W p�nocno-wschodnim k�cie Afryki le�y Egipt, ojczyzna najstarszej cywilizacji w �wiecie. Przed trzema, czterema, a nawet pi�cioma tysi�cami lat, kiedy w �rodkowej Europie odziani w surowe sk�ry barbarzy�cy kryli si� po jaskiniach, Egipt � ju� posiada� wysok� organizacj� spo�eczn�, rolnictwo, rzemios�a i literatur�. Nade wszystko za� wykonywa� olbrzymie prace in�ynierskie i wznosi� kolosalne budowle, kt�rych szcz�tki budz� podziw w technikach nowo�ytnych.

Egipt � jest to �yzny w�w�z mi�dzy Pustyni� Libijsk� i Arabsk�. G��boko�� jego wynosi kilkaset metr�w, d�ugo�� sto trzydzie�ci mil, �rednia szeroko�� zaledwo mil�. Od zachodu � �agodne, ale nagie wzg�rza libijskie, od wschodu strome i pop�kane ska�y arabskie s� �cianami tego korytarza, kt�rego dnem p�ynie rzeka � Nil.

Z biegiem rzeki, na p�noc, �ciany w�wozu zni�aj� si�, a w odleg�o�ci dwudziestu pi�ciu mil od Morza �r�dziemnego nagle rozchodz� si�, i Nil zamiast p�yn�� ciasnym korytarzem, rozlewa si� kilkoma ramionami po obszernej r�wninie maj�cej kszta�t tr�jk�ta. Tr�jk�t ten, zwany Delt� Nilow�, ma za podstaw� brzeg Morza �r�dziemnego, za� u wierzcho�ka, przy wyj�ciu rzeki z w�wozu, miasto Kair tudzie� gruzy przedwiekowej stolicy, Memfisu.

Gdyby kto m�g� wznie�� si� o dwadzie�cia mil w g�r� i stamt�d spojrze� na Egipt, zobaczy�by dziwn� form� kraju i osobliwe zmiany jego koloru. Z tej wysoko�ci, na tle bia�ych i pomara�czowych piask�w, Egipt wygl�da�by jak w��, kt�ry w energicznych skr�tach posuwa si� przez pustyni� do Morza �r�dziemnego i � ju� zanurzy� w nim tr�jk�tn� g�ow�, ozdobion� dwojgiem oczu: lewym � Aleksandri�, prawym � Damiett�.

D�ugi ten w�� w pa�dzierniku, kiedy Nil zalewa ca�y Egipt, mia�by b��kitn� barw� wody.

W lutym, kiedy miejsce opadaj�cych w�d zajmuje wiosenna ro�linno��, w�� by�by zielony, z b��kitn� pr�g� wzd�u� cia�a i mn�stwem b��kitnych �y�ek na g�owie, z powodu kana��w, kt�re przecinaj� Delt�. W marcu b��kitna pr�ga zw�zi�aby si�, a cia�o w�a, skutkiem dojrzewania zb�, przybra�oby kolor z�oty. Wreszcie w pocz�tkach czerwca Nilowa pr�ga by�aby bardzo cienka, a cia�o w�a zrobi�oby si� stare, jakby przys�oni�te krep� skutkiem suszy i py�u.

Zasadnicz� w�a�ciwo�ci� klimatu egipskiego jest upa�: w styczniu bywa dziesi�� stopni ciep�a, w sierpniu dwadzie�cia siedem; niekiedy gor�co si�ga czterdziestu siedmiu stopni, co u nas odpowiada temperaturze rzymskiej �a�ni. Nadto � w s�siedztwie Morza �r�dziemnego, nad Delt�, deszcz pada ledwie dziesi�� razy na rok, za� w G�rnym Egipcie raz na dziesi�� lat.

W tych warunkach Egipt, zamiast kolebk� cywilizacji, by�by pustynnym w�wozem, jakich pe�no w�r�d Sahary, gdyby co roku nie wskrzesza�y go wody �wi�tej rzeki Nilu. Od ko�ca czerwca do ko�ca wrze�nia Nil przybiera i zalewa prawie ca�y Egipt; od ko�ca pa�dziernika do ko�ca maja roku nast�pnego opada i stopniowo ods�ania coraz ni�sze p�aty gruntu. Wody rzeki s� tak przesycone mineralnymi i organicznymi szcz�tkami, �e kolor ich staje si� brunatnawym, wi�c w miar� opadania w�d na zalanych gruntach osadza si� mul �yzny, kt�ry zast�puje najlepsze nawozy. Ten mu� i gor�cy klimat sprawia, �e Egipcjanin, zamkni�ty mi�dzy pustyniami, mo�e mie� trzy zbiory w ci�gu roku i oko�o trzystu ziarn z jednego ziarna zasiewu!

Ale Egipt nie jest jednostajn� p�aszczyzn�, lecz krajem falistym; niekt�re jego grunta tylko przez dwa lub trzy miesi�ce pij� b�ogos�awione wody, inne nie widz� jej przez ca�y rok; wylew bowiem nie dosi�ga pewnych punkt�w. Niezale�nie od tego � trafiaj� si� lata ma�ych przybor�w, a w�wczas cz�� Egiptu nie otrzymuje zap�adniaj�cego mu�u. Nareszcie, skutkiem upa��w, ziemia pr�dko wysycha i trzeba j� zlewa� jak w doniczkach.

Wszystkie te okoliczno�ci sprawi�y, �e nar�d zamieszkuj�cy dolin� Nilu musia� albo zgin��, je�eli by� s�abym, albo uregulowa� wody, je�eli posiada� geniusz. Staro�ytni Egipcjanie mieli geniusz, wi�c stworzyli cywilizacj�.

Ju� przed sze�cioma tysi�cami lat spostrzegli, ze Nil przybiera, gdy s�o�ce ukazuje si� pod gwiazd� Syriuszem, a zaczyna opada�, gdy s�o�ce zbli�a si� do gwiazdozbioru Wagi. Spostrze�enia te popchn�y ich do obserwacji astronomicznych i mierzenia czasu.

Aby zachowa� wod� przez ca�y rok, wykopali w swoim kraju d�ug� na kilka tysi�cy mil sie� kana��w. Aby za� ubezpieczy� si� od nadmiernych wylew�w, wznosili pot�ne tamy i kopali zbiorniki, spomi�dzy kt�rych sztuczne jezioro Moeris zajmowa�o trzysta kilometr�w kwadratowych powierzchni, przy dwunastu pi�trach g��boko�ci. Nareszcie wzd�u� Nilu i kana��w pobudowali mn�stwo prostych, ale skutecznych machin hydraulicznych, za pomoc� kt�rych mo�na by�o czerpa� wod� i wylewa� j� na pola po�o�one o jedno lub dwa pi�tra wy�ej. I jeszcze, jako dope�nienie wszystkiego, trzeba by�o co roku oczyszcza� zamulone kana�y, poprawia� tamy i budowa� wysoko po�o�one drogi dla wojsk, kt�re w ka�dej porze musia�y odbywa� marsze.

Te olbrzymie prace wymaga�y, obok wiadomo�ci z astronomii, miernictwa, mechaniki i budownictwa � jeszcze doskona�ej organizacji. Czy to umocnienie grobli, czy oczyszczenie kana��w musia�o by� robione i zrobione w pewnym czasie na wielkiej przestrzeni. St�d powsta�a konieczno�� utworzenia armii robotniczej, licz�cej dziesi�tki tysi�cy g��w, dzia�aj�cej w oznaczonym celu i pod jednym kierunkiem. Armii, kt�ra musia�a mie� mn�stwo ma�ych i wielkich dow�dc�w, mn�stwo oddzia��w wykonywaj�cych rozmaite prace, skierowane do jednolitego rezultatu, armii, kt�ra potrzebowa�a wiele �ywno�ci, �rodk�w i si� pomocniczych.

Egipt zdoby� si� na tak� armi� pracownik�w i jej zawdzi�cza swoje wiekopomne dzie�a.

Zdaje si�, �e stworzyli j�, a nast�pnie nakre�lali jej plany � kap�ani, czyli m�drcy egipscy; rozkazywali za� kr�lowie, czyli faraonowie. Skutkiem tego nar�d egipski w czasach wielko�ci tworzy� jakby jedn� osob�, w kt�rej stan kap�a�ski odegrywa� rol� my�li, faraon by� wol�, lud � cia�em, a pos�usze�stwo � cementem.

Tym sposobem sama przyroda Egiptu, domagaj�ca si� wielkiej, ci�g�ej i porz�dnej roboty, stworzy�a szkielet spo�ecznej organizacji tego kraju: lud pracowa�, faraon kierowa�, kap�ani uk�adali plany. I jak d�ugo te trzy czynniki d��y�y zgodnie do cel�w wskazanych przez natur�, tak d�ugo spo�eczno�� mog�a kwitn�� i dokonywa� swoich dzie� wiecznotrwa�ych.

�agodny i weso�y, a bynajmniej nie wojowniczy lud egipski dzieli� si� na dwie klasy: rolnik�w i rzemie�lnik�w. Mi�dzy rolnikami musieli by� jacy� w�a�ciciele drobnych kawa�k�w gruntu, przewa�nie jednak byli dzier�awcy ziem nale��cych do faraona, kap�an�w i arystokracji. Rzemie�lnicy wyrabiaj�cy odzie�, sprz�ty, naczynia i narz�dzia byli samodzielnymi; pracuj�cy za� przy wielkich budowlach tworzyli jakby armi�.

Ka�da z tych specjalno�ci, a g��wnie budownictwo wymaga�o si� poci�gowych i motor�w: kto� musia� czerpa� po ca�ych dniach wod� z kana��w lub przenosi� kamienie z kopal� tam, gdzie by�y potrzebne. Te najci�sze mechaniczne zaj�cia, a przede wszystkim � prace w kamienio�omach, wykonywali przest�pcy skazani przez s�dy lub schwytani na wojnie niewolnicy.

Rodowici Egipcjanie mieli barw� sk�ry miedzian�, czym che�pili si� gardz�c jednocze�nie czarnymi Etiopami, ��tymi Semitami i bia�ymi Europejczykami. Ten kolor sk�ry, pozwalaj�cy odr�ni� swojego od obcego, przyczynia� si� do utrzymania narodowej jedno�ci silniej ani�eli religia, kt�r� mo�na przyj��, albo j�zyk, kt�rego mo�na si� wyuczy�.

Z biegiem czasu jednak, kiedy pa�stwowy gmach zacz�� p�ka�, do kraju coraz liczniej nap�ywa�y obce pierwiastki. Os�abia�y one sp�jno��, rozsadza�y spo�ecze�stwo, a nareszcie zala�y i rozpu�ci�y w sobie pierwotnych mieszka�c�w kraju.

Faraon rz�dzi� pa�stwem przy pomocy armii sta�ej i milicji czy policji tudzie� mn�stwa urz�dnik�w, z kt�rych powoli utworzy�a si� arystokracja rodowa. Tytularnie by� on prawodawc�, naczelnym wodzem, najbogatszym w�a�cicielem, najwy�szym s�dzi�, kap�anem, a nawet synem bo�ym i bogiem. Cze�� bosk� odbiera� nie tylko od ludu i urz�dnik�w, ale niekiedy sam sobie stawia� o�tarze i przed swymi w�asnymi wizerunkami pali� kadzid�a.

Obok faraon�w, a bardzo cz�sto ponad nimi, stali kap�ani: by� to zakon m�drc�w kieruj�cy losami kraju.

Dzi� prawie nie mo�na wyobrazi� sobie nadzwyczajnej roli, jak� stan kap�a�ski odegrywa� w Egipcie. Byli oni nauczycielami m�odych pokole�, wr�bitami, a wi�c doradcami ludzi doros�ych, s�dziami zmar�ych, kt�rym ich wola i wiedza gwarantowa�a nie�miertelno��. Nie tylko spe�niali drobiazgowe obrz�dki religijne przy bogach i faraonach, ale jeszcze leczyli chorych jako lekarze, wp�ywali na bieg rob�t publicznych jako in�ynierowie tudzie� na polityk� jako astrologowie, a nade wszystko � znawcy w�asnego kraju i jego s�siad�w.

W historii Egiptu pierwszorz�dne znaczenie maj� stosunki, jakie istnia�y mi�dzy stanem kap�a�skim a faraonami. Najcz�ciej faraon ulega� kap�anom, sk�ada� bogom hojne ofiary i wznosi� �wi�tynie. W�wczas �y� d�ugo, a jego imi� i wizerunki, ryte na pomnikach, przechodzi�y od pokolenia do pokolenia, pe�ne chwa�y. Wielu jednak faraon�w panowa�o kr�tko, a niekt�rych znika�y nie tylko czyny, ale nawet nazwiska. Par� razy za� trafi�o si�, �e upada�a dynastia, a klaff, czapk� faraon�w otoczon� w�em, przywdziewa� kap�an.

Egipt rozwija� si�, dop�ki jednolity nar�d, energiczni kr�lowie i m�drzy kap�ani wsp�dzia�ali sobie dla pomy�lno�ci og�u. Lecz nadesz�a epoka, �e lud skutkiem wojen zmniejszy� si� liczebnie, w ucisku i zdzierstwie utraci� si�y, nap�yw za� obcych przybysz�w podkopa� rasow� jedno��. A gdy jeszcze w powodzi azjatyckiego zbytku uton�a energia faraon�w i m�dro�� kap�an�w, i dwie te pot�gi rozpocz�y mi�dzy sob� walk� o monopol obdzierania ludu, w�wczas Egipt dosta� si� pod w�adz� cudzoziemc�w, i �wiat�o cywilizacji przez kilka tysi�cy lat p�on�ce nad Nilem � zagas�o.

Poni�sze opowiadanie odnosi si� do XI wieku przed Chrystusem, kiedy upad�a dynastia dwudziesta, a po synu s�o�ca, wiecznie �yj�cym Ramzesie XIII, wdar� si� na tron i czo�o swoje ozdobi� ureusem wiecznie �yj�cy syn s�o�ca San-amen-Herhor, arcykap�an Amona�

W trzydziestym trzecim roku szcz�liwego panowania Ramzesa XII Egipt �wi�ci� dwie uroczysto�ci, kt�re prawowiernych jego mieszka�c�w nape�ni�y dum� i s�odycz�.

W miesi�cu Mechir, w grudniu, wr�ci� do Teb�w, obsypany kosztownymi darami, bo�ek Chonsu, kt�ry przez trzy lata i dziewi�� miesi�cy podr�owa� w kraju Buchten, uzdrowi� tam c�rk� kr�lewsk� imieniem Bentres i wyp�dzi� z�ego ducha nie tylko z rodziny kr�la, a nawet z fortecy Buchtenu.

Za� w miesi�cu Farmuti, w lutym, pan G�rnego i Dolnego Egiptu, w�adca Fenicji i dziewi�ciu narod�w, Mer-amen-Ramzes XII, po naradzeniu si� z bogami, kt�rym jest r�wny, mianowa� swoim erpatrem, czyli nast�pc� tronu, dwudziestodwuletniego syna Cham-sem-merer-amen-Ramzesa.

Wyb�r ten wielce uradowa� pobo�nych kap�an�w, dostojnych nomarch�w, waleczn� armi�, wierny lud i wszelkie �yj�ce na ziemi egipskiej stworzenie. Starsi bowiem synowie faraona, urodzeni z kr�lewny chetyjskiej, za spraw� czar�w, kt�rych zbada� nie mo�na, byli nawiedzeni przez z�ego ducha. Jeden syn, dwudziestosiedmioletni, od czasu pe�noletno�ci nie m�g� chodzi�, drugi przeci�� sobie �y�y i umar�, a trzeci przez zatrute wino, kt�rego nie chcia� si� wyrzec, wpad� w szale�stwo i mniemaj�c, �e jest ma�p�, ca�e dnie przep�dza� na drzewach.

Dopiero czwarty syn, Ramzes, urodzony z kr�lowej Nikotris, c�rki arcykap�ana Amenhotepa, by� silny jak w� Apis, odwa�ny jak lew i m�dry jak kap�ani. Od dzieci�stwa otacza� si� wojskowymi i, jeszcze b�d�c zwyczajnym ksi�ciem, mawia�:

� Gdyby bogowie, zamiast m�odszym synem kr�lewskim, uczynili mnie faraonem, podbi�bym, jak Ramzes Wielki, dziewi�� narod�w, o kt�rych nigdy w Egipcie nie s�yszano, zbudowa�bym �wi�tyni� wi�ksz� ani�eli ca�e Teby, a dla siebie wzni�s�bym piramid�, przy kt�rej gr�b Cheopsa wygl�da�by jak krzak r�y obok dojrza�ej palmy.

Otrzymawszy tak po��dany tytu� erpatra, m�ody ksi��� poprosi� ojca o �askawe mianowanie go dow�dc� korpusu Menti. Na co jego �wi�tobliwo�� Ramzes XII, po naradzie z bogami, kt�rym jest r�wny, odpowiedzia�, i� uczyni to, je�eli nast�pca tronu z�o�y dow�d, �e potrafi kierowa� mas� wojsk na stopie bojowej�

W tym celu zwo�ana zosta�a rada pod prezydencj� ministra wojny San-amen-Herhora, kt�ry by� arcykap�anem najwi�kszej �wi�tyni � Amona w Tebach.

Rada postanowi�a: Nast�pca tronu w po�owie miesi�ca Misori (pocz�tek czerwca) zbierze dziesi�� pu�k�w rozlokowanych wzd�u� linii, kt�ra ��czy miasto Memfis z miastem Pi-Uto le��cym w Zatoce Sebenickiej.

Z dziesi�ciotysi�cznym korpusem, przygotowanym do boju, zaopatrzonym w ob�z i machiny wojenne, nast�pca uda si� na wsch�d, ku go�ci�cowi, kt�ry biegnie od Memfis do Chetem, na granicy ziemi Gosen i pustyni egipskiej.

W tym czasie jenera� Nitager, naczelny w�dz armii, kt�ra strze�e bram Egiptu od najazdu azjatyckich lud�w, ma wyruszy� od Gorzkich Jezior przeciw nast�pcy tronu.

Obie armie: azjatycka i zachodnia, zetkn� si� w okolicach miasta Pi-Bailos, ale � na pustyni, a�eby pracowity rolnik ziemi Gosen nie dozna� przeszk�d w swoich zaj�ciach.

Nast�pca tronu zwyci�y, je�eli nie da si� zaskoczy� Nitagerowi, a wi�c � je�eli zgromadzi wszystkie pu�ki i zd��y ustawi� je w szyku bojowym na spotkanie nieprzyjaciela.

W obozie ksi�cia Ramzesa znajdowa� si� b�dzie sam jego dostojno�� Herhor, minister wojny, i o biegu wypadk�w z�o�y raport faraonowi. Granic� ziemi Gosen i pustyni stanowi�y dwie drogi komunikacyjne. Jedn� by� kana� transportowy od Memfis do jeziora Timsah, drug� � szosa. Kana� znajdowa� si� jeszcze w ziemi Gosen, szosa ju� w pustyni, kt�r� obie drogi otacza�y p�kolem. Z szosy prawie na ca�ej przestrzeni wida� by�o kana�.

Niezale�nie od sztucznych granic s�siaduj�ce krainy r�ni�y si� pod ka�dym wzgl�dem.

Ziemia Gosen pomimo falisto�ci gruntu wydawa�a si� r�wnin�, pustyni� za� sk�ada�y wapienne wzg�rza i doliny piaszczyste. Ziemia Gosen wygl�da�a jak olbrzymia szachownica, kt�rej zielone i ��te poletka odgranicza�y si� barw� zb� i palmami rosn�cymi na miedzach; za� na rudym piasku pustyni i jej bia�ych wzg�rzach p�at zielono�ci albo k�pa drzew i krzak�w wygl�da�y jak zab��kany podr�ny.

Na p�odnej ziemi Gosen z ka�dego pag�rka tryska� ciemny gaj akacji, sykomor�w i tamaryndus�w, z daleka przypominaj�cych nasze lipy, w�r�d kt�rych kry�y si� pa�acyki z rz�dami przysadzistych kolumn albo ��te lepianki ch�op�w. Niekiedy obok � gaju bieli�o si� miasteczko z domami o p�askich dachach albo ponad drzewa ci�ko wznosi�y si� piramidalne bramy �wi�ty�, niby podw�jne ska�y, upstrzone dziwnymi znakami.

W pustyni, spoza pierwszego szeregu troch� zielonych pag�rk�w, wyziera�y nagie wzg�rza, zas�ane stertami g�az�w. Zdawa�o si�, �e przesycony nadmiarem �ycia kraj zachodni z kr�lewsk� hojno�ci� rzuca na drug� stron� kana�u ziele� i kwiaty, lecz wiecznie g�odna pustynia po�era je w nast�pnym roku i przerabia na popi�.

Odrobina ro�linno�ci, wygnanej na ska�y i piaski, trzyma�a si� miejsc ni�szych, dok�d za pomoc� row�w, przebitych w nasypie szosy, mo�na by�o doprowadza� wod� z kana�u. Jako� mi�dzy �ysymi wzg�rzami, w pobli�u szosy, pi�y ros� niebiesk� ukryte oazy, gdzie r�s� j�czmie� i pszenica, winny krzew, palmy i tamaryndusy. W takich miejscach �yli i ludzie � pojedynczymi rodzinami, kt�rzy spotkawszy si� na targu w Pi-Bailos, mogli nawet nie wiedzie�, �e s�siaduj� ze sob� na pustyni.

Szesnastego Misori koncentracja wojsk by�a prawie sko�czona. Dziesi�� pu�k�w nast�pcy tronu, kt�re mia�y zluzowa� azjatyckie wojska Nitagera, ju� zebra�y si� na go�ci�cu, powy�ej miasta Pi-Bailos, z obozem i cz�ci� wojennych machin.

Ruchami ich kierowa� sam nast�pca. On zorganizowa� dwie linie zwiad�w, z kt�rych dalsza mia�a �ledzi� nieprzyjaci�, bli�sza � pilnowa� w�asnej armii od napadu, kt�ry by� mo�liwym w okolicy pe�nej wzg�rz i w�woz�w. On, Ramzes, w ci�gu tygodnia sam objecha� i obejrza� maszeruj�ce r�nymi traktami pu�ki pilnie bacz�c: czy �o�nierze maj� porz�dn� bro� i ciep�e p�aszcze na noc, czy w obozach znajduje si� dostateczna ilo�� suchar�w, mi�sa i suszonych ryb? On wreszcie rozkaza�, aby �ony, dzieci i niewolnik�w wojsk, id�cych na granic� wschodni�, przewieziono kana�em, co wp�yn�o na zmniejszenie oboz�w i u�atwi�o ruchy w�a�ciwej armii.

Najstarsi jenera�owie podziwiali wiedz�, zapa� i ostro�no�� nast�pcy tronu, a nade wszystko jego prac� i prostot�. Sw�j liczny dw�r, ksi���cy namiot, wozy i lektyki zostawi� on w Memfis; a sam w odzie�y prostego oficera je�dzi� od pu�ku do pu�ku, konno, na spos�b asyryjski, w towarzystwie dwu adiutant�w.

Dzi�ki temu koncentracja w�a�ciwego korpusu posz�a bardzo szybko i wojska w oznaczonym czasie stan�y pod Pi-Bailos.

Inaczej by�o z ksi���cym sztabem, z greckim pu�kiem, kt�ry mu towarzyszy�, i kilkoma wojennymi machinami.

Sztab, zebrany w Memfis, mia� drog� najkr�tsz�, wi�c wyruszy� najp�niej, ci�gn�c za sob� ogromny ob�z. Prawie ka�dy oficer, a byli to panicze wielkich rod�w, mia� lektyk� z czterema Murzynami, dwukolny w�z wojenny, bogaty namiot i mn�stwo skrzynek z odzie�� i jedzeniem tudzie� dzban�w pe�nych piwa i wina.

Pr�cz tego za oficerami wybra�a si� w podr� liczna trupa �piewaczek i tancerek z muzyk�; ka�da za�, jako wielka dama, musia�a mie� w�z, zaprz�ony w jedn� lub dwie pary wo��w, i lektyk�. Gdy ci�ba ta wyla�a si� z Memfis, zaj�a na go�ci�cu wi�cej miejsca ani�eli armia nast�pcy tronu. Maszerowano za� tak powoli, �e machiny wojenne, kt�re zostawiono na ko�cu, ruszy�y o dob� p�niej, ani�eli by� rozkaz. Na domiar z�ego, �piewaczki i tancerki zobaczywszy pustyni�, wcale jeszcze niestraszn� w tym miejscu, zacz�y ba� si� i p�aka�. Wi�c, dla uspokojenia ich, trzeba by�o przy�pieszy� nocleg, rozbi� namioty i urz�dzi� widowisko, a potem uczt�.

Nocna zabawa, w ch�odzie, pod gwia�dzistym niebem, na tle dzikiej natury, tak podoba�a si� tancerkom i �piewaczkom, �e o�wiadczy�y, i� odt�d b�d� wyst�powa� tylko w pustyni.

Tymczasem nast�pca tronu, dowiedziawszy si� w drodze o sprawach swego sztabu, przys�a� rozkaz, a�eby jak najpr�dzej zawr�cono kobiety do miasta i przy�pieszono poch�d.

Przy sztabie znajdowa� si� jego dostojno�� Herhor, minister wojny, lecz tylko w charakterze widza. Nie prowadzi� za sob� �piewaczek, ale te� i nie robi� �adnych uwag sztabowcom.

Kaza� wynie�� swoj� lektyk� na czo�o kolumny i stosuj�c si� do jej ruch�w posuwa� si� naprz�d albo odpoczywa� pod cieniem wielkiego wachlarza, kt�rym os�ania� go adiutant.

Jego dostojno�� Herhor by� to cz�owiek czterdziestokilkoletni, silnie zbudowany, zamkni�ty w sobie. Rzadko odzywa� si� i r�wnie rzadko spogl�da� na ludzi spod zapuszczonych powiek.

Jak ka�dy Egipcjanin mia� obna�one r�ce i nogi, odkryt� pier�, sanda�y na stopach, kr�tk� sp�dniczk� doko�a bioder, a z przodu fartuszek w pasy niebieskie i bia�e. Jako kap�an goli� zarost i w�osy i nosi� sk�r� pantery zawieszon� przez lewe rami�. Nareszcie, jako �o�nierz, nakrywa� g�ow� ma�ym gwardyjskim he�mem, spod kt�rego na kark spada�a chusteczka, r�wnie� w bia�e i niebieskie pasy.

Na szyi mia� potr�jny �a�cuch z�oty, a pod lewym ramieniem, na piersiach, kr�tki miecz w kosztownej pochwie.

Lektyce jego, d�wiganej przez sze�ciu czarnych niewolnik�w, stale towarzyszy�o trzech ludzi: jeden ni�s� wachlarz, drugi top�r ministra, a trzeci skrzynk� z papirusami. By� to Pentuer, kap�an i pisarz ministra, chudy asceta, kt�ry w najwi�kszy upa� nie nakrywa� ogolonej g�owy. Pochodzi� z ludu, lecz pomimo niskiego urodzenia zajmowa� wa�ne stanowisko w pa�stwie dzi�ki wyj�tkowym zdolno�ciom.

Chocia� minister ze swymi urz�dnikami znajdowa� si� na czele sztabowej kolumny i nie mi�sza� si� do jej ruch�w, nie mo�na jednak twierdzi�, a�eby nie wiedzia�, co si� dzieje poza nim. Co godzin�, niekiedy co p� godziny, do lektyki dostojnika zbli�a� si� � to ni�szy kap�an, zwyczajny �s�uga bo�y�, to �o�nierz maruder, to przekupie� albo niewolnik, kt�ry niby oboj�tnie przechodz�c obok cichego orszaku ministra, rzuca� jakie� s��wko. S��wko to za� Pentuer niekiedy zapisywa�, ale najcz�ciej pami�ta�, bo pami�� mia� nadzwyczajn�.

Na te drobnostki nikt nie zwa�a� w zgie�kliwym t�umie sztabowc�w. Ofcerowie ci, wielcy panicze, zanadto byli zaj�ci bieganiem, ha�a�liw� rozmow� lub �piewem, a�eby mieli patrze�, kto zbli�a si� do ministra; tym wi�cej �e wci�� mn�stwo ludzi snu�o si� wzd�u� szosy.

Pi�tnastego Misori sztab nast�pcy tronu, wraz z jego dostojno�ci� ministrem, przep�dzi� noc pod go�ym niebem w odleg�o�ci jednej mili od pu�k�w ustawiaj�cych si� ju� do boju w poprzek szosy, za miastem Pi-Bailos.

Przed pierwsz� z rana, kt�ra odpowiada naszej godzinie sz�stej, wzg�rza pustynne przybra�y kolor fioletowy. Spoza nich wychyli�o si� s�o�ce. Ziemi� Gosen zala�a r�owo��, a miasteczka, �wi�tynie, pa�ace magnat�w i lepianki ch�op�w wygl�da�y jak iskry i p�omienie, w jednej chwili zapalone w�r�d zielono�ci.

Niebawem zachodni horyzont obla�a barwa z�ota. I zdawa�o si�, �e zielono�� ziemi Gosen rozp�ywa si� w z�ocie, a niezliczone kana�y, zamiast wody, tocz� roztopione srebro. Ale wzg�rza pustyni zrobi�y si� jeszcze mocniej fioletowymi, rzucaj�c d�ugie cienie na piaski i czarno�� na ro�liny.

Stra�e stoj�ce wzd�u� szosy doskonale mog�y widzie� wysadzone palmami pola za kana�em. Na jednych zieleni� si� len, pszenica, koniczyna, na innych z�oci� si� dojrzewaj�cy j�czmie� drugiego posiewu. Jednocze�nie z chat, ukrytych mi�dzy drzewami, zacz�li wychodzi� do roboty rolnicy, ludzie nadzy, barwy miedzianej, kt�rzy za ca�y ubi�r mieli kr�tk� sp�dniczk� na biodrach i czepek na g�owie. Jedni zwr�cili si� do kana��w, aby oczyszcza� je z mu�u albo czerpa� wod� i wylewa� na pola za pomoc� machin podobnych do �urawi przy studniach. Inni rozproszywszy si� mi�dzy drzewami zbierali dojrza�e figi i winogrona. Snu�o si� tam sporo nagich dzieci i kobiet w bia�ych, ��tych lub czerwonych koszulach bez r�kaw�w.

I by� wielki ruch w tej okolicy. Na niebie drapie�ne ptactwo pustyni ugania�o si� za go��biami i kawkami ziemi Gosen. Wzd�u� kana�u hu�ta�y si� zgrzytaj�ce �urawie z kube�kami p�odnej wody, a ludzie, kt�rzy zbierali owoce, ukazywali si� i znikali mi�dzy zielono�ci� drzew jak barwne motyle. Za� w pustyni, na szosie, ju� zamrowi�o si� wojsko i jego s�u�ba.

Przelecia� oddzia� konnych uzbrojony w lance. Za nim pomaszerowali �ucznicy w czepkach i sp�dniczkach; mieli oni �uki w gar�ci, sajdaki na plecach i szerokie tasaki u prawego boku.

�ucznikom towarzyszyli procarze nios�cy torby z pociskami i uzbrojeni w kr�tkie miecze.

O sto krok�w za nimi sz�y dwa ma�e oddzia�ki piechoty: jeden uzbrojony we w��cznie, drugi w topory. Ci i tamci nie�li w r�kach prostok�tne tarcze, na piersiach mieli grube kaftany, niby pancerze, a na g�owie czepki z chusteczkami zas�aniaj�cymi kark od upa�u. Czepki i kaftany by�y w pasy: niebieskie z bia�ym lub ��te z czarnym, co robi�o �o�nierzy podobnymi do wielkich szerszeni.

Za przedni� stra��, otoczona oddzia�em topornik�w, posuwa�a si� lektyka ministra, a za ni�, w miedzianych he�mach i pancerzach, greckie roty, kt�rych miarowy krok przypomina� uderzenia ci�kich m�ot�w. W tyle by�o s�ycha� skrzypienie woz�w, ryk byd�a i krzyki wo�nic�w, a z boku szosy przemyka� si� brodaty handlarz fenicki w lektyce zawieszonej mi�dzy dwoma os�ami. Nad tym wszystkim unosi� si� tuman z�otego py�u i gor�co.

Nagle od stra�y przedniej przycwa�owa� konny �o�nierz i zawiadomi� ministra, �e zbli�a si� nast�pca tronu. Jego dostojno�� wysiad� z lektyki, a w tej�e chwili na szosie ukaza�a si� garstka je�d�c�w, kt�rzy zeskoczyli z koni. Po czym jeden z je�d�c�w i minister zacz�li i�� ku sobie, co kilka krok�w zatrzymuj�c si� i k�aniaj�c.

� B�d� pozdrowiony, synu faraona, kt�ry oby �y� wiecznie � odezwa� si� minister.

� B�d� pozdrowiony i �yj d�ugo, ojcze �wi�ty � odpar� nast�pca. A potem doda�:

� Ci�gni�cie tak wolno, jakby wam nogi upi�owano, a Nitager najp�niej za dwie godziny stanie przed naszym korpusem.

� Powiedzia�e� prawd�. Tw�j sztab maszeruje bardzo powoli.

� M�wi mi te� Eunana � tu Ramzes wskaza� na stoj�cego za sob� oficera obwieszonego amuletami � �e nie wysy�ali�cie patroli do w�woz�w. A przecie� na wypadek rzeczywistej wojny nieprzyjaciel z tej strony m�g� was napa��.

� Nie jestem dow�dc�, tylko s�dzi� � spokojnie odpowiedzia� minister.

� A c� robi� Patrokles?

� Patrokles z greckim pu�kiem eskortuje machiny wojenne.

� A m�j krewny i adiutant Tutmozis?

� Podobno jeszcze �pi.

Ramzes niecierpliwie uderzy� nog� w ziemi� i umilk�. By� to pi�kny m�odzieniec, z twarz� prawie kobiec�, kt�rej gniew i opalenizna dodawa�y wdzi�ku. Mia� na sobie obcis�y kaftan w pasy niebieskie i bia�e, tego� koloru chustk� pod he�mem, z�oty �a�cuch na szyi i kosztowny miecz pod lewym ramieniem.

� Widz� � odezwa� si� ksi��� � �e tylko ty jeden, Eunano, dbasz o moj� cze��.

Obwieszony amuletami oficer schyli� si� do ziemi.

� Tutmozis jest to pr�niak � m�wi� nast�pca. � Wracaj, Eunano, na swoje stanowisko.

Niech przynajmniej przednia stra� ma dow�dc�. Potem, spojrzawszy na �wit�, kt�ra ju� go otoczy�a, jakby wyros�a spod ziemi, doda�:

� Niech mi przynios� lektyk�. Jestem zm�czony jak kamieniarz.

� Czyli� bogowie mog� m�czy� si�!.. � szepn�� jeszcze stoj�cy za nim Eunana.

� Id� na swoje miejsce � rzek� Ramzes.

� A mo�e rozka�esz mi, wizerunku ksi�yca, teraz zbada� w�wozy? � cicho spyta� oficer. � Prosz� ci�, rozkazuj mi, bo gdziekolwiek jestem, serce moje goni za tob�, aby odgadn�� twoj� wol� i spe�ni� j�.

� Wiem, �e jeste� czujny � odpar� Ramzes. � Ju� id� i uwa�aj na wszystko.

� Ojcze �wi�ty � zwr�ci� si� Eunana do ministra � polecam waszej dostojno�ci moje najpokorniejsze s�u�by.

Ledwie Eunana odjecha�, gdy na ko�cu maszeruj�cej kolumny zrobi� si� jeszcze wi�kszy tumult. Szukano lektyki nast�pcy tronu, ale � nie by�o jej. Natomiast ukaza� si�, rozbijaj�c greckich �o�nierzy, m�ody cz�owiek dziwnej powierzchowno�ci. Mia� na sobie mu�linow� koszulk�, bogato haftowany fartuszek i z�ot� szarf� przez rami�. Nade wszystko jednak odznacza�a si� jego ogromna peruka, sk�adaj�ca si� z mn�stwa warkoczyk�w, i sztuczna br�dka, podobna do kociego ogona.

By� to Tutmozis, pierwszy elegant w Memfis, kt�ry nawet podczas marszu stroi� si� i oblewa� perfumami.

� Witaj, Ramzesie! � wo�a� elegant, gwa�townie rozpychaj�c oficer�w � Wyobra� sobie, �e gdzie� podzia�a si� twoja lektyka; musisz wi�c usi��� do mojej, kt�ra wprawdzie nie jest godn� ciebie, ale nie najgorsz�.

� Rozgniewa�e� mnie � odpar� ksi���. � �pisz zamiast pilnowa� wojska.

Zdumiony elegant zatrzyma� si�.

� Ja �pi�?� � zawo�a�. � Bodaj j�zyk usech� temu, kto m�wi podobne k�amstwa. Ja, wiedz�c, �e przyjedziesz, od godziny ubieram si�, przygotowuj� ci k�piel i perfumy�

� A tymczasem oddzia� posuwa si� bez komendy.

� Wi�c ja mam by� komendantem oddzia�u, w kt�rym znajduje si� jego dostojno�� minister wojny i taki w�dz jak Patrokles?

Nast�pca tronu umilk�, a tymczasem Tutmozis zbli�ywszy si� do niego szepta�:

� Jak ty wygl�dasz, synu faraona?� Nie masz peruki, w�osy i odzienie pe�ne kurzu, sk�ra czarna i pop�kana jak ziemia w lecie?� Najczcigodniejsza kr�lowa-matka wygna�aby mnie ze dworu zobaczywszy twoj� n�dz�

� Jestem tylko zm�czony.

� Wi�c siadaj do lektyki. S� tam �wie�e wie�ce r�, pieczone ptaszki i dzban wina z Cypru.

Ukry�em te� � doda� jeszcze ciszej � Senur� w obozie�

� Jest?� � spyta� ksi���. B�yszcz�ce przed chwil� oczy zamgli�y mu si�.

� Niech wojsko idzie naprz�d � m�wi� Tutmozis � a my tu zaczekajmy na ni��

Ramzes jakby ockn�� si�.

� Daj�e mi spok�j, pokuso!.. Przecie� za dwie godziny bitwa�

� Co to za bitwa!..

� A przynajmniej rozstrzygni�cie los�w mego dow�dztwa.

� �artuj z tego � u�miechn�� si� elegant. � Przysi�g�bym, �e ju� wczoraj minister wojny pos�a� raport do jego �wi�tobliwo�ci z pro�b�, a�eby� dosta� korpus Menfi.

� Wszystko jedno. Dzi� nie potrafi�bym my�le� o czym innym ani�eli o armii.

� Okropny jest w tobie ten poci�g do wojny, na kt�rej cz�owiek nie myje si� przez ca�e miesi�ce, a�eby pewnego dnia zgin�� Brr!.. Gdyby� jednak zobaczy� Senur� tylko spojrzyj na ni��

� W�a�nie dlatego nie spojrz� � odpar� Ramzes stanowczo.

W chwili gdy spoza greckich szereg�w o�miu ludzi wynios�o ogromn� lektyk� Tutmozisa dla nast�pcy tronu, od stra�y przedniej przylecia� je�dziec. Zsun�� si� z konia i bieg� tak pr�dko, a� dzwoni�y mu na piersiach wizerunki bog�w lub tabliczki z ich imionami. By� to rozgor�czkowany Eunana.

Wszyscy zwr�cili si� do niego, co zdawa�o si� robi� mu przyjemno��.

� Erpatre, najwy�sze usta! � zawo�a� Eunana schylaj�c si� przed Ramzesem. � Kiedy, zgodnie z twoim boskim rozkazem, jecha�em na czele oddzia�u pilnie bacz�c na wszystko, spostrzeg�em na szosie dwa pi�kne skarabeusze. Ka�dy ze �wi�tych �uk�w toczy� przed sob� glinian� kulk� w poprzek drogi, ku piaskom�

� Wi�c c�? � przerwa� nast�pca.

� Rozumie si� � ci�gn�� Eunana spogl�daj�c w stron� ministra � �e jak nakazuje pobo�no��, ja i moi ludzie, z�o�ywszy ho�d z�otym wizerunkom s�o�ca, zatrzymali�my poch�d. Jest to tak wa�na wr�ba, �e bez rozkazu nikt z nas nie o�mieli�by si� i�� naprz�d.

� Widz�, �e jeste� prawdziwie pobo�nym Egipcjaninem, cho� rysy masz chetyckie � odpowiedzia� dostojny Herhor. A zwr�ciwszy si� do kilku bli�ej stoj�cych dygnitarzy doda�:

� Nie p�jdziemy dalej go�ci�cem, bo mogliby�my podepta� �wi�te �uki. Pentuerze, czy tym w�wozem, na prawo, mo�na okoli� szos�?

� Tak jest � odpar� pisarz ministra. � W�w�z ten ma mil� d�ugo�ci i wychodzi znowu na szos�, prawie naprzeciw Pi-Bailos.

� Ogromna strata czasu � wtr�ci� gniewnie nast�pca.

� Przysi�g�bym, �e to nie skarabeusze, ale duchy moich fenickich lichwiarzy � odezwa� si� elegant Tutmozis.

� Nie mog�c z powodu �mierci odebra� pieni�dzy, zmuszaj� mnie, abym za kar� szed� przez pustyni�!..

�wita ksi���ca z niepokojem oczekiwa�a decyzji, wi�c Ramzes odezwa� si� do Herhora:

� C� o tym my�lisz, ojcze �wi�ty?

� Spojrzyj na oficer�w � odpar� kap�an � a zrozumiesz, �e musimy i�� w�wozem.

Teraz wysun�� si� dow�dca Grek�w, genera� Patrokles, i rzek� do nast�pcy:

� Je�eli ksi��� pozwolisz, m�j pu�k p�jdzie dalej szos�. Nasi �o�nierze nie boj� si� skarabeusz�w.

� Wasi �o�nierze nie boj� si� nawet grob�w kr�lewskich � odpowiedzia� minister. � Nie musi tam by� jednak bezpiecznie, skoro �aden nie wr�ci�.

Zmieszany Grek usun�� si� do �wity.

� Przyznaj, ojcze �wi�ty � szepn�� z najwy�szym gniewem nast�pca � �e taka przeszkoda nawet os�a nie zatrzyma�aby w podr�y.

� Bo te� osio� nigdy nie b�dzie faraonem � spokojnie odpar� minister. � W takim razie ty, ministrze, przeprowadzisz oddzia� przez w�w�z! � zawo�a� Ramzes. � Ja nie znam si� na kap�a�skiej taktyce, zreszt� musz� odpocz��. Chod� ze mn� kuzynie � rzek� do Tutmozisa i skierowa� si� w stron� �ysych pag�rk�w.

Jego dostojno�� Herhor natychmiast poleci� swemu adiutantowi, kt�ry nosi� top�r, obj�� dow�dztwo stra�y przedniej w miejsce Eunany. Potem wys�a� rozkaz, a�eby machiny wojenne do rzucania wielkich kamieni zjecha�y z szosy ku w�wozowi, a �o�nierze greccy aby u�atwiali im przej�cie w miejscach trudnych. Wszystkie za� wozy i lektyki oficer�w �wity mia�y ruszy� na ko�cu. Kiedy Herhor wydawa� rozkazy, adiutant nosz�cy wachlarz zbli�ywszy si� do pisarza Pentuera szepn��:

� Chyba ju� nigdy nie b�dzie mo�na je�dzi� t� szos��

� Dlaczego? � odpar� kap�an. � Ale skoro dwa �wi�te �uki przesz�y nam drog�, nie wypada i�� ni� dalej. Mog�oby si� zdarzy� nieszcz�cie.

� Ju� i tak jest nieszcz�cie. Albo nie uwa�a�e�, �e ksi��� Ramzes rozgniewa� si� na ministra, a nasz pan nie nale�y do tych, kt�rzy zapominaj��

� Nie ksi��� na naszego pana, ale nasz pan na ksi�cia obrazi� si� i zgromi� go � odrzek� Pentuer. � I dobrze zrobi�. Bo m�odemu ksi�ciu ju� dzi� wydaje si�, �e b�dzie drugim Menesem�

� Chyba Ramzesem Wielkim?� � wtr�ci� adiutant.

� Ramzes Wielki s�ucha� bog�w, za co we wszystkich �wi�tyniach ma chlubne napisy. Ale Menes, pierwszy faraon Egiptu, by� burzycielem porz�dku i tylko ojcowskiej �agodno�ci kap�an�w zawdzi�cza, �e jego imi� jest wspominane� Chocia� nie da�bym jednego utena miedzi, �e mumia Menesa nie istnieje.

� M�j Pentuerze � m�wi� adiutant � jeste� m�drcem, wi�c rozumiesz, �e nam wszystko jedno, czy mamy dziesi�ciu pan�w, czy jedenastu�

� Ale ludowi nie wszystko jedno, czy ma wydobywa� co roku g�r� z�ota dla kap�an�w, czy dwie g�ry z�ota: dla kap�an�w i dla faraona � odpowiedzia� Pentuer i oczy mu b�ysn�y.

� Rozmy�lasz o niebezpiecznych sprawach � szepn�� adiutant.

� A ile� razy ty sam gorszy�e� si� zbytkami dworu faraona i nomarch�w?� � spyta� �dziwiony kap�an.

� Cicho�cicho!..jeszcze b�dziemy m�wili o tych rzeczach, ale nie teraz.

Pomimo piasku machiny wojenne, do kt�rych przyprz�ono po dwa wo�y, szybciej toczy�y si� po pustyni ani�eli po szosie. Przy pierwszej z nich szed� Eunana, zak�opotany i rozmy�laj�cy nad tym: dlaczego minister pozbawi� go dow�dztwa przedniej stra�y? Czy chce mu powierzy� jakie� wy�sze stanowisko? Wygl�daj�c tedy nowej kariery, a mo�e dla zag�uszenia obaw, kt�re miota�y jego sercem, pochwyci� dr�g i gdzie by� g��bszy piasek, podpiera� balist� albo krzykiem zach�ca� Grek�w. Ci jednak ma�o zwracali na niego uwagi.

Ju� dobre p� godziny orszak posuwa� si� kr�tym w�wozem o �cianach nagich i spadzistych, gdy� stra� przednia znowu zatrzyma�a si�. W tym miejscu znajdowa� si� inny w�w�z, poprzeczny, �rodkiem kt�rego ci�gn�� si� do�� szeroki kana�.

Goniec wys�any do ministra z wiadomo�ci� o przeszkodzie, przywi�z� polecenie, a�eby kana� natychmiast zasypa�. Oko�o setki �o�nierzy greckich z oskardami i �opatami rzuci�o si� do roboty. Jedni odr�bywali kamienie ze ska�, drudzy wrzucali je do rowu i przysypywali piaskiem.

Wtem z g��bi w�wozu wyszed� cz�owiek z motyk� maj�c� form� bocianiej szyi z dziobem.

By� to ch�op egipski, stary, zupe�nie nagi. Przez chwil� z najwy�szym zdumieniem patrzy� na robot� �o�nierzy, nagle skoczy� mi�dzy nich wo�aj�c:

� Co wy dokazujecie, poganie, przecie� to kana�?

� A ty jak �miesz z�orzeczy� wojownikom jego �wi�tobliwo�ci? � zapyta� go, ju� obecny w tym miejscu, Eunana.

� Widz�, �e musisz by� wielkim i Egipcjaninem � odpar� ch�op � wi�c odpowiem ci, �e ten kana� nale�y do pot�nego pana: jest on ekonomem u pisarza przy takim, co nosi wachlarz jego dostojno�ci nomarchy Memfis. Baczcie wi�c, a�eby was nieszcz�cie nie spotka�o!..

R�bcie swoje � rzek� protekcjonalnym tonem Eunana do �o�nierzy greckich, kt�rzy zacz�li przypatrywa� si� ch�opu. Nie rozumieli jego mowy, ale zastanowi� ich ton.

� Oni wci�� zasypuj�!.. � m�wi� ch�op z rosn�cym przera�eniem. � Biada wam, psubraty! � zawo�a� rzucaj�c si� na jednego z motyk�.

Grek wyrwa� motyk�, uderzy� ch�opa w z�by, a� krew wyst�pi�a mu na usta. Potem zn�w zabra� si� do sypania piasku.

Oszo�omiony ciosem ch�op straci� odwag� i zacz�� b�aga�:

� Panie � m�wi� � ale� ten kana� ja sam kopa�em przez dziesi�� lat nocami i w �wi�ta! Nasz pan obieca�, �e je�eli uda mi si� przeprowadzi� wod� do tej dolinki, zrobi mnie na niej parobkiem, odst�pi pi�t� cz�� zbior�w i da wolno�� S�yszycie?� Wolno�� mnie i trojgu dzieciom, o bogowie�

Wzni�s� r�ce i znowu zwr�ci� si� do Eunany:

� Oni nie rozumiej�, ci zamorscy brodacze, potomstwo ps�w, bracia Fenicjan i �yd�w. Ale ty, panie, wys�uchasz mnie� Od dziesi�ciu lat, kiedy inni szli na jarmark albo na ta�ce, albo na �wi�t� procesj�, ja wykrada�em si� w ten niego�cinny w�w�z. Nie chodzi�em na gr�b matki mojej, tylkom kopa�; zapomnia�em o zmar�ych, a�eby moim dzieciom i sobie cho� na jeden dzie� przed �mierci� da� wolno�� i ziemi�

Wy b�d�cie moimi �wiadkami, o bogowie, ile razy zaskoczy�a mnie tutaj noc� Ile ja tu razy s�ysza�em p�aczliwe g�osy hien i widzia�em zielone oczy wilk�w. Alem nie ucieka�, bo gdzie� bym nieszcz�sny uciek�, gdy na ka�dej �cie�ce czyha� strach, a w tym kanale wolno�� trzyma�a mnie za nogi.

Raz, o tam, za za�amem, wyszed� na mnie lew, faraon wszystkich zwierz�t. Motyka wypad�a mi z r�ki. Wi�c ukl�k�em przed nim i rzek�em te s�owa, jak mnie widzicie:

�Panie � czyli� raczy�by� mnie zje�� jestem przecie� tylko niewolnikiem!� Lew drapie�ca ulitowa� si� nade mn�; omija� mnie wilk; nawet zdradzieckie nietoperze oszcz�dza�y biedn� moj� g�ow�, a ty, Egipcjaninie�

Ch�op umilk�, spostrzeg� zbli�aj�cy si� orszak ministra Herhora. Po wachlarzu pozna�, �e musi to by� kto� wielki, a po sk�rze pantery, �e kap�an. Pobieg� wi�c ku niemu, ukl�k� i uderzy� g�ow� o piasek.

� Czego chcesz, cz�owieku? � zapyta� dostojnik.

� ��wiat�o s�oneczne, wys�uchaj mnie! � zawo�a� ch�op. � Oby nie by�o j�k�w w twojej komnacie i nieszcz�cie nie sz�o za tob�! Oby twoje czyny nie za�ama�y si� i oby ci� pr�d nie porwa�, gdy b�dziesz p�yn�� Nilem na drugi brzeg��

� Pytam, czego chcesz? � powt�rzy� minister.

� �Dobry panie � prawi� ch�op � przewodniku bez kaprys�w, kt�ry zwyci�asz fa�sz, a stwarzasz prawd� Kt�ry jeste� ojcem biedaka, m�em wdowy, szat� nie maj�cego matki� Pozw�l, abym mia� sposobno�� rozg�asza� imi� twoje jako prawo w kraju� Przyjd� do s�owa ust moich� S�uchaj i zr�b sprawiedliwo��, najszlachetniejszy ze szlachetnych��[1]

� On chce, a�eby nie zasypywano tego rowu � odezwa� si� Eunana.

Minister wzruszy� ramionami i posun�� si� w stron� kana�u, przez kt�ry rzucano k�adk�.

W�wczas zrozpaczony ch�op pochwyci� go za nogi.

� Precz z tym!.. � krzykn�� jego dostojno�� cofn�wszy si� jak przed uk�szeniem �mii.

Pisarz Pentuer odwr�ci� g�ow�; jego chuda twarz mia�a barw� szar�. Ale Eunana schwyci� i �cisn�� ch�opa za kark, a nie mog�c oderwa� go od n�g ministra wezwa� �o�nierzy. Po chwili jego dostojno��, oswobodzony, przeszed� na drug� stron� rowu, a �o�nierze prawie w powietrzu odnie�li ch�opa na koniec maszeruj�cego oddzia�u. Dali mu kilkadziesi�t ku�ak�w, a zawsze zbrojni w trzciny podoficerowie odliczyli mu kilkadziesi�t kij�w i nareszcie � rzucili u wej�cia do w�wozu.

Zbity, pokrwawiony, a nade wszystko przestraszony n�dzarz chwil� posiedzia� na piasku, przetar� oczy i nagle zerwawszy si� pocz�� ucieka� w stron� go�ci�ca j�cz�c:

� Poch�o� mnie, ziemio!.. Przekl�ty dzie�, w kt�rym ujrza�em �wiat�o, i noc, w kt�rej powiedziano: �narodzi� si� cz�owiek�� W p�aszczu sprawiedliwo�ci nie ma nawet skrawka dla niewolnik�w� I sami bogowie nie spojrz� na taki tw�r, kt�ry ma r�ce do pracy, g�b� tylko do p�aczu, a grzbiet do kij�w� O �mierci, zetrzyj moje cia�o na popi�, a�ebym jeszcze i tam, na polach Ozirisa, po raz drugi nie urodzi� si� niewolnikiem�

Dysz�cy gniewem ksi��� Ramzes wdziera� si� na pag�rek, a za nim Tutmozis. Elegantowi przekr�ci�a si� peruka, sztuczna br�dka odpad�a, wi�c ni�s� j� w r�kach. Pomimo zm�czenia by�by blady na twarzy, gdyby nie warstwa r�u.

Wreszcie ksi��� zatrzyma� si� na szczycie. Od w�wozu dolatywa� ich zgie�k �o�nierstwa i �oskot tocz�cych si� balist; przed nimi rozci�ga� si� ogromny p�at ziemi Gosen, wci�� k�pi�cej si� w blaskach s�o�ca. Zdawa�o si�, �e to nie ziemia, ale z�oty ob�ok, na kt�rym marzenie wymalowa�o krajobraz farbami ze szmaragd�w, srebra, rubin�w, pere� i topaz�w. Nast�pca wyci�gn�� r�k�.

� Patrz � zawo�a� do Tutmozisa � tam ma by� moja ziemia, a tu moje wojsko� I ot� tam � najwy�szymi budowlami s� pa�ace kap�an�w, a tu najwy�szym dow�dc� wojsk jest kap�an!..

Czy mo�na cierpie� co� podobnego?�

� Tak zawsze by�o � odpar� Tutmozis, l�kliwie ogl�daj�c si� doko�a.

� To fa�sz! Znam przecie� dzieje tego kraju zas�oni�te przed wami. Dow�dcami wojsk i panami urz�dnik�w byli tylko faraonowie, a przynajmniej energiczniejsi spo�r�d nich. Tym w�adcom nie schodzi�y dnie na ofiarach i modlitwach, lecz na rz�dzeniu pa�stwem�

� Je�eli jest taka wola jego �wi�tobliwo�ci� � wtr�ci� Tutmozis.

� Nie jest wol� mojego ojca, a�eby nomarchowie rz�dzili samowolnie w swoich stolicach, a etiopski namiestnik prawie uwa�a� si� za r�wnego kr�lowi kr�l�w. I nie mo�e by� wol� mego ojca, a�eby jego armia obchodzi�a dwa z�ote �uki, dlatego �e ministrem wojny jest kap�an.

� Wielki to wojownik!.. � szepn�� coraz bardziej wyl�kniony Tutmozis.

� Jaki on tam wojownik!.. �e pobi� garstk� zb�jc�w libijskich, kt�rzy powinni ucieka� na sam widok kaftan�w egipskich �o�nierzy? Ale zobacz, co robi� nasi s�siedzi. Izrael zw��czy ze sk�adaniem haraczu i p�aci coraz mniej. Chytry Fenicjanin co roku wycofuje po kilka okr�t�w z naszej floty. Przeciw Chetom musimy na wschodzie trzyma� wielk� armi�, a ko�o Babilonu i Niniwy kipi ruch, kt�ry czu� w ca�ej Mezopotamii.

I jaki� jest ostateczny skutek rz�d�w kap�a�skich? Ten, �e kiedy jeszcze m�j pradziad mia� sto tysi�cy talent�w rocznego dochodu i sto sze��dziesi�t tysi�cy wojska, m�j ojciec ma ledwie pi��dziesi�t tysi�cy talent�w i sto dwadzie�cia tysi�cy wojska.

A co to za wojsko!.. Gdyby nie korpus grecki, kt�ry trzyma ich w porz�dku jak brytan owce, ju� dzi� egipscy �o�nierze s�uchaliby tylko kap�an�w, a faraon spad�by do poziomu n�dznego nomarchy.

� Sk�d ty to wiesz?� Sk�d takie my�li? � dziwi� si� Tutmozis.

� Albo� nie pochodz� z rodu kap�an�w! Przecie� uczyli mnie, gdym jeszcze nie by� nast�pc� tronu. O, gdy zostan� faraonem po moim ojcu, kt�ry oby �y� wiecznie, po�o�� im na karkach nog� obut� w spi�owy sanda�� A najpierwej si�gn� do ich skarbnic, kt�re zawsze by�y przesycone, ale od czas�w Ramzesa Wielkiego zacz�y puchn�� i dzisiaj s� tak wyd�te z�otem, �e spoza nich nie wida� skarbu faraona.

� Biada mnie i tobie! � westchn�� Tutmozis. � Masz zamys�y, pod kt�rymi ugi��by si� ten pag�rek, gdyby s�ysza� i rozumia�. A gdzie twoje si�y� pomocnicy� �o�nierze?� Przeciw tobie stanie ca�y nar�d, prowadzony przez pot�n� klas� A kto za tob�?

Ksi��� s�ucha� i zamy�li� si�. Wreszcie odpar�:

� Wojsko�

� Znaczna cz�� jego p�jdzie za kap�anami.

� Korpus grecki�

� Beczka wody w Nilu.

� Urz�dnicy�

� W po�owie nale�� do nich.

Ramzes smutnie potrz�sn�� g�ow� i umilk�.

Ze szczytu nagim i kamienistym spadkiem zeszli na drug� stron� wzg�rza. Wtem Tutmozis, kt�ry wysun�� si� troch� naprz�d, zawo�a�:

� Czy urok pad� na moje oczy?� Spojrzyj, Ramzesie!.. Ale� mi�dzy tymi ska�ami kryje si� drugi Egipt�

� Musi to by� jaki� folwark kap�a�ski, kt�ry nie op�aca podatk�w � z gorycz� odpowiedzia� ksi���.

U ich st�p, w g��bi le�a�a �yzna dolina maj�ca form� wide�, kt�rych rogi kry�y si� mi�dzy ska�ami. W jednym rogu wida� by�o kilka chat dla s�u�by i �adny domek w�a�ciciela czy rz�dcy. Ros�y tu palmy, wino, oliwki, drzewa figowe z powietrznymi korzeniami, cyprysy, nawet m�ode baobaby. �rodkiem p�yn�a struga wody, za� na stokach wzg�rz co kilkaset krok�w wida� by�o niedu�e sadzawki.

Zeszed�szy mi�dzy winnice, pe�ne dojrza�ych gron, us�yszeli kobiecy g�os, kt�ry wo�a�, a raczej �piewa� na t�skn� nut�:

� Gdzie jeste�, kureczko moja, odezwij si�, gdzie jeste�, ulubiona?� Uciek�a� ode mnie, cho� sama poj� ci� i karmi� czystym ziarnem, a� wzdychaj� niewolnicy� Gdzie� jeste�, odezwij si�!.. Pami�taj, �e ci� noc zaskoczy i nie trafisz do domu, w kt�rym wszyscy ci us�uguj�; albo przyleci z pustyni rudy jastrz�b i poszarpie ci serce. Wtedy na pr�no b�dziesz wo�a�a twojej pani, jak teraz ja ciebie� Odezwij�e si�, bo rozgniewam si� i odejd�, a ty b�dziesz musia�a wraca� za mn� piechot��

�piew zbli�a� si� w stron� podr�nych. Ju� �piewaczka by�a od nich o kilka krok�w, gdy Tutmozis wsun�wszy g�ow� mi�dzy krzaki zawo�a�:

� Spojrzyj no, Ramzesie, ale� to prze�liczna dziewczyna!..

Ksi���, zamiast patrze�, wpad� na �cie�k� i zabieg� drog� �piewaj�cej. By�o to istotnie pi�kne dziewcz� z greckimi rysami twarzy i cer� s�oniowej ko�ci. Spod welonu na g�owie wygl�da�y ogromne czarne w�osy, skr�cone w w�ze�. Mia�a na sobie bia�� szat� pow��czyst�, kt�r� z jednej strony unosi�a r�k�; pod przejrzyst� zas�on� wida� by�o dziewicze piersi z kszta�tu podobne do jab�ek.

� Kto ty jeste�, dziewczyno? � zawo�a� Ramzes. Z czo�a znikn�y mu gro�ne bruzdy, oczy zaiskrzy�y si�

� O Jehowo!.. ojcze!.. � krzykn�a przera�ona, bez ruchu zatrzymuj�c si� na �cie�ce. Powoli jednak uspokoi�a si�, a jej aksamitne oczy przybra�y zwyk�y wyraz �agodnego smutku.

� Sk�de� si� tu wzi��?� � zapyta�a Ramzesa troch� dr��cym g�osem. � Widz�, �e jeste� �o�nierz, a tu �o�nierzom wchodzi� nie wolno.

� Dlaczego nie wolno?

� Bo to jest ziemia wielkiego pana, Sezofrisa�

� Ho! ho!.. � u�miechn�� si� Ramzes.

� Nie �miej si�, bo wnet zbledniesz. Pan Sezofris jest pisarzem pana Chairesa, kt�ry nosi wachlarz nad najdostojniejszym nomarch� Memfisu� A m�j ojciec widzia� go i pada� przed nim na twarz.

� Ho! ho! ho!.. � powtarza�, wci�� �miej�c si�, Ramzes.

� S�owa twoje s� bardzo zuchwa�e � rzek�a marszcz�c si� dziewczyna. � Gdyby z twarzy nie patrzy�a ci dobro�, my�la�abym, �e jeste� greckim najemnikiem albo bandyt�.

� Jeszcze nim nie jest, ale kiedy� mo�e zosta� najwi�kszym bandyt�, jakiego ta ziemia nosi�a � wtr�ci� elegancki Tutmozis poprawiaj�c swoj� peruk�.

� A ty musisz by� tancerzem � odpar�a ju� o�mielona dziewczyna. � O!.. jestem nawet pewna, �e widzia�am ci� na jarmarku w Pi-Bailos, jak zaklina�e� w�e�

Obaj m�odzi ludzie wpadli w doskona�y humor.

� A kt� ty jeste�? � zapyta� dziewczyny Ramzes bior�c j� za r�k�, kt�r� cofn�a.

� Nie b�d� taki �mia�y. Jestem Sara, c�rka Gedeona, rz�dcy tego folwarku.

� �yd�wka?� � rzek� Ramzes i cie� przesun�� mu si� po twarzy.

� C� to szkodzi� co to szkodzi!.. � zawo�a� Tutmozis. � Czy my�lisz, �e �yd�wki s� mniej s�odkie od Egipcjanek?� S� tylko skromniejsze i trudniejsze, co ich mi�o�ci nadaje wdzi�k nadzwyczajny.

� Wi�c jeste�cie poganami � rzek�a Sara z godno�ci�. � Odpocznijcie, je�eli�cie zm�czeni, narwijcie sobie winogron i odejd�cie z Bogiem. Nasza s�u�ba nierada takim go�ciom.

Chcia�a odej��, lecz Ramzes j� zatrzyma�.

� St�j� Podoba�a� mi si� i nie mo�esz tak nas opuszcza�.

� Z�y duch ci� op�ta�. Nikt w tej dolinie nie �mia�by przemawia� w taki spos�b do mnie� � oburzy�a si� Sara.

� Bo widzisz � wtr�ci� Tutmozis � ten m�odzik jest oficerem kap�a�skiego pu�ku Ptah i pisarzem u pisarza takiego pana, kt�ry nosi wachlarz nad nosz�cym wachlarz za nomarch� Habu.

� Pewnie, �e musi by� oficerem � odpar�a Sara w zamy�leniu patrz�c na Ramzesa. � Mo�e nawet sam jest wielkim panem?� � doda�a k�ad�c palec na ustach.

� Czymkolwiek jestem, twoja pi�kno�� przewy�sza moje dostoje�stwo � odpar� Ramzes nami�tnie. � Powiedz � rzek� nagle � czy prawda, �e wy� jadacie wieprzowin�?�

Sara spojrza�a na niego obra�ona, a Tutmozis wtr�ci�:

� Jak to wida�, �e nie znasz �yd�wek!..Dowiedz si� zatem, �e �yd wola�by umrze� ani�eli je�� �wi�skie mi�so kt�rego ja wreszcie nie uwa�am za najgorsze�

� Ale koty zabijacie? � nalega� Ramzes �ciskaj�c r�ce Sarze i patrz�c jej w oczy.

� I to bajka� pod�a bajka!.. � zawo�a� Tutmozis. � Mog�e� mnie zapyta� o te rzeczy zamiast gada� brednie.

Mia�em przecie trzy �yd�wki kochankami�

� Dotychczas m�wi�e� prawd�, ale teraz k�amiesz � odezwa�a si� Sara. � �yd�wka nie b�dzie niczyj� kochank�! � doda�a dumnie.

� Nawet kochank� pisarza u takiego pana, kt�ry nosi wachlarz nad nomarch� memfijskim?� � zapyta� drwi�cym tonem Tutmozis.

� Nawet�

� Nawet kochank� tego pana, kt�ry nosi wachlarz?�

Sara zawaha�a si�, lecz odpar�a:

� Nawet.

� Wi�c mo�e nie zosta�aby kochank� nomarchy?�

Dziewczynie opad�y r�ce. Ze zdziwieniem spogl�da�a kolejno na obu m�odych ludzi; usta jej dr�a�y, a oczy zachodzi�y �zami.

� Kto wy jeste�cie? � pyta�a zatrwo�ona. � Zeszli�cie tu z g�r, jak podr�ni, kt�rzy chc� wody i chleba� Ale m�wicie do mnie jak najwi�ksi panowie� Co�cie wy za jedni? Tw�j miecz � zwr�ci�a si� do Ramzesa � jest wysadzany szmaragdami, a na szyi masz �a�cuch takiej roboty, jakiego w swoim skarbcu nie posiada nasz pan, mi�o�ciwy Sezofris�

� Odpowiedz mi lepiej, czy ci si� podobam?� � spyta� z naleganiem Ramzes, �ciskaj�c jej r�k� i tkliwie patrz�c w oczy.

� Jeste� pi�kny jak anio� Gabriel, ale ja boj� si� ciebie, bo nie wiem, kto ty jeste��

Wtem, spoza g�r, odezwa� si� d�wi�k tr�bki.

� Wzywaj� ci� � zawo�a� Tutmozis.

� A gdybym ja by� taki wielki pan jak wasz Sezofris?� � pyta� ksi���.

� Ty mo�esz by� � szepn�a Sara.

� A gdybym ja nosi� wachlarz nad nomarch� Memfisu?�

� Ty mo�esz by� nawet i tak wielkim�

Gdzie� na wzg�rzu odezwa�a si� druga tr�bka.

� Id�my, Ramzesie!.. � nalega� zatrwo�ony Tutmozis.

� A gdybym ja by�� nast�pc� tronu, czy posz�aby� do mnie, dziewczyno?� � pyta� ksi���.

� O Jehowo!.. � krzykn�a Sara upadaj�c na kolana.

Teraz w rozmaitych punktach gra�y tr�bki gwa�town� pobudk�.

� Biegnijmy!.. � wo�a� zdesperowany Tutmozis. � Czy nie s�yszysz, �e w obozie alarm?�

Nast�pca tronu pr�dko zdj�� �a�cuch ze swej szyi i zarzuci� go na Sar�.

� Oddaj to ojcu � m�wi� � kupuj� ci� od niego. B�d� zdrowa�

Nami�tnie poca�owa� j� w usta, a ona obj�a go za nogi. Wyrwa� si�, odbieg� par� krok�w, znowu wr�ci� i znowu pi�kn� jej twarz i krucze w�osy pie�ci� poca�unkami jakby nie s�ysz�c niecierpliwych odg�os�w armii.

� W imieniu jego �wi�tobliwo�ci faraona wzywam ci� � id� ze mn�!.. � krzykn�� Tutmozis i schwyci� ksi�cia za r�k�.

Zacz�li biec p�dem w stron� g�osu tr�bek. Ramzes chwilami zatacza� si� jak pijany i odwraca� g�ow�. Wreszcie zacz�li wdrapywa� si� na naprzeciwleg�y pag�rek.

�I ten cz�owiek � my�la� Tutmozis � chce walczy� z kap�anami!..�

Nast�pca tronu i jego towarzysz biegli z �wier� godziny po skalistym grzbiecie wzg�rza, coraz bli�ej s�ysz�c tr�bki, kt�re wci�� gwa�towniej i gwa�towniej wygrywa�y alarm. Nareszcie znale�li si� w miejscu, sk�d mo�na by�o ogarn�� wzrokiem ca�� okolic�.

Na lewo ci�gn�a si� szosa, za kt�r� dok�adnie by�o wida� miasto Pi-Bailos, stoj�ce za nim pu�ki nast�pcy tronu i ogromny tuman py�u, kt�ry unosi� si� nad nacieraj�cym ze wschodu przeciwnikiem.

Na prawo zia� szeroki w�w�z, �rodkiem kt�rego pu�k grecki ci�gn�� wojenne machiny.

Niedaleko od szosy w�w�z ten zlewa� si� z drugim, szerszym, kt�ry wychodzi� z g��bi pustyni.

Ot� w tym punkcie dzia�o si� co� niezwyk�ego. Grecy z machinami stali bezczynnie niedaleko po��czenia obu w�woz�w; lecz na samym po��czeniu, mi�dzy szos� a sztabem nast�pcy, wyci�gn�y si� cztery g�ste szeregi jakiego� innego wojska, niby cztery p�oty naje�one iskrz�cymi w��czniami.

Mimo bardzo spadzistej drogi ksi��� cwa�em zbieg� do swego oddzia�u, do miejsca, gdzie sta� minister wojny otoczony oficerami.

� Co si� tu dzieje?� � gro�nie zawo�a�. � Dlaczego tr�bicie alarm zamiast maszerowa�?�

� Jeste�my odci�ci � rzek� Herhor.

� Kto?� przez kogo?�

� Nasz oddzia� przez trzy pu�ki Nitagera, kt�re wysz�y z pustyni.

� Wi�c tam, blisko szosy, stoi nieprzyjaciel?�

� Stoi sam niezwyci�ony Nitager�

Zdawa�o si�, �e w tej chwili nast�pca tronu oszala�. Skrzywi�y mu si� usta, oczy wysz�y z orbit. Wydoby� miecz i pobieg�szy do Grek�w krzykn�� chrapliwym g�osem:

� Za mn� na tych, kt�rzy nam zast�pili drog�!..

� �yj wiecznie, erpatre!.. � zawo�a� Patrokles, r�wnie dobywaj�c miecza. � Naprz�d, potomkowie Achillesa!.. � zwr�ci� si� do swoich �o�nierzy. � Poka�my egipskim krowiarzom, �e nas zatrzymywa� nie wolno!..

Tr�bki zagra�y do ataku. Cztery kr�tkie, ale wyprostowane szeregi posz�y naprz�d, wzbi� si� tuman py�u i krzyk na cze�� Ramzesa.

W par� minut Grecy znale�li si� wobec pu�k�w egipskich i � zawahali si�.

� Naprz�d!.. � wo�a� nast�pca biegn�c z mieczem w r�ku.

Grecy zni�yli w��cznie. W szeregach przeciwnych zrobi� si� jaki� ruch, przelecia� szmer i � r�wnie� zni�y�y si� w��cznie.

� Kto wy jeste�cie, szale�cy?� � odezwa� si� pot�ny g�os ze strony przeciwnej.

� Nast�pca tronu!.. � odpowiedzia� Patrokles.

Chwila ciszy.

� Rozst�pi� si�!.. � powt�rzy� ten sam wielki g�os co pierwej.

Pu�ki armii wschodniej z wolna otworzy�y si� jak ci�kie podw�jne wrota i � grecki oddzia� przeszed�.

W�wczas do nast�pcy zbli�y� si� siwy wojownik w z�ocistym he�mie i zbroi i nisko sk�oniwszy si� rzek�:

� Zwyci�y�e�, erpatre. Tylko wielki w�dz w ten spos�b wydobywa si� z k�opotu.

� Ty jeste� Nitager, najwaleczniejszy z walecznych!.. � zawo�a� ksi���.

W tej chwili zbli�y� si� do nich minister wojny, kt�ry s�ysza� rozmow�, i rzek� cierpko:

� A gdyby po waszej stronie znalaz� si� r�wnie niesforny w�dz, jak erpatre, czym zako�czyliby�my manewry?

� Daj�e spok�j m�odemu wojownikowi! � odpar� Nitager. Czyli� nie wystarcza ci, �e pokaza� lwie pazury, jak przysta�o na dzieci� faraon�w?�

Tutmozis s�ysz�c, jaki obr�t przybiera rozmowa, zwr�ci� si� do Nitagera:

� Sk�d wzi��e� si� tutaj, dostojny wodzu, je�eli g��wne twoje si�y znajduj� si� przed nasz� armi�?

� Wiedzia�em, jak niedo��nie maszeruje oddzia� z Memfis, gdy nast�pca gromadzi pu�ki pod Pi-Bailos. No i dla �miechu chcia�em przy�apa� was, paniczyk�w� Na moje nieszcz�cie znalaz� si� tu nast�pca i popsu� mi plany. Tak zawsze post�puj, Ramzesie, naturalnie wobec prawdziwych nieprzyjaci�.

� A je�eli, jak dzi�, trafi na trzy razy wi�ksz� si��?� � zapyta� Herhor.

� Wi�cej znaczy odwa�ny rozum ani�eli si�a � odpowiedzia� stary w�dz. � S�o� jest pi��dziesi�t razy mocniejszym od cz�owieka, a jednak ulega mu lub ginie z jego r�ki�

Herhor s�ucha� w milczeniu.

Manewry uznano za sko�czone. Nast�pca tronu w towarzystwie ministra i wodz�w pojecha� do wojsk pod Pi-Bailos, przywita� weteran�w Nitagera i po�egna� swoje pu�ki rozkazuj�c im i�� na wsch�d i �ycz�c powodzenia. Nast�pnie otoczony wielk� �wit� wraca� szos� do Memfis w�r�d t�um�w z ziemi Gosen, kt�re z zielonymi ga��zkami i w �wi�tecznych szatach pozdrawia�y zwyci�zc�.

Gdy go�ciniec skr�ci� ku pustyni, t�um przerzedzi� si�; a gdy zbli�yli si� do miejsca, gdzie sztab nast�pcy z powodu skarabeusz�w wszed� do w�wozu, na szosie ju� nie by�o nikogo.

Wtedy Ramzes skin�� na Tutmozisa i wskazuj�c mu �ysy pag�rek szepn��:

� P�jdziesz tam, do Sary�

� Rozumiem.

� I powiesz jej ojcu, �e oddaj� mu folwark pod Memfisem.

� Rozumiem. Pojutrze b�dziesz j� mia�.

Po tej wymianie zda� Tutmozis cofn�� si� ku maszeruj�cym za �wit� wojskom i znikn��.

Prawie naprzeciw w�wozu, do kt�rego z rana wjecha�y machiny wojenne, o kilkana�cie krok�w za szos� ros�o niedu�e, cho� stare drzewo tamaryndowe. W tym miejscu zatrzyma�a si� stra� poprzedzaj�ca ksi���c� �wit�.

� Czy znowu spotykamy si� ze skarabeuszami?� � zapyta� ze �miechem nast�pca tronu ministra.

� Zobaczymy � odpar� Herhor.

Jako� zobaczyli: na w�t�ym drzewie wisia� nagi cz�owiek.

� C� to znaczy! � zawo�a� wzruszony nast�pca.

Pobiegli do drzewa adiutanci i przekonali si�, �e wisielcem jest �w stary ch�op, kt�remu wojsko zasypa�o kana�.

� S�usznie powiesi� si� � krzycza� mi�dzy oficerami Eunana. � Czyby�cie uwierzyli, �e ten n�dzny niewolnik o�mieli� si� schwyta� za nogi jego dostojno�� ministra!..

Ramzes us�yszawszy to zatrzyma� konia. Nast�pnie zsiad� i zbli�y� si� do z�owrogiego drzewa. Ch�op wisia� z g�ow� wyci�gni�t� naprz�d; mia� usta szeroko otwarte, d�onie zwr�cone do widz�w, a w oczach zgroz�. Wygl�da� jak cz�owiek, kt�ry chce co� powiedzie�, ale mu g�osu zabrak�o.

� Nieszcz�liwy � westchn�� ze wsp�czuciem ksi���.

Gdy wr�ci� do orszaku, kaza� sobie opowiedzie� histori� ch�opa, a p�niej przez d�ugi czas jecha� milcz�cy.

Przed oczyma wci�� sta� mu obraz samob�jcy, a w sercu nurtowa�o uczucie, �e temu pogardzonemu niewolnikowi sta�a si� wielka krzywda. Tak niezmierna krzywda, �e nad ni� m�g� zastanawia� si� nawet on, syn i nast�pca faraona.

Gor�co by�o niezno�ne, kurz wysusza� wargi i k�u� oczy ludziom i zwierz�tom. Zatrzymano oddzia� na kr�tki post�j, a tymczasem Nitager ko�czy� rozmow� z ministrem.

� Moi oficerowie � m�wi� stary w�dz � nie patrz� pod nogi, tylko przed siebie. I mo�e dlatego nigdy nie zaskoczy� mnie nieprzyjaciel.

� Tym przypomnia�e� mi, wasza dostojno��, �e powinienem zap�aci� pewne d�ugi � odpar� Herhor i kaza� zgromadzi� si� oficerom i �o�nierzom, jacy byli pod r�k�.

� A teraz � rzek� minister � zawo�ajcie Eunan�.

Obwieszony amuletami oficer znalaz� si� tak pr�dko, jakby od dawna czeka� na to wezwanie. Na jego twarzy malowa�a si� rado��, z trudem hamowana przez pokor�.

Herhor, ujrzawszy przed sob� Eunan�, zacz��:

� Z woli jego �wi�tobliwo�ci, wraz ze sko�czeniem manewr�w, najwy�sza w�adza wojskowa znowu przechodzi w moje r�ce.

Obecni pochylili g�owy.

� W�adzy tej wypada mi u�y� przede wszystkim na wymiar sprawiedliwo�ci�

Oficerowie zacz�li spogl�da� po sobie.

� Eunano � ci�gn�� minister � wiem, �e zawsze by�e� jednym z najpilniejszych oficer�w�

� Prawda m�wi przez wasze usta, dostojny panie � odpar� Eunana. � Jak palma czeka na ros�, tak ja na rozkazy zwierzchnik�w. A gdy ich nie otrzymuj�, jestem jak sierota w pustyni, szukaj�ca drogi swojej.

Okryci bliznami oficerowie Nitagera z podziwem przys�uchiwali si� wartkiej wymowie Eunany i my�leli w sobie:

�Ten b�dzie wywy�szony nad innych!�

� Eunano � m�wi� minister � jeste� nie tylko pilny, ale i pobo�ny; nie tylko pobo�ny, ale i czujny jak ibis nad wod�. Bogowie te� zleli na ciebie wielkie dobrodziejstwa: dali ci w�ow� przezorno�� i wzrok jastrz�bia�

� Czysta prawda p�ynie z ust waszej dostojno�ci � wtr�ci� Eunana. � Gdyby nie m�j dziwny wzrok, nie wypatrzy�bym dwu �wi�tych skarabeusz�w�

� Tak � przerwa� minister � i nie uratowa�by� naszego obozu od �wi�tokradztwa. Za ten czyn, godny najpobo�niejszego Egipcjanina, daj� ci�

Tu minister zdj�� z palca z�oty pier�cie�.

� Daj� ci ten oto pier�cie� z imieniem bogini Mut, kt�rej �aska i roztropno�� b�d� ci towarzyszy�y do ko�ca ziemskiej w�dr�wki, je�eli na ni� zas�u�ysz.

Jego dostojno�� wr�czy� pier�cie� Eunanie, a obecni wydali wielki okrzyk na cze�� faraona i zaszcz�kali or�em.

Poniewa� minister nie ruszy� si�, wi�c i Eunana sta� i bystro patrzy� mu w oczy, jak wierny pies, kt�ry otrzymawszy z r�ki pa�skiej jeden k�sek, jeszcze kr�ci ogonem i czeka.

� A teraz � zacz�� znowu minister � przyznaj si� Eunano, dlaczego nie powiedzia�e�, gdzie poszed� nast�pca tronu, gdy wojsko z trudem maszerowa�o przez w�w�z?� Pope�ni�e� z�y czyn, musieli�my bowiem tr�bi� alarm w s�siedztwie nieprzyjaciela.

� Bogowie s� moimi �wiadkami, �em nic nie wiedzia� o najdostojniejszym ksi�ciu � odpar� �dziwiony Eunana.

Herhor potrz�sn�� g�ow�.

� Nie mo�e by�, a�eby cz�owiek, obdarzony takim jak ty wzrokiem, kt�ry o kilkadziesi�t krok�w widzi w�r�d piasku �wi�te skarabeusze, nie dostrzeg� tak wielkiej osoby, jak� jest nast�pca tronu.

� Zaprawd� nie widzia�em!.. � t�umaczy� si� Eunana bij�c si� w piersi. � Zreszt� nikt mi nie kaza� czuwa� nad ksi�ciem.

� Czyli� nie uwolni�em ci� od dow�dztwa przedniej stra�y?� Czyli� wyznaczy�em ci jakie zaj�cie? � pyta� minister. � By�e� zupe�nie wolny, w�a�nie jak cz�owiek powo�any do �ledzenia rzeczy wa�nych. A czy wywi�za�e� si� z tego zadania?� Zaiste, za podobny b��d w czasie wojny musia�by� umrze� �mierci��

Nieszcz�sny oficer poblad�.

� Ale ja mam dla ciebie serce ojcowskie, Eunano � m�wi� dostojny pan � i pami�taj�c na wielk� us�ug�, jak� odda�e� armii przez wypatrzenie symbol�w �wi�tego s�o�ca, skarabeusz�w, wyznaczam ci, nie jak surowy minister, ale jako �agodny kap�an, bardzo ma�� kar�.

Otrzymasz pi��dziesi�t kij�w.

� Wasza dostojno��

� Eunano, umia�e� by� szcz�liwym, b�d� teraz m�nym i przyjmij to drobne upomnienie, jak przysta�o na oficera armii jego �wi�tobliwo�ci.

Ledwie sko�czy� dostojny Herhor, ju� starsi rang� oficerowie po�o�yli Eunan� w wygodnym miejscu obok szosy. Potem jeden usiad� na karku, drugi na nogach, a dwaj inni wyliczyli mu w obna�one cia�o pi��dziesi�t gi�tkich trzcin.

Nieustraszony bojownik nie wyda� j�ku, owszem � nuci� pie�� �o�niersk�, a po uko�czeniu ceremonii sam chcia� si� podnie��. Ale schorza�e nogi odm�wi�y mu pos�usze�stwa. Wi�c pad� twarz� w piasek i musiano go odwie�� do Memfisu na dwukolnym wozie, na kt�rym le��c i u�miechaj�c si� do �o�nierzy rozmy�la�, �e nie tak pr�dko zmienia si� wiatr w Dolnym Egipcie jak fortuna w �yciu biednego oficera!

Gdy po kr�tkim postoju orszak nast�pcy tronu wyruszy� w dalsz� drog�, jego dostojno�� Herhor siad� na konia i jad�c obok jego dostojno�ci Nitagera rozmawia� p�g�osem o ludach azjatyckich, a przede wszystkim o rozbudzeniu si� Asyrii.

W�wczas dwaj s�udzy ministra: adiutant nios�cy wachlarz i pisarz Pentuer, zacz�li te� rozmow�.

� Co my�lisz o przygodzie Eunany? � spyta� adiutant.

� A ty co my�lisz o ch�opie, kt�ry si� powiesi�? � rzek� pisarz.

� Zdaje mi si�, �e dla ch�opa dzie� dzisiejszy jest najlepszym, a powr�z ko�o szyi najmi�kszym, jaki spotka� w �yciu � odpar� adiutant. � My�l� te�, �e Eunana od tej pory b�dzie bardzo troskliwie pilnowa� nast�pcy tronu.

� Mylisz si� � rzek� Pentuer. � Eunana od tej pory nigdy nie dojrzy skarabeusza, cho�by by� wielkim jak w�. Co si� za� tyczy owego ch�opa, czy nie s�dzisz, �e jemu jednak musia�o by� �le, bardzo �le� bardzo �le na �wi�tej ziemi egipskiej!

� Nie znasz ch�op�w, wi�c tak m�wisz.

� A kt� ich lepiej zna?� � odpar� pos�pnie pisarz. � Czyli� nie wyros�em mi�dzy nimi?�

Czy nie widzia�em, jak m�j ojciec nawodnia� grunta, oczyszcza� kana�y, sia�, zbiera�, a nade wszystko � jak p�aci� podatki. O, ty nie wiesz, co to jest dola ch�opa w Egipcie!

� Za to wiem, co jest dola cudzoziemca � odpowiedzia� adiutant. � M�j pradziad czy prapradziad by� jednym z wielkich mi�dzy Hyksosami, ale zosta� tu, bo przywi�za� si� do ziemi.

I co powiesz: nie tylko jemu odebrano maj�tek, ale jeszcze i na mnie ci��y plama pochodzenia!.. Sam widzisz, co nieraz znosz� od rodowitych Egipcjan, cho� mam znaczne stanowisko.

Jak�e wi�c mog� litowa� si� nad egipskim ch�opem, kt�ry widz�c moj� ��taw� cer� nieraz mruczy pod nosem: �poganin!.. cudzoziemiec!..� Ch�op za� nie jest ani poganinem, ani cudzoziemcem.

� Tylko niewolnikiem � wtr�ci� pisarz. � Niewolnikiem, kt�rego �eni�, rozwodz�, bij�, sprzedaj�, niekiedy morduj�, a zawsze ka�� mu pracowa� obiecuj�c w dodatku, �e i na tamtym �wiecie r�wnie� b�dzie niewolnikiem.

Adiutant wzruszy� ramionami.

� Dziwny ty jeste�, cho� tak m�dry! � rzek�. � Przecie widzisz, �e ka�dy z nas zajmuje jakie� stanowisko � niskie mniej niskie lub bardziej niskie, na kt�rym musi pracowa�. A czy martwi ci� to, �e nie jeste� faraonem i �e twoim grobem nie b�dzie piramida?� Wcale nie my�lisz o tym, bo rozumiesz, �e taki jest porz�dek �wiata. Ka�dy pe�ni swoje obowi�zki: w� orze, osio� d�wiga podr�nych, ja ch�odz� jego dostojno��, ty za niego pami�tasz i my�lisz, a ch�op uprawia ziemi� i p�aci podatki. C� wi�c nam z tego, �e jaki� w� urodzi si� Apisem, kt�remu cze�� oddaj�, a jaki� cz�owiek faraonem lub nomarch�?..

� Temu ch�opu zniszczono jego dziesi�cioletni� prac� � szepn�� Pentuer.

� A twojej pracy nie niszczy minister?� � spyta� adiutant. � Kt� wie, �e to ty rz�dzisz pa�stwem, nie za� dostojny Herhor?�

� Mylisz si�, rzek� pisarz � on rz�dzi naprawd�. On ma w�adz�, on ma wol�, a ja� tylko wiadomo�ci� Mnie wreszcie nie bij� ani ciebie, jak owego ch�opa�

� Ale za to zbili Eunan�, a i nam mo�e si� dosta�. Trzeba wi�c by� m�nym i cieszy� si� ze stanowiska, jakie wyznaczono cz�owiekowi. Tym bardziej �e, jak ci wiadomo, nasz duch, nie�miertelny Ka, w miar� oczyszczania si�, wst�puje na wy�sze szczeble, aby za tysi�ce czy miliony lat, razem z duszami faraon�w i niewolnik�w, nawet razem z bogami � rozp�yn�� si� w bezimiennym a wszechmocnym ojcu �ycia.

� M�wisz jak kap�an � odpar� z gorycz� Pentuer. � Ja to raczej powinienem mie� ten spok�j!.. Lecz zamiast niego mam b�l w duszy, bo odczuwam n�dz� milion�w�

� Kt� ci ka�e?

� Oczy moje i serce. Jest ono jak dolina mi�dzy g�rami, kt�ra nie mo�e milcze�, kiedy s�yszy krzyk, lecz odpowiada echem.

� A ja tobie m�wi�, Pentuerze, �e za du�o my�lisz o rzeczach niebezpiecznych. Nie mo�na bezkarnie chodzi� po urwiskach g�r wschodnich, bo lada chwil� spadniesz; ani b��dzi� po zachodniej pustyni, gdzie kr��� lwy zg�odnia�e i zrywa si� w�ciek�y chamsin.

Tymczasem waleczny Eunana jad�c na wozie, kt�ry mu tylko odnawia� bole��, aby pokaza�, jak jest m�nym, za��da� jedzenia i picia. A gdy spo�y� suchy placek, natarty czosnkiem, i wypi� kwa�ne piwo z wysmuk�ego garnuszka, poprosi� wo�nicy, aby mu ga��zk� sp�dza� muchy z poranionego cia�a.

Tak le��c na workach i pakach, na skrzypi�cym wozie, twarz� zwr�cony do ziemi, biedny Eunana j�kliwym g�osem zacz�� opiewa� ci�k� dol� ni�szego oficera:

� �Z jakiej�e to racji m�wisz, �e lepiej by� oficerem ani�eli pisarzem? Przyjd� i patrz na moje sine pr�gi i pop�kane cia�o, a ja ci przez ten czas opowiem dzieje udr�czonego oficera.

Jeszcze by�em ch�opcem, kiedy przyniesiono mnie do koszar. Na �niadanie dostawa�em pi�ci� w brzuch, a� mnie mdli�o, na obiad ku�ak w oczy, a� mi si� g�ba rozdziawia�a, a ku wieczorowi mia�em ju� g�ow� okryt� ranami i prawie rozszczepion�.

Chod�, niech ci opowiem, jak odby�em podr� do Syrii. Jedzenie i picie musia�em d�wiga� w r�kach, objuczony jak osio�. Szyj� mia�em zesztywnia�� jak szyja os�a, a kr�gi pacierzowe sp�kane. Pi�em zgni�� wod�, a wobec wroga by�em jako z�apany ptak.

Wr�ci�em do Egiptu, ale tu jestem jak drzewo, kt�re robak toczy. Za byle co k�ad� mnie na ziemi� i bij� jak w ksi��k�, tak �e od kij�w jestem prawie po�amany. Jestem chory i musz� si� k�a��, musz� mnie wozi� na wozie, a tymczasem s�u��cy kradnie mi p�aszcz i ucieka� Dlatego, o pisarzu! zmie� swoje zdanie o szcz�ciu oficera.�@

Tak �piewa� m�ny Eunana, a jego pie��, pe�na �ez, przetrwa�a pa�stwo egipskie.

W miar� jak �wita nast�pcy tronu zbli�a�a si� do Memfis, s�o�ce pochyla�o si� ku zachodowi, a od niezliczonych kana��w i dalekiego morza zrywa� si� wiatr nasycony ch�odn� wilgoci�. Szosa znowu zbli�y�a si� do �yznych okolic, a na polach i w zaro�lach by�o wida� nieprzerwane szeregi ludzi pracuj�cych, cho� na pustyni� ju� pada� r�owy blask, a szczyty g�r pali�y si� p�omieniem.

Wtem Ramzes zatrzyma� si� i zawr�ci� konia. Natychmiast otoczy�a go �wita, podjechali wy�si dow�dcy i z wolna, r�wnym krokiem zbli�y�y si� szeregi maszeruj�cych pu�k�w.

W purpurowych promieniach zachodz�cego s�o�ca ksi��� wygl�da� jak bo�ek; �o�nierze patrzyli na niego z dum� i mi�o�ci�, dow�dcy z podziwem.

Podni�s� r�k�, wszystko umilk�o, a on zacz�� m�wi�:

� Dostojni wodzowie, m�ni oficerowie, pos�uszni �o�nierze! Dzi� bogowie dali mi pozna� s�odycz rozkazywania takim jak wy. Rado�� przepe�nia moje ksi���ce serce. A poniewa� wol� moj� jest, a�eby�cie wy, wodzowie, oficerowie i �o�nierze, zawsze dzielili moje szcz�cie, wi�c przeznaczam: po jednej drachmie dla ka�dego �o�nierza z tych, kt�rzy poszli na wsch�d, i tych, kt�rzy wracaj� z nami od wschodniej granicy. Opr�cz tego po jednej drachmie �o�nierzom greckim, kt�rzy dzi�, pod moj� komend�, otworzyli nam wyj�cie z w�wozu, i � po jednej drachmie �o�nierzom tych pu�k�w dostojnego Nitagera, kt�rzy chcieli nam odci�� drog� do go�ci�ca�

W wojsku zawrza�o.

� B�d� pozdrowiony, wodzu nasz!.. b�d� pozdrowiony, nast�pco faraona, kt�ry oby �y� wiecznie!.. � wo�ali �o�nierze, a Grecy najg�o�niej.

Ksi��� m�wi� dalej:

� Do podzia�u mi�dzy ni�szych oficer�w armii mojej i dostojnego Nitagera przeznaczam pi�� talent�w. Nareszcie do podzia�u mi�dzy jego dostojno�� ministra i naczelnych wodz�w przeznaczam dziesi�� talent�w�

� Ja zrzekam si� mojej cz�ci na rzecz wojska � odpowiedzia� Herhor.

� B�d� pozdrowiony, nast�pco!.. b�d� pozdrowiony, ministrze!.. � wo�ali oficerowie i �o�nierze.

Czerwony kr�g s�o�ca ju� dotkn�� piask�w zachodniej pustyni. Ramzes po�egna� wojsko i galopem pocwa�owa� do Memfis, a jego dostojno�� Herhor, w�r�d radosnych okrzyk�w, wsiad� do lektyki i r�wnie� kaza� wyprzedzi� maszeruj�ce oddzia�y.

Kiedy odsun�li si� tak, �e pojedyncze g�osy zla�y si� w jeden wielki szmer, niby szum wodospadu, minister wychyliwszy si� do pisarza Pentuera rzek�:

� Pami�tasz ty wszystko?

� Tak, dostojny panie.

� Twoja pami�� jest jak granit, na kt�rym piszemy histori�, a twoja m�dro�� jak Nil, kt�ry wszystko zalewa i u�y�nia � m�wi� minister. � Przy tym bogowie obdarzyli ci� najwi�ksz� ze wszystkich cn�t � roztropn� pokor��

Pisarz milcza�.

� Ty wi�c dok�adniej ni� inni mo�esz oceni� post�pki i rozum nast�pcy tronu, kt�ry oby �y� wiecznie.

Minister chwil� spocz��. Tak du�o m�wi� nie by�o w jego zwyczaju.

� Powiedz mi zatem, Pentuerze, i zapisz to: czy godzi si�, a�eby nast�pca tronu wobec wojska wypowiada� swoj� wol�?� Tak czyni� mo�e tylko faraon albo zdrajca, albo� lekkomy�lny m�odzieniec, kt�ry z r�wn� �atwo�ci� pope�nia gwa�towne czyny, jak wyrzuca bezbo�ne s�owa.

S�o�ce zasz�o i w chwil� p�niej zapad�a noc gwia�dzista. Nad nieprzeliczonymi kana�ami Dolnego Egiptu zacz�a zg�szcza� si� srebrna mg�a, kt�r� �agodny wiatr zanosi� a� na pustyni�, ch�odzi� strudzonych �o�nierzy i nasyca� ro�liny, ju� konaj�ce z pragnienia.

� Albo powiedz mi, Pentuerze � ci�gn�� minister � i zbadaj: sk�d nast�pca we�mie dwadzie�cia talent�w na dotrzymanie wojsku obietnicy, kt�r� dzi� tak nieopatrznie uczyni�? Zreszt� sk�dkolwiek we�mie pieni�dze, wydaje mi si�, a zapewne i tobie, rzecz� niebezpieczn�, a�eby nast�pca robi� podarunki armii, w�a�nie w tym dniu, kiedy jego �wi�tobliwo�� nie ma czym zap�aci� �o�du wracaj�cym ze Wschodu pu�kom Nitagera. Nie pytam ci� o zdanie o tej rzeczy, bo je znam, jak i ty znasz moje najtajniejsze my�li. Prosz� ci� tylko, a�eby� zapami�ta�, co widzia�e�, dla opowiedzenia tego w kolegium kap�a�skim.

� Czy pr�dko b�dzie zwo�ane? � spyta� Pentuer.

� Nie ma jeszcze powodu. Spr�buj� pierwej uspokoi� rozhukanego byczka za pomoc� ojcowskiej r�ki jego �wi�tobliwo�ci� A szkoda by�aby ch�opca, bo ma du�e zdolno�ci i energi� po�udniowego wichru. Tylko je�eli wicher, zamiast zdmuchiwa� nieprzyjaci� Egiptu, zacznie k�a�� jego pszenic� i wyrywa� palmy!..

Minister umilk�, a jego orszak uton�� w ciemnej alei drzew prowadz�cej do Memfisu.

W tym czasie Ramzes doje�d�a� do pa�acu faraona.

Gmach ten sta� na wzg�rzu za miastem, w�r�d parku. Ros�y tu osobliwe drzewa: baobaby z po�udnia, cedry, sosny i d�by z p�nocy. Dzi�ki sztuce ogrodniczej �y�y one po kilkadziesi�t lat i dosi�ga�y znacznej wysoko�ci. Cienista aleja prowadzi�a z do�u do bramy, kt�ra mia�a wysoko�� trzypi�trowej kamienicy. Z ka�dej strony bramy wznosi�a si� pot�na budowla niby wie�a, w formie �ci�tej piramidy, szeroka na czterdzie�ci krok�w, wysoka na pi�� pi�ter.

W�r�d nocy wygl�da�o to jak dwa olbrzymie namioty z piaskowca. Dziwne te gmachy mia�y na parterze i pi�trach kwadratowe okienka, a dachy p�askie. Ze szczytu jednej takiej piramidy warta �ledzi�a ziemi�, z drugiej � dy�urny kap�an patrzy� w gwiazdy.

