.

Niekt�re opowiadania bawi�y ca�e nasze 'pokolenie, dlatego usi�owa�em je uchroni� przed zapomnieniem. Mo�na w nich niekiedy do-patrze� si� niedyskrecji w stosunku do os�b, kt�re w nich zosta�y opisane w okoliczno�ciach wzbudzaj�cych weso�o��. W tych wypadkach, kiedy to by�o mo�liwe, stara�em si� uzyska� pozwolenie danej osoby. Tak si� rzecz mia�a z jednym z kapitan�w wyst�puj�cym w kilku opowiadaniach. Spotka�em go w Gdyni na ulicy 10 Lutego i podczas rozmowy spyta�em, czy mog� o nim pisa�.

- Ale - zastrzeg�em - je�eli nie zamieszcz� tych wszystkich powiedze� pana kapitana i zabawnych okoliczno�ci z nimi zwi�zanych, to nie jestem pewien, czy same pana walety b�d� ciekawi�y Czytelnik�w. Niech pan kapitan sam zadecyduje, czy mog� to wszystko opisa�.

- Nu, wie co! Nu, prawda! Nu, tak co robi�? A? I po chwili wsp�lnego milczenia us�ysza�em:

- Nu wie co, Nu ch�tnie si� sam u�mieje. Nu, pisz pan!

Nie mog�em niestety spe�ni� �yczenia tych licznych Czytelnik�w, kt�rzy prosili o opisanie przyg�d wszystkich moich koleg�w. Zaj�oby <to mi sporo lat pracy. Stara�em si� natomiast w miar� mo�liwo�ci spe�ni� pro�by tych, kt�rzy prosili o jak najszerszy materia� ilustracyjny. "Chcemy wiedzie�, jak wygl�dali�cie. Chcemy widzie� chocia�by sylwetki ludzi, o kt�rych czytamy. Chcemy mie� chocia�by poj�cie, jak wygl�da�y statki, pomieszczenia, gdzie rozgrywa si� akcja. Niekt�rzy z nas nie byli nawet nigdy nad morzem. Nie chcemy odno�nik�w i zawi�ych t�umacze�. Chcemy widzie�. Prosimy o album." Te s�owa powtarza�y si� w listach najcz�ciej. Zamieszczone zdj�cia w wi�kszo�ci zosta�y nades�ane samorzutnie przez Czytelnik�w. Nie wszystkie z nich s� najlepsze pod wzgl�dem techniki wykonania. Niekt�re podniszczy� czas, minione dni nie sprzyja�y spokojnemu le�eniu fotografii w rodzinnych skrytkach i albumach, ale prawie ka�de z nich to dzi� ju� dokument i historia, a wszystkie, nawet te, kt�rym czas zatar� ostro�� kontur�w, spe�niaj� �yczenie Czytelnik�w - pozwalaj� "widzie�". Gdzie nie mog�em "opisa�" koleg�w, stara�em si� chocia� ich pokaza�, takich jakich utrwali�a r�ka czasem niewprawnego fotoamatora.

Za nades�ane zdj�cia sk�adam podzi�kowania: panu Tadeuszowi Doboszowi, panu in�. Antoniemu Garnuszewskiemu, panu in�. Olgierdowi Jab�o�skiemu, pani Zofii Jakubowskiej, panu kpt. Tadeuszowi Jasickiemu, panu kpt. Bohdanowi J�drzejewskiemu, panu Henrykowi Kabatowi, panu Aleksandrowi Krawczy�skiemu, pani Halinie Kr�l, pani Hannie Kuczy�skiej, panu Alojzemu Kwiatkowskiemu, pani Zofii Lubienieckiej, panu dr Marianowi Maniszewskiemu, panu Jerzemu Mici�sk�emu, pani Bo�enie Niczko, pani Janinie Rokickiej, profesorstwu Ludwice i J�zefowi Salewiczom, pani Zofii Serbinowicz, panu J�zefowi Smoczykowi, panu Florianowi Staszewskiemu, pani Barbarze Steckiej Mitschein, panu kpt. Kazimierzowi Szcz�snemu, pani Stanis�awie �wi��o, pani dr Jadwidze Titz-Kosko, panu Wac�awowi Urbanowiczowi, pani Bogumile Wi�niowskiej, pani Marii Wys�ouchowej, pani Jadwidze Zieli�skiej.

Redaktorowi tej ksi��ki, pani Marii Jasik, za wnikliw� i serdeczn� troskliwo�� dla ksi��ki i wyrozumia�� cierpliwo�� dla autora sk�adam najserdeczniejsze podzi�kowanie.

Wielu z Czytelnik�w zapytywa�o w listach, jaka jest dzisiejsza m�odzie�, kt�ra przysz�a do pracy na morzu, i czy dzisiaj dziej� si� na nim rzeczy r�wnie ciekawe. Aby dok�adnie odpowiedzie� na te pytania, nale�a�oby napisa� kilka ksi��ek. Ogranicz� si� tylko do kr�tkich przyk�ad�w spo�r�d tych uczni�w szk� morskich, kt�rych mia�em przyjemno�� uczy�.