Na prawo i na lewo od wie�, zwanych pylonami, ci�gn�y si� mury, a raczej d�ugie, pi�trowe budynki z w�skimi oknami i p�askim dachem, po kt�rym chodzi�y warty. Po obu stronach bramy g��wnej siedzia�y dwa pos�gi, dosi�gaj�ce g�owami pierwszego pi�tra; u st�p pos�g�w znowu chodzi�y warty. Kiedy ksi��� w towarzystwie kilku je�d�c�w zbli�y� si� do pa�acu, wartownik, pomimo ciemno�ci, pozna� go. Za chwil� wybieg� z pylonu urz�dnik dworski, ubrany w bia�� sp�dnic�, ciemn� narzutk� i peruk�, z wielko�ci podobn� do kaptura.

� Pa�ac ju� zamkni�ty? � spyta� ksi���.

� Prawd� rzek�e�, dostojny panie � odpar� urz�dnik.

� Jego �wi�tobliwo�� ubiera bog�w do snu.

� A potem co b�dzie robi�?

� Raczy przyj�� ministra wojny, Herhora.

� No?..

� P�niej jego �wi�tobliwo�� popatrzy si� w wielkiej sali na balet, a nast�pnie przyjmie k�piel i odprawi modlitwy wieczorne.

� Mnie nie kazano przyj��? � spyta� nast�pca.

� Jutro po radzie wojennej.

� A kr�lowe co robi�?

� Pierwsza kr�lowa modli si� w pokoju zmar�ego syna, a wasza dostojna matka przyjmuje pos�a fenickiego, kt�ry przywi�z� jej dary od kobiet z Tyru.

� S� i dziewcz�ta?

� Podobno jest kilka. Ka�da ma na sobie kosztowno�ci za dziesi�� talent�w.

� A kt� si� tam w��czy z pochodniami? � rzek� ksi��� wskazuj�c r�k� na d� parku.

� Zdejmuj� z drzewa brata waszej dostojno�ci, kt�ry tam siedzi od po�udnia.

� I nie chce zej��?

� Owszem, teraz zejdzie, bo poszed� po niego b�azen pierwszej kr�lowej i obieca�, �e zaprowadzi go do karczmy, gdzie pij� paraszytowie, otwieracze cia� zmar�ych.

� A o manewrach dzisiejszych ju� s�yszeli�cie co?

� M�wili w ministerium, �e sztab zosta� odci�ty od korpusu.

� I jeszcze co?

Urz�dnik waha� si�.

� M�w, co s�ysza�e�.

� I jeszcze s�yszeli�my, �e z tego powodu wasza dostojno�� kaza�e� odliczy� pewnemu oficerowi pi��set kij�w, a przewodnika powiesi�.

� Wszystko k�amstwo!.. � odezwa� si� p�g�osem jeden z adiutant�w nast�pcy.

� �o�nierze te� m�wi� mi�dzy sob�, �e to musi by� k�amstwo � odpar� �mielej urz�dnik.

Nast�pca zwr�ci� konia i pojecha� do dolnej cz�ci parku, gdzie znajdowa� si� jego pa�acyk. By�a to w�a�ciwie jednopi�trowa altana, wzniesiona z drzewa. Mia�a form� ogromnego sze�cianu z dwoma werendami: doln� i g�rn�, kt�re wko�o otacza�y budynek i wspiera�y si� na mn�stwie s�up�w. Wewn�trz p�on�y kaga�ce, wi�c mo�na by�o widzie�, �e �ciany sk�adaj� si� z desek rze�bionych jak koronka i �e s� zabezpieczone od wiatru zas�onami z r�nobarwnych tkanin. Dach budowli tej by� p�aski, otoczony balustrad�; na nim sta�o par� namiot�w.

Serdecznie powitany przez p�nagich s�u��cych, z kt�rych jedni wybiegli z pochodniami, drudzy padli przed nim na twarz, nast�pca wszed� do domu. W mieszkaniu na parterze zdj�� zakurzon� odzie�, wyk�pa� si� w kamiennej wannie i narzuci� na siebie bia�� tog�, rodzaj wielkiego prze�cierad�a, kt�re zapi�� pod szyj�, a w pasie przewi�za� sznurem. Na pierwszym pi�trze zjad� kolacj� z�o�on� z pszennego placka, garstki daktyl�w i kielicha lekkiego piwa.

Potem wszed� na taras budowli i po�o�ywszy si� na kanapie okrytej lwi� sk�r� kaza� s�u�bie odej�� i natychmiast przys�a� na g�r� Tutmozisa, gdy przyjedzie.

Oko�o p�nocy stan�a przed domem lektyka i wysiad� z niej adiutant Tutmozis. Gdy ci�ko wszed� na taras ziewaj�c, ksi��� zerwa� si� z kanapy.

� Jeste�?� I c�?� � zawo�a� Ramzes.

� Wi�c ty jeszcze nie �pisz?� � odpar� Tutmozis.

� O bogowie, po tyludniowej mord�dze!.. My�la�em, �e b�d� si� m�g� przedrzema� cho�by do wschodu s�o�ca.

� C� Sara?�

� B�dzie tu pojutrze albo ty u niej na folwarku, z tamtej strony rzeki.

� Dopiero pojutrze!..

� Dopiero?� Prosz� ci�, Ramzesie, a�eby� si� wyspa�.

Zbyt wiele zebra�o ci si� w sercu czarnej krwi, skutkiem czego do g�owy uderza ci ogie�.

� C� jej ojciec?

� To jaki� uczciwy cz�owiek i rozumny. Nazywa si� Gedeon. Kiedy mu powiedzia�em, �e chcesz wzi�� jego c�rk�, upad� na ziemi� i zacz�� wydziera� sobie w�osy. Rozumie si�, przeczeka�em ten wylew ojcowskiej bole�ci, troch� zjad�em, wypi�em wina i � przyst�pili�my nareszcie do uk�ad�w. Zap�akany Gedeon najpierw przysi�g�, �e woli widzie� c�rk� swoj� trupem ani�eli czyj�kolwiek kochank�. W�wczas powiedzia�em, �e pod Memfis, nad Nilem, dostanie folwark, kt�ry przynosi dwa talenty rocznego dochodu i nie p�aci podatk�w. Oburzy� si�. Wtedy o�wiadczy�em, �e mo�e jeszcze dosta� co roku talent z�otem i srebrem. Westchn�� i wspomnia�, �e jego c�rka przez trzy lata kszta�ci�a si� w Pi-Bailos. Post�pi�em jeszcze talent.

Teraz Gedeon, wci�� niepocieszony, nadmieni�, �e traci bardzo dobre miejsce rz�dcy u pana Sezofrisa. Powiedzia�em, �e tej posady rzuca� nie potrzebuje, i dorzuci�em mu dziesi�� kr�w dojnych z twoich ob�r. Czo�o wyja�ni�o mu si� troch�, wi�c wyzna� mi, pod najwi�kszym sekretem, �e na jego Sar� zwr�ci� ju� uwag� pewien strasznie wielki pan, Chaires, kt�ry nosi wachlarz nad nomareh� Memfisu. Ja za� obieca�em mu doda� byczka, mniejszy �a�cuch z�oty i wi�ksz� bransolet�. Tym sposobem twoja Sara b�dzie ci� kosztowa�a: folwark i dwa talenty rocznie gotowizn�, a dziesi�� kr�w, byczka, �a�cuch i bransolet� z�ot� jednorazowo. To dasz jej ojcu, zacnemu Gedeonowi; jej za� samej co ci si� podoba.

� C� na to Sara? � spyta� ksi���.

� Przez czas uk�ad�w chodzi�a mi�dzy drzewami. A gdy�my zako�czyli spraw� i zapili dobrym winem �ydowskim, powiedzia�a ojcu� � wiesz co?� �e gdyby jej nie odda� tobie, wesz�aby na ska�� i rzuci�aby si� g�ow� na d�. Teraz chyba b�dziesz spa� spokojnie � zako�czy� Tutmozis.

� W�tpi� � rzek� nast�pca opieraj�c si� o balustrad� i patrz�c w najpustsz� stron� parku. � Czy wiesz, �e w drodze spotkali�my powieszonego ch�opa�

� O!.. to gorsze od skarabeusz�w � sykn�� Tutmozis.

� Powiesi� si� sam z rozpaczy, �e wojsko zasypa�o mu kana�, kt�ry przez dziesi�� lat kopa� w pustyni.

� No, ten cz�owiek ju� �pi twardo� Wi�c chyba pora i nam�

� Ten cz�owiek by� skrzywdzony � m�wi� ksi��� � trzeba znale�� jego dzieci, wykupi� i da� im kawa�ek ziemi w dzier�aw�.

� Ale trzeba to zrobi� w wielkiej tajemnicy � wtr�ci� Tutmozis � bo inaczej zaczn� si� wiesza� wszyscy ch�opi, a nam, ich panom, �aden Fenicjanin nie po�yczy miedzianego utena.

� Nie �artuj. Gdyby� widzia� oblicze tego ch�opa, nie zasn��by� jak i ja�

Wtem z do�u, spomi�dzy g�stwiny, odezwa� si� g�os niezbyt silny, lecz wyra�ny:

� Niech b�ogos�awi ci�, Ramzesie, jedyny i wszechmocny B�g, kt�ry nie ma imienia w ludzkim j�zyku ani pos�g�w w �wi�tyniach!

Obaj m�odzi ludzie, zdumieni, wychylili si�.

� Kto jeste�?.. � zawo�a� ksi���.

� Jestem skrzywdzony lud egipski � powoli i spokojnie odpowiedzia� g�os.

Potem wszystko ucich�o. �aden ruch, �aden szelest ga��zi nie zdradzi� ludzkiej obecno�ci w tym miejscu. Na rozkaz ksi�cia wybieg�a s�u�ba z pochodniami, spuszczono psy i przeszukano wszystkie zaro�la otaczaj�ce dom nast�pcy. Ale nie by�o nikogo.

� Kto to m�g� by�?� � pyta� Tutmozisa wzruszony ksi���. � Mo�e duch tego ch�opa?�

� Duch?� powt�rzy� adiutant. � Nigdy nie s�ysza�em gadaj�cych duch�w, cho� nieraz trzyma�em stra� przy �wi�tyniach i grobach. Pr�dzej przypuszcza�bym, �e ten, kt�ry odezwa� si� do nas, jest jakim� twoim przyjacielem.

� Dlaczego� by si� ukrywa�?

� A co ci to szkodzi? � rzek� Tutmozis. � Ka�dy z nas ma dziesi�tki, je�eli nie setki niewidzialnych wrog�w. Dzi�kuj wi�c bogom, �e masz cho� jednego niewidzialnego przyjaciela.

� Nie zasn� dzi�� � szepn�� wzburzony ksi���.

� Daj�e spok�j!.. Zamiast biega� po tarasie, us�uchaj mnie i legnij. Widzisz, sen � to powa�ne b�stwo i nie wypada mu goni� za tymi, kt�rzy biegaj� jelenim krokiem. Gdy si� za� po�o�ysz na wygodnej kanapie, sen, kt�ry lubi wygod�, si�dzie przy tobie i okryje ci� swoim wielkim p�aszczem, kt�ry zas�ania ludziom nie tylko oczy, ale i pami��.

To m�wi�c Tutmozis posadzi� Ramzesa na kanapie, potem przyni�s� podstawk� z ko�ci s�oniowej w formie ksi�yca na nowiu i po�o�ywszy ksi�cia umie�ci� mu g�ow� na podporze�

Nast�pnie opu�ci� p��cienne �ciany namiotu, sam po�o�y� si� na pod�odze i � w kilka minut zasn�li obaj.

Do pa�acu faraona pod Memfisem wchodzi�o si� przez bram� osadzon� mi�dzy dwoma pi�ciopi�trowymi wie�ami, czyli � pylonami. Zewn�trzne �ciany tych budowli, wzniesionych z szarego piaskowca, od do�u do g�ry by�y okryte p�askorze�bami. Na szczycie bramy wznosi� si� herb czy symbol pa�stwa: skrzydlata kula, spoza kt�rej wychyla�y si� dwa w�e. Poni�ej siedzia� rz�d bog�w, kt�rym faraonowie sk�adali ofiary. Na bocznych s�upach wyrze�biono r�wnie� wizerunki bog�w, w pi�ciu kondygnacjach, jedna nad drug�, a u do�u � hieroglificzne napisy.

Na �cianach ka�dego pylonu g��wne miejsce zajmowa�a p�askorze�ba Ramzesa Wielkiego, kt�ry w jednej r�ce mia� podniesiony top�r, a drug� trzyma� za w�osy gromad� ludzi zwi�zanych w p�k niby pietruszka. Powy�ej kr�la sta�y lub siedzia�y znowu dwie kondygnacje bog�w; jeszcze wy�ej szereg ludzi nios�cych ofiary, a pod samym szczytem pylon�w � wizerunki skrzydlatych w��w, przeplatane wizerunkami skarabeusz�w.

Te pi�ciopi�trowe pylony, o �cianach zw�aj�cych si� ku g�rze, trzypi�trowa brama, kt�ra je ��czy�a, p�askorze�by, w kt�rych porz�dek mi�sza� si� z ponur� fantazj�, a pobo�no�� z okrucie�stwem, robi�y przygn�biaj�ce wra�enie. Zdawa�o si�, �e trudno tu wej��, niepodobna wyj��, a �y� ci�ko.

Z bramy, przed kt�r� sta�o wojsko i t�um drobnych urz�dnik�w, wchodzi�o si� na dziedziniec otoczony kru�gankami, wspartymi na pi�trowych s�upach. By� to ozdobny ogr�dek, w kt�rym hodowano aloesy, ma�e palmy, drzewa pomara�czowe i cedry w wazonach, wszystko wyci�gni�te w szeregi i dobrane wed�ug wzrostu. Na �rodku tryska�a fontanna; �cie�ki wysypano kolorowym piaskiem.

Tu, pod kru�gankami, siedzieli lub przechadzali si� wy�si urz�dnicy pa�stwa szepcz�c po cichu. Z dziedzi�ca, przez wysokie drzwi, sz�o si� do sali wspartej na dwunastu kolumnach trzypi�trowych. Sala by�a du�a, lecz z powodu grubo�ci kolumn wydawa�a si� ciasn�. O�wietla�y j� drobne okienka w �cianach i du�y prostok�tny otw�r w suficie. Panowa� tu ch��d i cie�, prawie zmrok, kt�ry jednak nie przeszkadza� widzie� ��tych �cian i s�up�w pokrytych kondygnacjami malowide�. W g�rze li�cie i kwiaty, ni�ej bogowie, jeszcze ni�ej ludzie, kt�rzy nie�li ich pos�gi lub sk�adali ofiary, a mi�dzy tymi grupami szeregi hieroglif�w. Wszystko to by�o malowane wyra�nymi, prawie ostrymi kolorami: zielonym, czerwonym i niebieskim.

W tej sali, z wzorzyst� posadzk� mozaikow�, stali w ciszy, bia�ych szatach i boso � kap�ani, najwy�si urz�dnicy pa�stwa, minister wojny Herhor tudzie� wodzowie: Nitager i Patrokles, wezwani do faraona.

Jego �wi�tobliwo�� Ramzes XII, jak zwykle przed narad�, sk�ada� ofiary bogom w swojej kaplicy. Ci�gn�o si� to do�� d�ugo. Co chwil� z dalszych komnat wbiega� jaki� kap�an albo urz�dnik komunikuj�c wiadomo�ci o przebiegu nabo�e�stwa.

� Ju� pan z�ama� piecz�� od kaplicy� Ju� myje �wi�te b�stwo� Ju� je ubiera� Ju� zamkn�� drzwi�

Na twarzach obecnych, pomimo ich dostoje�stw, malowa� si� niepok�j i zgn�bienie. Tylko Herhor by� oboj�tny, Patrokles niecierpliwy, a Nitager od czasu do czasu m�ci� uroczyst� cisz� swoim pot�nym g�osem. Za ka�dym tak nieprzyzwoitym odezwaniem si� starego wodza dworacy poruszali si� niby sp�oszone owce, a potem spogl�dali na siebie jakby m�wi�c:

�To gbur, ca�e �ycie ugania si� za barbarzy�cami, wi�c mo�na mu wybaczy慻 W dalszych komnatach odezwa� si� d�wi�k dzwonk�w i chrz�st broni. Do sali wesz�o dwoma rz�dami kilkunastu gwardzist�w w z�otych he�mach i napier�nikach, z obna�onymi mieczami, potem dwa szeregi kap�an�w, a nareszcie ukaza� si� faraon, niesiony na tronie, otoczony ob�okami dymu z kadzielnic.

W�adca Egiptu, Ramzes XII, by� to cz�owiek blisko sze��dziesi�cioletni, z twarz� zwi�d��.

Mia� na sobie bia�� tog�, na g�owie czerwono-bia�y ko�pak ze z�otym w�em, w r�ku d�ug� lask�. Kiedy orszak ukaza� si�, wszyscy upadli na twarz. Tylko Patrokles, jako barbarzy�ca poprzesta� na niskim uk�onie, a Nitager przykl�kn�� na jedno kolano, lecz wnet podni�s� si�.

Lektyka zatrzyma�a si� przed baldachimem, pod kt�rym na wzniesieniu sta� tron hebanowy. Faraon z wolna zeszed� z lektyki, chwil� popatrzy� na obecnych, a potem, usiad�szy na tronie, utkwi� oczy w gzyms sali, na kt�rym by�a wymalowana r�owa kula z niebieskimi skrzyd�ami i zielonymi w�ami.

Na prawo od faraona stan�� wielki pisarz, na lewo s�dzia z lask�, obaj w ogromnych perukach.

Na znak dany przez s�dziego wszyscy usiedli albo ukl�kli na pod�odze, za� pisarz odezwa� si� do faraona:

� Panie nasz i w�adco pot�ny! Tw�j s�uga Nitager, wielki stra�nik granicy wschodniej, przyjecha�, aby z�o�y� ci ho�dy, i przywi�z� haracz od pobitych narod�w: waz� z zielonego kamienia pe�n� z�ota, trzysta wo��w, sto koni i wonne drzewo teszep.

� N�dzny to haracz, m�j panie � odezwa� si� Nitager. � Prawdziwe skarby znale�liby�my dopiero nad Eufratem, gdzie pysznym, cho� jeszcze s�abym kr�lom bardzo potrzeba przypomnie� czasy Ramzesa Wielkiego.

� Odpowiedz s�udze memu Nitagerowi � rzek� do pisarza faraon � �e jego s�owa b�d� wzi�te pod piln� uwag�. A teraz zapytaj go: co s�dzi o wojskowych zdolno�ciach syna mego i nast�pcy, z kt�rym wczoraj mia� zaszczyt zetrze� si� pod Pi-Bailos?

� Nasz w�adca, pan dziewi�ciu narod�w, zapytuje ci�, Nitagerze� � zacz�� pisarz.

Wtem, ku najwi�kszemu zgorszeniu dworak�w, w�dz przerwa� szorstko.

� Sam s�ysz�, co m�wi pan m�j� Ustami za� jego, kiedy zwraca si� do mnie, m�g�by by� tylko nast�pca tronu, nie za� ty, wielki pisarzu.

Pisarz z przera�eniem spojrza� na �mia�ka, ale faraon rzek�:

� M�wi prawd� m�j wierny s�uga Nitager.

Minister wojny uk�oni� si�.

Teraz s�dzia obwie�ci� wszystkim obecnym: kap�anom, urz�dnikom i gwardii, �e mog� wyj�� na dziedziniec, i sam wraz z pisarzem, sk�oniwszy si� tronowi, pierwsi opu�cili sal�.

Zosta� w niej tylko faraon, Herhor i dwaj wodzowie.

� Nak�o� uszy swoje, w�adco, i wys�uchaj skargi � zacz�� Nitager. � Dzi� z rana kap�anurz�dnik, kt�ry z twego rozkazu przyszed� nama�ci� w�osy moje, powiedzia� mi, a�ebym id�c do ciebie zostawi� sanda�y w przysionku. Tymczasem wiadomo jest nie tylko w G�rnym i Dolnym Egipcie, ale u Chet�w, w Libii, Fenicji i w kraju Punt, �e dwadzie�cia lat temu da�e� mi prawo stawania przed tob� w sanda�ach.

� M�wisz prawd� � rzek� faraon. � Do mego dworu zakrad�y si� r�ne nieporz�dki�

� Tylko rozka�, kr�lu, a moi weterani zaraz zrobi� �ad� � pochwyci� Nitager.

Na znak dany przez ministra wojny wbieg�o kilku urz�dnik�w; jeden przyni�s� sanda�y i obu� Nitagera, inni naprzeciw tronu ustawili kosztowne taborety dla ministra i wodz�w.

Gdy trzej dostojnicy usiedli, faraon zapyta�:

� Powiedz mi, Nitagerze, czy s�dzisz, �e m�j syn b�dzie wodzem?� Ale m�w szczer� prawd�.

� Na Amona z Teb, na s�aw� moich przodk�w, w kt�rych p�yn�a krew kr�lewska, przysi�gam, �e Ramzes, tw�j nast�pca, b�dzie wielkim wodzem, je�eli mu pozwol� bogowie � odpar� Nitager. � M�ody to jest ch�opak, jeszcze pachol�, a jednak z wielk� umiej�tno�ci� zebra� pu�ki, zaopatrzy� i marsz im u�atwi�. Najwi�cej za� podoba mi si�, �e nie straci� g�owy, kiedy mu przeci��em drog�, lecz poprowadzi� swoich do ataku. On b�dzie wodzem i zwyci�y Asyryjczyk�w, kt�rych dzi� trzeba pobi�, je�eli nasze wnuki nie maj� zobaczy� ich nad Nilem.

� C� ty na to, Herhorze? � zapyta� faraon.

� Co si� tyczy Asyryjczyk�w, my�l�, �e dostojny Nitager za wcze�nie k�opocze si� nimi.

Jeszcze jeste�my chorzy po dawnych wojnach i musimy pierwej dobrze si� wzmocni�, zanim rozpoczniemy now� � m�wi� minister.

� Co si� za� tyczy nast�pcy tronu, Nitager sprawiedliwie m�wi, �e m�odzian ten posiada zalety wodza: jest przezorny jak lis i gwa�towny jak lew. Mimo to wczoraj pope�ni� du�o b��d�w�

� Kto z nas ich nie pope�nia!.. � wtr�ci� milcz�cy dot�d Patrokles.

� Nast�pca � ci�gn�� minister � m�drze prowadzi� g��wny korpus, ale zaniedba� sw�j sztab, przez co maszerowali�my tak wolno i nieporz�dnie, �e Nitager m�g� zabiec nam drog�

� Mo�e Ramzes liczy� na wasz� dostojno��? � spyta� Nitager.

� W rz�dzie i wojnie na nikogo nie liczy si�: o jeden niedopatrzony kamyk mo�na si� przewr�ci� � rzek� minister.

� Gdyby� wasza dostojno�� � odezwa� si� Patrokles � nie zepchn�� kolumny z go�ci�ca z powodu tych tam skarabeusz�w�

� Jeste� wasza dostojno�� cudzoziemcem i poganinem � odpar� Herhor � wi�c tak m�wisz.

My za�, Egipcjanie, rozumiemy, �e gdy lud i �o�nierze przestan� szanowa� skarabeusza, synowie ich przestan� si� ba� ureusa. Z lekcewa�enia bog�w rodzi si� bunt przeciw faraonowi�

� A od czego topory? � przerwa� Nitager. � Kto chce zachowa� g�ow� na plecach, niech s�ucha najwy�szego wodza.

� Jaka� wi�c jest twoja ostateczna my�l o nast�pcy? � spyta� faraon Herhora..

� �ywy obrazie s�o�ca, synu bog�w � odpar� minister. � Ka� Ramzesa nama�ci�, daj mu wielki �a�cuch i dziesi�� talent�w, ale wodzem korpusu Menfii jeszcze go nie mianuj. Ksi��� na ten urz�d jest za m�ody, za gor�cy, niedo�wiadczony. Czy wi�c mo�emy uzna� go r�wnym Patroklesowi, kt�ry w dwudziestu bitwach zdepta� Etiop�w i Libijczyk�w? A czy mo�emy stawia� go obok Nitagera, kt�rego samo imi� od dwudziestu lat przyprawia o blado�� naszych wrog�w ze wschodu i p�nocy?

Faraon opar� g�ow� na r�ku, pomy�la� i rzek�:

� Odejd�cie w spokoju i �asce mojej. Uczyni�, jak nakazuje m�dro�� i sprawiedliwo��.

Dostojnicy sk�onili si� g��boko, a Ramzes XII nie czekaj�c na �wit� przeszed� do dalszych komnat.

Kiedy dwaj wodzowie znale�li si� sami w przysionku, Nitager odezwa� si� do Patroklesa:

� Tu widz�, rz�dz� kap�ani jak u siebie. Ale jaki to w�dz ten Herhor!.. Pobi� nas, nim przyszli�my do s�owa, i nie da korpusu nast�pcy�

� Mnie tak pochwali�, �e nie �mia�em si� odezwa� � odpar� Patrokles.

� Zreszt� on daleko widzi, cho� nie wszystko m�wi. Za nast�pc� wcisn�liby si� do korpusu rozmaite paniczyki, co to ze �piewaczkami je�d�� na wojn�, i oni zaj�liby najwy�sze posady.

Naturalnie starzy oficerowie zacz�liby pr�nowa� z gniewu, �e ich awans omin��; eleganci musieliby pr�nowa� dla zabaw, i � korpus pop�ka�by, nawet nie uderzywszy o nieprzyjaciela. O, Herhor to m�drzec!..

� Bodajby nas nie kosztowa�a wi�cej jego m�dro�� ani�eli niedo�wiadczenie Ramzesa � szepn�� Grek.

Przez szereg komnat pe�nych kolumn i ozdobionych malowid�ami, gdzie w ka�dych drzwiach kap�ani i pa�acowi urz�dnicy sk�adali mu niskie uk�ony, faraon przeszed� do swego gabinetu. By�a to dwupi�trowa sala o �cianach z alabastru, na kt�rych z�otem i jaskrawymi farbami odmalowano najznakomitsze wypadki panowania Ramzesa XII, a wi�c: ho�dy sk�adane mu przez mieszka�c�w Mezopotamii, poselstwo od kr�la Buchtenu i triumfaln� podr� bo�ka Chonsu po kraju Buchten.

W sali tej znajdowa� si� malachitowy pos��ek Horusa z ptasi� g�ow�, ozdobiony z�otem i klejnotami, przed nim o�tarz w formie �ci�tej piramidy, bro� kr�lewska, kosztowne fotele i �awki tudzie� stoliki zape�nione drobiazgami.

Gdy faraon ukaza� si�, jeden z obecnych kap�an�w spali� przed nim kadzid�o, a jeden z urz�dnik�w zameldowa� nast�pc� tronu, kt�ry niebawem wszed� i nisko uk�oni� si� ojcu. Na wyrazistej twarzy ksi�cia by�o wida� gor�czkowy niepok�j.

� Ciesz� si�, erpatre � rzek� faraon � �e wracasz zdrowym z ci�kiej podr�y.

� Oby� wasza �wi�tobliwo�� �y� wiecznie i dzie�ami swoimi nape�ni� oba �wiaty � odpar� ksi���.

� Dopiero co � m�wi� faraon � moi radcy wojenni opowiadali mi o twojej pracy i roztropno�ci.

Twarz nast�pcy dr�a�a i mieni�a si�. Wpi� wielkie oczy w faraona i s�ucha�.

� Czyny twoje nie zostan� bez nagrody. Otrzymasz dziesi�� talent�w, wielki �a�cuch i dwa greckie pu�ki, z kt�rymi b�dziesz robi� �wiczenia.

Ksi��� os�upia�, lecz po chwili zapyta� st�umionym g�osem:

� A korpus Menfii?�

� Za rok powt�rzymy manewry, a je�eli nie pope�nisz �adnego b��du w prowadzeniu wojska, dostaniesz korpus.

� Wiem, to zrobi� Herhor!.. � zawo�a� nast�pca ledwie hamuj�c si� z gniewu.

Obejrza� si� wko�o i doda�:

� Nigdy nie mog� by� sam z tob�, m�j ojcze� Zawsze mi�dzy nami znajduj� si� obcy ludzie.

Faraon z lekka poruszy� brwiami i jego �wita znik�a jak gromada cieni�w.

� Co masz mi do powiedzenia?

� Tylko jedno, ojcze� Herhor jest moim wrogiem� On oskar�y� mnie przed tob� i narazi� na taki wstyd!..

Mimo pokornej postawy ksi��� gryz� wargi i zaciska� pi�ci.

� Herhor jest moim wiernym s�ug�, a twoim przyjacielem. Jego to wymowa sprawi�a, �e jeste� nast�pc� tronu. To ja � nie powierzam korpusu m�odemu wodzowi, kt�ry pozwoli� odci�� si� od swojej armii.

� Po��czy�em si� z ni�!.. � odpar� zgn�biony nast�pca � To Herhor kaza� okr��a� dwa �uki�

� Chcesz wi�c, a�eby kap�an wobec wojska lekcewa�y� religi�?

� M�j ojcze � szepta� Ramzes dr��cym g�osem � a�eby nie zepsu� pochodu �ukom, zniszczono buduj�cy si� kana� i zabito cz�owieka.

� Ten cz�owiek sam podni�s� r�k� na siebie.

� Ale z winy Herhora.

� W pu�kach, kt�re tak umiej�tnie zgromadzi�e� pod Pi-Bailos, trzydziestu ludzi umar�o ze zm�czenia, a kilkuset jest chorych.

Ksi��� spu�ci� g�ow�.

� Ramzesie � ci�gn�� faraon � przez usta twoje nie przemawia dostojnik pa�stwa, kt�ry dba o ca�o�� kana��w i �ycie robotnik�w, ale cz�owiek rozgniewany. Gniew za� nie godzi si� ze sprawiedliwo�ci� jak jastrz�b z go��biem.

� O m�j ojcze! � wybuchn�� nast�pca � je�eli gniew mnie unosi, to dlatego �e widz� niech�� dla mnie Herhora i kap�an�w�

� Przecie� sam jeste� wnukiem arcykap�ana, kap�ani uczyli ci� Pozna�e� wi�cej ich tajemnic, ani�eli kt�rykolwiek inny ksi���

� Pozna�em ich nienasycon� dum� i ch�� w�adzy. A �e ukr�c� to� wi�c ju� dzi� s� moimi wrogami� Herhor nie chce mi da� nawet korpusu, gdy� woli rz�dzi� ca�� armi��

Wyrzuciwszy te niebaczne s�owa nast�pca struchla�. Ale w�adca podni�s� na niego jasne spojrzenie i odpar� spokojnie:

� Armi� i pa�stwem rz�dz� ja. Ze mnie p�yn� wszelkie rozkazy i wyroki. Na tym �wiecie jestem wag� Ozirisa i sam wa�� sprawy moich s�ug: nast�pcy i ministra czy ludu. Nieroztropnym by�by ten, kto by s�dzi�, �e nie s� mi znane wszystkie gwichty.

� Jednak gdyby�, ojcze, patrzy� na bieg manewr�w w�asnymi oczami�

� Mo�e zobaczy�bym wodza � przerwa� faraon � kt�ry w stanowczej chwili rzuca wojsko i ugania si� po krzakach za izraelsk� dziewczyn�. Ale ja o takich b�ahostkach nie chc� wiedzie�.

Ksi��� upad� do n�g ojcu szepcz�c:

� Tutmozis powiedzia� ci o tym, panie?

� Tutmozis jest dzieciakiem jak i ty. On ju� robi d�ugi, jako szef sztabu w korpusie Menfi, i my�li w swym sercu, �e oko faraona nie dosi�gnie jego spraw w pustyni�

W kilka dni p�niej ksi��� Ramzes zosta� wezwany przed oblicze najczcigodniejszej matki swojej, Nikotris, kt�ra by�a drug� �on� faraona, a dzi� najwi�ksz� pani� w Egipcie.

Bogowie nie omylili si�, powo�uj�c j� na rodzicielk� kr�la. By�a to osoba wysoka, do�� pe�na i pomimo czterdziestu lat jeszcze pi�kna. Nade wszystko w oczach, twarzy i ca�ej postaci jej by� taki majestat, �e nawet gdy sz�a samotna, w skromnej szacie kap�anki, ludzie schylali przed ni� g�owy.

Dostojna pani przyj�a syna w gabinecie wy�o�onym fajansowymi p�ytami. Siedzia�a na inkrustowanym krze�le, pod palm�. U jej n�g, na sto�eczku le�a� ma�y piesek; z drugiej strony kl�cza�a czarna niewolnica z wachlarzem. Kr�lewska ma��onka mia�a na sobie mu�linowy p�aszcz, haftowany z�otem, a na peruce obr�czk� ozdobion� klejnotami w formie lotosu.

Kiedy ksi��� nisko uk�oni� si�, piesek obw�cha� go i znowu po�o�y� si�, a pani skin�wszy g�ow� zapyta�a:

� Z jakiego� to powodu, Ramzesie, ��da�e� ode mnie pos�uchania?

� Jeszcze przed dwoma dniami, matko.

� Wiedzia�am, �e jeste� zaj�ty. Ale dzi� oboje mamy czas i mog� ci� wys�ucha�.

� Tak m�wisz do mnie, matko, jakby owion�� mnie nocny wiatr pustyni, i ju� nie mam odwagi przedstawi� ci mojej pro�by.

� Wi�c zapewne chodzi o pieni�dze?

Ramzes zmieszany spu�ci� g�ow�.

� Du�o ci te� potrzeba?

� Pi�tna�cie talent�w�

� O bogowie! � zawo�a�a pani � wszak par� dni temu wyp�acono ci dziesi�� talent�w ze skarbu. Przejd� si�, moja dziewczynko, po ogrodzie, musisz by� zm�czona � rzek�a monarchini do czarnej niewolnicy. Gdy za� zostali oboje z synem, zapyta�a ksi�cia:

� Wi�c twoja �yd�wka jest a� tak wymagaj�ca?

Ramzes zarumieni� si�, ale podni�s� g�ow�.

� Wiesz, matko, �e tak nie jest � odpar�. � Ale obieca�em nagrod� wojsku i� nie mog� jej wyp�aci�!..

Kr�lowa przypatrywa�a mu si� ze spokojn� dum�.

� Jak to niedobrze � odezwa�a si� po chwili � kiedy syn robi postanowienia nie naradziwszy si� z matk�. W�a�nie, pami�taj�c o twoim wieku, chcia�am ci da� niewolnic� fenick�, kt�r� przys�a� mi Tyr, z dziesi�cioma talentami posagu. Ale ty wola�e� �yd�wk�.

� Podoba�a mi si�. Tak pi�knej nie ma mi�dzy twymi s�u�ebnicami, matko, ani nawet mi�dzy kobietami jego �wi�tobliwo�ci�

� Ale� to �yd�wka!..

� Nie uprzedzaj si�; matko, b�agam ci� To jest fa�sz, �e �ydzi jedz� wieprzowin� i zabijaj� koty�

Dostojna pani u�miechn�a si�.

� M�wisz jak ch�opiec z najni�szej szko�y kap�a�skiej � odpar�a wzruszaj�c ramionami � a zapominasz o tym, co powiedzia� Ramzes Wielki: �Lud ��ty jest liczniejszym i bogatszym od nas; dzia�ajmy� przeciw niemu, lecz ostro�nie, aby nie sta� si� jeszcze silniejszym�� Nie s�dz� wi�c, a�eby dziewczyna z tego ludu by�a w�a�ciwa na pierwsz� kochank� nast�pcy faraona.

� Czyli� s�owa Ramzesa mog� odnosi� si� do c�rki n�dznego dzier�awcy!.. � zawo�a� ksi���. � Gdzie wreszcie s� ci �ydzi u nas?� Trzy wieki temu jak opu�cili Egipt, a dzisiaj tworz� �mieszne pa�stwo, rz�dzone przez kap�an�w�

� Widz� � odpowiedzia�a dostojna pani z lekka marszcz�c brwi � �e twoja kochanka nie traci czasu� B�d� ostro�ny, Ramzesie!.. Pami�taj, �e w�dz ich, Messu, jest to kap�an zdrajca, kt�rego w naszych �wi�tyniach po dzi� dzie� przeklinaj�� Pami�taj, �e �ydzi wynie�li wi�cej skarb�w z Egiptu, ani�eli by�a warta praca ich kilku pokole�: zabrali nam nie tylko z�oto, ale i wiar� w Jedynego i nasze �wi�te prawa, kt�re dzi� og�aszaj� za w�asne. Nareszcie wiedz o tym � doda�a z moc� � �e c�rki tego ludu wol� �mier� ani�eli �o�e obcego cz�owieka. A je�eli oddaj� si�, nawet nieprzyjacielskim wodzom, to chyba w tym celu, a�eby albo zjedna� ich dla swojej polityki, albo zabi�

� Wierz mi, matko, �e wszystkie te wie�ci rozg�aszaj� kap�ani. Nie chc� oni dopu�ci� do podn�ka tronu ludzi innej wiary, kt�rzy mogliby s�u�y� faraonowi przeciw nim�

Monarchini podnios�a si� z krzes�a i za�o�ywszy r�ce na piersiach ze zdumieniem przypatrywa�a si� synowi.

� Wi�c to prawda, co mi m�wiono, �e jeste� wrogiem kap�an�w � rzek�a. � Ty, ich ukochany ucze�?�

� Jeszcze musz� mie� �lady ich kij�w na plecach!.. � odpar� ksi���.

� Ale� tw�j dziad, a m�j ojciec, mieszkaj�cy z bogami, Amenhotep, by� arcykap�anem i posiada� rozleg�� w�adz� w kraju.

� W�a�nie dlatego, �e m�j dziad by� w�adc� i ojciec jest nim, ja nie mog� znie�� w�adzy Herhora�

� Na to stanowisko wprowadzi� go tw�j dziad, �wi�ty Amenhotep�

� A ja go str�c�.

Matka wzruszy�a ramionami.

� I to ty � odezwa�a si� ze smutkiem � chcesz dowodzi� korpusem?� Ale� ty jeste� rozpieszczona dziewczyna, nie m�� i w�dz�

� Jak to?� � przerwa� ksi���, z trudno�ci� powstrzymuj�c si� od wybuchu.

� Nie poznaj� syna mego� Nie widz� w tobie przysz�ego pana Egiptu!.. Dynastia w twojej osobie b�dzie jak nilowe cz�no bez steru� Wyp�dzisz z dworu kap�an�w, a kt� ci zostanie?� Kto b�dzie twoim okiem w Dolnym i G�rnym Kraju, kto za granic�?� A przecie� faraon musi widzie� wszystko, na cokolwiek pada boski promie� Ozirisa�

� Kap�ani b�d� moimi s�ugami, nie ministrami�

� Oni te� s� najwierniejszymi s�ugami. Dzi�ki ich mod�om ojciec tw�j panuje trzydzie�ci trzy lat i unika wojen, kt�re mog�yby by� zgubnymi�

� Dla kap�an�w.

� Dla faraona, dla pa�stwa!.. � przerwa�a. � Czy ty wiesz, co si� dzieje z naszym skarbem, z kt�rego w jednym dniu bierzesz dziesi�� talent�w, a ��dasz jeszcze pi�tnastu?� Czy wiesz, �e gdyby nie ofiarno�� kap�an�w, kt�rzy dla skarbu nawet bogom zabieraj� prawdziwe klejnoty, a podsuwaj� sztuczne, czy wiesz, �e dobra kr�lewskie by�yby ju� w r�kach Fenicjan?�

� Jedna szcz�liwa wojna zaleje nasze kasy jak przyb�r Nilu nasze pola.

Wielka pani roze�mia�a si�.

� Nie � rzek�a � ty, Ramzesie, jeste� jeszcze takim dzieckiem, �e nawet nie mo�na poczytywa� za grzech twoich s��w bezbo�nych. Prosz� ci�, zajmij si� greckimi pu�kami i jak najpr�dzej pozb�d� si� �ydowskiej dziewczyny, a polityk� zostaw� nam�

� Dlaczego mam pozby� si� Sary?

� Bo gdyby� mia� z ni� syna, mog�yby powsta� zawik�ania w pa�stwie, kt�re i tak ma do�� k�opot�w. Na kap�an�w � doda�a pani � mo�esz gniewa� si�, byle� ich publicznie nie obra�a�.

Oni wiedz�, �e trzeba wiele wybaczy� nast�pcy tronu, osobliwie je�eli ma tak burzliwy charakter. Ale czas uspokoi wszystko, na chwa�� dynastii i po�ytek pa�stwu.

Ksi��� rozmy�la�. Nagle odezwa� si�.

� Wi�c nie mog� rachowa� na pieni�dze ze skarbu?

� W �adnym razie. Wielki pisarz ju� dzi� musia�by wstrzyma� wyp�aty, gdybym mu nie da�a czterdziestu talent�w, kt�re mi Tyr przys�a�.

� I co ja zrobi� z wojskiem!.. � m�wi� ksi���, niecierpliwie tr�c czo�o.

� Oddal �yd�wk� i popro� kap�an�w� Mo�e ci po�ycz�.

� Nigdy!.. Wol� wzi�� od Fenicjan.

Pani wstrz�sn�a g�ow�.

� Jeste� erpatrem, r�b, jak chcesz� Ale ostrzegam ci�, �e musisz da� du�y zastaw, a Fenicjanin, gdy raz stanie si� twoim wierzycielem, ju� ci� nie pu�ci. Oni s� podst�pniejsi od �yd�w.

� Na pokrycie takich d�ug�w wystarczy cz�stka mego dochodu.

� Zobaczymy. Szczerze chcia�abym ci pom�c, ale nie mam� � m�wi�a pani, ze smutkiem rozk�adaj�c r�ce.

� Czy� wi�c, jak ci wypada, ale pami�taj, �e Fenicjanie w naszych maj�tkach s� jak szczury w �pichlerzach: gdy jeden wci�nie si� przez szczelin�, inni przyjd� za nim.

Ramzes oci�ga� si� z wyj�ciem.

� Czy jeszcze powiesz mi co? � zapyta�a.

� Chcia�bym tylko zapyta� Moje serce domy�la si�, �e ty, matko, masz jakie� plany wzgl�dem mnie. Jakie?�

Monarchini pog�aska�a go po twarzy.

� Jeszcze nie teraz� jeszcze nie teraz!.. Dzi� jeste� swobodnym jak ka�dy m�ody szlachcic w tym kraju, wi�c korzystaj� Ale, Ramzesie, przyjdzie czas, �e b�dziesz musia� poj�� ma��onk�, kt�rej dzieci b�d� ksi���tami krwi kr�lewskiej, a syn twoim nast�pc�. O tych czasach ja my�l�

� I co?�

� Jeszcze nic okre�lonego. W ka�dym razie m�dro�� polityczna m�wi mi, �e twoj� ma��onk� powinna by� c�rka kap�ana�

� Mo�e Herhora?� � zawo�a� ksi��� ze �miechem.

� C� by w tym by�o nagannego? Herhor bardzo pr�dko zostanie arcykap�anem w Tebach, a jego c�rka ma dopiero lat czterna�cie.

� I zgodzi�aby si� zaj�� przy mnie miejsce �yd�wki?� � z ironi� zapyta� Ramzes.

� Musia�by� si� postara�, a�eby ci zapomniano dzisiejszy b��d.

� Ca�uj� stopy twoje, matko, i odchodz� � rzek� Ramzes chwytaj�c si� za g�ow�. � Tyle tu s�ysza�em dziwnych rzeczy, �e zaczynam si� ba�, a�eby Nil nie pop�yn�� w stron� katarakt albo piramidy nie przesz�y na pustyni� wschodni�.

� Nie blu�nij, dziecko moje � szepn�a pani, z trwog� patrz�c na syna. � W tym kraju widywano dziwniejsze cuda�

� Czy nie te � spyta� z gorzkim u�miechem syn � �e �ciany kr�lewskiego pa�acu pods�uchiwa�y swoich pan�w?

� Widywano �mier� faraon�w po kilkumiesi�cznym panowaniu i upadki dynastii, kt�re rz�dzi�y dziewi�cioma narodami.

� Bo ci faraonowie dla kadzielnicy zapomnieli o mieczu � odpar� ksi���.

Uk�oni� si� i wyszed�.

W miar� jak kroki nast�pcy cich�y w ogromnym przysionku, twarz dostojnej pani mieni�a si�: miejsce majestatu zaj�y bole�� i trwoga, a w wielkich oczach b�ysn�y �zy.

Pobieg�a przed pos�g bogini, ukl�k�a i nasypawszy indyjskiego kadzid�a na w�gle zacz�a m�wi�:

� O Izis � Izis � Izis! � po trzykro� wymawiam imi� twoje. O Izis, kt�ra rodzisz w�e, krokodyle i strusie, po trzykro� niech b�dzie pochwalone imi� twoje� O Izis, kt�ra chronisz ziarna zbo�owe od zab�jczych wichr�w, a cia�a ojc�w naszych od niszcz�cej pracy czasu, o Izis, ulituj si� i chro� mojego syna� Po trzykro� niech b�dzie wymawiane imi� twoje i tu� tam� i tam� I dzi�, i zawsze, i na wieki wiek�w, dop�ki �wi�tynie naszych bog�w b�d� przegl�da�y si� w wodzie Nilu.

Modl�c si� tak i �kaj�c monarchini pochyli�a si� i dotkn�a czo�em ziemi. A w tej chwili rozleg� si� nad ni� cichy szept:

� G�os sprawiedliwego zawsze jest wys�uchany.

Dostojna pani zerwa�a si� i pe�na zdumienia zacz�a ogl�da� si� doko�a. Ale w pokoju nie by�o nikogo. Tylko ze �cian patrzy�y na ni� malowane kwiaty, a znad o�tarza pos�g bogini, pe�en nadziemskiego spokoju.

Ksi��� wr�ci� do swojej willi stroskany i wezwa� Tutmozisa.

� Musisz mnie � rzek� Ramzes � nauczy�, jak dostaje si� pieni�dze�

� Aha!.. � roze�mia� si� elegant. � Oto jest m�dro��, kt�rej nie ucz� w najwy�szych szko�ach kap�a�skich, ale w kt�rej ja m�g�bym zosta� prorokiem�

� Tam wyk�adaj�, �eby nie po�ycza� pieni�dzy � wtr�ci� ksi���.

� Gdybym nie l�ka� si�, a�eby warg moich nie splami�a bezbo�no��, powiedzia�bym, �e niekt�rzy kap�ani marnuj� czas. Biedni ludzie, chocia� �wi�ci!.. Nie jedz� mi�sa, poprzestaj� na jednej �onie albo ca�kiem unikaj� kobiet i � nie wiedz�: co to jest po�ycza� Jestem kontent, Ramzesie � prawi� Tutmozis � �e ten rodzaj m�dro�ci poznasz przy moich radach. Ju� dzi� rozumiesz, jakich cierpie� staje si� �r�d�em brak pieni�dzy. Cz�owiek potrzebuj�cy pieni�dzy nie ma apetytu, zrywa si� przez sen, na kobiety patrzy ze zdziwieniem, jakby pyta�: na co one s�? W najch�odniejszej �wi�tyni bij� mu ognie do twarzy, a w najwi�kszy upa�, w�r�d pustyni, czuje dreszcz ch�odu. Patrzy przed siebie jak ob��kany, nie s�yszy, co do niego m�wi�, najcz�ciej chodzi w przekr�conej peruce, kt�rej zapomnia� napoi� wonno�ciami, a uspokaja si� tylko przy dzbanie mocnego wina, i to na kr�tko. Bo ledwie nieborak odzyska zmys�y, znowu zaczyna czu�, jakby mu si� ziemia rozst�powa�a pod nogami.

Widz� to � ci�gn�� elegant � po twoim niespokojnym chodzie i bez�adnym wyrzucaniu r�koma, �e w tej chwili doznajesz rozpaczy z powodu braku pieni�dzy. Wkr�tce jednak doznasz innych uczu�, jak gdyby ci zdj�to z piersi wielkiego sfinksa. P�niej ulegniesz s�odkiemu stanowi zapomnienia o swoich poprzednich k�opotach i tera�niejszych wierzycielach, a potem�

Ach, szcz�liwy Ramzesie, czekaj� ci� nadzwyczajne niespodzianki!.. Bo gdy up�ynie termin, a wierzyciele zaczn� odwiedza� ci� pod pozorem sk�adania ho�du, b�dziesz jak jele� �cigany przez psy albo jak dziewczyna egipska, kt�ra czerpi�c wod� z rzeki zobaczy s�katy grzbiet krokodyla.

� Wszystko to wygl�da bardzo weso�o � przerwa� �miej�c si� Ramzes � ale nie przynosi ani jednej drachmy�

� Nie ko�cz! � przerwa� Tutmozis. � W tej chwili id� po fenickiego bankiera Dagona, a wieczorem, cho�by ci jeszcze nie da� pieni�dzy, odzyskasz spok�j.

Wybieg�, wsiad� do ma�ej lektyki i otoczony s�u�b� tudzie� takimi jak sam letkiewiczami znikn�� w alejach parku.

Przed zachodem s�o�ca do domu nast�pcy tronu przyjecha� Fenicjanin Dagon, najznakomitszy bankier w Memfis. By� to cz�owiek w sile wieku, ��ty, suchy, ale dobrze zbudowany.

Mia� niebiesk� tunik�, na niej bia�y p�aszcz z cienkiej tkaniny, ogromne w�osy w�asne, �ci�ni�te z�ot� obr�czk�, i du�� czarn� brod�, r�wnie� w�asn�. Bujny ten zarost imponuj�co wygl�da� obok peruk i przyprawnych br�dek egipskich elegant�w.

Mieszkanie nast�pcy roi�o si� arystokratyczn� m�odzie��. Jedni na dole k�pali si� i namaszczali, inni grali w szachy i arcaby na pi�trze, inni, w towarzystwie kilku tancerek, pili pod namiotami na tarasie. Nast�pca nie pi�, nie gra�, nie rozmawia� z kobietami, tylko chodzi� po jednej stronie tarasu, niecierpliwie wypatruj�c Fenicjanina. Gdy go zobaczy� wyje�d�aj�cego z alei w lektyce na dwu os�ach, zeszed� na pierwsze pi�tro, gdzie by� nie zaj�ty pok�j.

Po chwili we drzwiach ukaza� si� Dagon, przykl�kn�� na progu i zawo�a�:

� Pozdrawiam ci�, nowe s�o�ce Egiptu!.. Oby� �y� wiecznie, a twoja s�awa oby dosi�g�a tych dalekich brzeg�w, k�dy dobijaj� fenickie statki�

Na rozkaz ksi�cia podni�s� si� i m�wi� z gwa�town� gestykulacj�:

� Kiedy dostojny Tutmozis wysiad� przed moj� lepiank� (lepiank� jest m�j dom wobec twoich pa�ac�w, erpatre!), taki bi� blask z jego twarzy, �e zaraz krzykn��em do �ony: � Tamaro, dostojny Tutmozis nie od siebie przychodzi, ale od kogo� wy�szego ni� on sam, jak Liban jest wy�szym od nadmorskich piask�w� A �ona pyta si�:

� Sk�d wiesz, panie m�j, �e dostojny Tutmozis nie przychodzi od siebie?� � St�d, �e nie m�g� przyj�� z pieni�dzmi, bo ich nie ma, i nie przyszed� po pieni�dze, bo ja ich nie mam� � W tej chwili uk�onili�my si� oboje dostojnemu Tutmozisowi. A gdy nam opowiedzia�, �e to ty, najdostojniejszy panie, chcesz pi�tnastu talent�w od swego niewolnika, ja zapyta�em �ony:

� Tamaro, czy �le nauczy�o mnie moje serce? � Dagonie, jeste� tak m�dry, �e powiniene� by� doradc� nast�pcy tronu� � odpowiedzia�a moja �ona.

Ramzes kipia� z niecierpliwo�ci, ale s�ucha� bankiera. On, kt�ry burzy� si� wobec w�asnej matki i faraona!

� Kiedy�my � prawi� Fenicjanin � zastanowili si� i zrozumieli, �e ty, panie, chcesz moich us�ug, taka w nasz dom wst�pi�a rado��, �e kaza�em da� s�u�bie dziesi�� dzban�w piwa, a moja �ona, Tamar, kaza�a, a�ebym ja jej kupi� nowe zausznice. Wesele moje tak si� wzmog�o, �e kiedym tu jecha�, nie pozwoli�em o�larzowi bi� os��w. A kiedy niegodne moje stopy dotkn�y waszej posadzki, ksi���, wydoby�em z�oty pier�cie� (wi�kszy ni� ten, kt�ry dostojny Herhor da� Eunanie!) i podarowa�em ten z�oty pier�cie� waszemu niewolnikowi, kt�ry mi nala� wody na r�ce. Za pozwoleniem waszej dostojno�ci, sk�d pochodzi ten dzban srebrny, z kt�rego poleli mi r�ce?�

� Sprzeda� mi go Azariasz, syn Gabera, za dwa talenty.

� �yd?� Wasza dostojno�� z �ydami handluje?� A co na to powiedz� bogowie?�

� Azariasz jest kupcem jak wy � odpar� nast�pca.

Us�yszawszy to Dagon obur�cz schwyci� si� za g�ow�, zacz�� plu� i j�czy�:

� O Baal Tammuz!.. o Baaleth!.. o Astoreth!.. Azariasz, syn Gabera, �yd, ma by� takim kupcem jak ja!.. O nogi moje, po co�cie mnie tu przynios�y?� O serce, za co cierpisz taki b�l i naigrawanie?� Najdostojniejszy ksi��� � krzycza� Fenicjanin � zbij mnie, utnij mi r�k�, je�eli b�d� fa�szowa� z�oto, ale nie m�w, �e �yd mo�e by� kupcem. Pr�dzej upadnie Tyr, pr�dzej miejsce Sydonu zajmie piasek, ani�eli �yd zostanie kupcem. Oni mog� doi� swoje chude kozy albo pod egipskim batem mi�sza� glin� ze s�om�, ale nigdy handlowa�. Tfu!.. tfu!.. nieczysty nar�d niewolnik�w!.. Rabu�niki, z�odzieje.

W ksi�ciu, nie wiadomo dlaczego, gniew zawrza�, lecz i wnet uspokoi� si�, co wyda�o si� dziwnym samemu Ramzesowi, kt�ry dotychczas wobec nikogo nie uwa�a� za potrzebne hamowa� si�.

� A wi�c � odezwa� si� nagle nast�pca � czy po�yczysz mi, zacny Dagonie, pi�tna�cie talent�w?

� O Astoreth!.. pi�tna�cie talent�w?� To jest tak wielki ci�ar, �e ja musia�bym usi���, a�eby o nim dobrze pomy�le�.

� Wi�c siadaj.

Za talent � m�wi� Fenicjanin, wygodnie siadaj�c na krze�le � mo�na mie� dwadzie�cia z�otych �a�cuch�w albo sze��dziesi�t pi�knych kr�w dojnych, albo dziesi�ciu niewolnik�w do roboty, albo jednego niewolnika, kt�ry potrafi czy to gra� na flecie, czy malowa�, a mo�e nawet leczy�. Talent to straszny maj�tek!.. Ksi�ciu b�ysn�y oczy.

� Wi�c je�eli nie masz pi�tnastu talent�w� � przerwa� ksi���.

Przestraszony Fenicjanin nagle zsun�� si� z krzes�a na pod�og�.

� Kto w tym mie�cie � zawo�a� � nie ma pieni�dzy na tw�j rozkaz, synu s�o�ca?� Prawda, �e ja jestem n�dzarz, kt�rego z�oto, klejnoty i wszystkie dzier�awy nie warte twojego spojrzenia, ksi���. Ale gdy obejd� naszych kupc�w i powiem, kto mnie wys�a�, do jutra wydob�dziemy pi�tna�cie talent�w cho�by spod ziemi. Gdyby� ty, erpatre, stan�� przed uschni�t� fig� i powiedzia�: �Dawaj pieni�dzy!.. � figa zap�aci�aby okup� Tylko nie patrz tak na mnie, synu Horusa, bo czuj� b�l w do�ku sercowym i mi�sza mi si� umys�� � m�wi� b�agaj�cym tonem Fenicjanin�

� No, usi�d�, usi�d�� � rzek� ksi��� z u�miechem.

Dagon podni�s� si� z pod�ogi i jeszcze wygodniej rozpar� si� na krze�le.

� Na jak d�ugo ksi��� chce pi�tnastu talent�w? � zapyta�.

� Zapewne na rok.

� Powiedzmy od razu: na trzy lata. Tylko jego �wi�tobliwo�� m�g�by odda� w ci�gu roku pi�tna�cie talent�w, ale nie m�ody ksi���, kt�ry co dzie� musi przyjmowa� weso�ych szlachcic�w i pi�kne kobiety� Ach, te kobiety!.. Czy prawda, za pozwoleniem waszego dostoje�stwa, �e ksi��� wzi��e� do siebie Sar�, c�rk� Gedeona?

� A ile chcesz procentu? � przerwa� ksi���.

� Drobiazg, o kt�rym nie maj� potrzeby m�wi� wasze �wi�te usta. Za pi�tna�cie talent�w da ksi��� pi�� talent�w na rok, a w ci�gu trzech lat ja wszystko odbior� sam, tak �e wasza dostojno�� nawet nie b�dzie wiedzie�

� Dasz mi dzisiaj pi�tna�cie talent�w, a za trzy lata odbierzesz trzydzie�ci?�

� Prawo egipskie dozwala, a�eby suma procent�w wyr�wna�a po�yczce � odpar� zmi�szany Fenicjanin.

� Ale czy to nie za du�o?

� Za du�o?.. � krzykn�� Dagon. � Ka�dy wielki pan ma wielki dw�r, wielki maj�tek i p�aci tylko wielkie procenta. Ja wstydzi�bym si� wzi�� mniej od nast�pcy tronu; a i sam ksi��� m�g�by kaza� mnie zbi� kijami i wyp�dzi�, gdybym o�mieli� si� wzi�� mniej�

� Kiedy� przyniesiesz pieni�dze?

� Przynie��?� O bogowie! tego jeden cz�owiek nie potrafi. Ja zrobi� lepiej: ja za�atwi� wszystkie wyp�aty ksi�cia, a�eby� wasza dostojno�� nie potrzebowa� my�le� o takich n�dznych sprawach.

� Albo� ty znasz moje wyp�aty?

� Troch� znam � odpar� niedbale Fenicjanin. � Ksi��� chce pos�a� sze�� talent�w dla armii wschodniej, co zrobi� nasi batikierzy w Chetem i Migdolu. Trzy talenty dostojnemu Nitagerowi i trzy dostojnemu Patroklesowi, to za�atwi si� na miejscu� A Sarze i jej ojcu Gedeonowi ja mog� wyp�aca� przez tego parcha Azariasza� Tak nawet b�dzie lepiej, bo oni oszukaliby ksi�cia w rachunkach.

Ramzes niecierpliwie zacz�� chodzi� po pokoju.

� Wi�c mam ci da� rewers na trzydzie�ci talent�w? � zapyta�.

� Jaki rewers?� Po co rewers?� Co ja bym mia� z rewersu?� Mnie ksi��� odda w dzier�aw� na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment Meha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu�

� Dzier�awa?� � rzek� ksi���. � Nie podoba mi si� to�

� Wi�c z czego ja odbior� moje pieni�dze� moje trzydzie�ci talent�w?�

� Zaczekaj. Musz� najpierw zapyta� dozorcy stod�, ile przynosz� mi rocznie te maj�tki.

� Po co wasza dostojno�� ma zadawa� sobie tyle pracy?� Co wie dozorca?� On nic nie wie, jakem uczciwy Fenicjanin. Ka�dego roku jest inny urodzaj i inny doch�d� Ja mog� straci� na tym interesie, a wtedy dozorca nie zwr�ci mi�

� Ale widzisz, Dagonie, mnie si� zdaje, �e te maj�tki przynosz� daleko wi�cej ani�eli dziesi�� talent�w rocznie�

� Nie chce ksi��� zaufa� mi, dobrze. Ja, na wasz rozkaz, mog� opu�ci� folwarki w Ses�

Nie jest ksi��� jeszcze pewny mego serca?� No, wi�c ja jeszcze ust�pi� Sebt-Het� Ale po co tu dozorca? On ksi�cia b�dzie uczy� m�dro�ci?� O Astoreth! ja bym straci� sen i apetyt, gdyby jaki dozorca, poddany i niewolnik, �mia� poprawia� mojego mi�o�ciwego pana. Tu potrzebny tylko pisarz, kt�ry napisze, �e wy, najdostojniejszy panie, oddajecie mi w dzier�aw� na trzy lata folwarki w tym, tym i tym nomesie. I potrzeba szesnastu �wiadk�w, �e mnie spotka� taki honor od ksi�cia. Ale po co s�u�ba ma wiedzie�, �e ich pan po�ycza ode mnie pieni�dze?�

Znudzony nast�pca wzruszy� ramionami.

� Jutro � rzek� � przynie� pieni�dze i sprowad� sobie pisarza i �wiadk�w. Ja o tym my�le� nie chc�.

� Ach, jakie m�dre s�owa! � zawo�a� Fenicjanin.

� Oby�, najdostojniejszy panie, �y� wiecznie�

Po lewej stronie Nilu, na brzegu p�nocnym przedmie�cia Memfis, znajdowa� si� folwark, kt�ry nast�pca tronu odda� na mieszkanie Sarze, c�rce Zyda Gedeona.

By�a to posiad�o�� na trzydzie�ci pi�� morg�w rozleg�a, tworz�ca niewielki kwadrat, kt�ry ze szczytu domu ogarnia�o si� wzrokiem jak na d�oni. Grunta folwarku le�a�y na wzg�rzu i dzieli�y si� na cztery kondygnacje. Dwie najni�sze i najobszerniejsze, kt�re Nil zawsze zalewa�, by�y przeznaczone pod upraw� zb� i jarzyn. Na trzeciej kondygnacji, kt�ra czasami nie ulega�a wylewom, ros�y palmy, figi i inne drzewa owocowe. Na czwartej, najwy�szej, by� ogr�d zasadzony drzewami oliwnymi winem, orzechami i kasztanami s�odkimi, w�r�d kt�rych znajdowa� si� dom.

Dom by� drewniany, jednopi�trowy, jak zwykle z tarasem, nad kt�rym wznosi� si� p��cienny namiot. Na dole mieszka� czarny niewolnik Ramzesa, na g�rze Sara ze swoj� krewn� i s�u��c� Tafet. Dom by� otoczony murem z niepalonej ceg�y, za kt�rym w pewnej odleg�o�ci znajdowa�y si� budynki dla byd�a, parobk�w i dozorc�w.

Pokoje Sary nie by�y du�e, ale wykwintne. Na pod�ogach le�a�y dywany, we drzwiach i oknach zwiesza�y si� zas�ony w r�nokolorowe pasy. By�y tu rze�bione ��ka i krzes�a, inkrustowane skrzynie na odzie�, tr�jno�ne i jednono�ne stoliki, na kt�rych sta�y wazony z kwiatami, wysmuk�e dzbany do wina, szkatu�ki z flaszeczkami perfum, z�ote i srebrne czarki i kielichy, fajansowe wazy i misy, br�zowe kaga�ce. Ka�dy cho�by najdrobniejszy sprz�t czy naczynie by�o ozdobione rze�b� lub kolorowym rysunkiem; ka�da sztuka odzie�y � haftem i fr�dzlami.

Ju� dziesi�� dni mieszka�a w tym ustroniu Sara, z obawy i wstydu kryj�c si� przed lud�mi, tak �e ze s�u�by folwarcznej prawie nikt jej nie widzia�. W zas�oni�tym buduarze szy�a, tka�a p��tno na ma�ym warsztacie lub zwija�a wie�ce z �ywych kwiat�w dla Ramzesa. Niekiedy wymyka�a si� na taras i ostro�nie rozchyliwszy �ciany namiotu wygl�da�a na Nil pe�en �odzi, kt�rych wio�larze �piewali weso�e pie�ni. albo podni�s�szy oczy patrzy�a z trwog� na szare pylony kr�lewskiego zamku, kt�ry milcz�cy i pos�pny g�rowa� nad drugim brzegiem rzeki.

W�wczas znowu ucieka�a do swoich rob�t i wo�a�a Tafet.

� Sied� tu, matko � m�wi�a � co ty tam robisz na dole?�

� Ogrodnik przyni�s� owoce, a z miasta przys�ali chleby, wino i ptaszki; musia�am to odebra�.

� Sied� tu i rozmawiaj, bo mnie strach ogarnia�

� G�upiutka z ciebie dziecina! � odpar�a �miej�c si� Tafet. � Do mnie tak�e pierwszego dnia strach wygl�da� z ka�dego k�ta; ale jak wysz�am za mur, wszystko si� sko�czy�o. Kogo ja si� tu mam ba�, gdzie wszyscy padaj� przede mn� na kolana? Przed tob� chyba by stawali na g�owach!.. Wyjd� do ogrodu, jest pi�kny jak raj� Wyjrzyj w pole, gdzie zbieraj� pszenic�

Si�d� w ��dk� rze�bion�, kt�rej przewo�nicy usychaj� z t�sknoty, a�eby ci� zobaczy� i przewie�� po Nilu�

� Boj� si�

� Czego?�

� Albo ja wiem?� dop�ki szyj�, my�l�, �e jestem w naszej dolince i �e zaraz przyjdzie ojciec. A kiedy wiatr uchyli zas�on� okna i spojrz� z g�ry na ten wielki� wielki kraj, zdaje mi si� Wiesz co?� �e mnie porwa� s�p i zani�s� do swego gniazda na skale, sk�d zej�� nie mo�na�

� Ach ty� ty!.. Gdyby� widzia�a, jak� dzi� wann� przys�a� ksi���, miedzian� wann�!.. A jaki tr�jn�g na ognisko, jakie garnki i ro�ny!.. A gdyby� wiedzia�a, �e ja dzi� dwie kury posadzi�am i nied�ugo b�dziemy mieli piskl�ta�

Po zachodzie s�o�ca, gdy nikt nie m�g� jej widzie�, Sara bywa�a �mielsz�. W�wczas wychodzi�a na taras i patrzy�a na rzek�. A gdy z daleka ukaza�a si� ��d� o�wietlona pochodniami, kt�re na czarnej wodzie rze�bi�y krwawe i ogniste smugi, Sara obu r�koma przyciska�a swoje biedne serce, kt�re dr�a�o jak z�apany ptak.

Tam p�yn�� do niej Ramzes, a ona nie umia�aby powiedzie�, co si� z ni� dzieje. Czy rado��, �e zbli�a si� ten pi�kny, kt�rego pozna�a w dolince, czy trwoga, �e znowu zobaczy wielkiego w�adc� i pana, kt�ry j� onie�miela�.

Jednego dnia, w wigili� szabasu, przyszed� na folwark ojciec, pierwszy raz od jej osiedlenia si� w tym miejscu. Sara z p�aczem rzuci�a si� do niego; sama umy�a mu nogi, a na g�ow� wyla�a wonno�ci, okrywaj�c go poca�unkami. Gedeon by� to cz�owiek ju� szpakowaty, o surowych rysach. Mia� na sobie d�ug� do kostek koszul�, u do�u obszyt� kolorowym haftem, a na niej ��ty kaftan bez r�kaw�w, rodzaj kapy spadaj�cej na piersi i plecy. G�ow� nakrywa� niewielk� czapk�, zw�aj�c� si� u g�ry.

� Jeste�?� jeste�! � wo�a�a Sara i znowu zacz�a ca�owa� jego r�ce i g�ow�.

� Ja sam dziwi� si�, �e tu jestem! � odpar� smutnie Gedeon. � Skrada�em si� do ogrodu jak z�odziej. Przez ca�� drog� z Memfis zdawa�o mi si� �e wszyscy Egipcjanie pokazuj� mnie palcami, a ka�dy �yd pluje�

� Przecie�, ojcze, sam mnie odda�e� ksi�ciu?� � szepn�a Sara.

� Odda�em, bo c� mia�em robi�? Zreszt� mnie si� tylko tak zdaje, �e mnie pokazuj� i opluwaj�. Z Egipcjan, kto mnie zna, k�ania mi si� tym ni�ej, im sam jest wy�szy.

Przez czas, kiedy tu jeste�, nasz pan, Sezofris, m�wi�, �e trzeba mi dom powi�kszy�; pan Chaires darowa� mi st�giew najlepszego wina, a sam najdostojniejszy nasz nomarcha przysy�a� do mnie zaufanego s�ug� pyta�: czy ty jeste� zdrowa i czy ja nie zosta�bym u niego rz�dc�?

� A �ydzi?� � spyta�a Sara.

� Co �ydzi!.. Oni wiedz�, �e ja nie ust�pi�em z dobrej woli. No, a ka�dy chcia�by, �eby jemu tylko taki gwa�t robili. Niechaj nas wszystkich Pan B�g s�dzi. Lepiej powiedz: jak ty si� masz?

� Na �onie Abrahama nie b�dzie jej lepiej � odezwa�a si� Tafet. � Ca�y dzie� znosz� nam owoce, wina, chleby i mi�so, czego dusza zapragnie. A jak� wann� mamy!.. ca�a miedziana.

A jakie naczynia kuchenne!..

� Trzy dni temu � przerwa�a Sara � by� u mnie Fenicjanin Dagon. Nie chcia�am go widzie�, ale tak si� napiera��

� Da� mi z�oty pier�cionek � wtr�ci�a Tafet.

� Powiedzia� mi � m�wi�a Sara � �e jest dzier�awc� u mego pana, darowa� mi dwie bransolety na nogi, zausznice z pere� i szkatu�k� wonno�ci z kraju Punt.

� Za co on ci to darowa�? � zapyta� ojciec.

� Za nic. Tylko prosi�, a�ebym o nim dobrze my�la�a i niekiedy powiedzia�a mojemu panu, �e Dagon jest najwierniejszym jego s�ug�.

� Ty bardzo pr�dko zbierzesz ca�� skrzyni� zausznic i bransolet � odpar� z u�miechem Gedeon. � Ach � doda� po chwili � zbierz pr�dko wielki maj�tek i uciekajmy do naszej ziemi, bo tu nam zawsze bieda. Bieda, kiedy jest �le, a jeszcze wi�ksza bieda, kiedy jest dobrze.

� A co by powiedzia� pan m�j? � zapyta�a Sara ze smutkiem.

Ojciec potrz�sn�� g�ow�.

� Nim rok minie, pan tw�j porzuci ci�, a inni mu dopomog�. Gdyby� by�a Egipcjank�, wzi��by ci� do swego domu, ale �yd�wk�

� Porzuci?� � powt�rzy�a Sara z westchnieniem.

� Co martwi� si� przysz�ymi dniami, kt�re s� w r�ku Boga? Przyszed�em sp�dzi� u ciebie szabas�

� A ja mam doskona�e ryby, mi�so, placki i wino koszerne � szybko wtr�ci�a Tafet. � Kupi�am te� w Memfis siedmioramienny �wiecznik i �wiece woskowe� B�dzie kolacja lepsza ni� u samego pana Chairesa.

Gedeon wyszed� z c�rk� na taras. Gdy zostali we dwoje, rzek�:

� M�wi�a mi Tafet, �e ci�gle siedzisz w domu. Dlaczego? Trzeba wyjrze� przynajmniej do ogrodu.

Sara wstrz�sn�a si�.

� Boj� si� � szepn�a.

� Dlaczego ty si� masz ba� twego ogrodu?� Przecie� ty tu jeste� pani, wielka pani�

� Raz wysz�am do ogrodu w dzie� Zobaczyli mnie jacy� ludzie i zacz�li m�wi� mi�dzy sob�: �Patrzcie, to ta �yd�wka nast�pcy tronu, przez kt�r� op�nia si� przyb�r!..�

� G�upi oni s� � wtr�ci� Gedeon. � Albo� to raz Nil o ca�y tydzie� sp�ni� si� z wylewem?

Wi�c tymczasem wychod� sobie wieczorami.

Sara otrz�sn�a si� jeszcze gwa�towniej.

� Nie chc� nie chc�!.. � zawo�a�a. � Innego dnia wysz�am wiecz�r, tam, mi�dzy oliwne drzewa. Nagle z bocznej �cie�ki wysun�y si�, jak cienie, dwie kobiety� Przestraszona, chcia�am ucieka� Wtedy jedna z nich, m�odsza i ni�sza, schwyci�a mnie za r�k� m�wi�c:

�Nie uciekaj, musimy ci si� przypatrzy慻 A druga, starsza i wy�sza, stan�a o kilka krok�w przede mn� i spojrza�a mi w oczy� Ach, ojcze, my�la�am, �e si� w kamie� obr�c� Co to by�a za kobieta� co za spojrzenie!..

� Kto to m�g� by�? � spyta� Gedeon.

� Ta starsza wygl�da�a na kap�ank�.

� I nic do ciebie nie m�wi�a?

� Nic. Tylko kiedy odchodz�c skry�y si� za drzewami, s�ysza�am zapewne g�os starszej, kt�ra powiedzia�a tylko te wyrazy: �Zaprawd�, jest �adna�� Gedeon zamy�li� si�.

� Mo�e to by�y � rzek� � jakie� wielkie panie. ze dworu?�

S�o�ce zachodzi�o, a na obu brzegach Nilu zbiera�y si� g�ste t�umy ludzi, niecierpliwie czekaj�cych na sygna� o przyborze, kt�ry istotnie op�ni� si�. Ju� od dwu dni wia� wiatr z morza i rzeka pozielenia�a; ju� s�o�ce min�o gwiazd� Sotis, ale w studni kap�a�skiej w Memfsie woda nie podnios�a si� nawet na grubo�� palca. Ludzie byli zaniepokojeni, tym bardziej �e w G�rnym Egipcie, wed�ug sygna��w, wylew szed� prawid�owo, a nawet zapowiada� si� doskonale.

� C� wi�c zatrzymuje go pod Memfisem? � pytali stroskani rolnicy, z ut�sknieniem czekaj�c na sygna�.

Gdy na niebie ukaza�y si� gwiazdy, Tafet w jadalnym pokoju nakry�a st� bia�ym obrusem, postawi�a �wiecznik z siedmioma zapalonymi �wiecami, przysun�a trzy krzes�a i o�wiadczy�a, �e zaraz poda szabasow� kolacj�.

Wtedy Gedeon nakry� g�ow� i wzni�s�szy nad sto�em obie r�ce m�wi� zapatrzony w niebo:

� Bo�e Abrahama, Izaaka, Jakuba, kt�ry wyprowadzi�e� lud nasz z ziemi egipskiej, kt�ry niewolnikom i wygna�com da�e� ojczyzn�, kt�ry z synami Judy zawar�e� wieczne przymierze� Bo�e Jehowa, Bo�e Adonai, pozw�l nam spo�ywa� bez grzechu p�ody wrogiej ziemi, wydob�d� nas ze smutku i strachu, w jakim jeste�my pogr��eni, i powr�� nad brzegi Jordanu, kt�ry opu�cili�my dla twojej chwa�y�

W tej chwili zza muru odezwa� si� g�os:

� Jego dostojno�� Tutmozis, najwierniejszy s�uga jego �wi�tobliwo�ci i nast�pcy tronu�

� Oby �yli wiecznie!.. � odezwa�o si� kilka g�os�w z ogrodu.

� Jego dostojno�� � m�wi� znowu g�os pojedynczy � zasy�a pozdrowienia najpi�kniejszej r�y spod Libanu!

Gdy umilk�, rozleg� si� d�wi�k arfy i fletu.

� To muzyka!.. � zawo�a�a Tafet klaszcz�c w r�ce. � B�dziemy obchodzili szabas przy muzyce�

Sara i jej ojciec, z pocz�tku przera�eni, zacz�li si� �mia� i zasiedli do sto�u.

� Niech sobie graj� � rzek� Gedeon � nie zepsuje nam apetytu ich muzyka.

Flet i arfa odegra�y zwrotk�, po kt�rej odezwa� si� g�os tenorowy �piewaj�c:

� �Jeste� pi�kniejsza od wszystkich dziewcz�t, jakie przegl�daj� si� w wodach Nilu. W�osy twoje czarniejsze od pi�r kruka, oczy spogl�daj� �agodniej od oczu �ani, kt�ra t�skni za swoim kozio�kiem. Wzrost tw�j jest jako wzrost palmy, a lotus zazdro�ci tobie wdzi�ku. Piersi twoje s� jak winne grona, kt�rych sokiem upajaj� si� kr�lowie.� Znowu odezwa� si� flet i arfa, a po nich pie��:

� �Przyjd� i spocznij w ogrodzie. S�u�ba, kt�ra do ciebie nale�y, przyniesie liczne naczynia i piwa wszelkich gatunk�w. Przyjd�, u�wi�cimy noc dzisiejsz� i �wit, kt�ry po niej nast�pi. W moim cieniu, w cieniu figi rodz�cej s�odkie owoce, tw�j kochanek spocznie po twojej prawicy; a ty go upoisz i powoln� b�dziesz wszelkim jego ��daniom�� Flet i arfa � po nich zn�w �piew:

� �Ja jestem milcz�cego umys�u, nigdy nie m�wi�, co widz�, i s�odyczy moich owoc�w nie psuj� czczym paplaniem��@

Wtem �piew umilk� zag�uszony wrzaw� i szelestem jakby wielu biegn�cych.

� Poganie!.. wrogowie Egiptu!. � wo�a� kto�. � �piewacie, kiedy wszyscy nurzamy si� w strapieniu, i chwalicie �yd�wk�, kt�ra czarami swoimi zatrzyma�a bieg Nilu�

� Biada wam! � wo�a� inny. � Depczecie ziemi� nast�pcy tronu� �mier� spadnie na was i dzieci wasze!..

� Ust�pimy, ale niech wyjdzie do nas �yd�wka, aby�my jej przedstawili nasze krzywdy�

� Uciekajmy!.. � krzykn�a Tafet.

� Gdzie? � spyta� Gedeon.

� Nigdy! � odpar�a Sara, na kt�rej twarz �agodn� wyst�pi� rumieniec gniewu. � Czyli� nie nale�� do nast�pcy tronu, przed kt�rym ci ludzie padaj� na twarz?�

I zanim ojciec i s�u��ca opami�tali si�, wybieg�a na taras ca�a w bieli, wo�aj�c do t�umu za murem:

� Oto jestem!.. Czego chcecie ode mnie?�

Gwar na chwil� ucich�, lecz znowu odezwa�y si� gro�ne g�osy:

� B�d� przekl�ta, cudzoziemko, kt�rej grzech zatrzymuje wody Nilu!..

W powietrzu �wisn�o kilka kamieni rzuconych na o�lep; jeden uderzy� w czo�o Sar�.

� Ojcze!.. � zawo�a�a chwytaj�c si� za g�ow�.

Gedeon porwa� j� na r�ce i zni�s� z tarasu. W�r�d nocy wida� by�o nagich ludzi w bia�ych czepkach i fartuszkach, kt�rzy prze�azili mur.

Na dole Tafet krzycza�a wniebog�osy, a niewolnik Murzyn schwyciwszy top�r stan�� w jedynych drzwiach domu, zapowiadaj�c, �e rozwali �eb ka�demu, kto o�mieli si� wej��.

� Dajcie no kamieni na tego psa nubijskiego! � wo�ali do gromady ludzie z muru.

Lecz gromada nagle ucich�a, gdy� z g��bi ogrodu wyszed� cz�owiek z ogolon� g�ow�, odziany w sk�r� pantery.

� Prorok!.. ojciec �wi�ty� � zaszemrano w t�umie.

Siedz�cy na murze pocz�li zeskakiwa�.

� Ludu egipski � rzek� kap�an spokojnym g�osem � jakim prawem podnosisz r�k� na w�asno�� nast�pcy tronu?

� Tam mieszka nieczysta �yd�wka, kt�ra powstrzymuje przyb�r Nilu� Biada nam!.. n�dza i g��d wisi nad Dolnym Egiptem.

� Ludzie z�ej wiary czy s�abego rozumu � m�wi� kap�an � gdzie�e�cie s�yszeli, a�eby jedna kobieta mog�a powstrzyma� wol� bog�w? Co rok, w miesi�cu Tot, Nil zaczyna przybiera� i do miesi�ca Choiak ro�nie. Czy dzia�o si� kiedy inaczej, cho� nasz kraj zawsze by� pe�en cudzoziemc�w, niekiedy obcych kap�an�w i ksi���t, kt�rzy, j�cz�c w niewoli i ci�kiej pracy, z �alu i gniewu mogli rzuca� najstraszliwsze przekle�stwa. Ci z pewno�ci� pragn�li na nasze g�owy zwali� wszelakie nieszcz�cia, a niejeden odda�by �ycie, a�eby albo s�o�ce nie wesz�o nad Egiptem o porannej godzinie, albo Nil nie przybra� w pocz�tkach roku. I co z ich modlitw?� Albo nie zosta�y wys�uchane w niebiosach, albo obcy bogowie nie mieli si�y wobec naszych. Jakim wi�c sposobem kobieta, kt�rej mi�dzy nami jest dobrze, mog�aby �ci�gn�� kl�sk�, kt�rej najpot�niejsi wrogowie nasi sprowadzi� nie potrafili?�

� Ojciec �wi�ty m�wi prawd�!.. M�dre s� s�owa proroka!.. � odezwano si� w t�umie.

� A jednak Messu, w�dz �ydowski, zrobi� ciemno�� i pom�r w Egipcie!.. � zaoponowa� jeden g�os.

� Kt�ry to powiedzia�, niech wyst�pi naprz�d!.. � zawo�a� kap�an. � Wzywam go, niech wyst�pi, je�eli nie jest wrogiem egipskiego ludu�

T�um zaszemra� jak wicher z daleka p�yn�cy mi�dzy drzewami; ale naprz�d nie wyst�pi� nikt.

� Zaprawd� m�wi�, ci�gn�� kap�an, �e mi�dzy wami kr��� �li ludzie niby hieny w owczarni. Nie lituj� si� oni nad wasz� n�dz�, ale chc� was popchn�� do zniszczenia domu nast�pcy tronu i buntu przeciw faraonowi. Gdyby za� uda� si� ich nikczemny zamiar, a z waszych piersi gdyby zacz�a p�yn�� krew, ludzie ci ukryliby si� przed w��czniami jak w tej chwili przed moim wezwaniem.

� S�uchajcie proroka!.. Chwa�a ci, m�u bo�y!.. � wo�a� t�um pochylaj�c g�owy. Pobo�niejsi upadali na ziemi�.

� S�uchajcie mnie, ludu egipski� Za twoj� wiar� w s�owa kap�ana, za pos�usze�stwo faraonowi i nast�pcy, za cze��, jak� oddajecie s�udze bo�emu, spe�ni si� nad wami �aska. Id�cie do dom�w waszych w pokoju, a mo�e, nim zejdziecie z tego pag�rka, Nil zacznie przybiera�

� Oby si� tak sta�o!..

� Id�cie!.. Im wi�ksza b�dzie wiara i pobo�no�� wasza, tym pr�dzej ujrzycie znak �aski�

� Id�my!.. Id�my!.. B�d� b�ogos�awiony, proroku, synu prorok�w� � Zacz�li rozchodzi� si� ca�uj�c szaty kap�ana. Wtem kto� krzykn��: � Cud!.. spe�nia si� cud!..:

� Na wie�y w Memfis zapalono �wiat�o� Nil przybiera!.. Patrzcie, coraz wi�cej �wiate�!..

Zaprawd�, przemawia� do nas wielki �wi�ty� �yj wiecznie!..

Zwr�cono si� do kap�ana, ale ten znikn�� w�r�d cieni�w.

T�um niedawno rozj�trzony, a przed chwil� zdumiony i przej�ty wdzi�czno�ci�, zapomnia� i o swoim gniewie, i o kap�anie cudotw�rcy. Opanowa�a ich szalona rado�� i zacz�li biec p�dem ku brzegowi rzeki, nad kt�rym ju� zap�on�y liczne ogniska i rozlega� si� wielki �piew zebranego ludu:

�B�d� pozdrowiony, o Nilu, o �wi�ta rzeko, kt�ra objawi�a� si� na tej ziemi. Przychodzisz w pokoju, aby da� �ycie Egiptowi. O bo�e ukryty, kt�ry rozpraszasz ciemno�ci, kt�ry skrapiasz ��ki, aby przynie�� pokarm niemym zwierz�tom. O drogo, schodz�ca z niebios, a�eby napoi� ziemi�, o przyjacielu chleba, kt�ry rozweselasz chaty� Ty jeste� w�adc� ryb, a gdy zst�pisz na nasze pola, �aden ptak nie o�mieli si� dotkn�� zbior�w. Ty jeste� tw�rc� zbo�a i rodzicielem j�czmienia; ty dajesz odpoczynek r�kom milion�w nieszcz�liwych i na wieki utrwalasz �wi�tynie.� @

W tym czasie o�wietlona ��d� nast�pcy tronu przyp�yn�a od tamtego brzegu, w�r�d okrzyk�w i �piew�w. Ci sami, kt�rzy p� godziny temu chcieli wedrze� si� do willi ksi�cia, teraz padali przed nim na twarz albo rzucali si� w wod�, aby ca�owa� wios�a i boki statku, kt�ry przywi�z� syna w�adcy Egiptu.

Weso�y, otoczony pochodniami Ramzes w towarzystwie Tutmozisa wszed� do domu Sary.

Na jego widok Gedeon rzek� do Tafet:

� Boj� si� bardzo o moj� c�rk�, ale jeszcze bardziej nie chc� spotyka� si� z jej panem�

Przeskoczy� mur i w�r�d ciemno�ci, przez ogr�d i pola, poszed� w stron� Memfisu.

Na dziedzi�cu wo�a� Tutmozis:

� Witaj, pi�kna Saro!.. Spodziewam si�, �e nas dobrze podejmiesz za muzyk�, kt�r� ci przys�a�em�

W progu ukaza�a si� Sara z obwi�zan� g�ow�, wsparta na Murzynie i s�u�ebnicy.

� Co to znaczy? � spyta� zdumiony ksi���.

� Straszne rzeczy!.. � zawo�a�a Tafet. � Poganie napadli tw�j dom, a jeden uderzy� kamieniem Sar�

� Jacy poganie?�

� A ci� Egipcjanie! � obja�ni�a Tafet.

Ksi��� rzuci� jej spojrzenie pe�ne wzgardy. Lecz wnet opanowa�a go w�ciek�o��.

� Kto uderzy� Sar�?� Kto rzuci� kamie�?� � krzykn�� chwytaj�c za rami� Murzyna.

� Tamci znad rzeki� � odpar� niewolnik.

� Hej, dozorcy!.. � wo�a� zapieniony ksi��� � uzbroi� mi wszystkich ludzi na folwarku i dalej na t� zgraj�!..

Murzyn znowu pochwyci� sw�j top�r, dozorcy zacz�li wywo�ywa� parobk�w z zabudowa�, a kilku �o�nierzy ze �wity ksi�cia machinalnie poprawili miecze.

� Na mi�o�� bosk�, co chcesz uczyni�?� � szepn�a Sara wieszaj�c si� na szyi ksi�cia.

� Chc� pom�ci� ci� � odpar�. � Kto uderza w moj� w�asno��, we mnie uderza� Tutmozis poblad� i kr�ci� g�ow�.

� S�uchaj, panie � odezwa� si� � a jak�e po nocy i w t�umie poznasz ludzi, kt�rzy dopu�cili si� zbrodni?

� Wszystko mi jedno� Mot�och to zrobi� i mot�och b�dzie odpowiada��

� Tak nie powie �aden s�dzia � reflektowa� Tutmozis. � A przecie ty masz by� najwy�szym s�dzi��

Ksi��� zamy�li� si�; jego towarzysz m�wi� dalej:

� Zastan�w si�, co by jutro powiedzia� nasz pan, faraon?� A jaka rado�� zapanowa�aby mi�dzy wrogami Egiptu, ze wschodu i zachodu, gdyby us�yszeli, �e nast�pca tronu, prawie pod kr�lewskim pa�acem, napada w nocy sw�j lud?�

� O, gdyby mi ojciec da� cho� po�ow� armii, umilkliby na wieki wrogowie nasi we wszystkich stronach �wiata!.. � szepta� ksi��� uderzaj�c nog� w ziemi�

� Wreszcie� przypomnij sobie tego ch�opa, kt�ry si� powiesi�� �a�owa�e� go, gdy� umar� cz�owiek niewinny, a dzisiaj� Czy podobna, a�eby� sam chcia� zabija� niewinnych?�

� Do�� ju�!.. � przerwa� g�ucho nast�pca. � Gniew m�j jest jak dzban pe�en wody� Biada temu, na kogo si� wyleje� Wejd�my do domu�

Wyl�kniony Tutmozis cofn�� si�. Ksi��� wzi�� Sar� za r�k� i wszed� z ni� na pierwsze pi�tro. Posadzi� j� obok sto�u, na kt�rym sta�a nie doko�czona kolacja, i zbli�ywszy �wiecznik zerwa� jej opask� z g�owy.

� Ach � zawo�a� � to nawet nie jest rana, tylko siniak?�

Przypatrywa� si� Sarze z uwag�.

� Nigdy nie my�la�em � rzek� � �e mo�esz mie� siniaka� To bardzo zmienia twarz�

� Wi�c ju� ci si� nie podobam?� � cicho zapyta�a Sara podnosz�c na niego wielkie oczy pe�ne trwogi.

� Och, nie!.. wreszcie to przejdzie�

Potem zawo�a� Tutmozisa i Murzyna i kaza� opowiedzie� wypadki wieczorne.

� On nas obroni� � rzek�a Sara. � Stan�� z toporem w drzwiach�

� Zrobi�e� tak?� � spyta� ksi��� niewolnika, bystro patrz�c mu w oczy.

� Czyli� mia�em pozwoli�, a�eby do twego domu, panie, wdzierali si� obcy ludzie?

Ksi��� poklepa� go po k�dzierzawej g�owie.

� Post�pi�e� � rzek� � jak cz�owiek m�ny. Daj� ci wolno��. Jutro dostaniesz wynagrodzenie i mo�esz wraca� do swoich.

Murzyn zachwia� si� i przetar� oczy, kt�rych bia�ka po�yskiwa�y. Nagle upad� na kolana i uderzaj�c czo�em w posadzk� zawo�a�:

� Nie odp�dzaj mnie od siebie, panie!..

� Dobrze � odpar� nast�pca. � Zosta� przy mnie, ale jako wolny �o�nierz. Takich mi w�a�nie potrzeba � doda� patrz�c na Tutmozisa. � Ten nie umie m�wi� jak dozorca domu ksi�g, ale got�w walczy�

I znowu zacz�� wypytywa� o szczeg�y naj�cia, a gdy Murzyn opowiedzia� mu o zjawieniu si� kap�ana i jego cudzie, ksi��� schwyci� si� za g�ow� wo�aj�c:

� Jestem najnieszcz�liwszym cz�owiekiem w Egipcie!.. Nied�ugo nawet w moim ��ku b�d� znajdowa� kap�an�w� Sk�d on?� Co on za jeden`?�

Tego Murzyn nie umia� obja�ni�. Powiedzia� jednak, �e zachowanie si� kap�ana by�o bardzo �yczliwe dla ksi�cia i dla Sary; �e napadem kierowali nie Egipcjanie, ale ludzie, kt�rych kap�an nazwa� wrogami Egiptu i bezskutecznie wzywa� ich, aby wyst�pili naprz�d.

� Dziwy!.. Dziwy!.. � m�wi� w zamy�leniu ksi��� rzuciwszy si� na ��ko. � M�j czarny niewolnik jest dzielnym �o�nierzem i pe�nym rozs�dku cz�owiekiem� Kap�an broni �yd�wki dlatego, �e jest moj�� Co to za osobliwy kap�an?� Lud egipski, kt�ry kl�ka przed psami faraona, napada na dom nast�pcy tronu, pod dow�dztwem jakich� wrog�w Egiptu?� Musz� ja to sam zbada�

Sko�czy� si� miesi�c Tot i zaczyna� miesi�c Paofi, druga po�owa lipca. Woda Nilu z zielonkawej zrobi�a si� bia��, a potem czerwon� i wci�� przybiera�a. Kr�lewski wodowskaz w Memfisie by� zape�niony prawie na wysoko�� dwu ludzi, a Nil r�s� co dzie� na dwie pi�ci.

Najni�sze grunta by�y zalane, z wy�szych �piesznie zbierano len, winogrona i pewien rodzaj bawe�ny. Gdzie z rana by�o jeszcze sucho, tam ku wieczorowi pluska�y fale.

Zdawa�o si�, �e gwa�towny, cho� niewidzialny wicher dmie w g��bi rzeki. Orze na niej szerokie zagony, wype�nia pian� bruzdy, potem na chwil� wyg�adza powierzchni� wody, a po chwili skr�ca j� w przepa�ciste wiry. Znowu orze, znowu wyg�adza, skr�ca nowe g�ry wody, nowe smugi pian i wci�� podnosi szeleszcz�c� rzek�, wci�� zdobywa nowe p�aty ziemi. Niekiedy woda dosi�gn�wszy pewnej granicy przekracza j�, w okamgnieniu wlewa si� w nizin� i tworzy b�yszcz�ce jeziorko tam, gdzie przed chwil� rozsypywa�y si� w proch zwi�d�e trawy.

Cho� przyb�r dosi�gn�� ledwie trzeciej cz�ci swej miary, ju� ca�e wybrze�e by�o zalane. Co godzin� jaki� folwarczek na wzg�rzu robi� si� podobnym do wyspy, z pocz�tku odgraniczonej od innych tylko w�skim kana�em, kt�ry stopniowo rozszerza� si� i coraz bardziej odcina� domostwo od s�siad�w. Nieraz, kto wyszed� do pracy piechot�, wraca� cz�nem.

��dek i tratew ukazywa�o si� na Nilu coraz wi�cej. Z jednych �apano ryby w sieci, na innych przewo�ono zbiory do stod� albo rycz�ce byd�o do ob�r, na innych odwiedzano znajomych, a�eby w�r�d �miechu i krzyku zawiadomi� ich (na co patrzyli wszyscy), �e Nil przybiera. Niekiedy �odzie, skupione jak stado kaczek, rozbiega�y si� na wszystkie strony przed szerok� tratw�, kt�ra z G�rnego Egiptu nios�a w d� olbrzymie bry�y kamienne, wyr�bane w nadbrze�nych kopalniach.

W powietrzu, jak ucho si�g�o, rozlega� si� szelest przybieraj�cej wody, krzyk sp�oszonego ptactwa i weso�e �piewy ludzkie. Nil przybiera, b�dzie du�o chleba! Przez ca�y ten miesi�c toczy�o si� �ledztwo w sprawie napadu na dom nast�pcy tronu. Ka�dego ranka ��d� z urz�dnikami i milicj� przybija�a do jakiego� folwarku. Odrywano ludzi od pracy, zasypywano ich podst�pnymi pytaniami, bito kijem. Ku wieczorowi za� wraca�y do Memfisu dwie ��dki: jedna nios�a urz�dnik�w, druga wi�ni�w.

Tym sposobem wy�owiono kilkuset przest�pc�w, z kt�rych po�owa nie wiedzia�a o niczym, po�owie za� grozi�o wi�zienie lub kilka lat pracy w kamienio�omach. Niczego jednak nie dowiedziano si� ani o przyw�dcach napadu, ani o owym kap�anie, kt�ry sk�oni� lud do rozej�cia.

W ksi�ciu Ramzesie kojarzy�y si� niezwykle sprzeczne przymioty. By� on gwa�towny jak lew i uparty jak w�. Obok tego mia� wielki rozum i g��bokie poczucie sprawiedliwo�ci.

Widz�c, �e �ledztwo prowadzone przez urz�dnik�w nie wydaje rezultatu, ksi��� pewnego dnia sam pop�yn�� do Memfisu i kaza� sobie otworzy� wi�zienie. By�o ono zbudowane na wzg�rzu, otoczone wysokim murem i sk�ada�o si� z wielkiej liczby budynk�w kamiennych, ceglanych i drewnianych. Budowle te po wi�kszej cz�ci by�y tylko wej�ciami lub mieszkaniami dozorc�w. Wi�niowie za� mie�cili si� w podziemnych jaskiniach wykutych w wapiennej skale.

Kiedy nast�pca przekroczy� bram�, spostrzeg� gromadk� kobiet, kt�re my�y i karmi�y jakiego� wi�nia. Nagi ten cz�owiek, podobny do szkieletu, siedzia� na ziemi trzymaj�c r�ce i nogi w czterech otworach kwadratowej deski, kt�ra zast�powa�a kajdany.

� Dawno ten cz�owiek tak cierpi? � zapyta� ksi���.

� Dwa miesi�ce � odpar� nadzorca.

� A d�ugo jeszcze ma siedzie�?

� Miesi�c.

� C� on zrobi�?

� Zel�y� urz�dnika zbieraj�cego podatki.

Ksi��� odwr�ci� si� i ujrza� drug� gromad�, z�o�on� z kobiet i dzieci. Mi�dzy nimi by� stary cz�owiek.

� Czy to s� wi�niowie?

� Nie, najdostojniejszy panie. To jest rodzina oczekuj�ca na zw�oki przest�pcy, kt�ry ma by� uduszony�O, ju� prowadz� go do izby..: � m�wi� nadzorca.

Po czym zwr�ciwszy si� do gromadki rzek�:

� B�d�cie jeszcze chwilk� cierpliwi, kochani ludzie, zaraz dostaniecie cia�o.

� Bardzo dzi�kujemy ci, zacny panie � odpar� stary cz�owiek, zapewne ojciec delikwenta. � Wyszli�my z domu wczoraj wiecz�r, len zosta� nam w polu, a tu rzeka przybiera!..

Ksi��� poblad� i zatrzyma� si�.

� Wiesz � zwr�ci� si� do nadzorcy � �e mam prawo �aski?

� Tak, erpatre � odpowiedzia� nadzorca k�aniaj�c si�. a potem doda�: � Wed�ug praw, na pami�tk� twojej bytno�ci w tym miejscu, synu s�o�ca, dobrze prowadz�cy si�, a skazani za obraz� religii lub pa�stwa powinni otrzyma� ulgi. Spis tych ludzi b�dzie z�o�ony u st�p waszych w ci�gu miesi�ca.

� A ten, kt�rego maj� w tej chwili dusi�, czy nie ma prawa skorzysta� z mojej �aski?

Nadzorca roz�o�y� r�ce i pochyli� si� w milczeniu.

Ruszyli z miejsca i przeszli kilka dziedzi�c�w. W drewnianych klatkach, na go�ej ziemi, roili si� w ciasnocie przest�pcy skazani na wi�zienie. W jednym budynku rozlega�y si� straszne krzyki: bito dla wydobycia zezna�.

� Chc� zobaczy� oskar�onych o napad na m�j dom � rzek� g��boko wzruszony nast�pca.

� Jest ich z g�r� trzystu � odpar� nadzorca.

� Wybierzcie, zdaniem waszym, najwinniejszych i wypytajcie ich w mojej obecno�ci. Nie chc� jednak, a�eby mnie poznali.

Otworzono nast�pcy tronu izb�, w kt�rej prowadzi� czynno�ci urz�dnik �ledczy. Ksi��� kaza� mu zaj�� zwyk�e miejsce, a sam usiad� za s�upem.

Niebawem zacz�li ukazywa� si� pojedynczo oskar�eni. Wszyscy byli chudzi; poros�y im du�e w�osy i brody, a oczy mia�y wyraz spokojnego ob��kania.

� Dutmoze � rzek� urz�dnik � opowiedz, jak to napadli�cie na dom najdostojniejszego erpatre.

� Powiem prawd�, jak na s�dzie Ozirisa. By�o to wieczorem tego dnia, kiedy Nil mia� zacz�� przyb�r. Moja �ona m�wi do mnie: �Chod�, ojcze, p�jdziemy na g�r�, sk�d pr�dzej mo�na zobaczy� sygna� w Memfisie.� Wi�c poszli�my na g�r�, sk�d �atwiej mo�na zobaczy� sygna� w Memfisie. Wtedy do mojej �ony zbli�y� si� jaki� �o�nierz i m�wi: �P�jd� ze mn� w ten ogr�d, to znajdziemy winogron albo i co jeszcze.� Wi�c moja �ona posz�a w ogr�d z owym �o�nierzem, a ja wpad�em w wielki gniew i zagl�da�em do nich przez mur. Czy jednak rzucali kamienie do domu ksi�cia? Powiedzie� nie mog�, gdy� z powodu drzew i ciemno�ci nic nie widzia�em.

� A jak�e mog�e� pu�ci� �on� z �o�nierzem? � spyta� urz�dnik.

� Za pozwoleniem waszej dostojno�ci, a c� ja mia�em zrobi�? Przeciem ja tylko ch�op, a on wojownik i �o�nierz jego �wi�tobliwo�ci�

� A kap�ana widzia�e�, kt�ry do was przemawia�`?

� To nie by� kap�an � odpar� ch�op z przekonaniem. � To musia� by� sam b�g Num, bo wyszed� z pnia figowego i mia� barani� g�ow�.

� A widzia�e�, �e mia� barani� g�ow�?

� Za pozwoleniem, dobrze nie pami�tam, czy ja sam widzia�em, czy tak m�wili ludzie.

Oczy zas�ania�a mi troska o moj� �on�.

� Kamienie rzuca�e� do ogrodu?

� Po c� bym rzuca�, panie �ycia i �mierci? Gdybym trafi� �on�, sobie zrobi�bym niepok�j na ca�y tydzie�, a gdyby �o�nierza, dosta�bym pi�ci� w brzuch, a�by mi j�zyk wylaz�. Przeciem ja tylko ch�op, a on wojownik wiecznie �yj�cego pana naszego.

Nast�pca wychyli� si� spoza kolumny. Odprowadzono Dutmoze, a wprowadzono Anupa.

By� to ch�op niski, na plecach mia� jasne blizny od kij�w.

� Powiedz, Anupa � zacz�� znowu urz�dnik � jak to by�o z tym napadem na ogr�d nast�pcy tronu?

� Oko s�o�ca � odpar� ch�op � naczynie m�dro�ci, ty wiesz najlepiej, �e ja napadu nie robi�em. Tylko przyszed� do mnie s�siad i m�wi: �Anupa, chod� na g�r�, bo Nil przybiera.� A ja m�wi�: czy aby przybiera? A on m�wi: �Jeste� g�upszy od os�a, bo przcie� osio� us�ysza�by muzyk� na g�rze, a ty nie s�yszysz.� Ja za� odpowiadam: g�upi jestem, bom si� pisa� nie uczy�, ale za pozwoleniem, co innego jest muzyka, a co innego przyb�r. A on na to: �Gdyby nie by�o przyboru, ludzie nie mieliby z czego cieszy� si�, gra� i �piewa�.� Wi�c poszli�my, m�wi� waszej sprawiedliwo�ci, na g�r�, a tam ju� muzyk� rozp�dzili i ciskaj� w ogr�d kamienie�

� Kto ciska�?

� Nie mog�em zmiarkowa�. Ludzie ci nie wygl�dali na ch�op�w: pr�dzej na nieczystych paraszyt�w, kt�rzy rozpruwaj� zmar�ych do balsamowania.

� A kap�ana widzia�e�?

� Za pozwoleniem waszej czujno�ci, to nie by� kap�an, ale chyba jaki� duch, kt�ry pilnuje domu ksi�cia nast�pcy (oby �y� wiecznie!..).

� Dlaczego duch?

� Bo czasami tom go widzia�, a czasami gdzie� mi si� podziewa�.

� Mo�e go ludzie zas�aniali?

� Z pewno�ci�, �e go czasem ludzie zas�aniali. Ale za to raz by� wy�szy, a inny raz ni�szy.

� Mo�e w�azi� na pag�rek i z�azi� z niego?

� Bez zawodu musia� w�azi� i z�azi�, ale mo�e wyd�u�a� si� i skraca�, gdy� by� to wielki cudotw�rca. Ledwie rzek�: �Zaraz Nil przybierze� � i wnet Nil zacz�� przybiera�.

� A kamienie rzuca�e�, Anupa?

� Gdzie�bym �mia� rzuca� kamienie w ogr�d nast�pcy tronu?� Przecie ja prosty ch�op i r�ka usch�aby mi po �okie� za takie �wi�tokradztwo.

Ksi��� kaza� przerwa� �ledztwo. A gdy wyprowadzono oskar�onych, odezwa� si� do urz�dnika:

� Wi�c ci ludzie nale�� do najwinniejszych?

� Rzek�e�, panie � odpar� urz�dnik.

� W takim razie jeszcze dzisiaj trzeba uwolni� wszystkich. Ludzie nie mog� by� wi�zieni za to, �e chcieli przekona� si�, czy �wi�ty Nil przybiera, lub �e s�uchali muzyki.

� Najwy�sza m�dro�� m�wi przez twoje usta, erpatre � rzek� urz�dnik. � Kazano mi znale�� najwinniejszych, wi�c wybra�em tych, jakich znalaz�em. Ale nie w mojej mocy jest powr�ci� im wolno��.

� Dlaczego?

� Spojrzyj, najdostojniejszy, na t� skrzyni�. Jest ona pe�na papirus�w, na kt�rych spisano akta sprawy. S�dzia z Memfisu co dzie� otrzymuje raporty o jej przebiegu i donosi jego �wi�tobliwo�ci. W c� obr�ci�aby si� praca tylu uczonych pisarzy i wielkich m��w, gdyby oskar�onych uwolni�?

� Ale� oni s� niewinni! � zawo�a� ksi���.

� Napad by�, a wi�c by�o przest�pstwo. Gdzie jest przest�pstwo, musz� by� przest�pcy, a kto raz dosta� si� w r�ce w�adzy i jest opisany w aktach, nie mo�e odej�� bez jakiego� rezultatu. W szynku cz�owiek pije i p�aci; na jarmarku co� sprzedaje i otrzymuje; w polu sieje i zbiera; w grobach dostaje b�ogos�awie�stwa od zmar�ych przodk�w. Jakim wi�c sposobem kto� przyszed�szy do s�du wr�ci�by z niczym jak podr�ny, kt�ry zatrzymuje si� w po�owie swej drogi i zwraca stopy do domu nie osi�gn�wszy celu?

� M�drze m�wisz � odpar� nast�pca. � Powiedz mi jednak, czy i jego �wi�tobliwo�� nie mia�by prawa uwolni� tych ludzi?

Urz�dnik z�o�y� r�ce na krzy� i schyli� g�ow�.

� On, r�wny bogom, wszystko, co chce, uczyni� mo�e: uwolni� oskar�onych, nawet skazanych, a nawet zniszczy� akta sprawy, co spe�nione przez zwyk�ego cz�owieka by�oby �wi�tokradztwem.

Ksi��� po�egna� urz�dnika i poleci� nadzorcy, a�eby na jego koszt lepiej karmiono oskar�onych o napad. Nast�pnie, rozdra�niony, pop�yn�� na drug� stron� ci�gle rozszerzaj�cej si� rzeki, do pa�acu, a�eby prosi� faraona o umorzenie nieszcz�snej sprawy.

Tego jednak dnia jego �wi�tobliwo�� mia� du�o ceremonii religijnych i narad� z ministrami, wi�c nast�pca nie m�g� si� z nim widzie�. W�wczas ksi��� uda� si� do wielkiego pisarza, kt�ry po ministrze wojny najbardziej znaczy� we dworze. Stary ten urz�dnik, kap�an jednej ze �wi�ty� w Memfis, przyj�� ksi�cia grzecznie, ale zimno, a wys�uchawszy go odpar�:

� Dziwno mi, �e wasza dostojno�� podobnymi sprawami chcesz niepokoi� naszego pana.

Jest to to samo, co gdyby� prosi� o niet�pienie szara�czy, kt�ra spad�a na pole.

� Ale� to s� ludzie niewinni!..

� My, dostojny panie, wiedzie� o tym nie mo�emy, gdy� o winie lub niewinno�ci rozstrzyga prawo i s�d. Jedno dla mnie jest pewnym, �e pa�stwo nie mo�e �cierpie�, a�eby wpadano do czyjego� ogrodu, a tym bardziej, a�eby podnoszono r�k� na w�asno�� nast�pcy tronu.

� Sprawiedliwie m�wisz, ale � gdzie� s� winni?.. � spyta� ksi���.

� Gdzie nie ma winnych, musz� by� przynajmniej ukarani. Nie wina, ale kara nast�puj�ca po zbrodni uczy innych, �e tego spe�nia� nie wolno.

� Widz� � przerwa� nast�pca � �e wasza dostojno�� nie poprzesz mojej pro�by u jego �wi�tobliwo�ci.

� M�dro�� p�ynie z ust twoich, erpatre � odpowiedzia� dygnitarz. � Nigdy nie potrafi� udziela� panu memu rady, kt�ra powag� w�adzy narazi�aby na szwank�

Ksi��� wr�ci� do siebie zbola�y i zdumiony. Czu�, �e kilkuset ludziom dzieje si� krzywda, i widzia�, �e ratowa� ich nie mo�e. Jak nie potrafi�by wydoby� cz�owieka, na kt�rego upad� obelisk albo kolumna �wi�tyni.

�Za s�abe s� moje r�ce do podniesienia tego gmachu� � my�la� ksi��� z uciskiem w duszy.

Pierwszy raz uczu�, �e od jego woli jest jaka� niesko�czenie wi�ksza si�a: interes pa�stwa, kt�ry uznaje nawet wszechmocny faraon, a przed kt�rym ugi�� si� musi on, nast�pca!

Zapad�a noc. Ramzes nie kaza� s�u�bie nikogo przyjmowa� i samotny chodzi� po tarasie swojej willi dumaj�c:

�Straszna rzecz!.. Tam rozst�pi�y si� przede mn� niezwyci�one pu�ki Nitagera, a tu � nadzorca wi�zienia, urz�dnik �ledczy i wielki pisarz zabiegaj� mi drog� Czym�e oni s�?�

N�dznymi s�ugami mojego ojca (oby �y� wiecznie!), kt�ry ka�dej chwili mo�e ich str�ci� do rz�du niewolnik�w i zes�a� w kamienio�omy. Ale dlaczego ojciec m�j nie mia�by u�askawi� niewinnych?� Pa�stwo tak chce!.. I c� to jest pa�stwo?� Co ono jada, gdzie sypia, gdzie jego r�ce i miecz, kt�rego si� wszyscy boj�?�� Spojrza� w ogr�d i mi�dzy drzewami, na szczycie wzg�rza, zobaczy� dwie olbrzymie sylwetki pylon�w, na kt�rych p�on�y kaga�ce stra�y. Przysz�o mu na my�l, �e ta stra� nigdy nie �pi i �e pylony nigdy nie jedz�, a jednak s�.

Odwieczne pylony, pot�ne jak mocarz, kt�ry je wznosi�, Ramzes Wielki.

Poruszy� te gmachy i setki im podobnych; zmyli� t� stra� i tysi�ce innych, kt�re czuwaj� nad bezpiecze�stwem Egiptu; okaza� niepos�usze�stwo prawom, kt�re pozostawi� Ramzes Wielki i inni, jeszcze wi�ksi przed nim mocarze, a kt�re dwadzie�cia dynastii u�wi�ci�o swoim poszanowaniem�

W duszy ksi�cia, pierwszy raz w �yciu, pocz�o zarysowywa� si� jakie� niejasne, ale olbrzymie poj�cie � pa�stwa. Pa�stwo jest to co� wspanialszego od �wi�tyni w Tebach, co� wi�kszego od piramidy Cheopsa, co� dawniejszego od podziemi Sfinksa, co� trwalszego od granitu. W tym niezmiernym, cho� niewidzialnym gmachu ludzie s� jako mr�wki w szczelinie skalnej, a faraon jak podr�ny architekt, kt�ry ledwie zd��y osadzi� jeden g�az w �cianie i ju� odchodzi. A �ciany rosn� od pokolenia do pokolenia i budowa trwa dalej.

Jeszcze nigdy, on, syn kr�lewski, nie czu� tak swojej ma�o�ci jak w tej chwili, kiedy jego wzrok w�r�d nocy b��dzi� ponad Nilem, mi�dzy pylonami zamku faraona i niewyra�nymi, lecz przepot�nymi sylwetkami memfijskich �wi�ty�.

Wtem spomi�dzy drzew, kt�rych konary dotyka�y tarasu, odezwa� si� g�os:

� Znam twoj� trosk� i b�ogos�awi� ci�. S�d nie uwolni oskar�onych ch�op�w. Ale sprawa ich mo�e upa�� i wr�c� w pokoju do swych dom�w, je�eli dozorca twego folwarku nie b�dzie popiera� skargi o napad.

� Wi�c to m�j dozorca poda� skarg�?� � spyta� �dziwiony ksi���.

� Prawd� rzek�e�. On poda� j� w twoim imieniu. Ale je�eli nie przyjdzie na s�d, nie b�dzie pokrzywdzonego; a gdzie nie ma pokrzywdzonego, nie ma przest�pstwa.

Krzaki zaszele�ci�y.

� St�j�e! � zawo�a� Ramzes. � Kto jeste�?�

Nikt nie odpowiedzia�. Tylko zdawa�o si� ksi�ciu, �e w smudze �wiat�a pochodni, pal�cej si� na pierwszym pi�trze, mign�a naga g�owa i sk�ra pantery.

� Kap�an?� � szepn�� nast�pca. � Dlaczego on kryje si�?�

Lecz w tej chwili przysz�o mu na my�l, �e �w kap�an m�g�by ci�ko odpowiada� za udzielanie rad tamuj�cych wymiar sprawiedliwo�ci.

Wi�ksz� cz�� nocy Ramzes przep�dzi� w gor�czkowych marzeniach. Raz ukazywa�o mu si� widmo pa�stwa jako niezmierny labirynt o pot�nych �cianach, kt�rych nie mo�na przebi�. To znowu widzia� cie� kap�ana, kt�rego jedno m�dre zdanie wskaza�o mu spos�b wydobycia si� z labiryntu. I ot� najniespodziewaniej wyst�pi�y przed nim dwie pot�gi: interes pa�stwowy, kt�rego dotychczas nie odczuwa�, cho� by� nast�pc� tronu, i � kap�a�stwo, kt�re chcia� zetrze� i uczyni� swoim s�ug�.

By�a to ci�ka noc. Ksi��� przewraca� si� na �o�u i zadawa� sobie pytanie: czy on nie by� �lepym i czy dopiero dzisiaj nie odzyska� wzroku, a�eby przekona� si� o swoim nierozs�dku i nicestwie? Jak�e inaczej przedstawia�y mu si� w tych godzinach przestrogi matki, pow�ci�gliwo�� ojca w wypowiadaniu najwy�szej woli, a nawet surowe post�powanie ministra Herhora?

�Pa�stwo i kap�a�stwo!..� � w p�nie powtarza� ksi��� oblany zimnym potem. Tylko bogowie niebiescy wiedz�, co by nast�pi�o, gdyby mia�y czas rozwin�� si� i dojrze� my�li, jakie tej nocy zakie�kowa�y w duszy ksi�cia. Mo�e, zostawszy faraonem, nale�a�by do najszcz�liwszych i najd�u�ej panuj�cych w�adc�w? Mo�e imi� jego, ryte w podziemnych i nadziemnych �wi�tyniach, przesz�oby do potomno�ci, otoczone najwy�sz� chwa��? Mo�e on i jego dynastia nie straciliby tronu, a Egipt unikn�� wielkiego wstrz��nienia w najgorszych dla siebie czasach? Ale jasno�� dzienna rozproszy�a mary kr���ce nad rozpalon� g�ow� ksi�cia, a dni nast�pne bardzo zmieni�y jego poj�cia o nieugi�to�ci pa�stwowych interes�w. Pobyt ksi�cia w wi�zieniu nie pozosta� bez nast�pstw dla oskar�onych. Urz�dnik �ledczy natychmiast zda� raport najwy�szemu s�dziemu, s�dzia powt�rnie przejrza� spraw�, sam zbada� kilku obwinionych i w ci�gu paru dni uwolni� wi�ksz� ich cz��, a reszt� jak najpr�dzej odda� pod s�d.

Gdy za�, w imieniu poszkodowanego na w�asno�ci ksi�cia, nie zjawi� si� oskar�yciel, pomimo wywo�ywa� go w sali s�dowej i na rynku, sprawa o napad upad�a i reszt� oskar�onych wypuszczono.

Wprawdzie jeden z s�dzi�w zrobi� uwag�, �e wedle prawa dozorca ksi���cego folwarku powinien mie� proces o fa�szyw� skarg� i w razie dowiedzenia mu ponie�� tak� kar�, jaka grozi�a oskar�onym. Kwesti� t� jednak pomini�to milczeniem.

Dozorca folwarku usun�� si� z oczu s�dowi, wys�any przez nast�pc� do nomesu Takens, a niebawem znik�a gdzie� ca�a skrzynia akt�w sprawy o napad. Dowiedziawszy si� o tym ksi��� Ramzes poszed� do wielkiego pisarza i z u�miechem zapyta�:

� C� dostojny panie, niewinni zostali uwolnieni, akta ich w �wi�tokradzki spos�b zniszczone i mimo to powaga w�adzy nie narazi�a si� na szwank?

� M�j ksi��� � odpar� ze zwyk�ym ch�odem wielki pisarz � nie rozumia�em, �e jedn� r�k� podajesz skargi, a drug� chcesz je usun��. Wasza dostojno�� by�e� obra�ony przez mot�och, wi�c nasz� rzecz� by�o ukara� go. Je�eli jednak ty przebaczy�e�, pa�stwo nie ma nic do dodania�

� Pa�stwo!.. pa�stwo!.. � powtarza� ksi���. � Pa�stwo to my � doda� przymru�aj�c oczy.

� Tak, pa�stwo to faraon i� jego najwierniejsi s�udzy � odpowiedzia� pisarz.

Dosy� by�o tej rozmowy z tak wysokim dostojnikiem, a�eby w duszy nast�pcy zatrze� budz�ce si� a pot�ne, cho� jeszcze niejasne poj�cie o znaczeniu �pa�stwa�. Wi�c pa�stwo nie jest odwiecznym i niewzruszonym gmachem, do kt�rego po jednym kamieniu chwa�y dodawa� powinni faraonowie, ale jest raczej kup� piasku, kt�r� ka�dy w�adca przesypuje, jak mu si� podoba. W pa�stwie nie ma tych ciasnych drzwi, zwanych prawami, w kt�rych przej�ciu ka�dy musi uchyli� g�ow�, kimkolwiek jest: ch�opem czy nast�pc� tronu. W tym gmachu s� rozmaite wej�cia i wyj�cia: w�skie dla ma�ych i s�abych, bardzo obszerne, a nawet wygodne dla silnych.

�Je�eli tak jest � zakie�kowa�a nowa my�l w ksi�ciu � to ja zrobi� porz�dek, jaki mnie si� podoba!..�

W tej samej chwili przypomnia� sobie dwu ludzi: oswobodzonego Murzyna, kt�ry nie czekaj�c na rozkaz by� got�w odda� �ycie za w�asno�� ksi�cia, i nieznajomego kap�ana.

�Gdybym mia� wi�cej podobnych im, wola moja znaczy�aby w Egipcie i za Egiptem!..� � rzek� do siebie i poczu� niepokonan� ch�� odnalezienia owego kap�ana.

By� on prawdopodobnie tym samym, kt�ry powstrzyma� t�um od napadu na dom ksi�cia. Z jednej strony doskonale zna� prawo, z drugiej � umia� kierowa� t�umami.

� Nieoceniony cz�owiek!.. Musz� go mie�

Od tej pory ksi���, w cz�enku prowadzonym przez jednego wio�larza, zacz�� zwiedza� chaty w blisko�ci swego folwarku. Ubrany w tunik� i wielk� peruk�, z kijem w r�ku, na kt�rym by�a wyci�ta miara, ksi��� wygl�da� jak in�ynier �ledz�cy przyb�r Nilu.

Ch�opi ch�tnie udzielali mu wszelkich obja�nie�, dotycz�cych zmian kszta�tu grunt�w skutkiem wylewu, a zarazem prosili, aby rz�d wymy�li� jakie� �atwiejsze sposoby czerpania wody ani�eli �uraw z wiadrem. Opowiadali te� o napadzie na folwark nast�pcy tronu i o tym, �e nie znaj� ludzi, kt�rzy rzucali kamienie. Wreszcie przypominali sobie kap�ana, co tak szcz�liwie usun�� zbiegowisko: ale kto by on by�? nie wiedzieli.

� Jest tu � m�wi� pewien ch�op � w naszej okolicy kap�an, kt�ry kuruje na oczy, jest taki, co goi rany i sk�ada z�amane r�ce i nogi. Jest paru kap�an�w, kt�rzy ucz� pisa� i czyta�; jest, co gra na podw�jnym flecie, i nawet �adnie gra. Ale tamten, kt�ry objawi� si� w ogrodzie nast�pcy tronu, nie jest �adnym z nich, i oni sami nic o nim nie wiedz�. Z pewno�ci� musia� to by� bo�ek Num albo jaki� duch czuwaj�cy nad ksi�ciem, kt�ry oby �y� wiecznie i zawsze mia� apetyt.

�A mo�e to naprawd� jaki duch!� � pomy�la� Ramzes. W Egipcie zawsze �atwiej o z�e czy dobre duchy ani�eli o deszcz.

Woda Nilu z czerwonej zrobi�a si� brunatn�, a w sierpniu, w miesi�cu Hator, dosi�gn�a po�owy swej wysoko�ci. W nadbrze�nych tamach otworzono �luzy i woda gwa�townie zacz�a wype�nia� kana�y tudzie� olbrzymie jezioro sztuczne, Moeris, w prowincji Fayum s�yn�cej z pi�knych r�. Egipt Dolny przedstawia� jakby odnog� morsk�, g�sto zasian� pag�rkami, na nich ogrodami i domami. Komunikacja l�dowa ca�kiem usta�a, a ��dek na wodzie kr��y�o takie mn�stwo: bia�ych, ��tych, czerwonych i ciemnych, �e wygl�da�y jak li�cie w jesieni. Na najwy�szych punktach kraju ko�czono zbiera� pewien rodzaj bawe�ny i po raz drugi kosi� koniczyn�, a zaczynano zrywa� owoce tamaryndowe i oliwki.

Pewnego dnia p�yn�c wzd�u� zalanych folwark�w ksi��� spostrzeg� ruch niezwyk�y. Na jednej z czasowych wysepek rozlega� si� mi�dzy drzewami g�o�ny krzyk kobiet.

�Zapewne kto� umar��� � pomy�la� ksi���.

Od drugiej wyspy na paru cz�enkach odp�ywa�y zapasy zbo�a i kilka sztuk byd�a, a ludzie stoj�cy pod gospodarskimi budynkami grozili i z�orzeczyli ludziom w ��dkach.

�Jaki� sp�r s�siedzki�� � rzek� do siebie nast�pca.

W kilku dalszych folwarkach by�o spokojnie, a mieszka�cy, zamiast pracowa� albo �piewa�, siedzieli na ziemi milcz�c.

�Musieli sko�czy� robot� i odpoczywaj�.�

Za to od innej wysepki odbi�o cz�no z kilkorgiem p�acz�cych dzieci, a jaka� kobieta wszed�szy po pas w wod� wygra�a�a pi�ciami. �Wioz� dzieci do szko�y� � my�la� Ramzes.

Wypadki te jednak pocz�y go interesowa�.

Na s�siedniej wyspie znowu rozlega� si� krzyk. Ksi��� przys�oni� r�k� oczy i zobaczy� le��cego na ziemi cz�owieka, kt�rego bi� kijem Murzyn.

� C� si� tu dzieje?� � zapyta� Ramzes wio�larza.

� Czyli� nie widzicie, panie, �e bij� n�dznego ch�opa?. � odpar� przewo�nik �miej�c si�. � Musia� co� zbroi�, wi�c chodzi mu b�l po ko�ciach.

� A c� ty jeste�?

� Ja?� � odpar� z pych� wio�larz. � Ja jestem wolny rybak. I bylem odda�, co nale�y, z po�owu do jego �wi�tobliwo�ci, mog� p�ywa� po ca�ym Nilu, od pierwszej katarakty do morza.

Rybak jest jak ryba albo dzika g�, a ch�op jak drzewo: karmi pan�w swoimi owocami i nigdzie nie mo�e uciec, tylko skrzypi, gdy na nim dozorcy psuj� kor�.

O ho! ho!.. spojrzyjcie no tam� � zawo�a� znowu zadowolony rybak. � Hej!.. ojciec!.. a nie wypijaj wszystkiej wody, bo b�dzie nieurodzaj�

Weso�y ten wykrzyknik odnosi� si� do grupy os�b spe�niaj�cych bardzo oryginaln� czynno��. Kilku ludzi go�ych trzyma�o za nogi innego cz�owieka i nurza�o mu w wodzie g�ow� po szyj�, po piersi, wreszcie po pas. Obok sta� jegomo�� z lask�, ubrany w poplamion� tunik� i peruk� z baraniej sk�ry. Nieco dalej krzycza�a wniebog�osy kobieta, kt�r� za r�ce trzymali ludzie.

Bicie kijem by�o tak upowszechnione w szcz�liwym pa�stwie faraon�w jak jedzenie i spanie. Bito dzieci i doros�ych, ch�op�w, rzemie�lnik�w, �o�nierzy, oficer�w i urz�dnik�w.

Kto �y�, dostawa� kije, z wyj�tkiem kap�an�w i najwy�szych dostojnik�w, bo tych ju� nie mia� kto bi�. Ksi��� wi�c do�� spokojnie patrzy� na ch�opa bitego kijem; ale zastanowi� go ch�op nurzany w wodzie.

� Ho! ho!.. � �mia� si� tymczasem wio�larz � a to go poj�!.. Zgrubieje tak, �e �ona b�dzie musia�a nadsztukowa� mu opask�.

Ksi��� kaza� przybi� do brzegu. Tymczasem ch�opa wydobyto z rzeki, pozwolono mu wykaszla� wod� i znowu schwycono go za nogi, pomimo niecz�owieczych wrzask�w �ony, kt�ra zacz�a k�sa� ludzi trzymaj�cych j�.

� St�j! � krzykn�� ksi��� do oprawc�w, kt�rzy ci�gn�li ch�opa.

� Czy�cie wasz� powinno��! � zawo�a� przez nos jegomo�� w baraniej peruce. � Kto jeste�, zuchwalcze, kt�ry o�mie�

W tej chwili ksi��� zwali� go przez �eb swoj� miar�, kt�ra na szcz�cie by�a lekka. Mimo to w�a�ciciel poplamionej tuniki a� usiad� na ziemi, a obmacawszy peruk� i g�ow�, spojrza� na napastnika zamglonymi oczyma.

� Odgaduj� � rzek� naturalnym g�osem � �e mam honor rozmawia� ze znakomit� osob��

Oby ci, m�j panie, zawsze towarzyszy� dobry humor, a ��� nigdy nie rozlewa�a si� po ko�ciach�

� Co wy robicie z tym cz�owiekiem?� � przerwa� ksi���.

� Pytasz, m�j panie � odpar� jegomo��, znowu przez nos � jak cudzoziemiec, nie znaj�cy ani miejscowych zwyczaj�w, ani ludzi, do kt�rych odzywa si� zbyt poufale.

Wiedz przeto, �e jestem poborc� jego dostojno�ci Dagona, pierwszego bankiera w Memfis.

A je�eli jeszcze nie zblad�e�, dowiedz si�, �e dostojny Dagon jest dzier�awc�, pe�nomocnikiem i przyjacielem nast�pcy tronu (oby �y� wiecznie!) i �e ty dopu�ci�e� si� gwa�tu, o czym za�wiadcz� moi ludzie, na gruntach ksi�cia Ramzesa�

� Wi�c to� � przerwa� ksi���, lecz nagle zatrzyma� si�. � Wi�c jakim prawem katujecie w podobny spos�b ksi���cego ch�opa?

� Bo nie chce �otr p�aci� podatk�w, a skarb nast�pcy jest w potrzebie�

Pomocnicy urz�dnika, wobec katastrofy, jaka spotka�a ich pana, wypu�cili swoje ofiary i stali bezradni niby cz�onki cia�a, kt�remu uci�to g�ow�. Uwolniony ch�op znowu zacz�� plu� i wytrz�sa� wod� z uszu, ale za to �ona jego przypad�a do wybawcy.

� Kimkolwiek jeste� � j�cza�a sk�adaj�c r�ce przed ksi�ciem � czy bogiem, czy nawet pos�a�cem faraona, pos�uchaj o naszej n�dzy. Jeste�my ch�opami nast�pcy tronu (oby �y� wiecznie!) i zap�acili�my wszystkie podatki: w prosie, pszenicy, kwiatach i sk�rach bydl� cych. Tymczasem ostatniej dekady przyszed� do nas ten oto cz�owiek i ka�e sobie znowu da� siedm mierzyc pszenicy�

�Jakim prawem? � pyta m�j m�� � przecie podatki ju� zap�acone?� A on mego m�a wali na ziemi�, kopie nogami i m�wi: �Takim prawem, �e dostojny Dagon kaza�.� � �Sk�d�e wezm�? � odpowiada m�j ch�op � kiedy nie mamy �adnego zbo�a i ju� z miesi�c karmimy si� ziarnami albo korzonkami lotosu, o kt�re tak�e coraz trudniej, bo wielcy panowie lubi� bawi� si� kwiatami lotosu.�

Zatchn�a si� i zacz�a p�aka�. Ksi��� czeka� cierpliwie, a� si� uspokoi, ale unurzany ch�op mrucza�:

� Ta baba swoim gadaniem nieszcz�cie na nas sprowadzi� A m�wi�em, �e nie lubi�, jak mi si� baby mi�szaj� do interes�w.

Tymczasem urz�dnik podsun�wszy si� do wio�larza spyta� go po cichu, wskazuj�c na Ramzesa:

� Kto jest ten ch�ystek?�

� Bodaj ci j�zyk usech�! � odpar� wio�larz. � czy nie widzisz, �e to musi by� wielki pan: dobrze p�aci i t�go wali.

� Ja zaraz pozna�em � szepta� urz�dnik � �e to musi by� kto� wielki. M�odo�� zesz�a mi na ucztach ze znakomitymi panami.

� Aha! jeszcze ci nawet po tych ucztach zosta�y sosy na odzieniu � odburkn�� wio�larz.

Kobieta wyp�akawszy si� prawi�a dalej:

� Dzisiaj za� przyszed� ten pisarz ze swoimi lud�mi i m�wi do mego ch�opa: �Kiedy nie masz pszenicy, oddaj nam dwu synk�w, a dostojny Dagon nie tylko daruje ci ten podatek, ale jeszcze za ka�dego ch�opca co roku zap�aci po drachmie��

� Biada mi z tob�! � wrzasn�� topiony ch�op. � Zgubisz nas wszystkich gadulstwem� Nie s�uchaj jej, dobry panie � zwr�ci� si� do Ramzesa. � Jak krowa my�li, �e ogonem odstraszy muchy, tak babie zdaje si�, �e j�zykiem odp�dzi poborc�w� A nie wiedz�, �e obie s� g�upie�

� Ty� g�upi! � przerwa�a baba. � S�oneczny panie, kt�ry masz posta� kr�lewsk��

� Bior� was za �wiadk�w, �e ta kobieta blu�ni� � rzek� p�g�osem urz�dnik do swoich ludzi.

� Kwiecie pachn�cy, kt�rego g�os jest jak d�wi�k fletu, wys�uchaj mnie!.. � b�aga�a kobieta Ramzesa. � Wi�c m�j m�� powiedzia� temu urz�dnikowi: �Wola�bym straci� dwa byczki, gdybym je mia�, ani�eli odda� moich ch�opc�w, cho�by�cie mi za ka�dego p�acili po cztery drachmy na rok. Bo jak dziecko wyjdzie z domu na s�u�b�, nikt go ju� nie zobaczy��

� Bodajbym si� udusi�!.. bodaj ryby jad�y cia�o moje na dnie Nilu!.. � j�cza� ch�op. � Przecie ty ca�y folwark zmarnujesz swoimi skargami� kobieto�

Urz�dnik widz�c, �e ma poparcie strony g��wnie zainteresowanej, wyst�pi� naprz�d i zacz�� znowu przez nos:

� Od czasu jak s�o�ce wschodzi za pa�acem kr�lewskim, a zachodzi nad piramidami, dzia�y si� w tym kraju r�ne dziwowiska� Za faraona Semempsesa ukazywa�y si� oko�o piramidy kochom zjawiska cudowne i d�uma spad�a na Egipt. Za Boetosa rozwar�a si� ziemia pod Bubastis i poch�on�a wielu ludzi� Za panowania Neferchesa wody Nilu przez jedena�cie dni by�y s�odkie jak mi�d. To widziano i wiele innych rzeczy, o kt�rych wiem, bo jestem pe�en m�dro�ci. Ale nigdy nie widziano, a�eby z wody wyszed� jaki� nieznany cz�owiek i w maj�tkach najdostojniejszego nast�pcy tronu broni� zbierania podatk�w�

� Milcz! � krzykn�� Ramzes � i wyno� si� st�d. Nikt wam nie zabierze dzieci � doda� do kobiety.

� �atwo mi wynie�� si� � odpar� poborca � bo mam lotne cz�no i pi�ciu wio�larzy. Ale daj�e mi, wasza dostojno��, jaki� znak do pana mego, Dagona?�

� Zdejmij peruk� i poka� mu znak na swoim �bie � rzek� ksi���. � A Dagonowi powiedz, �e mu takie same znaki porobi� na ca�ym ciele�

� S�yszycie blu�nierstwo?� � szepn�� poborca do swoich ludzi cofaj�c si� ku brzegowi w�r�d niskich uk�on�w.

Wsiad� w cz�no, a gdy jego pomocnicy odbili i odsun�li si� na kilkadziesi�t krok�w, wyci�gn�wszy r�k� pocz�� wo�a�:

� Oby was kurcz z�apa� za wn�trzno�ci, buntownicy, blu�niercy!.. St�d prosto jad� do nast�pcy tronu i opowiem mu, co si� dzieje w jego dobrach�

Potem wzi�� kij i zacz�� ok�ada� swoich ludzi za to, �e nie uj�li si� za nim.

� Tak b�dzie z tob�!.. � wo�a� gro��c Ramzesowi.

Ksi��� dopad� swego cz�na i w�ciek�y kaza� wio�larzowi goni� za zuchwa�ym urz�dnikiem lichwiarza. Ale jegomo�� w baraniej peruce rzuci� kij i sam wzi�� si� do wiose�; jego za� ludzie pomagali mu tak gorliwie, �e po�cig sta� si� niepodobnym.

� Pr�dzej sowa dogoni jask�k�, ani�eli my ich, m�j pi�kny panie � rzek� �miej�c si� wio�larz Ramzesa. � Ale co wy, to nie musicie by� miernikiem, tylko oficerem, mo�e nawet z gwardii jego �wi�tobliwo�ci. Zaraz walicie w �eb! Znam si� na tym, sam przez pi�� lat by�em w wojsku. Zawsze wali�em w �eb albo w brzuch i nie najgorzej dzia�o mi si� na �wiecie. A jak mnie kto zwali�, zaraz zrozumia�em, �e musi by� wielki� W naszym Egipcie (oby go nigdy nie opuszczali bogowie!) strasznie ciasno: miasto przy mie�cie, dom przy domu, cz�owiek przy cz�owieku. Kto chce jako tako obraca� si� w tej ci�bie, musi wali� w �eb.

� Jeste� �onaty? � spyta� ksi���.

� Phy! jak mam kobiet� i miejsce na p�torej osoby, tom �onaty, ale zreszt� kawaler. By�em przecie w wojsku i wiem, �e kobieta jest dobra raz na dzie�, i to nie zawsze. Zawadza.

� A mo�e by� ty poszed� do mnie w s�u�b�? Kto wie, czyby� �a�owa� tego�

� Za pozwoleniem waszej dostojno�ci, ja zaraz zmiarkowa�em, �e wy mogliby�cie dowodzi� pu�kiem, pomimo m�odej twarzy. Ale w s�u�b� do nikogo nie p�jd�. Jestem wolny rybak; dziad m�j by� (za przeproszeniem) pastuchem w Dolnym Egipcie, za� nasz r�d pochodzi od Hyksos�w. Prawda, �e wytrz�sa si� z nas g�upie ch�opstwo egipskie, ale mnie na to �miech bierze. Ch�op i Hyksos, m�wi� waszej dostojno�ci, to niby w� i byk. Ch�op mo�e chodzi� za p�ugiem czy przed p�ugiem, ale Hyksos nikomu nie b�dzie s�u�y�. Chyba w wojsku jego �wi�tobliwo�ci, bo to wojsko.

Rozochocony wio�larz ci�gle m�wi�, ale ksi��� ju� go nie s�ucha�. W jego duszy coraz g�o�niej odzywa�y si� pytania bardzo bolesne, gdy� zupe�nie nowe. Wi�c te wysepki, oko�o kt�rych przep�ywa�, nale�a�y do jego maj�tno�ci?� Dziwna rzecz, on wcale nie wiedzia�, gdzie s� i jak wygl�daj� jego folwarki. Wi�c w jego imieniu Dagon ob�o�y� ch�op�w nowymi op�atami, a ten szczeg�lny ruch, na jaki patrzy� jad�c wzd�u� brzeg�w, to by�o zbieranie podatk�w?� Ch�op, kt�rego bito na brzegu, wida� nie mia� czym p�aci�. Dzieci, kt�re rzewnie p�aka�y w �odzi, by�y sprzedane, po drachmie za g�ow� na ca�y rok. A ta kobieta, kt�ra po pas wesz�a w wod� i kl�a, to ich matka�

�Kobiety s� bardzo niespokojne � m�wi� do siebie ksi���. � Sara jest najspokojniejsza z kobiet, inne jednak lubi� du�o gada�, p�aka� i wrzeszcze慻 Przyszed� mu na my�l ch�op, kt�ry �agodzi� uniesienia swojej �ony. Jego topili � i nie gniewa� si�; jej nic nie robili i pomimo to wrzeszcza�a.

�Kobiety s� bardzo niespokojne!.. � powtarza�. � Tak, nawet moja czcigodna matka� C� to za r�nica pomi�dzy ojcem i matk�! Jego �wi�tobliwo�� wcale nie chce wiedzie�, �e opu�ci�em armi� dla dziewczyny, ale kr�lowa lubi zajmowa� si� nawet tym, �e wzi��em do domu �yd�wk� Sara jest najspokojniejsz� kobiet�, jak� znam. Za to Tafet gada, p�acze i wrzeszczy za cztery��

Potem przypomnia� sobie ksi��� s�owa �ony ch�opa, �e ju� miesi�c niej edz� zbo�a, tylko ziarna i korzonki lotosu. Ziarno jego jest jak mak; korzenie � takie sobie. On nie jad�by tego nawet przez trzy dni z rz�du. Wreszcie kap�ani, zajmuj�cy si� leczeniem, radz� zmienia� pokarm. Jeszcze w szkole m�wiono mu, �e trzeba jada� mi�so obok ryb, daktyle obok pszenicy, figi obok j�czmienia. Ale przez ca�y miesi�c �ywi� si� ziarnami lotosu!.. No a ko�, krowa?�

Ko� i krowa lubi� siano, a j�czmienne kluski trzeba im gwa�tem pcha� w gard�o. Zapewne wi�c i ch�opi wol� karmi� si� ziarnami lotosu, a pszenne lub j�czmienne placki, ryby i mi�so jedz� bez smaku. Zreszt� najpobo�niejsi kap�ani, cudotw�rcy, nigdy nie dotykaj� mi�sa ani ryb. Widocznie magnaci i synowie kr�lewscy potrzebuj� mi�sa jak lwy i or�y, a ch�opi � trawy jak w�.

Tylko� te nurzanie w wodzie za podatki?� Ech, albo� to on raz, k�pi�c si� z towarzyszami, pakowa� ich pod wod�, a nawet sam si� nurza�?� Co przy tym by�o �miechu!.. Nurzanie-zabawa. A co si� tyczy bicia kijem, ile� razy jego w szkole bito kijem?� Jest to bolesne, ale wida� nie dla wszelkiego stworzenia. Bity pies wyje i gryzie; bity w� nawet nie obejrzy si�.

Tak samo wielkiego pana bicie mo�e bole�, ale ch�op krzyczy tylko dlatego, a�eby wykrzyczy� si� przy okazji. Nawet nie wszyscy krzycz�, a �o�nierze i oficerowie �piewaj� pod kijami. M�dre te uwagi nie potrafi�y jednak zag�uszy� drobnego, ale dokuczliwego niepokoju w sercu nast�pcy. Oto jego dzier�awca Dagon na�o�y� niesprawiedliwy podatek, kt�rego ch�opi ju� p�aci� nie mogli!

W tej chwili ksi�ciu nie chodzi�o o ch�op�w, ale � o matk�. Jego matka musi wiedzie� o gospodarce Fenicjanina. Co ona powie na to synowi, jak spojrzy na niego, jak szyderczo u�miechnie si�?� A nie by�aby kobiet�, gdyby mu nie przypomnia�a:

� Wszak m�wi�am, Ramzesie, �e ten Fenicjanin zrujnuje twoje maj�tki?�

�Gdyby zdrajcy kap�ani � my�la� ksi��� � ofiarowali mi dzi� dwadzie�cia talent�w, jutro wyp�dzi�bym Dagona, moi ch�opi nie dostawaliby kij�w i nie byliby nurzani w wodzie, a matka nie �artowa�aby ze mnie. Dziesi�ta� setna cz�� tych bogactw, jakie le�� w �wi�tyniach i pas� chciwe oczy go�ych �b�w, na ca�e lata zrobi�aby mnie cz�owiekiem niezale�nym od Fenicjan��

W tej chwili b�ysn�o w duszy Ramzesa dosy� dziwne poj�cie, �e � mi�dzy ch�opstwem i kap�anami istnieje jaki� g��boki antagonizm.

�Przez Herhora � my�la� � powiesi� si� tamten ch�op na granicy pustyni� Na utrzymanie kap�an�w i �wi�ty� ci�ko pracuje ze dwa miliony ludu egipskiego� Gdyby maj�tki kap�a�skie nale�a�y do skarbu faraona, ja nie musia�bym po�ycza� pi�tnastu talent�w i moi ch�opi nie byliby tak strasznie uciskani� Oto gdzie jest �r�d�o nieszcz�� Egiptu i s�abo�ci jego kr�l�w!..�

Ksi��� czu�, �e ch�opom dzieje si� krzywda, wi�c dozna� niema�ej ulgi odkrywszy, �e sprawcami z�ego s� � kap�ani. Nie przysz�o mu do g�owy, �e jego s�d mo�e by� mylny i niesprawiedliwy.

Zreszt� on nie s�dzi�, tylko oburza� si�. Gniew za� cz�owieka nigdy nie zwraca si� przeciw niemu samemu; jak g�odna pantera nie �re w�asnego cia�a, lecz, kr�c�c ogonem i tul�c uszy, doko�a siebie wypatruje ofiary.

Wycieczki nast�pcy tronu, podj�te w celu odkrycia kap�ana, kt�ry ocali� Sar�, a ksi�ciu udzieli� porady prawnej, mia�y nieoczekiwany rezultat.

Kap�an nie znalaz� si�, natomiast mi�dzy egipskim ch�opstwem zacz�y o Ramzesie kr��y� legendy. Jaki� cz�owiek p�ywa� wieczorami ode wsi do wsi w drobnym cz�enku i opowiada� ch�opom, �e nast�pca tronu uwolni� ludzi, kt�rym za napad na jego dom grozi�y kopalnie.

Opr�cz tego zbi� urz�dnika, kt�ry od ch�op�w chcia� wydoby� niesprawiedliwy podatek. Dodawa� w ko�cu nieznany cz�owiek, �e ksi��� Ramzes znajduje si� pod szczeg�ln� opiek� boga Amona z pustyni zachodniej, kt�ry jest jego ojcem.

Prosty lud chciwie s�ucha� wie�ci, raz dlatego, �e zgadza�y si� z faktami, po wt�re, �e opowiadaj�cy je cz�owiek sam wygl�da� na ducha: przyp�ywa� nie wiadomo sk�d i znika�.

Ksi��� Ramzes wcale o swoich ch�opach nie m�wi� z Dagonem, nawet nie wzywa� go do siebie. Czu� wstyd wobec Fenicjanina, od kt�rego wzi�� pieni�dze i jeszcze nieraz m�g� ich potrzebowa�.

Ale w kilka dni po awanturze z pisarzem Dagona bankier sam odwiedzi� nast�pc� tronu, trzymaj�c co� zas�oni�tego w r�kach. A gdy wszed� do pokoju ksi�cia, ukl�k�, rozwi�za� bia�� chustk� i wyj�� z niej prze�liczny z�oty kielich.

Kielich by� wysadzany r�nokolorowymi kamieniami i pokryty p�askorze�b�, kt�ra na podstawie przedstawia�a zbieranie i t�oczenie winogron, a na czaszy � uczt�.

� Przyjmij ten kielich, dostojny panie, od niewolnika twego � m�wi� bankier � i u�ywaj go sto� tysi�c lat� do sko�czenia wiek�w.

Ale ksi��� zrozumia�, o co chodzi Fenicjaninowi. Nie dotykaj�c przeto z�otego daru rzek� z twarz� surow�:

� Czy widzisz, Dagonie, te purpurowe blaski wewn�trz kielicha?�

� Zaprawd� � odpar� bankier � jak�ebym nie mia� widzie� tej purpury, kt�ra dowodzi, �e kielich jest z najczystszego z�ota.

� A ja ci m�wi�, �e to jest krew dzieci zabieranych rodzicom � odpowiedzia� gniewnie nast�pca tronu.

Odwr�ci� si� i wyszed� do dalszych pokoj�w.

� O Astoreth!� � j�kn�� Fenicjanin. Usta mu posinia�y, a r�ce zacz�y dr�e� tak, �e ledwie zd��y� owin�� sw�j kielich w bia�� chust�.

W par� dni p�niej Dagon pop�yn�� ze swoim kielichem do folwarku Sary. Ubra� si� w szaty przetykane z�otem, w g�stej brodzie mia� szklan� kulk�, z kt�rej ciek�y wonno�ci, a do g�owy przypi�� dwa pi�ra.

� Pi�kna Saro � zacz�� � oby Jehowa zla� na twoj� rodzin� tyle b�ogos�awie�stw, ile dzi� p�ynie wody w Nilu.

My, Fenicjanie, i wy, �ydzi, jeste�my przecie s�siadami i bra�mi. Ja za� takim �arem mi�osnym p�on� do ciebie, �e gdyby� nie nale�a�a do najdostojniejszego pana naszego, da�bym za ciebie Gedeonowi (oby zdr�w by�!) dziesi�� talent�w i poj��bym ci� za praw� ma��onk�. Taki jestem nami�tny!.

� Niech mnie B�g zachowa � odpar�a Sara � a�ebym potrzebowa�a mie� innego pana ani�eli ten m�j, kt�ry jest. Ale sk�d�e to, zacny Dagonie, przysz�a ci ochota nawiedzi� dzisiaj s�u�ebnic� pa�sk�?

� Powiem ci prawd�, jakby� by�a Tamar�, �on� moj�, kt�ra cho� rodowita c�rka Sydonu, cho� wnios�a mi du�y posag, jest ju� stara i niewarta zdejmowa� ci sanda��w.

� W miodzie, p�yn�cym z ust waszych, jest du�o pio�unu � wtr�ci�a Sara.

� Mi�d � prawi� Dagon siadaj�c � niech b�dzie dla ciebie, a pio�un niech moje zatruwa serce. Pan nasz, ksi��� Ramzes (oby �y� wiecznie!), ma lwie usta i s�pi� przebieg�o��. Raczy� mi wypu�ci� w dzier�aw� swoje maj�tki, co �o��dek m�j nape�ni�o rado�ci�; ale nie ufa mi tak, �e ja ze zgryzoty po ca�ych nocach nie sypiam, tylko wzdycham i �zami oblewam �o�e moje, w kt�rym oby� ty wesp� ze mn� spoczywa�a, Saro, zamiast mojej ma��onki Tamary, kt�ra po��dliwo�ci ju� we mnie rozbudzi� nie mo�e.

� Nie to chcieli�cie m�wi� � przerwa�a zarumieniona Sara.

� Ja ju� nie wiem, co chc� m�wi� od czasu, gdym ujrza� ciebie i gdy nasz pan, �ledz�c moje czynno�ci na folwarkach, pobi� kijem i odebra� zdrowie mojemu pisarzowi, kt�ry zbiera� od ch�op�w podatek. Przecie ten podatek nie dla mnie Saro, tylko dla naszego pana� Przecie nie ja b�d� jad� figi i pszenne chleby z tych d�br, tylko ty, Saro, i nasz pan� Przecie ja da�em pieni�dze panu, a tobie klejnoty, wi�c dlaczego pod�e ch�opstwo egipskie ma zubo�a� naszego pana i ciebie, Saro?.. A�eby� za� zrozumia�a, jak mocno wzburzasz moj� krew dla siebie, i a�eby� dowiedzia�a si�, �e z tych pa�skich maj�tk�w ja nic mie� nie chc�, tylko wam wszystko oddaj�, we�mij, Saro, ten kielich szczeroz�oty, wysadzany kamieniami i okryty rze�b�, kt�rej dziwiliby si� sami bogowie�

To m�wi�c Dagon wydoby� z bia�ej chusty kielich nie przyj�ty przez ksi�cia.

� Ja nawet nie chc�, Saro � m�wi� � a�eby� ty ten z�oty kielich mia�a w domu i dawa�a z niego pi� naszemu panu. Ty oddaj ten szczeroz�oty kielich twojemu ojcu Gedeonowi, kt�rego kocham jak brata. I ty, Saro, powiedz ojcu twemu takie s�owa: �Dagon, tw�j bli�ni�cy brat, nieszcz�liwy dzier�awca maj�tk�w nast�pcy tronu, jest zrujnowany. Wi�c pij, m�j ojcze, z tego kielicha i my�l o twoim bli�niaczym bracie Dagonie, i pro� Jehowy, a�eby nasz pan, ksi��� Ramzes, nie rozbija� jemu pisarz�w i nie buntowa� ch�op�w, kt�rzy ju� i tak nie chc� p�aci� podatku.� Ty za� Saro, wiedz o tym, �e gdyby� kiedy dopu�ci�a mnie do poufa�o�ci ze sob�, da�bym tobie dwa talenty, a twojemu ojcu talent. I jeszcze wstydzi�bym si�, �e daj� ci tak ma�o, bo� ty warta, a�eby pie�ci� ci� sam faraon i nast�pca tronu, i dostojny minister Herhor, i najwaleczniejszy Nitager, i najbogatsi bankierowie feniccy. W tobie jest taki smak, �e ja, gdy widz� ci� � omdlewam, a gdy ci� nie widz�, zamykam oczy i oblizuj� si�. Ty jeste� s�odsza od fig, bardziej pachn�ca od r� Ja bym da� tobie pi�� talent�w� We� ten kielich Saro�

Sara usun�a si� ze spuszczonymi oczyma.

� Nie wezm� kielicha � odpar�a � bo pan m�j zabroni� mi od kogokolwiek przyjmowa� dar�w.

Dagon os�upia� i patrzy� na ni� zdziwionymi oczyma.

� Ty chyba nie wiesz, Saro, co jest wart ten kielich?� Wreszcie ja daj� go twojemu ojcu, memu bratu�

� Nie mog� przyj�� � szepn�a Sara.

� Gwa�tu!.. � krzykn�� Dagon. � Wi�c ty, Saro, zap�acisz mi za ten kielich innym sposobem, nie m�wi�c twojemu panu� Przecie taka pi�kna jak ty kobieta musi posiada� z�oto i klejnoty i powinna mie� swego bankiera, kt�ry by jej dostarcza� pieni�dze, kiedy jej si� podoba, nie za� tylko w�wczas, gdy jej pan zechce?�

� Nie mog�!.. � szepn�a Sara nie ukrywaj�c wstr�tu dla Dagona.

Fenicjanin w okamgnieniu zmieni� ton i rzek� �miej�c si�:

� Bardzo dobrze, Saro!.. Ja tylko chcia�em przekona� si�, czy ty jeste� wierna naszemu panu. I widz�, �e jeste� wierna, chocia� g�upi ludzie gadaj��

� Co? � wybuchn�a Sara rzucaj�c si� ku Dagonowi z zaci�ni�tymi pi�ciami.

� A cha! cha!.. � �mia� si� Fenicjanin. � Jaka szkoda, �e tego nie s�ysza� i nie widzia� nasz pan� Ale ja jemu kiedy opowiem, gdy b�dzie dobrze usposobiony, �e ty nie tylko jeste� mu wierna jak pies, ale nawet nie chcia�a� przyj�� z�otego kielicha, poniewa� on nie kaza� ci przyjmowa� prezent�w� A ten kielich, wierz mi, Saro, skusi�by niejedn� kobiet� I niema�� kobiet�

Dagon posiedzia� jeszcze chwil� podziwiaj�c cnot� i pos�usze�stwo Sary, wreszcie po�egna� si� z ni� bardzo czule, wsiad� w swoj� ��d� z namiotem i odp�yn�� do Memfis. Im cz�no dalej odsuwa�o si� od folwarku, z twarzy Fenicjanina znika� u�miech, a wyst�powa� wyraz gniewu. A gdy dom Sary ukry� si� za drzewami, Dagon powsta� i podni�s�szy r�ce do g�ry pocz�� wo�a�:

� O Baal Sydon, o Astoreth!.. pom�cijcie moj� zniewag� nad przekl�t� c�rk� Judy� Niech przepadnie jej zdradziecka pi�kno�� jak kropla deszczu w pustyni� Niechaj choroby stocz� jej cia�o, a szale�stwo op�ta dusz� Niech jej pan wygna j� z domu jak parszyw� �wini� A jak dzisiaj odtr�ci�a m�j kielich, tak niech przyjdzie czas, a�eby ludzie odtr�cali jej wysch�� r�k�, gdy b�dzie �ebra�, spragniona, o kubek m�tnej wody�

Potem plu� i mrucza� niezrozumia�e a straszne wyrazy, a� na chwil� czarny ob�ok zakry� s�o�ce, a woda w pobli�u �odzi pocz�a m�ci� si� i wydyma� w du�e fale. Gdy sko�czy�, s�o�ce znowu zaja�nia�o, ale rzeka jeszcze niepokoi�a si�, jakby poruszy� j� nowy przyb�r.

Wio�larze Dagona zl�kli si� i przestali �piewa�, lecz oddzieleni od swego pana �cian� namiotu, nie spostrzegli jego praktyk.

Od tej pory Fenicjanin nie pokazywa� si� nast�pcy tronu. Lecz gdy pewnego dnia ksi��� przyszed� do swojej willi, zasta� w pokoju sypialnym pi�kn� szesnastoletni� tancerk� fenick�, kt�ra za ca�y str�j mia�a z�ot� obr�cz na g�owie i delikatny jak paj�czyna szal na ramionach.

� Kt� ty jeste�? � zapyta� ksi���.

� Jestem kap�ank� i twoj� s�u�ebnic�, a przys�a� mnie pan Dagon, a�ebym wyp�oszy�a tw�j gniew na niego.

� Jak�e potrafisz to zrobi�?

� O tak� Si�d� tutaj � m�wi�a sadowi�c go na fotelu, � ja stan� na palcach, a�eby zrobi� si� wy�sz� ani�eli tw�j gniew, i tym szalem, kt�ry jest po�wi�cony, b�d� odp�dza� od ciebie z�e duchy� A kysz!.. a kysz!.. � szepta�a ta�cz�c wko�o Ramzesa. � Niech moje r�ce zdejm� ponuro�� z w�os�w twoich� niech moje poca�unki przywr�c� jasne spojrzenie oczom twym� niech bicie mego serca nape�ni muzyk� uszy twoje, panie Egiptu� A kysz!.. a kysz!.. on nie wasz, ale m�j� Mi�o�� potrzebuje takiej ciszy, �e wobec niej nawet gniew musi umilkn��.

Ta�cz�c bawi�a si� w�osami Ramzesa, obejmowa�a go za szyj�, ca�owa�a w oczy. Wreszcie zm�czona siad�a u n�g ksi�cia i, opar�szy g�ow� na jego kolanach, bystro przypatrywa�a mu si� dysz�c rozchylonymi ustami.

� Ju� nie gniewasz si� na twego s�ug� Dagona?� � szepta�a g�aszcz�c twarz ksi�cia.

Ramzes chcia� j� poca�owa� w usta, lecz zerwa�a si� z jego kolan i uciek�a wo�aj�c:

� O nie, nie mo�na!..

� Dlaczego?

� Jestem dziewic� i kap�ank� wielkiej bogini Astoreth� Musia�by� bardzo kocha� i czci� moj� opiekunk�, zanim by�oby ci wolno poca�owa� mnie.

� A tobie wolno?�

� Mnie wszystko wolno, bo ja jestem kap�anka i przysi�g�am zachowa� czysto��.

� Wi�c po c�e� tu przysz�a?

� Rozp�dzi� gniew tw�j. Zrobi�am to i odchodz�. B�d� zdr�w i zawsze dobry!.. � doda�a z przejmuj�cym wejrzeniem.

� Gdzie mieszkasz?� jak si� nazywasz?� � pyta� ksi���.

� Nazywam si� Pieszczota. A mieszkam� Ech, po co mam m�wi�. Jeszcze niepr�dko przyjdziesz do mnie.

Skin�a r�k� i znik�a, a ksi���, jak odurzony, nie ruszy� si� z fotela. Gdy. za� po chwili wyjrza� oknem, zobaczy� bogat� lektyk�, kt�r� czterej Nubijczycy szybko nie�li w stron� Nilu.

Ramzes nie �a�owa� odchodz�cej: zdziwi�a go, ale nie porwa�a.

�Sara jest spokojniejsza od niej � my�la� � i �adniejsza. Zreszt�� zdaje mi si�, �e ta Fenicjanka musi by� zimna, a jej pieszczoty wyuczone.�

Lecz od tej chwili ksi��� przesta� gniewa� si� na Dagona, tym bardziej �e gdy raz by� u Sary, przyszli do niego ch�opi i dzi�kuj�c za opiek� o�wiadczyli, �e Fenicjanin ju� nie zmusza ich do p�acenia nowego podatku.

Tak by�o pod Memfisem. Za to w dalszych folwarkach ksi���cy dzier�awca wetowa� sobie straty.

W miesi�cu Choiak od po�owy wrze�nia do po�owy pa�dziernika, wody Nilu stan�y najwy�ej i zacz�� si� nieznaczny opad. W ogrodach zbierano owoce tamaryndowe, daktyle i oliwki, a drzewa zakwit�y po raz drugi.

W tym czasie jego �wi�tobliwo�� Ramzes XII opu�ci� sw�j s�oneczny pa�ac pod Memfisem i z wielk� �wit�, na kilkudziesi�ciu strojnych statkach pop�yn�� do Teb dzi�kowa� tamtejszym bogom za dobry wylew, a zarazem z�o�y� ofiary w grobach wiecznie �yj�cych przodk�w�

Najdostojniejszy w�adca bardzo �askawie po�egna� syna swego i nast�pc�; ale kierunek spraw pa�stwowych, na czas nieobecno�ci, powierzy� Herhorowi.

Ksi��� Ramzes tak mocno odczu� ten dow�d monarszej nieufno�ci, �e przez trzy dni nie wychodzi� ze swojej willi i nie przyjmowa� pokarm�w, tylko p�aka�. P�niej przesta� si� goli� i przeni�s� si� na folwark Sary, a�eby unikn�� stykania si� z Herhorem i dokuczy� matce, kt�r� uwa�a� za przyczyn� swoich nieszcz��. Zaraz na drugi dzie� w tym ustroniu odwiedzi� go Tutmozis ci�gn�c za sob� dwie �odzie muzyk�w i tancerek, a trzeci� nape�nion� koszami jad�a i kwiat�w tudzie� dzbanami wina. Ale ksi��� kaza� odjecha� precz muzyce i tancerkom, a wzi�wszy do ogrodu Tutmozisa rzek�:

� Zapewne wys�a�a ci� tu matka moja (oby �y�a wiecznie!) w celu oderwania mnie od �yd�wki?� Ot� powiedz jej dostojno�ci, �e cho�by Herhor zosta� nie tylko namiestnikiem, ale nawet synem mego ojca, ja robi� b�d� to, co mi si� podoba� Znam si� na tym� Dzi� chc� mnie pozbawi� Sary, a jutro w�adzy� Przekonam ich, �e ja nie wyrzekam si� niczego.

Ksi��� by� rozdra�niony, Tutmozis wzrusza� ramionami, wreszcie odpar�: � Jak wicher odnosi ptaka na pustyni�, tak gniew wyrzuca cz�owieka na brzegi niesprawiedliwo�ci. Czy mo�esz dziwi� si� kap�anom, �e nie ciesz� si�, i� nast�pca tronu zwi�za� swoje �ycie z kobiet� innej ziemi i wiary? Prawda, �e nie podoba im si� Sara, tym wi�cej �e masz j� jedn�; gdyby� posiada� kilka kobiet rozmaitych, jak wszyscy m�odzi szlachcice, nie zwracano by uwagi na �yd�wk�. Lecz c� oni zrobili jej z�ego?� Nic. Owszem, nawet jaki� kap�an broni� jej przed rozjuszonym t�umem napastnik�w, kt�rych tobie podoba�o si� wydoby� z wi�zienia�

� A moja matka?� � wtr�ci� nast�pca.

Tutmozis roze�mia� si�.

� Twoja czcigodna matka � prawi� � kocha ci� jak w�asne oczy i serce. Ju�ci i jej nie podoba si� Sara, ale wiesz, co mi raz powiedzia�a jej dostojno��?� Oto a�ebym odbi� ci Sar�!..

Widzisz, jaki zrobi�a sobie �art?� Na co ja odpowiedzia�em r�wnie �artem: Ramzes darowa� mi sfor� go�czych ps�w i dwa konie syryjskie, gdy mu si� sprzykrzy�y; mo�e wi�c kiedy� odda mi i swoj� kochank�, kt�r� b�d� musia� przyj�� zapewne z dodatkiem�

� Ani my�l o tym. Nikomu dzi� nie odda�bym Sary w�a�nie dlatego, �e z jej powodu m�j ojciec nie mianowa� mnie namiestnikiem.

Tutmozis kr�ci� g�ow�.

� Bardzo si� mylisz � odpar�. � Tak si� mylisz, �e a� mnie to przestrasza. Czyli�by� naprawd� nie rozumia� powod�w nie�aski, kt�re zna ka�dy o�wiecony cz�owiek w Egipcie?�

� Nic nie wiem�

� Tym gorzej � m�wi� zak�opotany Tutmozis. � Nie wiesz wi�c, �e od czasu manewr�w �o�nierze, osobliwie greccy, w ka�dym szynku pij� za twoje zdrowie�

� Na to przecie� dostali pieni�dze.

� Tak, ale nie na to, a�eby wo�a� na ca�y g�os, �e gdy nast�pisz po jego �wi�tobliwo�ci (oby �y� wiecznie!), rozpoczniesz wielk� wojn�, po kt�rej zajd� zmiany w Egipcie� Jakie zmiany?� I kto, za �ycia faraona, o�mieli si� m�wi� o planach jego nast�pcy?�

Teraz ksi��� spos�pnia�.

� To jedno, ale powiem ci i drugie � prawi� Tutmozis � bo z�e jak hiena nigdy nie chodzi w pojedynk�. Czy wiesz, �e mi�dzy ch�opstwem �piewaj� o tobie pie�ni, jak uwolni�e� napastnik�w z wi�zienia, a co gorsza, znowu m�wi�, �e gdy nast�pisz po jego �wi�tobliwo�ci, b�d� zniesione podatki?� Trzeba za� doda�, �e ile razy mi�dzy ch�opstwem zaczynano gada� o niesprawiedliwo�ci i podatkach, zawsze nast�powa�y rozruchy. I albo zewn�trzny nieprzyjaciel wpada� do os�abionego pa�stwa, albo Egipt dzieli� si� na tyle cz�ci, ilu by�o nomarch�w� Sam wreszcie os�d�: czy jest rzecz� stosown�, a�eby w Egipcie jakie�kolwiek imi� cz�ciej by�o wymaw�ane ani�eli faraona?� I a�eby ktokolwiek stawa� mi�dzy ludem a naszym panem?� Gdyby� za� pozwoli�, opowiedzia�bym ci, jak na t� spraw� zapatruj� si� kap�ani�

� Ale�, rozumie si�, m�w�

� Ot� jeden wielce m�dry kap�an, kt�ry ze szczytu �wi�tyni Amona zajmuje si� dostrzeganiem niebieskich obrot�w, wymy�li� tak� przypowie��.

Faraon jest s�o�cem, a nast�pca tronu ksi�ycem. Gdy za �wietlanym bogiem z daleka posuwa si� ksi�yc, mamy jasno�� we dnie i jasno�� w nocy. Gdy ksi�yc chce by� zanadto blisko s�o�ca, w�wczas znika sam i noce s� ciemne. Ale je�eli zdarzy si� tak, �e ksi�yc stanie przed s�o�cem, wtedy robi si� za�mienie, wielki pop�och dla �wiata.

� I wszystkie te paplaniny � przerwa� Ramzes � dochodz� do uszu jego �wi�tobliwo�ci?�

Biada g�owie mojej!.. Bodajbym nigdy nie by� synem kr�lewskim!..

� Faraon, jako b�g ziemski, wie o wszystkim; ale jest zanadto pot�ny, aby mia� zwa�a� na pijackie okrzyki �o�nierstwa albo na szepty ch�op�w. On rozumie, �e ka�dy Egipcjanin odda za niego �ycie, a ty najpierwej.

� Prawd� rzek�e�!.. � odpar� stroskany ksi���. � W tym wszystkim jednak widz� now� nikczemno�� i ob�ud� kap�an�w � doda� o�ywiaj�c si�. � Wi�c to ja zas�aniam majestat pana naszego, bo uwalniam niewinnych z wi�zienia albo nie pozwalam memu dzier�awcy dr�czy� ch�op�w niesprawiedliwym podatkiem?� Ale kiedy jego dostojno�� Herhor rz�dzi armi�, mianuje dow�dc�w, uk�ada si� z obcymi ksi���ty, a memu ojcu ka�e sp�dza� dni na modlitwach�

Tutmozis zas�oni� uszy i tupi�c nogami zawo�a�:

� Milcz ju�, milcz!.. ka�de twoje s�owo jest blu�nierstwem� Pa�stwem rz�dzi tylko jego �wi�tobliwo��, i cokolwiek dzieje si� na ziemi, pochodzi z jego woli. Herhor za� jest s�ug� faraona i robi to, co mu pan ka�e� Kiedy� sam przekonasz si� Oby s�owa moje nie by�y �le zrozumiane!..

Ksi��� tak spos�pnia�, �e Tutmozis przerwa� rozmow� i czym pr�dzej po�egna� przyjaciela. Gdy wsiad� do swej ��dki opatrzonej baldachimem i firankami, g��boko odetchn�� i wypiwszy spory kielich wina, pocz�� rozmy�la�:

�Brr!.. dzi�kuj� bogom, �e nie dali mi takiego charakteru, jaki ma Ramzes. Jest to najnieszcz�liwszy cz�owiek w najszcz�liwszych warunkach� M�g�by mie� najpi�kniejsze kobiety z Memfisu, a pilnuje si� jednej, aby dokuczy� matce! Tymczasem on nie matce dokucza, ale tym wszystkim cnotliwym dziewicom i wiernym �onom, kt�re usychaj� z t�sknoty, �e nast�pca tronu, a w dodatku prze�liczny ch�opak, nie odbiera im cnoty albo nie zmusza ich do niewierno�ci. M�g�by nie tylko pi�, ale nawet k�pa� si� w najlepszym winie, a tymczasem woli n�dzne piwo �o�nierskie i suchy placek natarty czosnkiem. Sk�d te ch�opskie upodobania? nie rozumiem. Chyba czcigodna pani Nikotris w najniebezpieczniejszym czasie zapatrzy�a si� na jedz�cych robotnik�w?..

M�g�by te� od �witu do nocy nic nie robi�. Gdyby chcia�, nawet karmiliby go najznakomitsi panowie, ich �ony, siostry i c�rki. Lecz on nie tylko sam wyci�ga r�k� po jad�o, ale jeszcze na utrapienie szlachetnej m�odzie�y sam si� myje, sam si� ubiera, a jego fryzjer po ca�ych dniach �apie ptaki w sid�a i marnuje zdolno�ci. O Ramzesie! Ramzesie!.. � westchn�� elegant. � Czy podobna, a�eby przy takim ksi�ciu rozwin�a si� moda? My przecie od roku nosimy takie same fartuszki, a peruki utrzymuj� si� tylko dzi�ki dworskim dygnitarzom, bo Ramzes wcale peruk nie chce nosi�, co jest wielkim poni�eniem dla szlacheckiego stanu.

A wszystko to� brr!.. robi przekl�ta polityka� O jak szcz�liwy jestem, �e nie potrzebuj� zgadywa�: co my�l� w Tyrze albo Niniwie, troszczy� si� o �o�d dla wojska, rachowa�, ilu ludzi przyby�o czy uby�o Egiptowi i jakie mo�na wybra� podatki? Straszna rzecz powiedzie� sobie, �e m�j ch�op nie tyle mi p�aci, ile ja potrzebuj� i wydaj�, lecz � na ile pozwala przyb�r Nilu. Ojciec Nil przecie nie pyta moich wierzycieli: co ja im jestem winien?�� Tak rozmy�la� wykwintny Tutmozis i z�otym winem krzepi� stroskanego ducha. A zanim cz�no przyp�yn�o do Memfis, zm�g� go tak ci�ki sen, �e niewolnicy musieli swego pana do lektyki przenie�� na r�kach.

Po odej�ciu Tutmozisa, kt�re wygl�da�o na ucieczk�, nast�pca tronu g��boko zamy�li� si�, nawet poczu� trwog�.

Ksi��� by� sceptykiem, jako wychowaniec najwy�szych szk� kap�a�skich i cz�onek najwy�szej arystokracji. Wiedzia�, �e gdy jedni kap�ani przez wielomiesi�czne posty i umartwienia sposobi� si� do wywo�ywania duch�w, inni � nazywaj� duchy przywidzeniem albo oszustwem. Widywa� te�, �e �wi�ty w�, Apis, przed kt�rym pada� na twarz ca�y Egipt, dostawa� nieraz t�gie kije od najni�szych kap�an�w, kt�rzy mu podawali pasz� i podstawiali krowy.

Rozumia� wreszcie, �e jego ojciec, Ramzes XII, kt�ry dla posp�lstwa by� wiecznie �yj�cym bogiem i wszechw�adnym panem �wiata, jest naprawd� takim jak inni cz�owiekiem, tylko troch� wi�cej schorowanym ni� inni starcy i bardzo ograniczonym przez kap�an�w.

Wszystko to wiedzia� ksi��� i z wielu rzeczy drwi� w duchu, a nawet publicznie. Lecz ca�y jego libertynizm upada� wobec faktycznej prawdy, �e � z tytu��w faraona �artowa� nie wolno nikomu!..

Ramzes zna� histori� swego kraju i pami�ta�, �e w Egipcie wiele rzeczy przebaczono wielkim. Wielki pan m�g� zepsu� kana�, zabi� ukradkiem cz�owieka, drwi� po cichu z bog�w, bra� prezenta od pos��w obcych mocarstw� Ale dwa grzechy by�y niedopuszczalne: zdrada kap�a�skich tajemnic i zdrada faraona. Cz�owiek, kt�ry pope�ni� jedno lub drugie, znika�, czasami po up�ywie roku, spo�r�d s�ug i przyjaci�. Ale gdzie si� podziewa� i co si� z nim dzia�o?� o tym nawet m�wi� nie �miano.

Ot� Ramzes czu�, �e znajduje si� na podobnej pochy�o�ci, od czasu gdy wojsko i ch�opi zacz�li wymawia� jego imi� i rozprawia� o jakowych� jego planach, zmianach w pa�stwie i przysz�ych wojnach. My�l�c o tym ksi��� doznawa� wra�enia, �e jego, nast�pc� tronu, bezimienny t�um n�dzarzy i buntownik�w gwa�tem pcha na szczyt najwy�szego obelisku, sk�d mo�na tylko zlecie� i rozbi� si� na miazg�.

P�niej, gdy po najd�u�szym �yciu ojca zostanie faraonem, b�dzie mia� prawo i �rodki dokona� wielu takich czyn�w, o kt�rych nikt w Egipcie nie pomy�la�by bez zgrozy. Ale dzi� musi naprawd� strzec si�, aby go nie uznano za zdrajc� i buntownika przeciw zasadniczym ustawom pa�stwa.

W Egipcie by� jeden jawny w�adca: faraon. On rz�dzi�, on chcia�, on my�la� za wszystkich, i biada temu, kto o�mieli�by si� w�tpi� g�o�no o wszechpot�dze faraona albo m�wi� o jakich� swoich zamiarach czy cho�by o zmianach w og�le. Plany robi�y si� tylko w jednym miejscu: w sali, gdzie faraon s�ucha� zda� cz�onk�w rady przybocznej i wypowiada� jej swoje opinie.

Wszystkie te� zmiany mog�y wyj�� tylko stamt�d. Tam p�on�a jedyna widoczna lampa m�dro�ci pa�stwowej, kt�rej blask o�wietla� ca�y Egipt. Ale i o tym bezpieczniej by�o milcze�.

Wszystkie te uwagi z szybko�ci� wichru przelatywa�y przez g�ow� nast�pcy, gdy siedzia� na kamiennej �awce ogrodu Sary, pod kasztanem, i patrzy� na otaczaj�cy go krajobraz.

Woda Nilu ju� odrobin� opad�a i pocz�a robi� si� przezroczyst� jak kryszta�. Ale jeszcze ca�y kraj wygl�da� niby zatoka morska g�sto usiana wyspami, na kt�rych wznosi�y si� budynki, ogrody warzywne i owocowe, a gdzieniegdzie k�py drzew wielkich, s�u��cych do ozdoby.

Doko�a wszystkich tych wysp wida� by�o �urawie z kub�ami, za pomoc� kt�rych nadzy ludzie miedzianej barwy, w brudnych przepaskach i czepkach, czerpali wod� z Nilu i kolejno wlewali j� do coraz wy�ej po�o�onych studzien.

Szczeg�lnie jedna taka miejscowo�� odbi�a si� w pami�ci Ramzesa. By� to stromy pag�rek, na kt�rego zboczu pracowa�y trzy �urawie: jeden wlewa� wod� z rzeki do studni najni�szej; drugi czerpa� z najni�szej i podnosi� o par� �okci wy�ej, do studni �redniej; trzeci ze �redniej przelewa� wod� w studni� najwy�sz�, po�o�on� ju� na szczycie pag�rka. Tam za� kilku r�wnie nagich ludzi czerpa�o wod� konwiami i polewa�o zagony jarzyn albo za pomoc� r�cznych sikawek skrapia�o drzewa.

Ruchy �urawi, zni�aj�cych si� i podnosz�cych, nachylenia kub��w, wytryski sikawek by�y tak rytmiczne, �e ludzi, kt�rzy je wywo�ywali, mo�na by�o uwa�a� za automaty. �aden z nich nie przem�wi� do swego s�siada, nie zmieni� miejsca, nie obejrza� si�, tylko pochyla� si� i wyprostowywa� zawsze w ten sam spos�b od rana do wieczora, od miesi�ca do miesi�ca, a zapewne od dzieci�stwa do �mierci.

�I to takie twory � my�la� ksi��� patrz�c na prac� rolnik�w � takie twory chc� zrobi� mnie wykonawc� swoich przywidze�!.. Jakich zmian mog� oni ��da� w pa�stwie? Chyba, a�eby ten, kto czerpie wod� do ni�szej studni, przeszed� do wy�szej albo zamiast polewa� grz�dy kub�em, skrapia� drzewa sikawk�?��

Gniew bi� mu do g�owy, a upokorzenie przygniata�o go na my�l, �e on, nast�pca tronu, dzi�ki bajkom takich oto istot, ca�e �ycie kiwaj�cych si� nad studniami m�tnej wody, nie zosta� namiestnikiem!

W tej chwili us�ysza� mi�dzy drzewami cichy szelest i � delikatne r�ce opar�y si� na jego ramionach.

� C�, Saro? � spyta� ksi��� nie odwracaj�c g�owy.

� Smutny jeste�, panie m�j?� � odpar�a. � Nie tyle ucieszy� si� Moj�esz widokiem ziemi obiecanej, ile ja, gdy� powiedzia�, �e sprowadzasz si� tu, aby ze mn� mieszka�. Lecz ju� dob� jeste�my razem, a jeszcze nie widzia�am twego u�miechu. Nawet nie m�wisz do mnie, ale chodzisz ponury, a w nocy nie pie�cisz mnie, tylko wzdychasz.

� Mam zmartwienie.

� Powiedz mi je. Zgryzota jest jak skarb dany do przechowania. P�ki strze�emy jej sami, nawet sen ucieka od nas i dopiero wtedy robi si� l�ej, gdy znajdziemy drugiego str�a.

Ramzes obj�� j� i posadzi� przy sobie na �awce.

� Kiedy ch�op � rzek� z u�miechem � nie zd��y przed wylewem zebra� z pola, �ona mu pomaga. Ona pomaga mu te� doi� krowy, nosi mu jad�o za dom, myje go, gdy wr�ci od pracy.

St�d uros�a wiara, �e kobieta mo�e ul�y� k�opot�w m�czy�nie.

� Ty w to nie wierzysz, panie?�

� Ksi���cym troskom � odpar� Ramzes � nie poradzi kobieta, nawet tak m�dra i w�adna jak moja matka�

� Przeb�g! jakie� one s�, powiedz mi? � nalega�a Sara tul�c si� do ramienia nast�pcy. � Wed�ug naszych poda�, Adam opu�ci� raj dla Ewy; a przecie on by� chyba najwi�kszym kr�lem najpi�kniejszego kr�lestwa�

Ksi��� zamy�li� si�, po chwili zacz��:

� I nasi m�drcy ucz�, �e niejeden m�czyzna wyrzek� si� dostoje�stw dla kobiety. Ale nie s�ycha�, a�eby kt�ry zyska� co wielkiego przez kobiet�; chyba jaki w�dz, kt�remu faraon odda� c�rk� wraz z du�ym posagiem i urz�dem. Ale pom�c do wyd�wigni�cia si� czy to na wy�sze stanowisko, czy cho�by tylko z k�opot�w, kobieta nie potrafi.

� Bo mo�e nie kocha jak ja ciebie, panie� � szepn�a Sara.

� Wiem, �e mnie kochasz nad podziw� Nigdy nie ��da�a� ode mnie dar�w ani opiekowa�a� si� takimi, kt�rzy nie wahaj� si� szuka� kariery nawet pod ��kami kochanek ksi���cych. Jeste� �agodniejsza od jagni�cia i cicha jak noc nad Nilem; poca�unki twoje s� jak wonno�ci z kraju Punt, a u�cisk tw�j s�odki jak sen strudzonego. Nie miam miary na twoj� pi�kno�� ani s��w na zalety. Jeste� dziwowiskiem mi�dzy kobietami, kt�rych wargi s� pe�ne niepokoju, a mi�o�� kosztuje drogo. Lecz przy ca�ej doskona�o�ci swojej, w czym ty mo�esz ul�y� mym troskom? Czy sprawisz, aby jego �wi�tobliwo�� zrobi� wielk� wypraw� na Wsch�d, a mnie mianowa� wodzem? Czy dasz mi cho� aby korpus Menfi, o kt�ry prosi�em, albo uczynisz mnie w imieniu faraona rz�dc� nad Dolnym Egiptem? A czy sprawisz, aby wszyscy poddani jego �wi�tobliwo�ci my�leli i czuli jak ja, jego najwierniejszy?�

Sara spu�ci�a r�ce na kolana i smutnie szepta�a:

� To prawda, �e nie mog� Nic nie mog�!..

� Owszem, wiele mo�esz� mo�esz mnie rozweseli� � odpar� u�miechaj�c si� Ramzes. � Wiem, �e uczy�a� si� ta�czy� i gra�. Zdejm wi�c te pow��czyste szaty, kt�re przystoj� kap�ankom pilnuj�cym ognia, i ubierz si� w przejrzysty mu�lin jak� tancerki fenickie� i tak ta�cz, i tak mnie pie�� jak one�

Sara schwyci�a go za r�ce i z p�omieniami w oczach krzykn�a:

� Ty wdajesz si� z takimi wszetecznicami?� Powiedz� niech si� dowiem o mojej n�dzy�

A potem odeszlij mnie do ojca, w nasz� dolin� pustynn�, w kt�rej obym ci� nie by�a ujrza�a!..

� No, no� uspok�j si� � m�wi� ksi��� bawi�c si� jej w�osami. � Musz� przecie� widywa� tancerki, je�eli nie przy ucztach, to na uroczysto�ciach kr�lewskich albo podczas nabo�e�stw w �wi�tyni. Ale one wszystkie razem nie obchodz� mnie tyle co ty jedna, wreszcie� kt�ra� z nich mog�aby dor�wna� tobie? Ty masz cia�o jak pos�g Izydy rze�bione z ko�ci s�oniowej, a z tamtych ka�da ma jak�� skaz�. Jedne s� zbyt t�uste, inne maj� chude nogi albo brzydkie r�ce, a jeszcze inne nosz� przyprawne w�osy. Kt�ra� z nich jest jak ty?� Gdyby� by�a Egipcjank�, wszystkie �wi�tynie ubiega�yby si�, aby posiada� ci� za przodownic� swych ch�r�w. Co m�wi�, gdyby� teraz ukaza�a si� w Memfisie w przejrzystej sukni, kap�ani pogodziliby si� z tob�, byle� chcia�a przyjmowa� udzia� w procesjach.

� Nam, c�rkom Judy, nie wolno nosi� nieskromnych sukien�

� Ani ta�czy�, ani �piewa�`?� Po c�e� si� tego uczy�a?

� Ta�cz� nasze kobiety i dziewcz�ta same ze sob�, na chwa�� Panu, nie za� po to, aby w m�skich sercach zasiewa� ogniste ziarna po��dliwo�ci. A �piewamy� Zaczekaj, panie m�j, ja ci za�piewam.

Podnios�a si� z �awki i odesz�a w stron� domu. Wkr�tce ukaza�a si� z powrotem. Za ni� m�oda dziewczyna, o wyl�knionych czarnych oczach, nios�a arf�.

� Co to za dziewczyna? � spyta� ksi���. � Czekaj no, ja gdzie� widzia�em to spojrzenie?�

Aha, kiedym tu by� ostatnim razem, ta wystraszona dziewczyna przypatrywa�a mi si� z krzak�w�

� To moja krewna i s�u�ebnica, Ester � odpar�a Sara.

� Mieszka u mnie ju� miesi�c, ale boi si� was, panie, wi�c zawsze ucieka. Mo�e by�, �e kiedy przypatrywa�a si� wam spomi�dzy krzak�w.

� Mo�esz odej��, moje dziecko � rzek� ksi��� do skamienia�ej dziewczyny. A gdy skry�a si� za drzewami, doda�:

� Ona tak�e �yd�wkà?� A ten�e str� twego domu, kt�ry r�wnie� patrzy na mnie jak baran na krokodyla?

� To jest Samuel, syn Ezdreasza, tak�e m�j krewny. Wzi�am go na miejsce Murzyna, kt�remu�, panie, da� wolno��. Wszak pozwoli�e� mi wybiera� s�ugi?�

� Ale� tak. To ju� chyba i dozorca parobk�w jest �ydem, bo ma ��t� cer� i r�wnie� patrzy tak pokornie, jak by �aden Egipcjanin nie potrafi�.

� Tamten � odpowiedzia�a Sara � jest Ezechiel, syn Rubena, krewny mego ojca. Czy nie podoba ci si�, m�j panie?� To s� bardzo wierni s�udzy twoi.

� Czy podoba mi si�! � rzek� markotny ksi��� b�bni�c palcami w �awk�. � On nie po to tu jest, a�eby mi si� podoba�, lecz aby pilnowa� twego dobra� Nic mnie zreszt� nie obchodz� ci ludzie� �piewaj, Saro.

Sara kl�k�a na murawie u st�p ksi�cia i wzi�wszy na arfie par� akord�w zacz�a:

� Gdzie� jest ten, kt�ry by nie mia� troski? Gdzie ten kt�ry zabieraj�c si� do snu mia�by prawo rzec: oto dzie�, kt�ry sp�dzi�em bez smutku? Gdzie cz�owiek, kt�ry by k�ad�c si� do grobu powiedzia�: �ycie moje up�yn�o bez bole�ci i trwogi jak pogodny wiecz�r nad Jordanem.

Lecz jak�e wielu takich, kt�rzy co dzie� chleb sw�j oblewaj� �zami, a ich dom pe�en westchnie�.

P�acz jest pierwszym g�osem cz�owieka na tej ziemi, a j�k ostatnim po�egnaniem. Pe�en strapienia wchodzi w �ycie, pe�en �alu zst�puje na miejsce odpoczynku, a nikt go nie pyta, gdzie by chcia� zosta�?

Gdzie� jest ten, kt�ry nie zazna� goryczy bytu? Azali jest nim dzieci�, kt�rego matk� �mier� porywa, albo niemowl�, kt�remu przynale�n� pier� g��d wyssa� pierwej, nim zd��y�o przy�o�y� usta swoje?

Gdzie jest cz�owiek pewny losu, kt�ry niezmru�onym okiem wygl�da�by swego jutra? Czy ten, co pracuj�c na roli, wie, �e nie w jego mocy jest deszcz i nie on wskazuje drog� szara�czy? Czy kupiec, kt�ry bogactwo swe oddaje wiatrom, nie wiadomo sk�d przychodz�cym, a �ycie powierza fali nad g��bi�, kt�ra wszystko poch�ania i nic nie zwraca?

Gdzie jest cz�owiek bez niepokoju w duszy? Jestli nim my�liwiec, kt�ry goni pr�dk� sarn�, a spotyka na swej drodze lwa �miej�cego si� ze strza�y? Jestli nim �o�nierz, kt�ry w utrudzeniu idzie do s�awy, a znajduje las ostrych w��czni, i miecze ze �pi�u, krwi �akn�ce? Jestli nim wielki kr�l, kt�ry pod purpur� nosi ci�k� zbroj�, bezsennym okiem �ledzi zast�py przemo�nych s�siad�w, a uchem chwyta szmer kotary, aby we w�asnym namiocie nie powali�a go zdrada?

Przeto� serce ludzkie na ka�dym miejscu i o ka�dej porze jest przepe�nione t�skno�ci�. W pustyni grozi mu lew i skorpion, w jaskiniach smok, mi�dzy kwiatami �mija jadowita. Przy s�o�cu chciwy s�siad rozmy�la, jak by umniejszy� mu ziemi, w nocy przebieg�y z�odziej maca drzwi do jego komory. W dzieci�stwie jest niedo��ny, w staro�ci pozbawiony mocy, w pe�ni si� okr��ony niebezpiecze�stwem jak wieloryb przepa�ci� wodn�.

Przeto�, o Panie, Stworzycielu m�j, ku Tobie zwraca si� um�czona dusza ludzka. Ty� j� wywi�d� na ten �wiat pe�en zasadzek. Ty� w niej zaszczepi� trwog� �mierci, Ty� zamkn�� wszelkie drogi spokoju, wyj�wszy tej, kt�ra do Ciebie prowadzi. A jak dzieci� st�pa� nie umiej�ce chwyta si� szat matki, aby nie upa��, tak mizerny cz�owiek wyci�ga r�ce do Twego mi�osierdzia i wydobywa si� z niepewno�ci.

Sara umilk�a, ksi��� zamy�li� si� i rzek� po chwili:

� Wy, �ydzi, jeste�cie nar�d pos�pny. Gdyby w Egipcie tak wierzono jak uczy wasza pie��, nikt nie �mia�by si� nad brzegami Nilu. Mo�ni ukryliby si� ze strachu w podziemiach �wi�ty�, a lud, zamiast pracowa�, uciek�by do jaski� i stamt�d wygl�da� zmi�owania, kt�re by zreszt� nie nadesz�o.

Nasz �wiat jest inny: wszystko w nim mo�na mie�, ale wszystko trzeba zrobi� samemu. I nasi bogowie nie pomagaj� mazgajom. Schodz� na ziemi� dopiero w�wczas, gdy bohater, kt�ry odwa�y� si� na czyn nadludzki, wyczerpie wszystkie si�y. Tak by�o z Ramzesem Wielkim, gdy rzuci� si� mi�dzy dwa tysi�ce pi��set nieprzyjacielskich woz�w, z kt�rych ka�dy d�wiga� trzech wojownik�w. Dopiero wtedy nie�miertelny ojciec Amon poda� mu r�k� i doko�czy� pogromu. Lecz gdyby, zamiast walczy�, zacz�� czeka� na opiek� waszego boga, ju� dawno nad brzegami Nilu Egipcjanin chodzi�by tylko z kub�em i ceg��, a n�dzni Chetowie z papirusami i kijmi!

Dlatego, Saro, pr�dzej twoje wdzi�ki ani�eli twoja pie�� rozproszy moj� trosk�. Gdybym tak poczyna� sobie, jak ucz� �ydowscy m�drcy, i czeka� na pomoc z nieba, wino ucieka�oby od moich ust, a kobiety od moich dom�w.

Nade wszystko za� nie m�g�bym by� nast�pc� faraona jak moi przyrodni bracia, z kt�rych jeden nie przejdzie pokoju bez oparcia si� na dwu niewolnikach, a drugi skacze po drzewach.

Na nast�pny dzie� Ramzes wys�a� swego Murzyna z rozkazami do Memfis, a oko�o po�udnia, od strony miasta, do folwarku Sary przybi�a du�a ��d�, nape�niona greckim �o�nierstwem w wysokich he�mach i po�yskliwych pancerzach.

Na komend� szesnastu ludzi uzbrojonych w tarcze i kr�tkie w��cznie wysiad�o na brzeg i uszykowa�o si� we dwa szeregi. Ju� mieli maszerowa� do domu Sary, gdy zatrzyma� ich drugi pos�aniec ksi�cia, kt�ry rozkaza� �o�nierzom zosta� na brzegu, a tylko naczelnego ich wodza, Patroklesa, wezwa� do nast�pcy tronu.

Stan�li i stali bez ruchu, jak dwa rz�dy kolumn obitych b�yszcz�c� blach�. Za pos�a�cem poszed� Patrokles, w he�mie z pi�rami i purpurowej tunice, na kt�rej mia� z�ot� zbroj�, ozdobion� na piersiach wizerunkiem g�owy kobiecej naje�onej w�ami zamiast w�os�w.

Ksi��� przyj�� znakomitego jenera�a w bramie ogrodu. Nie u�miechn�� si� jak zwykle, nawet nie odpowiedzia� na niski uk�on Patroklesa, lecz z ch�odn� twarz� rzek�:

� Powiedz, wasza dostojno��, greckim �o�nierzom z moich pu�k�w, �e nie b�d� z nimi odbywa� musztry, dop�ki jego �wi�tobliwo�� nasz pan nie mianuje mnie po raz drugi ich wodzem. Zaszczyt ten utracili wydaj�c po szynkowniach godne pijak�w okrzyki, kt�re mnie obra�aj�. Zwracam te� uwag� waszej dostojno�ci, �e greckie pu�ki s� nie do�� karne. W miejscach publicznych �o�nierze tego korpusu rozprawiaj� o polityce, a mianowicie o jakiej� mo�liwej wojnie, co wygl�da na zdrad� stanu. O tych rzeczach m�wi� mo�e tylko jego �wi�tobliwo�� faraon i cz�onkowie najwy�szej rady. My za�, �o�nierze i s�ugi pana naszego, jakie-kolwiek zajmujemy stanowiska, mo�emy tylko wykonywa� rozkazy najmi�o�ciwszego w�adcy i � zawsze milcze�. Prosz�, aby�, wasza dostojno��, uwagi te zakomunikowa� moim pu�kom, i �ycz� waszej dostojno�ci wszelkiego powodzenia.

� B�dzie tak, jak powiedzia�e�, wasza dostojno�� � odpar� Grek. Obr�ci� si� na pi�cie i wyprostowany poszed� z chrz�stem do swojej �odzi.

Wiedzia� on o rozprawach �o�nierzy w szynkowniach, a w tej chwili zrozumia�, �e sta�a si� jaka� przykro�� nast�pcy tronu, kt�rego wojsko ub�stwia�o. Gdy wi�c dosi�gn�� stoj�cej nad brzegiem garstki zbrojnych, przybra� min� bardzo zagniewan� i w�ciekle machaj�c r�koma zawo�a�:

� Waleczni �o�nierze greccy!.. � parszywe psy, oby was tr�d stoczy�� Je�eli od tej pory kt�rykolwiek Grek wym�wi w szynku imi� nast�pcy tronu, rozbij� mu dzban o �eb, a skorupy wpakuj� do gard�a i � won z pu�ku!..

B�dziesz jeden z drugim �winie pas� u egipskiego ch�opa, a w twoim he�mie kury b�d� sk�ada�y jaja. Taki los czeka g�upich �o�dak�w, kt�rzy nie umiej� pow�ci�ga� swego j�zyka.

A teraz � lewo � w ty� � zwrot! � i marsz na cz�no bodaj was m�r pobi�! �o�nierz jego �wi�tobliwo�ci powinien przede wszystkim pi� za zdrowie faraona i pomy�lno�� dostojnego ministra wojny Herhora. Oby �yli wiecznie!..

� Niech �yj� wiecznie!.. � powt�rzyli �o�nierze.

Wszyscy siedli na statek pochmurni. Ale oko�o Memfisu Patrokles rozpogodzi� zmarszczone czo�o i kaza� za�piewa� pie�� o c�rce kap�ana, kt�ra tak lubi�a wojsko, �e do ��ka k�ad�a lalk�, a sama ca�� noc przep�dza�a w budce szyldwach�w.

W takt tej pie�ni najlepiej maszerowa�o si� i najra�niej uderza�y wios�a.

Nad wieczorem do folwarku Sary przybi�a druga ��d�, z kt�rej wysiad� naczelny rz�dca d�br Ramzesa. Ksi��� i tego dostojnika przyj�� w bramie ogrodowej. Mo�e przez surowo��, a mo�e � aby nie zmusza� go do wchodzenia w dom swojej na�o�nicy i �yd�wki.

� Chcia�em � rzek� nast�pca � zobaczy� si� z tob� i powiedzie�, �e mi�dzy moim ch�opstwem kr��� jakie� nieprzystojne gadaniny o zni�eniu podatk�w czy o czym� takim� Pragn�, a�eby dowiedzieli si� ch�opi, �e ja im podatk�w nie zmniejsz�. Je�eli za� kt�ry, mimo ostrze�e�, uprze si� w swej g�upocie i b�dzie rozprawia� o podatkach, dostanie kije�

� Mo�e lepiej, aby zap�aci� kar� Utena czy drachm�, jak rozka�e wasza dostojno�� � wtr�ci� naczelny rz�dca.

� Owszem, niech p�aci kar� � odpar� ksi��� po chwilowym zawahaniu si�.

� A teraz mo�e by da� kije pewnej liczbie niesforniejszych, a�eby lepiej pami�tali mi�o�ciwy rozkaz?� � szepn�� rz�dca.

� Owszem, mo�na da� niesforniejszym kije.

� O�mielam si� zrobi� uwag� waszej dostojno�ci � szepta� wci�� pochylony rz�dca � �e ch�opi przez pewien czas istotnie m�wili o zniesieniu podatk�w, buntowani przez jakiego� nieznanego cz�owieka, ale od paru dni nagle ucichli.

� No, wi�c w takim razie mo�na im nie dawa� kij�w � zauwa�y� Ramzes.

� Chyba w formie zapobiegawczej?� � wtr�ci� rz�dca.

� Czy nie szkoda kij�w?

� Tego towaru nigdy nam nie zabraknie.

� W ka�dym razie� z umiarkowaniem � upomina� go ksi���. � Nie chc� nie chc�, a�eby do jego �wi�tobliwo�ci dosz�o, �e bez potrzeby dr�cz� ch�op�w� Za buntownicze gaw�dy trzeba bi� i �ci�ga� kary pieni�ne, ale gdy nie ma powodu, mo�na okaza� si� wspania�o-my�lnym.

� Rozumiem � odpar� rz�dca patrz�c w oczy ksi�ciu. � Niech tyle krzycz� ile potrzeba, a�eby nie szeptali blu�nierstw�

Obie te mowy: do Patroklesa i do rz�dcy, obieg�y Egipt. Po odje�dzie urz�dnika ksi��� ziewn�� i ogl�daj�c si� doko�a znudzonym wzrokiem rzek� do siebie:

�Zrobi�em, com m�g�� A teraz nic nie b�d� robi�, o ile potrafiꅻ W tej chwili od strony budynk�w folwarcznych dolecia� ksi�cia cichy j�k i g�ste uderzenia. Ramzes odwr�ci� g�ow� i zobaczy�, �e dozorca parobk�w, Ezechiel, syn Rubena, wali kijem jednego ze swoich podw�adnych uspokajaj�c go przy tym:

� A cicho!.. a milcz, ty pod�e bydl�!