Nast�pcy Jana Kuczy�skiego - kt�ry sw� wypraw� na �odzi ratunkowej "Wiking" dowi�d�, i� przy bardzo ma�ym nak�adzie koszt�w i wykorzystaniu niepotrzebnego ju� sprz�tu mo�na kszta�ci� m�odzie� na morzu - to Jerzy Tarasiewicz i Janusz Misiewicz, uczniowie Szko�y Morskiej w Gdyni. Na starej �odzi ratunkowej z "Batorego", zreperowanej dzi�ki pomocy kpt. �. w. Tadeusza Meissnera i nazwanej "Chatka Puchatka", ruszyli w NIEZNANE.

Najpierw pr�bna podr� �ladami Kuczy�skiego na wysp� Oland, a potem we dw�jk� z Gdyni do Barbados, po czym-samotna ju� podr� Tarasiewicza z Barbados na Porto Rico. Ci dwaj ch�opcy dowiedli s�uszno�ci tego, co napisa� kapitan Mamert Stankiewicz: "�ywio� morza nie jest ani wrogi, ani przyjacielski, ale bezwzgl�dny i wymaga od cz�owieka ci�g�ego napi�cia jego uwagi, a�eby nie by� zgniecionym". Wykazali r�wnie�, i� dobra znajomo�� fachu czyni wszystko �atwym.

Na poczt�wce przys�anej mi z Madery pisali, �e za pomoc� rozklekotanego zegarka na r�ku i sekstantu potrafili na �odzi ratunkowej obliczy� astronomicznie sw� pozycj� i przy widzialno�ci czterech mil morskich trafili na Mader�. C� dopiero m�wi� o ich opanowaniu sztuki nawigowania w�r�d najsilniejszego sztormu - a mieli w�a�nie w tej podr�y dowie��, �e w do�wiadczonych r�kach ��d� ratunkowa jest �rodkiem niezawodnym na wypadek, gdy zajdzie potrzeba szukania na niej ostatecznego ratunku. Stosowana przez nich sztuka sztormowania z fal� pozwoli�a im na prowadzenie �odzi po grzbietach fal podczas huraganu i na osi�gni�cie przy tym pr�dko�ci fali. Miesi�ce sp�dzone przez obydwu w odkrytej �odzi same m�wi� o ich harcie i wytrzyma�o�ci.

A oto jeszcze jeden z nich, Ryszard Sieczka. Tym razem ze Szko�y Rybo��wstwa Morskiego. Nie�mia�y ucze�, rumieni�cy si� przy odpowiedziach sta� si� g�o�ny jako kapitan trawlera, gdy na Morzu P�nocnym podczas bardzo silnego sztormu uratowa� czternastu ludzi za�ogi angielskiego trawlera. Oba trawlery mia�y jednakowe warunki. Na sztormowej fali Sieczka potrafi� natychmiast podej�� do rozbitk�w z przewr�conego statku i zabra� wszystkich na pok�ad, wykazuj�c znajomo�� morza, si�� woli i wielko�� serca.

I jeszcze jeden. Janusz T�u�cik. Podczas po�ow�w na Morzu P�nocnym w czasie wyrzucania sieci na du�ej fali lec�ca za burt� lina tra�owa utworzy�a p�tle, kt�re porwa�y za sob� drugiego oficera. Janusz nie namy�la� si� wcale. Zdawa� sobie spraw�, �e u�amki sekundy mog� zadecydowa� o �yciu cz�owieka, kt�ry mo�e ju� jest nieprzytomny lub i poraniony i nie b�dzie zdolny ani przez chwil� utrzyma� si� o w�asnych si�ach na wodzie. Tak jak sta�, bez straty czasu na nak�adanie pasa ratunkowego, skoczy� za drugim oficerem za burt� i zdo�a� go wy�owi�.

W Mariehamn, na Wyspach Alandzkich mieszkaj� pa�stwo Erikson. Kapitan Gustaw Erikson rozpocz�� prac� na morzu jako dziesi�cioletni ch�opak, maj�c lat dziewi�tna�cie dowodzi� statkiem. W�a�cicielem du�ego �aglowca sta� si� maj�c lat czterdzie�ci. Nie m�g� si� pogodzi� z�my�l�, �e coraz wi�ksza ilo�� parowc�w i otwarcie Kana�u Panamskiego skazuj� najpi�kniejsze �aglowce na �mier�. Postanowi� je ratowa�. W ten spos�b powsta�a s�ynna flota Eriksona, na kt�rej jako za�oga odbywali dalekie podr�e ci, co chcieli chocia�by raz w �yciu przespacerowa� si� po najwi�kszym go�ci�cu �wiata. Druga wojna �wiatowa zniszczy�a i te ostatnie �aglowce. Kapitan Erikson i jego �ona, czaruj�ca pani w�adaj�ca z �atwo�ci� kilkoma j�zykami, mieszkaj� nadal w Mariehamn. �aglowce szkolne wszystkich kraj�w uwa�aj� za sw�j obowi�zek z�o�y� im kurtuazyjn� wizyt�. Uczyni�y to samo �aglowce Szko�y Rybo��wstwa Morskiego w Gdyni. Uczniowie potrafili swym zachowaniem podczas kilkudniowego pobytu na wyspie i wycieczek autokarami tak oczarowa� pani� Erikson, �e gdy ich �egna�a, o�wiadczy�a, i� tak mi�ych i dobrze u�o�onych ch�opc�w nie go�ci�a jeszcze nigdy w Mariehamn.

Trudno wymieni� nazwiska wszystkich tych, kt�rzy podczas swego pobytu w szkole potrafili opanowa� doskonale potrzebn� im wiedz�. Dzisiaj prowadz� wielkie przetw�rnie na najbardziej trudnych �owiskach �wiata, z humorem opisuj�c w swych listach nawigacj� na wodach Arktyki jako "slalom kurs�w mi�dzy polami i g�rami lodowymi". Ch�opc�w tych wychowa�o morze, ich charaktery kszta�towa�y po�owy na wodach otaczaj�cych Wysp� Nied�wiedzi� lub w najwi�kszej p�nocnej "wyl�garni" g�r lodowych. Wej�cia do niej strze�e przyl�dek, kt�rego nazwa m�wi na wszelki wypadek tym, co si� tam zapuszczaj�: B�D� ZDR�W. Po angielsku brzmi to �agodniej - Farewell.

Tytu� Kr��ownik spod Somosierry nasun�� mi si� w wyniku dziwnego spe�nienia marze� dziecinnych. Jako o�mioletniemu ch�opcu udawa�o mi si� cz�sto dopa�� konia. Wtedy w�"zapieraj�cym dech" galopie majaczy�a mi szar�a u�a�ska. Z r�wnym zapa�em w tym samym czasie budowa�em tratwy i szed�em na aborda� nieprzyjacielskiego okr�tu, marz�c o dowodzeniu "prawdziwym" okr�tem "naje�onym armatami".

Zdarzy�o si� tak, �e podczas szkolnych ferii letnich wyprowadza�em statki na pierwsze pr�bne rejsy. Pewnego razu sta�em si� nieoczekiwanie dla siebie dow�dc� okr�tu wojennego. Podczas pr�b z tym okr�tem na morzu przypomnia�y mi si� zabawy na tratwach i marzenia o�mioletniego ch�opca. Odby�a si� w pami�ci d�uga droga od tratwy ciosanej i wi�zanej w�asnymi r�kami do tego okr�tu wojennego wybudowanego "w�asnymi r�kami" i w�wczas skojarzenie s��w Kr��ownik spod Somosierry - nie wyda�o mi si� tak bardzo nie�yciowe.

I ju� ostatnia odpowied� na pytanie, jakie by�y losy Mistrza Magii, kt�ry z takim trudem zda� egzamin z j�zyka angielskiego.

Spotka�em go w Gdyni w zesz�ym roku. P�ywa jako kapitan na linii po�udniowoameryka�skiej. Po kr�tkim om�wieniu - wszystkich znajomych k�t�w, pocz�wszy od Belem w uj�ciu Amazonki do Buenos Aires, i tego co zasz�o w ci�gu trzydziestu paru lajt niewidzenia si� od sko�czenia Szko�y Morskiej, Mistrz Magii powiedzia�, �e ma k�opoty ze swym synem.

- Wiesz, syn m�j nie mo�e sobie da� rady z j�zykiem angielskim.

- Jakiego rodzaju ma trudno�ci? - spyta�em bardzo zaciekawiony.

- My�l�, �e si� po prostu nie uczy.

- Mo�e to niezupe�nie jednak jego wina - pr�bowa�em broni� m�ode pokolenie.

- Nie jego? A czyja? Nie chce mu si�. Zobacz, ja nauczy�em si� teraz nawet hiszpa�skiego. A pami�tasz, jak ja �wietnie umia�em angielski?

- PAMI�TAM.�

Kon�ugator - mechaniczne urz�dzenie artyleryjskie na okr�cie przeliczaj�ce automatycznie zaobserwowane dane ruchomego celu (k�t biegu, odleg�o��, szybko�� itp.) oraz dane meteorologiczne na dane potrzebne do strzelania, jak np. celownik, odchylenie itp.

Commonroom (ang.) - wsp�lny pok�j, �wietlica.

Air raid (ang.) - nalot.

College (ang.) - uczelnia.

Never mind (ang.) - nic nie szkodzi.

Cargo (h.) - �adunek.

Pentra - miejsce, w kt�rym sta�y ekspresy do kawy I herbaty.