Bity za� parobek, le��c na ziemi, zatyka� r�k� usta, aby nie krzycze�.

Ksi��� w pierwszej chwili rzuci� si� jak pantera w stron� budynk�w. Nagle stan��.

� C� mu zrobi�?� � szepn��. � Przecie� to folwark Sary, a ten �yd jest jej krewnym�

Przygryz� usta i skry� si� mi�dzy drzewami, tym bardziej �e egzekucja by�a ju� sko�czona.

�Wi�c to tak gospodaruj� pokorni �ydzi?� � my�la� ksi���. � Wi�c to tak?� Na mnie patrzy jak wystraszony pies, a bije parobk�w?� Czy oni wszyscy tacy?..� I pierwszy raz zbudzi�o si� w duszy Ramzesa podejrzenie, �e i Sara pod pozorami dobroci mo�e ukrywa� ob�ud�.

W Sarze istotnie zachodzi�y pewne zmiany, przede wszystkim moralne.

Od pierwszej chwili, kiedy spotka�a ksi�cia w pustynnej dolince, Ramzes podoba� si� jej.

Lecz uczucie to naraz umilk�o pod wp�ywem og�uszaj�cej wiadomo�ci, �e ten pi�kny ch�opiec jest synem faraona i nast�pc� tronu. Gdy za� Tutmozis u�o�y� si� z Gedeonem o zabranie jej do domu ksi�cia, Sara wpad�a w stan oszo�omienia. Za �adne skarby, za cen� �ycia nie wyrzek�aby si� Ramzesa, lecz � nie mo�na powiedzie�, a�eby go kocha�a w tej epoce. Mi�o�� potrzebuje swobody i czasu do wydania najpi�kniejszych kwiat�w; jej za� nie zostawiono ani czasu, ani swobody. Jednego dnia pozna�a ksi�cia, nazajutrz porwano j�, prawie nie pytaj�c o zdanie, i przeniesiono do willi za Memfisem. A w par� dni zosta�a kochank�, zdziwiona, przera�ona, nie pojmuj�ca, co si� z ni� dzieje.

Nadto, zanim zd��y�a oswoi� si� z nowymi wra�eniami, zatrwo�y�a j� niech�� okolicznego ludu do niej, do �yd�wki, potem wizyta jakich� nieznajomych pa�, wreszcie napad na folwark.

To, �e Ramzes uj�� si� za ni� i chcia� rzuci� si� na napastnik�w, przestraszy�o j� jeszcze bardziej. Traci�a przytomno�� na my�l, �e znajduje si� w r�ku tak gwa�townego i pot�nego cz�owieka, kt�ry, gdyby mu si� podoba�o, mia� prawo przelewa� cudz� krew, zabija�

Sara na chwil� wpad�a w rozpacz; zdawa�o si� jej, �e oszaleje s�ysz�c gro�ne rozkazy ksi�cia, kt�ry wezwa� do broni s�u�b�. Lecz w tym samym momencie zdarzy� si� drobny wypadek, jedno s��wko, kt�re otrze�wi�o Sar� i nowy kierunek nada�o jej uczuciom.

Ksi��� my�l�c, �e jest raniona, zerwa� jej z g�owy opask�, lecz zobaczywszy st�uczenie zawo�a�:

� To tylko siniak?� Jak ten siniak zmienia twarz!..

Wobec tego s��wka Sara zapomnia�a o b�lu i trwodze. Ogarn�� j� nowy niepok�j: wi�c ona zmieni�a si� tak, a� to zdziwi�o ksi�cia?� A on tylko zdziwi� si�!..

Siniak znikn�� w par� dni, ale w duszy Sary pozosta�y i rozros�y si� nie znane dotychczas uczucia. Pocz�a by� zazdrosn� o Ramzesa i ba� si�, aby jej nie porzuci�. I jeszcze jedna dr�czy�a j� troska: �e ona czuje si� wobec ksi�cia s�ug� i niewolnic�. Ona by�a i chcia�a by� jego najwierniejsz� s�ug�, najbardziej oddan� niewolnic�, nieodst�pn� jak cie�. Ale jednocze�nie pragn�a, aby on j�, przynajmniej w chwili pieszczot, nie traktowa� jak pan i w�adca.

Przecie� ona by�a jego, a on jej. Z jakiej wi�c racji on nie okazuje, �e nale�y do niej cho� troch�, lecz ka�dym s�owem i ruchem daje pozna�, �e dzieli ich jaka� przepa�� Jaka?� Albo� nie ona trzyma�a go w swoich obj�ciach? Albo� nie on ca�owa� jej usta i piersi?�

Pewnego dnia przyp�yn�� do niej ksi��� z psem. Bawi� tylko par� godzin, ale przez ca�y ten czas pies le�a� u n�g ksi�cia, na miejscu Sary, a gdy ona chcia�a tam usi���, warkn�� na ni��

A ksi��� �mia� si� i tak samo zatapia� palce w kud�ach nieczystego zwierz�cia jak i w jej w�osach. I pies tak samo patrzy� ksi�ciu w oczy jak ona, z t� chyba r�nic�, �e patrzy� �mielej ni� ona.

Nie mog�a uspokoi� si� i znienawidzi�a m�dre zwierz�, kt�re jej zabiera�o cz�� pieszczot, wcale nie dbaj�c o nie i zachowuj�c si� wobec pana z tak� poufa�o�ci�, na jak� ona zdoby� si� nie �mia�a. Nawet nie potrafi�aby mie� tak oboj�tnej miny albo patrze� w inn� stron�, gdy na jej g�owie le�a�a r�ka nast�pcy. Niedawno znowu ksi��� wspomnia� o tancerkach. W�wczas Sara wybuch�a. Jak to, wi�c on pozwoli�by si� pie�ci� tym nagim, bezwstydnym kobietom?�

I Jehowa, widz�c to z wysokiego nieba, na potworne kobiety nie rzuci� gromu?� Wprawdzie Ramzes powiedzia�, �e ona mu jest dro�sza nad wszystkie. Ale s�owa jego nie uspokoi�y Sary; ten tylko wywar�y skutek, �e postanowi�a nie my�le� ju� o niczym poza obr�bem swojej mi�o�ci.

Co b�dzie jutro?� o to mniejsza. A kiedy u n�g ksi�cia �piewa�a pie�� o utrapieniach, od kolebki do grobu �cigaj�cych r�d ludzki, wypowiedzia�a w niej stan w�asnej duszy i swoj� ostatni� nadziej� � w Bogu.

Na dzi� Ramzes by� przy niej, wi�c ma dosy�; ma wszystkie szcz�cia, jakie jej mog�o da� �ycie. Ale tu w�a�nie zacz�a si� dla Sary najci�sza gorycz. Ksi��� mieszka� z ni� pod jednym dachem, chodzi� z ni� po ogrodzie, czasem bra� do ��dki i wozi� j� po Nilu. Ale ani na jeden w�os nie sta� si� dla niej dost�pniejszy ni� w�wczas, gdy by� po drugiej stronie rzeki, w obr�bie kr�lewskiego parku. By� z ni�, ale my�la� o czym innym, a Sara nawet odgadn�� nie mog�a � o czym. Obejmowa� j� albo bawi� si� jej w�osami, ale patrzy� w stron� Memfisu, na ogromne pylony zamku faraona albo � nie wiadomo gdzie.

Czasem nawet nie odpowiada� na jej pytania albo nagle spojrza� na ni� jak zbudzony, jakby dziwi� si�, �e j� widzi obok siebie.

Tak wygl�da�y, zreszt� do�� rzadkie, chwile najwi�kszego zbli�enia mi�dzy Sar� i jej ksi���cym kochankiem. Wydawszy bowiem rozkazy Patroklesowi i naczelnemu rz�dcy d�br, nast�pca tronu wi�ksz� cz�� dnia przep�dza� za folwarkiem, zazwyczaj na cz�nie. I albo p�yn�c po Nilu chwyta� siatk� ryby, kt�re tysi�cami uwija�y si� w b�ogos�awionej rzece, albo dostawa� si� na moczary i ukryty mi�dzy wysokimi �odygami lotos�w strzela� z �uku do dzikiego ptactwa, kt�rego krzykliwe stada kr��y�y g�sto jak muchy. Lecz i w�wczas nie opuszcza�y go my�li ambitne; wi�c z polowania zrobi� sobie rodzaj kaba�y czy wr�by. Nieraz, widz�c stado ��tych g�si na wodzie, naci�ga� �uk i m�wi�:

� Je�eli trafi�, b�d� kiedy� jako Ramzes Wielki�

Pocisk cicho �wisn�� i przeszyty ptak trzepocz�c skrzyd�ami wydawa� tak bolesne krzyki, �e na ca�ym moczarze robi� si� ruch. Chmury g�si, kaczek i bocian�w porywa�y si� w g�r� i zatoczywszy wielkie ko�o nad umieraj�cym towarzyszem spada�y w inne miejsca.

Gdy ucich�o, ksi��� ostro�nie przesuwa� ��dk� dalej, kieruj�c si� chwianiem trzcin i urywanymi g�osami ptak�w. A gdy mi�dzy zielono�ci� spostrzeg� p�at czystej wody i nowe stado, znowu naci�ga� �uk i m�wi�:

� Je�eli trafi�, b�d� faraonem. � Je�eli nie trafi�

Strza�a tym razem uderzy�a w wod� i odbiwszy si� kilka razy od jej powierzchni znik�a mi�dzy lotosami. A roznami�tniony ksi��� wypuszcza� coraz nowe pociski zabijaj�c ptaki lub tylko p�osz�c stada. Z folwarku poznawano, gdzie jest, po wrzeszcz�cych chmurach ptactwa, kt�re co chwila zrywa�o si� i kr��y�o nad jego �odzi�.

Gdy nad wieczorem zm�czony wraca� do willi, Sara ju� czeka�a w progu z miednic� wody, dzbanem lekkiego wina i wie�cami r�. Ksi��� u�miecha� si� do niej, g�aska� po twarzy, lecz patrz�c w jej pe�ne tkliwo�ci oczy my�la�:

�Ciekawym, czy ona potrafi�aby bi� egipskich ch�op�w jak jej zawsze wyl�knieni krewni?� O, moja matka ma s�uszno�� nie ufaj�c �ydom, cho� � Sara mo�e by� inna�� Raz, wr�ciwszy niespodziewanie, zobaczy� na dziedzi�cu przed domem bardzo liczn� gromad� nagich dzieci, weso�o bawi�cych si�. Wszystkie by�y ��te i na jego widok rozbieg�y si� z krzykiem jak dzikie g�si na moczarze. Nim wszed� na taras domu, znik�y, �e nawet �ladu nie zosta�o.

� C� to za drobiazg � spyta� Sary � kt�ry tak przede mn� ucieka?

� To dzieci twoich s�ug � odpar�a.

� �yd�w?

� Moich braci�

� Bogowie! jak�e mno�nym jest ten nar�d � roze�mia� si� ksi���. � A kt� jest ten znowu?�

� doda� wskazuj�c na cz�owieka, kt�ry l�kliwie wygl�da� zza muru.

� To Aod, syn Baraka, m�j krewny� On chce s�u�y� tobie, panie. Czy mog� go przyj��?�

Ksi��� wzruszy� ramionami.

� Tw�j jest folwark � odpar� � mo�esz przyjmowa� wszystkich, kogo zechcesz. Tylko je�eli ci ludzie b�d� si� tak mno�yli, nied�ugo opanuj� Memfis�

� Nie cierpisz braci moich?� � szepn�a Sara, z trwog� patrz�c na Ramzesa i obsuwaj�c mu si� do n�g.

Ksi��� �dziwiony spojrza� na ni�.

� Ja o nich nawet nie my�l� � odpar� dumnie.

Drobne te zaj�cia, kt�re ognistymi kroplami pada�y na dusz� Sary, nie zmieni�y dla niej Ramzesa. Zawsze by� jednakowo �yczliwy i pie�ci� j� jak zwykle, cho� coraz cz�ciej jego oczy bieg�y na drug� stron� Nilu i opiera�y si� na pot�nych pylonach zamku.

Wnet spostrzeg�, �e nie tylko on t�skni na swoim dobrowolnym wygnaniu. Pewnego dnia bowiem od tamtego brzegu odbi�a strojna barka kr�lewska, przep�yn�a Nil w stron� Memfisu, a potem zacz�a kr��y� tak blisko folwarku, �e Ramzes m�g� pozna� osoby siedz�ce w niej.

Jako� pozna� pod purpurowym baldachimem swoj� matk� mi�dzy dworskimi damami, a naprzeciw niej, na niskiej �awce, namiestnika Herhora. Wprawdzie nie patrzyli na folwark, ale ksi��� zgad�, �e go widz�.

�Aha! � pomy�la� �miej�c si�. � Moja czcigodna matka i jego dostojno�� minister radzi by wywabi� mnie st�d przed powrotem jego �wi�tobliwo�ci�� Nadszed� miesi�c Tobi, koniec pa�dziernika i pocz�tek listopada. Nil opad� na wysoko�� p�tora cz�owieka, co dzie� ods�aniaj�c nowe p�aty czarnej, grz�skiej ziemi. Gdziekolwiek ust�pi�y wody, zaraz w tym miejscu ukazywa�a si� w�ska socha ci�gniona przez dwa wo�y.

Za soch� szed� nagi oracz, obok wo��w poganiacz z kr�tkim batem, a za nim siewca, kt�ry brn�c po kostki w mule ni�s� w fartuchu pszenic� i rzuca� j� pe�nymi gar�ciami.

Zaczyna�a si� dla Egiptu najpi�kniejsza pora roku � zima. Ciep�o nie przechodzi�o pi�tnastu stopni, ziemia szybko pokrywa�a si� szmaragdow� zielono�ci�, spomi�dzy kt�rej wytryska�y narcyzy i fio�ki. Wo� ich coraz cz�ciej odzywa�a si� w�r�d surowego zapachu ziemi i wody.

Ju� kilka razy statek, nios�cy czcigodn� pani� Nikotris i namiestnika Herhora, ukazywa� si� w pobli�u mieszkania Sary. Za ka�dym razem ksi��� widzia� matk� swoj� weso�o rozmawiaj�c� z ministrem i przekonywa� si�, �e w ostentacyjny spos�b nie patrz� w jego stron�, jakby mu chcieli okaza� lekcewa�enie.

� Poczekajcie! � szepn�� rozgniewany nast�pca � przekonam was, �e i ja si� nie nudz�

Gdy wi�c jednego dnia, nied�ugo przed zachodem s�o�ca, ukaza�a si� na tamtym brzegu z�ocona ��d� kr�lewska, kt�rej purpurowy namiot zdobi�y w rogach strusie pi�ra, Ramzes kaza� przygotowa� cz�no na dwie osoby i powiedzia� Sarze, �e z ni� pop�ynie.

� Jehowo! � zawo�a�a sk�adaj�c r�ce. � Ale� tam jest wasza matka i namiestnik.

� A tu b�dzie nast�pca tronu. We� twoj� arf�, Saro.

� Jeszcze i arf�?� � zapyta�a dr��c. � A je�eli wasza czcigodna matka zechce m�wi� z tob�?� Chyba rzuc� si� w wod�!..

� Nie b�d� dzieckiem, Saro � odpar� �miej�c si� ksi���. � Jego dostojno�� namiestnik i moja matka bardzo lubi� �piew. Mo�esz wi�c nawet zjedna� ich, je�eli za�piewasz jak� �adn� pie�� �ydowsk�. Niech tam b�dzie co o mi�o�ci�

� Nie umiem takiej � odpowiedzia�a Sara, w kt�rej s�owa ksi�cia zbudzi�y otuch�. Mo�e naprawd� jej �piew spodoba si� pot�nym w�adcom, a w�wczas?�

Na dworskim statku spostrze�ono, �e nast�pca tronu siada z Sar� do prostej �odzi i nawet sam wios�uje.

� Czy widzisz, wasza dostojno�� � szepn�a kr�lowa do ministra � �e on wyp�ywa naprzeciw nam ze swoj� �yd�wk�?�

� Nast�pca znalaz� si� tak poprawnie w stosunku do swoich �o�nierzy i ch�op�w i okaza� tyle skruchy usuwaj�c si� z granic pa�acu, �e wasza cze�� mo�esz mu przebaczy� to drobne uchybienie � odpar� minister.

� O, gdyby nie on siedzia� w tej �upince, kaza�abym j� rozbi�!.. � rzek�a z gniewem dostojna pani.

� Po co? � spyta� minister. � Ksi��� nie by�by potomkiem arcykap�an�w i faraon�w, gdyby nie szarpa� tych w�dzide� jakie, niestety! narzuca mu prawo lub nasze, by� mo�e, b��dne zwyczaje. W ka�dym razie da� dow�d, �e w wa�nych wypadkach umie panowa� nad sob�. Nawet potrafi uzna� w�asne uchybienia, co jest przymiotem rzadkim, a nieocenionym u nast�pcy tronu.

To samo za�, �e ksi��� chce nas dra�ni� swoj� ulubienic�, dowodzi, �e boli go nie�aska, w jakiej znalaz� si�, zreszt� z najszlachetniejszych pobudek.

� Ale ta �yd�wka!.. � szepta�a pani mn�c wachlarz z pi�r.

� Ju� dzi� jestem o ni� spokojny � m�wi� minister. � Jest to �adne, ale g�upiutkie stworzenie, kt�re ani my�li, ani potrafi�oby wyzyska� wp�ywu nad ksi�ciem. Nie przyjmuje prezent�w i nawet nie widuje nikogo, zamkni�ta w swojej niezbyt kosztownej klatce. Z czasem mo�e nauczy�aby si� korzysta� ze stanowiska ksi���cej kochanki i cho�by tylko zubo�y� skarb nast�pcy o kilkana�cie talent�w. Nim to jednak nast�pi, Ramzes znudzi si� ni��

� Bodajby przez twoje usta przemawia� Amon wszystkowiedz�cy.

� Jestem tego pewny. Ksi��� ani przez chwil� nie szala� za ni�, jak si� to trafia naszym paniczom, kt�rym jedna zr�czna intrygantka mo�e odebra� maj�tek, zdrowie, a nawet zaprowadzi� ich do sali s�dowej; Ksi��� bawi si� ni� jak dojrza�y cz�owiek niewolnic�. �e za� Sara jest brzemienna�

� Czy tak?� � zawo�a�a pani. � Sk�d wiesz?�

� O czym nie wie ani jego dostojno�� nast�pca, ani nawet Sara?� � u�miechn�� si� Herhor.

� My wszystko musimy wiedzie�. Ten zreszt� sekret nie by� trudny do zdobycia. Przy Sarze bowiem znajduje si� jej krewna Tafet, kobieta niezr�wnanej gadatliwo�ci.

� Czy ju� wzywali lekarza?..

� Powtarzam, �e Sara nic nie wie o tym, za� poczciwa Tafet z obawy, aby ksi��� nie zniech�ci� si� do jej wychowanicy, ch�tnie ukr�ci�aby g�ow� temu sekretowi. Ale my nie pozwolimy. B�dzie to przecie� dziecko ksi���ce.

� A je�eli syn?� Wiesz, wasza cze��, �e m�g�by narobi� k�opotu � wtr�ci�a pani.

� Wszystko przewidziane � m�wi� kap�an. � Je�eli b�dzie c�rka, damy jej posag i wychowanie, jakie przystoi panience wysokiego rodu. A je�eli syn, w�wczas zostanie �ydem!..

� Ach, m�j wnuk �ydem!..

� Nie tra� pani do niego zbyt wcze�nie serca. Pos�owie nasi donosz�, �e lud izraelski zaczyna pragn�� kr�la. Zanim wi�c dziecko uro�nie, ��dania ich dojrzej�, a wtedy� my im damy w�adc� i zaprawd� pi�knej krwi!..

� Jeste� jak orze�, kt�ry jednym spojrzeniem obejmuje wsch�d i zach�d!.. � odpar�a kr�lowa, z podziwem patrz�c na ministra. � Czuj�, �e m�j wstr�t do tej dziewczyny zaczyna s�abn��.

� Najmniejsza kropla krwi faraon�w powinna wznosi� si� nad narodami jak gwiazda nad ziemi� � rzek� Herhor.

W tej chwili cz�enko nast�pcy tronu p�yn�o zaledwie o kilkadziesi�t krok�w od dworskiego statku, a ma��onka faraona zas�oniwszy si� wachlarzem przez jego pi�ra spojrza�a na Sar�.

� Zaprawd� ona jest �adna!.. � szepn�a.

� Ju� drugi raz m�wisz to, czcigodna pani.

� Wi�c i o tym wiesz?� � u�miechn�a si� jej dostojno��. Herhor spu�ci� oczy.

Na cz�enku odezwa�a si� arfa i Sara dr��cym g�osem zacz�a pie��:

� �Jak�e wielkim jest Pan, jak�e wielkim jest Pan, tw�j B�g, Izraelu!..�

� Prze�liczny g�os!.. � szepn�a kr�lowa.

Arcykap�an s�ucha� z uwag�.

� �Dni Jego nie maj� pocz�tku � �piewa�a Sara � a dom Jego nie ma granic. Odwieczne niebiosa pod Jego okiem zmieniaj� si� jak szaty, kt�re cz�owiek wdziewa na siebie i odrzuca.

Gwiazdy zapalaj� si� i gasn�, jak iskry z twardego drzewa, a ziemia jest jak ceg�a, kt�rej przechodzie� raz dotkn�� nog� id�c wci�� dalej. Jak�e wielkim jest tw�j Pan, Izraelu. Nie masz takiego, kt�ry by Mu powiedzia�: <<Zr�b to>>, ani �ona, kt�re by Go wyda�o. On uczyni� niezmierzone otch�anie, ponad kt�rymi unasza si�, k�dy chce. On z ciemno�ci wydobywa �wiat�o, a z prochu ziemi � twory g�os wydaj�ce. On srogie Iwy ma za szara�cz�, ogromnego s�onia wa�y za nic, a wieloryb jest przy nim jak niemowl� Jego tr�jbarwny �uk dzieli niebiosa na dwie cz�ci i opiera si� na kra�cach ziemi. Gdzie� jest brama, kt�ra by Mu dor�wna�a wielko�ci�? Na grzmot Jego wozu narody truchlej� i nie masz pod s�o�cem, co osta�oby si� przed Jego migotliwymi strza�ami. Jego oddechem jest wiatr p�nocny, kt�ry orze�wia zemdla�e drzewa, a Jego dmuchni�ciem jest chamsin, kt�ry pali ziemi�.

Kiedy wyci�gnie r�k� swoj� nad wody, woda staje si� kamieniem. On przelewa morza na nowe miejsce jak niewiasta kwas do dzie�y. On rozdziera ziemi� niby zbutwia�e p��tno, a �yse szczyty g�r nakrywa srebrnym �niegiem.

On w pszenicznym ziarnie chowa sto innych ziarn i sprawia, �e l�gn� si� ptaki. On z sennej poczwarki wydobywa z�otego motyla, a ludzkim cia�om w grobach ka�e oczekiwa� na zmartwychwstanie��

Zas�uchani w �piew wio�larze podnie�li wios�a i purpurowy statek kr�lewski z wolna p�yn�� sam z biegiem rzeki. Nagle Herhor podni�s� si� i zawo�a�:

� Skr�ci� do Memfis!..

Wios�a uderzy�y, statek zawr�ci� w jednym miejscu i z szumem zacz�� wdziera� si� w g�r� wody. Za nim goni�a stopniowo milkn�ca pie�� Sary:

� �On widzi ruch serca mszycy i ukryte �cie�ki, po kt�rych chadza najsamotniejsza my�l ludzka. Lecz nie masz takiego, kt�ry by Jemu spojrza� w serce i odgad� Jego zamiary.

Przed blaskiem Jego szat wielkie duchy zas�aniaj� swoje oblicza. Przed Jego spojrzeniem bogowie pot�nych miast i narod�w skr�caj� si� i schn� jako li�� zwi�d�y. On jest moc�, On jest �yciem, On jest m�dro�ci�, On tw�j Pan, tw�j B�g, Izraelu!..�

� Dlaczego wasza dostojno�� kaza�e� odsun�� nasz statek? � zapyta�a czcigodna Nikotris.

� Czy wiesz, pani, co to jest za pie��?� � odpar� Herhor w j�zyku zrozumia�ym tylko dla kap�an�w.

� Przecie� ta g�upia dziewczyna na �rodku Nilu �piewa modlitw�, kt�r� wolno odmawia� tylko w najtajemniejszym przybytku naszych �wi�ty�

� Wi�c to jest blu�nierstwo?�

� Szcz�cie, �e na tym statku znajduje si� tylko jeden kap�an � m�wi� minister. � Ja tego nie s�ysza�em, a cho�bym s�ysza�, zapomn�. L�kam si� jednak, czy bogowie nie po�o�� r�ki na tej dziewczynie.

� Ale sk�d�e ona zna t� straszn� modlitw�?� Przecie� Ramzes jej nie m�g� nauczy�?�

� Ksi��� nic nie winien. Ale nie zapominaj, pani, �e �ydzi niejeden taki skarb wynie�li z naszego Egiptu. Dlatego mi�dzy wszystkimi narodami ziemi traktujemy ich jak �wi�tokradc�w.

Kr�lowa wzi�a za r�k� arcykap�ana.

� Ale memu synowi � szepta�a patrz�c mu w oczy � nie stanie si� nic z�ego?�

� R�cz� pani, �e nikomu nie stanie si� nic z�ego, skoro ja nie s�ysza�em i nie wiem� Ale ksi�cia trzeba rozdzieli� z t� dziewczyn��

� �agodnie rozdzieli�!.. prawda, namiestniku? � pyta�a matka.

� Jak naj�agodniej, jak najnieznaczniej, ale trzeba� Zdawa�o mi si� � m�wi� arcykap�an jakby do siebie � �e wszystko przewidzia�em� Wszystko, z wyj�tkiem procesu o blu�nierstwo, kt�ry przy tej dziwnej kobiecie wisi nad nast�pc� tronu!..

Herhor zamy�li� si� i doda�:

� Tak, czcigodna pani! Mo�na �mia� si� z wielu naszych przes�d�w; niemniej prawd� jest, �e syn faraona nie powinien ��czy� si� z �yd�wk��

Od owego wieczoru, kiedy Sara �piewa�a w ��dce, statek dworski ju� nie ukazywa� si� na Nilu, a ksi��� Ramzes pocz�� nudzi� si� na dobre.

Nadchodzi� miesi�c Mechir, grudzie�. Wody opada�y ni�ej, ziemia rozlega�a si� coraz szerzej, trawa by�a co dzie� wy�sza i g�stsza, a w�r�d niej, jak barwne iskry, zapala�y si� kwiaty przerozmaitych kolor�w, niezr�wnanego zapachu. Niby wyspy na zielonym morzu ukazywa�y si� w ci�gu jednego dnia kwieciste k�py: bia�e, niebieskie, ��te, r�owe albo pstre kobierce, z kt�rych dysza�a wo� upajaj�ca. Mimo to ksi��� nudzi� si�, a nawet � czego� l�ka�.

Od wyjazdu ojca sam nie by� w pa�acu i nikt stamt�d u niego, nie wy��czaj�c Tutmozisa, kt�ry po ostatniej rozmowie przepad� jak w�� w trawie. Czy szanowano jego samotno��, czy chciano mu dokuczy�, czy wprost l�kano si� odwiedza� ksi�cia dotkni�tego nie�ask�?�

Ramzes nie wiedzia�.

�A mo�e ojciec i mnie odsunie od tronu, jak starszych braci?�� � my�la� niekiedy nast�pca i pot wyst�powa� mu na czo�o, a nogi zi�b�y.

Co on pocz��by w takim razie? W dodatku � Sara by�a niezdrowa: chud�a, blad�a, wielkie oczy zapada�y si�, czasem z rana narzeka�a na md�o�ci.

� Pewnie kto czary rzuci� na niebog�!� � j�cza�a chytra Tafet, kt�rej ksi��� nie m�g� znosi� za jej gadulstwo i bardzo mizerne praktyki.

Par� razy na przyk�ad widzia� nast�pca, �e Tafet wieczorami wyprawia�a do Memfis ogromne kosze z jad�em, bielizn�, nawet naczyniami. Na drugi za� dzie� wniebog�osy narzeka�a, �e w domu brak m�ki, wina lub garnk�w. Od czasu bowiem, jak nast�pca sprowadzi� si� na folwark, wychodzi�o dziesi�� razy wi�cej r�nych produkt�w ni� dawniej.

�Jestem pewny � my�la� Ramzes � �e ta gadatliwa j�dza okrada mnie dla swoich �yd�w, kt�rzy w dzie� znikaj� z Memfisu, ale w nocy roj� si� po najbrudniejszych zau�kach jak szczury!..�

W tych czasach jedyn� rozrywk� ksi�cia by�o przypatrywa� si� zbieraniu daktyli.

Nagi ch�op stawa� pod wysok�, bezga��zist� palm�, otacza� pie� i siebie sznurem, jak lu�n� obr�cz�, i wchodzi� na drzewo pi�tami, ca�ym cia�em odsadzony w ty�, sznur za� utrzymywa� go przyciskaj�c do drzewa. Potem sznurow� obr�cz posuwa� na pniu o kilka cali wy�ej, wspina� si�, znowu posuwa� sznur i w ten spos�b, ci�gle nara�aj�c si� na z�amanie karku, w�azi� niekiedy o par� pi�tr wysoko, na szczyt, gdzie ros�a k�pa du�ych li�ci i daktyle.

�wiadkiem tych �wicze� gimnastycznych by� nie tylko ksi���, ale i dzieci �ydowskie. Z pocz�tku nie by�o ich. Potem mi�dzy krzakami i spoza muru zacz�y wychyla� si� k�dzierzawe g��wki i czarne b�yszcz�ce oczy. Potem spostrzeg�szy, �e ksi��� nie p�oszy ich, dzieci wysz�y ze swych ukry� i bardzo powoli zbli�y�y si� do obrywanego drzewa. Naj�mielsza dziewczynka podnios�a z ziemi pi�kny daktyl i poda�a go Ramzesowi. Jeden z ch�opc�w zjad� sam najmniejszy daktyl, a nast�pnie dzieci pocz�y ju� to same je��, ju� cz�stowa� ksi�cia owocami. Z pocz�tku przynosi�y mu najlepsze, p�niej gorsze, w ko�cu ca�kiem zepsute.

Przysz�y w�adca �wiata zamy�li� si� i rzek� w duchu: �Oni wsz�dzie wlez� i zawsze tak mnie b�d� cz�stowa�: dobrym na przyn�t�, zepsutym na podzi�kowanie!..� Wsta� i odszed� pochmurny, a dziatwa Izraela, jak r�j ptak�w, rzuci�a si� na prac� egipskiego ch�opa, kt�ry wysoko nad ich g�owami nuci� piosenk�, nie my�l�c ani o swoich ko�ciach, ani o tym, �e zbiera nie dla siebie. Niezrozumia�a choroba Sary, cz�ste jej �zy, zanikanie wdzi�k�w, a nade wszystko �ydzi, kt�rzy, przestawszy si� kry�, coraz g�o�niej gospodarowali si� na folwarku, do reszty obmierzi�y ksi�ciu ten pi�kny zak�tek ziemi. Nie p�ywa� ju� cz�nem, nie polowa�, nie patrzy� na zbieranie daktyl�w, lecz pochmurny b��ka� si� po ogrodzie lub z tarasu �ledzi� zamek kr�lewski.

Nie wezwany, nigdy nie wr�ci�by do dworu, ale ju� zacz�� my�le� o wyje�dzie do d�br po�o�onych w Dolnym Egipcie, obok morza.

W takim nastroju ducha znalaz� go Tutmozis, kt�ry pewnego dnia na paradnym dworskim statku przyjecha� do nast�pcy z wezwaniem od faraona. Jego �wi�tobliwo�� wraca� z Teb�w i pragn��, a�eby nast�pca tronu wyjecha� naprzeciw powita� go.

Ksi��� dr�a�, blad� i rumieni� si�, gdy czyta� �askawy list pana i w�adcy. By� tak wzruszony, �e nawet nie zauwa�y� nowej kolosalnej peruki Tutmozisa, wydaj�cej ze siebie pi�tna�cie r�nych zapach�w, nie spostrzeg� jego tuniki i p�aszcza, delikatniejszego od mg�y, ani sanda��w zdobnych z�otem i paciorkami.

Po niejakim czasie Ramzes och�on�� i nie patrz�c na Tutmozisa rzek�:

� C�e� tak dawno nie by� u mnie? Czy przestraszy�a ci� nie�aska, w jak� wpad�em?�

� Bogowie! � zawo�a� elegant. � A kiedy�e� ty by� w nie�asce i u kogo? Ka�dy goniec jego �wi�tobliwo�ci zapytywa�, jak si� miewasz, za� czcigodna pani Nikotris i jego dostojno�� Herhor kilka razy podp�ywali do twego domu licz�c, �e zrobisz ku nim cho� sto krok�w, gdy oni zrobili par� tysi�cy� O wojsku ju� nie wspominam. �o�nierze twoich pu�k�w jak palmy milcz� podczas musztry i nie wychodz� z koszar, a dostojny Patrokles ze zmartwienia ca�e dnie pije i klnie�

A wi�c ksi��� nie by� w nie�asce, a je�eli by�, to ju� si� sko�czy�a!.. Ta my�l podzia�a�a na Ramzesa jak puchar dobrego wina. Szybko wyk�pa� si� i nama�ci�, w�o�y� now� bielizn�, wojskowy kaftan i he�m z pi�rami i poszed� do Sary, kt�ra blada, le�a�a pod opiek� Tafet.

Sara a� krzykn�a zobaczywszy ksi�cia tak ubranego. Usiad�a i schwyciwszy go r�koma za szyj� pocz�a szepta�:

� Ty odje�d�asz, panie m�j?� Ty ju� nie wr�cisz!..

� A to dlaczego? � zdziwi� si� nast�pca. � Czyli� raz odje�d�a�em i wraca�em?�

� Pami�tam ci� tak samo odzianym tam� w naszej dolince� � m�wi�a Sara. � O, gdzie� te czasy!.. Tak pr�dko przesz�y, a tak dawno min�y.

� Ale� wr�c� i przywioz� ci najznakomitszego lekarza.

� Po co?.. � wtr�ci�a Tafet. � Ona jest zdrowa, pawica moja� jej trzeba tylko odpocz�� A lekarze egipscy wp�dz� j� w prawdziw� chorob�

Ksi��� nawet nie spojrza� na gadatliw� kobiet�.

� To by� m�j najszcz�liwszy miesi�c z tob� � m�wi�a Sara tul�c si� do Ramzesa � ale nie przyni�s� mi szcz�cia.

Na statku kr�lewskim zatr�biono powtarzaj�c sygna� dany w g�rze rzeki.

Sara wstrz�sn�a si�.

� O, czy s�yszysz, panie, te straszne g�osy?� S�yszysz i u�miechasz si� i biada mi, wyrywasz si� z moich obj�� Kiedy tr�bki wo�aj�, nic ci� nie zatrzyma, a ju� najmniej twoja niewolnica�

� Chcia�a�by�, a�ebym zawsze s�ucha� gdakania kur folwarcznych?.. � przerwa� zniecierpliwiony ksi���.

� B�d� zdrowa i weso�o czekaj na mnie�

Sara wypu�ci�a go z obj�� i spojrza�a tak �a�o�nie, �e nast�pca z�agodnia� i pog�aska� j�.

� No, b�d��e spokojna� � m�wi�. � Boisz si� g�osu naszych tr�b� Albo� one wtedy z�� by�y wr�b�?�

� Panie � odezwa�a si� Sara � ja wiem, �e oni ci� tam zatrzymaj�� Wi�c zr�b mi ostatni� �ask� Dam ci � m�wi�a szlochaj�c � dam ci klatk� go��bk�w� One tu urodzi�y si� i poros�y�

Wi�c� ile razy wspomnisz o s�udze twej, otw�rz klatk� i wypu�� jednego ptaka� On mi wiadomo�� przyniesie od ciebie, a ja� uca�uj� go� upieszcz�, jak� jak� No, ju� id�!

Ksi��� u�cisn�� j� i wyszed� do statku polecaj�c swojemu Murzynowi, aby zaczeka� na go��bie Sary i dop�dzi� go w lekkim cz�nie.

Na widok nast�pcy odezwa�y si� b�bny i piszcza�ki, a osada podnios�a wielki krzyk. Znalaz�szy si� mi�dzy �o�nierzami, ksi��� g��boko odetchn�� i przeci�gn�� r�ce, jakby uwolnione z powroz�w.

� No � rzek� do Tutmozisa � dokuczy�y mi ju� baby, i �ydzi� Ozirisie!.. lepiej ka� mnie natychmiast upiec przy wolnym ogniu, ale nie osadzaj drugi raz na folwarku.

� Tak � potwierdzi� Tutmozis � mi�o�� jest jak mi�d: ze smakiem mo�na jej kosztowa�, ale niepodobna k�pa� si� w niej. Brr!.. a� mnie ciarki przechodz�, kiedy pomy�l�, �e� blisko dwa miesi�ce sp�dzi� karmiony poca�unkami wiecz�r, daktylami z rana, a o�lim mlekiem w po�udnie�

� Sara jest bardzo dobra dziewczyna � wtr�ci� ksi���.

� Ja te� nie m�wi� o niej, tylko o tych �ydach, kt�rzy obsiedli folwark jak papyrus moczary. Czy widzisz, �e jeszcze wygl�daj� za tob�, a mo�e nawet zasy�aj� ci pozdrowienia� � prawi� pochlebca.

Ksi��� z niech�ci� odwr�ci� si� w inn� stron�, a Tutmozis weso�o mrugn�� na oficer�w, jakby chcia� im da� do zrozumienia, �e Ramzes niepr�dko rzuci ich towarzystwo.

Im bardziej posuwali si� w g�r� rzeki, tym g�ciej by�o ludu na obu brzegach i cz�en na Nilu, tym wi�cej p�yn�o kwiat�w, wie�c�w i bukiet�w rzucanych pod statek faraona.

O mil� za Memfisem sta�y ci�by z chor�gwiami, bogami i muzyk� i rozlega� si� wielki gwar, podobny do zgie�ku burzy.

� Ot� i jego �wi�tobliwo��! � zawo�a� rado�nie Tutmozis.

Oczom patrz�cych ukaza� si� jedyny widok. �rodkiem szerokiego zakr�tu p�yn�a ogromna ��d� faraona, z przodem podniesionym jak �ab�d�. Z prawej i lewej strony, niby dwa olbrzymie skrzyd�a, sun�y niezliczone ��dki poddanych, a z ty�u, niby bogaty wachlarz, roztacza� si� orszak w�adcy Egiptu.

Kto �y� � krzycza�, �piewa�, klaska� lub rzuca� kwiaty do st�p panu, kt�rego nawet nikt nie widzia�. Do�� by�o, �e nad z�ocistym namiotem i p�kami strusich pi�r powiewa�a czerwono-niebieska chor�giew, znak obecno�ci faraona.

Ludzie w ��dkach byli jak pijani, ludzie na brzegu jak oszaleli. Co chwil� jakie� cz�no potr�ca�o lub wywraca�o inne i kto� wpada� w wod�, z kt�rej na szcz�cie uciek�y krokodyle sp�oszone niebywa�ym ha�asem. Na brzegach popychano si�, nikt bowiem nie patrzy� na s�siada, na ojca, na dziecko, ale ob��kane oczy wlepia� w z�ocisty dzi�b �odzi i namiot kr�lewski. Nawet ludzie tratowani, kt�rym rozhukany t�um bezmy�lnie gni�t� �ebra i skr�ca� stawy, nie mieli innego okrzyku nad ten:

� �yj wiecznie, w�adco nasz� �wie�, s�o�ce Egiptu!..

Sza� powitalny niebawem udzieli� si� i �odzi nast�pcy tronu: oficerowie, �o�nierze i wio�larze, zbici w jeden t�um, krzyczeli na wy�cigi, a Tutmozis zapominaj�c o nast�pcy tronu wdar� si� na wysoki prz�d statku i o ma�o nie wlecia� w wod�.

Wtem z kr�lewskiej �odzi zatr�biono i po chwili odpowiedzia�a tr�bka ze statku Ramzesa.

Drugi sygna� i � cz�no nast�pcy przybi�o do wielkiej �odzi faraona. Jaki� urz�dnik wezwa� Ramzesa. Mi�dzy statki rzucono cedrowy mostek z rze�bionymi por�czami i � ksi��� znalaz� si� wobec ojca.

Widok faraona czy burza okrzyk�w hucz�cych dooko�a tak oszo�omi�y ksi�cia, �e nie m�g� wypowiedzie� ani s�owa. Upad� ojcu do n�g, a pan �wiata przycisn�� go do swej boskiej piersi.

W chwil� p�niej podniesiono boczne �ciany namiotu i ca�y lud z obu brzeg�w Nilu ujrza� swego w�adc� na tronie, a na najwy�szym stopniu kl�cz�cego, z g�ow� na ojcowskich piersiach, ksi�cia Ramzesa.

Sta�a si� taka cisza, �e by�o s�ycha� szelest chor�giewek na statkach. I nagle wybuchn�� ogromny krzyk, wi�kszy ani�eli wszystkie dotychczasowe. Uczci� nim lud egipski pojednanie ojca z synem, pozdrawia� obecnego, wita� przysz�ego pana.

Je�eli ktokolwiek rachowa� na niesnaski w �wi�tej rodzinie faraona, m�g� dzi� przekona� si�, �e nowa ga��� kr�lewska mocno trzyma si� pnia. Jego �wi�tobliwo�� wygl�da� bardzo mizernie. Po czu�ym przywitaniu syna kaza� mu usi��� obok tronu i rzek�:

� Dusza moja rwa�a si� do ciebie, Ramzesie, tym gor�cej, im lepsze mia�em wie�ci o tobie.

Dzi� widz�, �e jeste� nie tylko m�odzianem o lwim sercu, ale i m�em pe�nym roztropno�ci, kt�ry umie ocenia� w�asne post�pki, potrafi hamow� si� i ma poczucie interes�w pa�stwowych.

A gdy wzruszony ksi��� milcza� i ca�owa� ojcowskie nogi, pan m�wi� dalej:

� Dobrze post�pi�e� zrzekaj�c si� dwu pu�k�w greckich, nale�y ci si� bowiem korpus Menfi, kt�rego od dzisiaj jeste� wodzem�

� Ojcze m�j!.. � szepn�� dr��cy nast�pca.

� Nadto w Dolnym Egipcie, z trzech stron otwartym na ataki nieprzyjaci�, potrzebny mi jest m�� dzielny i rozumny, kt�ry by wszystko doko�a widzia�, rozwa�y� w sercu swoim i szybko dzia�a� w nag�ych wypadkach. Z tego powodu, w tamtej po�owie kr�lestwa, ciebie mianuj� moim namiestnikiem.

Ramzesowi obfite �zy pop�yn�y z oczu. �egna� nimi swoj� m�odo��, wita� w�adz�, do kt�rej od wielu lat z t�skno�ci� i niepokojem zwraca�a si� jego dusza.

� Jestem ju� cz�owiek zm�czony i schorza�y � m�wi� w�adca � i gdyby nie troska o tw�j m�odociany wiek i przysz�o�� pa�stwa, dzi� jeszcze prosi�bym wiecznie �yj�cych przodk�w, aby mnie odwo�ali do swej chwa�y. Lecz z ka�dym dniem jest mi ci�ej, i dlatego, Ramzesie, zaczniesz ju� podziela� ze mn� brzemi� w�adzy. Jak kokosz uczy swoje piskl�ta wyszukiwa� ziarn i chroni� si� przed jastrz�biem, tak ja naucz� ciebie pe�nej trud�w sztuki rz�dzenia pa�stwem i �ledzenia obrot�w nieprzyjaci�. Oby� z czasem pad� na nich jak orze� na p�oche kuropatwy!

��d� kr�lewska i jej strojny orszak przybi�y pod pa�ac. Strudzony pan wsiad� do lektyki, a w tej chwili do nast�pcy zbli�y� si� Herhor.

� Pozw�l, dostojny ksi��� � odezwa� si� � abym by� pierwszym z tych, kt�rzy raduj� si� twoim wyniesieniem. Oby� z r�wnym szcz�ciem przewodzi� wojskom, jak rz�dzi� najwa�niejsz� prowincj� pa�stwa na chwa�� Egiptu.

Ramzes mocno u�cisn�� mu r�k�.

� Ty� to zrobi�, Herhorze? � spyta�.

� To ci si� nale�a�o � odpar� minister.

� Masz moj� wdzi�czno�� i przekonasz si�, �e jest co� warta.

� Ju�e� mnie wynagrodzi� m�wi�c tak � odpowiedzia� Herhor.

Ksi��� chcia� odej��, Herhor jeszcze go zatrzyma�.

� Ma�e s��wko � rzek�. � Ostrze�, nast�pco, jedn� z twych kobiet, Sar�, a�eby nie �piewa�a pie�ni religijnych.

A gdy Ramzes patrzy� na niego zdziwiony, doda�:

� Wtedy, podczas przeja�d�ki na Nilu, dziewczyna ta �piewa�a nasz naj�wi�tszy hymn, kt�rego ma prawo s�ucha� tylko faraon i arcykap�ani. Biedne dziecko mog�o ci�ko odpokutowa� za swoj� umiej�tno�� �piewu i niewiadomo�� o tym, co �piewa.

� Wi�c ona pope�ni�aby blu�nierstwo?� � spyta� zmieszany ksi���.

� Mimowolne � odpowiedzia� arcykap�an. � Na szcz�cie tylko ja s�ysza�em i s�dz�, �e mi�dzy t� pie�ni� i naszym hymnem jest podobie�stwo bardzo odleg�e. W ka�dym razie niech jej ju� nigdy nie powtarza.

� No i powinna si� oczy�ci� � wtr�ci� ksi���. � Czy do�� b�dzie dla cudzoziemki, je�eli ofiaruje �wi�tyni Izydy trzydzie�ci kr�w?�

� Owszem, niech ofiaruje � odpar� Herhor z lekkim grymasem. � Bogowie nie obra�aj� si� za dary�

� Ty za�, szlachetny panie � m�wi� Ramzes � racz przyj�� cudown� tarcz�, kt�r�m dosta� od mego �wi�tego dziada�

� Ja?� tarcz� Amenhotepa?� � zawo�a� wzruszony minister. � Czyli�em jej godzien?�

� M�dro�ci� dor�wnywasz memu dziadowi, a stanowiskiem dor�wnasz.

Herhor milcz�c z�o�y� g��boki uk�on. Owa z�ota tarcza wysadzona drogimi kamieniami, opr�cz wielkiej warto�ci pieni�nej, mia�a jeszcze znaczenie amuletu; by�a wi�c kr�lewskim darem.

Ale bardziej donios�e znaczenie mia�y s�owa ksi�cia, �e � Herhor stanowiskiem dor�wna Amenhotepowi. Amenhotep by� te�ciem faraona� Czyby nast�pca ju� zdecydowa� si� po�lubi� c�rk� jego, Herhora?�

By�o to ulubione marzenie ministra i kr�lowej Nikotris. Trzeba jednak przyzna�, �e Ramzes m�wi�c o przysz�ych dostoje�stwach Herhora bynajmniej nie my�la� o �enieniu si� z jego c�rk�, lecz � o daniu mu nowych urz�d�w, kt�rych by�o pe�no w �wi�tyniach i przy dworze.

Od dnia kiedy zosta� namiestnikiem Dolnego Egiptu, zacz�o si� dla Ramzesa �ycie nies�ychanie uci��liwe, jakiego nie domy�la� si� nawet, pomimo �e urodzi� si� i wyr�s� w�r�d kr�lewskiego dworu.

Wprost tyranizowano go, a katami byli interesanci r�nych gatunk�w i rozmaitych klas spo�ecznych. Ju� w pierwszym dniu, na widok t�umu ludzi, kt�rzy, cisn�c si� i popychaj�c, mimowolnie wydeptywali mu trawniki, �amali drzewa, nawet psuli mur otaczaj�cy, nast�pca do swej willi za��da� warty. Ale trzeciego dnia musia� uciec ze swego domu, w obr�b w�a�ciwego pa�acu, gdzie z powodu g�stej stra�y, a nade wszystko wysokich mur�w, dost�p dla zwyk�ych ludzi by� utrudniony.

W ci�gu dekady, poprzedzaj�cej wyjazd, przed oczyma Ramzesa przesun�li si� przedstawiciele ca�ego Egiptu, je�eli nie ca�ego �wczesnego �wiata. Najpierwej puszczano wielkich.

Wi�c przychodzili pozdrawia� go: arcykap�ani �wi�ty�, ministrowie, pos�owie feniccy, greccy, �ydowscy, asyryjscy, nubijscy, kt�rych nawet ubior�w nie m�g� spami�ta�. Dalej szli naczelnicy s�siednich nomes�w, s�dziowie, pisarze, wy�si oficerowie korpusu Menfi i posiadacze ziemscy.

Ludzie ci nie ��dali niczego, wypowiadali tylko swoj� rado��. Ale ksi���, s�uchaj�c ich od rana do po�udnia i od po�udnia do wieczora, czu� zam�t w g�owie i dr�enie we wszystkich cz�onkach.

Potem przyszli reprezentanci ni�szych klas z darami: kupcy ze z�otem, bursztynem, zagranicznymi tkaninami, pachnid�ami i owocami. Potem bankierzy i wypo�yczaj�cy na procenta.

Dalej � architekci z planami nowych budowli, rze�biarze z projektami pos�g�w i p�askorze�b, kamieniarze, fabrykanci naczy� glinianych, stolarze zwyczajni i ozdobni, kowale, giserzy, garbarze, winiarze, tkacze, nawet paraszytowie, kt�rzy otwierali cia�a zmar�ych.

Jeszcze nie sko�czy�a si� procesja ho�downik�w, a ju� nadci�gn�a armia prosz�cych. Inwalidzi, wdowy i sieroty po oficerach domagali si� pensji; szlachetni panowie � dworskich urz�d�w dla syn�w. In�ynierowie przynosili projekta nowych sposob�w irygacji, lekarze �rodki przeciw wszelkim chorobom, wr�bici horoskopy. Krewni wi�ni�w podawali pro�by o zmniejszenie kary, skazani na �mier� o darowanie �ycia, chorzy b�agali, aby nast�pca dotkn�� ich lub udzieli� im swej �liny.

Zg�asza�y si� wreszcie pi�kne kobiety tudzie� matki dorodnych c�rek, pokornie i natr�tnie prosz�c, aby namiestnik przyj�� je do swego domu. Niekt�re oznacza�y wysoko�� ��danej pensji, zachwala�y swoje dziewictwo i talenta.

Po dziesi�ciu dniach przypatrywania si� co chwil� nowym osobom i twarzom i wys�uchiwania pr�b, kt�re zaspokoi� m�g�by chyba maj�tek ca�ego �wiata i boska pot�ga, ksi��� Ramzes wyczerpa� si�. Nie m�g� sypia�, by� tak rozdra�niony, �e irytowa� go brz�k muchy, i chwilami nie rozumia�: o czym m�wi� do niego.

W tym po�o�eniu znowu Herhor przyszed� mu z pomoc�. Mo�nym kaza� zapowiedzie�, �e ksi��� ju� nie przyjmuje interesant�w, a na lud, kt�ry, mimo kilkakrotnych wezwa� do rozej�cia si�, wci�� czeka�, wys�a� kompani� numidyjskich �o�nierzy z kijami. Tym uda�o si� bez por�wnania �atwiej ani�eli Ramzesowi zadowoli� ludzk� po��dliwo��. Zanim bowiem min�a godzina, interesanci znikli z placu niby mg�a, a ten i �w przez par� dni nast�pnych ok�ada� wod� g�ow� lub inn� rozbit� cz�� cia�a.

Po tej pr�bie piastowania najwy�szej w�adzy ksi��� uczu� g��bok� wzgard� dla ludzi i wpad� w apati�. Dwa dni le�a� na kanapie, z r�koma pod g�ow�, bezmy�lnie patrz�c w sufit.

Ju� nie dziwi� si�, �e jego �wi�tobliwy ojciec przep�dza czas pod o�tarzami bog�w, lecz nie m�g� poj��, jakim sposobem Herhor daje sobie rad� z nawa�em podobnych interes�w, kt�re, jak burza, nie tylko przewy�szaj� si�y cz�owieka, lecz nawet mog� zmia�d�y�.

�W jaki spos�b przeprowadzi� tu swoje plany, je�eli t�um interesant�w p�ta nasz� wol�, po�era my�li, wypija krew?� Po dziesi�ciu dniach jestem chory, po roku chybabym og�upia�!.. Na tym urz�dzie niepodobna robi� �adnych projekt�w, lecz po prostu broni� si� od szale�stwa��

By� tak zatrwo�ony bezsilno�ci� na stanowisku w�adcy, �e � wezwa� Herhora i j�kliwym g�osem opowiedzia� mu swoje strapienie.

M�� stanu z u�miechem s�ucha� biada� m�odego sternika nawy pa�stwowej, wreszcie rzek�:

� Czy wiesz, panie, �e ten ogromny pa�ac, w kt�rym mieszkamy, wzni�s� tylko jeden budowniczy, imieniem Senebi, i w dodatku � umar� przed uko�czeniem go?..

A z pewno�ci� zrozumiesz: dlaczego wiecznie �yj�cy ten architekt m�g� wykona� sw�j plan, nigdy nie zm�czywszy si� i zawsze maj�c weso�y umys�.

� Ciekawym?�

� Oto on sam nie robi� wszystkiego; nie ciosa� belek i kamieni, nie wygniata� ceg�y, nie nosi� jej na rusztowania, nie uk�ada� i nie spaja�. On tylko wymalowa� plan, a jeszcze i do tego mia� pomocnik�w.

Ty za�, ksi���, wszystko chcia�e� wykona� sam; sam wys�ucha� i za�atwi� wszelkie interesa. To przechodzi cz�owiecze si�y.

� Jak�e mia�em robi� inaczej, je�eli mi�dzy prosz�cymi znajdowali si� niewinnie pokrzywdzeni albo zas�uga nie wynagrodzona? Przecie� fundamentem pa�stwa jest sprawiedliwo�� � odpar� nast�pca.

� Ilu ksi��� mo�esz wys�ucha� dziennie bez zm�czenia? � spyta� Herhor.

� No� dwudziestu�

� To� szcz�liwy. Ja s�ucham najwy�ej sze�ciu lub dziesi�ciu, lecz nie s� nimi interesanci, tylko � wielcy pisarze, nadzorcy i ministrowie. Ka�dy z nich nie donosi mi drobiazg�w, lecz rzeczy najwa�niejsze, jakie dziej� si�: w armii, w dobrach faraona, w sprawach religijnych, w s�dach, w nomesach, w ruchach Nilu. Dlatego za� nie donosz� mi b�ahostek, �e ka�dy z nich, zanim przyszed� do mnie, musia� wys�ucha� dziesi�ciu pisarzy mniejszych. Ka�dy mniejszy pisarz i dozorca zebra� wiadomo�ci od dziesi�ciu podpisarzy i poddozorc�w, a tamci znowu wys�uchali raporty od dziesi�ciu ni�szych urz�dnik�w.

Tym sposobem ja i jego �wi�tobliwo��, rozmawiaj�c tylko z dziesi�cioma lud�mi dziennie, wiemy, co wa�nego sta�o si� w stu tysi�cach punkt�w kraju i �wiata.

Wartownik, kt�ry czuwa na kawa�ku ulicy w Memfis, widzi tylko par� dom�w. Dziesi�tnik zna ca�� ulic�, setnik oddzia� miasta, naczelnik ca�e miasto. Faraon za� stoi ponad nimi wszystkimi, niby na najwy�szym pylonie �wi�tyni Ptah, i widzi nie tylko Memfis, ale jeszcze miasta: Sochem, On, Cherau, Turra, Tetaui, ich okolice i kawa�ek pustyni zachodniej.

Z tej wysoko�ci jego �wi�tobliwo�� nie spostrzega wprawdzie ludzi skrzywdzonych albo nie nagrodzonych, ale dojrzy t�um gromadz�cych si� bez zaj�cia robotnik�w.

Nie zobaczy �o�nierza w szynkowni, ale pozna, czy pu�k odbywa musztr�. Nie widzi, co gotuje na obiad jaki� ch�op albo mieszczanin, ale dostrze�e po�ar zaczynaj�cy si� w dzielnicy.

Ten porz�dek pa�stwowy � m�wi� o�ywiaj�c si� Herhor � jest nasz� chwa�� i pot�g�. A kiedy Snofru, jeden z faraon�w najpierwszej dynastii, spyta� pewnego kap�ana, jaki by sobie pomnik wystawi�? � ten odpowiedzia�: Wyrysuj, panie, na ziemi kwadrat i po�� na nim sze�� milion�w g�az�w � one przedstawi� lud. Na tej warstwie po�� sze��dziesi�t tysi�cy kamieni ociosanych � to b�d� twoi ni�si urz�dnicy. Na tym u�� sze�� tysi�cy kamieni wyg�adzonych � to b�d� wy�si urz�dnicy. Na tym postaw sze��dziesi�t sztuk pokrytych rze�b� � to b�d� twoi najbli�si doradcy i wodzowie, a na szczycie po�� jedn� bry�� ze z�otym wizerunkiem s�o�ca � a b�dziesz ty sam.

Tak te� zrobi� faraon Snofru. W ten spos�b powsta�a najstarsza piramida schodowa � rzetelny obraz naszego pa�stwa � z kt�rej urodzi�y si� wszystkie inne. S� to budowle nie wzruszone, z kt�rych szczytu wida� kra�ce �wiata, a kt�re b�d� podziwem najodleglejszych pokole�.

W takim urz�dzeniu � ci�gn�� minister � spoczywa i nasza przewaga nad s�siadami. Etiopowie byli r�wnie liczni jak my. Lecz ich kr�l sam troszczy� si� o swoje byd�o, sam bi� kijem poddanych i ani wiedzia�, ilu ich ma, ani potrafi� zgromadzi� ich, gdy wkroczy�y nasze wojska. Tam nie by�o jednej Etiopii, ale wielka gromada ludzi nieuporz�dkowanych. Wi�c dzisiaj s� naszymi wasalami. Ksi��� libijski sam s�dzi ka�d� spraw�, szczeg�lniej mi�dzy lud�mi bogatymi, i tyle oddaje im czasu, �e prawie nie mo�e obejrze� si� za siebie. Tote�, pod jego bokiem, rodz� si� ca�e bandy rozb�jnik�w, kt�rych my wyt�piamy.

Wiedz jeszcze i o tym, panie, �e gdyby w Fenicji by� jeden wsp�lny w�adca, kt�ry by wiedzia�, co si� dzieje, i rozkazywa� we wszystkich miastach, kraj ten nie p�aci�by nam ani utena danin. A co to za szcz�cie dla nas, �e kr�lowie Niniwy i Babelu maj� tylko po jednym ministrze i tak s� zm�czeni nawa�em spraw jak ty dzisiaj! Oni wszystko sami chc� widzie�, s�dzi� i rozkazywa�, przez co na sto lat zawik�ali sprawy pa�stwa. Lecz gdyby znalaz� si� jaki nikczemny pisarz egipski, kt�ry poszed�by tam, wyt�omaczy� kr�lom ich b��dy w rz�dzeniu i zaprowadzi� nasz� urz�dnicz� hierarchi�, nasz� piramid�, za kilkana�cie lat Judea i Fenicja wpad�yby w r�ce asyryjczyk�w, a za kilkadziesi�t lat � od wschodu i p�nocy, l�dem i morzem zwali�yby si� na nas pot�ne armie, kt�rym mogliby�my nie da� rady.

� Wi�c dzisiaj my napadnijmy ich korzystaj�c z nie�adu! � zawo�a� ksi���.

� Jeszcze nie wyleczyli�my si� z poprzednich naszych zwyci�stw � odpar� zimno Herhor i zacz�� �egna� Ramzesa.

� Albo� zwyci�stwa os�abi�y nas?� � wybuchn�� nast�pca. � Albo� nie zwie�li�my skarb�w?�

� A czy nie psuje si� top�r, kt�rym �cinamy drzewo?� � zapyta� Herhor i wyszed�.

Ksi��� zrozumia�, �e wielki minister chce spokoju za wszelk� cen�, pomimo �e sam jest naczelnikiem armii.

� Zobaczymy!.. � szepn�� do siebie.

Na par� dni przed wyjazdem Ramzes wezwany zosta� do jego �wi�tobliwo�ci. Faraon siedzia� na fotelu w marmurowej sali, w kt�rej nie by�o nikogo, a czterech wej�� strzeg�y nubijskie warty.

Obok fotelu kr�lewskiego sta� taboret dla ksi�cia i ma�y stolik za�o�ony dokumentami pisanymi na papirusie. Na �cianach by�y kolorowane p�askorze�by przedstawiaj�ce zaj�cia rolne, a w rogach sali sztywne pos�gi Ozirisa, z melancholijnym u�miechem na ustach. Kiedy ksi��� na rozkaz ojca usiad�, jego �wi�tobliwo�� odezwa� si�:

� Masz tu, ksi���, twoje dokumenta, jako w�dz i namiestnik. C�, podobno pierwsze dni w�adzy zm�czy�y ci�?�

� W s�u�bie waszej �wi�tobliwo�ci znajd� si�y.

� Pochlebca!.. � u�miechn�� si� pan. � Pami�taj, �e nie chc�, a�eby� si� zapracowywa��

Baw si�, m�odo�� potrzebuje rozrywki� Nie znaczy to jednak, a�eby� nie mia� wa�nych spraw do za�atwienia.

� Jestem got�w.

� Po pierwsze� Po pierwsze, odkryj� ci moje troski. Skarb nasz �le wygl�da: dop�yw podatk�w jest co rok mniejszy, osobliwie z Dolnego Egiptu, a rozchody mno�� si�

Pan zamy�li� si�.

� Te kobiety� te kobiety, Ramzesie, poch�aniaj� bogactwa nie tylko �miertelnych ludzi, ale i moje. Mam ich kilkaset, a ka�da chce posiada� jak najwi�cej pokoj�wek, modystek, fryzjer�w, niewolnik�w do lektyki, niewolnik�w do pokoju, konie, wio�larzy, nawet swoich ulubie�c�w i dzieci� Ma�e dzieci!.. Kiedy wr�ci�em z Teb�w, jedna z tych pa�, kt�rej nawet nie pami�tam, zabieg�a mi drog� i prezentuj�c t�giego trzyletniego ch�opaka ��da�a, abym mu wyznaczy� maj�tek, gdy� ma to by� m�j syn� Trzyletni syn, czy uwa�asz, wasza dostojno��?� Rzecz prosta, nie mog�em spiera� si� z kobiet�, jeszcze w tak delikatnej sprawie. Ale � cz�owiekowi szlachetnie urodzonemu �atwiej by� uprzejmym ani�eli znale�� pieni�dze na ka�d� podobn� fantazj�

Pokiwa� g�ow�, odpocz�� i m�wi� dalej:

� Tymczasem moje dochody od pocz�tku panowania zmniejszy�y si� do po�owy, szczeg�lniej w Dolnym Egipcie. Pytam si�: co to znaczy?� Odpowiadaj�: lud zubo�a�, uby�o wielu mieszka�c�w, morze zasypa�o pewn� przestrze� grunt�w od p�nocy, a pustynia od wschodu, by�o kilka lat nieurodzajnych, s�owem � awantura za awantur�, a w skarbie coraz p�ycej�

Prosz� ci� wi�c, a�eby� mi wy�wietli� t� spraw�. Rozpatrz si�, poznaj ludzi dobrze informowanych i prawdom�wnych i utw�rz z nich komisj� �ledcz�. Gdy za� zaczn� sk�ada� raporty, nie ufaj zbytecznie papyrusowi, ale to i owo sprawd� osobi�cie. S�ysz�, �e masz oko wodza, a je�eli tak jest, jedno spojrzenie nauczy ci�, o ile s� dok�adnymi opowie�ci cz�onk�w komisji. Ale nie �piesz si� ze zdaniem, a nade wszystko � nie wyg�aszaj go. Ka�dy wa�ny wniosek, jaki ci dzi� przyjdzie do g�owy � zapisz, a po kilku dniach znowu przypatrz si� tej samej sprawie i znowu zapisz. To nauczy ci� ostro�no�ci w s�dach i trafno�ci w ogarnianiu przedmiot�w.

� Stanie si�, jak rozkazujesz, wasza �wi�tobliwo�� � wtr�ci� ksi���.

� Druga misja, kt�r� musisz za�atwi�, jest trudniejsza. Co� si� tam dzieje w Asyrii, co m�j rz�d zaczyna niepokoi�.

Kap�ani nasi opowiadaj�, �e za Morzem P�nocnym jest piramidalna g�ra, zwykle okryta zielono�ci� u spodu, �niegiem u szczytu, kt�ra ma dziwne obyczaje. Po wielu latach spokoju nagle zaczyna dymi�, trz��� si�, huczy�, a potem wyrzuca z siebie tyle p�ynnego ognia, ile jest wody w Nilu. Ogie� ten kilkoma korytami rozlewa si� po jej bokach i na ogromnej przestrzeni rujnuje prac� rolnik�w.

Ot� Asyria, m�j ksi���, jest tak� g�r�. Przez ca�e wieki panuje w niej spok�j i cisza, lecz nagle zrywa si� wewn�trzna burza, nie wiadomo sk�d wylewaj� si� wielkie armie i niszcz� spokojnych s�siad�w.

Dzi� oko�o Niniwy i Babelu s�ycha� wrzenie: g�ra dymi. Musisz wi�c dowiedzie� si�: o ile ten dym zwiastuje nawa�nic�, i � obmy�le� �rodki zaradcze.

� Czy potrafi�?� � cicho spyta� ksi���.

� Trzeba nauczy� si� patrze� � m�wi� w�adca. � Je�eli chcesz co dobrze pozna�, nie poprzestawaj na �wiadectwie w�asnych oczu, ale zapewnij sobie pomoc kilku par cudzych.

Nie ograniczaj si� na s�dach samych Egipcjan: bo ka�dy nar�d i cz�owiek ma wy��czny spos�b widzenia rzeczy i nie chwyta ca�ej prawdy. Wys�uchaj zatem, co my�l� o Asyryjczykach: Fenicjanie, �ydzi, Chetowie i Egipcjanie, i pilnie rozwa� w sercu swym � co w ich s�dach o Asyrii jest wsp�lnego.

Je�eli wszyscy powiedz� ci, �e od Asyrii idzie niebezpiecze�stwo, poznasz, �e ono idzie.

Lecz je�eli r�ni m�wi� b�d� rozmaicie, tak�e czuwaj, bo m�dro�� ka�e przewidywa� raczej z�e ani�eli dobre.

� M�wisz, wasza �wi�tobliwo��, jak bogowie! � szepn�� Ramzes.

� Stary jestem, a z wysoko�ci tronu widzi si� takie rzeczy, jakich nawet nie przeczuwaj� �miertelni. Gdyby� s�o�ce zapyta�, co s�dzi o sprawach �wiata, opowiedzia�oby jeszcze ciekawsze nowiny.

� Mi�dzy lud�mi, u kt�rych mam zasi�ga� zdania o Asyrii, nie wspomnia�e�, ojcze, Grek�w � wtr�ci� nast�pca.

Pan pokiwa� g�ow� z dobrotliwym u�miechem.

� Grecy!.. Grecy!.. � rzek� � wielka przysz�o�� nale�y do tego narodu. Przy nas s� oni jeszcze dzie�mi, ale jaka dusza w nich mieszka�

Pami�tasz ty m�j pos�g zrobiony przez greckiego rze�biarza?� To drugi ja, �ywy cz�owiek!.. Miesi�c trzyma�em go w pa�acu, lecz w ko�cu � darowa�em �wi�tyni w Tebach. Czy uwierzysz: strach mnie zdj��, a�eby ten kamienny ja nie powsta� ze swego siedzenia i nie upomnia� si� o po�ow� rz�d�w� Jaki� by zam�t powsta� w Egipcie!..

Grecy!.. czy ty widzia�e� wazy, jakie oni lepi�, pa�acyki, kt�re buduj�� Z tej gliny i kamienia wyp�ywa co�, co cieszy moj� staro�� i ka�e zapomina� o chorobie�

A mowa ich?� O bogowie, w�dy to muzyka i rze�ba, i malowid�o� Zaprawd� m�wi�, �e gdyby Egipt m�g� kiedy umrze� jak cz�owiek, dziedzictwo po nim obj�liby Grecy. I jeszcze wm�wiliby w �wiat, �e to wszystko jest ich dzie�em, a nas � wcale nie by�o� A jednak s� to tylko uczniowie naszych szk� wst�pnych: cudzoziemcom bowiem, jak ci wiodomo, nie mamy prawa udziela� wy�szych nauk.

� Mimo to, ojcze, zdajesz si� nie ufa� Grekom?

� Bo to szczeg�lny nar�d: ani Fenicjanom, ani im nie mo�na wierzy�.

Fenicjanin, gdy chce, widzi i powie prawd� murowan�, egipsk�� Ale nigdy nie wiesz: kiedy on chce powiedzi� prawd�? Za� Grek, prosty jak dziecko, zawsze m�wi�by prawd�, ale � tego ju� nie potrafi.

Oni ca�y �wiat widz� inaczej ni� my. W ich dziwnych oczach ka�da rzecz tak b�yszczy, koloryzuje si� i mieni jak niebo Egiptu i jego woda. Czy wi�c mo�na polega� na ich zdaniu?

Za czas�w dynastii teba�skiej, daleko na p�nocy, by�o miasteczko Troja, jakich u nas liczy si� dwadzie�cia tysi�cy. Na ten kurnik napadali rozmaite greckie w��cz�gi i tak dokuczyli niemnogim mieszka�com, �e ci, po dziesi�cioletnich niepokojach, spalili forteczk� i wynie�li si� na inne miejsca.

Zwyk�a historia bandycka!.. Tymczasem patrz, jakie pie�ni �piewaj� Grecy o troja�skich walkach. �miejemy si� z tych cud�w i bohaterstw, bo� nasz rz�d mia� dok�adne sprawozdania o wypadkach. Widzimy bij�ce w oczy k�amstwa, a jednak� s�uchamy tych pie�ni jak dziecko bajek swej nia�ki i � nie mo�emy si� od nich oderwa�!..

To s� Grecy: urodzeni k�amcy, ale przyjemni, no i m�ni. Ka�dy z nich pr�dzej po�wi�ci �ycie, ani�eli powie prawd�. Nie dla interesu, jak Fenicjanie, ale z duchowej potrzeby.

� A co mam s�dzi� o Fenicjanach? � spyta� nast�pca.

� To s� ludzie m�drzy, wielkiej pracy i odwagi, ale handlarze: dla nich ca�e �ycie mie�ci si� w zarobku, byle du�ym, najwi�kszym!.. Fenicjanin jest jak woda: wiele przynosi i wiele zabiera, a wciska si� wsz�dzie. Trzeba dawa� im jak najmniej, a nade wszystko czuwa�, a�eby nie wchodzili do Egiptu szparami, po kryjomu.

Gdy im dobrze zap�acisz i dasz nadziej� jeszcze wi�kszego zarobku, b�d� wybornymi agentami. To, co dzi� wiemy o tajemnych ruchach Asyrii, wiemy przez nich.

� A �ydzi?� � szepn�� ksi��� spuszczaj�c oczy.

� Nar�d bystry, ale pos�pni fanatycy i urodzeni wrogowie Egiptu. Dopiero gdy poczuj� na karkach podkuty gwo�dziami sanda� Asyrii, zwr�c� si�.do nas. Bodajby nie za p�no. Ale pos�ugiwa� si� nimi mo�na� Rozumie si�, nie tu, tylko w Niniwie i Babelu.

Faraon by� ju� zm�czony. Wi�c ksi��� pad� przed nim na twarz, a otrzymawszy u�ci�nienie ojcowskie uda� si� do matki.

Pani siedz�c w swym gabinecie tka�a cienkie p��tno na suknie dla bog�w, a jej damy s�u�ebne szy�y i haftowa�y odzie� albo robi�y bukiety. M�ody kap�an przed pos�giem Izydy pali� kadzid�o.

� Przychodz� � rzek� ksi��� � podzi�kowa� ci, matko, i po�egna�. � Kr�lowa powsta�a i obj�wszy syna za szyj� m�wi�a ze �zami:

� Jake� ty si� zmieni�?� Jeste� ju� m�czyzn�!.. Tak rzadko ci� spotykam, �e mog�abym zapomnie� twoich rys�w, gdybym ich ci�gle nie widzia�a w mym sercu. Niedobry!.. Ja tyle razy z najwy�szym dostojnikiem pa�stwa je�dzi�am do folwarku my�l�c, �e nareszcie przestaniesz mie� uraz�, a ty wyprowadzi�e� naprzeciw mnie na�o�nic�

� Przepraszam� przepraszam!.. � m�wi� Ramzes ca�uj�c matk�.

Pani wyprowadzi�a go do ogr�dka, w kt�rym ros�y osobliwe kwiaty, a gdy zostali bez �wiadk�w � rzek�a:

� Jestem kobiet�, wi�c obchodzi mnie kobieta i matka. Czy chcesz wzi�� ze sob� t� dziewczyn� w podr�?�

Pami�taj, �e ha�as i ruch, jaki ci� b�dzie otacza�, jej i dziecku mo�e zaszkodzi�. Dla kobiet brzemiennych najlepsz� jest cisza i spok�j.

� Czy m�wisz o Sarze? � spyta� �dziwiony Ramzes. � Ona brzemienna?� Nic mi o tym nie wspomnia�a�

� Mo�e wstydzi si�, mo�e sama nie wie � odpar�a. � W ka�dym razie podr�

� Ale� ja jej nie mam zamiaru bra�!� � zawo�a� ksi���.

� Tylko� dlaczego ona kryje si� przede mn�� jakby dziecko nie by�o moim?�

� Nie b�d��e podejrzliwym!.. � zgromi�a go pani. � Jest to zwyk�a wstydliwo�� m�odych dziewcz�t� Wreszcie mo�e ukrywa�a sw�j stan z obawy, aby� jej nie porzuci�?�

� Przecie� nie wezm� jej do mego dworu! � przerwa� ksi��� z tak� niecierpliwo�ci�, �e oczy kr�lowej u�miechn�y si�, ale przys�oni�a je rz�sami.

� No, nie wypada zbyt szorstko odpycha� kobiety, kt�ra ci� kocha�a. Wiem, �e byt jej zapewni�e�. My jej te� damy co� od siebie. I dziecko kr�lewskiej krwi musi by� dobrze wychowane i posiada� maj�tek�

� Naturalnie � odpar� Ramzes. � M�j pierwszy syn, cho� nie b�dzie posiada� praw ksi���cych, musi by� tak postawiony, abym ja go si� nie wstydzi� ani on nie mia� �alu do mnie.

Po po�egnaniu si� z matk� Ramzes chcia� jecha� do Sary i w tym celu wr�ci� do swoich pokoj�w.

Wstrz�sa�y nim dwa uczucia: gniew na Sar�, �e ukrywa�a przed nim powody swej s�abo�ci, i � duma, �e on ma by� ojcem. On ojcem!.. Tytu� ten nadawa� mu powag�, kt�ra jakby wspiera�a jego urz�dy: wodza i namiestnika. Ojciec � to ju� nie m�odzieniaszek, kt�ry z szacunkiem musi patrze� na ludzi starszych od siebie. Ksi��� by� zachwycony i rozrzewniony. Chcia� zobaczy� Sar�, zgromi� j�, a potem u�ciska� i obdarowa�. Gdy jednak wr�ci� do swojej cz�ci pa�acu, zasta� dwu nomarch�w z Dolnego Egiptu, kt�rzy przyszli zda� mu raport o nomesach.

A gdy wys�ucha� ich, by� ju� zm�czony. Nadto mia� u siebie wieczorne przyj�cie, na kt�re nie chcia� si� sp�ni�.

�I znowu u niej nie b�d� � my�la�. � Biedna dziewczyna, nie widzia�a mnie blisko dwie dekady��

Wezwa� Murzyna.

� Masz ty t� klatk�, kt�r� da�a ci Sara w�wczas, kiedy�my witali jego �wi�tobliwo��?

� Jest � odpar� Murzyn.

� We��e z niej go��bia i zaraz wypu��.

� Go��bie ju� zjedzone.

� Kto je zjad�?�

� Wasza dostojno��. Powiedzia�em kucharzowi, �e ptaki te pochodz� od pani Sary; wi�c on tylko dla waszej dostojno�ci robi� z nich pieczenie i pasztety.

� A niech�e was krokodyl po�re! � zawo�a� sk�opotany ksi���.

Kaza� przyj�� do siebie Tutmozisowi i jego natychmiast wys�a� do Sary.

Opowiedzia� mu histori� z go��biami i ci�gn��:

� Zawie� jej szmaragdowe zausznice, bransolety na nogi i r�ce i dwa talenty. Powiedz, �e gniewam si�, i� ukrywa�a przede mn� ci���, ale jej przebacz�, gdy dziecko b�dzie zdrowe i �adne. Je�eli za� urodzi ch�opca, dam jej drugi folwark!.. � zako�czy� �miej�c si�. Ale, ale� nam�w j� te�, aby odsun�a od siebie cho� troch� �yd�w, a przyj�a cho� paru Egipcjan i Egipcjanek. Nie chc�, aby m�j syn przyszed� na �wiat w tym towarzystwie i mo�e jeszcze bawi� si� z �ydowskimi dzie�mi. Nauczyliby go podawa� ojcu najgorsze daktyle!..

Cudzoziemska dzielnica w Memfisie le�a�a w p�nocno � wschodnim rogu miasta, blisko Nilu. Liczono tam kilkaset dom�w i kilkana�cie tysi�cy mieszka�c�w: Asyryjczyk�w, �yd�w, Grek�w, najwi�cej Fenicjan. By� to cyrku� zamo�ny. G��wn� arteri� tworzy�a ulica szeroka na trzydzie�ci krok�w, do�� prosta, wybrukowana p�askimi kamieniami. Po obu stronach wznosi�y si� domy ceglane, piaskowce lub wapienne, wysokie na trzy do pi�ciu pi�tr. W piwnicach by�y sk�ady materia��w surowych, na parterach sklepy, na pierwszych pi�trach mieszkania ludzi zamo�nych, wy�ej warsztaty tkackie, szewskie, jubilerskie, najwy�ej � ciasne lokale wyrobnik�w.

Budynki tej dzielnicy, jak zreszt� w ca�ym mie�cie, by�y przewa�nie bia�e. Mo�na jednak by�o widzie� kamienice zielone jak ��ka, ��te jak �an pszenicy, niebieskie jak niebo lub czerwone jak krew.

W wielu za� domach �ciany frontowe by�y ozdobione obrazami przedstawiaj�cymi zaj�cia mieszka�c�w. Na domu jubilera d�ugie szeregi rysunk�w opiewa�y, �e: jego w�a�ciciel wyrobione przez siebie �a�cuchy i bransolety sprzedawa� kr�lom obcych narod�w i obudza� ich podziw. Ogromny pa�ac kupca pokryty by� malowid�ami opowiadaj�cymi trudy i niebezpiecze�stwa �ycia handlowego. Na morzu chwytaj� cz�owieka straszne potwory z rybimi ogonami � w pustyni skrzydlate i ogniem ziej�ce smoki, a na dalekich wyspach trapi� go olbrzymy, kt�rych sanda� bywa wi�kszy od fenickiego okr�tu.

Lekarz na �cianie swojej pracowni przedstawia� osoby, kt�re dzi�ki jego pomocy odzyskiwa�y utracone r�ce i nogi, nawet z�by i m�odo��. Na budynku za�, zaj�tym przez w�adze administracyjne dzielnicy, wida� by�o beczk�, do kt�rej ludzie rzucali z�ote pier�cienie, pisarza, kt�remu kto� szepta� do ucha, i rozci�gni�tego na ziemi penitenta, kt�remu dwaj inni ludzie bili sk�r�.

Ulica by�a pe�na. Wzd�u� �cian mie�cili si� lektykarze, wachlarzownicy, pos�a�cy i robotnicy, gotowi ofiarowa� swoj� prac�. �rodkiem ci�gn�� si� nieprzerwany �a�cuch towar�w d�wiganych przez tragarzy, os��w lub wo�y zaprz�gni�te do woz�w. Na chodnikach snuli si� wrzaskliwi przekupnie �wie�ej wody, winogron, daktyl�w, w�dzonych ryb, a mi�dzy nimi kramarze, kwiaciarki, muzykanci i r�nego rodzaju sztukmistrze.

W tym ludzkim potoku, kt�ry p�yn��, roztr�ca� si�, sprzedawa� i kupowa� krzycz�c rozmaitymi g�osami, wyr�niali si� policjanci. Ka�dy mia� brunatn� koszul� do kolan, go�e nogi, fartuszek w niebieskie i czerwone pasy, kr�tki miecz przy boku i pot�ny kij w gar�ci. Urz�dnik ten spacerowa� po chodniku, niekiedy porozumiewa� si� ze swoim koleg�, najcz�ciej jednak stawa� na przydro�nym kamieniu, a�eby lepiej ogarn�� t�um przelewaj�cy si� u st�p jego.

Wobec takiej czujno�ci z�odzieje uliczni musieli dzia�a� bardzo roztropnie. Zwykle dwaj rozpoczynali mi�dzy sob� bitw�, a gdy zebra� si� t�um i policjanci ok�adali kijami zar�wno swarz�cych si�, jak i widz�w, inni towarzysze kunsztu � kradli.

Prawie we �rodku ulicy sta� zajazd Fenicjanina z Tyru[2], Asarhadona, w kt�rym dla �atwiejszej kontroli byli obowi�zani mieszka� wszyscy przyje�d�aj�cy spoza granic Egiptu. By� to wielki dom kwadratowy, z ka�dego boku mia� po kilkana�cie okien i nie styka� si� z innymi, wi�c mo�na by�o obchodzi� go i podgl�da� ze wszystkich stron. Nad g��wn� bram� wisia� model okr�tu, na frontowej �cianie by�y obrazy przedstawiaj�ce jego �wi�tobliwo�� Ramzesa XII, jak sk�ada bogom ofiary lub roztacza opiek� nad cudzoziemcami, mi�dzy kt�rymi Fenicjanie odznaczali si� du�ym wzrostem i mocno czerwon� barw�.

Okna by�y w�skie, zawsze otwarte i tylko w miar� potrzeby zas�aniane roletami z p��tna lub kolorowych pr�cik�w. Mieszkania gospodarza i podr�nych zajmowa�y trzy pi�tra, na dole mie�ci�a si� winiarnia i restauracja. Marynarze, tragarze, rzemie�lnicy i w og�le ubo�si podr�ni jedli i pili w podw�rku, kt�re mia�o mozaikow� posadzk� i p��cienne dachy rozwieszone na s�upkach, a�eby wszystkich go�ci mo�na by�o mie� na oku. Zamo�niejsi za� i lepiej urodzeni ucztowali w galerii otaczaj�cej podw�rko.

W podw�rzu zasiadano na ziemi, przy kamieniach zast�puj�cych miejsce sto��w. W galeriach, gdzie by�o ch�odniej, znajdowa�y si� stoliki, �awki i krzes�a, nawet niskie z poduszek sofy, na kt�rych mo�na by�o drzema�.

W ka�dej galerii by� wielki st� za�o�ony chlebem, mi�siwem, rybami i owocami tudzie� kilkugarncowe gliniane st�gwie z piwem, winem i wod�. Murzyni i Murzynki roznosili go�ciom potrawy, usuwali st�gwie pr�ne, d�wigali z piwnic pe�ne, a czuwaj�cy nad sto�ami pisarze skrupulatnie zapisywali ka�dy kawa�ek chleba, ka�d� g��wk� czosnku i kubek wody.

Na �rodku podw�rza, na wzniesieniu, stali dwaj dozorcy z kijami, kt�rzy z jednej strony mieli oko na s�u�b� i pisarzy, z drugiej � przy pomocy kija � �agodzili spory mi�dzy ubo�szymi go��mi r�nych narod�w. Dzi�ki temu urz�dzeniu kradzie�e i bitwy trafia�y si� rzadko; cz�ciej nawet w galeriach ani�eli na podw�rku.

Sam gospodarz zajazdu, s�awetny Asarhadon, cz�owiek przesz�o pi��dziesi�cioletni, szpakowaty, ubrany w d�ug� koszul� i mu�linow� narzutk�, chodzi� mi�dzy go��mi, aby dojrze�, czy ka�dy ma, czego potrzebuje.

� Jedzcie i pijcie, synowie moi � m�wi� do greckich marynarzy � bo takiej wieprzowiny i piwa nie ma na ca�ym �wiecie. S�ysz�, pobi�a was burza oko�o Rafii?� Powinni�cie bogom hojn� z�o�y� ofiar�, �e was ocalili!.. W Memfis przez ca�e �ycie mo�na nie widzie� burzy, ale na morzu �atwiej o piorun ani�eli o miedzianego utena� Mam mi�d, m�k�, kadzid�a na �wi�te ofiary, a tam, w k�tach, stoj� bogowie wszystkich narod�w. W moim zaje�dzie cz�owiek mo�e by� sytym i pobo�nym za bardzo ma�e pieni�dze.

Zawr�ci� si� i wszed� do galerii mi�dzy kupc�w.

� Jedzcie i pijcie, czcigodni panowie � zach�ca� k�aniaj�c si�. � Czasy s� dobre! Najdostojniejszy nast�pca, oby �y� wiecznie, jedzie do Pi-Bastu z ogromn� �wit�, a z G�rnego Kr�lestwa przyszed� transport z�ota, na czym niejeden z was pi�knie zarobi. Mamy kuropatwy, m�ode g�ski, ryby prosto z rzeki i doskona�� piecze� sarni�. A jakie wino przys�ali mi z Cypru!.. Niech zostan� �ydem, je�eli kubek tej rozkoszy nie jest wart dwie drachmy!.. Ale wam, ojcom i dobrodziejom moim, oddam dzi� po drachmie. Tylko dzi�, a�eby zrobi� pocz�tek.

� Daj po p� drachmy kubek, to skosztujemy � odpar� jeden z kupc�w.

� P� drachmy?� � powt�rzy� restaurator. � Pierwej Nil pop�ynie ku Tebom, ani�eli ja tak� s�odycz oddam za p� drachmy. Chyba� dla ciebie, panie Belezis, kt�ry jeste� per�� Sydonu�

Hej, niewolnicy!.. a podajcie dobrodziejom naszym wi�kszy dzban cypryjskiego�

Gdy odszed�, kupiec nazwany Belezisem rzek� do swoich towarzysz�w:

� R�ka mi uschnie, je�eli to wino warte p� drachmy. Ale niech go tam!.. B�dziemy mieli mniej k�opotu z policj�.

Rozmowa z go��mi wszelkich narod�w i stan�w nie przeszkadza�a gospodarzowi zwa�a� na pisarzy zapisuj�cych jad�o i napitki, na dozorc�w, kt�rzy pilnowali s�u�b� i pisarzy, a nade wszystko na podr�nego, kt�ry we frontowej galerii usiad�szy z podwini�tymi nogami na poduszkach, drzema� nad garstk� daktyl�w i kubkiem czystej wody. Podr�ny ten mia� oko�o czterdziestu lat, bujne w�osy i brod� kruczej barwy, zadumane oczy i dziwnie szlachetne rysy, kt�rych, zdawa�o si�, nigdy gniew nie zmarszczy� ani wykrzywi�a trwoga.

�To niebezpieczny szczur!.. � my�la� gospodarz patrz�c na niego spod oka. � Ma min� kap�ana, a chodzi w ciemnej opo�czy� Z�o�y� u mnie klejnot�w i z�ota za talent, a nie jada mi�sa ani nie pije wina� Musi to by� wielki prorok albo wielki z�odziej!..�

Na podw�rko weszli z ulicy dwaj nadzy psyllowie, czyli poskramiacze w��w, z torb� pe�n� jadowitego gadu, i zacz�li przedstawienie. M�odszy gra� na fujarce, a starszy pocz�� owija� si� ma�ymi i du�ymi w�ami, z kt�rych ka�dy wystarczy�by do rozp�dzenia go�ci z ober�y �Pod Okr�tem�. Fujarka odzywa�a si� coraz piskliwiej, poskramiacz wygina� si�, pieni�, drga� konwulsyjnie i ci�gle dra�ni� gady. Wreszcie jeden z w��w uk�si� go w r�k�, drugi w twarz, a trzeciego � najmniejszego � zjad� �ywcem sam poskramiacz.

Go�cie i s�u�ba z niepokojem przypatrywali si� zabawie poskramiacza. Dr�eli, gdy dra�ni� gady, zamykali oczy, gdy w�� k�sa� cz�owieka. Lecz gdy psyllo zjad� w�a � zawyli z rado�ci i podziwu�

Tylko podr�ny z frontowej galerii nie opu�ci� swoich poduszek, nawet nie raczy� spojrze� na zabaw�. A gdy poskramiacz zbli�y� si� po zap�at�, podr�nik rzuci� na posadzk� dwa miedziane uteny daj�c mu r�k� znak, a�eby si� nie zbli�a�.

Przedstawienie ci�gn�o si� z p� godziny. Gdy psyllowie opu�cili dziedziniec, do gospodarza przybieg� Murzyn obs�uguj�cy pokoje go�cinne i co� szepta� zafrasowany. Potem, nie wiadomo sk�d, ukaza� si� dziesi�tnik policyjny i zaprowadziwszy Asarhadona do odleg�ej framugi d�ugo z nim rozmawia�, a czcigodny w�a�ciciel zajazdu bi� si� w piersi, za�amywa� r�ce albo chwyta� si� za g�ow�. Nareszcie kopn�� Murzyna w brzuch, kaza� poda� dziesi�tnikowi g� pieczon� i dzban cypryjskiego, a sam zbli�y� si� do go�cia z frontowej galerii, kt�ry wci�� zdawa� si� drzema�, cho� oczy mia� otwarte.

� Smutne mam nowiny dla ciebie, zacny panie � rzek� gospodarz siadaj�c obok podr�nego.

� Bogowie zsy�aj� na ludzi deszcz i smutek, kiedy im si� podoba � odpar� oboj�tnie go��.

� Gdy�my si� tu przypatrywali psyllom � ci�gn�� gospodarz targaj�c szpakowat� brod� � z�odzieje dostali si� na drugie pi�tro i wykradli twoje rzeczy� Trzy worki i skrzyni�, zapewne bardzo kosztown�!

� Musisz zawiadomi� s�d o mojej krzywdzie.

� Po co s�d?� � szepn�� gospodarz. � U nas z�odzieje maj� sw�j cech� Poszlemy po starszego, otaksujemy rzeczy, zap�acisz mu dwudziesty procent warto�ci i wszystko si� znajdzie.

Ja mog� ci dopom�c.

� W moim kraju � rzek� podr�ny � nikt nie uk�ada si� ze z�odziejami, i ja nie b�d�. Mieszkam u ciebie, tobie powierzy�em m�j maj�tek i ty za niego odpowiadasz.

Czcigodny Asarhadon zacz�� drapa� si� mi�dzy �opatki.

� Cz�owieku z dalekiej krainy � m�wi� zni�onym g�osem � wy, Chetowie, i my, Fenicjanie, jeste�my bra�mi, wi�c szczerze radz� ci nie wdawa� si� z egipskim s�dem, bo on ma tylko jedne drzwi: przez kt�re si� wchodzi, ale nie ma tych, przez kt�re si� wychodzi.

� Bogowie przez mur wyprowadz� niewinnego � odpar� go��.

� Niewinny!.. Kto z nas jest niewinny w ziemi niewoli? � szepta� gospodarz. � Oto spojrzyj � tam dojada g� dziesi�tnik z policji; wyborn� g�sk�, kt�r� sam ch�tnie zjad�bym. A wiesz, dlaczego odda�em, sobie od ust. odj�wszy, ten frykas?� Bo dziesi�tnik przyszed� wypytywa� si� o ciebie�

To powiedziawszy Fenicjanin zezem spojrza� na podr�nego, kt�ry jednak ani na chwil� nie utraci� spokoju.

� Pyta mnie � ci�gn�� gospodarz � pyta mnie dziesi�tnik: �Co za jeden jest ten czarny, kt�ry dwie godziny siedzi nad garstk� daktyl�w?�� M�wi�: Bardzo zacny cz�owiek, pan Phut. � �Sk�d on?�� � Z kraju Chetii, z miasta Harranu; ma tam porz�dny dom o trzech pi�trach i du�o pola. � �Po co on tu przyjecha�?�

� Przyjecha�, m�wi�, odebra� od jednego kap�ana pi�� talent�w, kt�re jeszcze jego ojciec po�yczy�.

A wiesz, zacny panie � prawi� restaurator � co mi na to odpowiedzia� dziesi�tnik?� Te s�owa: �Asarhadonie wiem, �e jeste� wiernym s�ug� jego �wi�tobliwo�ci faraona, masz dobre jad�o i niefa�szowane wina, dlatego m�wi� ci � strze� si�!.. Strze� si� cudzoziemc�w kt�rzy nie robi� znajomo�ci, unikaj� wina i wszelkich uciech i milcz�. Ten Phut, harra�czyk, mo�e by� asyryjskim szpiegiem.�

Serce we mnie zamar�o, kiedym to us�ysza� � ci�gn�� gospodarz. � Ale ciebie nic nie obchodzi!.. � oburzy� si� widz�c �e nawet straszne pos�dzenie o szpiegostwo nie zam�ci�o spokoju Chetyjczyka.

� Asarhadonie � rzek� po chwili go�� � powierzy�em ci siebie i m�j maj�tek. Pomy�l wi�c, aby mi oddano wory i skrzyni�, gdy� w przeciwnym razie zaskar�� ci� do tego samego dziesi�tnika, kt�ry zjada g� przeznaczon� dla ciebie.

� No� wi�c pozw�l, abym wyp�aci� z�odziejom tylko pi�tna�cie procent warto�ci twoich rzeczy � zawo�a� gospodarz.

� Nie masz prawa p�aci�.

� Daj im cho� trzydzie�ci drachm�

� Ani utena.

� Daj biedakom cho�by dziesi�� drachm�

� Id� w pokoju, Asarhadonie, i pro� bog�w, a�eby ci rozum przywr�cili � odpar� podr�ny, zawsze z tym samym spokojem.

Gospodarz zerwa� si� z poduszek sapi�c z gniewu. �To gadzina!.. � my�la�. � On nie tylko po d�ug przyjecha�� On tu jeszcze zrobi jaki� interes� Serce m�wi mi, �e to musi by� bogaty kupiec, a mo�e nawet restaurator, kt�ry, do sp�ki z kap�anami i s�dziami, otworzy mi gdzie pod bokiem drugi zajazd� Bodaj ci� pierwej spali� ogie� niebieski!.. bodaj ci� tr�d stoczy�!..

Sk�piec, oszust, z�odziej, na kt�rym uczciwy cz�owiek nic nie zarobi�� Jeszcze zacny Asarhadon nie zd��y� uspokoi� si� z gniewu, gdy na ulicy rozleg�y si� odg�osy fletu i b�benka, a po chwili na podw�rze wbieg�y cztery prawie nagie tancerki. Tragarze i marynarze powitali je okrzykami rado�ci, a nawet powa�ni kupcy spod galerii zacz�li przygl�da� si� ciekawie i robi� uwagi nad ich pi�kno�ci�. Tancerki ruchem r�k i u�miechami powita�y obecnych. Jedna zacz�a gra� na podw�jnym flecie, druga wt�rowa�a jej na b�benku, a dwie najm�odsze ta�czy�y doko�a podw�rka w taki spos�b, �e prawie nie by�o go�cia, kt�rego by nie zaczepi�y ich mu�linowe szale.

Pij�cy zacz�li �piewa�, krzycze� i zaprasza� do siebie tancerki, a mi�dzy posp�lstwem wynikn�a zwada, kt�r� jednak dozorcy �atwo uspokoili podni�s�szy do g�ry swoje trzciny.

Tylko jaki� Libijczyk, rozdra�niony widokiem kija, wydoby� n�; ale dwaj Murzyni schwycili go za r�ce, zabrali mu kilka miedzianych pier�cionk�w, jako nale�no�� za jad�o, i wyrzucili go na ulic�. Tymczasem jedna tancerka zosta�a z marynarzami, dwie posz�y mi�dzy kupc�w, kt�rzy ofiarowali im wino i ciastka, a najstarsza zacz�a obchodzi� sto�y i kwestowa�.

� Na �wi�tyni� boskiej Izydy!.. � wo�a�a. � Sk�adajcie, pobo�ni cudzoziemcy, na �wi�tyni� Izydy, bogini, kt�ra opiekuje si� wszelkim stworzeniem� Im wi�cej dacie, tym wi�cej otrzymacie szcz�cia i b�ogos�awie�stw� Na �wi�tyni� matki Izydy!..

Rzucano jej na b�benek k��bki miedzianego drutu, niekiedy ziarnko z�ota. Jeden kupiec zapyta�: czy mo�na j� odwiedzi�? na co z u�miechem skin�a g�ow�. Gdy wesz�a do frontowej galerii, harra�czyk Phut si�gn�� do sk�rzanego worka i wydoby� z�oty pier�cie� m�wi�c:

� Istar jest bogini wielka i dobra, przyjmij to na jej �wi�tyni�.

Kap�anka bystro spojrza�a na niego i szepn�a:

� Anael, Sachiel�

� Amabiel, Abalidot � odpowiedzia� tym samym tonem podr�ny.

� Widz�, �e kochasz matk� Izyd� � rzek�a kap�anka g�o�no. � Musisz by� bogaty i jeste� hojny, wi�c warto ci powr�y�.

Usiad�a przy nim, zjad�a par� daktyl�w i patrz�c na jego d�o� zacz�a m�wi�:

� Przyje�d�asz z dalekiego kraju od Bretora i Hagita� Podr� mia�e� szcz�liw��

Od kilku dni �ledz� ci� Fenicjanie � doda�a ciszej. � Przyje�d�asz po pieni�dze, cho� nie jeste� kupcem� Przyjd� do mnie dzi� po zachodzie s�o�ca�

� ��dania twoje � m�wi�a g�o�no � powinny si� spe�ni� Mieszkam na ulicy Grob�w w domu pod �Zielon� Gwiazd�� � szepn�a. Tylko strze� si� z�odziei, kt�rzy czyhaj� na tw�j maj�tek � zako�czy�a widz�c, �e zacny Asarhadon pods�uchuje.

� W moim domu nie ma z�odziei!.. � wybuchn�� gospodarz. � Kradn� chyba ci, kt�rzy tu z ulicy przychodz�!..

� Nie z�o�� si�, staruszku � odpar�a szyderczo kap�anka � bo zaraz wyst�puje ci czerwona pr�ga na szyi, co oznacza �mier� nieszcz�liw�.

Us�yszawszy to Asarhadon splun�� po trzykro� i cicho odm�wi� zakl�cie przeciw z�ym wr�bom. Gdy za� odsun�� si� w g��b galerii, kap�anka zacz�a kokietowa� harra�czyka. Da�a mu r�� ze swego wie�ca, na po�egnanie u�cisn�a go i posz�a do innych sto��w.

Podr�ny skin�� na gospodarza.

� Chc� � rzek� � a�eby ta kobieta by�a u mnie. Ka� j� zaprowadzi� do mego pokoju.

Asarhadon popatrzy� mu w oczy, klasn�� w r�ce i wybuchn�� �miechem.

� Tyfon op�ta� ci�, harra�czyku!.. � zawo�a�. � Gdyby co� podobnego sta�o si� w moim domu z egipsk� kap�ank�, wyp�dziliby mnie z miasta. Tu wolno przyjmowa� tylko cudzoziemki.

� W takim razie ja p�jd� do niej � odpar� Phut. � Albowiem jest to m�dra i pobo�na niewiasta i poradzi mi w wielu zdarzeniach. Po zachodzie s�o�ca dasz mi przewodnika, a�ebym id�c nie zb��ka� si�.

� Wszystkie z�e duchy wst�pi�y do twego serca � odpowiedzia� gospodarz. � Czy wiesz, �e ta znajomo�� b�dzie ci� kosztowa�a ze dwie�cie drachm, mo�e trzysta nie licz�c tego, co musisz da� s�u�ebnicom i �wi�tyni. Za tak� za� sum�, zreszt� � za pi��set drachm, mo�esz pozna� kobiet� m�od� i cnotliw�, moj� c�rk�, kt�ra ma ju� czterna�cie lat i jako dziewcz� rozs�dne zbiera sobie posag. Nie w��cz si� wi�c noc� po nieznanym mie�cie, bo wpadniesz w r�ce policji albo z�odziei, lecz korzysta z tego, co bogowie ofiaruj� ci w domu. Chcesz?�

� A czy twoja c�rka pojedzie ze mn� do Harranu? � spyta� Phut.

Gospodarz patrzy� si� na niego zdumiony. Nagle uderzy� si� w czo�o, jakby odgad� tajemnic�, i schwyciwszy podr�nego za r�k� poci�gn�� go do zacisznej framugi.

� Ju� wszystko wiem! � szepta� wzburzony. � Ty handlujesz kobietami� Ale pami�taj, �e za wywiezienie jednej Egipcjanki stracisz maj�tek i p�jdziesz do kopal�. Chyba� �e mnie we�miesz do wsp�ki, bo ja tu wsz�dzie znam drogi�

� W takim razie opowiesz mi drog� do domu tej kap�anki � odpar� Phut.

� Pami�taj, a�ebym po zachodzie s�o�ca mia� przewodnika, a jutro moje worki i skrzyni�, bo inaczej poskar�� si� do s�du.

To powiedziawszy Phut opu�ci� restauracj� i poszed� do swego pokoju na g�r�. W�ciek�y z gniewu Asarhadon zbli�y� si� do stolika, przy kt�rym pili kupcy feniccy, i odwo�a� na stron� jednego z nich, Kusza.

� Pi�knych go�ci dajesz mi pod opiek�!.. � rzek� gospodarz nie mog�c pohamowa� dr�enia g�osu. � Ten Phut prawie nic nie jada, ka�e mi wykupowa� od z�odziei rzeczy, kt�re mu skradziono, a teraz, jakby na ur�ganie z mego domu, wybiera si� do egipskiej tancerki, zamiast obdarowa� moje kobiety.

� C� dziwnego? � odpar� �miej�c si� Kusz. � Fenicjanki m�g� pozna� w Sydonie, tutaj za� woli Egipcjanki. G�upi jest ten, kto na Cyprze nie kosztuje wina cypryjskiego, tylko piwo tyryjskie.

� A ja ci m�wi� � przerwa� gospodarz � �e to jest cz�owiek niebezpieczny� Udaje mieszczanina, cho� ma postaw� kap�ana!..

� Ty, Asarhadonie, wygl�dasz jak arcykap�an, a jeste� tylko szynkarzem! �awa nie przestaje by� �aw�, cho� ma na sobie lwi� sk�r�.

� Ale po co on chodzi do kap�anek?� Przysi�g�bym, �e to wybieg i �e gbur chetyjski, zamiast na uczt� do kobiet, uda si� na jakie� zgromadzenie spiskowc�w.

� Z�o�� i chciwo�� zamroczy�y tw�j umys� � odrzek� z powag� Kusz. � Jeste� jak cz�owiek, kt�ry, szukaj�c dyni na figowym drzewie nie widzi figi. Dla ka�dego kupca jest jasne, �e je�eli Phut ma odebra� pi�� talent�w od kap�ana, to musi skarbi� sobie �aski u wszystkich, kt�rzy kr�c� si� przy �wi�tyniach. Ale ty ju� nic nie rozumiesz�

� Bo mnie m�wi serce �e to musi by� asyryjski wys�aniec czyhaj�cy na zgub� jego �wi�tobliwo�ci�

Kusz z pogard� patrzy� na Asarhadona.

� Wi�c �led� go, czuwaj nad ka�dym jego krokiem. A je�eli co wykryjesz, mo�e dostanie ci si� jaka cz�stka jego maj�tku.

� O, teraz powiedzia�e� m�dre zdanie! � rzek� gospodarz. � Niech ten szczur idzie sobie do kap�anek, a od nich w miejsce nie znane mi. Ale ja za nim poszl� moje �renice, przed kt�rymi nic si� nie ukryje!

Oko�o dziewi�tej godziny wieczorem Phut opu�ci� zajazd �Pod Okr�tem� w towarzystwie Murzyna nios�cego pochodni�. P� godziny przedtem Asarhadon wys�a� na ulic� Grob�w zaufanego cz�owieka rozkazuj�c, aby pilnie zwa�a�: czy harra�czyk nie wymknie si� z domu pod �Zielon� Gwiazd��, a je�eliby tak uczyni� � dok�d p�jdzie?

Drugi zaufany cz�owiek gospodarza szed� w pewnej odleg�o�ci za Phutem; na w�szych ulicach kry� si� pod domami, na szerszych � udawa� pijanego. Ulice by�y ju� puste, tragarze i przekupnie spali. �wieci�o si� tylko w mieszkaniach pracuj�cych rzemie�lnik�w albo u ludzi bogatych, kt�rzy ucztowali na p�askich dachach. W r�nych stronach miasta odzywa�y si� d�wi�ki arf i flet�w, �piewy, �miechy, kucie m�ot�w, zgrzytanie pi� stolarskich. Czasem okrzyk pijacki, niekiedy wo�anie o ratunek.

Ulice, kt�rymi przechodzi� Phut i niewolnik, by�y po wi�kszej cz�ci ciasne, krzywe, pe�ne wyboj�w. W miar� zbli�ania si� do celu podr�y, kamienice by�y coraz ni�sze, domy jednopi�trowe liczniejsze i wi�cej ogrod�w, a raczej palm, fig i n�dznych akacji, kt�re wychyla�y si� spomi�dzy mur�w, jakby mia�y zamiar uciec st�d.

Na ulicy Grob�w widok nagle zmieni� si�. Miejsce kamienic zaj�y rozleg�e ogrody, a w�r�d nich � eleganckie pa�acyki. Przed jedn� z bram Murzyn zatrzyma� si� i zgasi� pochodni�.

� Tu jest �Zielona Gwiazda� � rzek� i z�o�ywszy Phutowi niski uk�on zawr�ci� do domu.

Harra�czyk zapuka� do wr�t. Po chwili ukaza� si� od�wierny. Uwa�nie obejrza� przybysza i mrukn��:

� Anael, Sachiel�

� Amabiel, Abalidot � odpowiedzia� Phut.

� B�d� pozdrowiony � rzek� od�wierny i szybko otworzy� bram�.

Przeszed�szy kilkana�cie krok�w mi�dzy drzewami Phut znalaz� si� w sieni pa�acyku, gdzie powita�a go znajoma kap�anka. W g��bi sta� jaki� cz�owiek z czarn� brod� i w�osami, tak podobny do harra�czyka, �e przybysz nie m�g� ukry� zdziwienia.

� On zast�pi ci� w oczach tych, kt�rzy ci� �ledz� � rzek�a z u�miechem kap�anka. Cz�owiek przebrany za harra�czyka w�o�y� sobie na g�ow� wieniec z r� i w towarzystwie kap�anki poszed� na pierwsze pi�tro, gdzie niebawem rozleg�y si� d�wi�ki fletu i szcz�k puchar�w.

Phuta za� dwaj ni�si kap�ani zaprowadzili do �a�ni w ogrodzie. Tam, wyk�pawszy go i utrefiwszy w�osy, w�o�yli na niego bia�e szaty. Z �azienki wszyscy trzej znowu wyszli mi�dzy drzewa; min�li kilka ogrod�w, wreszcie znale�li si� na pustym placu.

Podr� ksi�cia nast�pcy zacz�a si� w najpi�kniejszej porze roku, w miesi�cu Famenut (koniec grudnia, pocz�tek stycznia).

Woda spad�a do po�owy wysoko�ci, ods�aniaj�c coraz nowe p�aty ziemi. Od Teb�w p�yn�y do morza mnogie tratwy z pszenic�; w Dolnym Egipcie zbierano koniczyn� i senes.

Drzewa pomara�czowe i granaty okry�y si� kwiatami, a na polach siano: �ubin, len, j�czmie�, b�b, fasol�, og�rki i inne ro�liny ogrodowe.

Odprowadzony do przystani memfijskiej przez kap�an�w, najwy�szych urz�dnik�w pa�stwa, gwardi� jego �wi�tobliwo�ci faraona i t�umy ludu, ksi��� namiestnik, Ramzes, wszed� do z�ocistej barki oko�o dziesi�tej rano. Pod pomostem, na kt�rym sta�y kosztowne namioty, dwudziestu �o�nierzy robi�o wios�ami; za� pod masztem i na obu ko�cach �odzi zaj�li miejsca najlepsi in�ynierowie wodni. Jedni pilnowali �agla, drudzy komenderowali wio�larzami, inni nadawali kierunek statkowi.

Ramzes zaprosi� do swej barki najczcigodniejszego arcykap�ana Mefresa i �wi�tego ojca Mentezufisa, kt�rzy mieli mu towarzyszy� w podr�y i pe�nieniu w�adzy. Wezwa� te� dostojnego nomarch� Memfisu, kt�ry ksi�cia odprowadza� do granic swojej prowincji.

Na kilkaset krok�w przed namiestnikiem p�yn�� pi�kny statek dostojnego Otoesa, kt�ry by� nomarch� Aa, prowincji s�siaduj�cej z Memfisem. Za� za ksi�ciem uszykowa�y si� niezliczone statki, zaj�te przez dw�r, kap�an�w, oficer�w i urz�dnik�w.

�ywno�� i s�u�ba odjecha�y wcze�niej. Nil do Memfisu p�ynie mi�dzy dwoma pasmami g�r. Dalej g�ry skr�caj� na wsch�d i zach�d, a rzeka dzieli si� na kilka ramion, kt�rych wody tocz� si� ku morzu przez wielk� r�wnin�.

Gdy statek odbi� od przystani, ksi��� chcia� porozmawia� z arcykap�anem Mefresem. W tej chwili jednak zerwa� si� taki okrzyk t�umu, �e nast�pca musia� wyj�� spod namiotu i ukaza� si� ludowi.

Lecz wrzawa zamiast zmniejszy� si� ros�a. Na obu brzegach sta�y i wci�� zwi�ksza�y si� t�umy p�nagich wyrobnik�w lub odzianych w �wi�teczne szaty mieszczan. Bardzo wielu mia�o wie�ce na g�owach, prawie wszyscy zielone ga��zki w r�kach. Niekt�re grupy �piewa�y, w�r�d innych rozlega� si� �oskot b�bn�w i d�wi�ki flet�w.

G�sto ustawione wzd�u� rzeki �urawie z kub�ami pr�nowa�y. Natomiast kr��y� po Nilu r�j drobnych cz�enek, kt�rych osady rzuca�y kwiaty pod bark� nast�pcy. Niekt�rzy sami skakali w wod� i p�yn�li za ksi���cym statkiem.

�Ale� oni tak mnie pozdrawiaj� jak jego �wi�tobliwo��!..� � pomy�la� ksi���.

I wielka duma opanowa�a jego serce na widok tylu strojnych statk�w, kt�re m�g� zatrzyma� jednym skinieniem, i tych tysi�cy ludzi, kt�rzy porzucili swoje zaj�cia i nara�ali si� na kalectwo, nawet na �mier�, byle spojrze� w jego boskie oblicze.

Szczeg�lniej upaja� Ramzesa niezmierny krzyk t�umu nie ustaj�cy ani na chwil�. Krzyk ten nape�nia� mu piersi, uderza� do g�owy, podnosi� go. Zdawa�o si� ksi�ciu, �e gdyby skoczy� z pomostu, nawet nie dosi�gn��by wody, bo zapa� ludu porwa�by go i uni�s� ku niebu jak ptaka.

Statek nieco zbli�y� si� ku lewemu brzegowi, postacie t�umu zarysowa�y si� wyra�niej i ksi��� spostrzeg� co�, czego si� nie spodziewa�. Podczas gdy pierwsze szeregi ludu klaska�y i �piewa�y, w dalszych wida� by�o kije, g�sto i szybko spadaj�ce na niewidzialne grzbiety.

�dziwiony namiestnik zwr�ci� si� do nomarchy Memfisu.

� Spojrzyj no, wasza dostojno�� Tam kije s� w robocie?�

Nomarcha przys�oni� r�k� oczy, szyja poczerwienia�a mu�

� Wybacz, najdostojniejszy panie, ale ja �le widz�

� Bij�� z pewno�ci� bij� � powtarza� ksi���.

� To jest mo�liwe � odpar� nomarcha. � Zapewne policja schwyta�a band� z�odziei�

Niezbyt zadowolony nast�pca poszed� na ty� statku, mi�dzy in�ynier�w, kt�rzy nagle skr�cili ku �rodkowi rzeki, i z tego punktu spojrza� ku Memfsowi.

Brzegi w g�rze Nilu by�y prawie puste, cz�enka znik�y, �urawie czerpi�ce wod� pracowa�y, jak gdyby nic nie zasz�o.

� Ju� sko�czy�a si� uroczysto��?� � zapyta� ksi��� jednego z in�ynier�w, wskazuj�c w g�r� rzeki.

� Tak� Ludzie wr�cili do roboty � odpar� in�ynier.

� Bardzo pr�dko!..

� Musz� odzyska� czas stracony � rzek� nieostro�nie in�ynier.

Nast�pca drgn�� i bystro spojrza� na m�wi�cego. Lecz wnet uspokoi� si� i wr�ci� pod namiot. Okrzyki nic go ju� nie obchodzi�y. By� pochmurny i milcz�cy. Po wybuchu dumy uczu� pogard� dla t�umu, kt�ry tak pr�dko przechodzi od zapa�u do �urawi czerpi�cych b�oto.

W tej okolicy Nil zaczyna dzieli� si� na odnogi. Statek naczelnika nomesu Aa skr�ci� ku zachodowi i po godzinnej je�dzie przybi� do brzegu. T�umy by�y jeszcze liczniejsze ani�eli pod Memfisem. Ustawiono mn�stwo s�up�w z chor�gwiami i bram triumfalnych owini�tych zieleni�. Mi�dzy ludem coraz cz�ciej mo�na by�o napotka� obce twarze i ubiory.

Gdy ksi��� wysiad� na l�d, zbli�yli si� kap�ani z baldachimem, a dostojny nomarcha Otoes rzek� do niego:

� B�d� pozdrowiony, namiestniku boskiego faraona, w granicach nomesu Aa. Na znak �aski swej, kt�ra jest dla nas niebiesk� ros�, chciej z�o�y� ofiar� bogu Ptah, naszemu patronowi, i przyjmij pod swoj� opiek� i w�adz� ten nomes z jego �wi�tyniami, urz�dnikami, ludem, byd�em, zbo�em i wszystkim, co si� tu znajduje.

Nast�pnie zaprezentowa� mu grup� m�odych elegant�w, pachn�cych, ur�owanych, ubranych w szaty haftowane z�otem. Byli to bli�si i dalsi krewni nomarchy, miejscowa arystokracja.

Ramzes przypatrzy� im si� z uwag�.

� Aha! � zawo�a�. � Zdawa�o mi si�, �e czego� brakuje tym panom, i ju� widz�. Oni nie maj� peruk�

� Poniewa� ty, najdostojniejszy ksi���, nie u�ywasz peruki, wi�c i nasza m�odzie� �lubowa�a sobie nie nosi� tego stroju � odpar� nomarcha.

Po tym obja�nieniu jeden z m�odych ludzi stan�� za ksi�ciem z wachlarzem, drugi z tarcz�, trzeci z w��czni� i rozpocz�� si� poch�d. Nast�pca szed� pod baldachimem, przed nim kap�an z puszk�, w kt�rej pali�y si� kadzid�a � wreszcie kilka m�odych dziewcz�t rzucaj�cych r�e na �cie�k�, kt�r� ksi��� mia� przechodzi�.

Lud w �wi�tecznych strojach, z ga��zkami w r�kach, tworzy� szpaler i krzycza�, �piewa� lub pada� na twarz przed nast�pc� faraona, ale ksi��� spostrzeg� �e mimo g�o�nych oznak rado�ci twarze s� martwe i zak�opotane. Zauwa�y� te�, �e t�um jest podzielony na grupy, kt�rymi dyryguj� jacy� ludzie, i �e uciecha odbywa si� na komend�. I znowu uczu� w sercu ch��d pogardy dla tego mot�ochu, kt�ry nawet cieszy� si� nie umie.

Z wolna orszak zbli�y� si� do murowanej kolumny, kt�ra odgranicza�a nomes Aa od nomesu memfijskiego. Na kolumnie z trzech stron znajdowa�y si� napisy dotycz�ce: rozleg�o�ci, ludno�ci i liczby miast prowincji z czwartej strony sta� pos�g bo�ka Ptah, okr�conego od st�p do piersi w powijaki, w zwyk�ym czepcu na g�owie, z lask� w r�ku.

Jeden z kap�an�w poda� ksi�ciu z�ot� �y�k� z p�on�cym kadzid�em. Nast�pca odmawiaj�c przepisane modlitwy wyci�gn�� kadzielnic� na wysoko�� oblicza b�stwa i kilkakrotnie nisko si� sk�oni�.

Okrzyki ludu i kap�an�w wzmog�y si� jeszcze bardziej, cho� mi�dzy arystokratyczn� m�odzie�� wida� by�o u�mieszki i drwinki. Ksi���, kt�ry od czasu pogodzenia si� z Herhorem okazywa� wielki szacunek bogom i kap�anom, lekko zmarszczy� brwi i w jednej chwili m�odzie� zmieni�a postaw�. Wszyscy spowa�nieli, a niekt�rzy upadli na twarz przed kolumn�.

�Zaprawd�! � pomy�la� ksi��� � ludzie szlachetnego urodzenia lepsi s� ani�eli ten mot�och� Cokolwiek czyni�, sercem czyni�, nie jak ci, kt�rzy wrzeszcz�c na moj� cze�� radzi by jak najpr�dzej wr�ci� do swoich ob�r i warsztat�w�� Teraz, lepiej ni� kiedykolwiek, zmierzy� odleg�o��, jaka istnia�a pomi�dzy nim i prostakami. I zrozumia�, �e tylko arystokracja jest klas�, z kt�r� ��czy go wsp�lno�� uczu�. Gdyby nagle znikli ci strojni m�odzie�cy i pi�kne kobiety, kt�rych p�on�ce spojrzenia �ledz� ka�dy jego ruch, a�eby natychmiast s�u�y� mu i spe�nia� rozkazy, gdyby ci znikli, ksi��� w�r�d niezliczonych t�um�w ludu czu�by si� samotniejszym ani�eli w pustyni.

O�miu Murzyn�w przynios�o lektyk� ozdobion� nad baldachimem strusimi pi�rami i ksi��� wsiad�szy w ni� uda� si� do stolicy nomesu, Sochem, gdzie zamieszka� w rz�dowym pa�acu.

Pobyt Ramzesa w tej prowincji, o kilka mil zaledwie oddalonej od Memfisu, ci�gn�� si� miesi�c. Ca�y za� ten czas up�yn�� mu na przyjmowaniu pr�b, odbieraniu ho�d�w, prezentacjach urz�dnik�w i ucztach.

Uczty odbywa�y si� podw�jne: jedne w pa�acu, w kt�rych przyjmowa�a udzia� arystokracja, drugie � w dziedzi�cu zewn�trznym, gdzie pieczono ca�e wo�y, zjadano setki sztuk chleba i wypijano setki dzban�w piwa. Tu raczy�a si� s�u�ba ksi���ca i ni�si urz�dnicy nomesu.

Ramzes podziwia� hojno�� nomarchy i przywi�zanie wielkich pan�w, kt�rzy dniem i noc� otaczali namiestnika, czujni na ka�de jego skinienie i gotowi spe�nia� rozkazy.

Nareszcie, zm�czony zabawami, ksi��� o�wiadczy� dostojnemu Otoesowi, �e chce bli�ej pozna� gospodarstwo prowincji. Taki bowiem otrzyma� rozkaz od jego �wi�tobliwo�ci faraona.

�yczeniu sta�o si� zado��. Nomarcha poprosi� ksi�cia, aby usiad� do lektyki, niesionej tylko przez dwu ludzi, i z wielkim orszakiem zaprowadzi� go do �wi�tyni b�stwa Hator. Tam orszak zosta� w przysionku, a nomarcha kaza� tragarzom wnie�� ksi�cia na szczyt jednego z pylon�w i sam mu towarzyszy�.

Ze szczytu sze�ciopi�trowej wie�y, sk�d kap�ani obserwowali niebo i za pomoc� kolorowych chor�gwi porozumiewali si� z s�siednimi �wi�tyniami w Memfis, Athribis i Anu, wzrok ogarnia� w kilkumilowym promieniu prawie ca�� prowincj�. Z tego te� miejsca dostojny Otoes pokazywa� ksi�ciu: gdzie le�� pola i winnice faraona, kt�ry kana� oczyszcza si� obecnie, kt�ra tama ulega naprawie, gdzie znajduj� si� piece do topienia br�zu, gdzie spichrze kr�lewskie, gdzie bagna zaro�ni�te lotosem i papirusem, kt�re pola zosta�y zasypane piaskiem i tak dalej.

Ramzes by� zachwycony pi�knym widokiem i gor�co dzi�kowa� Otoesowi za doznan� przyjemno��. Lecz gdy wr�ci� do pa�acu i wedle rady ojca zacz�� notowa� wra�enia, przekona� si�, �e jego wiadomo�ci o ekonomicznym stanie nomesu Aa nie rozszerzy�y si�. Po paru dniach znowu za��da� od Otoesa wyja�nie� dotycz�cych administracji prowincj�. W�wczas dostojny pan kaza� zgromadzi� si� wszystkim urz�dnikom i przedefilowa� przed ksi�ciem, kt�ry w g��wnym dziedzi�cu siedzia� na wzniesieniu.

Wi�c przesuwali si� oko�o namiestnika wielcy i mali podskarbiowie, pisarze od zb�, wina, byd�a i tkanin. Naczelnicy mularzy i kopaczy, in�ynierowie l�dowi i wodni, lekarze r�nych chor�b, oficerowie pu�k�w robotniczych, pisarze policji, s�dziowie, dozorcy wi�zie� nawet paraszytowie i oprawcy. Po nich dostojny nomarcha przedstawi� Ramzesowi jego w�asnych urz�dnik�w tej prowincji. Ksi��� za� z niema�ym zdziwieniem dowiedzia� si�, �e w nomesie Aa i mie�cie Sochem posiada: osobnego wo�nic�, �ucznika, nosiciela tarczy, w��czni i topora, kilkunastu lektykarzy, paru kucharzy, podczaszych, fryzjer�w i wielu innych s�u�ebnik�w, odznaczaj�cych si� przywi�zaniem i wierno�ci�, cho� Ramzes wcale ich nie zna� i nawet nie s�ysza� ich nazwisk.

Zm�czony i znudzony ja�owym przegl�dem urz�dnik�w, ksi��� upad� na duchu. Przera�a�a go my�l, �e on nic nie pojmuje, �e wi�c jest niezdolny do kierowania pa�stwem. Lecz nawet przed samym sob� l�ka� si� przyzna� do tego.

Bo je�eli nie potrafi rz�dzi� Egiptem, a inni poznaj� si� na tym, co mu pozostanie?� Tylko �mier�. Ramzes czu�, �e poza tronem nie ma dla niego szcz�cia, �e bez w�adzy � nie m�g�by istnie�.

Lecz gdy par� dni odpocz��, o ile mo�na by�o odpocz�� w chaosie dworskiego �ycia, znowu wezwa� do siebie Otoesa i rzek� mu:

� Prosi�em wasz� dostojno��, a�eby� mnie wtajemniczy� w rz�dy swego nomesu. Zrobi�e� tak: pokaza�e� mi kraj i urz�dnik�w, ale ja jeszcze nic nie wiem. Owszem, jestem jak cz�owiek w podziemiach naszych �wi�ty�, kt�ry widzi doko�a siebie tyle dr�g, �e w ko�cu nie mo�e wyj�� na �wiat.

Nomarcha zafrasowa� si�.

� Co mam robi�?.. � zawo�a�. � Czego chcesz ode mnie, w�adco?� Rzeknij tylko s�owo, a oddam ci m�j urz�d, maj�tek, nawet g�ow�.

A widz�c, �e ksi��� przyjmuje �askawie te zapewnienia, prawi� dalej.:

� W czasie podr�y widzia�e� lud tego nomesu. Powiesz, �e nie byli wszyscy. Zgoda. Ka��, aby wysz�a ca�a ludno��, a jest jej: m��w, kobiet, starc�w i dzieci oko�o dwustu tysi�cy sztuk. Z wierzcho�ka pylonu raczy�e� ogl�da� nasze terytorium. Lecz je�eli pragniesz, mo�emy z bliska obejrze� ka�de pole, ka�d� wie� i ulice miasta Sochem.

Nareszcie pokaza�em ci urz�dnik�w mi�dzy kt�rymi, prawda, �e brakowa�o najni�szych.

Ale wydaj rozkaz, a wszyscy stan� jutro przed twoim obliczem i b�d� le�eli na brzuchach swych.

C� mam wi�cej uczyni�?� odpowiedz, najdostojniejszy panie!..

� Wierz� ci, �e jeste� najwierniejszy � odpar� ksi���. � Obja�nij mi wi�c dwie rzeczy: jedn� � dlaczego zmniejszy�y si� dochody jego �wi�tobliwo�ci faraona, drug� � co ty sam robisz w nomesie?�

Otoes zmi�sza� si�, a ksi��� pr�dko doda�:

� Chc� wiedzie�: co tu robisz i jakimi sposobami rz�dzisz, gdy� jestem m�ody i dopiero zaczynam rz�dy�

� Ale masz m�dro�� starca! � szepn�� nomarcha.

� Godzi si� wi�c � m�wi� ksi��� � a�ebym ja wypytywa� do�wiadczonych, a ty �eby� mi udziela� nauk.

� Wszystko poka�� waszej dostojno�ci i opowiem � rzek� Otoes. � Ale trzeba nam wydosta� si� w miejsce, gdzie nie ma tej wrzawy�

Istotnie w pa�acu, kt�ry zajmowa� ksi���, na dziedzi�cach wewn�trznych i zewn�trznych, t�oczy�o si� takie mn�stwo ludzi jak na jarmarku. Jedli oni, pili, �piewali, mocowali si� lub gonili, a wszystko na chwa�� namiestnika, kt�rego byli s�ugami.

Jako� oko�o trzeciej po po�udniu nomarcha kaza� wyprowadzi� dwa konie na kt�rych wraz z ksi�ciem wyjechali z miasta na zach�d. Dw�r za� zosta� w pa�acu i bawi� si� jeszcze weselej.

Dzie� by� pi�kny, ch�odny ziemia okryta zielono�ci� i kwieciem. Nad g�owami je�d�c�w rozlega�y si� �piewy ptak�w, powietrze by�o pe�ne woni.

� Jak tu przyjemnie! � zawo�a� Ramzes. � Pierwszy raz od miesi�ca mog� zebra� my�li. A ju� zacz��em wierzy�, �e w mojej g�owie osiedli� si� ca�y pu�k woz�w wojennych i od rana do nocy odbywa musztr�.

� Taki jest los mocarzy �wiata � odpar� nomarcha�

Stan�li na wzg�rzu. U st�p ich le�a�a ogromna ��ka przeci�ta b��kitn� strug�. Na p�nocy i na po�udniu bieli�y si� mury miasteczek, za ��k�, a� do kra�ca horyzontu, ci�gn�y si� czerwone piaski pustyni zachodniej, od kt�rej niekiedy wia�o tchnienie upalnego wiatru jak z pieca. Na ��ce pas�y si� niezliczone stada zwierz�t domowych: rogate i bezrogie wo�y owce, kozy, os�y, antylopy, nawet nosoro�ce. Tu i �wdzie by�o wida� k�py moczar�w obros�ych ro�linami wodnymi i krzakami, w kt�rych roi�y si� dzikie g�si, kaczki, go��bie, bociany, ibisy i pelikany.

� Spojrzyj, panie � rzek� nomarcha � oto obraz naszego kraju Queneh, Egiptu. Oziris umi�owa� ten pasek ziemi w�r�d pusty�, zasypa� go ro�linno�ci� i zwierz�tami, aby mie� z nich po�ytek. Potem dobry b�g przyj�� na siebie ludzk� posta� i by� pierwszym faraonem. A gdy poczu�, �e mu cia�o wi�dnie, opu�ci� je i wst�pi� w swego syna, a nast�pnie w jego syna.

Tym sposobem Oziris �yje mi�dzy nami od wiek�w jako faraon i ci�gnie korzy�ci z Egiptu i jego bogactw, kt�re sam stworzy�. Rozr�s� si� pan jak pot�ne drzewo. Konarami jego s� wszyscy kr�lowie egipscy, ga��mi � nomarchowie i kap�ani, a ga��zkami � stan rycerski. Widzialny b�g zasiada na tronie ziemskim i pobiera nale�ny mu doch�d z kraju; niewidzialny przyjmuje ofiary w �wi�tyniach i przez usta kap�an�w opowiada swoj� wol�.

� M�wisz prawd� � wtr�ci� ksi���. � Tak jest napisano.

� Poniewa� Oziris-faraon � ci�gn�� nomarcha � nie mo�e sam zajmowa� si� ziemskim gospodarstwem, wi�c poleci� czuwa� nad swoim maj�tkiem nam, nomarchom, kt�rzy z jego krwi pochodzimy.

� To jest prawda � rzek� Ramzes. � Nawet niekiedy s�oneczny b�g wciela si� w nomarch� i daje pocz�tek nowej dynastii. Tak powsta�y dynastia memfijska, elefantyjska, tebe�ska, ksoicka�

� Rzek�e�, panie � m�wi� dalej Otoes. � A teraz odpowiem na to, o co mnie pyta�e�.

Pyta�e�: co ja tu robi� w nomesie?� Pilnuj� maj�tku Ozirisa-faraona i mojej w nim cz�stki.

Spojrzyj na te stada: widzisz r�ne zwierz�ta. Jedne daj� mleko, inne mi�so, inne we�n� i sk�ry. Podobnie ludno�� Egiptu: jedni dostarczaj� zb�, inni wina, tkanin, sprz�t�w, budynk�w.

Moj� za� rzecz� jest pobra� od ka�dego, co winien, i z�o�y� u st�p faraona.

W dozorowaniu tak licznych stad sam nie podo�a�bym; wi�c wybra�em sobie czujne psy i m�drych pasterzy. Jedni doj� zwierz�ta, strzyg�, zdejmuj� z nich sk�ry, drudzy pilnuj�, aby z�odziej nie pokrad� ich lub nie poszarpa� drapie�nik. Podobnie z nomesem: nie zd��y�bym zebra� wszystkich podatk�w i ustrzec ludzi od z�ego; wi�c mam urz�dnik�w, kt�rzy robi�, co jest s�uszne, a mnie sk�adaj� rachunki ze swych czynno�ci.

� Wszystko jest prawd� � przerwa� ksi��� � znam to i rozumiem. Lecz nie mog� doj��: dlaczego zmniejszy�y si� dochody jego �wi�tobliwo�ci, pomimo �e s� tak pilnowane?

� Chciej przypomnie� sobie, wasza dostojno�� � odpar� nomarcha � �e b�g Set, cho� jest rodzonym bratem s�onecznego Ozirisa, nienawidzi go, walczy z nim i psuje wszelkie jego dzie�a. On zsy�a �miertelne choroby na ludzi i byd�o, on sprawia, �e przyb�r Nilu jest za ma�y lub zanadto gwa�towny, on na Egipt w porze gor�cej rzuca tumany piask�w.

Gdy rok jest dobry, Nil dosi�ga pustyni, gdy z�y � pustynia przychodzi do Nilu, a w�wczas i dochody kr�lewskie musz� by� mniejsze.

� Spojrzyj, wasza cze�� � m�wi� wskazuj�c na ��k�. � Liczne s� te stada, ale za mojej m�odo�ci by�y liczniejsze. A kto temu winien? Nikt inny, tylko Set, kt�remu nie opr� si� ludzkie si�y. Ta ��ka, dzi� ogromna, by�a niegdy� jeszcze wi�ksz�, i z tego miejsca nie widywano pustyni, kt�ra nas dzi� przera�a. Gdzie bogowie walcz�, cz�owiek nie poradzi; gdzie Set zwyci�a Ozirisa, kt� mu zabiegnie drog�?

Dostojny Otoes sko�czy�; ksi��� zwiesi� g�ow�. Niema�o nas�ucha� si� on w szko�ach o �asce Ozirisa i niegodziwo�ciach Seta i jeszcze dzieckiem b�d�c gniewa� si�, �e z Setem nie zrobiono ostatecznych rachunk�w.

�Jak ja urosn� � my�la� w�wczas � a ud�wign� w��czni�, poszukam Seta i spr�bujemy si�!..�

I oto patrzy� dzi� na niezmierny obszar piask�w, pa�stwo z�owrogiego boga, kt�ry umniejsza� dochody Egiptu; ale o walce z nim nie my�la�. Jak tu walczy� z pustyni�?� Mo�na j� tylko omija� albo w niej zgin��.

Pobyt w nomesie Aa tak zm�czy� nast�pc� tronu, �e dla odpoczynku i zebrania my�li kaza� zaprzesta� wszelkich uroczysto�ci na swoj� cze�� i zapowiedzia�, aby w czasie podr�y ludno�� nigdzie nie wyst�powa�a z powitaniami dla niego. Orszak ksi���cy dziwi� si�, nawet troch� gorszy�. Ale rozkaz zosta� wykonany i Ramzes znowu odzyska� nieco spokojno�ci w �yciu. Mia� teraz czas do musztrowania �o�nierzy, co by�o jego najmilszym zaj�ciem, i m�g� nieco skupi� zwichrzone my�li. Zamkni�ty w najodleglejszym k�cie pa�acu, ksi��� pocz�� zastanawia� si�: o ile spe�ni� rozkazy ojca?

W�asnymi oczyma obejrza� nomes Aa: jego pola, miasteczka, ludno�� i urz�dnik�w.

Sprawdzi� te�, �e wschodni brzeg prowincji uleg� najazdowi pustyni. Spostrzeg�, �e ludno�� robocza jest oboj�tna i g�upia, robi tylko to, co jej ka��, a i to niech�tnie. Nareszcie przekona� si�, �e naprawd� wiernych i kochaj�cych poddanych znale�� mo�a tylko w�r�d arystokracji.

S� oni bowiem albo spokrewnieni z rodem faraon�w, albo nale�� do stanu rycerskiego i s� wnukami �o�nierzy, kt�rzy walczyli pod Ramzesem Wielkim.

W ka�dym razie ci ludzie szczerze garn�li si� do dynastii i gotowi byli s�u�y� jej z prawdziwym zapa�em. Nie jak ch�opi, kt�rzy, odkrzyczawszy powitanie, czym pr�dzej biegli do swoich �wi� i wo��w.

G��wny jednak cel pos�annictwa zosta� nie rozstrzygni�ty. Ramzes nie tylko jasno nie widzia� przyczyn zmniejszenia si� kr�lewskich dochod�w, ale nawet nie umia� sformu�owa� pytania: dlaczego jest �le i � jak poprawi� z�e? Czu� tylko, �e legendowa wojna boga Seta z bogiem Ozirisem niczego nie wyja�nia i wcale nie podaje �rodk�w zaradczych.

Ksi��� za�, jako przysz�y faraon, chcia� mie� wielkie dochody, takie jak dawni w�adcy Egiptu. I kipia� gniewem na sam� my�l, �e wst�piwszy na tron mo�e by� r�wnie ubogim jak ojciec, je�eli nie ubo�szym.

� Nigdy!.. � wo�a� ksi��� zaciskaj�c pi�ci.

Dla powi�kszenia kr�lewskich maj�tk�w by� got�w rzuci� si� z mieczem na samego boga Seta i tak por�ba� go w kawa�y, jak on zrobi� ze swoim bratem Ozirisem. Ale zamiast okrutnego b�stwa i jego legion�w widzia� doko�a siebie: pustk�, cisz� i niewiadomo��.

Pod wp�ywem tych szamota� si� z w�asnymi my�lami zaczepi� raz arcykap�ana Mefresa.

� Powiedz mi, �wi�ty ojcze, kt�remu znana jest wszelka m�dro��: dlaczego dochody pa�stwa zmniejszaj� si� i w jaki spos�b mo�na by je powi�kszy�?

Arcykap�an wzni�s� r�ce do g�ry.

� Niech b�dzie b�ogos�awiony � zawo�a� � duch, kt�ry podszepn�� ci, dostojny panie, takie my�li!.. O, bodajby� poszed� �ladem wielkich faraon�w, kt�rzy pokryli Egipt �wi�tyniami, a za pomoc� tam i kana��w zwi�kszyli obszar urodzajnych grunt�w�

Starzec by� tak wzruszony, �e zap�aka�.

� Przede wszystkim � odpar� ksi��� � odpowiedz mi na to, o co pytam. Bo czyli� mo�na my�le� o budowaniu kana��w lub �wi�ty�, gdy skarb pusty? Na Egipt spad�o najwi�ksze nieszcz�cie: jego w�adcom grozi ub�stwo. To przede wszystkim nale�y zbada� i poprawi�, a reszta znajdzie si�.

� O tym, ksi���, dowiesz si� tylko w �wi�tyniach, u st�p o�tarzy � m�wi� arcykap�an. � Tylko tam szlachetna ciekawo�� twoja mo�e by� zaspokojona.

Ramzes rzuci� si� niecierpliwie.

� Przed oczyma waszej dostojno�ci �wi�tynie zas�aniaj� ca�y kraj, nawet skarb faraona!..

Jestem przecie� kap�a�skim uczniem wychowa�em si� w cieniu �wi�ty�, znam tajemnicze widowiska, na kt�rych przedstawiacie z�o�� Seta a �mier� i odradzanie si� Ozirisa, i c� mi z tego?� Gdy ojciec spyta mnie: w jaki spos�b nape�ni� skarbiec? � nic nie odpowiem. A raczej powinien bym go namawia�, a�eby jeszcze d�u�ej i cz�ciej modli� si�, ni� to robi dotychczas!

� Blu�nisz, ksi���, bo nie znasz wysokich obrz�d�w religii. Gdyby� je pozna� odpowiedzia�by� na wiele pyta�, kt�re ci� dr�cz�. A gdyby� widzia� to, co ja widzia�em!..

Uwierzy�by�, �e najwa�niejsz� spraw� dla Egiptu jest pod�wign�� jego �wi�tynie i kap�an�w�

�Starcy po raz drugi w �yciu staj� si� dzie�mi� � pomy�la� ksi��� i przerwa� rozmow�. Arcykap�an Mefres by� zawsze bardzo pobo�ny; lecz w ostatnich czasach posuwa� si� nawet do dziwactw w tym kierunku.

�Dobrze bym wyszed� � m�wi� do siebie Ramzes � oddawszy si� w r�ce kap�an�w, dla asystowania ich dziecinnym obrz�dkom. A mo�e Mefres kaza�by i mnie ca�e godziny wystawa� przed o�tarzem z podniesionymi r�kami, jak to sam podobno robi spodziewaj�c si� cud�w!..� W miesi�cu Farmuti (koniec stycznia � pocz�tek lutego) ksi��� po�egna� Otoesa, aby przenie�� si� do nomesu Hak. Dzi�kowa� nomarsze i panom za wspania�e przyj�cie, ale w duszy mia� smutek czuj�c, �e nie wywi��e si� z zadania, kt�re w�o�y� na niego ojciec.

Odprowadzony przez rodzin� i dw�r Otoesa, namiestnik z orszakiem swym przeprawi� si� na prawy brzeg Nilu, gdzie powita� go dostojny nomarcha Ranuzer z panami i kap�anami.

Gdy ksi��� stan�� na ziemi Hak, kap�ani podnie�li w g�r� bo�ka Atum. patrona prowincji, urz�dnicy padli na twarz, a nomarcha poda� mu z�oty sierp prosz�c, aby, jako zast�pca faraona, rozpocz�� �niwo. W tej porze bowiem nale�a�o zbiera� j�czmie�.

Ramzes przyj�� sierp, �ci�� par� gar�ci k�os�w i spali� je wraz z kadzid�em przed bogiem pilnuj�cym granic. Po nim zrobi� to samo nomarcha i wielcy panowie, a nareszcie zacz�li �niwo ch�opi. Zbierali tylko k�osy, kt�re pakowano w worki; s�oma za� zostawa�a w polu.

Wys�uchawszy nabo�e�stwa, kt�re znudzi�o go, ksi��� stan�� na dwukolnym wozie. Wysun�� si� oddzia� wojska, za nim kap�ani, dwaj panowie prowadzili za uzdy konie nast�pcy, za nast�pc� na drugim wozie jecha� nomarcha Ranuzer, a za nim ogromny orszak pan�w i s�ug dworskich. Lud, zgodnie z wol� Ramzesa, nie wyst�pi�, lecz ch�opi, pracuj�cy w polu, na widok procesji upadali twarzami na ziemi�.

W ten spos�b, przeszed�szy kilka pontonowych most�w rzuconych na odnogi Nilu i kana�y, ksi��� nad wieczorem dojecha� do miasta Anu, stolicy prowincji.

Przez kilka dni ci�gn�y si� uczty powitalne, sk�adano namiestnikowi ho�dy, przedstawiano mu urz�dnik�w. W ko�cu Ramzes zarz�da� przerwania uroczysto�ci i prosi� nomarch� o zaznajomienie go z bogactwami nomesu.

Przegl�d zacz�� si� nazajutrz i trwa� par� tygodni. Co dzie� na podw�rze pa�acu, w kt�rym mieszka� nast�pca, przychodzi�y rozmaite cechy rzemie�lnicze pod komend� cechowych oficer�w, a�eby okaza� ksi�ciu swoje wyroby.

Wi�c kolejno przeci�gali fabrykanci broni z mieczami, w��czniami i toporami; fabrykanci instrument�w muzycznych z piszcza�kami, tr�bkami, b�bnami i arfami. Po tych przyszed� wielki cech stolarski, kt�ry okazywa� krzes�a, sto�y, kanapy, lektyki i wozy, ozdobione bogatymi rysunkami, wyk�adane r�nokolorowym drzewem, per�ow� mas� i ko�ci� s�oniow�. Potem niesiono metalowe naczynia kuchenne: ruszty do ognisk, ro�ny, dwuuszne garnki i p�ytkie rynki z pokrywami. Jubilerowie popisywali si� cudnej pi�kno�ci pier�cieniami ze z�ota, bransoletami na r�ce i nogi z elektronu, czyli mi�szaniny z�ota i srebra, �a�cuchami; wszystko to kunsztownie rze�bione, wysadzane drogimi kamieniami lub r�nokolorow� emali�.

Zamkn�li poch�d garncarze nios�cy przesz�o sto gatunk�w naczy� glinianych. By�y tam wazy, garnki, misy, dzbany i kru�e, najrozmaitszej formy i wielko�ci, pokryte malowid�ami, ozdobione g�owami zwierz�t i ptak�w.

Ka�dy cech sk�ada� ksi�ciu ofiary ze swoich najpi�kniejszych wyrob�w. Zape�ni�y one du�� sal�, cho� nie by�o mi�dzy nimi dwu do siebie podobnych.

Po sko�czeniu ciekawej, lecz nu��cej wystawy jego dostojno�� Ranuzer spyta� ksi�cia czy jest zadowolony?

Nast�pca zamy�li� si�.

� Pi�kniejsze rzeczy � odpar� � widzia�em chyba w �wi�tyniach albo w pa�acach mego ojca.

Poniewa� jednak mog� kupowa� je tylko ludzie bogaci, wi�c nie wiem, czy skarb pa�stwa ma z nich do�� wielkie dochody.

Nomarch� zdziwi�a ta oboj�tno�� dla dzie� sztuki w m�odym panu, a zaniepokoi�a troska o dochody. Chc�c jednak zadowoli� Ramzesa, zacz�� od tej pory oprowadza� go po fabrykach kr�lewskich.

Wi�c jednego dnia zwiedzili m�yny, gdzie niewolnicy w kilkuset �arnach i st�pach przygotowywali m�k�. Byli w piekarniach, gdzie wypiekano chleb i suchary dla wojska, tudzie� w fabryce, gdzie robiono konserwy z ryb i mi�sa.

Ogl�dali wielkie garbarnie i warsztaty sanda��w, huty, gdzie topiono br�z na naczynia i or�e, potem cegielnie, cechy tkacz�w i krawc�w.

Zak�ady te mie�ci�y si� we wschodniej cz�ci miasta. Ramzes z pocz�tku ogl�da� je ciekawie, ale bardzo pr�dko obrzyd� mu widok robotnik�w, kt�rzy byli wystraszeni, chudzi, mieli chorowit� cer� i blizny od kij�w na plecach.

Od tej pory bawi� kr�tko w fabrykach, wola� przypatrywa� si� okolicom miasta Anu. Daleko na wschodzie wida� by�o pustyni�, w�r�d kt�rej w roku zesz�ym odbywa�y si� manewry pomi�dzy korpusem jego i Nitagera. Jak na d�oni widzia� go�ciniec, kt�rym maszerowa�y jego pu�ki, miejsce, gdzie z powodu znalezienia skarabeusz�w machiny wojenne musia�y skr�ci� na pustyni�, a mo�e nawet i to drzewo, na kt�rym powiesi� si� ch�op kopi�cy kana�.

Z tamtego szczytu, w towarzystwie Tutmozisa, spogl�da� na kwitn�c� ziemi� Gosen i z�orzeczy� kap�anom. A tam, mi�dzy wzg�rzami, spotka� Sar�, do kt�rej zapali�o si� jego serce.

Dzi� jakie zmiany!.. Ju� przesta� nienawidzie� kap�an�w, od czasu gdy za spraw� Herhora dosta� korpus i namiestnikostwo. Sara za� zoboj�tnia�a mu jako kochanka, lecz natomiast coraz �ywiej obchodzi�o go dzieci�, kt�rego mia�a zosta� matk�.

�Co ona tam robi? � my�la� ksi���. � Ju� dawno nie mia�em od niej wiadomo�ci.� A gdy tak patrzy� na wschodnie wzg�rza i rozpami�tywa� niedawn� przesz�o��, stoj�cy na czele jego �wity nomarcha Ranuzer by� przekonany, �e ksi��� spostrzeg� jakie� nadu�ycia w fabrykach i medytuje nad sposobem ukarania go.

�Ciekawym, co on zobaczy�? � m�wi� w sobie dostojny nomarcha. � Czy to, �e po�ow� ceg�y sprzedano kupcom fenickim, czy �e dziesi�� tysi�cy sanda��w brakuje w sk�adzie, czy mo�e jaki pod�y n�dznik szepn�� mu co o metalowych hutach?�� I serce Ranuzera nape�ni� wielki niepok�j.

Nagle ksi��� odwr�ci� si� do �wity i wezwa� Tutmozisa, kt�ry zawsze mia� obowi�zek znajdowa� si� w pobli�u jego osoby.

Tutmozis przybieg�, nast�pca odszed� z nim jeszcze dalej na stron�.

� S�uchaj � rzek� wskazuj�c na pustyni�. � Widzisz ty te g�ry?�

� Byli�my tam zesz�ego roku� � westchn�� dworak.

� Przypomnia�em sobie Sar�

� Zaraz spal� kadzid�o bogom! � zawo�a� Tutmozis � bom ju� my�la�, �e od czasu gdy jeste� namiestnikiem, wasza dostojno��, zapomnia�e� o swoich wiernych s�ugach�

Ksi��� popatrzy� na niego i wzruszy� ramionami.

� Wybierz � m�wi� � spo�r�d dar�w, kt�re mi z�o�ono, wybierz kilka najpi�kniejszych naczy�, sprz�t�w, tkanin, a nade wszystko bransolet i �a�cuch�w, i zawie� to Sarze�

� �yj wiecznie, Ramzesie � szepn�� e�egant � bo jeste� szlachetnym panem�

� Powiedz jej � ci�gn�� ksi��� � �e mam serce zawsze pe�ne �aski dla niej. Powiedz, �e chc�, aby pilnowa�a swego zdrowia i dba�a o dziecko, kt�re ma przyj�� na �wiat. Gdy za� zbli�y si� czas rozwi�zania, a ja spe�ni� rozkazy ojca mego, powiedz Sarze, �e przyjedzie do mnie i osi�dzie w mym domu. Nie mog� �cierpie�, a�eby matka mojego dziecka t�skni�a w samotno�ci� Jed�, uczy� com rzek�, i wracaj z dobrymi wiadomo�ciami.

Tutmozis upad� twarz� przed szlachetnym w�adc� i natychmiast pu�ci� si� w drog�. Orszak ksi�cia, nie mog�c odgadn�� tre�ci rozmowy, zazdro�ci� Tutmozisowi �ask pa�skich, a dostojny Ranuzer czu� rosn�cy niepok�j w swej duszy.

�Obym � m�wi� stroskany � obym nie potrzebowa� podnie�� r�ki na samego siebie i w kwiecie wieku osieroci� dom� Po c�em, nieszcz�sny, przyw�aszczaj�c sobie dobra jego �wi�tobliwo�ci faraona, nie pomy�la� o godzinie s�du?�� Twarz jego zrobi�a si� ��ta i nogi chwia�y si� pod nim. Ale ksi��� opanowany fal� wspomnie�, nie spostrzeg� jego trwogi.

Teraz w mie�cie Anu nast�pi� szereg uczt i zabaw Dostojny Ranuzer wydoby� z piwnic najlepsze wina, z trzech s�siednich nomes�w zjecha�y najpi�kniejsze tancerki, najs�awniejsi muzycy, najosobliwsi sztukmistrze. Ksi��� Ramzes mia� czas doskonale zape�niony. Z rana musztra wojsk i przyj�cia dygnitarzy, p�niej uczta, widowiska, polowania i znowu uczta.

Lecz w chwili gdy nomarcha Haku by� pewny, �e namiestnik ju� znudzi� si� kwestiami administracyjnymi i ekonomicznymi, ksi��� wezwa� go do siebie i spyta�:

� Nomes waszej dostojno�ci nale�y do najbogatszych w Egipcie?�

� Tak� chocia� mieli�my kilka lat ci�kich� � odpar� Ranuzer i znowu serce w nim zamar�o, a nogi zacz�y dr�e�.

� To mnie w�a�ciwie dziwi � m�wi� ksi��� � �e z roku na rok zmniejszaj� si� dochody jego �wi�tobliwo�ci. Czy nie m�g�by� mi tego obja�ni�?

� Panie � rzek� nomarcha schylaj�c si� do ziemi � Widz�, �e moi wrogowie w duszy twej zasieli nieufno��; cokolwiek bym wi�c powiedzia�, nie trafii do przekonania twego. Pozw�l mi zatem nie zabiera� ju� g�osu. Niech tu raczej przyjd� pisarze z dokumentami, kt�re b�dziesz m�g� sam dotkn�� r�k� i sprawdzi�

Ksi��� nieco zdziwi� si� nieoczekiwanym wybuchem, lecz przyj�� propozycj�. Owszem, uradowa� si� ni�. S�dzi� bowiem, �e raporty pisarz�w wyja�ni� mu tajemnice zarz�du.

Przyszli tedy na drugi dzie� � wielki pisarz nomesu Hak tudzie� jego pomocnicy, i przynie�li ze sob� kilkana�cie zwoj�w papirusu, zapisanych na obie strony. Gdy rozwini�to je, utworzy�y wst�g�, szerok� na trzy pi�dzi du�ej r�ki, d�ug� na sze��dziesi�t krok�w. Ksi��� pierwszy raz widzia� tak olbrzymi dokument, w kt�rym znajdowa� si� opis jednej tylko prowincji i z jednego roku.

Wielki pisarz usiad� na pod�odze z podwini�tymi nogami i zacz��:

� �W trzydziestym trzecim roku panowania jego �wi�tobliwo�ci Mer-amen-Ramzesa Nil op�ni� si� z wylewem. Ch�opi przypisuj�c to nieszcz�cie czarnoksi�stwu cudzoziemc�w zamieszka�ych w prowincji Hak, zacz�li burzy� domy niewiernych �yd�w, Chet�w i Fenicjan, przy czym kilka os�b zabito. Z rozkazu jego dostojno�ci nomarchy winnych stawiano przed s�d, dwudziestu pi�ciu ch�op�w, dw�ch mularzy i pi�ciu szewc�w skazano do kopal�, a jednego rybaka uduszono��

� Co to za dokument? � przerwa� ksi���.

� To sprawozdanie s�dowe, przeznaczone dla st�p jego �wi�tobliwo�ci.

� Od�� to i czytaj o dochodach skarbowych.

Pomocnicy wielkiego pisarza zwin�li odrzucony dokument, a podali mu inny. Dostojnik znowu zacz�� czyta�:

� �Dnia pi�tego miesi�ca Tot przywieziono do �pichrz�w kr�lewskich sze��set miar pszenicy, na co g��wny dozorca wyda� pokwitowanie. Dnia si�dmego Tot wielki skarbnik dowiedzia� si� i sprawdzi�, �e z zesz�orocznych zbior�w uby�o sto czterdzie�ci o�m miar pszenicy.

W czasie sprawdzania dwaj robotnicy ukradli miar� ziarna i ukryli je mi�dzy ceg��. Co gdy stwierdzono, oddani zostali pod s�d i zes�ani do kopal� za podniesienie r�ki na maj�tek jego �wi�tobliwo�ci��

� A tamte sto czterdzie�ci o�m miar?� � spyta� nast�pca.

� Myszy zjad�y � odpowiedzia� pisarz i czyta� dalej:

� �smego Tot przys�ano dwadzie�cia kr�w, o�mdziesi�t cztery owiec na rze�, kt�re nadzorca wo��w kaza� odda� pu�kowi Krogulec, za stosownym pokwitowaniem.

Tym sposobem namiestnik dowiadywa� si�, dzie� po dniu, ile j�czmienia, pszenicy, fasoli i ziarn lotosu zwieziono do �pichrz�w, ile oddano do m�yn�w, ile skradziono i ilu robotnik�w z tego powodu skazano do kopal�.

Raport by� tak nudny i chaotyczny, �e w po�owie miesi�ca Paofi ksi��� kaza� przerwa� czytanie.

� Powiedz mi, wielki pisarzu � spyta� Ramzes � co ty z tego rozumiesz?� Co ty wiesz z tego?�

� Wszystko co wasza dostojno�� rozka�e�

I zacz�� znowu od pocz�tku, ale ju� z pami�ci:

� Dnia pi�tego miesi�ca Tot przywieziono do kr�lewskich �pichrz�w�

� Do��! � zawo�a� rozgniewany ksi��� i kaza� im i�� precz.

Pisarze upadli na twarz, potem szybko zabrali zwoje papirus�w, znowu upadli na twarz i p�dem wynie�li si� za drzwi.

Ksi��� wezwa� do siebie nomarch� Ranuzera. Przyszed� z r�koma z�o�onymi na piersiach, ale spokojnym obliczem. Dowiedzia� si� bowiem od pisarz�w, �e namiestnik nie mo�e niczego doj�� z raport�w i �e ich nawet nie wys�ucha�.

� Powiedz mi, wasza dostojno�� � zacz�� nast�pca � czy i tobie czytaj� raporty?

� Co dzie�

� I ty je rozumiesz?

� Wybacz, najdostojniejszy panie, ale� czyli� m�g�bym rz�dzi� nomesem, gdybym tego nie rozumia�?

Ksi��� stropi� si� i zamy�li�. Mo�e by�, �e naprawd� on tylko jest tak nieudolny?� A w�wczas � w co si� zamieni jego w�adza?�

� Si�d� � rzek� po chwili, wskazuj�c Ranuzerowi krzes�o. � Si�d� i opowiedz mi: w jaki spos�b rz�dzisz nomesem?�

Dostojnik poblad� i oczy wywr�ci�y mu si� bia�kami do g�ry, Ramzes spostrzeg� to i zacz�� si� t�umaczy�:

� Nie my�l, �e nie ufam twej m�dro�ci� Owszem, nie znam cz�owieka, kt�ry m�g�by lepiej od ciebie sprawowa� w�adz�. Ale jestem m�ody i ciekawy: co to jest sztuka rz�dzenia? Wi�c prosz� ci�, aby� mi udzieli� okruch�w z twoich do�wiadcze�. Rz�dzisz nomesem � wiem o tym!.. A teraz wyt�omacz mi: jak si� robi rz�d?

Nomarcha odetchn�� i zacz��:

� Opowiem waszej dostojno�ci ca�y bieg �ycia mego, aby� wiedzia�, jak ci�k� mam prac�.

Z rana, po k�pieli, sk�adam ofiary bogu Atum, a potem wo�am skarbnika i wypytuj� go: czy nale�ycie zbieraj� si� podatki dla jego �wi�tobliwo�ci? Gdy m�wi, �e � tak, chwal� go; gdy powie za�, �e ci a ci nie zap�acili, wydaj� rozkaz, aby niepos�usznych uwi�ziono.

Nast�pnie wo�am dozorc� kr�lewskich stod�, aby wiedzie�, ile przyby�o ziarna. Je�eli du�o, chwal� go; je�eli ma�o, ka�� da� plagi winnym.

P�niej przychodzi wielki pisarz i m�wi, czego z d�br jego �wi�tobliwo�ci potrzebuje wojsko, urz�dnicy i robotnicy � a ja ka�� wyda� to za pokwitowaniem. Gdy wyda mniej, chwal� go, je�eli wi�cej rozpoczynam �ledztwo.

Po po�udniu przychodz� do mnie kupcy feniccy, kt�rym sprzedaj� zbo�e, a do skarbu faraona wnosz� pieni�dze. Potem modl� si� i zatwierdzam wyroki s�dowe, za� nad wieczorem policja donosi mi o wypadkach. Nie dalej jak onegdaj ludzie z mego nomesu wpadli na terytorium prowincji Ka i zniewa�yli pos�g boga Sebaka. W sercu uradowa�em si�, nie jest to bowiem nasz patron; niemniej skaza�em paru winnych na uduszenie, wielu do kopal�, a wszystkich na plagi.

Tote� w nomesie moim panuje cisza i dobre obyczaje, a podatki wp�ywaj� co dzie�

� Chocia� dochody faraona zmniejszy�y si� i u was � wtr�ci� ksi���

� Prawd� rzek�e�, panie � westchn�� dostojny Ranuzer. � Kap�ani m�wi�, �e bogowie rozgniewali si� na Egipt za nap�yw cudzoziemc�w; ja jednak widz�, �e bogowie nie gardz� fenickim z�otem i drogimi kamieniami�

W tej chwili poprzedzony przez s�u�bowego oficera, wszed� na sal� kap�an Mentezufs, aby zaprosi� namiestnika i nomarch� na jakie� publiczne nabo�e�stwo. Obaj dostojnicy zgodzili si� na zaprosiny, a nomarcha Ranuzer okaza� przy tym tyle pobo�no�ci, �e a� zadziwi� ksi�cia.

Kiedy Ranuzer w�r�d uk�on�w opu�ci� towarzystwo, namiestnik odezwa� si� do kap�ana:

� Poniewa�, �wi�ty proroku, jeste� przy mnie zast�pc� najczcigodniejszego Herhora, prosz� ci� wi�c, a�eby� mi wyt�omaczy� jedn� rzecz, kt�ra serce moje nape�nia trosk�.

� Czy potrafi�? � odpar� kap�an.

� Odpowiesz, bo nape�nia ci� m�dro��, kt�rej jeste� s�ug�. Rozwa� tylko, co ci rzekn�.

Wiesz, po co wys�a� mnie tutaj jego �wi�tobliwo�� faraon�

� A�eby�, ksi���, zapozna� si� z bogactwem i rz�dami kraju � wtr�ci� Mentezufis.

� Czyni� to. Wypytuj� nomarch�w, ogl�dam kraj i ludzi, s�ucham raport�w pisarzy, ale nic nie rozumiem, a to zatruwa mi �ycie i dziwi mnie.

Bo kiedy mam do czynienia z wojskowo�ci�, wiem wszystko: ilu jest �o�nierzy, koni, woz�w, kt�rzy oficerowie pij� lub zaniedbuj� s�u�b�, a kt�rzy pe�ni� swoje obowi�zki. Wiem te�, co robi� z wojskiem. Gdyby na r�wninie sta� korpus nieprzyjacielski, a�eby go pobi�, musz� wzi�� dwa korpusy. Gdyby nieprzyjaciel sta� w obronnej pozycji, nie wyruszy�bym bez trzech korpus�w. Gdy wr�g jest nie wy�wiczony i walczy w bez�adnych t�umach, przeciw jego tysi�cowi mog� wystawi� pi�ciuset naszych �o�nierzy i pobij� go. Gdy strona przeciwna ma tysi�c topornik�w i ja tysi�c, rzuc� si� na nich i pokonam, je�eli b�d� mia� do pomocy stu procarzy.

W wojsku, �wi�ty ojcze � ci�gn�� Ramzes � wszystko si� widzi, jak palce u w�asnych r�k, i na ka�de pytanie ma si� gotow� odpowied�, kt�r� m�j rozum ogarnia. Tymczasem w zarz�dzie nomes�w ja nie tylko nic nie widz�, ale mam taki zam�t w g�owie, �e nieraz zapominam � po co tu przyjecha�em?

Odpowiedz mi zatem szczerze, jak kap�an i oficer: co to znaczy? Czy nomarchowie mnie oszukuj�, czy ja jestem nieudolny?

�wi�ty prorok zamy�li� si�.

� Czy oni �mieliby oszukiwa� wasz� dostojno�� � odpar� � nie wiem, bo nie przypatrywa�em si� ich czynom. Zdaje mi si� jednak, �e oni ksi�ciu dlatego nic nie mog� wyt�umaczy�, poniewa� sami nic nie rozumiej�.

Nomarchowie i ich pisarze � ci�gn�� kap�an � s� jak dziesi�tnicy w wojsku: ka�dy zna swoj� dziesi�tk� i zawiadamia o niej wy�szych oficer�w. Ka�dy te� rozkazuje swojemu oddzia�kowi. Ale og�lnego planu, jaki uk�adaj� wodzowie armii, dziesi�tnik nie zna.

Naczelnicy nomes�w i pisarze zapisuj� wszystko, cokolwiek zdarzy si� w ich prowincji, i te raporta przysy�aj� do st�p faraona. Lecz dopiero rada najwy�sza wydobywa z nich mi�d m�dro�ci�

� Ale ja w�a�nie chc� tego miodu!.. � zawo�a� ksi���. � Dlaczeg� mi nie daj��

Mentezufis potrz�sn�� g�ow�.

� M�dro�� pa�stwowa � rzek� � nale�y do tajemnic kap�a�skich, wi�c mo�e j� zdoby� tylko cz�owiek po�wi�cony bogom. Tymczasem wasza dostojno��, pomimo wychowania przez kap�an�w, jak najbardziej stanowczo usuwasz si� od �wi�ty�

� Jak to, wi�c je�eli nie zostan� kap�anem, nie obja�nicie mnie?�

� S� rzeczy, kt�re wasza dostojno�� mo�esz pozna� i teraz jako erpatre, s�, kt�re poznasz jako faraon. Ale s� i takie, o kt�rych mo�e wiedzie� tylko arcykap�an.

� Ka�dy faraon jest arcykap�anem � przerwa� ksi���.

� Nie ka�dy. A jeszcze i mi�dzy arcykap�anami s� r�nice.

� Wi�c � zawo�a� rozgniewany nast�pca � wy rz�d pa�stwa ukrywacie przede mn�� I ja nie b�d� m�g� spe�ni� rozkaz�w mego ojca�

� To � m�wi� spokojnie Mentezufis � czego ksi�ciu potrzeba, mo�esz pozna�, bo przecie masz najni�sze �wi�cenia kap�a�skie. Rzeczy te jednak s� ukryte w �wi�tyniach za zas�on�, kt�rej nikt nie odwa�y si� uchyli� bez odpowiednich przygotowa�.

� Ja uchyl�!..

� Niech bogowie broni� Egipt od takiego nieszcz�cia!.. � odpar� kap�an wznosz�c r�ce do g�ry. � Czyli� wasza dostojno�� nie wiesz o tym, �e piorun zabije ka�dego, kto bez odpowiednich nabo�e�stw dotkn��by zas�ony? Ka�, ksi���, zaprowadzi� do �wi�tyni jakiego niewolnika lub skaza�ca, i niech tylko wyci�gnie r�k�, a natychmiast umrze.

� Bo wy go zabijecie.

� Ka�dy z nas umar�by tak samo jak najpospolitszy zbrodniarz, gdyby w �wi�tokradzki spos�b zbli�y� si� do o�tarzy. Wobec bog�w, m�j ksi���, faraon i kap�an tyle znaczy co niewolnik.

� Wi�c c� mam robi�?� � spyta� Ramzes.

� Szuka� odpowiedzi na swoj� trosk� w �wi�tyni, oczy�ciwszy si� przez mod�y i posty � odpar� kap�an. � Jak Egipt Egiptem �aden w�adca w inny spos�b nie zdoby� m�dro�ci pa�stwowej.

� Pomy�l� o tym � rzek� ksi���. � Cho� widz� z tego, �e i najczcigodniejszy Mefres, i ty, �wi�ty proroku, chcecie mnie wci�gn�� w nabo�e�stwa, jak mego ojca.

� Wcale nie. Je�eli wasza dostojno��, jako faraon, ograniczy�by� si� na komenderowaniu wojskiem, musia�by� zaledwie kilka razy na rok przyjmowa� udzia� w nabo�e�stwach, bo w innych razach zast�powaliby ci� arcykap�ani. Lecz je�eli chcesz pozna� tajemnice �wi�ty�, musisz sk�ada� cze�� bogom, gdy� oni s� �r�d�em m�dro�ci.

Teraz ju� Ramzes wiedzia�, �e albo nie spe�ni rozkazu faraona, albo musi podda� si� woli kap�an�w, co go przejmowa�o gniewem i niech�ci� do nich.

Nie spieszy� si� wi�c do tajemnic ukrytych w �wi�tyni. Mia� jeszcze czas na posty i pobo�ne zaj�cia. Tym za� gorliwszy zacz�� przyjmowa� udzia� w ucztach, jakie na jego cze�� wyprawiano.

W�a�nie powr�ci� Tutmozis, mistrz we wszelkiej zabawie, i przywi�z� ksi�ciu dobre wiadomo�ci od Sary. By�a zdrowa i pi�knie wygl�da�a, co dzi� mniej ju� obchodzi�o Ramzesa.

Lecz kap�ani postawili jego przysz�emu dziecku tak dobry horoskop, �e ksi��� by� zachwycony.

Twierdzili na pewno, �e dziecko b�dzie synem bardzo obdarowanym od bog�w i, je�eli ojciec b�dzie go kocha�, osi�gnie w �yciu wielkie zaszczyty.

Ksi��� �mia� si� z drugiej cz�ci tej przepowiedni.

� Dziwna ich m�dro�� � m�wi� do Tutmozisa. � Wiedz�, �e b�dzie syn, o czym ja nie wiem, cho� jestem ojcem; a w�tpi�, czy go b�d� kocha�, cho� �atwo zgadn��, �e kocha�bym to dzieci�, gdyby nawet by�o c�rk�. A o zaszczyty dla niego niech b�d� spokojni. Ja si� tym zajm�!..

W miesi�cu Pachono (stycze�-luty) nast�pca przyjecha� do nomesu Ka, gdzie by� podejmowany przez nomarch� Sofra. Miasto Anu le�a�o o siedm godzin pieszej drogi od Atribis, ale ksi��� przez trzy dni odbywa� t� podr�. Na my�l o modlitwach i postach, jakie czeka�y go przy wtajemniczaniu si� w sekreta �wi�ty�, Ramzes czu� coraz wi�ksz� ochot� do zabaw; jego orszak odgad� to, wi�c nast�powa�a uciecha po uciesze.

Znowu na go�ci�cach, kt�rymi przeje�d�a� do Atribis, ukaza�y si� t�umy ludu z okrzykami, kwiatami i muzyk�. Szczeg�lniej pod miastem zapa� dosi�gn�� szczytu. Zdarzy�o si� nawet, �e jaki� olbrzymi robotnik rzuci� si� pod w�z namiestnika. A gdy Ramzes zatrzyma� konie, z gromady wyst�pi�o kilkana�cie m�odych kobiet i ca�y w�z oplot�y mu kwiatami.

�Oni jednak kochaj� mnie!..� � pomy�la� ksi���.

W prowincji Ka ju� nie zapytywa� nomarchy o dochody faraona, nie zwiedza� fabryk, nie kaza� sobie czyta� raport�w. Wiedzia�, �e niczego nie zrozumie, wi�c od�o�y� te zaj�cia do czasu, gdy zostanie wtajemniczonym. Tylko raz, gdy zobaczy�, �e �wi�tynia boga Sebaka stoi na wysokim wzg�rzu, o�wiadczy� ch�� wej�cia na jej pylon i obejrzenia okolicy.

Dostojny Sofra natychmiast spe�ni� wol� nast�pcy, kt�ry znalaz�szy si� na wie�y sp�dzi� par� godzin z wielk� uciech�.

Prowincja Ka by�a to �yzna r�wnina. Kilkana�cie kana��w i odn�g nilowych przecina�o j� we wszystkich kierunkach niby sie� skr�cona ze srebrnych i lazurowych sznur�w. Melony i pszenica, siana w listopadzie, ju� dojrzewa�y. Na polach g�sto roili si� nadzy ludzie, kt�rzy zbierali og�rki lub sieli bawe�n�. Ziemia by�a pokryta budynkami, kt�re na kilkunastu punktach skupia�y si� mocniej i tworzy�y miasteczka.

Wi�kszo�� dom�w, osobliwie tych, kt�re le�a�y w�r�d p�l, by�y to gliniane lepianki przykryte s�om� i palmowymi li��mi. Za to w miastach domy by�y murowane, o p�askich dachach i wygl�da�y jak bia�e sze�ciany podziurawione w miejscach, gdzie by�y drzwi i okna. Bardzo cz�sto na jednym takim sze�cianie sta� drugi nieco mniejszy, a na tym trzeci jeszcze mniejszy i ka�de pi�tro wymalowane by�o innych kolorem. Pod ognistym s�o�cem Egiptu domy te wygl�da�y jak wielkie per�y, rubiny i szafiry rozrzucone w�r�d zieleni p�l, otoczone palmami i akacjami.

Z tego miejsca Ramzes spostrzeg� zjawisko, kt�re go zastanowi�o. Oto w pobli�u �wi�ty� domy by�y najpi�kniejsze, a w polach kr�ci�o si� najwi�cej ludno�ci.

�Folwarki kap�an�w s� najbogatsze!..�, � przypomnia� sobie i jeszcze raz przebieg� oczyma �wi�tynie i kaplice, kt�rych z wie�y by�o wida� kilkana�cie.

Poniewa� jednak pogodzi� si� z Herhorem i potrzebowa� us�ug od kap�an�w, wi�c nie chcia� d�u�ej zajmowa� si� t� spraw�.

W ci�gu nast�pnych dni dostojny Sofra urz�dzi� dla ksi�cia szereg polowa� posuwaj�c si� od miasta Atribis ku wschodowi. Nad kana�ami strzelano do ptak�w z �uku, chwytano je w ogromne potrzaski z sieci, kt�re od razu zagarnia�y po kilkadziesi�t sztuk, albo na lataj�cych swobodnie wypuszczano soko�y. Gdy za� orszak ksi�cia wkroczy� do wschodniej pustyni, zacz�y si� wielkie �owy z psami i panter� na czworono�ne zwierz�ta, kt�rych w ci�gu kilku dni zabito lub schwytano par�set sztuk.

Gdy dostojny Sofra spostrzeg�, �e ksi��� ma ju� do�� zabaw pod otwartym niebem i nocleg�w w namiotach przerwa� polowanie i najkr�tszymi drogami zawr�ci� swoich go�ci do Atribis.

Stan�li tu o czwartej po po�udniu, a nomarcha zaprosi� wszystkich do swego pa�acu na uczt�.

Sam zaprowadzi� ksi�cia do �azienki, asystowa� przy k�pieli i z w�asnej skrzyni wydoby� wonno�ci do namaszczenia Ramzesa. Potem dozorowa� fryzjera, kt�ry uporz�dkowa� w�osy namiestnikowi, wreszcie ukl�kn�wszy na pod�odze b�aga� ksi�cia o �askawe przyj�cie od niego nowych szat.

By�a tam �wie�o utkana koszula pokryta haftem, fartuch wyszyty per�ami i p�aszcz przetykany z�otem, bardzo mocny, ale taki delikatny, �e mo�na go by�o zamkn�� w dwu r�kach.

Nast�pca �askawie przyj�� to o�wiadczaj�c, �e jeszcze nigdy nie otrzyma� tak pi�knego podarunku.

S�o�ce ju� zasz�o i nomarcha zaprowadzi� ksi�cia do sali balowej.

By� to du�y dziedziniec otoczony kolumnad�, wy�o�ony mozaik�. Wszystkie �ciany by�y pokryte malowid�ami przedstawiaj�cymi sceny z �ycia przodk�w Sofry, a wi�c � wojny, morskie podr�e i polowania. Nad budynkiem tym, zamiast dachu, unosi� si� olbrzymi motyl z r�nobarwnymi skrzyd�ami, kt�re poruszali ukryci niewolnicy dla od�wie�enia powietrza.

W br�zowych kaga�cach, przybitych do kolumn, p�on�y jasne pochodnie, wydzielaj�c ze siebie pachn�ce dymy.

Sala dzieli�a si� na dwie cz�ci: jedna by�a pusta, druga zape�niona stolikami i krzes�ami dla biesiadnik�w. W g��bi wznosi� si� pomost, na kt�rym, pod kosztownym namiotem z rozsuni�tymi �cianami, sta� stolik i ��ko dla Ramzesa. Przy ka�dym stoliku znajdowa�y si� wielkie wazony z palmami, akacjami i figami. St� nast�pcy otoczono ro�linami iglastymi, kt�re w sali rozlewa�y wo� balsamiczn�.

Zgromadzeni go�cie powitali ksi�cia radosnym okrzykiem, a gdy Ramzes zaj�� miejsce pod baldachimem, sk�d by� otwarty widok na ca�� sal�, orszak jego zasiad� do sto��w.

Odezwa�y si� arfy i zacz�y wchodzi� damy w bogatych mu�linowych szatach, z ods�oni�tymi piersiami, b�yszcz�ce od klejnot�w. Cztery najpi�kniejsze otoczy�y Ramzesa, inne zasiad�y obok dostojnik�w jego orszaku.

W powietrzu unosi�a si� wo� r�, konwalij i fio�k�w, a ksi��� poczu�, �e mu t�tna bij� w skroniach.

Niewolnicy i niewolnice w koszulach bia�ych, r�owych i b��kitnych zacz�li roznosi� ciasta, pieczony dr�b i zwierzyn�, ryby, wino i owoce tudzie� wie�ce z kwiat�w, kt�re biesiadnicy k�adli na g�owy. Ogromny motyl coraz szybciej wachlowa� skrzyd�ami, a w pustej po�owie sali rozpocz�o si� widowisko. Po kolei wyst�powa�y tancerki, gimnastycy, b�azny, kuglarze i fechmistrze; gdy za� kt�ry okaza� niezwyk�y dow�d zr�czno�ci, widzowie rzucali mu kwiaty ze swych wie�c�w lub z�ote pier�cienie.

Kilka godzin ci�gn�a si� uczta, przeplatana okrzykami na cze�� ksi�cia, nomarchy i jego rodziny.

Ramzesa, kt�ry w postawie p�le��cej siedzia� na ��ku okrytym lwi� sk�r� ze z�otymi szponami, obs�ugiwa�y cztery damy. Jedna wachlowa�a go, druga zmienia�a mu wie�ce na g�owie, dwie inne przysuwa�y potrawy. Pod koniec uczty ta z nich, z kt�r� ksi��� najch�tniej rozmawia�, przynios�a mu kielich wina. Ramzes wychyli� po�ow�, reszt� poda� jej, a gdy wypi�a, poca�owa� j� w usta.

W�wczas niewolnicy szybko zacz�li gasi� pochodnie, motyl przesta� rusza� skrzyd�ami, a w sali zrobi�a si� noc i cisza, przerywana nerwowym �miechem kobiet.

Nagle rozleg�y si� pr�dkie st�pania kilku ludzi i straszny krzyk:

� Pu�cie mnie!.. � wo�a� ochrypni�ty g�os m�ski.

� Gdzie jest nast�pca?� Gdzie namiestnik?

W sali zagotowa�o si�. Kobiety p�aka�y przera�one, m�czy�ni wo�ali:

� Co to jest?� Zamach na nast�pc�!.. Hej, warta!.. S�ycha� by�o d�wi�k t�uczonych naczy� i trzask krzese�.

� Gdzie jest nast�pca? � rycza� obcy cz�owiek.

� Warta!.. Bro�cie nast�pcy!.. � odpowiedziano z sali.

� Zapalcie �wiat�o!.. � odezwa� si� m�odzie�czy g�os nast�pcy. � Kto mnie szuka?� Tu jestem.

Wniesiono pochodnie. Na sali pi�trzy�y si� wywr�cone i po�amane sprz�ty, mi�dzy kt�rymi kryli si� biesiadnicy. Na estradzie ksi��� wydziera� si� kobietom, kt�re krzycz�c opl�tywa�y mu r�ce i nogi. Obok ksi�cia Tutmozis w potarganej peruce, z br�zowym dzbanem w r�ku, got�w by� wali� w �eb ka�dego, kto by si� zbli�y�. We drzwiach sali ukaza�o si� kilku �o�nierzy z obna�onymi mieczami.

� Co to jest?� Kto tu jest?� � wo�a� przera�ony nomarcha.

Nareszcie spostrze�ono sprawc� zam�tu. Jaki� olbrzym nagi, okryty b�otem, z krwawymi pr�gami na plecach, kl�cza� na schodach estrady i wyci�ga� r�ce do nast�pcy.

� Oto morderca!.. � wrzasn�� nomarcha. � Bierzcie go!..

Tutmozis podni�s� sw�j dzban, ode drzwi przybiegli �o�nierze. Poraniony cz�owiek upad� twarz� na schody wo�aj�c:

� Mi�osierdzia, s�o�ce Egiptu!..

Ju� mieli go schwyci� �o�nierze, gdy Ramzes wydar�szy si� kobietom zbli�y� si� do n�dzarza.

� Nie dotykajcie go! � zawo�a� na �o�nierzy. � Czego chcesz, cz�owieku?

� Chc� ci opowiedzie� o naszych krzywdach, panie�

W tej chwili Sofra zbli�ywszy si� do ksi�cia szepn��:

� To Hyksos� spojrzyj, wasza dostojno��, na jego kud�at� brod� i w�osy� Jego wreszcie zuchwalstwo, z jakim si� tu wdar�, dowodzi, �e zbrodniarz ten nie jest urodzonym Egipcjaninem�

� Kto jeste�? � spyta� ksi���.

� Jestem Bakura, robotnik z pu�ku kopaczy w Sochem. Nie mamy teraz zaj�cia, wi�c nomarcha Otoes kaza� nam�

� To pijak i wariat� � szepta� wzburzony Sofra. � Jak on przemawia do ciebie, panie�

Ksi��� tak spojrza� na nomarch�, �e dygnitarz zgi�ty wp� cofn�� si�.

� Co wam kaza� dostojny Otoes? � pyta� namiestnik Bakury.

� Kaza� nam, panie, chodzi� brzegiem Nilu, p�ywa� po rzece, stawa� przy go�ci�cach i robi� zgie�k na twoj� cze��. I obieca�, �e za to wyda nam, co si� nale�y� Bo, panie, my ju� dwa miesi�ce nie dostali�my nic� Ani plack�w j�czmiennych, ani ryb, ani oliwy do namaszczania cia�a.

� C� wy na to, dostojny panie? � zapyta� ksi��� nomarchy.

� Niebezpieczny pijak� brzydki k�amca� � odpar� Sofra.

� Jaki�e�cie to zgie�k robili na moj� cze��?

� Jak rozkazano � m�wi� olbrzym. � Moja �ona i c�rka krzycza�y wraz z innymi: �Oby �y� wiecznie!�, a ja skaka�em do wody i ciska�em wie�ce do statku waszej dostojno�ci, za co miano mi p�aci� po utenie. Za� kiedy wasza cze�� raczy�e� wje�d�a� �askawie do miasta Atribis, mnie naznaczono, abym rzuci� si� pod konie i zatrzyma� w�z�

Ksi��� zacz�� si� �mia�.

� Jako �ywo � m�wi� � nie my�la�em, �e tak weso�o zako�czymy uczt�!.. A ile� ci zap�acono za to, �e� wpad� pod w�z?

� Obiecano mi trzy uteny, ale nie zap�acono nic ani mnie, ani �onie i c�rce. R�wnie� ca�emu pu�kowi nie dano nic do jedzenia przez dwa miesi�ce.

� Z czego �yjecie?

� Z �ebraniny albo z tego, co si� zapracuje u ch�opa. Wi�c w tej ci�kiej n�dzy trzy razy buntowali�my si� i chcieli�my wraca� do domu. Ale oficerowie i pisarze albo obiecywali nam, �e oddadz�, albo kazali nas bi�

� Za ten zgie�k na mnie? � wtr�ci� �miej�c si� ksi���.

� Prawd� m�wi wasza cze�� Ot� wczoraj by� bunt najwi�kszy, za co jego dostojno�� nomarcha Sofra kaza� nas dziesi�tkowa� co dziesi�ty bra� kije, a ja dosta�em najwi�cej, bom du�y i mam do wykarmienia trzy g�by: moj�, �ony i c�rki� Zbity, wydar�em si� im, a�eby upa�� na m�j brzuch przed tob�, panie, i opowiedzie� nasze �ale. Ty nas bij, je�eli�my winni, ale niech pisarze wydadz� nam, co si� nale�y, bo z g�odu pomrzemy � my, �ony i dzieci nasze�

� To cz�owiek op�tany!.. � zawo�a� Sofra. � Racz spojrze�, wasza dostojno��, ile on mi szkody narobi�� Dziesi�ciu talent�w nie wz��bym za te sto�y, misy i dzbany.

Mi�dzy biesiadnikami, kt�rzy ju� odzyskali przytomno��, zacz�� si� szmer.

� To jaki� bandyta!.. � m�wiono. � Patrzcie, to naprawd� Hyksos� Jeszcze w nim burzy si� przekl�ta krew jego dziad�w, kt�rzy najechali i zniszczyli Egipt� Takie kosztowne sprz�ty� takie ozdobne naczynia porozbijane na proch!..

� Jeden bunt nie zap�aconych robotnik�w wi�cej sprawia szkody pa�stwu, ani�eli warte s� te bogactwa � surowo odezwa� si� Ramzes.

� �wi�te s�owa!.. Nale�y zapisa� je na pomnikach � w tej�e chwili odezwano si� mi�dzy go��mi. � Bunt odrywa ludzi od pracy i zasmuca serce jego �wi�tobliwo�ci� Nie godzi si�, a�eby robotnicy po dwa miesi�ce nie odbierali �o�du�

Z nieukrywan� pogard� spojrza� ksi��� na zmiennych jak ob�oki dworak�w i zwr�ci� si� do nomarchy.

� Oddaj� ci � rzek� gro�nie � tego skatowanego cz�owieka. Jestem pewny, �e nie spadnie mu w�os z g�owy. Za� jutro chc� zobaczy� pu�k, do kt�rego nale�y, i przekona� si�, czy skar��cy m�wi� prawd�.

Po tych s�owach namiestnik wyszed� zostawiaj�c nomarch� i go�ci w wielkim strapieniu.

Na drugi dzie� ksi���, ubieraj�c si� przy pomocy Tutmozisa, zapyta� go:

� Czy robotnicy przyszli?

� Tak, panie. Od �witu czekaj� na twoje rozkazy.

� A ten� ten Bakura jest mi�dzy nimi?

Tutmozis skrzywi� si� i odpar�:

� Zdarzy� si� dziwny wypadek. Dostojny Sofra kaza� go zamkn�� w pustej piwnicy swego pa�acu. Ot� ten hultaj, bardzo silny cz�owiek, wy�ama� drzwi od drugiego lochu, gdzie sta�o wino, przewr�ci� kilka dzban�w bardzo kosztownych, a sam tak si� spi�, �e�

� �e co?� � spyta� ksi���.

� �e umar�.

Nast�pca zerwa� si� z krzes�a.

� I ty wierzysz � zawo�a�, �e on sam zapi� si� na �mier�?�

� Musz� wierzy�, bo nie mam dowod�w, �e go zabito � odpowiedzia� Tutmozis.

� Ale ja ich poszukam!.. � wybuchn�� ksi���.

Biega� po komnacie i parska� jak rozgniewane lwi�tko. Gdy nieco uspokoi� si�, rzek� Tutmozis:

� Nie szukaj, panie, winy tam, gdzie jej nie wida�, bo nawet �wiadk�w nie znajdziesz.

Gdyby kto� w rzeczy samej z rozkazu nomarchy zad�awi� tego robotnika, nie przyzna si�.

Sam umar�y tak�e nic nie powie, a zreszt�, c� by znaczy�a jego skarga na nomarch�!.. W tych warunkach �aden s�d nie zechce rozpocz�� �ledztwa�

� A je�eli ja ka��?� � spyta� namiestnik.

� W takim razie przeprowadz� �ledztwo i dowiod� niewinno�ci Sofry. Po czym ty, panie, b�dziesz zawstydzony, a wszyscy nomarchowie, ich krewni i s�u�ba zostan� twoimi wrogami.

Ksi��� sta� na �rodku pokoju i my�la�.

� Wreszcie � m�wi� Tutmozis � wszystko zdaje si� przemawia� za tym, �e nieszcz�sny Bakura by� pijak albo wariat, a nade wszystko cz�owiek obcego pochodzenia. Bo czyli� rodowity i przytomny Egipcjanin, cho�by przez rok nie pobiera� �o�du i dwa razy tyle dosta� kij�w, czy o�mieli�by si� � wpada� do pa�acu nomarchy i z takim wrzaskiem wzywa� ciebie?�

Ramzes pochyli� g�ow�, a widz�c, �e w drugim pokoju s� dworzanie, rzek� zni�onym g�osem:

� Czy ty wiesz, Tutmozisie, �e od czasu jak wyruszy�em w t� podr�, Egipt zaczyna mi si� wydawa� jaki� inny. Niekiedy pytam samego siebie: czy ja jestem w obcym kraju? to znowu serce moje niepokoi si�, jakbym mia� na oczach zas�on�, poza kt�r� dziej� si� �otrostwa, kt�rych ja � nie mog� dojrze�

� Tote� i nie wypatruj ich, bo w ko�cu wyda ci si�, �e�my wszyscy powinni i�� do kopal� � odpar� ze �miechem Tutmozis. � Pami�taj, �e nomarchowie i urz�dnicy s� pasterzami twego stada. Gdy kt�ry wydoi miar� mleka dla siebie albo zar�nie owc�, przecie go nie zabijesz ani wyp�dzisz. Owiec masz za du�o, a o pastuch�w trudno.

Namiestnik, ju� ubrany, przeszed� do sali poczekalnej, gdzie zebra�a si� jego �wita: kap�ani, oficerowie i urz�dnicy. Nast�pnie wraz z nimi opu�ci� pa�ac i uda� si� na dziedziniec zewn�trzny.

By� to obszerny plac zasadzony akacjami, pod cieniem kt�rych oczekiwali ksi�cia robotnicy. Na odg�os tr�bki ca�y t�um zerwa� si� z ziemi i uszykowa� w pi�� szereg�w.

Ramzes, otoczony b�yszcz�cym orszakiem dostojnik�w, nagle zatrzyma� si�, chc�c najpierw z daleka obejrze� pu�k kopaczy. Byli to ludzie nadzy, w bia�ych czepcach na g�owie i takich�e przepaskach oko�o bioder. W szeregach doskonale mo�na by�o odr�ni� brunatnych Egipcjan, ciemnych Murzyn�w, ��tych Azjat�w i bia�ych mieszka�c�w Libii tudzie� wysp Morza Sr�dziemnego.

W pierwszej linii stali kopacze z oskardami, w drugiej z motykami, w trzeciej z �opatami.

Czwarty szereg stanowili tragarze, z kt�rych ka�dy mia� dr�g i dwa kube�ki, pi�ty r�wnie� tragarze, lecz z wielkimi skrzyniami, obs�ugiwanymi ka�da przez dwu ludzi. Przenosili oni wykopan� ziemi�.

Przed szeregami co kilkana�cie krok�w stali majstrowie: ka�dy mia� w r�kach mocny kij i du�y cyrkiel drewniany lub w�gielnic�.

Kiedy ksi��� zbli�y� si� do nich, zawo�ali ch�rem: �oby� �y� wiecznie!�, i ukl�kn�wszy uderzyli czo�em o ziemi�.

Nast�pca kaza� im powsta� i znowu przypatrzy� si� z uwag�.

Byli to ludzie zdrowi i silni, bynajmniej nie wygl�daj�cy na takich, kt�rzy od dwu miesi�cy utrzymywali si� z �ebraniny.

Do namiestnika przyst�pi� nomarcha Sofra ze swoim orszakiem. Ale Ramzes udaj�c, �e go nie spostrzeg�, zwr�ci� si� do jednego z majstr�w:

� Jeste�cie kopaczami z Sochem? � zapyta�.

Majster jak d�ugi upad� twarz� na ziemi� i milcza�.

Ksi��� wzruszy� ramionami i zawo�a� do robotnik�w:

� Jeste�cie z Sochem?

� Jeste�my kopacze z Sochem!.. � odpowiedzieli ch�rem.

� Dostali�cie �o�d?

� �o�d dostali�my � jeste�my syci i szcz�liwi � s�udzy jego �wi�tobliwo�ci � odpar� ch�r wybijaj�c ka�dy wyraz.

� W ty� zwrot!.. � zakomenderowa� ksi���.

Odwr�cili si�. Prawie ka�dy mia� na plecach g��bokie i g�ste blizny od kij�w; ale �wie�ych pr�g nie by�o.

�Oszukuj� mnie!..� � pomy�la� nast�pca. Kaza� robotnikom i�� do koszar i nie witaj�c si� ani �egnaj�c z nomarch� wr�ci� do pa�acu.

� Czy i ty mi powiesz � rzek� w drodze do Tutmozisa � �e ci ludzie s� robotnikami z Sochem?�

� Wszak�e oni sami to powiedzieli � odpar� dworak.

Ksi��� zawo�a�, aby mu podano konia, i odjecha� do wojsk obozuj�cyeh za miastem.

Ca�y dzie� musztrowa� pu�ki. Oko�o po�udnia na placu �wicze�, pod dow�dztwem nomarchy, ukaza�o si� kilkudziesi�ciu tragarzy z namiotami, sprz�tami, jad�em i winem. Ale ksi��� odprawi� ich do Atribis, a gdy nadszed� czas posi�ku dla wojska, kaza� sobie poda� i jad� owsiane placki z suszonym mi�sem.

By�y to najemne pu�ki libijskie. Kiedy ksi��� wieczorem kaza� im od�o�y� bro� i po�egna� si� z nimi, zdawa�o si�, �e �o�nierze i oficerowie ulegli szale�stwu. Krzycz�c: ��yj wiecznie�, ca�owali jego r�ce i nogi, zrobili lektyk� z w��czni i p�aszcz�w, ze �piewami odnie�li ksi�cia do miasta, a w drodze k��cili si� o zaszczyt d�wigania go na ramionach.

Nomarcha i urz�dnicy prowincji, widz�c zapa� barbarzy�skich Libijczyk�w i �ask� dla nich nast�pcy, zatrwo�yli si�.

� Oto jest w�adca� � szepn�� do Sofry wielki pisarz. � Gdyby zechcia�, ci ludzie pobiliby mieczem nas i dzieci nasze�

Strapiony nomarcha westchn�� do bog�w i poleci� si� ich �askawej opiece.

P�no w nocy Ramzes znalaz� si� w swym pa�acu i tu powiedzia�a mu s�u�ba, �e zmieniono mu pok�j sypialny.

� Dlaczeg� to?

� Bo w tamtej sypialni widziano jadowitego w�a, kt�ry skry� si� tak, �e nie mo�na go znale��.

W skrzydle s�siaduj�cym z domem nomarchy znajdowa�a si� nowa sypialnia. By� to czworoboczny pok�j otoczony kolumnami. Mia� alabastrowe �ciany pokryte malowan� p�askorze�b� przedstawiaj�c� � u do�u ro�liny w wazonach, wy�ej � girlandy z li�ci oliwkowych i laurowych.

Prawie na �rodku sta�o wielkie �o�e wyk�adane hebanem, ko�ci� s�oniow� i z�otem. Pok�j o�wietla�y dwie wonne pochodnie, pod kolumnad� znajdowa�y si� stoliki z winem, jad�em i wie�cami z r�.

W suficie by� wielki otw�r czworoboczny zas�oni�ty p��tnem.

Ksi��� wyk�pa� si� i leg� na mi�kkim pos�aniu, jego s�u�ba odesz�a do dalszych komnat.

Pochodnie zacz�y przygasa�, po sypialni wion�� ch�odny wiatr nasycony woni� kwiat�w.

Jednocze�nie w g�rze odezwa�a si� cicha muzyka arf. Ramzes podni�s� g�ow�. P��cienny dach pokoju usun�� si� i przez otw�r w suficie wida� by�o konstelacj� Lwa, a w niej jasn� gwiazd� Regulusa. Muzyka arf wzmog�a si�.

�Czy bogowie wybieraj� si� do mnie w odwiedziny?�� � pomy�la� z u�miechem Ramzes.

W otworze sufitu b�ysn�a szeroka smuga �wiat�a; by�o ono mocne, lecz �agodne. W chwil� p�niej ukaza�a si� w g�rze lektyka w formie z�otej �odzi, nios�cej altank� z kwiat�w: s�upy by�y okr�cone girlandami z r�, dach z fio�k�w i lotos�w.

Na sznurach spowitych zielono�ci�, z�ota ��d� bez szmeru opu�ci�a si� do sypialnej komnaty. Stan�a na pod�odze, a spod kwiat�w wysz�a niepospolitej pi�kno�ci naga kobieta. Cia�o jej mia�o ton bia�ego marmuru, od bursztynowej fali w�os�w p�yn�a wo� upajaj�ca.

Kobieta, wysiad�szy ze swej napowietrznej lektyki, ukl�k�a przed ksi�ciem.

� Jeste� c�rk� Sofry?� � spyta� jej nast�pca.

� Prawd� m�wisz, panie�

� I mimo to przysz�a� do mnie?

� B�aga� ci�, a�eby� przebaczy� memu ojcu� Nieszcz�liwy on!.. od po�udnia leje �zy i tarza si� w popiele�

� A gdybym mu nie przebaczy�, odesz�aby�?

� Nie� � cicho szepn�a.

Ramzes przyci�gn�� j� do siebie i nami�tnie poca�owa�. Oczy p�on�y mu.

� Dlatego przebacz� mu � rzek�.

� O, jaki� ty dobry!.. � zawo�a�a tul�c si� do ksi�cia. A potem doda�a z przymileniem:

� Ka�esz wynagrodzi� szkody, kt�re wyrz�dzi� mu ten szalony robotnik?

� Ka��

� I mnie we�miesz do swego domu�

Ramzes popatrzy� na ni�.

� Wezm� ci�, bo jeste� pi�kna.

� Doprawdy?� � odpar�a obejmuj�c go za szyj�. � Przypatrz mi si� lepiej� Mi�dzy pi�knymi Egiptu zajmuj� dopiero czwarte miejsce.

� C� to znaczy?

� W Memfis, czy ko�o Memfis, mieszka twoja najpierwsza� Na szcz�cie tylko �yd�wka!.. W Sochem jest druga�

� Nic o tym nie wiem � wtr�ci� ksi���.

� O, ty go��bku!.. Wi�c zapewne nie wiesz i o trzeciej w Anu�

� Czy i ona nale�y do mego domu?�

� Niewdzi�czniku!.. � zawo�a�a uderzaj�c go kwiatem lotosu. � Got�w jeste� za miesi�c o mnie powiedzie� to samo� Ale ja nie dam zrobi� sobie krzywdy�

� Jak i tw�j ojciec.

� Jeszcze� mu nie zapomnia�?� Pami�taj, �e odejd�

� Zosta� ju�� zosta�!..

Na drugi dzie� namiestnik raczy� przyj�� ho�dy i uczt� od nomarchy Sofra. Publicznie pochwali� jego zarz�d prowincj� i aby wynagrodzi� szkody wyrz�dzone przez pijanego robotnika, darowa� mu po�ow� naczy� i sprz�t�w, kt�re otrzyma� w mie�cie Anu.

Drug� po�ow� tych dar�w zabra�a c�rka nomarchy, pi�kna Abeb, jako dama dworu ksi�cia.

Nadto kaza�a sobie wyp�aci� z kasy Ramzesa pi�� talent�w na stroje, konie i niewolnice.

Wieczorem ksi��� ziewaj�c rzek� do Tutmozisa:

� Jego �wi�tobliwo��, ojciec m�j, powiedzia� mi wielk� nauk�, �e � kobiety du�o kosztuj�!

� Gorzej, gdy ich nie ma � odpar� elegant.

� Aleja mam ich cztery i nawet dobrze nie wiem, jakim sposobem. M�g�bym ze dwie odst�pi� wam.

� Czy i Sar�?

� Tej nie, szczeg�lnie, je�eli b�dzie mia�a syna.

� Je�eli wasza dostojno�� przeznaczysz tym synogarlicom �adny posag, znajd� si� dla nich m�owie.

Ksi��� znowu ziewn��.

� Nie lubi� s�ucha� o posagach � rzek�. � Aaa!.. jakie to szcz�cie, �e ju� wyrw� si� od was i osi�d� mi�dzy kap�anami�

� Naprawd� uczynisz tak?�

� Musz�. Nareszcie mo�e dowiem si� od nich, dlaczego faraoni biedniej�� Aaa!.. no � i odpoczn�.

Tego samego dnia w Memfisie Fenicjanin Dagon, dostojny bankier nast�pcy tronu, le�a� na kanapie pod werend� swego pa�acu. Otacza�y go wonne krzaki iglaste, hodowane w wazonach. Dwaj czarni niewolnicy ch�odzili bogacza wachlarzami, a on bawi�c si� m�od� ma�pk� s�ucha� rachunk�w, kt�re czyta� mu jego pisarz.

W tej chwili niewolnik, uzbrojony w miecz, he�m, w��czni� i tarcz� (bankier lubi� wojskowe ubiory), zameldowa� dostojnego Rabsuna, kt�ry by� kupcem fenickim osiad�ym w Memfis.

Go�� wszed�, nisko k�aniaj�c si�, i w ten spos�b opu�ci� powieki, �e dostojny Dagon rozkaza� pisarzowi i niewolnikom, a�eby wynie�li si� spod werendy. Nast�pnie, jako cz�owiek przezorny, obejrza� wszystkie k�ty i rzek� do go�cia:

� Mo�emy gada�.

Rabsun zacz�� bez wst�pu:

� Czy dostojno�� wasza wie, �e przyjecha� z Tyru ksi��� Hiram?�

Dagon podskoczy� na kanapie.

� Niech na niego i jego ksi�stwo tr�d padnie!� � wrzasn��.

� On mi w�a�nie wspomnia� � ci�gn�� spokojnie go�� � �e mi�dzy wami jest nieporozumienie�

� Co to jest nieporozumienie? � krzycza� Dagon. � Ten rozb�jnik okrad� mnie, zniszczy�, zrujnowa�� Kiedy ja pos�a�em moje statki, za innymi tyryjskimi, na zach�d, po srebro, sternicy �otra Hirama rzucali na nie ogie�, chcieli je zepchn�� na mielizn� No, i moje okr�ty wr�ci�y z niczym, opalone i potrzaskane� �eby jego spali� ogie� niebieski!.. � zako�czy� rozw�cieczony bankier.

� A je�eli Hiram ma dla waszej dostojno�ci dobry interes? � spyta� go�� flegmatycznie.

Burza szalej�ca w piersiach Dagona od razu ucich�a.

� Jaki on mo�e mie� dla mnie interes? � rzek� zupe�nie spokojnym g�osem.

� On to sam powie waszej dostojno�ci, ale przecie� pierwej musi zobaczy� si� z wami.

� No, to niech on tu przyjdzie.

� On my�li, �e wasza dostojno�� powinna przyj�� do niego. Przecie on jest cz�onkiem najwy�szej rady w Tyrze.

� �eby on tak zdech�, jak ja do niego p�jd�!.. � krzykn�� znowu rozgniewany bankier.

Go�� przysun�� krzes�o do kanapy i poklepa� bogacza w udo.

� Dagonie � rzek� � miej ty rozum.

� Dlaczego ja nie mam rozumu i dlaczego ty, Rabsun, nie m�wisz do mnie � dostojno��?�

� Dagon, nie b�d� ty g�upi� � reflektowa� go��. � Je�eli ty nie p�jdziesz do niego ani on do ciebie, to jak�e wy zrobicie interes?

� Ty jeste� g�upi, Rabsun! � znowu wybuchn�� bankier. � Bo gdybym ja poszed� do Hirama, to niech mi r�ka uschnie, �e straci�bym na tej grzeczno�ci po�ow� zarobku.

Go�� pomy�la� i odpar�:

� Teraz rzek�e� m�dre s�owo. Wi�c ja tobie co� powiem. Przyjd� do mnie i Hiram przyjdzie do mnie, i wy obaj u mnie obgadacie ten interes.

Dagon przechyli� g�ow� i przymru�ywszy oko filuternie zapyta�:

� Ej, Rabsun!.. Powiedz od razu: ile on tobie da�?

� Za co?�

� Za to, ja przyjd� do ciebie i z tym parchem b�d� robi� interes�

� To jest interes dla ca�ej Fenicji, wi�c ja na nim zarobku nie potrzebuj� � odpar� oburzony Rabsun.

� �eby si� tobie tak d�u�nicy wyp�acali, jak to prawda!

� �eby mi si� nie wyp�acili, je�eli ja co na tym zarobi�! Niech tylko Fenicja nie straci! � zakrzycza� z gniewem Rabsun.

Po�egnali si�.

Nad wieczorem dostojny Dagon wsiad� w lektyk� niesion� przez sze�ciu niewolnik�w. Poprzedzali go dwaj laufrowie z kijami i dwaj z pochodniami, za� za lektyk� sz�o czterech s�u��cych uzbrojonych od st�p do g��w. Nie dla bezpiecze�stwa, lecz �e Dagon od pewnego czasu lubi� otacza� si� zbrojnymi jak rycerz.

Wysiad� z lektyki z wielk� powag� i podtrzymywany przez dwu ludzi (trzeci ni�s� nad nim parasol) wszed� do domu Rabsuna.

� Gdzie� jest ten� Hiram? � zapyta� dumnie gospodarza.

� Nie ma go.

� Jak to?� Wi�c ja b�d� czeka� na niego?

� Nie ma go w tym pokoju, ale jest w trzecim, u mojej �ony � odpar� gospodarz. � On teraz sk�ada wizyt� mojej �onie.

� Ja tam nie p�jd�!.. � rzek� bankier siadaj�c na kanapie.

� P�jdziesz do drugiego pokoju, a on w tej samej chwili tak�e tam wejdzie.

Po kr�tkim oporze Dagon ust�pi�, a w chwil� p�niej, na znak gospodarza domu, wszed� do drugiej komnaty. Jednocze�nie z dalszych pokoj�w wysun�� si� niewysoki cz�owiek z siw� brod�, ubrany w z�ocist� tog� i z�ot� obr�cz na g�owie.

� Oto jest � rzek� gospodarz stoj�c na �rodku � oto jest jego mi�o�� ksi��� Hiram, cz�onek najwy�szej rady tyryjskiej� Oto jest dostojny Dagon, bankier ksi�cia nast�pcy tronu i namiestnika w Dolnym Egipcie.

Dwaj dostojnicy uk�onili si� sobie z za�o�onymi na piersiach r�koma i usiedli przy oddzielnych stolikach, na �rodku sali. Hiram nieco odsun�� tog�, aby ukaza� wielki z�oty medal na swej szyi, w odpowiedzi na co Dagon zacz�� bawi� si� grubym z�otym �a�cuchem, kt�ry otrzyma� od ksi�cia Ramzesa.

� Ja, Hiram � odezwa� si� starzec � pozdrawiam pana, panie Dagon, �ycz� panu du�ego maj�tku i powodzenia w interesach.

� Ja, Dagon, pozdrawiam pana, panie Hiram, i �ycz� panu tego samego, co pan mnie �yczy�

� Ju� si� pan chcesz k��ci�?� � przerwa� zirytowany Hiram.

� Gdzie ja si� k��c�?� Rabsun, ty powiedz, czy ja si� k��c�?�

� Lepiej niech wasze dostojno�ci m�wi� o interesach � odpar� gospodarz.

Po chwili namys�u Hiram zacz��:

� Przyjaciele pa�scy z Tyru bardzo pozdrawiaj� pana przeze mnie.

� Oni tylko to przys�ali mi? � spyta� drwi�cym tonem Dagon.

� Co pan chcesz, �eby oni panu przysy�ali?.. � odpar� Hiram podnosz�c g�os.

� Cicho!.. Zgoda!.. � wtr�ci� gospodarz.

Hiram kilka razy g��biej odetchn�� i rzek�:

� To prawda, �e nam potrzebna zgoda� Ci�kie czasy nadchodz� dla Fenicji�

� Czy morze zatopi�o wam Tyr albo Sydon?.. � spyta� z u�miechem Dagon.

Hiram splun�� i zapyta�:

� Co� pan taki z�y dzisiaj?�

� Ja zawsze jestem z�y, jak mnie nie nazywaj� � dostojno�ci��

� A dlaczego pan nie nazywasz mnie mi�o�ci�?� Ja przecie jestem ksi���!..

� Mo�e w Fenicji � odpar� Dagon. � Ale ju� w Asyrii, u lada satrapy czekasz pan w sieniach trzy dni na pos�uchanie, a kiedy ci� przyjm�, le�ysz na brzuchu jak ka�dy handlarz fenicki.

� A pan co by� robi� wobec dzikiego cz�owieka, kt�ry mo�e pana na pal wbi�?� � zakrzycza� Hiram.

� Co ja bym robi�, nie wiem � rzek� Dagon. � Ale w Egipcie ja sobie siedz� na jednej kanapie z nast�pc� tronu, kt�ry dzi� jest namiestnikiem.

� Zgoda, wasza dostojno��!.. Zgoda, wasza mi�o��!.. � reflektowa� ich gospodarz.

� Zgoda!.. zgoda, �e ten pan jest zwyczajny fenicki handlarz, a mnie nie chce odda� szacunku� � zawo�a� Dagon.

� Ja mam sto okr�t�w!.. � wrzasn�� Hiram.

� A jego �wi�tobliwo�� faraon ma dwadzie�cia tysi�cy miast, miasteczek i osad�.

� Wasze dostojno�ci utopicie ten interes i ca�� Fenicj�!.. � odezwa� si� ju� podniesionym g�osem Rabsun.

Hiram zacisn�� pi�ci, lecz umilk� i odpocz��.

� Musisz jednak przyzna�, wasza dostojno�� � rzek� po chwili do Dagona � �e z tych dwudziestu tysi�cy miast jego �wi�tobliwo�� niewiele ma naprawd�.

� Chcesz powiedzie�, wasza mi�o�� � odpar� Dagon, �e siedm tysi�cy miast nale�y do �wi�ty� i siedm tysi�cy do wielkich pan�w?� Zawsze jednak jego �wi�tobliwo�ci zostaje siedm tysi�cy na czysto.

� Nie bardzo! Bo jak z tego wasza dostojno�� odejmiesz ze trzy tysi�ce, kt�re s� w zastawie u kap�an�w, i ze dwa tysi�ce w dzier�awie u naszych Fenicjan�

� M�wi prawd�, wasza mi�o�� � rzek� Dagon. � Zawsze jednak jego �wi�tobliwo�ci zostaje ze dwa tysi�ce miast bardzo bogatych�

� Czy was Tyfon op�ta�?� � wrzasn�� z kolei Rabsun.

� B�dziecie teraz wyliczali miasta faraona, bodajby go�

� Psyt� � szepn�� Dagon zrywaj�c si� z krzes�a.

� Kiedy nad Fenicj� wisi nieszcz�cie!.. � doko�czy� Rabsun.

� Niech�e ja si� raz dowiem, jakie nieszcz�cie?� � przerwa� Dagon.

� Wi�c daj m�wi� Hiramowi, to si� dowiesz � odpar� gospodarz.

� Niech gada�

� Czy wasza dostojno�� wiesz, co si� sta�o w zaje�dzie �Pod Okr�tem� u brata naszego, Asarhadona?� � zacz�� Hiram.

� Nie mam braci pomi�dzy szynkarzami!.. � wtr�ci� szyderczo Dagon.

� Milcz!.. � wrzasn�� rozgniewany Rabsun i schwyci� za r�koje�� sztyletu. � Jeste� g�upi jak pies, kt�ry szczeka przez sen�

� Czego on si� gniewa, ten� ten handluj�cy ko��mi?� � odpar� Dagon i r�wnie� si�gn�� do no�a.

� Cicho!.. Zgoda!.. � uspokaja� ich s�dziwy ksi��� i tak�e opu�ci� such� r�k� do pasa.

Przez chwil� wszystkim trzem dr�a�y nozdrza i b�yszcza�y oczy. Wreszcie Hiram, kt�ry uspokoi� si� najpierw, zacz�� znowu, jakby nigdy nic nie zasz�o.

� Par� miesi�cy temu stan�� w zaje�dzie Asarhadona niejaki Phut, z miasta Harranu�

� Mia� odebra� pi�� talent�w od jakiego� kap�ana � wtr�ci� Dagon.

� C� dalej? � spyta� Hiram.

� Nic. Znalaz� �ask� u jednej kap�anki i za jej rad� pojecha� szuka� swego wierzyciela do Teb�w.

� Masz rozum dziecka, a gadatliwo�� kobiety � rzek� Hiram. � Ten harra�czyk nie jest harra�czykiem, ale Chaldejczykiem, i nie nazywa si� Phut, ale Beroes�

� Beroes?� Beroes?� � powt�rzy� przypominaj�c sobie Dagon. � Gdzie� s�ysza�em to nazwisko�

� S�ysza�e�!.. � m�wi� z pogard� Hiram. � Beroes to najm�drszy kap�an w Babilonie, doradca ksi���t asyryjskich i samego kr�la�

� Niech on b�dzie doradc�, byle nie faraona, co mnie to obchodzi?� � rzek� bankier.

Rabsun podni�s� si� z krzes�a i gro��c Dagonowi pi�ci� pod nosem zawo�a�: � Ty wieprzu, wypasiony na farao�skich pomyjach� Ciebie Fenicja tyle obchodzi, co mnie Egipt� Gdyby� m�g�, za drachm� sprzeda�by� ojczyzn� Psie tr�dowaty!

Dagon zblad� i odpar� spokojnym g�osem:

� Co gada ten kramarz?� W Tyrze s� moi synowie i ucz� si� �eglarstwa; w Sydonie siedzi moja c�rka z m�em� Po�ow� mego mienia po�yczy�em radzie najwy�szej, cho� nie mam za to nawet dziesi�ciu procent. A ten kramarz m�wi, �e mnie nie obchodzi Fenicja!..

Rabsun, pos�uchaj mnie � doda� po chwili. � Ja �ycz� twojej �onie i dzieciom, i cieniom twoich ojc�w, a�eby� ty o nich tyle dba�, ile ja o ka�dy okr�t fenicki, o ka�dy kamie� Tyru, Sydonu, a nawet Zarpath i Achsibu�

� Dagon m�wi prawd� � wtr�ci� Hiram.

� Ja nie dbam o Fenicj�!.. � ci�gn�� bankier zapalaj�c si�. � A ilu ja sprowadzi�em tu Fenicjan, a�eby robili maj�tki, i co mam z tego?� Ja nie dbam!.. Hiram zepsu� mi dwa okr�ty i pozbawi� mnie wielkich zarobk�w, a przecie kiedy chodzi o Fenicj�, ja usiad�em z nim w jednym pokoju�

� Bo my�la�e�, �e b�dziecie gadali o tym, a�eby kogo oszuka� � rzek� Rabsun.

� �eby� ty tak my�la� o skonaniu, g�upi!.. � odpar� Dagon. � Niby ja jestem dziecko i niby nie rozumiem, �e jak Hiram przyje�d�a do Memfisu, to przecie on nie dla handlu przyje�d�a.

Oj ty, Rabsun!.. Ty� powinien ze dwa lata by� u mnie ch�opcem do zamiatania stajni�

� Dosy�!.. � zawo�a� Hiram uderzaj�c pi�ci� w stolik.

� My nigdy nie sko�czymy z tym kap�anem chaldejskim � mrukn�� Rabsun z takim spokojem, jakby przed chwil� nie jego zwymy�lano.

Hiram odchrz�kn�� i zacz��.

� Ten cz�owiek ma naprawd� dom i grunta w Harranie i tam nazywa si� Phut. Dosta� listy od kupc�w chetyjskich do kupc�w sydo�skich, wi�c w podr� zabra�a go nasza karawana.

Sam dobrze m�wi po fenicku, p�aci rzetelnie, nic osobliwego nie ��da, wi�c nasi ludzie nawet bardzo go polubili.

� Ale � m�wi� Hiram podrapawszy si� w brod� � gdy lew nakryje si� sk�r� wo�u, zawsze mu cho�by kawa�ek ogona wylezie. Ten Phut by� strasznie m�dry i pewny siebie, wi�c naczelnik karawany po cichu zrewidowa� jego rzeczy. I nic nie znalaz�, tylko medal bogini Astoreth.

Dow�dc� karawany medal ten koln�� w serce. Sk�d Chetyjczyk ma fenicki medal?�

Wi�c gdy przyjechali do Sydonu, zaraz zameldowa� starszym, i od tej pory nasza tajna policja mia�a tego Phuta na oku.

Tymczasem jest to taki m�drzec, �e gdy kilka dni posiedzia� w Sydonie, wszyscy go pokochali. Modli� si� on i sk�ada� ofiary bogini Astoreth, p�aci� z�otem, nie po�ycza� pieni�dzy, wdawa� si� tylko z Fenicjanami. I tak wszystkich otumani�, �e doz�r nad nim os�ab�, a on spokojnie dojecha� do Memfisu.

Tu znowu nasza starszyzna zacz�a czuwa� nad nim, ale nic nie odkry�a; domy�la�a si� tylko, �e musi to by� wielki pan, nie za� prosty mieszczanin harra�ski. Dopiero Asarhadon przypadkiem wy�ledzi�, a nawet nie wy�ledzi�, tylko wpad� na poszlaki, �e ten niby Phut ca�� jedn� noc przep�dzi� w starej �wi�tyni Seta, kt�ra tu wiele znaczy�

� Wchodz� do niej tylko arcykap�ani na wa�ne narady � wtr�ci� Dagon.

� Jeszcze i to nic by nie znaczy�o � prawi� Hiram. � Ale jeden z naszych kupc�w wr�ci� dwa miesi�ce temu z Babilonu z dziwnymi wiadomo�ciami. Za wielki prezent pewien dworzanin babilo�skiego satrapy powiedzia� mu, �e nad Fenicj� � wisi bieda!..

�Was zabior� Asyryjczycy � m�wi� ten dworzanin do naszego kupca � a Izraelit�w wezm� Egipcjanie. W tym interesie nawet pojecha� do teba�skich k�p�an�w wielki chaldejski kap�an Beroes i zawrze z nimi traktat.�

� Musicie wiedzie� � ci�gn�� Hiram � �e kap�ani chaldejscy uwa�aj� egipskich za swoich braci. A �e Beroes ma wielkie znaczenie na dworze kr�la Assara, wi�c wie�� o tym traktacie mo�e by� bardzo prawdziwa.

� Na co Asyryjczykom Fenicja?� � zapyta� Dagon gryz�c paznokcie.

� A na co z�odziejowi cudzy �pichlerz?� � odpar� Hiram.

� Co mo�e znaczy� traktat Beroesa z egipskimi kap�anami?� � wtr�ci� zamy�lony Rabsun.

� G�upi ty!.. � odpar� Dagon. � Faraon robi tylko to, co kap�ani uradz�.

� B�dzie i traktat z faraonem, nie b�jcie si�! � przerwa� Hiram. � W Tyrze wiemy na pewno, �e jedzie do Egiptu z wielk� �wit� i darami pose� asyryjski � Sargon� On niby to chce zobaczy� Egipt i u�o�y� si� z ministrami, a�eby w egipskich aktach nie pisano, jako � Asyria p�aci danin� faraonom. Ale naprawd� to on jedzie zawrze� traktat o podzia� kraj�w le��cych mi�dzy naszym morzem a rzek� Eufratem.

� Oby ich ziemia poch�on�a! � zakl�� Rabsun.

� C� ty o tym my�lisz Dagonie?.. � spyta� Hiram.

� A co by�cie wy zrobili, gdyby was naprawd� napad� Assar?�

Hiram zatrz�s� si� z gniewu.

� Co?� Wsi�dziemy na okr�ty z rodzinami i skarbami, a tym psom zostawimy gruzy miast i gnij�ce trupy niewolnik�w� Albo� nie znamy krain wi�kszych i pi�kniejszych od Fenicji, gdzie mo�na za�o�y� now� ojczyzn�, bogatsz� ani�eli ta?�

� Niech was bogowie broni� od takiej ostateczno�ci � rzek� Dagon.

� W�a�nie o to idzie, a�eby ratowa� dzisiejsz� Fenicj� od zag�ady � m�wi� Hiram. � A ty, Dagonie, wiele mo�esz w tym interesie�

� Co ja mog�?�

� Mo�esz dowiedzie� si� od kap�an�w: czy by� u nich Beroes i czy zawar� z nimi tak� umow�?�

� Strasznie trudna rzecz! � szepn�� Dagon. � Ale mo�e ja znajd� takiego kap�ana, kt�ry mnie obja�ni.

� Mo�esz � ci�gn�� Hiram � na dworze faraona nie dopu�ci� traktatu z Sargonem?�

� Bardzo trudno� Ja sam temu nie wydo�am�

� Ja b�d� z tob�, a z�ota dostarczy Fenicja. Ju� dzi� zbiera si� podatek.

� Sam da�em dwa talenty! � szepn�� Rabsun.

� Dam dziesi�� � rzek� Dagon. � Ale co dostan� za moj� prac�?�

� Co?� No, dziesi�� okr�t�w � odpar� Hiram.

� A ty ile zarobisz? � spyta� Dagon.

� Ma�o ci?� Wi�c dostaniesz pi�tna�cie�

� Ja si� pytam: co ty zarobisz? � nalega� Dagon.

� Damy ci� dwadzie�cia. Dosy�?�

� Niech b�dzie. Ale poka�ecie mi drog� do kraju srebra?

� Poka�emy.

� I tam, sk�d bierze si� cyn�?

� No�

� I tam, gdzie si� rodzi bursztyn � zako�czy� Dagon.

� �eby� ty raz zdech�!.. � odpar� mi�o�ciwy ksi��� Hiram wyci�gaj�c do niego r�k�. � Ale ju� nie b�dziesz chowa� z�ego serca dla mnie za tamte dwie krypy?�

Dagon westchn��.

� B�d� pracowa�, a�eby zapomnie�. Ale� jaki ja mia�bym maj�tek, gdyby�cie mnie nie odp�dzili wtedy!..

� Dosy�!.. � wtr�ci� Rabsun. � Gadajcie o Fenicji.

� Przez kogo ty si� dowiesz o Beroesie i traktacie? � spyta� Dagona Hiram.

� Daj spok�j. Niebezpiecznie m�wi�, bo do tego b�d� nale�eli kap�ani.

� A przez kogo m�g�by� zepsu� traktat?

� Ja my�l� Ja my�l�, �e chyba przez nast�pc� tronu. Mam du�o jego kwit�w.

Hiram podni�s� do g�ry r�k� i odpar�:

� Nast�pca � bardzo dobrze, bo on zostanie faraonem, mo�e nawet nied�ugo�

� Psyt!.. � przerwa� Dagon uderzaj�c pi�ci� w st�. � �eby tobie mow� odj�o za takie gadanie!..

� Oto wieprz! � zawo�a� Rabsun, wygra�aj�c bankierowi pod nosem.

� A to g�upi kramarz! � odpowiedzia� Dagon z szyderczym u�miechem. � Ty, Rabsun, powiniene� sprzedawa� suszone ryby i wod� na ulicach, ale nie mi�sza� si� do interes�w mi�dzy pa�stwami. Wo�owe kopyto umazane w egipskim b�ocie ma wi�cej rozumu ani�eli ty, kt�ry pi�� lat mieszkasz w stolicy Egiptu!.. Oby ci� �winie zjad�y�

� Cicho!.. cicho!.. � wtr�ci� Hiram. � Nie dacie mi doko�czy� � M�w, bo� ty m�dry i ciebie rozumie moje serce � rzek� Rabsun.

� Je�eli ty, Dagon, masz wp�yw na nast�pc�, to bardzo dobrze � ci�gn�� Hiram. � Bo je�eli nast�pca zechce mie� traktat z Asyri�, to b�dzie traktat, i w dodatku napisany nasz� krwi�, na naszych sk�rach. Ale je�eli nast�pca zechce wojny z Asyri�, to on zrobi wojn�, cho�by kap�ani przeciw niemu wezwali do pomocy wszystkich bog�w.

� Psyt! � wtr�ci� Dagon. � Je�eli kap�ani bardzo zechc�, to b�dzie traktat� Ale mo�e oni nie zechc��

� Dlatego, Dagonie � m�wi� Hiram � my musimy mie� za sob� wszystkich wodz�w�

� To mo�na.

� I nomarch�w�

� Tak�e mo�na.

� I nast�pc� � prawi� Hiram. Ale je�eli tylko ty sam b�dziesz pcha� go do wojny z Asyri�, to na nic. Cz�owiek, jak arfa, ma du�o strun i gra� na nich trzeba dziesi�cioma palcami, a ty, Dagonie, jeste� tylko jednym palcem.

� Przecie� nie rozedr� si� na dziesi�� cz�ci.

� Ale ty mo�esz by� jak jedna r�ka, przy kt�rej jest pi�� palc�w. Ty powiniene� zrobi� to, a�eby nikt nie wiedzia�, �e ty chcesz wojny, ale � a�eby ka�dy kucharz nast�pcy chcia� wojny, ka�dy fryzjer nast�pcy chcia� wojny, a�eby wszyscy �aziebnicy, lektykarze, pisarze, oficerowie, wo�nice, a�eby oni wszyscy chcieli wojny z Asyri� i a�eby nast�pca s�ysza� o tym od rana do nocy, a nawet kiedy �pi�

� To si� zrobi.

� A znasz ty jego kochanki? � spyta� Hiram.

Dagon machn�� r�k�.

� G�upie dziewcz�ta � odpar�. � One tylko my�l�, a�eby ustroi� si�, wymalowa� i pachnid�ami nama�ci�

Ale sk�d si� bior� te pachnid�a i kto je przywozi do Egiptu, o tym ju� nie wiedz�.

� Trzeba mu podsun�� tak� kochank�, a�eby o tym wiedzia�a � rzek� Hiram.

� Sk�d j� wzi��?� � spyta� Dagon. � A� mam!.. � zawo�a� uderzaj�c si� w czo�o. � Znasz ty Kam�, kap�ank� Astoreth?�

� Co?� � przerwa� Rabsun. � Kap�anka �wi�tej bogini Astoreth b�dzie kochank� Egipcjanina?�

� Ty by� wola�, a�eby ona by�a twoj�?� � szydzi� Dagon. � Ona nawet zostanie arcykap�ank�, gdy b�dzie trzeba zbli�y� j� do dworu�

� Prawd� m�wisz � rzek� Hiram.

� Ale� to �wi�tokradztwo!.. � oburza� si� Rabsun.

� Tote� kap�anka, kt�ra je pope�ni, mo�e umrze� � wtr�ci� s�dziwy Hiram.

� �eby nam tylko nie przeszkodzi�a ta Sara, �yd�wka � odezwa� si� po chwili milczenia Dagon. � Ona spodziewa si� dziecka, do kt�rego ksi��� ju� dzi� jest przywi�zany. Gdyby za� urodzi� jej si� syn, posz�yby w k�t wszystkie.

� B�dziemy mieli pieni�dze i dla Sary � rzek� Hiram.

� Ona nic nie we�mie!.. � wybuchn�� Dagon. � Ta n�dzna odrzuci�a z�oty, kosztowny puchar, kt�ry jej sam zanios�em�

� Bo my�la�a, �e j� chcesz okpi� � wtr�ci� Rabsun.

Hiram pokiwa� g�ow�.

� Nie ma si� czym k�opota� � rzek�. � Gdzie nie trafi z�oto, tam trafi ojciec, matka albo kochanka. A gdzie nie trafi kochanka, jeszcze dostanie si�

� N� � sykn�� Rabsun.

� Trucizna� � szepn�� Dagon.

� N� to rzecz bardzo grubia�ska� � zakonkludowa� Hiram.

Pog�adzi� brod�, zamy�li� si�, w ko�cu powsta� i wydoby� z zanadrza purpurow� wst�g�, na kt�r� by�y nanizane trzy z�ote amulety z wizerunkiem bogini Astoreth. Wyj�� zza pasa n�, przeci�� wst�g� na trzy cz�ci i dwa kawa�ki z amuletami wr�czy� Dagonowi i Rabsunowi.

Potem wszyscy trzej ze �rodka pokoju poszli w k�t, gdzie sta� skrzydlaty pos�g bogini; z�o�yli r�ce na piersiach, a Hiram zacz�� m�wi� zni�onym g�osem, lecz wyra�nie:

� Tobie, matko �ycia, przysi�gamy wiernie dochowa� um�w naszych i dop�ty nie spocz��, dop�ki �wi�te miasta nie b�d� zabezpieczone od wrog�w, kt�rych oby wyt�pi� g��d, zaraza i ogie�

Gdyby za� kt�ry z nas nie dotrzyma� zobowi�zania albo zdradzi� tajemnic�, niech spadn� na niego wszystkie kl�ski i sromoty� Niech g��d skr�ca jego wn�trzno�ci, a sen ucieka od krwi� nabieg�ych oczu� Niech r�ka uschnie temu, kto by mu po�pieszy� z ratunkiem, lituj�c si� jego n�dzy� Niech na stole jego chleb zamieni si� w zgnilizn�, a wino w cuchn�c� posok� Niech dzieci jego wymr�, a dom niech mu zape�ni� b�karty, kt�re oplwaj� go i wyp�dz�� Niech skona j�cz�c przez wiele dni samotny i niech spodlonego trupa nie przyjmie ziemia ani woda, niech go ogie� nie spali ani po�r� dzikie bestie�

Tak niech si� stanie!..

Po strasznej przysi�dze, kt�r� zacz�� Hiram, a od po�owy wykrzykiwali wszyscy g�osami dr��cymi w�ciek�o�ci�, trzej Fenicjanie odpocz�li zadyszani. Po czym Rabsun zaprosi� ich na uczt�, gdzie przy winie, muzyce i tancerkach na chwil� zapomnieli o czekaj�cej ich pracy.

Niedaleko miasta Pi-Bast znajdowa�a si� wielka �wi�tynia bogini Hator.

W miesi�cu Paoni (marzec-kwiecie�), w dniu por�wnania wiosennego oko�o dziewi�tej wiecz�r, gdy gwiazda Syriusz mia�a si� ku zachodowi, pod bram� �wi�tyni stan�li dwaj podr�ni kap�ani i jeden pokutnik. Szed� on boso, mia� popi� na g�owie i by� przykryty grub� p�acht�, kt�r� twarz zas�ania�.

Pomimo widnej nocy fizjognomii podr�nych nie mo�na by�o pozna�, stali bowiem w cieniu dwu olbrzymich pos�g�w b�stwa z krowi� g�ow�, kt�re pilnowa�y wej�cia do �wi�tnicy i �askawymi oczyma strzeg�y nomesu Habu od pomoru, z�ego wylewu i po�udniowych wiatr�w.

Odpocz�wszy nieco pokutnik upad� piersiami na ziemi� i d�ugo modli� si�. Potem podni�s� si�, uj�� miedzian� ko�atk� i uderzy�. Pot�ny d�wi�k metalowy obieg� wszystkie dziedzi�ce, odbi� si� od grubych mur�w �wi�tyni i polecia� ponad �any pszenicy, nad gliniane chaty ch�op�w, nad srebrzyste wody Nilu, gdzie s�abym okrzykiem odpowiedzia�o mu zbudzone ptactwo.

Po d�ugiej chwili za bram� rozleg� si� szmer i pytanie:

� Kto nas budzi?

� Niewolnik bo�y, Ramzes � rzek� pokutnik.

� Po co przyszed�e�?

� Po �wiat�o m�dro�ci.

� Jakie masz prawa?

� Otrzyma�em ni�sze �wi�cenie i na wielkich procesjach wewn�trz �wi�tyni nosz� pochodni�.

Brama szeroko otworzy�a si�. Na �rodku sta� kap�an w bia�ej szacie, kt�ry wyci�gn�wszy r�k� rzek� powoli i wyra�nie:

� Wejd�. Niech razem z przest�pieniem tego progu spok�j bo�y zamieszka w twojej duszy i niech spe�ni� si� �yczenia, o kt�re w pokornej modlitwie b�agasz bog�w.

A gdy pokutnik upad� mu do n�g, kap�an czyni�c jakie� znaki nad jego g�ow� szepta�:

� W imi� Tego, kt�ry jest, by� i b�dzie� Kt�ry wszystko stworzy�� Kt�rego tchnienie nape�nia �wiat widzialny i niewidzialny i jest �yciem wiecznym.

A gdy brama zamkn�a si�, kap�an wzi�� Ramzesa za r�k� i w�r�d zmroku, pomi�dzy ogromnymi kolumnami przysionka, zaprowadzi� go do przeznaczonego mieszkania. By�a to ma�a celka o�wietlona kagankiem. Na kamiennej posadzce le�a�a wi�zka suchej trawy, w k�cie sta� dzban wody, a obok � j�czmienny placek.

� Widz�, �e tutaj naprawd� odpoczn� po przyj�ciach u nomarch�w!.. � weso�o zawo�a� Ramzes.

� My�l o wieczno�ci � odpar� kap�an i oddali� si�.

Ksi�cia niemile dotkn�a ta odpowied�. Pomimo �e by� g�odny, nie chcia� je�� placka ani pi� wody. Usiad� na trawie i patrz�c na swoje pokaleczone w podr�y nogi pyta� si�: po co on tu przyszed�?� po co dobrowolnie wyzu� si� ze swej dostojno�ci?�

Widz�c �ciany celi i jej ub�stwo, przypomnia� sobie ch�opi�ce lata sp�dzone w kap�a�skiej szkole. Ile on tam dosta� kij�w!.. ile nocy przep�dzi� na kamiennej posadzce za kar�!..

Ramzes i teraz uczu� t� nienawi�� i trwog�, jakiej w�wczas do�wiadcza� wobec surowych kap�an�w, kt�rzy na wszystkie jego pytania i pro�by odpowiadali zawsze jednym: �My�l o wieczno�ci!..

Po kilkumiesi�cznym zgie�ku wpa�� w tak� cisz�, zamieni� dw�r ksi���cy na ciemno�� i samotno��, a zamiast uczt, kobiet, muzyki czu� doko�a siebie i nad sob� ci�ar mur�w�

�Oszala�em!.. oszala�em�� � m�wi� do siebie Ramzes.

By�a chwila, �e chcia� opu�ci� �wi�tyni� natychmiast, a potem przysz�a mu my�l, �e mog� nie otworzy� bramy. Widok brudnych n�g, popio�u, kt�ry sypa� mu si� z w�os�w, szorstko�� pokutniczej p�achty � wszystko to nape�nia�o go obrzydzeniem. Gdyby cho� mia� sw�j miecz!.. Ale czy w tym odzieniu i tym miejscu o�mieli�by si� go u�y�?�

Uczu� niepokonany strach i to go otrze�wi�o. Przypomnia� sobie, �e bogowie w �wi�tyniach zsy�aj� na ludzi trwog� i �e ona ma by� wst�pem do m�dro�ci.

�Jestem przecie namiestnikiem i nast�pc� faraona � pomy�la� � c� mi tu kto zrobi?�� Podni�s� si� i wyszed� ze swej celi. Znajdowa� si� w wielkim dziedzi�cu otoczonym kolumnami. Gwiazdy jasno �wieci�y, wi�c zobaczy� � na jednym ko�cu podw�rza olbrzymie pylony, na drugim otwarte wej�cie do �wi�tyni.

Poszed� tam. Ode drzwi panowa� mrok, a gdzie� bardzo daleko p�on�o kilka lamp, jakby unosz�cych si� w powietrzu. Wpatrzywszy si� dojrza� mi�dzy wej�ciem i �wiat�ami ca�y las g�sto ustawionych, grubych kolumn, kt�rych wierzcho�ki rozp�ywa�y si� w ciemno�ci. W g��bi, mo�e o par�set krok�w od niego, niewyra�nie wida� by�o olbrzymie nogi siedz�cej bogini i jej r�ce oparte na kolanach, od kt�rych s�abo odbija� si� blask lamp.

Nagle us�ysza� szmer. Z daleka, z bocznej nawy, wysun�� si� szereg bia�ych figurek id�cych parami. By�a to nocna procesja kap�an�w, kt�rzy oddawali ho�d pos�gowi bogini �piewaj�c na dwa ch�ry:

Ch�r I. �Ja jestem Tym, kt�ry niebo i ziemi� stworzy� i wszystkie na nich stworzenia zrobi�.

Ch�r II. Ja jestem Tym, kt�ry wody zrobi� i wielk� pow�d� stworzy�, Tym, co wo�u jego matce zrobi�, kt�ry rodzicem jest.

Ch�r I. Ja jestem Tym, kt�ry niebo stworzy� i tajemnice widnokr�g�w jego i dusze bog�w w nie w�o�y�em.

Ch�r II. Ja jestem Tym, kt�ry gdy oczy otwiera, jasno si� robi, a gdy je zamyka, ciemno�� si� staje.

Ch�r I. Wody Nilu p�yn�, gdy rozkazuje�

Ch�r II. Ale bogowie nie znaj� jego imienia.�@

G�osy, z pocz�tku niewyra�ne, pot�nia�y tak, �e s�ycha� by�o ka�de s�owo, a gdy znikn�� orszak, zacz�y rozprasza� si� mi�dzy kolumnami, s�abn�� Wreszcie umilk�y.

�A jednak ci ludzie � pomy�la� Ramzes � nie tylko jedz�, pij� i zbieraj� bogactwa� Oni naprawd� spe�niaj� s�u�b�, nawet w nocy� Chocia� � co z tego przyjdzie pos�gowi!..� Ksi��� nieraz widywa� pos�gi b�stw granicznych obrzucone b�otem przez mieszka�c�w innego nomesu albo postrzelane z �uk�w i proc przez �o�nierzy cudzoziemskich pu�k�w. Je�eli bogowie nie obra�aj� si� o zniewagi, niewiele tak�e musz� dba� o modlitwy i procesje.

�Kto zreszt� widzia� bog�w!.. � rzek� do siebie ksi���.

Ogrom �wi�tyni, jej niezliczone kolumny, �wiat�a pal�ce si� przed pos�giem, wszystko to poci�ga�o Ramzesa. Chcia� rozejrze� si� w tym tajemniczym bezmiarze i poszed� naprz�d.

Wtem zda�o mu si�, �e z ty�u g�owy delikatnie dotkn�a go jaka� r�ka� Obejrza� si�, nie by�o nikogo, wi�c szed� dalej.

Tym razem jakie� dwie r�ce schwyci�y go za g�ow�, a trzecia, du�a, opar�a si� na plecach�

� Kto tu jest?� � zawo�a� ksi��� i rzuci� si� mi�dzy kolumny.

Lecz potkn�� si� i omal nie upad�: co� schwyci�o go za nogi.

Ramzesa znowu opanowa� strach, wi�kszy ni� w celi. Zacz�� ucieka� bez pami�ci, potr�caj�c si� o kolumny, kt�re zast�powa�y mu drog�, a ciemno�� ogarnia�a ze wszech stron.

� O �wi�ta bogini, ratuj� � szepn��.

W tej chwili zatrzyma� si�: o kilka krok�w przed nim by�y wielkie drzwi �wi�tyni, przez kt�re zagl�da�o gwia�dziste niebo. Odwr�ci� g�ow� � mi�dzy lasem olbrzymich kolumn p�on�y lampy, a blask ich s�abo odbija� si� od �pi�owych kolan �wi�tej Hator. Ksi��� wr�ci� do swej celi wzburzony i skruszony; serce rzuca�o si� w nim jak ptak schwytany w sid�a. Pierwszy raz od wielu lat upad� twarz� na ziemi� i gor�co modli� si� o �ask� i przebaczenie.

� B�dziesz wys�uchany!.. � odezwa� si� nad nim s�odki g�os. Ramzes nagle podni�s� g�ow�, lecz w celi nie by�o nikogo: drzwi zamkni�te, mury grube. Modli� si� wi�c jeszcze gor�cej i tak usn��, z twarz� na kamieniach i rozkrzy�owanymi r�koma.

Kiedy na drugi dzie� obudzi� si�, by� ju� innym cz�owiekiem: pozna� moc bog�w i otrzyma� obietnic� �aski.

Od tej pory przez d�ugi szereg dni, z ochot� i wiar� oddawa� si� �wiczeniom pobo�nym. W swojej celi d�ugie godziny sp�dza� na modlitwach, da� sobie ogoli� w�osy, przywdzia� str�j kap�a�ski i cztery razy na dob� ucz�szcza� do ch�ru najm�odszych kap�an�w.

Jego �ycie przesz�e, wype�nione zabawami, budzi�o w nim odraz�, a niewiara, kt�rej naby� w�r�d rozpustnej m�odzie�y i cudzoziemc�w, nape�nia�a go strachem. I gdyby mu dzi� dano do wyboru: tron czy kap�a�ski urz�d? zawaha�by si�.

Pewnego dnia wielki prorok �wi�tyni wezwa� go do siebie przypominaj�c, �e nie wszed� tu wy��cznie dla mod��w, ale dla poznania m�dro�ci. Pochwali� jego pobo�ne �ycie, powiedzia�, �e jest ju� oczyszczony z brud�w �wiata, i kaza� mu zapozna� si� ze szko�ami istniej�cymi przy �wi�tyni.

Raczej przez pos�usze�stwo ani�eli ciekawo�� ksi��� prosto od niego uda� si� na zewn�trzny dziedziniec, gdzie mie�ci� si� oddzia� czytania i pisania.

By�a to wielka sala o�wietlona przez otw�r w dachu. Na matach siedzia�o kilkudziesi�ciu nagich uczni�w z woskowanymi tabliczkami w r�kach. Jedna �ciana by�a z g�adkiego alabastru, przed ni� sta� nauczyciel i r�nokolorowymi kredkami pisa� znaki.

Gdy ksi��� wszed�, uczniowie (prawie wszyscy jednego wieku z nim) upadli na twarz. Nauczyciel za� sk�oniwszy si� przerwa� dotychczasowe zaj�cie, aby wypowiedzie� ch�opcom wyk�ad o wielkim znaczeniu nauki.

� Moi kochani! � m�wi�. � �Cz�owiek, kt�ry nie ma serca do m�dro�ci, musi zajmowa� si� prac� r�czn� i m�czy� oczy. Ale ten, kto rozumie warto�� nauk i kszta�ci si� w nich, mo�e osi�gn�� wszystkie w�adze, wszystkie dworskie urz�dy. Pami�tajcie o tym.�@

Przypatrzcie si� n�dznemu �yciu ludzi, kt�rzy nie znaj� pisma. �Kowal jest czarny, posmolony, ma palce pe�ne nagniotk�w, a pracuje dzie� i noc. Kamieniarz zrywa sobie rami�, a�eby nape�ni� �o��dek. Mularz buduj�cy kapitele w formie lotosu bywa str�cany przez wicher ze szczytu dachu. Tkacz ma zgi�te kolana, fabrykant broni ci�gle podr�uje: ledwie przyjedzie do domu wieczorem, ju� musi go opuszcza�. Malarzowi pokojowemu cuchn� palce, a czas up�ywa mu na krajaniu ga�gan�w. Za� szybkobiegacz, ten, �egnaj�c si� z rodzin�, powinien zostawi� testament, bo nara�a si� na niebezpiecze�stwo spotkania dzikich zwierz�t lub Azjat�w.�

Pokaza�em wam dol� r�nych rzemios�, bo chc�, a�eby�cie kochali sztuk� pisania, kt�ra jest wasz� matk�, a teraz przedstawi� wam jej pi�kno�ci. Ona nie jest pustym s�owem na ziemi, ona jest wa�niejsz� od wszelkich innych zaj��. Ten, kt�ry korzysta ze sztuki pisania, jest szanowanym od dzieci�stwa; on spe�nia wielkie pos�annictwa. Lecz ten, kt�ry nie bierze w niej udzia�u, �yje w n�dzy.

Nauki szkolne s� ci�kie jak g�ry; ale jeden ich dzie� wystarczy wam na ca�� wieczno��.

Wi�c pr�dko, jak najpr�dzej poznajcie si� z nimi i pokochajcie� Stan pisarza jest ksi���cym stanem, jego ka�amarz i ksi�ga daj� mu przyjemno�ci i bogactwa!..

Po szumnej przemowie o dostoje�stwie nauk, czego od trzech tysi�cy lat bez zmiany s�uchali egipscy uczniowie, mistrz wzi�� kredk� i na alabastrowej �cianie zacz�� pisa� � alfabet.

Ka�da litera wyra�a�a si� za pomoc� kilku symbol�w hieroglificznych lub kilku znak�w demotycznych. Rysunek oka, ptaka lub pi�ra oznacza� � A. Owca albo doniczka � B, cz�owiek stoj�cy lub cz�no � K, w�� � R, cz�owiek siedz�cy albo gwiazda � S. Obfito�� znak�w wyra�aj�cych ka�d� liter� sprawia�a, �e nauka czytania i pisania by�a bardzo mozolnym zaj�ciem.

Tote� Ramzes zm�czy� si� samym s�uchaniem, w�r�d kt�rego jedyn� rozrywk� stanowi�o to, gdy nauczyciel kaza� kt�remu z uczni�w wyrysowa� lub nazwa� liter� i wali� go kijem, gdy si� omyli�.

Po�egnawszy nauczyciela i wychowa�c�w, ksi��� ze szko�y pisarzy przeszed� do szko�y miernik�w. Tu uczono m�odzie� zdejmowa� plany p�l, maj�cych po najwi�kszej cz�ci form� prostok�t�w, tudzie� niwelowa� grunta za pomoc� dwu �at i w�gielnicy. W tym r�wnie� oddziale wyk�adano sztuk� pisania liczb, nie mniej zawik�an� jak hieroglify albo znaki demotyczne. Lecz najprostsze dzia�ania arytmetyczne stanowi�y wy�szy kurs i wykonywa�y si� przy pomocy kulek.

Ramzes mia� tego dosy� i dopiero po kilku dniach zgodzi� si� odwiedzi� szko�� lekarsk�.

By� to zarazem szpital, a raczej wielki ogr�d zasadzony mn�stwem drzew i zasiany wonnymi zio�ami. Chorzy ca�e dnie przep�dzali w powietrzu i s�o�cu, na ��kach, w kt�rych zamiast materacy by�o wyci�gni�te p��tno.

Gdy ksi��� wszed� tutaj, panowa�a najwi�ksza czynno��. Kilku pacjent�w k�pa�o si� w sadzawce wody bie��cej, jednego smarowano wonnymi ma�ciami, jednego okadzano. By�o kilku, kt�rych u�piono za pomoc� wzroku i poci�gni�� r�kami; jeden j�cza� po nastawieniu zwichni�tej nogi.

Pewnej ci�ko chorej kobiecie kap�an podawa� w kubku jak�� mikstur� m�wi�c:

�Chod�, leku, chod�, wyp�d� to z mego serca, z tych moich cz�onk�w, silny w czary przy tym leku.�@

Nast�pnie ksi��� w towarzystwie wielkiego lekarza poszed� do apteki, gdzie jeden z kap�an�w przygotowywa� lekarstwa z zi�, miodu, oliwy, sk�rek w�owych i jaszczurczych, ko�ci i t�uszcz�w zwierz�cych. Na zapytanie Ramzesa laborant nie oderwa� oczu od swej pracy.

Tylko wci�� wa�y� i rozciera� materia�y odmawiaj�c przy tym modlitw�:

�Uzdrowi�o Izyd�, uzdrowi�o Izyd�, uzdrowi�o Horusa� O Izydo, wielka czarodziejko, uzdr�w mnie, wyzw�l ze wszystkich z�ych, szkodliwych, czerwonych rzeczy, od gor�czki boga i gor�czki bogini�

O Schauagat', eenagate' synie! Erukate'! Kauaruschagate'!.. Paparuka paparaka paparuka�@

� Co on m�wi? � spyta� ksi���.

� Tajemnica� � odpar� wielki lekarz k�ad�c palec na ustach.

Gdy wyszli na pusty dziedziniec, Ramzes rzek� do wielkiego lekarza:

� Powiedz mi, �wi�ty ojcze: co to jest sztuka lekarska i na czym polegaj� jej sposoby? Bo ja s�ysza�em, �e choroba jest to z�y duch, kt�ry osiedla si� w cz�owieku i dr�czy go z g�odu, dop�ki nie dostanie w�a�ciwej sobie �ywno�ci. I �e jeden z�y duch, czyli choroba, karmi si� miodem, inny oliw�, a inny � zwierz�cymi odchodami. Lekarz wi�c powinien � naprz�d wiedzie�: jaki duch zamieszka� w chorym, a nast�pnie � jakich ten duch potrzebuje pokarm�w, a�eby nie trapi� cz�owieka?�

Kap�an zamy�li� si� i odpar�:

� Co to jest choroba, jakim sposobem spada na ludzkie cia�o, o tym nie mog� powiedzie� ci, Ramzesie. Ale obja�ni� ci, bo zosta�e� oczyszczony, czym kierujemy si� przy wydawaniu lekarstw.

Wyobra� sobie, �e cz�owiek jest chory na w�trob�. Ot� my, kap�ani, wiemy, �e w�troba znajduje si� pod wp�ywem gwiazdy Peneter-Dewa[6] i �e leczenie musi zale�e� od tej gwiazdy.

Lecz tu m�drcy dziel� si� na dwie szko�y. Jedni twierdz�, �e potrzeba choremu na w�trob� podawa� wszystko to, nad czym Peneter-Dewa ma w�adz�, a zatem: mied�, lapis-lazuli, wywary z kwiat�w, przede wszystkim z werweny i waleriany, nareszcie r�ne cz�ci cia�a turkawki i koz�a. Inni za� lekarze s�dz�, �e gdy w�troba jest chora, to w�a�nie trzeba j� leczy� �rodkami przeciwnymi. A poniewa� przeciwnikiem Peneter-Dewy jest Sebeg[7], wi�c lekarstwami b�d�: �ywe srebro, szmaragd i agat, leszczyna i podbia� tudzie� cz�ci cia�a �aby i sowy utarte na proszek.

Lecz nie jest to jeszcze wszystko. Trzeba bowiem pami�ta� o dniu, miesi�cu i porze dnia, ka�dy bowiem z tych przeci�g�w czasu zostaje pod wp�ywem gwiazdy, kt�ra mo�e wspiera� lub os�abia� dzia�anie lekarstwa. Trzeba nareszcie pami�ta�: jaka gwiazda i jaki znak Zodiaku panuje nad chorym. Dopiero gdy lekarz wszystkie te rzeczy we�mie pod uwag�, mo�e przepisa� �rodek niezawodny.

� I czy wszystkim chorym pomagacie w �wi�tyni?

Kap�an potrz�sn�� g�ow�.

� Nie � rzek�. � Umys� ludzki, kt�ry musi ogarn�� tyle szczeg��w, o jakich m�wi�em, bardzo �atwo si� myli. A co gorsza: duchy zawistne, geniusze innych �wi�ty�, zazdrosne o swoj� s�aw�, niejednokrotnie przeszkadzaj� lekarzowi i psuj� skutek lekarstw. Ostateczny wi�c wypadek mo�e by� rozmaitym: jeden chory ca�kiem przychodzi do zdrowia, inny tylko poprawia si�, a trzeci pozostaje bez zmiany. Cho� zdarzaj� si� i tacy, kt�rzy rozchoruj� si� jeszcze gorzej albo nawet umieraj�� Wola bog�w!..

Ksi��� s�ucha� z uwag�, w duchu jednak przyzna�, �e niewiele rozumie. Zarazem przypomnia� sobie cel swojego przybycia do �wi�tyni i nagle zapyta� wielkiego lekarza:

� Mieli�cie, �wi�ci ojcowie, pokaza� mi tajemnic� skarbu faraona. Czy maj� by� ni� te rzeczy, kt�re widzia�em?

� Bynajmniej � odpowiedzia� lekarz. � Ale my nie znamy si� na rzeczach pa�stwowych.

Dopiero ma tu zjecha� �wi�ty kap�an Pentuer, wielki m�drzec, i on zdejmie z oczu twoich zas�on�.

Ramzes po�egna� lekarza jeszcze wi�cej zaciekawiony tym, co miano mu pokaza�.

�wi�tynia Hator z wielk� czci� przyj�a Pentuera, a ni�si jej kap�ani wyszli na p� godziny drogi, aby powita� znakomitego go�cia. Zjecha�o si� wielu prorok�w, ojc�w �wi�tych i syn�w bo�ych, ze wszystkich cudownych miejsc Dolnego Egiptu, w celu us�yszenia s��w m�dro�ci.

W par� dni po nich przybyli: arcykap�an Mefres i prorok Mentezufis.

Sk�adano Pentuerowi ho�dy, nie tylko �e by� doradc� ministra wojny i, bez wzgl�du na m�ody wiek, cz�onkiem najwy�szego kolegium, ale �e kap�an ten mia� s�aw� w ca�ym Egipcie. Bogowie dali mu nadludzk� pami��, wymow� i nade wszystko cudny dar jasnowidzenia.

W ka�dej bowiem rzeczy i sprawie dostrzega� strony przed innymi lud�mi ukryte i umia� przedstawi� je w spos�b zrozumia�y dla wszystkich.

Niejeden nomarcha lub wysoki urz�dnik faraona dowiedziawszy si�, �e Pentuer ma celebrowa� uroczysto�� religijn� w �wi�tyni Hator, zazdro�ci� najskromniejszemu kap�anowi, �e us�yszy natchnionego przez bog�w cz�owieka. Duchowni, kt�rzy na go�ciniec wyszli wita� Pentuera, byli pewni, �e dostojnik ten uka�e im si� na wozie dworskim albo w lektyce niesionej przez o�miu niewolnik�w. Jakie� by�o ich zdziwienie, gdy ujrzeli chudego ascet�, z obna�on� g�ow�, kt�ry odziawszy si� w grub� p�acht� sam jeden podr�owa� na o�licy i przywita� ich z wielk� pokor�.

Gdy go wprowadzono do �wi�tyni, z�o�y� ofiar� b�stwu i natychmiast uda� si� na obejrzenie placu, gdzie mia�a odby� si� uroczysto��.

Od tej pory nie widziano go. Ale w �wi�tyni i przyleg�ych jej podw�rzach zapanowa� ruch niezwyk�y. Zwo�ono rozmaite sprz�ty kosztowne, ziarna, ubiory, sp�dzono kilkuset ch�op�w i robotnik�w, z kt�rymi Pentuer zamkn�� si� na przeznaczonym mu dziedzi�cu i robi� przygotowania.

Po o�miu dniach pracy zawiadomi� arcykap�ana Hatory, �e wszystko jest gotowe.

Przez ca�y ten czas ksi��� Ramzes, ukryty w swojej celi, oddawa� si� modlitwom i postom.

Nareszcie pewnego dnia, o trzeciej po po�udniu, przysz�o po niego kilkunastu kap�an�w uszykowanych we dwa szeregi i wezwali go na uroczysto��.

W przysionku �wi�tyni powitali ksi�cia arcykap�ani i wraz z nim spalili kadzid�a przed olbrzymim pos�giem Hatory. Potem skr�cili w boczny korytarz, ciasny i niski, na ko�cu kt�rego p�on�� ogie�. Powietrze korytarza by�o przesycone woni� smo�y gotuj�cej si� w kotle.

W s�siedztwie kot�a, przez otw�r w posadzce wydobywa� si� okropny j�k ludzki i przekle�stwa.

� Co to znaczy?� � spyta� Ramzes jednego z id�cych przy nim kap�an�w.

Zapytany nic nie odpowiedzia�; na twarzach wszystkich obecnych, o ile je mo�na by�o dojrze�, malowa�o si� wzruszenie i przestrach.

W tej chwili arcykap�an Mefres wzi�� do r�ki wielk� �y�k� i zaczerpn�wszy z kot�a gor�cej smo�y rzek� podniesionym g�osem:

� Tak niech ginie ka�dy zdrajca �wi�tych tajemnic!..

To powiedziawszy wla� smo�� w otw�r posadzki, a z podziemi�w odezwa� si� ryk�

� Zabijcie mnie� je�eli w sercach macie cho� odrobin� mi�osierdzia!.. � j�cza� g�os.

� Niech cia�o twe stocz� robaki!.. � rzek� Mentezufis wlewaj�c roztopion� smo�� w otw�r.

� Psy!.. szakale! � j�cza� g�os.

� Niech serce twoje b�dzie spalone, a proch wyrzuc� na pustyni�� � m�wi� nast�pny kap�an powtarzaj�c ceremoni�.

� O bogowie!.. czyli� mo�na tyle cierpie� � odpowiedziano z podziemi.

� Niech dusza twoja, z wizerunkiem swej ha�by i wyst�pku, b��ka si� po miejscach, gdzie �yj� ludzie szcz�liwi!.. � rzek� inny kap�an i znowu wla� �y�k� smo�y.

� Oby was ziemia po�ar�a� Mi�osierdzia!.. dajcie mi odetchn��

Nim przysz�a kolej na Ramzesa, g�os w podziemiu ju� umilk�.

� Tak bogowie karz� zdrajc�w!.. � rzek� do ksi�cia arcykap�an �wi�tyni.

Ramzes zatrzyma� si� i wpi� w niego pe�ne gniewu spojrzenie. Zdawa�o si�, �e wybuchnie i porzuci t� gromad� kat�w, ale uczu� strach bo�y i w milczeniu poszed� za innymi.

Teraz dumny nast�pca zrozumia�, �e jest w�adza, przed kt�r� uginaj� si� faraonowie.

Ogarn�a go prawie rozpacz, chcia� uciec st�d, wyrzec si� tronu� Ale milcza� i szed� dalej, otoczony kap�anami �piewaj�cymi modlitwy.

�Oto ju� wiem � my�la� � gdzie podziewaj� si� ludzie niemili s�ugom bo�ym!..� Refleksja ta nie zmniejszy�a jego zgrozy.

Opu�ciwszy w�ski korytarz, pe�en dymu, procesja znowu znalaz�a si� pod otwartym niebem, na wzniesieniu. Poni�ej le�a� ogromny dziedziniec, z trzech stron zamiast muru otoczony parterowym budynkiem. Od tego miejsca, gdzie stali kap�ani, spuszcza� si� rodzaj amfiteatru o pi�ciu szerokich kondygnacjach, po kt�rych mo�na by�o przechadza� si� wzd�u� dziedzi�ca lub zej�� na d�.

Na placu nie by�o nikogo, ale z budynk�w wygl�dali jacy� ludzie.

Arcykap�an Mefres, jako najdostojniejszy w tym gronie, przedstawi� ksi�ciu Pentuera. �agodna twarz ascety tak nie godzi�a si� z okropno�ciami, jakie mia�y miejsce w korytarzu, �e ksi��� zdziwi� si�. A�eby co�kolwiek powiedzie�, rzek� do Pentuera:

� Wydaje mi si�, �e ju� kiedy� spotka�em was, pobo�ny ojcze?

� W roku zesz�ym na manewrach pod Pi-Bailos. By�em tam przy jego dostojno�ci Herhorze � odpar� kap�an.

D�wi�czny i spokojny g�os Pentuera zastanowi� ksi�cia. On ju� gdzie� s�ysza� i ten g�os, w jakich� niezwyk�ych warunkach. Ale kiedy i gdzie?�

W ka�dym razie kap�an zrobi� na nim przyjemne wra�enie. Gdyby� m�g� zapomnie� krzyk�w cz�owieka, kt�rego oblewano wrz�c� smo��!..

� Mo�emy zaczyna� � odezwa� si� arcykap�an Mefres.

Pentuer wysun�� si� na prz�d amfiteatru i klasn�� w r�ce. Z parterowych budynk�w wybieg�a gromada tancerek i wyszli kap�ani z muzyk� tudzie� niewielkim pos�giem bogini Hator.

Muzyka sz�a naprz�d, za ni� tancerki wykonuj�ce �wi�ty taniec, wreszcie pos�g otoczony dymem kadzide�. W ten spos�b obeszli doko�a dziedziniec i zatrzymuj�c si� co kilka krok�w prosili b�stwa o b�ogos�awie�stwo, a z�ych duch�w o opuszczenie miejsca, gdzie ma odby� si� pe�na tajemnic uroczysto�� religijna.

Gdy procesja wr�ci�a do budynk�w, wyst�pi� Pentuer. Obecni dostojnicy w liczbie dwudziestu lub trzydziestu os�b, skupili si� doko�a niego.

� Z woli jego �wi�tobliwo�ci faraona � zacz�� Pentuer � i za zgod� najwy�szych w�adz kap�a�skich mamy wtajemniczy� nast�pc� tronu, Ramzesa, w niekt�re szczeg�y �ycia pa�stwa egipskiego, znane tylko b�stwom, rz�dcom kraju i �wi�tyniom. Wiem, dostojni ojcowie, �e ka�dy z was lepiej obja�ni�by m�odego ksi�cia o tych rzeczach, albowiem nape�nia was m�dro��, a bogini Mut przemawia przez wasze usta. �e jednak na mnie, kt�ry wobec was jestem tylko uczniem i prochem, spad� ten obowi�zek, pozw�lcie, abym go spe�ni� pod waszym czcigodnym kierunkiem i dozorem.

Szmer zadowolenia rozleg� si� mi�dzy uczczonymi w taki spos�b kap�anami. Pentuer zwr�ci� si� do ksi�cia:

� Od kilku miesi�cy, s�ugo bo�y, Ramzesie, jak zb��kany podr�ny szuka drogi na pustyni, tak ty szukasz odpowiedzi na pytanie: dlaczego zmniejszy�y si� i zmniejszaj� dochody �wi�tobliwego faraona? Zapytywa�e� nomarch�w, a cho� obja�nili ci� wedle swojej mo�no�ci, nie zadowoli�e� si�, pomimo �e najwy�sza m�dro�� ludzka jest udzia�em tych dostojnik�w.

Zwraca�e� si� do wielkich pisarzy, lecz pomimo usi�owa�, ludzie ci, jak ptaki z sieci, sami nie mogli wypl�ta� si� z trudno�ci, gdy� rozum cz�owieka, nawet ukszta�conego w szkole pisarzy, ogromu tych rzeczy ogarn�� nie jest w stanie. W ko�cu, zm�czony ja�owymi obja�nieniami zacz��e� przygl�da� si� gruntom nomes�w, ich ludziom i dzie�om ich r�k, ale nic nie dojrza�e�. S� bowiem rzeczy, o kt�rych ludzie milcz� jak kamienie, ale o kt�rych opowie ci nawet kamie�, je�eli padnie na niego �wiat�o bog�w.

Gdy tym sposobem zawiod�y ci� wszystkie ziemskie rozumy i pot�gi, zwr�ci�e� si� do bog�w. Boso, z g�ow� posypan� popio�em, przyszed�e� jako pokutnik do tej wielkiej �wi�tyni, gdzie za pomoc� modlitw i umartwie� oczy�ci�e� cia�o swoje, a wzmocni�e� ducha. Bogowie, a w szczeg�lno�ci pot�na Hator wys�ucha�a twych pr�b i przez niegodne moje usta da ci odpowied�, kt�r� oby� g��boko zapisa� w sercu!..

�Sk�d on wie � my�la� tymczasem ksi��� � �e ja wypytywa�em pisarzy i nomarch�w?�

Aha, powiedzia� mu o tym Mefres i Mentezufis� Zreszt� oni wszystko wiedz�!..�

� Pos�uchaj � m�wi� Pentuer � a ods�oni� ci, za pozwoleniem obecnych tu dostojnik�w, czym by� Egipt czterysta lat temu, za panowania najs�awniejszej i najpobo�niejszej dynastii dziewi�tnastej, tebe�skiej, a czym jest dzi��

Kiedy pierwszy faraon tamtej dynastii, Ramen-pehuti-Ramessu, obj�� w�adz� nad krajem, dochody skarbu pa�stwa w zbo�u, bydle, piwie, sk�rach, kruszcach i rozmaitych wyrobach wynosi�y sto trzydzie�ci tysi�cy talent�w. Gdyby istnia� nar�d, kt�ry wszystkie te towary m�g�by nam wymieni� na z�oto, faraon mia�by rocznie sto trzydzie�ci trzy tysi�ce min z�ota[8].

A �e jeden �o�nierz mo�e d�wiga� na plecach dwadzie�cia sze�� min ci�aru, wi�c dla przeniesienia tego z�ota trzeba by u�y� oko�o pi�ciu tysi�cy �o�nierzy.

Kap�ani zacz�li szepta� mi�dzy sob� nie ukrywaj�c zdziwienia. Nawet ksi��� zapomnia� o cz�owieku zam�czonym w podziemiach.

� Dzi� � m�wi� Pentuer � roczny doch�d jego �wi�tobliwo�ci, we wszystkich produktach tej ziemi, wart jest tylko dziewi��dziesi�t o�m tysi�cy talent�w. Za co mo�na by dosta� tyle z�ota, �e do przeniesienia go potrzeba by tylko czterech tysi�cy �o�nierzy.

� O tym, �e dochody pa�stwa bardzo zmniejszy�y si�, wiem � wtr�ci� Ramzes � ale dlaczego?

� B�d� cierpliwym, s�ugo bo�y � odpar� Pentuer. � Nie tylko doch�d jego �wi�tobliwo�ci uleg� zmniejszeniu�

Za dziewi�tnastej dynastii Egipt mia� pod broni� sto o�mdziesi�t tysi�cy ludzi. Gdyby za spraw� bog�w ka�dy �wczesny �o�nierz zamieni� si� w kamyk wielko�ci winnego grona�

� To by� nie mo�e � szepn�� Ramzes.

� Bogowie wszystko mog� � surowo rzek� arcykap�an Mefres.

� Albo lepiej � m�wi� Pentuer � gdyby ka�dy �o�nierz po�o�y� na ziemi jeden kamyk, by�oby sto o�mdziesi�t tysi�cy kamyk�w i spojrzyjcie, dostojni ojcowie, kamyki te zaj�yby tyle miejsca�

Wskaza� r�k� czerwonawej barwy prostok�t, kt�ry le�a� na dziedzi�cu.

� W tej figurze mie�ci�yby si� kamyki rzucone przez ka�dego �o�nierza z czas�w Ramzesa I. Figura ta ma dziewi�� krok�w d�ugo�ci i oko�o pi�ciu szeroko�ci. Figura ta jest czerwona, ma barw� cia�a Egipcjan, gdy� w owych czasach wszyscy nasi �o�nierze sk�adali si� tylko z Egipcjan�

Kap�ani znowu zacz�li szepta�. Ksi��� spos�pnia�, zdawa�o mu si� bowiem, �e jest to przym�wka do niego, kt�ry lubi� cudzoziemskich �o�nierzy.

� Dzi� � ci�gn�� Pentuer � z wielkim trudem zebra�oby si� sto dwadzie�cia tysi�cy wojownik�w. Gdyby za� ka�dy z nich rzuci� na ziemi� sw�j kamyk, mo�na by utworzy� tak� oto figur� Patrzcie, dostojni�

Obok pierwszego le�a� drugi prostok�t, maj�cy t� sam� wysoko��, ale znacznie kr�tsz� podstaw�. Nie mia� te� barwy jednolitej, lecz sk�ada� si� z kilku pas�w r�nego koloru.

� Ta figura ma oko�o pi�ciu krok�w szeroko�ci, lecz d�uga jest tylko na sze�� krok�w.

Uby�a wi�c pa�stwu ogromna ilo�� �o�nierzy, trzecia cz�� tej, jak� posiadali�my.

� Pa�stwu wi�cej przyda si� m�dro�� takich jak ty, proroku, ani�eli wojsko � wtr�ci� arcykap�an Mefres.

Pentuer sk�oni� si� przed nim i m�wi� dalej:

� W tej nowej figurze, przedstawiaj�cej dzisiejsz� armi� faraon�w, widzicie, dostojni, obok barwy czerwonej, kt�ra oznacza rodowitych Egipcjan, jeszcze trzy inne pasy: czarny, ��ty i bia�y. Przedstawiaj� one wojska najemnicze: Etiop�w, Azjat�w i Libijczyk�w tudzie� Grek�w. Jest ich razem ze trzydzie�ci tysi�cy, ale kosztuj� tyle, co pi��dziesi�t tysi�cy Egipcjan�

� Nale�y czym pr�dzej znie�� obce pu�ki!.. � rzek� Mefres. � Drogie s�, nieprzydatne, a ucz� nasz lud bezbo�no�ci i zuchwalstwa. Dzi� ju� wielu Egipcjan nie pada na twarz przed kap�anami, ba! niejeden posun�� si� do kradzie�y w �wi�tyniach i grobach�

� Zatem precz z najemnikami� � m�wi� zapalczywie Mefres. � Kraj ma z nich same szkody, a s�siedzi podejrzewaj� nas o nieprzyjacielskie zamys�y�

� Precz z najemnikami!.. Rozp�dzi� buntowniczych pogan!.. � odezwali si� kap�ani.

� Gdy po latach, Ramzesie, wst�pisz na tron � m�wi� Mefres � spe�nisz ten �wi�ty obowi�zek wzgl�dem pa�stwa i bog�w�

� Tak, spe�nij!.. Uwolnij tw�j lud od niewiernych!.. � wo�ali kap�ani.

Ramzes pochyli� g�ow� i milcza�. Krew uciek�a mu do serca, czu�, �e ziemia chwieje mu si� pod nogami.

On ma rozp�dzi� najlepsz� cz�� wojska!.. On, kt�ry chcia�by mie� dwa razy wi�ksz� armi� i ze cztery razy tyle walecznych pu�k�w najemnych!..

�Bez mi�osierdzia s� nade mn�!..� � pomy�la�.

� M�w, z nieba zes�any Pentuerze � odezwa� si� Mefres.

� Tak wi�c, �wi�ci m�owie � ci�gn�� Pentuer � poznali�my dwa nieszcz�cia Egiptu, zmniejszy�y si� dochody faraona i jego armia�

� Co tam armia!.. � mrukn�� arcykap�an, pogardliwie wstrz�saj�c r�k�.

� A teraz, za �ask� bog�w i waszym zezwoleniem, oka�� wam: dlaczego tak si� sta�o i z jakich powod�w skarb i wojska b�d� zmniejsza�y si� w przysz�o�ci: Ksi��� podni�s� g�ow� i patrzy� na m�wi�cego. Ju� nie my�la� o cz�owieku mordowanym w podziemiach.

Pentuer przeszed� kilkana�cie krok�w wzd�u� amfiteatru, za nim dostojnicy.

� Czy widzicie u st�p waszych ten d�ugi a w�ski pas zielono�ci, zako�czony szerokim tr�jk�tem? Po obu stronach pasa le�� wapienie, piaskowce i granity, a za nimi obszary piasku.

�rodkiem p�ynie struga, kt�ra w tr�jk�cie rozdziela si� na kilka odn�g�

� To Nil!.. To Egipt!.. � wo�ali kap�ani.

� Uwa�ajcie no � przerwa� wzruszony Mefres. � Obna�am r�k� Czy widzicie te dwie niebieskie �y�y, biegn�ce od �okcia do pi�ci?� Nie jest�e to Nil i jego kana�, kt�ry poczyna si� naprzeciw G�r Alabastrowych i p�ynie a� do Fayum?� A spojrzyjcie na wierzch mojej pi�ci: jest tu tyle �y�, na ile odn�g dzieli si� �wi�ta rzeka za Memfisem. A moje palce czyli� nie przypominaj� liczby odn�g, kt�rymi Nil wlewa si� do morza?�

� Wielka prawda!.. � wo�ali kap�ani ogl�daj�c swoje r�ce.

� Ot� m�wi� wam � ci�gn�� rozgor�czkowany arcykap�an � �e Egipt jest� �ladem r�ki Ozirisa� Tu na tej ziemi wielki b�g opar� r�k�: w Tebach le�a� jego boski �okie�, morza dosi�gn�y palce, a Nil jest jego �y�ami� I dziwi� si�, �e ten kraj nazywamy b�ogos�awionym!

� Oczywi�cie � m�wili kap�ani � Egipt jest wyra�nym odciskiem r�ki Ozirisa�

� Czyli� � wtr�ci� ksi��� � Oziris ma siedm palc�w u r�ki? Bo przecie Nil siedmiu odnogami wpada do morza.

Nasta�o g�uche milczenie.

� M�odzie�cze � odpar� Mefres z dobrotliw� ironi� � czy s�dzisz, �e Oziris nie m�g�by mie� siedmiu palc�w, gdyby mu si� tak podoba�o?�

� Naturalnie!.. � potakiwali kap�ani.

� M�w dalej, znakomity Pentuerze � wtr�ci� Mentezufis.

� Macie s�uszno��, dostojnicy � zacz�� znowu Pentuer. � Ta struga, ze swymi rozga��zieniami, jest obrazem Nilu; w�ski pasek murawy, obsaczony kamieniami i piaskiem, to Egipt G�rny, a ten tr�jk�t, poprzecinany �y�kami wody, to wizerunek Egiptu Dolnego, najobszerniejszej i najbogatszej cz�ci pa�stwa.

Ot� w pocz�tkach dziewi�tnastej dynastii ca�y Egipt, od katarakt Nilowych do morza, obejmowa� pi��set tysi�cy miar ziemi. Za� na ka�dej miarze ziemi �y�o szesnastu ludzi: m�czyzn, kobiet i dzieci. Lecz przez czterysta lat nast�pnych prawie z ka�dym pokoleniem ubywa�o Egiptowi po kawa�ku ziemi �yznej�

M�wca da� znak. Kilkunastu m�odych kap�an�w wybieg�o z budynku i pocz�li sypa� piasek na rozmaite punkta murawy.

� Za ka�dym pokoleniem � ci�gn�� kap�an � ubywa�o ziemi �yznej, a w�ski jej pasek zw�a� si� coraz bardziej.

� Dzi� � tu podni�s� g�os � ojczyzna nasza zamiast pi�ciuset tysi�cy miar, posiada tylko czterysta tysi�cy miar� Czyli �e przez ci�g panowania dwu dynastii Egipt straci� ziemi�, kt�ra wykarmia�a blisko dwa miliony ludzi!..

W zgromadzeniu znowu podni�s� si� szmer zgrozy.

� A wiesz, s�ugo bo�y, Ramzesie, gdzie podzia�y si� te pola, na kt�rych niegdy� ros�a pszenica i j�czmie� albo pas�y si� stada byd�a?� O tym wiesz, �e � zasypa� je piasek pustyni. Ale czy m�wiono ci: dlaczego tak si� sta�o?� Bo � zabrak�o ch�op�w, kt�rzy za pomoc� wiadra i p�uga od �witu do nocy walczyli z pustyni�. Nareszcie, czy wiesz, dlaczego zabrak�o tych robotnik�w bo�ych?� Gdzie oni si� podzieli? Co ich wymiot�o z kraju?� Oto � wojny zagraniczne. Nasi rycerze zwyci�ali nieprzyjaci�, nasi faraonowie uwieczniali swoje czcigodne nazwiska a� nad brzegami Eufratu, a nasi ch�opi, jak poci�gowe byd�o, nosili za nimi �ywno��, wod� i inne ci�ary i po drodze marli tysi�cami.

Tote� za te ko�ci, rozrzucone po pustyniach wschodnich, piaski zachodnie po�ar�y nasze grunta, i dzi� trzeba niezmiernej pracy i wielu pokole�, a�eby powt�rnie wydoby� czarn� ziemi� egipsk� spod mogi�y piask�w�

� S�uchajcie!.. s�uchajcie!.. � wo�a� Mefres, � jaki� b�g m�wi przez usta tego cz�owieka.

Tak, nasze triumfalne wojny by�y grobem Egiptu�

Ramzes nie m�g� zebra� my�li. Zdawa�o mu si�, �e te g�ry piasku sypi� si� dzi� na jego g�ow�.

� Powiedzia�em � m�wi� Pentuer � �e potrzeba wielkiej pracy, a�eby odkopa� Egipt i wr�ci� mu dawne bogactwa, kt�re po�ar�a wojna. Ale czy my posiadamy si�y do wykonania tego zamiaru?�

Znowu posun�� si� kilkana�cie krok�w wzd�u� amfiteatru, a za nim wzruszeni s�uchacze.

Jak Egipt Egiptem, jeszcze nikt tak dosadnie nie odmalowa� kl�sk kraju, cho� wszyscy wiedzieli o nich.

� Za czas�w dziewi�tnastej dynastii Egipt posiada� o�m milion�w ludno�ci. Gdyby ka�dy �wczesny cz�owiek, kobieta, starzec i dziecko rzucili na ten oto plac po ziarnie fasoli, ziarna utworzy�yby tak� figur�

Wskaza� r�k� na dziedziniec, gdzie w dwu rz�dach, jeden przy drugim, le�a�o o�m wielkich kwadrat�w u�o�onych z czerwonej fasoli.

� Figura ta ma sze��dziesi�t krok�w d�ugo�ci, trzydzie�ci szeroko�ci i jak widzicie, pobo�ni ojcowie, sk�ada si� z jednakowych ziarn; niby �wczesna ludno��, kiedy wszyscy byli z dziadapradziada Egipcjanami.

A dzi� spojrzyjcie!..

Poszed� dalej i wskaza� na inn� grup� kwadrat�w rozmaitej barwy.

� Widzicie figur�, kt�ra ma tak�e trzydzie�ci krok�w szeroko�ci, ale tylko czterdzie�ci pi�� d�ugo�ci. Dlaczego? Bo jest w niej tylko sze�� kwadrat�w, bo dzisiejszy Egipt nie ma ju� o�miu, lecz tylko sze�� milion�w mieszka�c�w� Zwa�cie przy tym, �e gdy poprzednia figura sk�ada�a si� wy��cznie z czerwonej fasoli egipskiej, w tej obecnej s� ogromne pasy z ziarn czarnych, ��tych i bia�ych. Bo jak w armii naszej, tak i w narodzie znajduje si� dzi� bardzo wielu cudzoziemc�w: czarni Etiopowie, ��ci Syryjczycy i Fenicjanie, biali Grecy i Libijczycy�

Przerwano mu. Kap�ani s�uchaj�cy zacz�li go �ciska�. Mefres p�aka�.

� Nie by�o jeszcze podobnego proroka!.. � wo�ano.

� W g�owie nie mie�ci si�, kiedy on m�g� porobi� takie rachunki!.. � m�wi� najlepszy matematyk �wi�tyni Hator.

� Ojcowie! � rzek� Pentuer � nie przeceniajcie moich zas�ug. W naszych �wi�tyniach dawnymi laty zawsze w ten spos�b przedstawiano gospodark� pa�stwow�� Ja tylko odgrzeba�em to, o czym troch� zapomnia�y nast�pne pokolenia�.

� Ale rachunki?� � spyta� matematyk.

� Rachunki nieustannie prowadz� si� we wszystkich nomesach i �wi�tyniach � odpar� Pentuer. � Og�lne sumy znajduj� si� w pa�acu jego �wi�tobliwo�ci�

� A figury?� figury!.. � wo�a� matematyk.

� Przecie� na takie figury dziel� si� nasze pola, a jeometrowie pa�stwowi ucz� si� o nich w szko�ach.

� Nie wiadomo, co wi�cej podziwia� w tym cz�owieku: jego m�dro�� czy pokor� � rzek� Mefres. � O, nie zapomnieli o nas bogowie, je�eli mamy takiego�

W tej chwili stra�nik czuwaj�cy na wie�y �wi�tyni wezwa� obecnych na modlitw�.

� Wieczorem doko�cz� obja�nie� � m�wi� Pentuer � teraz powiem jeszcze niedu�o s��w.

Spytacie, czcigodni, dlaczego do tych obraz�w u�y�em ziarn? Bo jak ziarno rzucone w ziemi� co roku przynosi plon swemu gospodarzowi, tak cz�owiek sk�ada co roku podatki skarbowi.

Gdyby w kt�rym nomesie zasiano o dwa miliony mniej ziarn fasoli ni� w latach dawnych, nast�pny jej zbi�r by�by znakomicie mniejszy i gospodarze mieliby z�e dochody. Podobnie� w pa�stwie: gdy ub�d� dwa miliony ludno�ci, musi zmniejszy� si� wp�yw podatk�w.

Ramzes s�ucha� z uwag� i odszed� milcz�cy.

Kiedy wieczorem kap�ani i nast�pca wr�cili na dziedziniec, zapalono kilkaset pochodni tak jasnych, �e by�o widno jak w dzie�.

Na znak Mefresa znowu wyst�pi�a procesja muzykant�w, tancerek i m�odszych kap�an�w z pos�giem bogini Hator z krowi� g�ow�. A gdy odp�dzono z�e duchy, Pentuer znowu zacz�� kazanie.

� Widzieli�cie, dostojnicy, �e od czas�w dziewi�tnastej dynastii uby�o nam sto tysi�cy miar ziemi i dwa miliony ludno�ci. To wyja�nia, dlaczego doch�d pa�stwa zmniejszy� si� o trzydzie�ci dwa tysi�ce talent�w, i o tym wiemy wszyscy. Jest to przecie dopiero pocz�tek kl�sk Egiptu i skarbu. Na poz�r bowiem zosta�o jego �wi�tobliwo�ci jeszcze dziewi��dziesi�t o�m tysi�cy talent�w dochodu. Czy jednak s�dzicie, �e faraon otrzymuje ca�y ten doch�d?�

Za przyk�ad opowiem wam, co jego dostojno�� Herhor odkry� w powiecie Zaj�czym.

Za dziewi�tnastej dynastii mieszka�o tam dwadzie�cia tysi�cy ludzi, kt�rzy p�acili podatku trzysta pi��dziesi�t talent�w rocznie. Dzi� mieszka zaledwie pi�tna�cie tysi�cy, i ci naturalnie, p�ac� na rzecz skarbu tylko dwie�cie siedmdziesi�t talent�w. Tymczasem faraon, zamiast dwustu siedmdziesi�ciu, otrzymuje sto siedmdziesi�t talent�w!..

�Dlaczego?..� � spyta� dostojny Herhor � a oto, co pokaza�o �ledztwo.

Za dziewi�tnastej dynastii by�o w powiecie oko�o stu urz�dnik�w i ci brali po tysi�c drachm rocznej pensji. Dzi� na tym samym terytorium, pomimo ubytku ludno�ci, znajduje si� przesz�o dwustu urz�dnik�w, kt�rzy bior� po dwa tysi�ce pi��set drachm na rok.

Jego dostojno�ci Herhorowi nie wiadomo, czy tak jest w ka�dym powiecie. To przecie pewne, �e skarb faraona, zamiast dziewi��dziesi�ciu o�miu ma tylko siedmdziesi�t cztery tysi�ce talent�w rocznie�

� Powiedz, ojcze �wi�ty: pi��dziesi�t tysi�cy� � wtr�ci� Ramzes.

� I to obja�ni� � odpar� kap�an. � W ka�dym razie zapami�taj, ksi���, i� skarb faraona oddaje dzi� dwadzie�cia cztery tysi�ce talent�w urz�dnikom, gdy za dynastii dziewi�tnastej wydawa� tylko dziesi�� tysi�cy.

Wielkie milczenie panowa�o w�r�d dostojnik�w: niejeden bowiem mia� krewnego na urz�dzie, w dodatku dobrze p�atnym.

Ale Pentuer by� nieustraszony.

� Teraz � m�wi� � poka�� ci, nast�pco, byt urz�dnik�w i dol� ludu za dawnych lat i dzisiaj.

� Czy nie szkoda czasu?� To przecie ka�dy sam mo�e zobaczy� � zaszemrali kap�ani.

� Ja chc� to wiedzie� � rzek� stanowczo nast�pca.

Szmer ucich�. Pentuer po stopniach amfiteatru zeszed� na dziedziniec, a za nim ksi���, arcykap�an Mefres i reszta kap�an�w.

Zatrzymali si� przed d�ug� zas�on� z mat, kt�ra tworzy�a jakby parkan. Na znak Pentuera przybieg�o kilkunastu m�odych kap�an�w z jarz�cymi pochodniami.

Drugi znak � i cz�� zas�ony spad�a.

Z ust obecnych wyrwa� si� okrzyk zdziwienia. Mieli przed sob� jasno o�wietlony �ywy obraz, do kt�rego wchodzi�o oko�o stu figurant�w.

Obraz dzieli� si� na trzy kondygnacje: doln�, gdzie stali rolnicy, wy�sz� � urz�dnicy i najwy�sz�, gdzie znajdowa� si� z�oty tron faraona oparty na dwu lwach, kt�rych g�owy by�y por�czami.

� Tak by�o � m�wi� Pentuer � za dynastii dziewi�tnastej. Spojrzyjcie na rolnik�w. Przy ich p�ugach widzicie wo�y lub os�y, ich motyki i �opaty s� br�zowe, a wi�c mocne. Patrzcie, jacy to t�dzy ludzie! Dzi� podobnych mo�na spotka� tylko w gwardii jego �wi�tobliwo�ci. Pot�ne r�ce i nogi, piersi wypuk�e, twarze u�miechni�te. Wszyscy s� namaszczeni oliw�, wyk�pani.

Ich �ony zajmuj� si� przygotowywaniem pokarmu i odzie�y lub myciem sprz�t�w dla rodziny; dzieci � bawi� si� lub chodz� do szko�y.

�wczesny ch�op, jak widzicie, jada� chleb pszenny, b�b, mi�so, ryby i owoce, a pija� piwo i wino. Spojrzyjcie, jak pi�kne by�y dzbany i misy. Przypatrzcie si� czepkom, fartuszkom i pelerynom m�czyzn: wszystko ozdobione r�nokolorowym haftem. Jeszcze pi�kniej haftowano koszule kobiet� A czy uwa�acie, jak one starannie czesa�y si�, jakie nosi�y szpilki, zausznice, pier�cienie i bransolety? Ozdoby te s� robione z br�zu i kolorowej emalii; trafia si� jednak mi�dzy nimi i z�oto, cho�by w postaci drucika.

Podnie�cie teraz oczy wy�ej, na urz�dnik�w. Chodz� oni w pelerynach, ale ka�dy ch�op w dniu �wi�tecznym przywdziewa� tak� sam�. �ywi� si� zupe�nie tak samo jak ch�opi, to jest dostatnio, ale skromnie. Sprz�ty maj� troch� ozdobniejsze od ch�opskich i cz�ciej trafiaj� si� w ich skrzyniach z�ote pier�cienie. Podr�e odbywaj� na os�ach lub wozach ci�gnionych przez wo�y.

Pentuer klasn�� i w �ywym obrazie zapanowa� ruch. Ch�opi zacz�li podawa� urz�dnikom kosze winogron, wory j�czmienia, grochu i pszenicy, dzbany wina, piwa, mleka i miodu, mn�stwo zwierzyny i liczne sztuki bia�ych lub kolorowych tkanin. Urz�dnicy odebrali te produkta, cz�� ich zostawiali sobie, ale przedmioty najpi�kniejsze i najkosztowniejsze odsun�li wy�ej, dla tronu. Platforma, gdzie znajdowa� si� symbol w�adzy faraona, by�a zasypana produktami tworz�cymi jakby pag�rek.

� Widzicie, dostojni � rzek� Pentuer � �e w owych czasach, kiedy ch�opi byli syci i zamo�ni, skarb jego �wi�tobliwo�ci ledwo m�g� pomie�ci� dary poddanych. A teraz zobaczcie: co jest dzisiaj�

Nowe has�o, spad�a druga cz�� zas�ony i ukaza� si� drugi obraz, w og�lnych zarysach podobny do poprzedniego.

� Oto s� tera�niejsi ch�opi � m�wi� Pentuer, a w g�osie jego czu� by�o wzburzenie. � Cia�o ich sk�ada si� ze sk�ry i ko�ci, wygl�daj� jak chorzy, s� brudni i ju� zapomnieli namaszcza� si� oliw�. Za to grzbiety ich s� poranione kijami.

Nie wida� przy nich wo��w ani os��w, bo i na co, je�eli p�ug ich ci�gnie �ona i dzieci?�

Ich motyki i �opaty s� drewniane, co �atwo psuje si� i powi�ksza prac�. Odzie�y nie maj� �adnej, tylko kobiety chodz� w grubych koszulach i nawet we �nie nie widuj� tych haft�w, jakimi stroili si� ich dziadowie i babki.

Spojrzyjcie, co jada ch�op? Czasem j�czmie� i suszone ryby, zawsze ziarna lotosu, rzadko pszenny placek, nigdy mi�sa, piwa lub wina. Spytacie: gdzie podzia�y si� jego naczynia i sprz�ty? Nie ma �adnych, pr�cz dzbanka na wod�, bo te� i nic wi�cej nie zmie�ci�oby si� w norze, kt�r� zamieszkuje�

Przebaczcie mi to, na co teraz zwr�c� wasz� uwag�. Tam kilkoro dzieci le�� na ziemi: oznacza to, �e pomar�y� Dziwna rzecz, jak cz�sto teraz umieraj� ch�opskie dzieci � z g�odu i pracy! I te s� jeszcze najszcz�liwsze: inne bowiem, kt�re zosta�y przy �yciu, id� pod kij dozorcy albo sprzedaj� si� Fenicjanom niby jagni�ta�

Wzruszenie zatamowa�o mu g�os. Lecz chwil� odpocz�� i ci�gn�� dalej, w�r�d gniewnego milczenia kap�an�w.

� A teraz spojrzyjcie na urz�dnik�w: jacy oni czerstwi, ur�owani, jak pi�knie ubrani!..

�ony ich nosz� z�ote bransolety i zausznice, i tak cienkie szaty, �e ksi���ta mogliby im pozazdro�ci�. W�r�d ch�op�w nie wida� wo�u ani os�a; za to urz�dnicy podr�uj� na koniach albo w lektykach� Pij� za� tylko wino, i to � dobre wino!..

Klasn�� w r�ce i znowu zrobi� si� ruch. Ch�opi zacz�li podawa� urz�dnikom: wory zbo�a, kosze owoc�w, wino, zwierz�ta� Przedmioty te urz�dnicy, jak pierwej, ustawiali obok tronu, ale � w ilo�ci znacznie mniejszej. Na kondygnacji kr�lewskiej ju� nie by�o pag�rka produkt�w. Za to kondygnacja urz�dnik�w by�a zasypana.

� Oto jest Egipt dzisiejszy � m�wi� Pentuer. � N�dzni ch�opi, bogaci pisarze, skarb nie tak pe�ny jak dawniej. A teraz�

Da� znak i sta�a si� rzecz nieoczekiwana. Jakie� r�ce pocz�y zabiera�: zbo�e, owoce, tkaniny z platformy faraona i urz�dnik�w. A gdy ilo�� towar�w bardzo zmniejszy�a si�, te same r�ce zacz�y chwyta� i uprowadza� ch�op�w, ich �ony i dzieci�

Widzowie ze zdumieniem patrzyli na szczeg�lne zabiegi tajemniczych os�b. Nagle kto� zawo�a�:

� To Fenicjanie!.. Oni nas tak obdzieraj�!..

� Tak jest, �wi�ci ojcowie � rzek� Pentuer. � To s� r�ce ukrytych mi�dzy nami Fenicjan.

Obdzieraj� oni kr�la i pisarzy, a ch�op�w zabieraj� w niewol�, gdy� im ju� nic wydrze� nie mo�na�

� Tak!.. To szakale!.. Przekle�stwo im!.. Wygna� n�dznik�w!.. � wo�ali kap�ani. � Oni to najwi�cej szk�d wyrz�dzaj� pa�stwu�

Nie wszyscy jednak wo�ali w ten spos�b.

Gdy ucich�o, Pentuer kaza� zanie�� pochodnie w inn� stron� dziedzi�ca i tam zaprowadzi� swoich s�uchaczy. Nie by�o tu �ywych obraz�w, ale jakby wystawa przemys�owa.

� Raczcie spojrze�, dostojni, � m�wi�. � Za dziewi�tnastej dynastii te rzeczy przysy�ali nam cudzoziemcy: z kraju Punt mieli�my wonno�ci, z Syrii z�oto. �elazn� bro� i wozy wojenne.

Oto wszystko.

Lecz w�wczas Egipt wyrabia�� Spojrzyjcie na te olbrzymie dzbany: ile tu kszta�t�w, a jakie rozmaite kolory!..

Albo sprz�ty: to krzese�ko wy�o�one jest dziesi�cioma tysi�cami kawa�k�w z�ota, per�owej masy i kolorowych drzew� Zobaczcie �wczesne szaty: jaki haft, jaka delikatno�� tkanin, ile kolor�w� A miecze br�zowe, a szpilki, bransolety, zausznice, a narz�dzia rolnicze i rzemie�lnicze� Wszystko to robione u nas, za dziewi�tnastej dynastii.

Przeszed� do nast�pnej grupy przedmiot�w.

� A dzi� � patrzcie. Dzbany s� ma�e i prawie bez ozd�b, sprz�ty proste, tkaniny grube i jednostajne. Ani jeden z tegoczesnych wyrob�w nie mo�e r�wna� si� pod wzgl�dem rozmiar�w, trwa�o�ci czy pi�kno�ci z dawnymi. Dlaczego?

Posun�� si� znowu kilka krok�w i otoczony pochodniami m�wi�:

� Oto jest wielka liczba towar�w, kt�re nam przywo�� Fenicjanie z rozmaitych okolic �wiata. Kilkadziesi�t pachnide�, kolorowe szk�a, sprz�ty, naczynia, tkaniny, wozy, ozdoby, wszystko to przychodzi do nas z Azji i jest przez nas kupowane.

� Czy rozumiecie teraz, dostojnicy: za co Fenicjanie wydzierali zbo�e, owoce i byd�o pisarzom i faraonowi?� Za te w�a�nie obce wyroby, kt�re zniszczy�y naszych rzemie�lnik�w jak szara�cza traw�.

Kap�an odpocz�� i ci�gn�� dalej:

� Pomi�dzy towarami dostarczanymi przez Fenicjan jego �wi�tobliwo�ci, nomarchom i pisarzom pierwsze miejsce zajmuje z�oto. Ten rodzaj handlu jest najdok�adniejszym obrazem kl�sk, jakie ci Azjaci wyrz�dzaj� Egiptowi.

Gdy kto bierze od nich z�ota za talent, obowi�zany jest po trzech latach zwr�ci� dwa talenty. Najcz�ciej jednak Fenicjanie, pod pozorem umniejszenia k�opot�w d�u�nikowi, sami wyr�czaj� go w wyp�acie w ten spos�b, �e d�u�nik za ka�dy talent po�yczony oddaje im w dzier�aw�, na trzy lata, trzydziestu dwu ludzi i dwie miary ziemi�

Spojrzyjcie tam, dostojni � m�wi� wskazuj�c na lepiej o�wietlon� cz�� dziedzi�ca. � Ten kwadrat ziemi, maj�cy sto o�mdziesi�t krok�w d�ugo�ci i tyle� szeroko�ci, znaczy dwie miary; ta za� gromada m�czyzn, kobiet i dzieci tworzy o�m rodzin. Wszystko to za� razem: ludzie i grunt, id� na trzy lata w okropn� niewol�. Przez ten czas ich w�a�ciciel � faraon czy nomarcha, nie ma z nich �adnego po�ytku; po up�ywie za� terminu odbiera ziemi� wyja�owion�, a ludzi� najwy�ej dwudziestu� Reszta bowiem zmar�a w m�czarniach!..

Obecni szemrali ze zgrozy.

� Powiedzia�em, �e dwie miary gruntu i trzydziestu dwu ludzi bierze Fenicjanin na trzy lata dzier�awy za po�yczenie jednego talentu z�otem. Przypatrzcie si�, jaki to kawa� ziemi i jaka gromada ludzi, a teraz � spojrzyjcie na moj� r�k�

Ten kawa�ek z�ota, kt�ry trzymam, to bry�ka mniejsza od kurzego jaja, to talent!..

Czy wy oceniacie, dostojni, ca�� nikczemno�� Fenicjan w podobnym handlu? Ten ma�y kawa�ek z�ota naprawd� nie posiada �adnych cennych zalet: jest ��ty, ci�ki, nie �niedzieje i � na tym koniec. Ale cz�owiek nie odzieje si� z�otem i nie zaspokoi nim g�odu ani pragnienia� Gdybym posiada� bry�� z�ota wielko�ci piramidy, b�d� obok niej takim n�dzarzem jak Libijczyk b��kaj�cy si� po zachodniej pustyni, gdzie nie ma daktyla ani wody.

I patrzcie, za bry�k� tego ja�owego materia�u Fenicjanin bierze kawa� ziemi, kt�ry mo�e wykarmi� i odzia� trzydziestu dwu ludzi, a nadto � bierze i tych ludzi!.. Przez lat trzy uzyskuje w�adz� nad istotami, kt�re umiej� uprawia� i obsiewa� grunta, zbiera� ziarno, robi� m�k� i piwo, tka� odzie�, budowa� domy i sprz�ty�

Jednocze�nie faraon czy nomarcha jest pozbawiony na trzy lata us�ug tych ludzi. Nie p�ac� mu oni podatku, nie nosz� ci�ar�w za wojskiem, lecz pracuj� na dochody �akomego Fenicjanina.

Wiecie, dostojnicy, �e obecnie nie ma roku, a�eby w tym czy owym nomesie nie wybuchn�� bunt ch�op�w, wyniszczonych g�odem, przeci��onych prac�, bitych kijami. I ot� cz�� tych ludzi ginie, inni dostaj� si� do kopal�, a kraj wyludnia si� coraz bardziej, dlatego tylko �e Fenicjanin da� komu� bry�k� z�ota!.. Czy mo�na wyobrazi� sobie wi�ksze nieszcz�cie?� I czy w podobnych warunkach Egipt nie b�dzie co roku traci� ziemi i ludzi? Szcz�liwe wojny podkopa�y nasz kraj, ale dobija go fenicki handel z�otem.

Na twarzach kap�an�w malowa�o si� zadowolenie: ch�tniej s�uchali o przewrotno�ci Fenicjan ani�eli o zbytkach pisarzy.

Pentuer chwil� odpocz��, potem zwr�ci� si� do ksi�cia.

� Od kilku miesi�cy � m�wi� � z niepokojem zapytujesz, s�ugo bo�y, Ramzesie: dlaczego zmniejszy�y si� dochody jego �wi�tobliwo�ci? M�dro�� bog�w pokaza�a ci, �e zmniejszy� si� nie tylko skarb, ale i wojsko, i �e oba te �r�d�a kr�lewskiej pot�gi zmniejsza� si� b�d� ci�gle.

I albo sko�czy si� to na zupe�nej ruinie pa�stwa, albo � niebiosa zeszl� Egiptowi w�adc�, kt�ry zatrzyma pow�d� kl�sk od kilkuset lat zalewaj�cych ojczyzn�.

Skarb faraon�w by� w�wczas pe�ny, gdy mieli�my du�o ziemi i ludno�ci. Trzeba zatem wydrze� pustyni te grunta urodzajne, jakie nam po�ar�a, a z ludu zdj�� te ci�ary, kt�re go os�abiaj� i zmniejszaj� liczb� mieszka�c�w.

Kap�ani znowu zacz�li si� niepokoi� z obawy, aby Pentuer po raz drugi nie wspomnia� o klasie pisarzy.

� Widzia�e�, ksi���, na w�asne oczy i przy �wiadkach, �e w tej epoce, gdy lud by� syty, dorodny i zadowolony, skarb kr�lewski by� pe�en. Gdy za� lud zacz�� wygl�da� n�dznie, gdy jego �ony i dzieci musia�y zaprz�gn�� si� do p�uga, gdy ziarna lotosu zast�pi�y pszenic� i mi�so, skarb � zubo�a�. Je�eli wi�c chcesz doprowadzi� pa�stwo do tej pot�gi, jak� posiada�o przed wojnami dziewi�tnastej dynastii, je�eli pragniesz, aby faraon, jego pisarze i wojsko op�ywali w dostatki, zapewnij krajowi d�ugoletni� spokojno��, a ludowi dobrobyt. Niech znowu doro�li jedz� mi�so i ubieraj� si� w haftowane szaty, i niech dzieci, zamiast j�czy� pod plagami i umiera� z pracy, bawi� si� lub chodz� do szko�y.

Pami�taj wreszcie, �e Egipt na piersiach swoich nosi jadowitego w�a�

Obecni s�uchali z ciekawo�ci� i obaw�.

� Tym w�em, kt�ry wysysa krew ludu, maj�tki nomarch�w, pot�g� faraona, s� Fenicjanie!..

� Precz z nimi!.. � zawo�ali obecni. � Przekre�li� wszystkie d�ugi� Nie dopuszcza� ich kupc�w i okr�t�w�

Uciszy� ich arcykap�an Mefres, kt�ry ze �zami w oczach zwr�ci� si� do Pentuera:

� Nie mam w�tpliwo�ci � m�wi� � �e przez usta twoje odzywa�a si� do nas �wi�ta Hator.

Nie tylko dlatego, �e cz�owiek nie potrafi�by by� tak m�drym i wszystkowiedz�cym jak ty, ale jeszcze, �e spostrzeg�em nad g�ow� twoj� p�omyki w formie rog�w.

Dzi�kuj� ci za wielkie s�owa, kt�rymi rozproszy�e� nasz� niewiadomo�� B�ogos�awi� ci� i prosz� bog�w, aby gdy mnie powo�aj� na sw�j s�d, ciebie mianowali moim nast�pc��

Przeci�g�y okrzyk reszty s�uchacz�w popar� b�ogos�awie�stwo najwy�szego dostojnika.

Kap�ani tym wi�cej byli zadowoleni, �e nieustannie wisia�a nad nimi trwoga, aby Pentuer po raz drugi nie zaczepi� o kwesti� pisarzy. Ale m�drzec umia� by� pow�ci�gliwym: wskaza� wewn�trzn� ran� pa�stwa, lecz nie zaogni� jej i dlatego odni�s� zupe�ny triumf.

Ksi��� Ramzes nie dzi�kowa� Pentuerowi, tylko przytuli� jego g�ow� do swej piersi. Nikt jednak nie w�tpi�, �e kazanie wielkiego proroka wstrz�sn�o dusz� nast�pcy i jest ziarnem, z kt�rego mo�e wyrosn�� chwa�a i pomy�lno�� Egiptu.

Nazajutrz Pentuer, nie �egnaj�c si�, o wschodzie s�o�ca opu�ci� �wi�tyni� i odjecha� do Memfs.

Ramzes przez kilka dni z nikim nie rozmawia�: siedzia� w celi albo przechadza� si� po cienistych korytarzach i rozmy�la�. W jego duszy odbywa�a si� praca.

W gruncie rzeczy Pentuer nie powiedzia� nic nowego: wszyscy narzekali na ubytek ziemi i ludno�ci w Egipcie, na n�dz� ch�op�w, nadu�ycia pisarz�w i wyzysk Fenicjan. Ale kazanie proroka uporz�dkowa�o w nim dotychczasowe bez�adne wiadomo�ci, nada�o dotykalne formy i lepiej o�wietli�o pewne fakta.

Fenicjanie przerazili go: ksi��� nie ocenia� dotychczas ogromu nieszcz�� wyrz�dzonych przez ten nar�d jego pa�stwu. Zgroza by�a tym silniejsz�, �e przecie on sam w�asnych poddanych wypu�ci� w dzier�aw� Dagonowi i � by� �wiadkiem, w jaki spos�b bankier wybiera� od nich nale�no�ci!..

Lecz to spl�tanie ksi�cia z wyzyskiem Fenicjan wywo�a�o dziwny skutek: Ramzes � nie chcia� my�le� o Fenicjanach, a ile razy zapali� si� w nim gniew na tych ludzi, tyle razy gasi�o go uczucie wstydu. W pewnej cz�ci by� on ich wsp�lnikiem.

Natomiast ksi��� doskonale zrozumia� wa�no�� ubytku ziemi i ludno�ci i na te punkta po�o�y� g��wny nacisk w swych samotnych medytacjach.

�Gdyby�my posiadali � m�wi� w sobie � te dwa miliony ludzi, kt�rych Egipt utraci�, mo�na by za ich pomoc� odzyska� od pustyni urodzajne grunta, nawet powi�kszy� obszary� A w�wczas, pomimo Fenicjan, nasi ch�opi mieliby si� lepiej, a dochody pa�stwa wzros�yby�� Ale sk�d wzi�� ludzi? Wypadek nasun�� mu odpowied�. Pewnego wieczora ksi��� przechadzaj�c si� po ogrodach �wi�tyni spotka� gromad� niewolnik�w, kt�rych jenera� Nitager pochwyci� na granicy wschodniej i przys�a� bogini Hator. Ludzie ci byli doskonale zbudowani, pracowali wi�cej ni� Egipcjanie, a poniewa� ich karmiono dobrze, wi�c byli nawet zadowoleni ze swego losu.

Na ich widok b�yskawica o�wieci�a umys� nast�pcy: prawie utraci� przytomno�� ze wzruszenia. Egipt potrzebuje ludzi, du�o ludzi, setki tysi�cy, a nawet milion i dwa miliony ludzi�

I ot� ludzie s�!.. Trzeba tylko wkroczy� do Azji, zabiera� wszystko, co si� spotka na drodze, i � odsy�a� do Egiptu� Dop�ty za� nie ko�czy� wojny, dop�ki nie zbierze si� tylu, a�eby ka�dy ch�op egipski mia� swego niewolnika�

Tak urodzi� si� plan prosty i kolosalny, dzi�ki kt�remu pa�stwo mia�o pozyska� ludno��, ch�opi pomocnik�w w pracy, a skarb faraona niewyczerpane �r�d�o dochodu.

Ksi��� by� zachwycony, cho� nast�pnego dnia zbudzi�a si� w nim nowa w�tpliwo��.

Pentuer z wielkim naciskiem g�osi�, a jeszcze dawniej Herhor twierdzi� to samo, �e �r�d�em nieszcz�� Egiptu by�y � zwyci�skie wojny.

Z czego wypad�oby, �e za pomoc� nowej wojny nie mo�na pod�wign�� Egiptu. �Pentuer jest wielki m�drzec i Herhor wielki m�drzec � my�la� ksi���. � Je�eli oni uwa�aj� wojn� za szkodliw�, je�eli tak samo s�dzi arcykap�an Mefres i inni kap�ani, to mo�e naprawd� wojna jest rzecz� niebezpieczn�?�

I musi ni� by�, skoro tak utrzymuje tylu ludzi m�drych i �wi�tych.� Ksi��� by� g��boko strapiony. Wymy�li� prosty spos�b pod�wigni�cia Egiptu, a tymczasem kap�ani utrzymywali, �e w�a�nie to mog�oby do reszty zrujnowa� Egipt.

Kap�ani, ludzie najm�drsi i naj�wi�tsi!

Lecz trafi� si� wypadek, kt�ry nieco och�odzi� wiar� ksi�cia w prawdom�wno�� kap�an�w, a raczej � rozbudzi� w nim dawniejsz� do nich nieufno��.

Raz szed� z jednym lekarzem do biblioteki. Droga wypada�a przez ciasny i ciemny korytarz, z kt�rego nast�pca cofn�� si� ze wstr�tem.

� Nie p�jd� t�dy!.. � rzek�.

� Dlaczego?� � spyta� �dziwiony lekarz.

� Czyli� nie pami�tacie, ojcze �wi�ty, �e na ko�cu tego korytarza jest loch, w kt�rym okrutnie zam�czyli�cie jakiego� zdrajc�?

� Aha!.. � odpar� lekarz. � Jest tu loch, do kt�rego przed kazaniem Pentuera wlewali�my roztopion� smo��

� I zabili�cie cz�owieka�

Lekarz u�miechn�� si�. By� to cz�owiek dobry i weso�y. Tote� widz�c oburzenie ksi�cia, rzek� po pewnym namy�le:

� Tak, nie wolno nikomu zdradza� �wi�tych tajemnic� Rozumie si� Przed ka�d� wi�ksz� uroczysto�ci� przypominamy to m�odym kandydatom na kap�an�w�

Ton jego by� tak szczeg�lny, �e Ramzes za��da� obja�nie�.

� Nie mog� zdradza� tajemnic � odpar� lekarz � ale� Ale je�eli wasza dostojno�� przyrzekniesz zachowa� to przy sobie, opowiem ci histori�

Ramzes przyrzek�, lekarz opowiedzia�:

� Pewien kap�an egipski, zwiedzaj�c �wi�tynie poga�skiego kraju Aram, przy jednej z nich spotka� cz�owieka, kt�ry wyda� mu si� bardzo t�ustym i zadowolonym, cho� nosi� n�dzne szaty.

�Wyt�omacz mi � spyta� kap�an weso�ego biedaka � czym to si� dzieje, �e cho� jeste� ubogi, jednak cia�o twoje wygl�da, jakby� by� prze�o�onym �wi�tyni?� Za� �w cz�owiek obejrzawszy si�, czy go kto nie pods�uchuje, odpar�:

�Bo ja mam wielce �a�osny g�os, wi�c jestem przy tej �wi�tyni m�czennikiem. Gdy lud zejdzie si� na nabo�e�stwo, ja w�a�� do lochu i j�cz�, o ile mi si� starczy; za to daj� mi wcale obfite jedzenie przez ca�y rok, a dzban piwa za ka�dy dzie� m�cze�stwa.� Tak bywa w poga�skim kraju Aram � zako�czy� lekarz k�ad�c palec na usta. � Pami�taj, ksi���, co� mi obieca�, i my�l o naszej smole roztopionej, co ci si� podoba�

Opowiadanie to znowu poruszy�o ksi�cia. Czu� pewn� ulg�, �e w �wi�tyni nie zamordowano cz�owieka, lecz i ockn�y si� w nim wszystkie dawne podejrzenia do kap�an�w.

�e oni �udz� prostak�w, o tym wiedzia�. Pami�ta� przecie, b�d�c w kap�a�skiej szkole, procesj� �wi�tego wo�u Apisa. Lud by� pewny, �e Apis prowadzi kap�an�w; tymczasem ka�dy ucze� wiedzia�, �e boskie zwierz� idzie tam, gdzie chc� kap�ani.

Kt� wie zatem, czy kazanie Pentuera nie by�o ow� procesj� Apisa, przeznaczon� dla niego? Tak przecie �atwo nasypa� na ziemi� fasoli czerwonej i r�nokolorowej i r�wnie� nietrudno ustawi� �ywe obrazy. O ile� wspanialsze widywa� on przedstawienia, cho�by walk� Seta z Ozirisem, do kt�rej wchodzi�o kilkaset os�b� A czyli� i w tym wypadku nie oszukiwali kap�ani? Mia�a to by� walka bog�w, tymczasem prowadzili j� poprzebierani ludzie. Gin�� w niej Oziris, a tymczasem kap�an udaj�cy Ozirisa by� zdr�w jak nosoro�ec. Jakich tam nie pokazywano cud�w!.. Woda wznosi�a si�, bi�y pioruny, ziemia dr�a�a i wyrzuca�a ogie�. I to wszystko by�o oszuka�stwem. Dlaczego� by wi�c przedstawienie Pentuera mia�o by� prawd�?

Zreszt� ksi��� mia� silne poszlaki, �e chciano go oszuka�. Ju� by� oszustwem cz�owiek j�cz�cy w podziemiach, niby to oblewany smo�� przez kap�an�w. Ale mniejsza o niego. Wa�nym by�o to, o czym ksi��� przekona� si� niejednokrotnie, �e Herhor nie chcia� wojny. Mefres tak�e nie chcia� wojny, a Pentuer by� jednego pomocnikiem, drugiego ulubie�cem.

Taka walka toczy�a si� w ksi�ciu: to zdawa�o mu si�, �e wszystko rozumie, to znowu ogarnia�a go ciemno��; raz by� pe�en nadziei, drugi raz w�tpi� o wszystkim. Z godziny na godzin�, z dnia na dzie� dusza jego przybiera�a i opada�a jak wody Nilu przez ci�g ca�ego roku.

Powoli jednak Ramzes odzyska� r�wnowag�, a gdy nadszed� czas opuszczenia �wi�tyni, mia� ju� sformu�owane pewne pogl�dy.

Przede wszystkim jasno pojmowa�, czego potrzeba Egiptowi: wi�cej grunt�w i wi�cej ludzi.

Po wt�re wierzy�, �e najprostszym sposobem zdobycia ludzi jest � wojna z Azj�. Pentuer jednak dowodzi� mu, �e wojna mo�e tylko powi�kszy� kl�ski pa�stwa. Rodzi si� tedy nowa kwestia, czy Pentuer m�wi� prawd�, czy k�ama�?

Je�eli m�wi� prawd�, pogr��a� ksi�cia w rozpaczy. Ramzes bowiem nie widzia� innego sposobu pod�wigni�cia pa�stwa, tylko wojn�. Bez wojny Egipt z roku na rok b�dzie traci� ludno��, a skarb faraona b�dzie powi�ksza� swoje d�ugi. A� ca�y ten proces sko�czy si� jak�� okropn� katastrof�, mo�e nawet za przysz�ego panowania.

A je�eli Pentuer k�ama�? Dlaczego by to robi�? Oczywi�cie nam�wiony przez Herhora, Mefresa i ca�e cia�o kap�a�skie. Z jakiej jednak racji kap�ani nie chcieli wojny, co mieli w tym za interes? Przecie ka�da wojna im i faraonowi najwi�ksze przynosi�a zyski.

Konno, w towarzystwie paru oficer�w, jecha� ksi��� do Pi-Bast, s�awnej stolicy nomesu Habu.

Min�� miesi�c Paoni, zaczyna� si� Epifi (kwiecie� � maj). S�o�ce sta�o wysoko zapowiadaj�c najgorsz� dla Egiptu por� upa��w. Ju� w tym czasie kilka razy zrywa� si� straszny wiatr pustyni; ludzie i zwierz�ta padali z gor�ca, a na polach i drzewach zacz�� osiada� szary py�, pod kt�rym umieraj� ro�liny.

Zebrano r�e i przerabiano je na olejek; sprz�tni�to zbo�a i drugi ukos koniczyny. �urawie z kub�ami pracowa�y ze zdwojon� gorliwo�ci�, rozlewaj�c brudn� wod� po ziemi, aby j� przygotowa� do nowego siewu. Zaczynano te� zrywa� figi i winogrona.

Woda Nilu opad�a, kana�y by�y p�ytkie i cuchn�ce. Nad ca�ym krajem unosi� si� delikatny py� w�r�d potok�w pal�cego s�o�ca.

Mimo to ksi��� jecha� zadowolony. Znudzi�o go pokutnicze �ycie w �wi�tyni; zat�skni� do uczt, kobiet i zgie�ku.

Przy tym okolica, cho� p�aska i jednostajnie poprzerzynana sieci� kana��w by�a interesuj�ca. W nomesie Habu mieszka�a inna ludno��: nie rodowici Egipcjanie, ale potomkowie walecznych Hyksos�w, kt�rzy ongi zdobyli Egipt i rz�dzili nim przez kilka wiek�w.

Prawowici Egipcjanie gardzili t� resztk� wyp�dzonych zdobywc�w, ale Ramzes patrzy� na nich z przyjemno�ci�. Byli to ludzie ro�li, silni, z dumn� postaw� i m�sk� energi� w fizjognomii. Wobec ksi�cia i oficer�w nie padali na twarz jak Egipcjanie; przypatrywali si� dostojnikom bez niech�ci, ale i bez trwogi. Nie mieli tak�e plec�w okrytych bliznami po kijach; pisarze bowiem szanowali ich wiedz�c, �e bity Hyksos oddaje plagi, a niekiedy morduje swego ciemi�zc�. Wreszcie posiadali Hyksosowie �ask� faraona, ich bowiem ludno�� dostarcza�a najlepszych �o�nierzy.

Im bardziej orszak nast�pcy zbli�a� si� do Pi-Bast, kt�rego �wi�tynie i pa�ace jak przez mu�lin wida� by�o przez mg�� py�u, tym okolica stawa�a si� ruchliwsz�. Szerokim go�ci�cem i pobliskimi kana�ami transportowano: byd�o, pszenic�, owoce, wino, kwiaty, chleby i mn�stwo innych przedmiot�w codziennego u�ytku. Potok ludzi i towar�w d���cych w stron� miasta, ha�a�liwy i g�sty jak pod Memfisem w dni �wi�teczne, w tym miejscu by� zjawiskiem zwyk�ym. Doko�a Pi-Bastu przez ca�y rok panowa� zgie�k jarmarczny, kt�ry uspokaja� si� tylko w nocy.

Przyczyna tego by�a prosta: miasto cieszy�o si� posiadaniem starej i s�awnej �wi�tyni Astarty, czczonej przez ca�� Azj� Zachodni� i �ci�gaj�cej t�umy pielgrzym�w. Bez przesady mo�na powiedzie�, �e pod Pi-Bast codziennie obozowa�o ze trzydzie�ci tysi�cy cudzoziemc�w: Saschu, czyli Arab�w, Fenicjan, �yd�w, Filistyn�w, Chet�w, Asyryjczyk�w i innych.

Rz�d egipski �yczliwie zachowywa� si� wobec pielgrzym�w, kt�rzy przynosili mu znaczne dochody; kap�ani tolerowali ich, a ludno�� kilku s�siednich nomes�w prowadzi�a z nimi �wawy handel.

Ju� na godzin� drogi przed miastem wida� by�o lepianki i namioty przybysz�w rozbite na nagiej ziemi. W miar� zbli�ania si� do Pi-Bast liczba ich wzrasta�a i coraz g�ciej roili si� ich czasowi mieszka�cy. Jedni pod otwartym niebem przygotowywali pokarm, inni kupowali wci�� nap�ywaj�ce towary, inni szli procesj� do �wi�tyni. Tu i owdzie skupia�y si� wielkie gromady przed miejscami zabaw, gdzie popisywali si� pogromcy zwierz�t, zaklinacze w��w, atleci, tancerki i kuglarze. Ponad tym zgromadzeniem ludzi unosi� si� upa� i wrzawa.

Przy miejskiej bramie powitali Ramzesa jego dworzanie tudzie� nomarcha Habu z urz�dnikami. Powitanie jednak by�o, mimo �yczliwo�ci, tak ch�odne, �e �dziwiony namiestnik szepn�� do Tutmozisa:

� C� to znaczy, �e patrzycie na mnie, jakbym przyjecha� kary wymierza�?

� Bo wasza dostojno�� � odpar� faworyt � masz oblicze cz�owieka, kt�ry przestawa� z bogami.

M�wi� prawd�. Czy to skutkiem ascetycznego �ycia, czy towarzystwa uczonych kap�an�w, czy mo�e d�ugich rozmy�la�, ksi��� zmieni� si�. Wychud�, cera mu pociemnia�a, a z postawy i fizjognomii bi�a wielka powaga. W ci�gu kilku tygodni postarza� si� o kilka lat.

Na jednej z g��wnych ulic miasta t�oczy�a si� tak g�sta ci�ba ludu, �e policjanci musieli utorowa� drog� nast�pcy i jego �wicie. Ale ten lud nie wita� ksi�cia, tylko skupia� si� doko�a niewielkiego pa�acyku jakby oczekuj�c na kogo�.

� Co to jest? � spyta� Ramzes nomarchy. Niemile bowiem dotkn�a go oboj�tno�� t�umu.

� Tu mieszka Hiram � odpar� nomarcha � ksi��� tyryjski, cz�ek wielkiego mi�osierdzia. Co dzie� rozdaje hojn� ja�mu�n�, wi�c zbiega si� ub�stwo.

Ksi��� odwr�ci� si� na koniu, popatrzy� i rzek�:

� Widz� tu robotnik�w kr�lewskich. Wi�c i oni przychodz� po ja�mu�n� do fenickiego bogacza?

Nomarcha milcza�. Na szcz�cie zbli�ali si� do pa�acu rz�dowego i Ramzes zapomnia� o Hiramie.

Przez kilka dni ci�gn�y si� uczty na cze�� namiestnika, ale ksi��� nie by� nimi zachwycony. Brak�o na nich weso�o�ci i zdarza�y si� nieprzyjemne zaj�cia.

Raz jedna z ksi���cych kochanek ta�cz�c przed nim rozp�aka�a si�. Ramzes pochwyci� j� w obj�cia i zapyta�: co jej jest?

Z pocz�tku wzdraga�a si� z odpowiedzi�, lecz o�mielona �askawo�ci� pana odpar�a zalewaj�c si� jeszcze obficiej �zami:

� Jeste�my, w�adco, twoje kobiety, pochodzimy z wielkich rod�w i nale�y nam si� uszanowanie�

� Prawd� m�wisz � wtr�ci� ksi���.

� Ale tymczasem tw�j skarbnik ogranicza nasze wydatki. Owszem, chcia�by nawet pozbawi� nas dziewcz�t s�u�ebnych, bez kt�rych przecie nie mo�emy umy� si� ani uczesa�.

Ramzes wezwa� skarbnika i surowo zapowiedzia� mu, a�eby jego kobiety mia�y wszystko, co nale�y si� ich urodzeniu i wielkim stanowiskom.

Skarbnik upad� na twarz przed ksi�ciem i obieca� spe�nia� rozkazy kobiet. Za� w par� dni p�niej wybuchn�� bunt mi�dzy dworskimi niewolnikami, kt�rzy skar�yli si�, �e ich pozbawiaj� wina.

Nast�pca kaza� im wydawa� wino. Lecz nazajutrz, w czasie przegl�du wojsk, przysz�y do niego deputacje pu�k�w z najpokorniejsz� skarg�, �e zmniejszono im porcje mi�sa i chleba.

Ksi��� i tym razem poleci� spe�ni� ��dania prosz�cych.

W par� dni p�niej obudzi� go z rana wielki ha�as pod pa�acem. Ramzes spyta� o przyczyn�, a oficer dy�urny obja�ni�, �e zebrali si� robotnicy kr�lewscy i wo�aj� o zaleg�y �o�d.

Wezwano skarbnika, na kt�rego ksi��� wpad� z wielkim gniewem.

� Co si� tu dzieje?� � wo�a�. � Od chwili mego przyjazdu nie ma dnia, aby nie skar�ono si� na krzywdy. Je�eli jeszcze raz powt�rzy si� co� podobnego, ustanowi� �ledztwo i po�o�� kres waszym z�odziejstwom!..

Dr��cy skarbnik znowu upad� na twarz i j�kn��:

� Zabij mnie, panie!.. Ale c� poradz�, gdy tw�j skarbiec, stodo�y i �pi�arnie s� puste�

Pomimo gniewu ksi��� zmiarkowa�, �e skarbnik mo�e by� niewinnym. Kaza� mu wi�c odej��, a wezwa� Tutmozisa.

� S�uchaj no � rzek� Ramzes do ulubie�ca � dziej� si� tu rzeczy kt�rych nie rozumiem i do kt�rych nie przywyk�em. Moje kobiety, niewolnicy, wojsko i robotnicy kr�lewscy nie otrzymuj� nale�no�ci lub s� ograniczani w wydatkach. Gdym za� spyta� skarbnika: co to znaczy? � odpowiedzia�, �e nic ju� nie mamy w skarbcu ani stodo�ach.

� Powiedzia� prawd�.

� Jak to?� � wybuchn�� ksi���. � Na moj� podr� jego �wi�tobliwo�� przeznaczy� dwie�cie talent�w w towarach i z�ocie. Mia�o�by to by� zmarnowane?

� Tak jest � odpar� Tutmozis.

� Jakim sposobem?� na co?� � wo�a� namiestnik.

� Przecie� na ca�ej drodze podejmowali nas nomarchowie?�

� Ale my�my im za to p�acili.

� Wi�c to s� filuci i z�odzieje, je�eli niby przyjmuj� nas jak go�ci, a potem obdzieraj�!..

� Nie gniewaj si� � rzek� Tutmozis � a wszystko ci wyt�omacz�.

� Siadaj.

Tutmozis usiad� i m�wi�:

� Czy wiesz, �e od miesi�ca jadam z twej kuchni, pijam wino z twoich dzban�w i ubieram si� z twojej szatni�

� Masz prawo czyni� tak.

� Alem nigdy tego nie robi�: �y�em, ubiera�em si� i bawi�em na w�asny koszt, aby nie obci��a� twego skarbu. Prawda, �e nieraz p�aci�e� moje d�ugi. By�a to jednak tyko cz�� moich wydatk�w.

� Mniejsza o d�ugi.

� W podobnym po�o�eniu � ci�gn�� Tutmozis � znajduje si� kilkunastu szlachetnej m�odzie�y twego dworu. Utrzymywali si� sami, aby podtrzyma� blask w�adcy; lecz dzi�, podobnie jak ja, �yj� na tw�j koszt, bo ju� nie maj� czego wydawa�.

� Kiedy� wynagrodz� ich.

� Ot� � m�wi� Tutmozis � bierzemy z twego skarbu, bo nas gniecie niedostatek, i � to samo robi� nomarchowie. Gdyby mieli, wyprawialiby dla ciebie uczty i przyj�cia na sw�j koszt; ale �e nie maj�, wi�c przyjmuj� wynagrodzenie. Czy i teraz nazwiesz ich filutami?�

Ksi��� chodzi� zamy�lony.

� Za pr�dko pot�pi�em ich � odpar�. � Gniew jak dym zas�oni� mi oczy. Wstydz� si� tego, com powiedzia�, niemniej jednak chc�, a�eby ani ludzie dworscy, ani �o�nierze i robotnicy nie doznawali krzywdy�

A poniewa� moje zasoby s� wyczerpane, trzeba wi�c po�yczy� Chyba sto talent�w wystarczy, jak my�lisz?

� Ja my�l�, �e nam nikt nie po�yczy stu talent�w � szepn�� Tutmozis. Namiestnik wynio�le spojrza� na niego.

� Tak�e si� to odpowiada synowi faraona? � spyta�.

� Wyp�d� mnie od siebie � rzek� smutnym g�osem Tutmozis � ale m�wi�em prawd�. Dzi� nikt nam nie po�yczy, bo i ju� nie ma kto�

� Od czeg� jest Dagon?� � zdziwi� si� ksi���. � Nie ma go przy moim dworze czy umar�?

� Dagon mieszka w Pi-Bast, ale ca�e dnie wraz z innymi kupcami fenickimi przep�dza w �wi�tyni Astarty na pokucie i mod�ach�

� Sk�d�e taka pobo�no��? Czy dlatego, �e ja by�em w �wi�tyni, to i m�j bankier uwa�a za potrzebne naradza� si� z bogami?

Tutmozis kr�ci� si� na taburecie.

� Fenicjanie � rzek� � s� zatrwo�eni, nawet zgn�bieni wie�ciami�

� O czym?

� Kto� rozpu�ci� plotk�, �e gdy wasza dostojno�� wst�pisz na tron, Fenicjanie zostan� wygnani, a ich maj�tki zabrane na rzecz skarbu�

� No, to maj� jeszcze dosy� czasu, � u�miechn�� si� ksi���.

Tutmozis wci�� waha� si�.

� S�ycha� � m�wi� zni�onym g�osem � �e zdrowie jego �wi�tobliwo�ci (oby �y� wiecznie!..) mocno zachwia�o si� w tych czasach�

� To fa�sz! � przerwa� zaniepokojony ksi���. � Przecie� wiedzia�bym o tym�

� A jednak kap�ani odprawiaj� w tajemnicy nabo�e�stwa za powr�cenie zdrowia faraonowi � szepta� Tutmozis. � Wiem o tym z pewno�ci��

Ksi��� stan�� zdumiony.

� Jak to � rzek� � wi�c ojciec m�j jest ci�ko chory, kap�ani modl� si� za niego, a mnie nic o tym nie m�wi�?�

� S�ycha�, �e choroba jego �wi�tobliwo�ci mo�e przeci�gn�� si� z rok.

Ramzes machn�� r�k�.

� Ech!.. s�uchasz bajek i mnie niepokoisz. Powiedz mi lepiej o Fenicjanach, bo to ciekawsze.

� S�ysza�em � ci�gn�� Tutmozis � tylko to, co i wszyscy, �e wasza dostojno��, przekonawszy si� w �wi�tyni o szkodliwo�ci Fenicjan, zobowi�za�e� si� wyp�dzi� ich.

� W �wi�tyni?� � powt�rzy� nast�pca. � A kt� mo�e wiedzie�, o czym ja przekona�em si� i co postanowi�em w �wi�tyni?�

Tutmozis wzruszy� ramionami i milcza�.

� Czyli�by zdrada i tam?� � szepn�� ksi���. � W ka�dym razie zawo�asz do mnie Dagona � rzek� g�o�no. Musz� pozna� �r�d�o tych k�amstw i, przez bogi, po�o�y� im koniec!..

� Dobrze uczynisz, panie � odpar� Tutmozis � gdy� ca�y Egipt jest zaniepokojony. Ju� dzi� nie ma u kogo po�ycza� pieni�dzy, a gdyby te pog�oski trwa�y d�u�ej, usta�by handel. Dzi� ju� nasza arystokracja wpad�a w bied�, z kt�rej nie wida� wyj�cia, a i tw�j dw�r, panie, odczuwa niedostatek. Za miesi�c mo�e to samo zdarzy� si� w pa�acu jego �wi�tobliwo�ci�

� Milcz � przerwa� ksi��� � i natychmiast zawo�aj mi Dagona.

Tutmozis wybieg�, ale bankier zjawi� si� u namiestnika dopiero wieczorem. Mia� na sobie bia�� p�acht� w czarne pasy.

� Poszaleli�cie?� � zawo�a� nast�pca na ten widok.

� Zaraz ja ci� tu rozchmurz� Potrzebuj� natychmiast stu talent�w. Id� i nie pokazuj mi si�, dop�ki tego nie za�atwisz. Ale bankier zas�oni� swoje oblicze i zap�aka�.

� Co to znaczy? � spyta� niecierpliwie ksi���.

� Panie � odpar� Dagon kl�kaj�c � we� m�j maj�tek, sprzedaj mnie i moj� rodzin�

Wszystko we�, nawet �ycie nasze. Ale sto talent�w� sk�d bym ja dosta� dzi� taki maj�tek?�

Ju� ani z Egiptu, ani z Fenicji� � m�wi� w�r�d �ka�.

� Set op�ta� ci�, Dagonie! � roze�mia� si� nast�pca. � Czyli� i ty uwierzy�by�, �e ja my�l� o wygnaniu was?�

Bankier po raz drugi upad� mu do n�g.

� Ja nic nie wiem� ja jestem zwyczajny kupiec i tw�j niewolnik� Tyle dni, ile jest mi�dzy nowiem i pe�ni�, wystarczy�o, a�eby zrobi� ze mnie proch i z mego maj�tku �lin�

� Ale� wyt�omacz mi, co to znaczy? � pyta� niecierpliwie nast�pca.

� Ja nie potrafi� nic powiedzie�, a cho�bym nawet umia�, mam wielk� piecz�� na ustach�

Dzi� modl� si� tylko i p�acz�

�Czy i Fenicjanie modl� si�?� � pomy�la� ksi���.

� Nie mog�c odda� ci �adnej us�ugi, panie m�j � ci�gn�� Dagon � dam ci przynajmniej dobr� rad� Jest tu w Pi-Bast s�awny ksi��� tyryjski, Hiram. Cz�owiek stary, m�dry i strasznie bogaty� Wezwij go, erpatre, i za��daj sto talent�w, a mo�e on potrafi dogodzi� waszej dostojno�ci�

Poniewa� Ramzes �adnych obja�nie� nie m�g� wydoby� z bankiera, uwolni� go wi�c i obieca�, �e wyszle poselstwo do Hirama.

Na drugi dzie� rano Tutmozis z wielk� �wit� oficer�w i dworzan z�o�y� wizyt� tyryjskiemu ksi�ciu i zaprosi� go do namiestnika.

W po�udnie przed pa�acem zjawi� si� Hiram w prostej lektyce niesionej przez �miu ubogich Egipcjan, kt�rym udziela� ja�mu�ny. Otaczali go znakomitsi kupcy feniccy i ten sam t�um ludu, kt�ry co dzie� wystawa� przed jego domem.

Ramzes z niejakim zdziwieniem przywita� starca, kt�remu z oczu patrzy�a m�dro��, a z ca�ej postaci powaga. Hiram mia� na sobie bia�y p�aszcz, na g�owie z�ot� obr�czk�. Uk�oni� si� namiestnikowi z godno�ci� i wzni�s�szy r�ce nad jego g�ow� odm�wi� kr�tkie b�ogos�awie�stwo. Obecni byli g��boko wzruszeni.

Gdy namiestnik wskaza� mu fotel i kaza� odej�� dworzanom, Hiram odezwa� si�:

� Wczoraj s�uga waszej dostojno�ci, Dagon, powiedzia� mi, �e ksi��� potrzebujesz stu talent�w. Zaraz wys�a�em moich kurier�w do Sabne-Chetam, Sethroe, Pi-Uto i innych miast, gdzie stoj� fenickie okr�ty, a�eby wy�adowa�y wszystek towar. I my�l�, �e za par� dni wasza dostojno�� otrzyma t� drobn� sumk�.

� Drobna! � przerwa� ksi��� ze �miechem. � Szcz�liwy jeste�, wasza dostojno��, je�eli sto talent�w nazywasz drobn� sumk�.

Hiram pokiwa� g�ow�.

� Dziad waszej dostojno�ci � rzek� po namy�le � wiecznie �yj�cy Ramesses-sa-Ptah zaszczyca� mnie swoj� przyja�ni�; znam te� jego �wi�tobliwo�� waszego ojca (oby �y� wiecznie!) i nawet sprobuj� z�o�y� mu ho�d, je�eli b�d� dopuszczony�

� Sk�d�e ta w�tpliwo��?� � przerwa� ksi���.

� S� tacy � odpar� go�� � kt�rzy jednych dopuszczaj�, innych nie dopuszczaj� do oblicza faraonowego, ale mniejsza o nich� Wasza dostojno�� nie jeste� temu winien, wi�c o�miel� si� zada� wam jedno pytanie� Jak stary przyjaciel waszego dziada i ojca.

� S�ucham.

� Co to znaczy � m�wi� powoli Hiram � co to znaczy, �e nast�pca i namiestnik faraona musi po�ycza� sto talent�w, gdy jego pa�stwu nale�y si� przesz�o sto tysi�cy talent�w?�

� Sk�d?� � zawo�a� Ramzes.

� Jak to sk�d?� Z danin od lud�w azjatyckich�

Fenicja winna wam pi�� tysi�cy, no i ja r�cz�, �e odda, je�eli nie trafi� si� jakie� wypadki� Ale opr�cz niej Izrael winien trzy tysi�ce, Filistyni i Moabici po dwa tysi�ce, Chetowie trzydzie�ci tysi�cy� Wreszcie nie pami�tam pozycji szczeg�owych ale wiem, �e og� wynosi sto trzy czy sto pi�� tysi�cy talent�w Ramzes gryz� wargi; na jego ruchliwej twarzy wida� by�o bezsilny gniew. Spu�ci� oczy i milcza�.

� Wi�c to prawda� � nag�e westchn�� Hiram wpatruj�c si� w namiestnika. � Wi�c to prawda?� Biedna Fenicja, ale i Egipt�

� Co m�wisz, wasza dostojno��? � zapyta� ksi��� marszcz�c brwi. � Nie rozumiem twoich biada�

� Ksi��� wiesz, o czym m�wi�, skoro nie odpowiadasz na moje pytanie � odpar� Hiram i powsta�, jakby z zamiarem odej�cia. � Mimo to� nie cofn� obietnicy� B�dziesz, ksi���, mia� sto talent�w.

Nisko uk�oni� si�, lecz namiestnik zmusi� go do zaj�cia miejsca.

� Wasza dostojno�� ukrywasz co� przede mn� � rzek� g�osem, w kt�rym czu� by�o obraz�. � Chc�, a�eby� mi wyt�omaczy�: jaka to bieda grozi Fenicji czy Egiptowi�

� Nie wiedzia��eby� o tym, wasza dostojno��? � pyta� Hiram z wahaniem.

� Nic nie wiem. Sp�dzi�em przesz�o miesi�c w �wi�tyni.

� W�a�nie tam mo�na by�o dowiedzie� si� o wszystkim�

� Wasza dostojno�� mi powiesz! � zawo�a� namiestnik uderzaj�c pi�ci� w st�. � Nie lubi�, a�eby bawiono si� moim kosztem�

� Powiem, je�eli wasza dostojno�� dasz mi wielkie przyrzeczenie, �e nie zdradzisz si� przed nikim. Chocia�� nie mog� uwierzy�, aby ksi�cia, nast�pcy, nie zawiadomiono o tym!..

� Nie ufasz mi? � zapyta� zdumiony ksi���.

� W tej sprawie ��da�bym przyrzeczenia od samego faraona � odpar� Hiram stanowczo.

� A wi�c� przysi�gam na m�j miecz i sztandary naszych wojsk, �e nikomu nie powiem o tym, co mi wasza dostojno�� odkryjesz.

� Dosy� � rzek� Hiram.

� S�ucham.

� Ksi��� wie, co w tej chwili dzieje si� w Fenicji?

� Nawet i o tym nie wiem! � przerwa� zirytowany namiestnik.

� Nasze okr�ty � szepn�� Hiram � ze wszystkich kra�c�w �wiata �ci�gaj� do ojczyzny, a�eby na pierwsze has�o przewie�� ludno�� i skarby gdzie�� za morze� na zach�d�

� Dlaczego? � zdziwi� si� namiestnik.

� Bo Asyria ma nas wzi�� pod swoje panowanie.

Ksi��� wybuchn�� �miechem.

� Oszala�e�, czcigodny m�u!.. � zawo�a�. � Asyria ma zabra� Fenicj�!.. A c� my na to, my Egipt?

� Egipt ju� si� zgodzi�.

Namiestnikowi krew uderzy�a do g�owy.

� Upa� pl�cze ci my�li, stary cz�owieku � rzek� do Hirama spokojnym g�osem. � Zapominasz nawet, �e podobna sprawa nie mog�aby mie� miejsca bez pozwolenia faraona i� mego!

� I to nast�pi. Tymczasem zawarli uk�ad kap�ani.

� Z kim?� Jacy kap�ani?..

� Z arcykap�anem chaldejskim, Beroesem, umocowanym przez kr�la Assara � odpar� Hiram. � A kto z waszej strony?� Nie twierdz� na pewno, ale zdaje si�, �e jego dostojno�� Herhor, jego dostojno�� Mefres i �wi�ty prorok Pentuer.

Ksi��� zblad�.

� Uwa�aj, tyryjczyku � rzek� � �e oskar�asz o zdrad� najwy�szych dostojnik�w pa�stwa.

� Mylisz si�, ksi���, to wcale nie jest zdrada: najstarszy arcykap�an Egiptu i minister jego �wi�tobliwo�ci maj� prawo prowadzi� uk�ady z s�siednimi mocarzami. Wreszcie, sk�d wie wasza dostojno��, �e wszystko to nie dzieje si� z woli faraona?

Ramzes musia� przyzna� w duszy, �e uk�ad podobny nie by�by zdrad� pa�stwa, tylko � lekcewa�eniem jego, nast�pcy tronu. Wi�c to w taki spos�b traktuj� go kap�ani, jego, kt�ry za rok mo�e by� faraonem?�

Wi�c dlatego Pentuer gani� wojny, a Mefres popiera� go!..

� Kiedy� to si� mia�o sta�, gdzie?� � spyta� ksi���.

� Podobno zawarli uk�ad w nocy, w �wi�tyni Seta za Memfisem � odpowiedzia� Hiram. � A kiedy?� Dobrze nie wiem, lecz zdaje si�, �e tego dnia, kiedy wasza dostojno�� wyje�d�a�e� z Memfisu.

�A n�dznicy!.. � my�la� namiestnik. � To oni tak szanuj� moje stanowisko� Wi�c oni mnie oszukiwali i opisem stanu pa�stwa?� Jaki� dobry b�g budzi� moje w�tpliwo�ci w �wi�tyni Hator��

Po chwili wewn�trznej walki rzek� g�o�no:

� Niepodobna!.. I dop�ty nie uwierz� temu, co m�wisz, wasza dostojno��, dop�ki nie dasz mi dowodu.

� Dow�d b�dzie � odpar� Hiram. � Lada dzie� przyje�d�a do Pi-Bast wielki pan asyryjski, Sargon, przyjaciel kr�la Assara. Przyje�d�a tu pod pozorem pielgrzymki do �wi�tyni Astoreth, z�o�y dary wam, ksi���, i jego �wi�tobliwo�ci, potem � zawrzecie uk�ad� Naprawd� za� przypiecz�tujecie to, co postanowili kap�ani na zgub� Fenicjan, a mo�e i w�asne nieszcz�cie.

� Nigdy! � rzek� ksi���. � Jakie� to wynagrodzenie musia�aby Asyria da� Egiptowi�

� Oto jest mowa godna kr�la: jakie wynagrodzenie dosta�by Egipt? Bo dla pa�stwa ka�dy uk�ad jest dobry, byle co� na nim zyska�o� I to w�a�nie dziwi mnie � ci�gn�� Hiram � �e Egipt zrobi z�y interes: Asyria bowiem zagarnia, opr�cz Fenicji, prawie ca�� Azj�, a wam jakby z �aski zostawi�: Izraelit�w, Filistyn�w i p�wysep Synaj� Rozumie si�, �e w takim razie przepadn� nale�ne Egiptowi daniny i faraon nigdy nie odbierze tych stu pi�ciu tysi�cy talent�w.

Namiestnik potrz�sn�� g�ow�.

� Nie znasz � odpar� � wasza dostojno��, kap�an�w egipskich: �aden z nich nie przyj��by takiego uk�adu.

� Dlaczego? Fenickie przys�owie m�wi: lepszy j�czmie� w stodole ni� z�oto w pustyni.

Mog�oby si� wi�c zdarzy�, �e Egipt, gdyby czu� si� bardzo s�abym, wola�by darmo Synaj i Palestyn� ani�eli wojn� z Asyri�. Ale ot� to mnie zastanawia� Bo nie Egipt, lecz Asyria dzi� jest �atwa do pokonania: ma zatarg na p�nocnym wschodzie, posiada ma�o wojsk, a i te s� liche. Gdyby napad� j� Egipt, zniszczy�by pa�stwo, zabra�by niezmierne skarby z Niniwy i Babelu i raz na zawsze utrwali�by swoj� w�adz� w Azji.

� Wi�c widzisz, �e taki uk�ad nie mo�e istnie� � wtr�ci� Ramzes.

� W jednym tylko wypadku rozumia�bym podobne umowy, gdyby kap�ani chcieli znie�� w�adz� kr�lewsk� w Egipcie� Do czego wreszcie d��� od czas�w waszego dziada, ksi���

� Znowu m�wisz od rzeczy � wtr�ci� namiestnik. Ale w sercu uczu� niepok�j.

� Mo�e myl� si� � odpar� Hiram, bystro patrz�c mu w oczy. � Ale pos�uchaj, wasza dostojno��

Przysun�� sw�j fotel do ksi�cia i m�wi� zni�onym g�osem:

� Gdyby faraon wyda� wojn� Asyrii i wygra� j�, mia�by wielk� armi� przywi�zan� do jego osoby. Sto tysi�cy talent�w zaleg�ych danin. Ze dwie�cie tysi�cy talent�w z Niniwy i Babelu.

Nareszcie � ze sto tysi�cy talent�w rocznie z kraj�w zdobytych. Tak ogromny maj�tek pozwoli�by mu wykupi� dobra zastawione u kap�an�w i raz na zawsze po�o�y� koniec ich mi�szaniu si� do w�adzy.

Ramzesowi b�yszcza�y oczy. Hiram m�wi� dalej:

� Dzisiaj za� armia zale�y od Herhora, a wi�c od kap�an�w, i z wyj�tkiem pu�k�w cudzoziemskich faraon, w razie walki, liczy� na ni� nie mo�e.

Nadto za� skarb faraona jest pusty, a wi�ksza cz�� jego d�br nale�y do �wi�ty�. Kr�l cho�by na utrzymanie dworu musi co roku zaci�ga� nowe d�ugi, a �e Fenicjan ju� u was nie b�dzie, wi�c musicie bra� od kap�an�w� Tym sposobem za dziesi�� lat jego �wi�tobliwo�� (oby �y� wiecznie!..) straci reszt� swoich d�br, a co p�niej?�

Na czo�o Ramzesa wyst�pi� pot kroplisty.

� Widzisz wi�c, dostojny panie � m�wi� Hiram � �e w jednym wypadku kap�ani mogliby, a nawet musieliby przyj�� najsromotniejszy uk�ad z Asyri�: je�eli chodzi�oby im o poni�enie i zniesienie w�adzy faraona� No � mo�e istnie� i drugi wypadek: gdyby Egipt by� tak s�aby, �e za wszelk� cen� potrzebowa�by spokoju�

Ksi��� zerwa� si�.

� Milcz! � zawo�a�. � Wola�bym zdrad� najwierniejszych s�ug ani�eli podobn� niemoc kraju!.. Egipt musia�by Asyrii odda� Azj� Ale� w rok p�niej sam wpad�by pod jej jarzmo, bo podpisuj�c ha�b� przyzna�by si� do bezsilno�ci�

Chodzi� wzburzony, a Hiram patrzy� na niego z lito�ci� czy wsp�czuciem.

Nagle Ramzes zatrzyma� si� przed Fenicjaninem i rzek�:

� To fa�sz!.. Jaki� zr�czny hultaj oszuka� ci�, Hiramie, pozorami prawdy i ty mu uwierzy�e�. Gdyby istnia� taki traktat, uk�adano by go w najwi�kszej tajemnicy. A w takim razie jeden z czterech kap�an�w, kt�rych wymieni�e�, by�by zdrajc� nie tylko kr�la, lecz nawet swoich wsp�spiskowc�w�

� M�g� przecie by� kto� pi�ty, kt�ry ich pods�uchiwa� � wtr�ci� Hiram.

� I tobie sprzeda� tajemnic�?�

Hiram u�miechn�� si�.

� Dziwno mi � rzek� � �e ksi��� jeszcze nie pozna�e� pot�gi z�ota.

� Ale� zastan�w si�, wasza dostojno��, �e nasi kap�ani maj� wi�cej z�ota ani�eli ty, cho� jeste� bogacz nad bogacze!..

� Ja jednak nie gniewam si�, gdy mi przyb�dzie cho�by drachma. Dlaczego inni mieliby odrzuca� talenty?�

� Bo oni s� s�ugami bog�w � m�wi� rozgor�czkowany ksi��� � bo oni l�kaliby si� ich kary�

Fenicjanin u�miechn�� si�.

� Widzia�em � odpar� � wiele �wi�ty� r�nych narod�w, a w �wi�tyniach du�e i ma�e pos�gi: drewniane, kamienne, nawet z�ote. Ale bog�w nie spotyka�em nigdy�

� Blu�nierco!.. � zawo�a� Ramzes. � Jam widzia� b�stwo, czu�em na sobie jego r�k� i s�ysza�em g�os�

� Gdzie to by�o?

� W �wi�tyni Hator: w jej przysionku i w mojej celi.

� W dzie�?� � pyta� Hiram.

� W nocy� � odpar� ksi��� i zastanowi� si�.

� W nocy � ksi��� s�ysza� mow� bog�w i � czu� � ich r�k� � powtarza� Fenicjanin wybijaj�c pojedyncze wyrazy. � W nocy wiele rzeczy mo�na widzie�. Jak to by�o?�

� By�em chwytany za g�ow�, ramiona i nogi, a przysi�gam�

� Psyt!.. � przerwa� Hiram z u�miechem. � Nie nale�y przysi�ga� nadaremnie.

Uporczywie wpatrywa� si� w Ramzesa swymi bystrymi i m�drymi oczyma, a widz�c, �e w m�odzie�cu budz� si� w�tpliwo�ci, rzek�:

� Ja ci co� powiem, panie. Jeste� niedo�wiadczony, otoczony sieci� intryg, ja za� by�em przyjacielem twego dziada i ojca. Ot� oddam ci jedn� us�ug�. Przyjd� kiedy w nocy do �wi�tyni Astoreth, ale� zobowi�zawszy si� do zachowania tajemnicy� Przyjd� sam, a przekonasz si�, jacy to bogowie odzywaj� si� i dotykaj� nas w �wi�tyniach.

� Przyjd� � rzek� Ramzes po namy�le.

� Uprzed� mnie, ksi���, kt�rego dnia z rana, a ja powiem ci has�o wieczorne �wi�tyni i b�dziesz tam dopuszczony. Tylko nie zdrad� mnie ani siebie � m�wi� z dobrodusznym u�miechem Fenicjanin. � Bogowie niekiedy przebaczaj� zdrad� swoich tajemnic, ludzie nigdy�

Uk�oni� si�, a potem wzni�s�szy oczy i r�ce do g�ry zacz�� szepta� b�ogos�awie�stwo.

� Ob�udniku!.. � zawo�a� ksi���. � Modlisz si� do bog�w, w kt�rych nie wierzysz?�

Hiram doko�czy� b�ogos�awie�stwa i rzek�:

� Tak jest: nie wierz� w bog�w egipskich, asyryjskich, nawet fenickich, lecz wierz� w Jedynego, kt�ry nie mieszka w �wi�tyniach i nie jest znane jego imi�.

� Nasi kap�ani wierz� tak�e w Jedynego � wtr�ci� Ramzes.

� I chaldejscy tak�e, a jednak i ci, i tamci sprzysi�gli si� przeciw nam� Nie ma prawdy na �wiecie, m�j ksi���!..

Po odej�ciu Hirama ksi��� zamkn�� si� w najodleglejszym pokoju, pod pozorem odczytywania �wi�tych papyrus�w.

Prawie w okamgnieniu w jego ognistej wyobra�ni uporz�dkowa�y si� nowo otrzymane wiadomo�ci i utworzy� si� plan. Przede wszystkim zrozumia�, �e mi�dzy Fenicjanami i kap�anami toczy si� cicha walka na �ycie i �mier�. O co?� Naturalnie o wp�ywy i skarby. Prawd� rzek� Hiram, �e gdyby Fenicjan zabrak�o w Egipcie, wszystkie maj�tki faraona, nawet nomarch�w i ca�ej arystokracji, przesz�yby pod panowanie �wi�ty�.

Ramzes nigdy nie lubi� kap�an�w i od dawna wiedzia� i widzia�, �e wi�ksza cz�� Egiptu ju� nale�y do kap�an�w, �e ich miasta s� najbogatsze, pola najlepiej uprawiane, ludno�� zadowolona. Rozumia� nale��ca do �wi�ty� wydoby�aby faraona z nieustannych k�opot�w i pod�wign�aby jego w�adz�.

Ksi��� wiedzia� o tym i niejednokrotnie wypowiada� to z gorycz�. Lecz gdy za spraw� Herhora zosta� namiestnikiem i otrzyma� dow�dztwo korpusu Menf, pogodzi� si� z kap�anami i we w�asnym sercu t�umi� stare niech�ci do nich.

Dzi� wszystko to od�y�o.

Wi�c kap�ani nie tylko nie powiedzieli mu o swoich uk�adach z Asyri�, ale nawet nie uprzedzili go o poselstwie jakiego� Sargona?

Mo�e wreszcie by�, �e kwestia stanowi�a najwi�ksz� tajemnic� �wi�ty� i pa�stwa. Lecz dlaczego ukrywali przed nim cyfr� danin zalegaj�cych u rozmaitych azjatyckich narod�w?�

Sto tysi�cy talent�w, ale� to suma, kt�ra mog�a od razu poprawi� maj�tkowy stan faraona�

Dlaczego� oni to ukrywali, o czym nawet wiedzia� tyryjski ksi���, jeden z cz�onk�w rady tego miasta?�

Co za wstyd dla niego, nast�pcy tronu i namiestnika, �e dopiero obcy ludzie otwieraj� mu oczy!

Lecz by�a rzecz jeszcze gorsza: Pentuer i Mefres na wszelki spos�b dowodzili mu, �e Egipt musi unika� wojny.

Ju� w �wi�tyni Hator nacisk ten wydawa� mu si� podejrzanym: wojna bowiem mog�a dostarczy� pa�stwu krocie tysi�cy niewolnik�w i pod�wign�� og�lny dobrobyt kraju. Dzisiaj za� wydaje si� tym konieczniejsz�, �e przecie� Egipt ma do odebrania sumy zaleg�e i do zdobycia nowe.

Ksi��� podpar� si� r�koma na stole i rachowa�:

�Mamy � my�la� � do odebrania sto tysi�cy talent�w danin� Hiram liczy, �e z�upienie Babilonu i Niniwy przynios�oby ze dwie�cie tysi�cy � razem trzysta tysi�cy jednorazowo�

Tak� sum� mo�na pokry� koszta najwi�kszej wojny, a zostanie jako zysk � kilkakro� sto tysi�cy niewolnik�w i sto tysi�cy rocznej daniny z kraj�w na nowo podbitych. Potem za� � doko�czy� ksi��� � obrachowaliby�my si� z kap�anami�� Ramzes by� rozgor�czkowany. Mimo to przysz�a mu refleksja:

�A gdyby Egipt nie m�g� przeprowadzi� zwyci�skiej wojny z Asyri�?�� Lecz przy tym pytaniu zagotowa�a si� w nim krew. Jak to Egipt, jak Egipt mo�e nie zdepta� Asyrii, gdy na czele wojsk stanie on, Ramzes, on, potomek Ramzesa Wielkiego, kt�ry sam jeden rzuci� si� na chetyckie wozy wojenne i rozbi� je!..

Ksi��� wszystko m�g� poj��, wyj�wszy tego, a�eby on m�g� by� pokonanym, m�g� nie wydrze� zwyci�stwa najwi�kszym mocarzom. Czu� w sobie bezmiar odwagi i zdziwi�by si�, gdyby jakikolwiek nieprzyjaciel nie uciek� na widok jego rozpuszczonych koni. Przecie� na wojennym wozie faraona staj� sami bogowie, a�eby go zas�ania� tarcz�, a nieprzyjaci� razi� niebieskimi pociskami.

�Tylko� co ten Hiram m�wi� mi o bogach?� � pomy�la� ksi���. � I co on ma mi pokaza� w �wi�tyni Astoreth?� Zobaczymy.�

Hiram dotrzyma� obietnicy. Co dzie� do ksi���cego pa�acu w Pi-Bast przychodzi�y t�umy niewolnik�w i d�ugie szeregi os��w d�wigaj�cych: pszenic�, j�czmie�, suszone mi�so, tkaniny i wino. Z�oto za� i drogie kamienie przynosili kupcy feniccy pod dozorem urz�dnik�w domu Hirama.

Tym sposobem namiestnik w ci�gu pi�ciu dni otrzyma� przyrzeczone mu sto talent�w. Hiram policzy� sobie niewielki procent: jeden talent od czterech na rok, i nie ��da� zastawu, lecz poprzesta� na kwicie ksi�cia po�wiadczonym przez s�d Potrzeby dworu by�y hojnie zaopatrzone. Trzy kochanki namiestnika otrzyma�y nowe szaty, mn�stwo osobliwych pachnide� i po kilka niewolnic rozmaitej barwy. S�u�ba mia�a obfito�� jedzenia i wina, robotnicy kr�lewscy odebrali zaleg�y �o�d, wojsku wydawano nadzwyczajne porcje.

Dw�r by� zachwycony tym wi�cej, �e Tutmozis i inni szlachetni m�odzie�cy, na rozkaz Hirama, otrzymali od Fenicjan do�� wysokie po�yczki, a nomarcha prowincji Habu i jego wy�si urz�dnicy dostali kosztowne prezenta.

Tote� uczta nast�powa�a po uczcie, zabawa po zabawie, mimo ci�gle wzrastaj�cego upa�u.

Namiestnik widz�c powszechn� rado�� sam by� zadowolony. Trapi�a go tylko jedna rzecz: zachowanie si� Mefresa i innych kap�an�w. Ksi��� my�la�, i� dostojnicy ci b�d� mu robili wym�wki za to, �e zaci�gn�� tak wielki d�ug u Hirama, wbrew naukom, jakie odebra� w �wi�tyni. Tymczasem �wi�ci ojcowie milczeli i nawet nie pokazywali si� u dworu.

� Co to znaczy � rzek� pewnego dnia Ramzes do Tutmozisa � �e kap�ani nie udzielaj� nam upomnie�?� Przecie� takich zbytk�w jak obecnie nie dopuszczali�my si� nigdy. Muzyka gra od rana do nocy, a my pijemy od wschodu s�o�ca i zasypiamy z kobietami w obj�ciach albo ze dzbanami pod g�ow�.

� Za co mieliby nas upomina�? � odpar� oburzony Tutmozis. � Czyli� nie przebywamy w mie�cie Astarty, dla kt�rej najmilszym nabo�e�stwem jest zabawa, a najpo��da�sz� ofiar� mi�o��? Zreszt� kap�ani rozumiej�, �e po tak d�ugich umartwieniach i postach nale�y ci si� odpoczynek.

� M�wili ci to? � spyta� z niepokojem ksi���.

� I nieraz. Wczoraj, nie dawniej, �wi�ty Mefres rzek� do mnie �miej�c si�, �e tak m�odego cz�owieka, jak ty, wi�cej poci�ga zabawa ani�eli nabo�e�stwo albo k�opoty rz�dzenia pa�stwem.

Ramzes zamy�li� si�. Wi�c kap�ani uwa�aj� go za lekkomy�lnego m�odzieniaszka, pomimo �e on, dzi�ki Sarze, dzi�, � jutro zostanie ojcem?� Ale tym lepiej: b�d� mieli niespodziank�, gdy przem�wi do nich swoim w�asnym j�zykiem�

Co prawda ksi��� samemu sobie robi� lekkie wyrzuty: od chwili gdy opu�ci� �wi�tyni� Hatory, ani przez jeden dzie� nie zajmowa� si� sprawami nomensu Habu. Kap�ani mog� przypuszcza�, �e albo jest zupe�nie zadowolony obja�nieniami Pentuera, albo �e � znudzi� si� mi�szaniem do rz�d�w.

� Tym lepiej� � szepta�. � Tym lepiej�

W jego m�odej duszy, pod wp�ywem ci�g�ych intryg otoczenia albo podejrze� o intrygi, zaczyna� budzi� si� instynkt ob�udy. Ramzes czu�, �e kap�ani nie domy�laj� si�, o czym on rozmawia� z Hiramem i jakie plany rozsnuwa� w swej g�owie. Tym za�lepionym wystarcza�o, �e on bawi si�, z czego wnosili, �e rz�dy pa�stwem pozostan� w ich r�kach.

�Bogowie tak zam�cili ich rozum � m�wi� do siebie Ramzes � �e nawet nie pytaj� si�: dlaczego Hiram udzieli� mi tak wielkiej po�yczki?� A mo�e ten chytry tyryjczyk potrafi� u�pi� ich podejrzliwe serca!.. Tym lepiej!.. tym lepiej!..� Robi�o mu to dziwn� przyjemno��, gdy my�la�, �e kap�ani oszukali si� na jego rachunek.

Postanowi� i nadal utrzymywa� ich w b��dzie, wi�c bawi� si� jak szalony.

Istotnie kap�ani, a przede wszystkim Mefres i Mentezufis, oszukali si� i na Ramzesie, i na Hiramie. Przebieg�y tyryjczyk udawa� wobec nich cz�owieka bardzo dumnego ze swoich stosunk�w z nast�pc� tronu, a ksi��� z nie mniejszym powodzeniem gra� rol� rozhulanego m�odzika.

Mefres by� nawet pewny, �e ksi��� powa�nie my�li o wyp�dzeniu Fenicjan z Egiptu, a tymczasem i on sam, i jego dworzanie zaci�gaj� d�ugi, aby ich nigdy nie sp�aci�. Przez ten czas �wi�tynia Astarty, jej liczne ogrody i dziedzi�ce roi�y si� od t�umu pobo�nych. Co dzie�, je�eli nie co godzina, z g��bi Azji, mimo strasznego upa�u, nadci�ga�a do wielkiej bogini jaka� kompania pielgrzym�w.

Dziwni to byli pielgrzymowie. Zm�czeni, zlani potem, okryci kurzem szli z muzyk� ta�cz�c i �piewaj�c niekiedy bardzo wszeteczne piosenki. Dzie� up�ywa� im na pijatyce, noc na wyuzdanej rozpu�cie ku czci bogini Astoreth. Ka�d� tak� kompani� mo�na by�o nie tylko pozna�, ale wyczu� z daleka: nie�li bowiem ogromne bukiety ci�gle �wie�ych kwiat�w w r�kach, a � zdech�e w ci�gu roku koty w w�ze�kach.

Koty te oddawali pobo�ni do balsamowania lub wypychania paraszytom mieszkaj�cym pod Pi-Bast, a nast�pnie odnosili je z powrotem do dom�w, jako szanowne relikwie.

W pocz�tkach miesi�ca Misori (maj-czerwiec) ksi��� Hiram zawiadomi� Ramzesa, �e tego dnia wieczorem mo�e przyj�� do fenickiej �wi�tyni Astoreth. Gdy po zachodzie s�o�ca �ciemni�o si� na ulicach, namiestnik przypi�wszy kr�tki miecz do boku w�o�y� p�aszcz z kapturem i nie dostrze�ony przez nikogo ze s�u�by wymkn�� si� do domu Hirama.

Stary magnat czeka� na niego.

� C� � rzek� z u�miechem � nie boisz si�, wasza dostojno��, wchodzi� do fenickiej �wi�tyni, gdzie na o�tarzu zasiada okrucie�stwo, a s�u�y mu przewrotno��?

� Ba� si�?� � spyta� Ramzes patrz�c na niego prawie z pogard�. � Astoreth nie jest Baalem ani ja dzieckiem, kt�re mo�na wrzuci� w rozpalony brzuch waszego boga.

� I ksi��� wierzysz temu?

Ramzes wruszy� ramionami.

� Naoczny i wiarogodny �wiadek � odpar� � opowiada� mi o waszych ofiarach z dzieci.

Pewnego czasu burza rozbi�a wam kilkana�cie statk�w. Natychmiast kap�ani tyryjscy og�osili nabo�e�stwo, na kt�re zebra� si� t�um ludu�

Ksi��� m�wi� z widocznym wzburzeniem.

� Przed �wi�tyni� Baala, na wzniesieniu, siedzia� ogromny �pi�owy pos�g z g�ow� wo�u.

Jego brzuch by� rozpalony do czerwono�ci. Wtedy, na rozkaz waszych kap�an�w, g�upie matki fenickie zacz�y sk�ada� najpi�kniejsze dzieci u st�p okrutnego boga�

� Samych ch�opc�w � wtr�ci� Hiram.

� Tak, samych ch�opc�w � powt�rzy� ksi���. � Kap�ani skrapiali ka�de dziecko wonno�ciami, ubierali w kwiaty, a w�wczas pos�g chwyta� je �pi�owymi r�koma, otwiera� paszcz� i po�era� krzycz�cego wniebog�osy� Za ka�dym razem z ust boga wybucha�y p�omienie.

Na drugi dzie� ksi��� wsta� p�no, sam wyk�pa� si� i ubra�, i kaza� przyj�� do siebie Tutmozisowi.

Wystrojony, namaszczony wonno�ciami elegant ukaza� si� natychmiast, pilnie przypatruj�c si� ksi�ciu, aby pozna�, w jakim jest humorze, i odpowiednio do tego u�o�y� swoj� fizjognomi�.

Ale na twarzy Ramzesa malowa�o si� tylko znu�enie.

� C� � spyta� Tutmozisa ziewaj�c � czy jeste� pewny, �e urodzi� mi si� syn?

� Mam t� wiadomo�� od �wi�tego Mefresa.

� Oho!.. Od jak�e to dawna prorocy zajmuj� si� moim domem?

� Od czasu kiedy wasza dostojno�� okazujesz im swoj� �ask�.

� Tak?� � spyta� ksi��� i zamy�li� si�. Przypomnia� sobie wczorajsz� scen� w �wi�tyni Astoreth i por�wnywa� j� z podobnymi zjawiskami w �wi�tyni Hator. �Wo�ano na mnie � m�wi� do siebie � i tu, i tam. Ale tam moja cela by�a bardzo ciasna i grube mury, tu za� wo�aj�cy, a w�a�ciwie Kama mog�a schowa� si� za kolumn� i szepta� Wreszcie tu by�o strasznie ciemno, a w mojej celi widno�� Nagle rzek� do Tutmozisa:

� Kiedy� si� to sta�o?

� Kiedy urodzi� si� dostojny syn tw�j?� Podobno ju� z dziesi�� dni temu� Matka i dziecko zdrowe, doskonale wygl�daj�� Przy urodzeniu by� sam Menes, lekarz twojej czcigodnej matki i dostojnego Herhora�

� No, no� � odpar� ksi��� i znowu my�la�:

�Dotykano mnie tu i tam jednakowo zr�cznie� Czy by�a jaka r�nica?� Zdaje si�, �e by�a, mo�e dlatego, �e tu by�em, a tam nie by�em przygotowany na zobaczenie cudu� Ale tu pokazano mi drugiego mnie, czego tam nie potrafili zrobi� Bardzo m�drzy s� kap�ani!.. Ciekawym, kto mnie tak dobrze udawa�, bo�ek czy cz�owiek?� O, bardzo m�drzy s� kap�ani i nawet nie wiem, kt�rym z nich lepiej wierzy�: naszym czy fenickim?��

� S�uchaj, Tutmozis � rzek� g�o�no � s�uchaj, Tutmozis� Trzeba, a�eby tu przyjechali�

Musz� przecie zobaczy� mego syna� Nareszcie ju� nikt nie b�dzie mia� prawa uwa�a� si� za lepszego ode mnie�

� Czy zaraz maj� przyjecha� dostojna Sara z synem?�

� A niech przyjad� jak najpr�dzej, je�eli tylko zdrowie im pozwoli. W granicach pa�acu jest du�o wygodnych budowli. Trzeba wybra� miejsce w�r�d drzew, zaciszne i ch�odne, gdy� nadchodzi czas upa��w� Niech�e i ja poka�� �wiatu mego syna!..

I znowu wpad� w zadum�, kt�ra nawet zacz�a niepokoi� Tutmozisa.

�Tak, m�drzy s�! � my�la� Ramzes. � �e lud oszukuj�, nawet grubymi sposobami, o tym wiedzia�em. Biedny �wi�ty Apis! Ile on uk�u� dostaje w czasie procesji, kiedy ch�opi le�� przed nim na brzuchach� Ale a�eby oszukiwali mnie, temu bym nie uwierzy�� G�osy bog�w, niewidzialne r�ce, cz�owiek oblewany smo�� to by�y przegrywki!.. Po czym nast�pi�a pie�� Pentuera: o ubytku ziemi i ludno�ci, o urz�dnikach, Fenicjanach, a wszystko � a�eby obmierzi� mi wojn�..�

� Tutmozisie � rzek� nagle.

� Padam przed tob� na twarz�

� Trzeba powoli �ci�gn�� pu�ki z nadmorskich miast � tutaj� Chc� zrobi� przegl�d i wynagrodzi� ich wierno��.

� A my, szlachta, nie jeste�my ci wierni? � spyta� zmi�szany Tutmozis.

� Szlachta i wojsko to jedno.

� A nomarchowie, urz�dnicy?�

� Wiesz, Tutmozis, �e nawet i urz�dnicy s� wierni � m�wi� ksi���. � Co m�wi�, nawet Fenicjanie!.. Chocia� na wielu innych stanowiskach s� zdrajcy�

� Przez bogi, ciszej!.. � szepn�� Tutmozis i l�kliwie wyjrza� do drugiej komnaty.

� Oho!.. � �mia� si� ksi��� � sk�d�e ta trwoga? Wi�c i dla ciebie nie jest tajemnic�, �e mamy zdrajc�w�

� Wiem, o kim wasza dostojno�� m�wisz � odpar� Tutmozis � bo zawsze by�e� �le uprzedzony�

� Do kogo?�

� Do kogo!.. Domy�lam si�. Ale s�dzi�em, �e po ugodzie z Herhorem, po d�ugim pobycie w �wi�tyni�

� C� �wi�tynia?� I tam, i w ca�ym zreszt� kraju przekonywa�em si� zawsze o jednym, �e najlepsze ziemie, najdzielniejsza ludno�� i niezmierne bogactwa nie s� w�asno�ci� faraona�

� Ciszej!.. ciszej!.. � szepta� Tutmozis.

� Ale� ci�gle milcz�, ci�gle mam twarz pogodn�, wi�c pozw�l mi si� wygada� cho� ty�

Zreszt� nawet w najwy�szej radzie mia�bym prawo powiedzie�, �e w tym Egipcie, kt�ry niepodzielnie nale�y do mego ojca ja jego nast�pca i namiestnik, musia�em po�yczy� sto talent�w od jakiego� tyryjskiego ksi���tka� Nie jest�e to ha�ba!..

� Ale sk�d�e ci to dzi� przysz�o?� � szepta� Tutmozis, pragn�c jak najrychlej zako�czy� niebezpieczn� rozmow�.

� Sk�d?� � powt�rzy� ksi��� i umilk�, aby znowu pogr��y� si� w zadumie.

�Niewiele jeszcze znaczy�oby � my�la� � gdyby tylko mnie oszukiwali: jestem dopiero nast�pc� faraona i nie do wszystkich tajemnic mog� by� dopuszczany. Ale kto mi powie, �e oni w taki sam spos�b nie post�powali z moim czcigodnym ojcem?� Trzydzie�ci kilka lat ufa� im nieograniczenie, korzy� si� przed cudami, sk�ada� hojne ofiary bogom, po to� a�eby jego maj�tek i w�adza przesz�a w r�ce ambitnych filut�w� I nikt mu oczu nie otworzy�� Bo� faraon nie mo�e, jak ja, wchodzi� w nocy do �wi�ty� fenickich, bo w ko�cu do jego �wi�tobliwo�ci nikt nie ma przyst�pu�

A kto mnie dzi� zapewni, �e kap�a�stwo nie d��y do obalenia tronu, jak to powiedzia� Hiram?� Wszak�e ojciec ostrzeg� mnie, �e Fenicjanie s� najprawdom�wniejsi, gdy maj� w tym interes. I z pewno�ci�, �e maj� interes, a�eby nie by� wyp�dzonymi z Egiptu i nie dosta� si� pod w�adz� Asyrii� Asyria, stado w�ciek�ych lw�w!.. K�dy oni przejd�, nic nie zostanie opr�cz zwalisk i trup�w, jak po po�arze!..

Nagle Ramzes podni�s� g�ow�: z daleka dolecia� go odg�os flet�w i rog�w.

� Co to znaczy? � zapyta� Tutmozisa.

� Wielka nowina!.. � odpar� dworak z u�miechem. � Azjaci witaj� znakomitego pielgrzyma, a� z Babilonu�

� Z Babilonu?� Kto on?�

� Nazywa si� Sargon�

� Sargon?� � przerwa� ksi���. � Sargon!.. aha! cha!.. � zacz�� si� �mia�. � Czym�e on jest?�

� Ma by� wielkim dostojnikiem na dworze kr�la Assara. Prowadzi ze sob� dziesi�� s�oni, stada najpi�kniejszych rumak�w pustynnych, t�umy niewolnik�w i s�ug.

� A po co on tu przyje�d�a?

� Pok�oni� si� cudownej bogini Astoreth, kt�r� czci ca�a Azja � odpar� Tutmozis.

� Cha!.. cha!.. cha!.. � �mia� si� ksi��� przypomniawszy sobie zapowied� Hirama o przyje�dzie asyryjskiego pos�a. � Sargon� cha!.. cha!.. Sargon, powinowaty kr�la Assara, zrobi� si� nagle tak pobo�nym, �e na ca�e miesi�ce puszcza si� w niewygodn� podr�, byle uczci� bogini� Astoreth w Pi-Bast� Ale� w Niniwie znalaz�by wi�kszych bog�w i ucze�szych kap�an�w� Cha!.. cha! cha!

Tutmozis ze zdumieniem patrzy� na ksi�cia.

� Co tobie, Ramzesie?�

� Oto cud! � m�wi� ksi��� � jakiego chyba nie zapisa�y kronik� �adnej �wi�tyni� Tylko pomy�l, Tutmozisie� W chwili gdy najbardziej zastanawiasz si� nad pytaniem: w jaki spos�b z�apa� z�odzieja, kt�ry ci� wci�� okrada? � w takiej chwili � �w z�odziej znowu pakuje r�ce do twojej skrzyni, w twoich oczach, przy tysi�cu �wiadk�w� Cha! cha! cha!.. Sargon � pobo�ny pielgrzym!..

� Nic nie rozumiem� � szepta� zak�opotany Tutmozis.

� I nie potrzebujesz rozumie� � odpar� namiestnik. � Zapami�taj tylko, �e Sargon przyjecha� tu na pobo�ne praktyki do �wi�tej Astoreth�

� Zdaje mi si�, �e wszystko, o czym m�wisz � rzek� zni�aj�c g�os Tutmozis � �e wszystko to s� rzeczy bardzo niebezpieczne�

� Tote� nie wspominaj o nich nikomu.

� �e ja nie wspomn�, tego chyba jeste� pewny, ale czy ty, ksi���, sam si� nie zdradzisz�

Jeste� pr�dki jak b�yskawica�.

Nast�pca po�o�y� mu r�k� na ramieniu.

� B�d� spokojny � rzek� patrz�c mu w oczy. � Oby�cie mi tylko dochowali wierno�ci, wy, szlachta i wojsko, a zobaczycie dziwne wypadki i� sko�cz� si� dla was ci�kie czasy!..

� Wiesz, �e zginiemy na tw�j rozkaz � odpar� Tutmozis k�ad�c r�k� na piersiach. Na jego obliczu by�a tak niezwyk�a powaga, i� ksi��� zrozumia�, wreszcie nie po raz pierwszy, �e w tym rozhukanym elegancie kryje si� dzielny m��, na kt�rego mieczu i rozumie mo�na polega�.

Od tej pory ksi��� nigdy ju� nie prowadzi� z Tutmozisem tak dziwnej rozmowy. Ale wierny przyjaciel i s�uga odgad�, �e poza przyjazdem Sargona kryj� si� jakie� wielkie interesa pa�stwowe, samowolnie rozstrzygane przez kap�an�w.

Zreszt� od pewnego czasu ca�a egipska arystokracja, nomarchowie, wy�si urz�dnicy i dow�dcy, bardzo cicho, ale to bardzo cicho, szeptali mi�dzy sob�, �e nadchodz� wa�ne wypadki. Fenicjanie bowiem pod przysi�g� dochowania tajemnicy opowiadali im o jakowych� traktatach z Asyri�, przy kt�rych Fenicja zginie, a Egipt okryje si� ha�b� i bodaj �e kiedy� stanie si� lennikiem Asyrii.

Wzburzenie mi�dzy arystokracj� by�o ogromne, lecz nikt si� nie zdradzi�. Owszem, zar�wno na dworze nast�pcy, jak i u nomarch�w Dolnego Egiptu, bawiono si� doskonale. Mo�na by�o s�dzi�, �e wraz z gor�cem spad�o na nich szale�stwo nie tylko zabaw, ale rozpusty.

Nie by�o dnia bez igrzysk, uczt i triumfalnych pochod�w, nie by�o nocy bez iluminacji i wrzask�w. Nie tylko w Pi-Bast, ale w ka�dym mie�cie wytworzy�a si� moda przebiegania ulic z pochodniami, muzyk�, a nade wszystko z pe�nymi dzbanami. Wpadano do dom�w i wyci�gano �pi�cych mieszka�c�w na pijatyk�, a �e Egipcjanie mieli du�y poci�g do hulanek, wi�c bawi� si�, kto �y�.

Przez czas pobytu Ramzesa w �wi�tyni Hator Fenicjanie zdj�ci jakim� panicznym strachem sp�dzali dnie na modlitwach i wszystkim odmawiali kredytu. Lecz po rozmowie Hirama z namiestnikiem pobo�no�� i ostro�no�� nagle opu�ci�a Fenicjan i zacz�li panom egipskim hojniej udziela� po�yczek ani�eli kiedykolwiek.

Takiej obfito�ci z�ota i towar�w, jaka zapanowa�a w Dolnym Egipcie, a nade wszystko tak ma�ych procent�w, nie pami�tali najstarsi ludzie.

Surowy i m�dry stan kap�a�ski zwr�ci� uwag� na szale�stwa najwy�szych klas spo�ecznych. Lecz omylili si� w ocenianiu jego �r�de�, a �wi�ty Mentezufis, kt�ry co kilka dni wysy�a� raport do Herhora, wci�� donosi� mu, �e nast�pca, znudzony praktykami religijnymi w �wi�tyni Hator, bawi si� teraz bez pami�ci, a wraz z nim ca�a arystokracja.

Dostojny minister nawet nie odpowiada� na te wzmianki, co dowodzi�o, �e hulatyk� ksi�cia uwa�a za rzecz naturaln�, a mo�e nawet po�yteczn�.

Przy takim nastroju najbli�szego otoczenia Ramzes zyska� du�o swobody. Prawie ka�dego wieczora, gdy przepici winem dworzanie zaczynali traci� �wiadomo��, ksi��� � wymyka� si� z pa�acu.

Okryty ciemnym burnusem oficera, przebiega� puste ulice i wydostawa� si� za miasto, do ogrod�w �wi�tyni Astoreth.

Tam odnajdywa� swoj� �awk� naprzeciw pa�acyku Kamy i ukryty mi�dzy drzewami patrzy� na p�on�ce pochodnie, s�ucha� �piewu wielbicieli kap�anki i � marzy� o niej.

Ksi�yc wschodzi� coraz p�niej, zbli�aj�c si� do nowiu, noce by�y szare, efekta �wietlne przepad�y, ale Ramzes mimo to wci�� widzia� jasno�� owej pierwszej nocy i s�ysza� nami�tne strofy Greka.

Nieraz powstawa� z �awki, a�eby wprost p�j�� do mieszkania Kamy, ale ogarnia� go wstyd.

Czu� on, �e nie wypada nast�pcy tronu ukazywa� si� w domu kap�anki, kt�r� odwiedza� ka�dy pielgrzym, byle z�o�y� hojniejsz� dla �wi�tyni ofiar�. Co dziwniejsza � ba� si�, a�eby widok Kamy, otoczonej dzbanami i nieszcz�liwymi wielbicielami, nie zatar� mu cudownego obrazu ksi�ycowej nocy. W�wczas gdy j� przys�a� Dagon, a�eby odwr�ci� gniew ksi�cia, Kama wyda�a si� Ramzesowi m�od� dziewczyn�, dosy� powabn�, dla kt�rej jednak mo�na nie straci� g�owy. Lecz gdy pierwszy raz w �yciu on, w�dz i namiestnik, musia� siedzie� pod domem kobiety, gdy go rozmarzy�a noc, gdy us�ysza� gor�ce o�wiadczyny innego m�czyzny, wtedy, tak�e pierwszy raz w �yciu, zrodzi�o si� w nim szczeg�lne uczucie: mi�szanina po��dania, t�sknoty i zazdro�ci.

Gdyby m�g� mie� Kam� na ka�de zawo�anie, sprzykrzy�aby si� mu bardzo pr�dko, a mo�e nawet nie ubiega�by si� za ni�. Ale �mier� stoj�ca na progu jej sypialni, zakochany �piewak, a nareszcie to upokarzaj�ce stanowisko najwy�szego dostojnika wobec kap�anki, wszystko to wytwarza�o sytuacj� Ramzesowi dotychczas nie znan�, a wi�c pon�tn�.

I oto dlaczego, prawie co wiecz�r, od dziesi�ciu dni przychodzi� do ogrod�w bogini Astoreth zas�aniaj�c twarz wobec przechodni�w.

Pewnego wieczoru, kiedy na uczcie w swoim pa�acu wypi� du�o wina, Ramzes wymkn�� si� ze stanowczym zamiarem. Powiedzia� sobie, �e dzisiaj wejdzie do mieszkania Kamy, a jej wielbiciele � niech sobie �piewaj� pod oknami.

Szed� pr�dko przez miasto, lecz w ogrodach nale��cych do �wi�tyni zwolni� kroku: znowu bowiem uczu� wstyd.

�Czy s�yszano kiedykolwiek � my�la� � a�eby nast�pca faraona biega� za kobietami jak biedny pisarz, kt�ry znik�d nie mo�e po�yczy� dziesi�ciu drachm? Wszystkie przychodzi�y do mnie, wi�c i ta powinna przyj�慻

I ju� chcia� wr�ci�.

�A jednak ta nie mo�e przyj�� � m�wi� w duchu � gdy� zabiliby j��� Stan�� i waha� si�.

�Kto by j� zabi�?� Hiram, kt�ry w nic nie wierzy, czy Dagon, kt�ry ju� sam nie wie, czym jest?� Tak, ale jest tu mn�stwo innych Fenicjan i przewijaj� si� setki tysi�cy pielgrzym�w fanatycznych i dzikich. W oczach tych g�upc�w Kama odwiedzaj�c mnie pope�ni�aby �wi�tokradztwo�

Wi�c znowu poszed� w stron� pa�acyku kap�anki. Ani pomy�la�, �e jemu grozi� tu mo�e niebezpiecze�stwo. Jemu, kt�ry nie wydobywaj�c miecza, samym spojrzeniem ca�y �wiat mo�e powali� do swych st�p. On, Ramzes, i niebezpiecze�stwo!..

Gdy ksi��� wyszed� spo�r�d drzew, spostrzeg�, �e dom kap�anki jest bardziej o�wietlony i ha�a�liwszy ni� zwykle. Istotnie w pokojach i na tarasach by�o pe�no go�ci, a i doko�a pa�acyku kr�ci� si� t�um.

�Co to za banda?� � pomy�la� ksi���.

Zebranie by�o niecodzienne. Niedaleko sta� ogromny s�o� d�wigaj�cy na grzbiecie z�ocon� lektyk� z purpurowymi frankami. Obok s�onia r�a�o, kwicza�o i w og�le niecierpliwi�o si� kilkana�cie koni o grubych szyjach i nogach, z przewi�zanymi u do�u ogonami, z metalowymi niby-he�mami na g�owach.

Mi�dzy niespokojnymi, prawie dzikimi zwierz�tami kr�ci�o si� kilkudziesi�ciu ludzi, jakich Ramzes jeszcze nie widzia�. Mieli oni kud�ate w�osy, wielkie brody, �piczaste czapki z klapami na uszach. Jedni byli odziani w d�ugie szaty z grubego sukna, spadaj�ce do kostek, inni w kr�tkie surduty i spodnie, a niekt�rzy � w buty z cholewami. Wszystko to by�o uzbrojone w miecze, �uki i w��cznie.

Na widok tych cudzoziemc�w, silnych, niezgrabnych, �miej�cych si� ordynaryjnie, cuchn�cych �ojem i gadaj�cych nieznanym a twardym j�zykiem, w ksi�ciu zagotowa�o si�. Jak lew, kiedy zobaczy obce zwierz�, cho� nieg�odny, zabiera si� jednak do skoku, tak Ramzes, chocia� ludzie ci nic mu nie zawinili, uczu� do nich straszn� nienawi��. Dra�ni� go ich j�zyk, ich ubiory, ich zapach, nawet ich konie. Krew uderzy�a mu do g�owy i si�gn�� po miecz, aby wpa�� na tych ludzi i wymordowa� ich i ich zwierz�ta. Ale ockn�� si�.

�Set rzuci� na mnie urok?�� � pomy�la�.

W tej chwili przeszed� ko�o niego nagi Egipcjanin w czepcu na g�owie i opasce doko�a bioder. Ksi��� czu�, �e ten cz�owiek jest mu mi�y, nawet drogi w tej chwili, bo to Egipcjanin.

Wydoby� z worka z�oty pier�cionek warto�ci kilkunastu drachm i da� go niewolnikowi.

� S�uchaj � spyta� � co to za ludzie?

� Asyryjczycy � szepn�� Egipcjanin i nienawi�� b�ysn�a mu w oczach.

� Asyryjczycy!.. � powt�rzy� ksi���. � Wi�c to s� Asyryjczycy?� A co oni tu robi�?�

� Ich pan, Sargon, zaleca si� do kap�anki, do �wi�tej Kamy, a oni go pilnuj�� Oby ich tr�d stoczy�, �wi�skich syn�w�

� Mo�esz odej��.

Nagi cz�owiek nisko uk�oni� si� Ramzesowi i pobieg� zapewne do kuchni.

�Wi�c to s� Asyryjczycy?� � my�la� ksi��� przypatruj�c si� dziwacznym postaciom i ws�uchuj�c w nienawistny, cho� niezrozumia�y j�zyk. � Wi�c Asyryjczycy ju� s� nad Nilem, a�eby zbrata� si� z nami czy oszuka� nas, a ich dostojnik Sargon zaleca si� do Kamy?�� Zawr�ci� do domu. Jego rozmarzenie zgas�o przy blasku nowej, cho� dopiero budz�cej si� nami�tno�ci. On, cz�owiek szlachetny i �agodny, poczu� �mierteln� nienawi�� do odwiecznych wrog�w Egiptu, z kt�rymi zetkn�� si� po raz pierwszy.

Kiedy po opuszczeniu �wi�tyni Hator i rozmowie z Hiramem pocz�� rozmy�la� o rozpocz�ciu wojny z Azj�, to by�y tylko rozmy�lania. Egipt potrzebowa� ludzi, a faraon skarb�w, a �e wojna by�a naj�atwiejszym sposobem zdobycia ich, �e wreszcie dogadza�a jego potrzebie s�awy, wi�c projektowa� sobie wojn�.

Ale w tej chwili nie obchodzi�y go skarby, niewolnicy ani s�awa, bo odezwa� si� w nim pot�niejszy nad wszystko g�os nienawi�ci. Faraonowie tak d�ugo walczyli z Asyryjczykami, obie strony tyle przela�y krwi, walka tak g��bokie zapu�ci�a korzenie w serca, �e ksi��� na sam widok �o�nierzy asyryjskich chwyta� za miecz. Zdawa�o si�, �e wszystkie duchy poleg�ych wojownik�w, wszystkie ich trudy i cierpienia zmartwychwsta�y w duszy kr�lewskiego dzieci�cia i wo�a�y o zemst�.

Gdy ksi��� wr�ci� do pa�acu, wezwa� Tutmozisa. Jeden z nich by� przepity, drugi w�ciek�y.

� Czy wiesz, com teraz widzia�? � rzek� ksi��� do ulubie�ca.

� Mo�e kt�ry z kap�an�w� � szepn�� Tutmozis.

� Widzia�em Asyryjczyk�w� O bogowie!.. Com ja uczu�� C� to za pod�y lud� Cia�a ich, od st�p do g��w okr�cone we�n� jak dzikich zwierz�t, �mierdz� starym �ojem, a co to za mowa, jakie brody, w�osy!..

Szybko chodzi� po komnacie, zadyszany, rozgor�czkowany.

� My�la�em � m�wi� Ramzes � �e pogardzam z�odziejstwami pisarzy, ob�ud� nomarch�w, �e nienawidz� chytrych i ambitnych kap�an�w� Mia�em wstr�t do �yd�w i l�ka�em si� Fenicjan� Ale dzi� przekonywam si�, �e tamto by�y zabawki. Teraz dopiero wiem, co to jest nienawi��, kiedym zobaczy� i us�ysza� Asyryjczyk�w, teraz rozumiem, dlaczego pies rozdziera kota, kt�ry mu przeszed� drog�

� Do �yd�w i Fenicjan przywyk�e�, wasza dostojno��, Asyryjczyk�w spotka�e� po raz pierwszy � wtr�ci� Tutmozis.

� G�upstwo Fenicjanie!.. � ci�gn�� jakby do siebie ksi���. � Fenicjanin, Filistyn, Saszu, Libijczyk, nawet Etiopa, to jakby cz�onkowie naszej rodziny. Kiedy nie p�ac� danin, gniewamy si� na nich, gdy zap�ac�, zapominamy�

Ale Asyryjczyk jest to co� tak obcego, tak wrogiego, �e� Nie b�d� szcz�liwym, dop�ki nie ujrz� pola zas�anego ich trupami, dop�ki nie nalicz� ze sto tysi�cy odci�tych r�k�

Tutmozis nigdy nie widzia� Ramzesa w podobnym nastroju.

W par� dni ksi��� wys�a� swojego ulubie�ca z wezwaniem do Kamy. Przyby�a natychmiast w szczelnie zas�oni�tej lektyce.

Ramzes przyj�� j� w osobnym pokoju.

� By�em � rzek�, � jednego wieczora pod twoim domem.

� O Astoreth!.. � zawo�a�a kap�anka. � Czemu� zawdzi�czam najwy�sz� �ask�?� I co przeszkodzi�o ci, dostojny panie, �e nie raczy�e� zawo�a� twojej niewolnicy?�

� Sta�y tam jakie� bydl�ta. Podobno Asyryjczykowie. Wi�c wasza dostojno�� trudzi�e� si� wieczorem?� Nigdy nie �mia�abym przypu�ci�, �e nasz w�adca znajduje si� o kilka krok�w ode mnie pod go�ym niebem.

Ksi��� zarumieni� si�. Jak�eby by�a zdziwiona dowiedziawszy si�, �e ksi��� z dziesi�� wieczor�w przep�dzi� pod jej oknami! A mo�e ona i wiedzia�a o tym, gdyby s�dzi� z jej p�u�miechni�tych ust i ob�udnie spuszczonych oczu.

� Wi�c teraz, Kamo � m�wi� ksi��� � przyjmujesz u siebie Asyryjczyk�w?

� To wielki magnat!.. � zawo�a�a Kama. � To powinowaty kr�la, Sargon, kt�ry pi�� talent�w ofiarowa� naszej bogini�

� A ty mu wywzajemnisz si�, Kamo � szydzi� nast�pca.

� I poniewa� jest tak hojnym magnatem, bogowie feniccy nie ukarz� ci� �mierci��

� Co m�wisz, panie?� � odpar�a sk�adaj�c r�ce. � Czyli nie wiesz, �e Azjata; cho�by mnie znalaz� w pustyni, nie podniesie na mnie r�ki, gdybym nawet odda�a mu si� sama. Oni l�kaj� si� bog�w�

� Po c� wi�c przychodzi do ciebie ten �mierdz�cy� nie � ten pobo�ny Azjata?

� Chce mnie nam�wi�, a�ebym wyjecha�a do �wi�tyni Astoreth babilo�skiej.

� I pojedziesz?�

� Pojad� je�eli ty, panie, ka�esz� � odpowiedzia�a Kama zas�aniaj�c twarz welonem.

Ksi��� milcz�c uj�� j� za r�k�. Usta mu dr�a�y.

� Nie dotykaj mnie, panie � szepta�a wzruszona. � Jeste� w�adc� i opor� moj� i wszystkich Fenicjan w tym kraju, ale� b�d� mi�osierny�

Namiestnik pu�ci� j� i zacz�� chodzi� po pokoju.

� Gor�cy dzie�, prawda?.. � rzek�. � Podobno s� kraje, gdzie w miesi�cu Mechir spada z nieba na ziemi� bia�y puch, kt�ry na ogniu zmienia si� w wod� i robi zimno. O Kamo, popro� twoich bog�w, a�eby zes�ali mi troch� tego pierza!.. Cho�, co ja m�wi�?� Gdyby pokryli nim ca�y Egipt, wszystek ten puch zamieni�by si� na wod�, ale nie ostudzi�by mego serca.

� Bo jeste� jak boski Amon, jeste� s�o�ce ukryte w ludzkiej postaci � odpar�a Kama. � Ciemno�� pierzcha stamt�d, gdzie zwr�cisz twoje oblicze, a pod blaskiem twoich spojrze� rosn� kwiaty�

Ksi��� znowu zbli�y� si� do niej.

� Ale b�d� mi�osierny � szepn�a. � Przecie� ty dobry b�g, wi�c nie mo�esz zrobi� krzywdy twojej kap�ance�

Ksi��� znowu odsun�� si� i otrz�sn��, jakby pragn�c zrzuci� z siebie ci�ar. Kama patrzy�a na niego spod opuszczonej powieki i u�miechn�a si� nieznacznie.

Gdy milczenie trwa�o zbyt d�ugo, spyta�a:

� Kaza�e� mnie wezwa�, w�adco. Oto jestem i czekam, aby� mi objawi� wol� twoj�.

� Aha!.. � ockn�� si� ksi���. � Powiedz no mi, kap�anko� Aha!.. Kto to by� ten, tak podobny do mnie, kt�rego widzia�em w waszej �wi�tyni w�wczas?�

Kama po�o�y�a palec na ustach.

� �wi�ta tajemnica� � szepn�a.

� Jedno jest tajemnic�, drugiego nie wolno � odpar� Ramzes. Niech�e przynajmniej dowiem si�, kto on taki: cz�owiek czy duch?�

� Duch.

� A jednak ten duch wy�piewywa� pod twoimi oknami?�

Kama u�miechn�a si�.

� Nie chc� gwa�ci� tajemnic waszej �wi�tyni� � ci�gn�� ksi���.

� Przyrzek�e� to, panie, Hiramowi � wtr�ci�a kap�anka.

� Dobrze� dobrze!.. � przerwa� rozdra�niony namiestnik. � Dlatego ani z Hiramem, ani z kim innym nie b�d� rozmawia� o tym cudzie, tylko z tob�� Ot�, Kamo, powiedz duchowi czy cz�owiekowi, kt�ry jest tak do mnie podobny, a�eby jak najpr�dzej wyje�d�a� z Egiptu i nikomu nie pokazywa� si�. Bo widzisz� W �adnym pa�stwie nie mo�e by� dwu nast�pc�w tronu.

Nagle uderzy� si� w czo�o. Dotychczas m�wi� tak, a�eby zak�opota� Kam�, lecz teraz przysz�a mu my�l ca�kiem powa�na:

� Ciekawym � rzek�, ostro patrz�c na Kam� � dlaczego twoi rodacy pokazali mi m�j �ywy wizerunek?� Czy chc� ostrzec, �e maj� dla mnie zast�pc�?� Istotnie, zadziwia mnie ich czyn.

Kama upad�a mu do n�g.

� O panie! � szepn�a. � Ty, kt�ry nosisz na piersiach nasz najwy�szy talizman, czy mo�esz przypu�ci�, a�eby Fenicjanie robili co na twoj� szkod�?� Ale pomy�l tylko� W wypadku, gdyby grozi�o ci niebezpiecze�stwo albo gdyby� chcia� omyli� swoich nieprzyjaci�, czy taki cz�owiek nie przyda si�?� Fenicjanie to tylko chcieli pokaza� ci w �wi�tyni�

Ksi��� pomy�la� i wzruszy� ramionami�

�Tak � rzek� do siebie. � Gdybym potrzebowa� czyjejkolwiek opieki!.. Ale czy Fenicjanie s�dz�, �e ja sam nie dam sobie rady?� W takim razie z�ego wybrali protektora dla siebie.�

� Panie � szepn�a Kama � albo� nie jest ci wiadome, �e Ramzes Wielki mia� opr�cz swojej postaci dwie inne dla wrog�w?� I tamte dwa cienie kr�lewskie zgin�y, a on �y��

� No, dosy� � przerwa� ksi���. � Aby za� ludy Azji wiedzia�y, �e jestem �askawy, przeznaczam, Kamo, pi�� talent�w na igrzyska na cze�� Astoreth, a kosztowny puchar do jej �wi�tyni. Dzi� jeszcze odbierzesz to. Skinieniem g�owy po�egna� kap�ank�. Po jej wyj�ciu opanowa�a go nowa fala my�li:

�Zaprawd�, przebiegli s� Fenicjanie. Je�eli ten m�j �yj�cy wizerunek jest cz�owiekiem, mog� mi zrobi� z niego wielki podarunek, a ja czyni�bym kiedy� cuda, o jakich bodaj�e nie s�yszano w Egipcie. Faraon mieszka w Memfis, a jednocze�nie ukazuje si� w Tebach albo w Tanis!.. Faraon posuwa si� z armi� na Babilon, Asyryjczycy tam gromadz� g��wne si�y, a jednocze�nie � faraon z inn� armi� zdobywa Niniw� S�dz�, �e Asyryjczycy byliby bardzo zdumieni takim wypadkiem.�

I znowu obudzi�a si� w nim g�ucha nienawi�� do pot�nych Azjat�w, i znowu widzia� sw�j triumfalny w�z, przeje�d�aj�cy pobojowisko pe�ne asyryjskich trup�w i ca�e kosze odci�tych r�k.

Teraz wojna sta�a si� dla jego duszy tak� konieczno�ci� jak chleb dla cia�a. Bo nie tylko m�g� przez ni� zbogaci� Egipt, nape�ni� skarb i zdoby� wiecznotrwa�� s�aw�, ale jeszcze � m�g� zaspokoi�, dotychczas nie�wiadomy, dzi� pot�nie rozbudzony instynkt zniszczenia Asyrii.

Dop�ki nie zobaczy� tych wojownik�w z kud�atymi brodami, nie my�la� o nich. Ale dzi� zawadzali mu. By�o mu tak ciasno z nimi na �wiecie, �e kto� musia� ust�pi�: oni albo on.

Jak� rol� w obecnym jego nastroju odegra� Hiram i Kama? � z tego nie zdawa� sobie sprawy. Czu� tylko, �e musi mie� wojn� z Asyri�, jak ptak przelotny czuje, �e w miesi�cu Pachono musi odej�� na p�noc.

Nami�tno�� wojny szybko ogarnia�a ksi�cia. Mniej m�wi�, rzadziej u�miecha� si�, przy ucztach siedzia� zamy�lony, a zarazem coraz cz�ciej przestawa� z wojskiem i arystokracj�.

Widz�c �aski, jakie namiestnik zlewa� na tych, kt�rzy nosz� bro�, szlachecka m�odzie�, a nawet ludzie starsi pocz�li zaci�ga� si� do pu�k�w. Zwr�ci�o to uwag� �wi�tego Mentezufisa, kt�ry wys�a� do Herhora list tej tre�ci:

�Od przybycia Asyryjczyk�w do Pi-Bast nast�pca tronu jest rozgor�czkowany, a jego dw�r usposobiony bardzo wojowniczo. Pij� i graj� w ko�ci jak poprzednio, ale wszyscy odrzucili cienkie szaty i peruki i bez wzgl�du na straszny upa� chodz� w �o�nierskich czepcach i kaftanach.

Obawiam si�, a�eby ta zbrojna gotowo�� nie obrazi�a dostojnego Sargona.� Na co Herhor natychmiast odpowiedzia�:

�Nic nie szkodzi, �e nasza zniewie�cia�a szlachta polubi�a wojskowo�� na czas przyjazdu Asyryjczyk�w, gdy� ci b�d� mieli o nas lepsze wyobra�enie. Najdostojniejszy namiestnik, wida� o�wiecony przez bog�w, odgad�, �e w�a�nie teraz trzeba dzwoni� mieczami, kiedy mamy u siebie pos��w tak wojennego narodu.

Jestem pewny, �e to dzielne usposobienie naszej m�odzie�y da Sargonowi do my�lenia i zrobi go mi�kszym w uk�adach.�

Pierwszy raz, jak Egipt Egiptem, zdarzy�o si�, �e m�ody ksi��� oszuka� czujno�� kap�an�w.

Co prawda stali za nim Fenicjanie i � wykradziona przez nich tajemnica traktatu z Asyri�, czego kap�ani nawet nie podejrzewali. Najlepsz� wreszcie mask� nast�pcy wobec kap�a�skich dostojnik�w by�a ruchliwo�� jego charakteru. Wszyscy pami�tali, jak �atwo w roku zesz�ym przerzuci� si� od manewr�w pod Pi-Bailos do cichego folwarku Sary i jak w ostatnich czasach kolejno zapala� si� do uczt, zaj�� administracyjnych, pobo�no�ci, aby znowu powr�ci� do uczt. Tote�, z wyj�tkiem Tutmozisa, nikt by nie uwierzy�, �e ten zmienny m�odzieniec posiada jaki� plan, jakie� has�o, do kt�rego b�dzie d��y� z niepokonanym uporem.

Tym razem nawet nie trzeba by�o d�ugo czeka� na nowy dow�d zmienno�ci upodoba� Ramzesa.

Do Pi-Bast, pomimo upa�u, przyjecha�a Sara z ca�ym dworem i synem. By�a troch� mizerna, dziecko troch� niezdrowe czy zm�czone, ale oboje wygl�dali bardzo �adnie.

Ksi��� by� zachwycony. W najpi�kniejszej cz�ci pa�acowego ogrodu wyznaczy� Sarze dom i prawie ca�e dni przesiadywa� przy kolebce swego syna.

Posz�y w k�t uczty, manewry i pos�pne zamy�lenia Ramzesa. Panowie z jego �wity musieli pi� i bawi� si� sami, bardzo pr�dko odpasali miecze i przebrali si� w najwykwintniejsze szaty. Zmiana kostiumu by�a dla nich tym niezb�dniejsz�, �e ksi��� po kilku z nich prowadzi� do mieszkania Sary, aby pokaza� im syna, swego syna.

� Patrz, Tutmozisie � m�wi� raz do ulubie�ca � jakie to pi�kne dziecko: istny p�atek r�y.

No i z tego ma kiedy� wyrosn�� cz�owiek, z tego drobiazgu!.. I to r�owe piskl� b�dzie kiedy� chodzi�o, rozmawia�o, nawet uczy�o si� m�dro�ci w kap�a�skich szko�ach� Czy ty widzisz jego r�czyny, Tutmozisie?� � wo�a� zachwycony Ramzes. � Zapami�taj sobie te drobne r�ce, a�eby� opowiedzia� o nich kiedy�, gdy mu daruj� pu�k i ka�� nosi� za sob� m�j top�r� I to jest m�j syn, m�j syn, rodzony!..

Nic dziwnego, �e gdy tak m�wi� pan, jego dworzanie martwili si�, �e nie mog� zosta� nia�kami, a nawet mamkami dziecka, kt�re lubo nie mia�o �adnych praw dynastycznych, by�o jednak pierwszym synem przysz�ego faraona.

Lecz ta sielanka sko�czy�a si� bardzo pr�dko, gdy� � nie dogadza�a interesom Fenicjan.

Pewnego dnia dostojny Hiram przyby� do pa�acu z wielk� �wit� kupc�w, niewolnik�w tudzie� ubogich Egipcjan, kt�rym dawa� ja�mu�n�, i stan�wszy przed nast�pc� rzek�:

� Mi�o�ciwy panie nasz! A�eby da� dow�d, �e serce twoje i dla nas Azjat�w jest pe�ne �aski, darowa�e� nam pi�� talent�w celem urz�dzenia igrzysk na cze�� boskiej Astoreth. Wola twoja jest spe�niona, igrzyska przygotowali�my, a teraz przychodzimy b�aga� ci�, a�eby� raczy� zaszczyci� je swoj� obecno�ci�.

To m�wi�c siwow�osy ksi��� tyryjski ukl�kn�� przed Ramzesem i na z�otej tacy poda� mu z�oty klucz do lo�y cyrku.

Ramzes ch�tnie zgodzi� si� na zaprosiny, a �wi�ci kap�ani Mefres i Mentezufis nic nie mieli przeciw temu, aby ksi��� przyj�� udzia� w uroczysto�ci na cze�� bogini Astoreth.

� Przede wszystkim Astoreth � m�wi� dostojny Mefres do Mentezufisa, � jest tym samym, co nasza Izyda tudzie� Istar Chaldejska. Po wt�re, je�eli pozwolili�my Azjatom wybudowa� �wi�tyni� na naszej ziemi, wypada od czasu do czasu by� uprzejmymi dla ich bog�w.

� Mamy nawet obowi�zek zrobi� ma�� grzeczno�� Fenicjanom po zawarciu takiego traktatu z Asyri�!.. � wtr�ci� �miej�c si� dostojny Mentezufis.

Cyrk, do kt�rego namiestnik wraz z nomarch� i najprzedniejszymi oficerami uda� si� o godzinie czwartej po po�udniu, by� zbudowany w ogrodzie �wi�tyni Astoreth. Sk�ada� si� on z okr�g�ego placu, kt�ry otacza� parkan wysoki na dwu ludzi, za� doko�a parkanu by�o mn�stwo l� i �awek wznosz�cych si� amfiteatralnie. Dachu budynek nie posiada�, natomiast nad. lo�ami rozci�ga�y si� r�nokolorowe p�achty w formie motylich skrzyde�, kt�re skrapiano pachn�c� wod� i poruszano dla ch�odzenia powietrza.

Gdy namiestnik ukaza� si� w swej lo�y, zgromadzeni w cyrku Azjaci i Egipcjanie wydali wielki krzyk. Po czym zacz�o si� przedstawienie procesj� muzyk�w, �piewak�w i tancerek.

Ksi��� rozejrza� si�. Mia� po prawej r�ce lo�� Hirama i najznakomitszych Fenicjan, na lewo lo�� fenickich kap�an�w i kap�anek, mi�dzy kt�rymi Kama, zajmuj�ca jedno z pierwszych miejsc, zwraca�a na siebie uwag� bogatym strojem i pi�kno�ci�. Mia�a przezroczyst� szat� ozdobion� r�nokolorowymi haftami, z�ote bransolety na r�kach i nogach, a na g�owie przepask� z kwiatem lotosu wyrobionym bardzo kunsztownie z drogich kamieni.

Kama, oddawszy wraz z kolegami swymi g��boki uk�on ksi�ciu, zwr�ci�a si� do lo�y na lewo i zacz�a o�ywion� rozmow� z cudzoziemcem o wspania�ej postawie i nieco szpakowatych w�osach. Cz�owiek ten i jego towarzysze mieli brody i w�osy zaplecione w mn�stwo warkoczyk�w.

Ramzes, kt�ry przyszed� do cyrku prawie wprost z pokoju swego syna, by� w weso�ym usposobieniu. Lecz gdy zobaczy�, �e Kama rozmawia z jakim� obcym cz�owiekiem, spochmurnia�.

� Czy nie wiesz � zapyta� Tutmozisa � co to za drab, do kt�rego wdzi�czy si� kap�anka?�

� To jest w�a�nie �w znakomity pielgrzym babilo�ski, dostojny Sargon.

� Ale� to stary dziad! � rzek� ksi���.

� Jest zapewne starszy od nas obu, ale to pi�kny cz�owiek.

� Czyli� taki barbarzy�ca mo�e by� pi�knym!.. � oburzy� si� namiestnik. � Jestem pewny, �e �mierdzi �ojem�

Obaj umilkli: ksi��� z gniewu, Tutmozis ze strachu, �e o�mieli� si� pochwali� cz�owieka, kt�ry nie podoba si� jego panu.

Tymczasem na arenie widowisko sz�o za widowiskiem. Kolejno wyst�powali gimnastycy, poskramiacze w��w, tancerze, kuglarze i b�azny wywo�uj�c okrzyki widz�w.

Ale namiestnik by� chmurny. W jego duszy od�y�y chwilowo u�pione nami�tno�ci: nienawi�� do Asyryjczyk�w i zazdro�� o Kam�.

�Jak mo�e � my�la� � ta kobieta mizdrzy� si� do cz�owieka starego, kt�ry w dodatku ma twarz koloru wyprawnej sk�ry, niespokojne czarne oczy i brod� capa�� Raz tylko ksi��� zwr�ci� pilniejsz� uwag� na aren�.

Wesz�o kilku nagich Chaldejczyk�w. Najstarszy osadzi� w ziemi trzy kr�tkie w��cznie ostrzami do g�ry i za pomoc� ruch�w r�k u�pi� najm�odszego. Po czym inni wzi�li go na r�ce i po�o�yli na w��czniach w ten spos�b, �e jedna podpiera�a mu g�ow�, druga krzy�, trzecia nogi.

�pi�cy by� sztywny jak drewno. W�wczas starzec zrobi� nad nim jeszcze kilka ruch�w r�koma i � wysun�� w��czni� podpieraj�c� nogi. Po chwili wyj�� w��czni�, na kt�rej le�a�y plecy, a nareszcie odtr�ci� t�, na kt�rej spoczywa�a g�owa.

I sta�o si�, w jasny dzie�, przy kilku tysi�cach �wiadk�w, �e �pi�cy Chaldejczyk unosi� si� poziomo w powietrzu, bez �adnej podpory, o par� �okci nad ziemi�. Wreszcie starzec popchn�� go ku ziemi i rozbudzi�.

W cyrku panowa�o zdumienie; nikt nie �mia� krzykn�� ani klasn��. Tylko z paru l� rzucono kwiaty.

Ramzes by� tak�e zdziwiony. Pochyli� si� do lo�y Hirama i szepn�� staremu ksi�ciu:

� A ten cud potrafiliby�cie zrobi� w �wi�tyni Astoreth?

� Nie znam wszystkich tajemnic naszych kap�an�w � odpar� zmi�szany � ale wiem, �e Chaldejczycy s� bardzo przebiegli�

� Jednak wszyscy widzieli�my, �e ten m�odzian wisia� w powietrzu.

� Je�eli nie rzucono na nas uroku � rzek� niech�tnie Hiram i � straci� humor.

Po kr�tkiej przerwie, w czasie kt�rej po lo�ach dostojnik�w roznoszono �wie�e kwiaty, zimne wino i ciastka, rozpocz�a si� najwa�niejsza cz�� widowiska � walka byk�w.

Przy odg�osie tr�b, b�bn�w i flet�w wprowadzono na aren� t�giego byka z p�acht� na g�owie, a�eby nic nie widzia�. Po czym wbieg�o kilku nagich, zbrojnych we w��cznie, i jeden z kr�tkim mieczem.

Na znak dany przez ksi�cia uciekli przewodnicy, a jeden ze zbrojnych zdar� bykowi p�acht�. Zwierz� przez kilka chwil sta�o oszo�omione, nast�pnie pocz�o ugania� si� za w��czniarzami, kt�rzy dra�nili je k�uciem.

Ta walka ja�owa ci�gn�a si� kilkana�cie minut. Ludzie dr�czyli byka, a on zapieniony, oblany krwi� stawa� d�ba i goni� po ca�ej arenie swoich nieprzyjaci� nie mog�c �adnego dosi�gn��.

Wreszcie pad� w�r�d �miechu publiczno�ci.

Znudzony ksi���, zamiast na aren�, patrzy� na lo�� kap�an�w fenickich. I widzia�, �e Kama przesiad�szy si� bli�ej Sargona prowadzi�a z nim �yw� rozmow�. Asyryjczyk po�era� j� wzrokiem, a ona u�miechni�ta i zawstydzona niekiedy szepta�a z nim pochylaj�c si� tak, �e jej w�osy mi�sza�y si� z kud�ami barbarzy�cy, niekiedy odwraca�a si� od niego z udanym gniewem.

Ramzes uczu� b�l w sercu. Pierwszy raz zdarzy�o mu si�, �e jaka� kobieta innemu m�czy�nie przed nim dawa�a pierwsze�stwo. W dodatku cz�owiekowi prawie staremu, Asyryjczykowi!..

Tymczasem mi�dzy publiczno�ci� rozleg� si� szmer. Na arenie cz�owiek uzbrojony mieczem kaza� sobie przywi�za� do piersi lew� r�k�, inni obejrzeli swoje w��cznie i � wprowadzono drugiego byka. Kiedy jeden zbrojny zerwa� mu p�acht� z oczu, byk obr�ci� si� i obejrza� wko�o, jakby chc�c porachowa� przeciwnik�w. A gdy zacz�li go k�u�, cofn�� si� pod parkan dla zabezpieczenia sobie ty�u. Potem zni�y� g�ow� i spod oka �ledzi� ruchy napastuj�cych go ludzi. Pocz�tkowo zbrojni ostro�nie skradali si� z bok�w, a�eby go uk�u�. Lecz gdy zwierz� wci�� sta�o nieporuszone, o�mielili si� i zacz�li przebiega� mu przed oczyma coraz bli�ej.

Byk jeszcze bardziej pochyli� g�ow�, lecz sta� jak wkopany w ziemi�. Publiczno�� zacz�a si� �mia�, lecz nagle weso�o�� jej zamieni�a si� w okrzyk trwogi. Byk wypatrzy� chwil�, ci�ko podskoczy� naprz�d, trafi� we w��czniarza i jednym uderzeniem rog�w wyrzuci� go do g�ry.

Cz�owiek spad� na ziemi� z pogruchotanymi ko��mi, a byk pocwa�owa� na drug� stron� areny i znowu stan�� w pozycji obronnej.

W��czniarze znowu go otoczyli i zacz�li dra�ni�, a przez ten czas wbiegli na aren� s�udzy cyrkowi, aby podnie�� rannego, kt�ry j�cza�. Byk, pomimo zdwojonych pchni�� w��czniami, sta� bez ruchu; lecz gdy trzej s�udzy wzi�li na ramiona omdla�ego bojownika, z szybko�ci� wichru rzuci� si� na t� grup�, poprzewraca� ich i zacz�� straszliwie kopa� nogami.

Mi�dzy publiczno�ci� powsta� zam�t: kobiety p�aka�y, m�czy�ni kl�li i rzucali na byka, czym kto mia� pod r�k�. Na aren� zacz�y pada� kije, no�e, nawet deski z �aw.

W�wczas przybieg� do rozjuszonego zwierz�cia cz�owiek z mieczem. Ale w��czniarze potracili g�owy i nie wspierali go nale�ycie, wi�c byk powali� go i zacz�� �ciga� innych.

Sta�a si� rzecz nies�ychana dotychczas w cyrkach: na arenie le�a�o pi�ciu ludzi, inni �le broni�c si� uciekali przed zwierz�ciem, a publiczno�� rycza�a z gniewu lub ze strachu.

Wtem wszystko ucich�o, widzowie powstali i wychylili si� ze swych miejsc, przera�ony Hiram zblad� i rozkrzy�owa� r�ce� Na aren�, z l� dostojnik�w, wyskoczyli dwaj: ksi��� Ramzes z dobytym mieczem i Sargon z kr�tk� siekierk�. Byk ze spuszczonym �bem i zadartym ogonem bieg� wko�o areny wzniecaj�c tuman kurzu. P�dzi� prosto na ksi�cia, lecz jakby odepchni�ty przez majestat kr�lewskiego dzieci�cia, wymin�� Ramzesa, rzuci� si� na Sargona i � pad� na miejscu. Zr�czny a olbrzymio silny Asyryjczyk powali� go jednym uderzeniem toporka mi�dzy oczy.

Publiczno�� zawy�a z rado�ci i pocz�a sypa� kwiaty na Sargona i jego ofiar�. Ramzes tymczasem sta� z wydobytym mieczem �dziwiony i rozgniewany, patrz�c, jak Kama wydziera�a swoim s�siadom kwiaty i rzuca�a je na Asyryjczyka.

Sargon oboj�tnie przyjmowa� objawy publicznego zachwytu. Tr�ci� nog� byka, aby przekona� si�, czy jeszcze �yje, a potem zbli�y� si� na par� krok�w do ksi�cia i co� przem�wiwszy w swoim j�zyku uk�oni� si� z godno�ci� wielkiego pana.

Ramzesowi przed oczyma przesun�a si� krwawa mg�a: ch�tnie wbi�by miecz w piersi temu zwyci�zcy. Ale opanowa� si�, chwil� pomy�la� i zdj�wszy ze swej szyi z�oty �a�cuch poda� go Sargonowi.

Asyryjczyk znowu sk�oni� si�, poca�owa� �a�cuch i w�o�y� go sobie na szyj�. A ksi���, z sinawymi rumie�cami na policzkach, skierowa� si� do furtki, kt�r� wchodzili na aren� aktorowie, i w�r�d okrzyk�w publiczno�ci, g��boko upokorzony, opu�ci� cyrk.

By� ju� miesi�ca Tot (koniec czerwca, pocz�tek lipca). W mie�cie Pi-Bast i jego okolicach zacz�� zmniejsza� si� nap�yw ludno�ci z powodu gor�ca. Ale na dworze Ramzesa wci�� jeszcze bawiono si� i rozpowiadano o wypadkach w cyrku Dworzanie wychwalali odwag� ksi�cia, niezr�czni podziwiali si�� Sargona, kap�ani z powa�nymi minami szeptali, �e jednak nast�pca tronu nie powinien by� mi�sza� si� do walki z bykami. Od tego bowiem s� inni ludzie, p�atni i bynajmniej nie ciesz�cy si� publicznym szacunkiem.

Ramzes albo nie s�ysza� tych rozmaitych zda�, albo nie zwraca� na nie uwagi. W jego pami�ci z widowiska utrwali�y si� dwa epizody: Asyryjczyk wydar� mu zwyci�stwo nad bykiem i � umizga� si� do Kamy, kt�ra bardzo �yczliwie przyjmowa�a jego. zaloty!

Poniewa� nie wypada�o mu sprowadza� do siebie fenickiej kap�anki, wi�c pewnego dnia wys�a� do niej list, w kt�rym donosi�, �e chce j� zobaczy�, i pyta�: kiedy go przyjmie? Przez tego samego pos�a�ca Kama odpowiedzia�a, �e b�dzie czeka� na niego dzi� wieczorem.

Ledwie ukaza�y si� gwiazdy, ksi��� w najwi�kszej tajemnicy, wed�ug swego przekonania, wysun�� si� z pa�acu i poszed�.

Ogr�d �wi�tyni Astoreth by� prawie pusty, szczeg�lniej w okolicach otaczaj�cych dom kap�anki. Dom by� cichy i pali�o si� w nim zaledwie par� �wiate�ek.

Kiedy ksi��� nie�mia�o zapuka�, kap�anka otworzy�a mu sama. W ciemnym przysionku uca�owa�a mu r�ce szepcz�c, �e umar�aby, gdyby wtedy, w cyrku, rozjuszone zwierz� zrobi�o mu jak� krzywd�.

� Ale teraz musisz by� spokojna � odpar� z gniewem nast�pca � skoro ocali� mnie tw�j kochanek�

Kiedy weszli do komnaty o�wietlonej, ksi��� spostrzeg�, �e Kama p�acze.

� C� to znaczy? � zapyta�.

� Odwr�ci�o si� ode mnie serce pana mego � rzek�a. � A mo�e i s�usznie�

Nast�pca gorzko roze�mia� si�.

� Wi�c ju� jeste� jego kochank� czy dopiero masz ni� zosta� ty, �wi�ta dziewico?�

� Kochank�?� nigdy!.. Ale mog� zosta� �on� tego strasznego cz�owieka.

Ramzes zerwa� si� z siedzenia.

� �pi�?� � zawo�a� � czy Set rzuci� na mnie przekle�stwo?� Ty, kap�anka, kt�ra pilnujesz ognia przy o�tarzu Astoreth i pod groz� �mierci musisz by� dziewic�, ty wychodzisz za m��?� Zaprawd�, fenickie k�amstwo gorsze jest, ani�eli opowiadaj� o nim ludzie!..

� Pos�uchaj mnie, panie � rzek�a ocieraj�c �zy � i pot�p, je�eli zas�u�y�am. Sargon chce mnie poj�� za �on�, za swoj� pierwsz� �on�. Wed�ug naszych ustaw, kap�anka w bardzo wyj�tkowych wypadkach mo�e zosta� �on�, ale tylko m�czyzny pochodz�cego ze krwi kr�lewskiej. Sargon za� jest powinowatym kr�la Assara�

� I ty wyjdziesz za niego?

� Je�eli najwy�sza rada kap�an�w tyryjskich rozka�e mi, co poczn�?� � odpar�a, znowu zalewaj�c si� �zami.

� A c� t� rad� mo�e obchodzi� Sargon? � spyta� ksi���.

� Podobno obchodzi j� bardzo wiele � m�wi�a z westchnieniem. � Fenicj� maj� podobno zabra� Asyryjczycy, a Sargon ma zosta� jej satrap��

� Ty� oszala�a!.. � zawo�a� ksi���.

� M�wi�, co wiem. Ju� w naszej �wi�tyni po raz drugi zaczynaj� si� mod�y o odwr�cenie nieszcz�cia od Fenicji� Pierwszy raz odprawili�my je, nime� ty przyjecha� do nas, panie�

� Dlaczego znowu teraz?�

� Bo podobno w tych dniach przyby� do Egiptu chaldejski kap�an Istubar z listami, w kt�rych kr�l Assar mianuje Sargona swoim pos�em i pe�nomocnikiem do zawarcia traktatu z wami o zab�r Fenicji.

� Ale� ja� � przerwa� ksi���.

Chcia� powiedzie�: �nic nie wiem�, lecz wstrzyma� si�. Zacz�� si� �mia� i odpar�:

� Kamo, przysi�gam ci na cze�� mego ojca, �e dop�ki ja �yj�, Asyria nie zabierze Fenicji.

Czy to do��?

� O panie!.. panie!.. � zawo�a�a, upadaj�c mu do n�g.

� Wi�c chyba teraz nie zostaniesz �on� tego gbura?

� Och!.. � otrz�sn�a si�. � Czy mo�esz o to pyta�?

� I b�dziesz moj�� � szepn�� ksi���.

� Zatem chcesz mojej �mierci?� � odpar�a przera�ona.

� Ha! je�eli tego chcesz, jestem gotowa.

� Chc�, a�eby� �y�a� � szepta� roznami�tniony. � �y�a nale��c do mnie�

� To by� nie mo�e�

� A najwy�sza rada kap�an�w tyryjskich?�

� Mo�e mnie tylko wyda� za m���

� Wszak wejdziesz do mego domu�

� Gdybym wesz�a tam nie jako �ona twoja � umr�

Ale jestem gotowa� nawet na to, aby nie ujrze� jutrzejszego s�o�ca�

� B�d� spokojna � odpowiedzia� z powag� ksi���. � Kto posiad� moj� �ask�, nie dozna krzywdy.

Kama znowu ukl�k�a przed nim.

� Jak si� to mo�e sta�?.. � spyta�a sk�adaj�c r�ce.

Ramzes by� tak podniecony, tak ju� zapomnia� o swoim stanowisku i obowi�zkach, i� got�w by� przyrzec kap�ance ma��e�stwo. Powstrzyma� go od tego kroku nie rozs�dek, ale jaki� g�uchy instynkt.

� Jak to mo�e by�?� Jak to mo�e by�?� � szepta�a Kama po�eraj�c go wzrokiem i ca�uj�c jego nogi.

Ksi��� podni�s� j�, posadzi� z daleka od siebie i odpar� z u�miechem:

� Pytasz, jak to by� mo�e?� Zaraz ci� obja�ni�. Ostatnim moim nauczycielem, zanim doszed�em do pe�noletno�ci, by� pewien stary kap�an, kt�ry umia� na pami�� mn�stwo dziwnych historii z �ycia bog�w, kr�l�w, kap�an�w, nawet niskich urz�dnik�w i ch�op�w.

Starzec ten, s�ynny z pobo�no�ci i cud�w, nie wiem dlaczego, nie lubi� kobiet, nawet obawia� si� ich. Tote� najcz�ciej opisywa� przewrotno�� kobiec�, a raz, aby dowie�� mi, jak pot�n� macie w�adz� nad m�skim rodzajem, opowiedzia� tak� histori�: M�ody i ubogi pisarz, nie maj�cy w torbie miedzianego utena, tylko j�czmienny placek, w�drowa� z Teb�w do Dolnego Egiptu szuka� zarobku. M�wiono mu, �e w tej cz�ci pa�stwa mieszkaj� najbogatsi panowie i kupcy i byle dobrze trafi�, mo�e znale�� posad�, na kt�rej zrobi du�y maj�tek.

Szed� tedy brzegiem Nilu (za miejsce na statku nie mia�by czym zap�aci�) i my�la�:

�Jak�e nieopatrznymi s� ludzie, kt�rzy odziedziczywszy po ojcach talent, dwa talenty, nawet dziesi��, zamiast rozmno�y� skarb, b�d� za pomoc� handlu towarami, b�d� wypo�yczania na wysokie procenta, marnuj�, nie wiadomo na co, sw�j maj�tek! Ja, gdybym mia� drachm� No, drachma za ma�o� Ale gdybym mia� talent albo lepiej kilka zagon�w ziemi, zwi�ksza�bym to z roku na rok, a pod koniec �ycia by�bym tak bogaty jak najbogatszy nomarcha.

Lecz co pocz��!.. � m�wi� z westchnieniem. � Bogowie snad� opiekuj� si� tylko g�upimi; mnie za� nape�nia m�dro�� od peruki do bosych pi�t. A je�eli i w moim sercu kryje si� jakie ziarno g�upstwa, to chyba pod tym jednym wzgl�dem, �e zaprawd�! nie umia�bym strwoni� fortuny, a nawet nie wiedzia�bym: jak zabra� si� do spe�nienia podobnie bezbo�nego czynu?� Tak medytuj�c ubogi pisarz mija� lepiank�, przed kt�r� siedzia� jaki� cz�owiek niem�ody i niestary z bardzo bystrym spojrzeniem, kt�re si�ga�o a� do g��bi serca. Pisarz, m�dry jak bocian, zaraz zmiarkowa�, �e to musi by� kt�ry� z bog�w, i sk�oniwszy si� rzek�:

� Pozdrawiam ci�, czcigodny w�a�cicielu tego pi�knego domu, i martwi� si�, �e nie posiadam wina ani mi�sa, aby podzieli� je z tob� na znak, �e ci� szanuj� i �e wszystko, co mam, nale�y do ciebie.

Amonowi (on to by� w ludzkiej postaci) podoba�a si� uprzejmo�� m�odego pisarza. Popatrzy� wi�c na niego i spyta�:

� O czym my�la�e� id�c tutaj? Widz� bowiem m�dro�� na twoim czole, a nale�� do tych, kt�rzy, jak kuropatwa pszenic�, zbieraj� s�owa prawdy.

Pisarz westchn��.

� My�la�em � m�wi� � o mojej n�dzy i o tych lekkomy�lnych bogaczach, kt�rzy nie wiadomo na co i jakim sposobem trwoni� maj�tki.

� A ty by� nie strwoni�? � zapyta� b�g, wci�� maj�cy na sobie ludzk� figur�.

� Spojrzyj na mnie, panie � rzek� pisarz. � Mam dziuraw� p�acht� i zgubi�em w drodze sanda�y, ale papirus i ka�amarz ci�gle nosz� ze sob� jak w�asne serce. Albowiem wstaj�c i k�ad�c si� spa� powtarzam, �e lepsz� jest uboga m�dro�� ni� g�upie bogactwo.

Je�eli wi�c jestem taki, je�eli umiem wys�owi� si� dwoma pismami i wykona� najzawilszy rachunek, je�eli znam wszystkie ro�liny i wszystkie zwierz�ta, jakie tylko s� pod niebem, to � czy mo�esz s�dzi�, abym ja, kt�ry posiadam tak� m�dro��, by� zdolny do zmarnowania maj�tku?

Bo�ek zamy�li� si� i rzek�:

� Wymowa twoja p�ynie wartko jak Nil pod Memfisem, lecz je�eli naprawd� jeste� taki m�dry, to napisz mi dwoma sposobami: Amon.

Pisarz wydoby� ka�amarz, p�dzel i w nied�ugim czasie na drzwiach lepianki napisa� dwoma sposobami: Amon, tak wyra�nie, �e nawet nieme stworzenia zatrzymywa�y si�, aby z�o�y� ho�d Panu.

Bo�ek by� kontent i doda�:

� Je�eli jeste� r�wnie bieg�y w rachunkach jak w pi�miennictwie, to wyrachuj mi nast�puj�c� spraw� handlow�. Gdy za jedn� kuropatw� daj� mi cztery kurze jaja, to za siedm kuropatw ile powinni da� kurzych jaj?

Pisarz zebra� kamyki, uk�ada� je w rozmaite szeregi i nim s�o�ce zasz�o, odpowiedzia�, �e za siedm kuropatw nale�y si� � dwadzie�cia o�m jaj kurzych.

Wszechmocny Amon a� u�miechn�� si�, �e widzi przed sob� m�drca tak niepospolitej miary, wi�c rzek�:

� Poznaj�, �e� m�wi� prawd� o swojej m�dro�ci. Je�eli za� oka�esz si� r�wnie wytrwa�ym w cnocie, uczyni� tak, �e b�dziesz do ko�ca �ycia szcz�liwym, a po �mierci synowie twoi umieszcz� tw�j cie� w pi�knym grobowcu. A teraz powiedz: jakiego chcesz bogactwa, kt�rego by� nie tylko nie strwoni�, ale jeszcze pomno�y�?

Pisarz upad� do n�g mi�osiernemu b�stwu i odpar�:

� Gdybym cho� posiada� t� lepiank� i ze cztery miary gruntu, by�bym bogaty.

� Dobrze � m�wi b�g � ale pierwej rozejrzyj si�, czy ci to wystarczy.

Zaprowadzi� go do chaty i prawi�:

� Masz tu cztery czepce i fartuszki, dwie p�achty na niepogod� i dwie pary sanda��w. Tu masz ognisko, tu �aw�, na kt�rej mo�na sypia�, st�p� do t�uczenia pszenicy i dzie�e do ciasta�

� A to co jest? � zapyta� pisarz wskazuj�c na jak�� figur� okryt� p��tnem.

� Ot� to jedno jest � odpar� b�g, czego nie powiniene� dotyka�, bo stracisz ca�y maj�tek.

� Aj!.. � krzykn�� pisarz. � Mo�e to sobie sta� przez tysi�c lat i nie zaczepi� go� Za pozwoleniem waszej czci: co to za folwark wida� tam?�

I wychyli� si� przez okno lepianki.

� M�drze powiedzia�e� � rzek� Amon. � Jest to bowiem folwark, i nawet pi�kny. Ma obszerny dom, pi��dziesi�t miar gruntu, kilkana�cie sztuk byd�a i dziesi�ciu niewolnik�w. Gdyby� wola� posiada� tamten folwark�

Pisarz upad� do n�g bogu.

� Jest�e � spyta� � jaki cz�owiek pod s�o�cem, kt�ry zamiast j�czmiennego placka nie wola�by bu�ki pszennej?..

Us�yszawszy to Amon wym�wi� zakl�cie i w tej�e chwili obaj znale�li si� w okaza�ym domu folwarcznym.

� Masz tu � m�wi� b�g � rze�bione �o�e, pi�� stolik�w i dziesi�� krzese�. Masz tu haftowane szaty, st�gwie i szklanki na wino, masz tu oliwn� lamp� i lektyk�

� A to co jest? � zapyta� pisarz wskazuj�c na figur�, kt�ra sta�a w k�cie okryta mu�linem.

� Tego jednego � odpar� b�g � nie zaczepiaj, bo stracisz ca�y maj�tek.

� Cho�bym dziesi�� tysi�cy lat �y� � zawo�a� pisarz � nie tkn� tej rzeczy!.. Uwa�am bowiem, �e po m�dro�ci najlepszym jest bogactwo.

� Ale co to tam wida�? � spyta� po chwili wskazuj�c na ogromny pa�ac w ogrodzie.

� To s� dobra ksi���ce � odpar� b�g. � Jest pa�ac, pi��set miar ziemi, stu niewolnik�w i par�set sztuk byd�a. Wielki to maj�tek, lecz je�eli s�dzisz, �e podo�a mu twoja m�dro��

Pisarz znowu upad� do n�g Amonowi zalewaj�c si� �zami rado�ci.

� O panie!.. � wo�a�. � A gdzie jest taki szaleniec, kt�ry zamiast kubka piwa nie wola�by kadzi wina?

� S�owa twoje godne s� m�drca, kt�ry rozwi�zuje najtrudniejsze rachunki � rzek� Amon.

Wym�wi� wielkie s�owa zakl�cia i obaj z pisarzem znale�li si� w pa�acu.

� Masz tu � m�wi� dobry b�g � sal� jadaln�, w niej z�ocone kanapy i krzes�a tudzie� stoliki wyk�adane r�nokolorowym drzewem. Pod spodem jest kuchnia dla pi�ciu kucharzy, �pi�arnia, gdzie znajdziesz wszelkie mi�siwo, ryby i ciasta, wreszcie piwnica z najdoskonalszym winem. Masz tu sypialni� z ruchomym dachem, kt�rym twoi niewolnicy b�d� ch�odzili ci� podczas snu. Zwracam twoj� uwag� na �o�e, kt�re jest z cedrowego drzewa i opiera si� na czterech lwich �apach, kunsztownie odlanych z br�zu. Masz tu szatni� pe�n� lnianych i we�nianych szat; za� w skrzyniach znajdziesz pier�cienie, �a�cuchy i bransolety�

� A to co jest?� � zapyta� nagle pisarz wskazuj�c na figur� okryt� welonem haftowanym z�otymi i purpurowymi ni�mi.

� To� jest w�a�nie, czego najbardziej strzec si� powiniene� � odpar� b�g. � Je�eli tego dotkniesz, tw�j ogromny maj�tek przepadnie. A zaprawd� m�wi� ci, �e niewiele jest podobnych d�br w Egipcie. Musz� ci bowiem doda�, �e w skarbcu le�y dziesi�� talent�w z�otem i drogimi kamieniami.

� W�adco m�j!.. � krzykn�� pisarz. � Pozw�l, a�eby w tym pa�acu na pierwszym miejscu stan�� tw�j �wi�ty pos�g, przed kt�rym trzy razy dziennie pali�bym wonno�ci�

� Ale tamtego unikaj � odpar� Amon wskazuj�c na figur� okryt� welonem.

� Chyba straci�bym rozum i by�bym gorszy od dzikiej �wini, dla kt�rej wino znaczy tyle co pomyje � rzek� pisarz. � Niech ta figura w welonie pokutuje tu sto tysi�cy lat, a nie dotkn� jej, je�eli taka twoja wola�

� Pami�taj, �e straci�by� wszystko!.. � zawo�a� b�g i znikn��.

Uszcz�liwiony pisarz zacz�� chodzi� po swoim pa�acu i wygl�da� oknami. Obejrza� skarbiec i zwa�y� w r�kach z�oto: by�o ci�kie; przypatrzy� si� drogim kamieniom � by�y prawdziwe. Kaza� sobie poda� jedzenie: natychmiast wbiegli niewolnicy, wyk�pali go, ogolili i ubrali w cienkie szaty.

Najad� si� i napi� jak nigdy: jego g��d bowiem ��czy� si� z doskona�o�ci� potraw w jeden smak przedziwny. Zapali� wonno�ci przed pos�giem Amona i ubra� go w �wie�e kwiaty. P�niej siad� w oknie.

Na dziedzi�cu r�a�o par� koni zaprz�gni�tych do rze�bionego wozu. W innym miejscu gromada ludzi z w��czniami i sieciami uspokaja�a niesforne psy my�liwskie rw�ce si� do polowania. Przed �pichrzem jeden pisarz odbiera� ziarno od rolnik�w, przed obor� drugi pisarz przyjmowa� rachunek od dozorcy pastuch�w.

W dali wida� by�o gaj oliwny, wysokie wzg�rze zaro�ni�te winogradem, �any pszenicy, a po wszystkich polach g�sto rozsadzone palmy daktylono�ne.

�Zaiste! � rzek� do siebie � jestem dzi� bogaty, tak w�a�nie, jak mi si� nale�a�o. I jedno dziwi mnie, �e tyle lat mog�em wytrzyma� w upodleniu i n�dzy. Musz� te� wyzna� � ci�gn�� w duchu � �e nie wiem, czy potrafi� zwi�kszy� ten ogromny maj�tek, bo i nie potrzebuj� wi�cej, i nie b�d� mia� czasu ugania� si� za spekulacjami.� Zacz�o mu jednak nudzi� si� w pokojach, wi�c obejrza� ogr�d, objecha� pola, porozmawia� ze s�ugami, kt�rzy padali przed nim na brzuchy, cho� byli tak ubrani, �e on wczoraj jeszcze uwa�a�by sobie za zaszczyt ca�owa� ich r�ce. Lecz �e i tam by�o mu nudno, wi�c wr�ci� do pa�acu i przypatrywa� si� zapasom swojej �pi�arni i piwnicy tudzie� sprz�tom w komnatach.

��adne to � m�wi� do siebie � ale pi�kniejsze by�yby sprz�ty z samego z�ota, a dzbany z drogich kamieni.�

Oczy jego machinalnie zwr�ci�y si� w ten k�t, gdzie sta�a figura okryta haftowanym welonem i � wzdycha�a.

�Wzdychaj sobie, wzdychaj!� � my�la� bior�c kadzielnic�, aby spali� wonno�ci przed pos�giem Amona.

�Dobry to b�g � my�la� � kt�ry ocenia przymioty m�drc�w, nawet bosych, i wymierza im sprawiedliwo��. Jaki on mi da� pi�kny maj�tek!.. No, prawda, �e i ja go uczci�em, wypisuj�c podw�jnym pismem imi� Amon � na drzwiach tej cha�upy. Albo jak ja mu to pi�knie wyrachowa�em: ile dostanie kurzych jaj za siedm kuropatw? Mieli s�uszno�� moi mistrze twierdz�c, �e m�dro�� nawet bogom otwiera usta.�

Spojrza� znowu w k�t. Posta� okryta welonem znowu westchn�a.

�Ciekawy jestem � m�wi� do siebie pisarz � dlaczego m�j przyjaciel Amon zabroni� mi dotyka� tej oto sztuczki, co tam stoi w k�cie? No, za taki maj�tek mia� prawo nak�ada� mi warunki, chocia� ja nic podobnego nie zrobi�bym mu. Bo je�eli ca�y ten pa�ac jest moj� w�asno�ci�, je�eli wszystkiego, co tu jest, mog� u�ywa�, dlaczego tamtej rzeczy nie mia�bym nawet dotkn��?�

Tak si� m�wi: nie wolno dotyka�! Wolno wreszcie zobaczy慻 Zbli�y� si� do figury, zdj�� ostro�nie welon, patrzy� jest co� bardzo �adnego. Niby pi�kny m�ody ch�opiec, ale nie ch�opiec� Ma w�osy d�ugie do kolan, drobne rysy i pe�ne s�odyczy spojrzenie. Co ty jeste�? � m�wi do figury.

� Ja jestem kobieta � odpowiada mu posta� g�osem tak cienkim, �e wnikn�� mu w serce jak sztylet fenicki.

�Kobieta?� � my�li pisarz. � Tego mnie nie uczono w kap�a�skiej szkole.� � Kobieta?� � powt�rzy�. � A co to masz o tutaj?�

� To moje oczy.

� Oczy?� C� ty zobaczysz takimi oczami, kt�re od lada �wiat�a mog� si� rozp�yn��.

� Bo moje oczy nie s� do tego, �ebym ja nimi patrzy�a, tylko �eby� ty w nie patrzy�! � odpowiedzia�a figura.

�Dziwne oczy!� � rzek� do siebie pisarz chodz�c po pokoju.

Znowu przystan�� przed postaci� i zapyta�:

� A to co masz?

� To moje usta.

� Przez bogi! umrzesz z g�odu � zawo�a� � bo tak ma�ymi ustami naje�� si� nie mo�na�

� One te� nie s� do jedzenia � odpar�a figura � tylko �eby� ty je ca�owa�.

� Ca�owa�? � powt�rzy� pisarz. � I tego nie uczono mnie w kap�a�skiej szkole� A to o� co to masz?

� To moje r�czki.

� R�czki?� Dobrze, �e� nie powiedzia�a, �e to r�ce, bo takim r�koma nic by� zrobi� nie potrafi�a, nawet udoi� owcy.

� Moje r�czki nie s� do roboty.

� Tylko do czego? � zdziwi� si� pisarz rozstawiaj�c jej palce�

(Jak ja twoje, Kamo � rzek� nast�pca pieszcz�c drobn� r�czk� kap�anki.)

� Tylko do czego s� takie r�ce? � pyta� pisarz figury.

� A�ebym nimi ciebie obejmowa�a za szyj�.

� Chcesz m�wi�: za kark?� � wrzasn�� przera�ony pisarz, kt�rego kap�ani zawsze chwytali za kark, gdy mia� otrzyma� plagi.

� Nie za kark � rzek�a posta� � tylko o tak�

I obj�a go � ci�gn�� ksi��� � r�koma za szyj�, o tak� (Tu otoczy� si� r�koma kap�anki�) i przytuli�a go do swej piersi o tak, o� (Tu przytuli� si� do Kamy�)

� Panie, co robisz?� � szepn�a Kama. � Wszak�e to �mier� moja�

� B�d� spokojna � odpar� ksi���, � ja ci tylko pokazuj�, co tamta posta� robi�a z pisarzem�

�Wtem zadr�a�a ziemia, pa�ac znikn��, znik�y psy, konie i niewolnicy. Wzg�rze pokryte winogradem zmieni�o si� w opok�, drzewa oliwne w cier�, a pszenica w piasek�

Pisarz, gdy ockn�� si� w obj�ciach kochanki, zrozumia�, �e jest takim n�dzarzem, jakim by� wczoraj na go�ci�cu. Ale nie �a�owa� swoich bogactw, poniewa� mia� kobiet�, kt�ra kocha�a go i pie�ci�a.

� Wi�c wszystko znik�o, a ona nie znik�a!.. � zawo�a�a naiwnie Kama.

� Lito�ciwy Amon zostawi� mu j� na pociech� � rzek� ksi���.

� O, to Amon by� tylko dla pisarza lito�ciwym � odpar�a Kama. � Ale co ma znaczy� ta historia?

� Zgadnij. Wreszcie s�ysza�a�, czego biedny pisarz wyrzek� si� za poca�unek kobiety�

� Ale tronu nie wyrzek�by si�! � przerwa�a kap�anka.

� Kto wie?� gdyby go bardzo o to poproszono � szepta� nami�tnie Ramzes.

� O nie!.. � zawo�a�a Kama wydzieraj�c mu si� z obj��. � Tronu niech si� nie wyrzeka, bo w takim razie c� by zosta�o z jego obietnic dla Fenicji�

Oboje spojrzeli sobie w oczy d�ugo� d�ugo� W tej chwili ksi��� uczu� niby ran� w sercu i niby �e z tej rany uciek�o mu jakie� uczucie. Nie nami�tno��, bo nami�tno�� zosta�a, ale � szacunek i wiara w Kam�.

�Dziwne te Fenicjanki � pomy�la� nast�pca � mo�na za nimi szale�, lecz niepodobna im ufa慻

Uczu� si� znu�onym i po�egna� Kam�. Spojrza� po komnacie, jakby trudno mu by�o rozsta� si� z ni�, i odchodz�c rzek� do siebie:

�A jednak ty zostaniesz moj� i bogowie feniccy nie zabij� ci�, je�eli dbaj� o swoje �wi�tynie i kap�an�w.�

Ledwie Ramzes opu�ci� will� Kamy, do pokoju kap�anki wpad� m�ody Grek, uderzaj�co pi�kny i uderzaj�co podobny do egipskiego ksi�cia. Na jego twarzy malowa�a si� w�ciek�o��.

� Lykon!.. � zawo�a�a przera�ona Kama. � Co tu robisz?�

� Pod�a gadzino!.. � odpar� Grek d�wi�cznym g�osem. � Jeszcze miesi�c nie up�yn�� od wieczora, kiedy przysi�g�a�, �e mnie kochasz, �e uciekniesz ze mn� do Grecji, a ju� drugiemu kochankowi rzucasz si� na szyj� Czy pomarli bogowie, czy uciek�a od nich sprawiedliwo��?�

� Szalony zazdro�niku � przerwa�a kap�anka � ty mnie zabijesz�

� Z pewno�ci�, �e ja ci� zabij�, nie twoja skamienia�a bogini� Tymi r�koma � wo�a� wyci�gaj�c r�ce jak szpony � udusz� ci�, gdyby� zosta�a kochank��

� Czyj�?�

� Albo� ja wiem!.. Zapewne obu: tego starego Asyryjczyka i tego ksi���tka, kt�remu kamieniem �eb rozwal�, je�eli b�dzie si� tu w��czy�� Ksi���!.. ma wszystkie niewiasty z ca�ego Egiptu i� jeszcze mu si� zachciewa cudzych kap�anek� Kap�anki s� dla kap�an�w, nie dla obcych�

Kama odzyska�a ju� zimn� krew.

� A ty nie jeste� dla nas obcy? � rzek�a wynio�le.

� �mijo!� � wybuchn�� Grek powt�rnie., � Ja nie mog� by� obcym dla was, gdy dar mego g�osu, kt�rym ozdobili mnie bogowie, obracam na s�u�b� waszym bogom� A ile� to razy za pomoc� mej postaci oszukiwali�cie g�upich Azjat�w, �e nast�pca egipskiego tronu potajemnie wyznaje wasz� wiar�?�

� Cicho!.. cicho!.. � zasycza�a kap�anka zamykaj�c mu r�k� usta.

Co� w jej dotkni�ciu musia�o by� czaruj�cego, gdy� Grek uspokoi� si� i pocz�� m�wi� ciszej:

� S�uchaj, Kama. W tych czasach przyp�ynie do Zatoki Sebenickiej grecki statek prowadzony przez mego brata. Postaraj�e si�, aby ci� arcykap�an wys�a� do Pi-Uto, sk�d uciekniemy nareszcie do p�nocnej Grecji, w takie miejsce, kt�re jeszcze nie widzia�o Fenicjan�

� Zobaczy ich, je�li ja si� tam skryj� � przerwa�a kap�anka.

� Gdyby tobie w�os spad� � szepta� rozw�cieczony Grek � przysi�gam, �e Dagon� �e wszyscy tutejsi Fenicjanie oddadz� g�owy lub zdechn� w kopalniach! Poznaj� oni, co mo�e Grek�

� A ja ci m�wi� � odpar�a tym samym g�osem kap�anka � �e dop�ki nie zbior� dwudziestu talent�w, nie rusz� si� st�d� A mam dopiero o�m�

� Sk�d�e we�miesz reszt�?

� Dadz� mi Sargon i namiestnik.

� Na Sargona zgoda, ale ksi�cia nie chc�!..

� G�upi Lykonie, czyli nie widzisz, dlaczego troch� podoba mi si� ten m�odzik?� Ciebie przypomina!..

Grek zupe�nie uspokoi� si�.

� No, no!.. � mrucza�. � Rozumiem, �e gdy kobieta ma do wyboru mi�dzy nast�pc� tronu i takim jak ja �piewakiem, nie mam potrzeby l�ka� si� Ale jestem zazdrosny i gwa�towny, wi�c prosz� ci�, a�eby� go jak najmniej spoufala�a do siebie.

Uca�owa� j�, wymkn�� si� z willi i znikn�� w ciemnym ogrodzie.

Kama wyci�gn�a za nim zaci�ni�t� pi��.

� Nikczemny pajacu!.. � szepn�a � kt�ry zaledwie m�g�by� by� u mnie �piewaj�cym niewolnikiem�

Kiedy Ramzes przyszed� nazajutrz odwiedzi� swego syna, znalaz� Sar� rozp�ywaj�c� si� we �zach. Zapyta� o pow�d. Z pocz�tku odpowiedzia�a, �e nic jej nie jest, potem, �e jej smutno, wreszcie � upad�a do n�g Ramzesowi z wielkim p�aczem.

� Panie� panie m�j!.. szepta�a. � Wiem, �e mnie ju� nie kochasz, ale przynajmniej siebie nie nara�aj�

� Kto powiedzia�, �e ci� ju� nie kocham? � spyta� �dziwiony ksi���.

� Masz przecie trzy nowe kobiety w swym domu� � panny wielkich rod�w�

� A wi�c o to chodzi�

� I jeszcze nara�asz si� dla czwartej� dla przewrotnej Fenicjanki�

Ksi��� zmi�sza� si�. Sk�d Sara mog�a dowiedzie� si� o Kamie i odgadn��, �e jest przewrotna?�

� Jak py� wciska si� do skrzyni, tak niegodziwe wie�ci wpadaj� do najspokojniejszych dom�w � rzek� Ramzes. � Kt� ci m�wi� o Fenicjance?

� Czy ja wiem kto? Z�a wr�ba i serce moje.

� Wi�c s� nawet i wr�by?�

� Straszne! Jedna stara kap�anka dowiedzia�a si� podobno z kryszta�owej kuli, �e wszyscy zginiemy przez Fenicjan, a przynajmniej ja i� m�j syn!.. � wybuchn�a Sara.

� I ty, kt�ra wierzysz w Jedynego, w Jehow�, ty l�kasz si� baja� jakiej� g�upiej staruchy, a mo�e intrygantki?� Gdzie� tw�j wielki B�g?�

� M�j B�g jest tylko moim, a tamci � twoimi, wi�c musz� ich szanowa�.

� Zatem ta stara m�wi�a ci o Fenicjanach? � pyta� Ramzes.

� Ona wr�y�a mi dawniej, jeszcze pod Memfisem, �e powinnam wystrzega� si� Fenicjanki � odpar�a Sara. � Ale dopiero tu wszyscy m�wi� o jakiej� kap�ance fenickiej. Czy ja wiem, mo�e tylko co� majaczy mi si� w stroskanej g�owie. Powiadali nawet, �e gdyby nie jej uroki, nie skoczy�by� panie, wtedy do areny� Ach, gdyby ci� byk zabi�!.. Jeszcze i teraz, kiedy my�l� o nieszcz�ciu, jakie ci� mog�o spotka�, serce we mnie zastyga�

� �miej si� z tego, Saro � przerwa� weso�o ksi���.

� Kogo ja przygarn� do siebie, stoi tak wysoko, �e go �aden strach nie powinien dosi�ga�

Tym mniej g�upie wie�ci.

� A nieszcz�cie? Czyli� jest do�� wysoka g�ra, na kt�r� nie dolecia�by jego pocisk?�

� Macierzy�stwo zm�czy�o ci�, Saro � rzek� ksi��� � a gor�co rozstraja twoje my�li, i dlatego frasujesz si� bez powodu. B�d� spokojna i czuwaj nad moim synem.

Cz�owiek � m�wi� w zamy�leniu � kimkolwiek on jest: Fenicjaninem czy Grekiem, mo�e szkodzi� tylko podobnym sobie istotom, ale nie nam, kt�rzy jeste�my bogami tego �wiata.

� Co powiedzia�e� o Greku?� Jaki Grek?� � spyta�a niespokojnie Sara.

� Ja powiedzia�em: Grek?� Nic o ty nie wiem. Mo�e wymkn�� mi si� podobny wyraz, a mo�e ty przes�ysza�a� si�.

Uca�owa� Sar� i swego syna i po�egna� ich. Ale nie odp�dzi� niepokoju.

�Raz trzeba sobie powiedzie� � my�la� � �e w Egipcie nie ukryje si� �adna tajemnica. Mnie �ledz� kap�ani i moi dworzanie nawet w�wczas, gdy s� czy tylko udaj� pijanych, a nad Kam� czuwaj� w�owe �renice Fenicjan. Je�eli dotychczas nie ukryli jej przede mn�, niewiele musz� dba� o jej cnot�. Zreszt� wobec kogo?� Wobec mnie, kt�remu sami ods�onili oszustwa swojej �wi�tyni!.. Kama b�dzie nale�a�a do mnie� Zbyt wiele maj� w tym interesu, a�eby chcieli �ci�ga� m�j gniew na siebie��

W par� dni przyszed� do ksi�cia �wi�ty kap�an Mentezufis, pomocnik dostojnego Herhora w ministerium wojny. Ramzes patrz�c na blad� twarz i spuszczone oczy proroka odgad�, �e i ten ju� wie o Fenicjance, a mo�e nawet, z kap�a�skiego stanowiska, zechce mu robi� wym�wki. Ale Mentezufis tym razem nie dotkn�� sercowych spraw nast�pcy. Przywitawszy ksi�cia z urz�dow� min� prorok usiad� na wskazanym miejscu i zacz��:

� Z memfijskiego pa�acu pana wieczno�ci zawiadomiono mnie, �e w tych czasach przyjecha� do Pi-Bast wielki kap�an chaldejski Istubar, nadworny astrolog i doradca jego mi�o�ci kr�la Assara�

Ksi��� chcia� podpowiedzie� Mentezufisowi cel przybycia Istubara, ale przygryz� wargi i zmilcza�.

� Za� znakomity Istubar � ci�gn�� kap�an � przywi�z� ze sob� dokumenta, na mocy kt�rych dostojny Sargon, powinowaty i satrapa jego mi�o�ci kr�la Assara, zostaje u nas pos�em i pe�nomocnikiem tego� pot�nego kr�la�

Ramzes o ma�o nie wybuchn�� �miechem. Powaga, z jak� Mentezufis raczy� ods�oni� cz�stk� tajemnic od dawna znanych ksi�ciu, nape�ni�a go weso�o�ci� i � pogard�.

�Wi�c ten kuglarz � my�la� nast�pca � nawet nie przeczuwa w sercu swoim, �e ja znam wszystkie ich szalbierstwa?��

� Dostojny Sargon i czcigodny Istubar � m�wi� Mentezufis � udadz� si� do Memfis uca�owa� nogi jego �wi�tobliwo�ci. Pierwej jednak wasza dostojno��, jako namiestnik, raczysz przyj�� �askawie obu tych dygnitarzy tudzie� ich �wit�.

� Bardzo ch�tnie � odpar� ksi��� � a przy sposobno�ci spytam ich: kiedy Asyria zap�aci nam zaleg�e daniny?

� Wasza dostojno�� zrobi�by� to? � rzek� kap�an patrz�c mu w oczy.

� Przede wszystkim to!.. Nasz skarb potrzebuje danin�

Mentezufis nagle powsta� z siedzenia i uroczystym, cho� zni�onym g�osem rzek�:

� Namiestniku pana naszego i rozdawcy �ycia: w imieniu jego �wi�tobliwo�ci zabraniam ci m�wi� z kimkolwiek o daninach, a nade wszystko z Sargonem, Istubarem i kimkolwiek z ich �wity.

Ksi��� poblad�.

� Kap�anie � rzek�, r�wnie� powstaj�c � na jakiej zasadzie przemawiasz do mnie tonem zwierzchnika?�

Mentezufis odchyli� szat� i zdj�� ze szyi �a�cuszek, na kt�rym by� jeden z pier�cieni faraona.

Namiestnik obejrza� go, pobo�nie uca�owa� i zwr�ciwszy kap�anowi odpar�:

� Spe�ni� rozkazy jego �wi�tobliwo�ci, mego pana i ojca.

Znowu obaj usiedli i ksi��� zapyta� kap�ana:

� Czy wasza dostojno�� nie m�g�by� mnie obja�ni�: dlaczego Asyria nie ma nam p�aci� danin, kt�re od razu wydoby�yby skarb pa�stwa z k�opot�w?

� Bo my nie mamy si� zmusi� Asyrii do p�acenia nam danin � odpar� zimno Mentezufis. � Mamy sto dwadzie�cia tysi�cy wojska, Asyria za� oko�o trzystu tysi�cy. M�wi� to waszej dostojno�ci ca�kiem poufnie, jako wysokiemu urz�dnikowi pa�stwa.

� Rozumiem. Ale dlaczego ministerium wojny, w kt�rym s�u�ysz, zmniejszy�o nasz� waleczn� armi� o sze��dziesi�t tysi�cy ludzi?

� A�eby dochody na dw�r jego �wi�tobliwo�ci powi�kszy� o dwana�cie tysi�cy talent�w � rzek� kap�an.

� Aha!.. Powiedz�e mi, wasza dostojno�� � ci�gn�� ksi��� � w jakim tedy celu jedzie Sargon do st�p faraona?

� Nie wiem.

� Aha! Ale dlaczego ja nie mam wiedzie�, ja, nast�pca tronu?�

� Bo s� tajemnice pa�stwa, kt�re zna zaledwie kilku dostojnik�w�

� I kt�rych m�g�by nawet nie zna� m�j najczcigodniejszy ojciec?�

� Z pewno�ci� � odpar� Mentezufis � �e s� rzeczy, o kt�rych m�g�by nie wiedzie� nawet jego �wi�tobliwo��, gdyby nie posiada� najwy�szych �wi�ce� kap�a�skich.

� Dziwna rzecz! � m�wi� ksi��� po namy�le � Egipt jest w�asno�ci� faraona i mimo to mog� dzia� si� w pa�stwie sprawy nie znane faraonowi?� Wyt�omacz mi to, wasza dostojno��.

� Egipt jest przede wszystkim, a nawet jedynie i wy��cznie w�asno�ci� Amona � rzek� kap�an. � Jest zatem konieczne, aby ci tylko znali najwy�sze tajemnice, kt�rym Amon objawia swoj� wol� i plany.

Ksi��� s�uchaj�c doznawa� takich uczu�, jakby go przewracano na �o�u wybitym sztyletami i jeszcze � podk�adano ogie�.

Mentezufis chcia� podnie�� si�, namiestnik zatrzyma� go.

� Jeszcze s�owo � m�wi� �agodnie. � Je�eli Egipt jest tak s�abym, �e nie wolno nawet wspomnie� o asyryjskich daninach�

Zadysza� si�.

� Je�eli jest tak n�dznym � ci�gn�� � to jaka� pewno��, �e nas nie napadn� Asyryjczycy?

� Od tego mo�na zabezpieczy� si� traktatami � odpar� kap�an.

Nast�pca machn�� r�k�.

� Nie ma traktat�w dla s�abych! � rzek� � nie zas�oni� granic srebrne tablice zapisane ugodami, je�eli za nimi nie stan� w��cznie i miecze.

� A kt� waszej dostojno�ci powiedzia�, �e u nas nie stan�?

� Ty sam. Sto dwadzie�cia tysi�cy ludzi musz� ust�pi� przed trzystoma tysi�cami. No, a gdyby Asyryjczycy raz do nas weszli, z Egiptu zosta�aby pustynia�

Mentezufisowi zap�on�y oczy.

� Gdyby weszli do nas � zawo�a� � ko�ci ich nigdy nie zobaczy�yby swej ziemi!.. Uzbroiliby�my ca�� szlacht�, pu�ki robotnicze, nawet przest�pc�w z kopal� Wydobyliby�my skarby ze wszystkich �wi�ty� I spotka�aby si� Asyria z pi�ciomaset tysi�cami egipskich wojownik�w�

Ramzes by� zachwycony tym wybuchem patriotyzmu kap�ana. Schwyci� go za r�k� i rzek�:

� Wi�c je�eli mo�emy mie� tak� armi�, dlaczego nie napadamy na Babilon?� Czyli� wielki wojownik Nitager nie b�aga nas o to od kilku lat?� Czyli� jego �wi�tobliwo�� nie niepokoi si� wrzeniem Asyrii?� Gdy im pozwolimy zebra� si�y, walka b�dzie trudniejsza, ale gdy rozpoczniemy sami�

Kap�an przerwa� mu.

� Czy ty wiesz, ksi��� � m�wi� � co to jest wojna, i to jeszcze taka wojna, do kt�rej trzeba i�� przez pustyni�?

Kto zar�czy, �e nim dotarliby�my do Eufratu, po�owa naszej armii tragarzy nie wygin�aby z trud�w?

� Wyr�wnaliby�my to jedn� bitw� � wtr�ci� Ramzes.

� Bitwa!.. � powt�rzy� kap�an. � A czy wiesz, ksi���, co to jest bitwa?�

� Spodziewam si�! � odpar� dumnie nast�pca uderzaj�c w miecz.

Mentezufs wzruszy� ramionami.

� A ja m�wi� ci, panie, �e ty nie wiesz, co to jest bitwa. Owszem, masz nawet o niej ca�kiem fa�szywe poj�cie z manewr�w, na kt�rych zawsze bywa�e� zwyci�zc�, cho� nieraz powiniene� by� zwyci�onym�

Ksi��� spochmurnia�. Kap�an wsun�� r�k� za swoj� szat� i nagle spyta�:

� Zgadnij, wasza dostojno��, co trzymam?

� Co?� � powt�rzy� �dziwiony ksi���.

� Zgadnij pr�dko i dobrze � nalega� kap�an � bo je�eli omylisz si�, zgin� dwa twoje pu�ki�

� Trzymasz pier�cie� � odpar� rozweselony nast�pca.

Mentezufis otworzy� r�k�: by� w niej kawa�ek papirusa.

� A teraz co mam?� � spyta� znowu kap�an.

� Pier�cie�.

� Ot� nie pier�cie�, tylko amulet boskiej Hator � rzek� kap�an. � Widzisz, panie � m�wi� dalej � to jest bitwa. W czasie bitwy los co chwila wyci�ga do nas r�k� i ka�e jak naj�pieszniej odgadywa� zamkni�te w niej niespodzianki. Mylimy si� lub zgadujemy, ale biada temu, kto cz�ciej omyli� si�, ani�eli odgad�� A stokro� biada tym, przeciw komu los odwraca si� i zmusza do omy�ek!..

� A jednak ja wierz�, ja czuj� tu� � zawo�a� nast�pca bij�c si� w piersi � �e Asyria musi by� zdeptana!

� Oby przez usta twoje przemawia� b�g Amon � rzek� kap�an. � I tak jest � doda� � Asyria b�dzie poni�ona, mo�e nawet twoimi r�koma, panie, ale nie zaraz� nie zaraz!..

Mentezufis po�egna� go, ksi��� zosta� sam. W jego sercu i g�owie hucza�o.

�A wi�c mia� s�uszno�� Hiram, �e oni nas oszukuj� � my�la� Ramzes. � Teraz i ja ju� jestem pewny, �e nasi kap�ani zawarli z chaldejskimi jak�� umow�, kt�r� jego �wi�tobliwo�� b�dzie musia� zatwierdzi�. B�dzie musia�!.. czy s�yszano o podobnej potworno�ci?� On, pan �yj�cego i zachodniego �wiata, on musi podpisywa� umowy wymy�lone przez intrygant�w!..

�

Tchu mu brak�o.

�Swoj� drog� �wi�ty Mentezufis zdradzi� si�. Wi�c to tak jest, �e w razie potrzeby Egipt mo�e wystawi� p�milionow� armi�?� Nawet nie marzy�em o podobnej sile!.. I oni my�l�, �e ja b�d� l�ka� si� ich bajek o losie, kt�ry nam ka�e rozwi�zywa� zagadki. Niechbym mia� tylko dwie�cie tysi�cy wojska wymusztrowanego jak nasze greckie i libijskie pu�ki, a podejm� si� rozwi�za� wszystkie zagadki na ziemi i niebie.� Za� czcigodny prorok Mentezufis wracaj�c do swej celi m�wi� w sobie:

�Zapalona to g�owa, kobieciarz, awanturnik, ale pot�ny charakter. Po s�abym dzisiejszym faraonie bodaj�e ten przypomni nam czasy Ramzesa Wielkiego. Za dziesi�� lat z�e gwiazdy odmieni� si�, on dojrzeje i skruszy Asyri�. Z Niniwy zostan� gruzy, �wi�ty Babilon odzyska nale�ne dostoje�stwo a jeden najwy�szy B�g, B�g egipskich i chaldejskich prorok�w, zapanuje od Pustyni Libijskiej a� het do naj�wi�tszej rzeki Gangesu�

Byle tylko nasz m�odzik nie o�mieszy� si� nocnymi w�dr�wkami do kap�anki fenickiej!..

Gdyby go zobaczono w ogrodzie Astoreth, lud m�g�by my�le�, �e nast�pca tronu nak�ania uszu do fenickiej wiary� A Dolnemu Egiptowi ju� niewiele potrzeba, aby wyprze� si� starych bog�w� C� to za mi�szanina narod�w!.. �

W ki�ka dni p�niej dostojny Sargon urz�downie zawiadomi� ksi�cia o swej roli asyryjskiego pos�a, o�wiadczy� ch�� powitania nast�pcy tronu i prosi� o orszak egipski, kt�ry by go odprowadzi� ze wszelkim bezpiecze�stwem i honorami do st�p jego �wi�tobliwo�ci faraona.

Ksi��� zatrzyma� si� z odpowiedzi� dwa dni i wyznaczy� Sargonowi pos�uchanie znowu po up�ywie dwu dni. Asyryjczyk, przywyk�y do wschodniej powolno�ci w podr�ach i interesach, wcale si� tym nie martwi� i nie marnowa� czasu. Pi� od rana do wie�zora, gra� w ko�ci z Hiramem i innymi azjatyckimi bogaczami, a w chwilach wolnych, podobnie jak Ramzes, wymyka� si� do Kamy.

Tam, jako cz�owiek starszy i praktyczny, za ka�d� wizyt� ofiarowywa� kap�ance bogate podarunki. Swoje za� uczucia dla niej wyra�a� w ten spos�b:

� Co ty, Kama, siedzisz w Pi-Bast i chudniesz? Dop�ki� m�oda, bawi ci� s�u�ba przy o�tarzach bogini Astoreth; ale gdy si� zestarzejesz, n�dzna czeka ci� dola. Obedr� z ciebie kosztowne szaty, na twoje miejsce przyjm� m�odsz�, a ty musisz zarabia� na garstk� pra�onego j�czmienia wr�bami lub dozorowaniem po�o�nic.

� Ja � ci�gn�� Sargon � gdyby bogowie za kar� stworzyli mnie kobiet�, wola�bym sam by� po�o�nic� ani�eli piel�gnowa� takowe.

� Dlatego m�wi� ci, jak cz�owiek m�dry, rzu� �wi�tyni� i przysta� do mego haremu. Dam za ciebie dziesi�� talent�w z�otem, czterdzie�ci kr�w i sto mierzyc pszenicy. Kap�ani z pocz�tku b�d� obawiali si� kary bog�w, a�eby wi�cej wy�udzi� ode mnie. Ale �e ja nie post�pi� ju� ani drachmy, co najwy�ej dorzuc� kilka owieczek, wi�c odprawi� uroczyste nabo�e�stwo i zaraz objawi si� im niebieska Astoreth, kt�ra zwolni ci� od �lub�w, bylem jeszcze dorzuci� z�oty �a�cuch albo puchar.

Kama s�uchaj�c tych pogl�d�w gryz�a wargi ze �miechu, a on ci�gn��:

� Gdy za� pojedziesz ze mn� do Niniwy, zostaniesz wielk� pani�. Dam ci pa�ac, konie, lektyk�, s�u�ebne i niewolnik�w. Przez jeden miesi�c wi�cej wylejesz na siebie wonno�ci, ani�eli tu przez ca�y rok ofiarujecie ich bogini.

A kto wie � ko�czy� � mo�e spodobasz si� kr�lowi Assarowi i on zechce ci� wzi�� do haremu? W takim razie i ty by�aby� szcz�liwsza, i ja odzyska�bym to, co wydam na ciebie.

W dniu wyznaczonym na pos�uchanie dla Sargona pod pa�acem nast�pcy tronu stan�y wojska egipskie i t�um ludu chciwego widowisk.

Oko�o po�udnia, w czasie najwi�kszego skwaru, ukaza� si� orszak asyryjski. Przodem szli uzbrojeni w miecze i kije policjanci, za nimi kilku nagich szybkobiegaczy i trzej konni. Byli to � tr�bacze i wo�ny. Na rogu ka�dej ulicy tr�bacze wygrywali sygna�, a po nich odzywa� si� wielkim g�osem wo�ny:

� Oto zbli�a si� pose� i pe�nomocnik pot�nego kr�la Assara, Sargon, powinowaty kr�lewski, pan wielkich w�o�ci, zwyci�zca w bitwach, rz�dca prowincji. Ludu, oddaj mu ho�d nale�ny, jako przyjacielowi jego �wi�tobliwo�ci w�adcy Egiptu!..

Za tr�baczami jecha�o kilkunastu kawalerzyst�w asyryjskich w �piczastych czapkach, w kurtkach i obcis�ych spodniach. Ich kud�ate a wytrwa�e konie na �bach i piersiach mia�y mosi�ne zbroje w rybi� �usk�.

P�niej sz�a piechota w kaskach i d�ugich p�aszczach do ziemi. Jeden oddzia�ek zbrojny by� w ci�kie maczugi, nast�pny w �uki, trzeci we w��cznie i tarcze. Pr�cz tego ka�dy mia� miecz i zbroj�.

Za �o�nierstwem sz�y konie, wozy i lektyki Sargona otoczone s�u�b� w szatach bia�ych, czerwonych, zielonych� Potem ukaza�o si� pi�� s�oni z lektykami na grzbietach: na jednym jecha� Sargon, na drugim chaldejski kap�an Istubar.

Poch�d zamykali znowu piesi i konni �o�nierze i przera�liwa muzyka asyryjska, z�o�ona z tr�b, b�bn�w, blach i piskliwych flet�w.

Ksi��� Ramzes w otoczeniu kap�an�w, oficer�w i szlachty, odzianej barwnie i bogato, czeka� na pos�a w wielkiej sali audiencjonalnej, kt�ra by�a ze wszystkich stron otwarta. Nast�pca by� wes� wiedz�c, �e Asyryjczycy nios� z sob� podarunki, kt�re w oczach egipskiego ludu mog� uchodzi� za wyp�at� daniny. Ale gdy na dziedzi�cu us�ysza� ogromny g�os wo�nego wychwalaj�cy pot�g� Sargona, ksi��� spochmurnia�. Gdy za� dolecia�o go zdanie, �e kr�l Assar jest przyjacielem faraona, rozgniewa� si�. Nozdrza rozszerzy�y mu si� jak rozdra�nionemu bykowi, a w oczach zap�on�y iskry. Widz�c to oficerowie i szlachta zacz�li robi� gro�ne miny i poprawia� miecze. �wi�ty Mentezufis spostrzeg� ich nieukontentowanie i zawo�a�:

� W imieniu jego �wi�tobliwo�ci rozkazuj� szlachcie i oficerom, aby dostojnego Sargona przyj�li z szacunkiem, jaki nale�y si� pos�owi wielkiego kr�la!..

Nast�pca tronu zmarszczy� brwi i pocz�� niecierpliwie chodzi� po estradzie, na kt�rej sta� jego namiestnikowski fotel. Ale karni oficerowie i szlachta uciszyli si� wiedz�c, �e z Mentezufisem, pomocnikiem ministra wojny, nie ma �art�w.

Tymczasem na dziedzi�cu ogromni, ci�ko odziani �o�nierze asyryjscy stan�li trzema szeregami naprzeciw p�nagich i zwinnych �o�nierzy egipskich. Obie strony patrzy�y na siebie jak stado tygrys�w na stado nosoro�c�w. W sercu tych i tamtych tli�a si� starodawna nienawi��. Ale nad nienawi�ci� g�rowa�a komenda. W tej chwili wtoczy�y si� s�onie, wrzasn�y tr�by egipskie i asyryjskie, oba wojska w g�r� podnios�y bro�, lud upad� na twarz, a dygnitarze asyryjscy, Sargon i Istubar, zst�pili z lektyk na ziemi�.

W sali ksi��� Ramzes zasiad� na wzniesionym fotelu pod baldachimem, a u wej�cia ukaza� si� wo�ny.

� Najdostojniejszy panie! � zwr�ci� si� do nast�pcy. � Pose� i pe�nomocnik wielkiego kr�la Assara, znakomity Sargon i jego towarzysz, pobo�ny prorok Istubar, pragn� powita� ciebie i z�o�y� cze�� tobie, namiestnikowi i nast�pcy faraona, kt�ry oby �y� wiecznie!..

� Popro� tych dostojnik�w, a�eby weszli i ucieszyli serce moje swym widokiem � odpar� ksi���.

Ze szcz�kiem i brz�kiem wszed� do sali Sargon, w d�ugiej zielonej szacie, g�sto wyszytej z�otem. Obok, w p�aszczu �nie�nej bia�o�ci, kroczy� pobo�ny Istubar, a za nimi strojni panowie asyryjscy nie�li dary dla ksi�cia.

Sargon zbli�y� si� do podwy�szenia i rzek� w j�zyku asyryjskim, co natychmiast t�omacz powt�rzy� w egipskim:

� Ja, Sargon, w�dz, satrapa i powinowaty najpot�niejszego kr�la Assara, przychodz� pozdrowi� ci�, namiestniku najpot�niejszego faraona, i na znak wiecznej przyja�ni ofiarowa� ci dary�

Nast�pca opar� d�onie na kolanach i siedzia� nieporuszony jak pos�gi jego kr�lewskich przodk�w.

� T�omaczu � rzek� Sargon � czy �le powt�rzy�e� ksi�ciu moje uprzejme powitanie?

Mentezufs stoj�cy obok wzniesienia pochyli� si� ku Ramzesowi.

� Panie � szepn�� � dostojny Sargon czeka na �askaw� odpowied��

� Wi�c mu odpowiedz � wybuchn�� ksi��� � i� nie rozumiem, na mocy jakiego prawa przemawia do mnie niby r�wny mi dostoje�stwem?�

Mentezufis zmi�sza� si�, co jeszcze wi�cej rozgniewa�o ksi�cia, kt�remu wargi zacz�y dr�e� i znowu zap�on�y oczy. Ale Chaldejczyk Istubar, rozumiej�c po egipsku, rzek� pr�dko do Sargona:

� Upadnijmy na twarze!..

� Dlaczego ja mam pada� na twarz? � spyta� oburzony Sargon.

� Upadnij, je�eli nie chcesz straci� �aski naszego kr�la, a mo�e i g�owy�

To powiedziawszy Istubar leg� na posadzce jak d�ugi, a obok niego Sargon.

� Dlaczego ja mam le�e� na moim brzuchu przed tym ch�ystkiem? � mrucza� oburzony.

� Bo to namiestnik � odpar� Istubar.

� A ja nie by�em namiestnikiem pana mego?�

� Ale on b�dzie kr�lem, a ty nim nie b�dziesz.

� O co spieraj� si� pos�owie najpot�niejszego kr�la Assara? � zapyta� ju� udobruchany ksi��� t�omacza.

� O to, czy maj� waszej dostojno�ci pokaza� dary przeznaczone dla faraona, czy tylko odda� przes�ane dla was � odpar� zr�czny t�omacz.

� Owszem, chc� widzie� dary dla mego �wi�tobliwego ojca � rzek� ksi��� � i pozwalam pos�om wsta�.

Sargon podni�s� si�, czerwony z gniewu czy zm�czenia, i usiad� podwin�wszy pod siebie nogi, na pod�odze.

� Nie wiedzia�em � zawo�a� � �e ja, krewny i pe�nomocnik wielkiego Assara, b�d� musia� szatami moimi wyciera� py� z posadzki egipskiego namiestnika!.. Mentezufis, kt�ry umia� po asyryjsku, nie pytaj�c Ramzesa, kaza� natychmiast przynie�� dwie �awki pokryte dywanami, na kt�rych wnet zasiedli: zadyszany Sargon i spokojny Istubar.

Wysapawszy si� Sargon kaza� poda� wielki szklany puchar, stalowy miecz i przyprowadzi� przed ganek dwa konie okryte z�ocistymi rz�dami. A gdy spe�niono jego rozkazy, podni�s� si� i z uk�onem rzek� do Ramzesa:

� Pan m�j, kr�l Assar, przysy�a ci, ksi���, par� cudnych koni, kt�re oby nosi�y ci� tylko do zwyci�stw. Przysy�a kielich, z kt�rego niech zawsze rado�� sp�ywa ci do serca, i � miecz, jakiego nie znajdziesz poza zbrojowni� najpot�niejszego w�adcy.

Wydoby� z pochwy do�� d�ugi miecz b�yszcz�cy niby srebro i pocz�� zgina� go w r�ku.

Miecz wygi�� si� jak �uk, a potem nagle wyprostowa� si�.

� Zaiste! cudna to bro� � rzek� Ramzes.

� Je�eli pozwolisz, namiestniku, oka�� ci jeszcze inn� jej zalet� � m�wi� Sargon, kt�ry, mog�c pochwali� si� wyborn� na owe czasy broni� asyryjsk�, zapomnia� o gniewie.

Na jego ��danie jeden z egipskich oficer�w wydoby� sw�j miecz �pi�owy i trzyma� go jak do ataku. Wtedy Sargon podni�s� miecz stalowy, uderzy� i odci�� kawa�ek broni przeciwnika.

W sali rozleg� si� szmer zdziwienia, a na twarz Ramzesa wyst�pi�y silne rumie�ce.

�Ten cudzoziemiec � my�la� ksi��� � odebra� mi byka w cyrku, chce o�eni� si� z Kam� i pokazuje mi bro�, kt�ra kraje nasze miecze jak wi�ry!..� I jeszcze gorsz� poczu� nienawi�� do kr�la Assara, do wszystkich Asyryjczyk�w w og�le, a do Sargona w szczeg�lno�ci.

Mimo to usi�owa� panowa� nad sob� i z ca�� uprzejmo�ci� poprosi� pos�a o pokazanie mu dar�w dla faraona. Wnet przyniesiono ogromne paki z wonnego drzewa, z kt�rych wy�si urz�dnicy asyryjscy wydobywali sztuki wzorzystych materii, puchary, dzbany, stalow� bro�, �uki z rog�w kozioro�ca, z�ociste zbroje i puklerze wysadzane drogimi kamieniami.

Najwspanialszym jednak darem by� model pa�acu kr�la Assara, wyrobiony ze srebra i z�ota. Wygl�da� on jak cztery gmachy, coraz mniejsze, postawione jeden na drugim, z kt�rych ka�dy by� otoczony g�sto kolumnami, a zamiast dachu posiada� taras. Ka�dego wej�cia pilnowa�y lwy albo skrzydlate byki z ludzkimi g�owami. Po obu stronach schod�w sta�y pos�gi lennik�w kr�la nios�cych dary, po obu stronach mostu by�y rze�bione konie w najrozmaitszych postawach. Sargon odsun�� jedn� �cian� modelu i ukaza�y si� bogate pokoje zape�nione bezcennymi sprz�tami. Szczeg�lny za� podziw obudzi�a sala audiencjonalna, gdzie znajdowa�y si� figurki przedstawiaj�ce kr�la na wysokim tronie tudzie� jego dworzan, �o�nierzy i lennik�w sk�adaj�cych ho�dy.

Ca�y model mia� d�ugo�� dwu ludzi, a wysoko�� prawie wzrostu cz�owieka. Egipcjanie szeptali, �e ten jeden dar kr�la Assara wart by� ze sto pi��dziesi�t talent�w.

Kiedy wyniesiono paki, namiestnik zaprosi� obu pos��w i ich orszak na uczt�, podczas kt�rej go�cie byli sowicie obdarowani. Ramzes tak daleko posun�� swoj� uprzejmo��, �e gdy Sargonowi podoba�a si� jedna z kobiet nast�pcy, ksi��� darowa� j� pos�owi, rozumie si�, za jej zgod� i przyzwoleniem jej matki.

By� wi�c grzeczny i hojny, ale czo�a swego nie rozchmurzy�. A gdy Tutmozis zapyta� go: czy nie pi�kny pa�ac ma kr�l Assar? � ksi��� odpowiedzia�:

� Pi�kniejszymi wyda�yby mi si� jego gruzy na zgliszczach Niniwy�.

Asyryjczycy przy uczcie byli bardzo pow�ci�gliwi. Mimo obfito�ci wina pili ma�o i nie wi�cej wydawali okrzyk�w. Sargon ani razu nie wybuchn�� hucznym �miechem, jak to by�o w jego zwyczaju; przys�oni� powiekami oczy, a w swym sercu g��boko rozmy�la�.

Tylko dwaj kap�ani, Chaldejczyk Istubar i Egipcjanin Mentezufis, byli spokojni jak ludzie, kt�rym dana jest wiedza przysz�o�ci i w�adza nad ni�.

Po przyj�ciu u namiestnika Sargon zatrzyma� si� jeszcze w Pi-Bast czekaj�c na listy faraona z Memfisu, a jednocze�nie mi�dzy oficerami i szlacht� zacz�y na nowo kr��y� dziwaczne pog�oski.

Fenicjanie opowiadali, pod najwi�kszym, rozumie si�, sekretem, �e kap�ani, nie wiadomo z jakiego powodu, nie tylko darowali Asyrii zaleg�e daniny, nie tylko uwolnili j� raz na zawsze od ich p�acenia, ale nadto, a�eby u�atwi� Asyryjczykom jak�� wojn� p�nocn�, zawarli z nimi traktat pokojowy na d�ugie lata.

� Faraon � m�wili Fenicjanie � a� mocniej zachorowa� dowiedziawszy si� o ust�pstwach robionych barbarzy�com. Ksi��� Ramzes martwi si� i chodzi smutny, lecz obaj musz� ulega� kap�anom, nie b�d�c pewni uczu� szlachty i wojska.

To najwi�cej oburza�o egipsk� arystokracj�.

� Jak to � szeptali mi�dzy sob� zad�u�eni magnaci � wi�c dynastia ju� nam nie ufa?� Wi�c kap�ani uwzi�li si�, a�eby zha�bi� i zrujnowa� Egipt?� Bo przecie jasne jest, �e je�eli Asyria ma wojn� gdzie� na dalekiej p�nocy, to w�a�nie teraz trzeba j� napa�� i zdobytymi �upami pod�wign�� zubo�a�y skarb kr�lewski i arystokracj�

Ten i �w z m�odych pan�w o�miela� si� zapytywa� nast�pcy: co my�li o asyryjskich barbarzy�cach? Ksi��� milcza�, ale b�ysk jego oczu i zaci�te usta dostatecznie wyra�a�y uczucia.

� Oczywi�cie � szeptali panowie w dalszym ci�gu � �e dynastia jest op�tana przez kap�an�w, nie ufa szlachcie, Egiptowi za� gro�� wielkie nieszcz�cia� Ciche gniewy pr�dko zamieni�y si� w ciche narady maj�ce nawet poz�r spisku. Ale cho� bardzo wiele os�b bra�o w tym udzia�, pewny siebie czy za�lepiony stan kap�a�ski nic o nich nie wiedzia�, a Sargon, cho� przeczuwa� nienawi��, nie przywi�zywa� do niej wagi.

Pozna� on, �e ksi��� Ramzes jest mu niech�tny, ale przypisywa� to wypadkowi w cyrku, a wi�cej � zazdro�ci o Kam�. Ufny jednak w swoj� poselsk� nietykalno��, pi�, ucztowa� i prawie co wiecz�r wymyka� si� do fenickiej kap�anki, kt�ra coraz �askawiej przyjmowa�a jego zaloty i dary.

Taki by� nastr�j k� najwy�szych, gdy pewnej nocy wpad� do mieszkania Ramzesa �wi�ty Mentezufs i o�wiadczy�, �e natychmiast musi zobaczy� si� z ksi�ciem.

Dworzanie odpowiedzieli, �e u ksi�cia znajduje si� jedna z jego kobiet, �e wi�c nie �mi� niepokoi� swego pana. Lecz gdy Mentezufis coraz natarczywiej nalega�, wywo�ali nast�pc�.

Ksi��� po chwili ukaza� si�, nawet nierozgniewany.

� C� to � zapyta� kap�ana � czy mamy wojn�, �e wasza cze�� trudzisz si� do mnie o tak p�nej porze?

Mentezufs pilnie przypatrzy� si� Ramzesowi i g��boko odetchn��.

� Ksi��� nie wychodzi�e� ca�y wiecz�r? � zapyta�.

� Ani na krok.

� Wi�c mog� da� na to kap�a�skie przyrzeczenie?

Nast�pca zdziwi� si�.

� Zdaje mi si� � odpar� dumnie � �e twoje s�owo ju� nie jest potrzebne, gdy ja da�em moje.

C� to znaczy?�

Wyszli do osobnego pokoju.

� Czy wiesz, panie � m�wi� wzburzony kap�an � co zdarzy�o si� mo�e przed godzin�? Jego dostojno�� Sargona jacy� m�odzie�cy napadli i obili kijami�

� Jacy?� gdzie?�

� Pod will� fenickiej kap�anki, nazwiskiem Kamy � ci�gn�� Mentezufis pilnie �ledz�c fizjognomi� nast�pcy.

� Odwa�ne ch�opaki! � odpar� ksi��� wzruszaj�c ramionami. Napada� takiego si�acza!..

Przypuszczam, �e musia�a tam p�kn�� niejedna ko��.

� Ale napada� pos�a� Uwa�, dostojny panie, pos�a, kt�rego os�ania majestat Asyrii i Egiptu� � m�wi� kap�an.

� Ho! ho!.. roze�mia� si� ksi���. � Wi�c kr�l Assar wysy�a swoich pos��w nawet do fenickich tancerek?�

Mentezufis stropi� si�. Nagle uderzy� si� w czo�o i zawo�a� r�wnie� ze �miechem:

� Patrz, ksi���, jaki ze mnie prostak, nieoswojony z politycznymi ceremoniami. Wszak�e ja zapomnia�em, �e Sargon w��cz�cy si� po nocach oko�o domu podejrzanej kobiety nie jest pos�em, ale zwyczajnym cz�owiekiem!

Lecz po chwili doda�:

� W ka�dym razie niedobrze si� sta�o� Sargon mo�e nabra� do nas niech�ci�

� Kap�anie!.. Kap�anie!.. � zawo�a� ksi��� kiwaj�c g�ow�. � Ty zapominasz daleko wa�niejszej rzeczy, i� Egipt nie potrzebuje ani l�ka� si�; ani nawet dba� o dobre lub z�e usposobienie dla niego nie tylko Sargona, ale nawet kr�la Assara� Mentezufis by� tak zmi�szany trafno�ci� uwag kr�lewskiego m�odzie�ca, �e zamiast odpowiedzie� k�ania� si� mrucz�c:

� Bogowie obdarzyli ci�, ksi���, m�dro�ci� arcykap�an�w� niechaj imi� ich b�dzie b�ogos�awione!.. Ju� chcia�em wyda� rozkazy, aby poszukano i os�dzono tych m�odych awanturnik�w, lecz teraz wol� zasi�gn�� twojej rady, bo jeste� m�drcem nad m�drce.

Powiedz zatem, panie, co mamy pocz�� z Sargonem i tymi zuchwalcami?�

� Przede wszystkim zaczeka� do jutra � odpar� nast�pca. � Jako kap�an, wiesz najlepiej, �e boski sen cz�sto przynosi dobre rady.

� A je�eli i do jutra nic nie obmy�l�? � pyta� Mentezufis.

� W ka�dym razie ja odwiedz� Sargona i postaram si� zatrze� w jego pami�ci ten drobny wypadek.

Kap�an po�egna� Ramzesa z oznakami czci. Za� wracaj�c do siebie my�la�:

�Serce dam sobie wydrze� z piersi, �e do tego nie nale�a� ksi���: ani sam bi�, ani namawia�, a nawet nie wiedzia� o wypadku. Kto tak ch�odno i trafnie s�dzi spraw�, nie mo�e by� wsp�winnym. A w takim razie mog� zacz�� �ledztwo i je�eli nie u�agodzimy kud�atego barbarzy�cy, oddam zawadiak�w pod s�d. Pi�kny traktat przyja�ni mi�dzy dwoma pa�stwami, kt�ry zaczyna si� sponiewieraniem pos�a!..�

Nazajutrz wspania�y Sargon do po�udnia le�a� na woj�okowym pos�aniu, co wreszcie zdarza�o mu si� dosy� cz�sto, bo po ka�dej pijatyce. Obok niego, na niskiej sofie, siedzia� pobo�ny Istubar, z oczyma utkwionymi w sufit, szepcz�c modlitwy.

� Istubarze � westchn�� dostojnik � czy jeste� pewny, �e nikt z naszego dworu nie wie o moim nieszcz�ciu?

� Kt� mo�e wiedzie�, je�eli ci� nikt nie widzia�?

� Ale Egipcjanie!� � j�kn�� Sargon.

� Z Egipcjan wie o tym Mentezufs i ksi���, no i ci szale�cy, kt�rzy zapewne d�ugo b�d� pami�tali twoje pi�ci.

� Mo�e troch�, mo�e!.. Ale zdaje mi si�, �e by� mi�dzy nimi nast�pca i ma nos rozbity, je�eli nie z�amany�

� Nast�pca ma ca�y nos i on tam nie by�, zapewniam ci�.

� W takim razie � wzdycha� Sargon � powinien ksi��� kilku z nich wbi� na pal. Przecie�em ja pose�!.. cia�o moje jest �wi�te.

� A ja m�wi� ci � radzi� Istubar � wyrzu� z�o�� z serca twego i nawet nie skar� si�. Bo gdy hultaje p�jd� pod s�d, ca�y �wiat dowie si�, �e pose� najdostojniejszego kr�la Assara wdaje si� z Fenicjanami, a co gorsza, odwiedza ich samotny w�r�d nocy. Co za� odpowiesz, gdy tw�j �miertelny wr�g, kanclerz Lik-Bagus, zapyta ci�: �Sargonie, z jakimi� to widywa�e� si� Fenicjanami i o czym m�wi�e� z nimi pod ich �wi�tyni� w�r�d nocy?�� Sargon wzdycha�, je�eli mo�na wzdychaniem nazwa� odg�osy podobne do mruczenia lwa.

Wtem wpad� jeden z oficer�w asyryjskich. Ukl�kn��, uderzy� czo�em o pod�og� i rzek� do Sargona:

� �wiat�o �renic pana naszego!.. Przed gankiem pe�no magnat�w i dostojnik�w egipskich, a na ich czele sam nast�pca tronu� Chce tu wej��, widocznie z zamiarem z�o�enia ci ho�du�

Lecz nim Sargon zd��y� wyda� polecenie, we drzwiach komnaty ukaza� si� ksi���. Odepchn�� olbrzymiego Asyryjczyka, kt�ry trzyma� wart�, i szybko zbli�y� si� do woj�ok�w, k�dy zmi�szany pose�, szeroko otworzywszy oczy, nie wiedzia�, co robi� ze sob�: uciec nago do innej izby czy schowa� si� pod po�ciel? Na progu sta�o kilku oficer�w asyryjskich zdumionych wtargni�ciem nast�pcy wbrew wszelkiej etykiecie. Ale Istubar da� im znak i znikli za kotar�.

Ksi��� by� sam; zostawi� �wit� na dziedzi�cu.

� B�d� pozdrowiony � rzek� � po�le wielkiego kr�la i go�ciu faraona. Przyszed�em odwiedzi� ci� i spyta�: czy nie masz jakich potrzeb? Je�eli za� pozwoli ci czas i ochota, chc�, a�eby� w moim towarzystwie, na koniu ze stajni mego ojca, przejecha� si� po mie�cie, otoczony nasz� �wit�. Jak przysta�o na pos�a pot�nego Assara, kt�ry oby �y� wiecznie!

Sargon s�ucha� le��c i nie rozumiej�c ani s�owa. Gdy za� Istubar przet�omaczy� mu mow� ksi�cia, pose� wpad� w taki zachwyt, �e zacz�� bi� g�ow� o woj�oki powtarzaj�c wyrazy: �Assar i Ramzes�.

Kiedy uspokoi� si� i przeprosi� ksi�cia za n�dzny stan, w jakim go znalaz� go�� tak znakomity i dostojny, doda�:

� Nie miej za z�e, o panie, �e ziemny robak i podn�ek tronu, jakim ja jestem, w tak niezwyk�y spos�b okazuje rado�� z twego przybycia. Ale ucieszy�em si� podw�jnie. Raz, �e spad� na mnie nadziemski zaszczyt, po wt�re � �em my�la� w moim g�upim i nikczemnym sercu, i� to ty, panie, by�e� sprawc� mojej wczorajszej niedoli. Zdawa�o mi si�, �e mi�dzy kijami, kt�re spad�y na moje plecy, czuj� tw�j kij, zaprawd� t�go bij�cy!..

Spokojny Istubar, wyraz po wyrazie, przet�omaczy� to ksi�ciu. Na co nast�pca z i�cie kr�lewsk� godno�ci� odpar�:

� Omyli�e� si� Sargonie. Gdyby nie to, �e� sam pozna� sw�j b��d, kaza�bym ci natychmiast wyliczy� pi��dziesi�t kij�w, a�eby� zapami�ta� �e tacy jak ja nie napadaj� jednego cz�owieka gromad� ani po nocy.

Zanim �wiat�y Istubar doko�czy� t�omaczenia tej odpowiedzi, ju� Sargon przype�zn�� do ksi�cia i obj�� jego nogi wo�aj�c:

� Wielki pan!.. wielki kr�l!.. Chwa�a Egiptowi, �e posiada takiego w�adc�.

A na to znowu ksi���:

� Wi�cej powiem ci, Sargonie. Je�eli zosta�e� napadni�ty wczoraj, zapewniam ci�, �e nie uczyni� tego �aden z moich dworzan. S�dz� bowiem, �e taki, jakim jeste�, mocarz musia� niejednemu rozbi� czaszk�. Za� moi bliscy s� zdrowi.

� Prawd� rzek� i m�drze powiedzia�! � szepn�� Sargon do Istubara.

� Lecz jakkolwiek � ci�gn�� ksi��� � szpetny czyn sta� si� nie z mojej i mego dworu winy, jednak czuj� si� w obowi�zku os�abi� tw�j �al do miasta, w kt�rym ci� tak niegodnie przyj�to. Dlatego osobi�cie nawiedzi�em twoj� sypialni�, dlatego otwieram ci m�j dom o ka�dej porze, ile razy zechcesz mnie odwiedzi�. Dlatego� prosz� ci�, a�eby� przyj�� ode mnie ten ma�y dar�

To m�wi�c ksi��� si�gn�� za tunik� i wydoby� �a�cuch wysadzany rubinami i szafirami.

Olbrzymi Sargon a� zap�aka�, co wzruszy�o ksi�cia, lecz nie rozczuli�o oboj�tno�ci Istubara. Kap�an wiedzia�, �e Sargon ma �zy, rado�� i gniew na ka�de zawo�anie, jako pose� m�drego kr�la.

Namiestnik posiedzia� jeszcze chwil� i po�egna� pos�a. Za� wychodz�c pomy�la�, �e jednak Asyryjczycy, pomimo barbarzy�stwa, nie s� z�ymi lud�mi, skoro umiej� odczu� wspania�omy�lno��.

Sargon za� by� tak podniecony, �e kaza� natychmiast przynie�� wina i pi�, pi� od po�udnia a� do wieczora.

Dobrze po zachodzie s�o�ca kap�an Istubar wyszed� na chwil� z komnaty Sargona i � niebawem wr�ci�, ale ukrytymi drzwiami. Za nim ukazali si� dwaj ludzie w ciemnych p�aszczach. Gdy za� odsun�li z twarzy kaptury, Sargon pozna� w jednym arcykap�ana Mefresa, w drugim proroka Mentezufisa.

� Przynosimy ci, dostojny pe�nomocniku, dobr� nowin� � rzek� Mefres.

� Obym m�g� wam udzieli� podobnej! � zawo�a� Sargon. � Siadajcie, �wi�ci i dostojni m�owie. A cho� mam zaczerwienione oczy, m�wcie do mnie, jak gdybym by� zupe�nie trze�wy� Bo ja i po pijanemu mam rozum, mo�e nawet lepszy� Prawda, Istubarze?�

� M�wcie � popar� go Chaldejczyk.

� Dzi� � zabra� g�os Mentezufis � otrzyma�em list od najdostojniejszego ministra Herhora.

Pisze nam, �e jego �wi�tobliwo�� faraon (oby �y� wiecznie!) oczekuje na wasze poselstwo w swym cudownym pa�acu pod Memfisem i �e jego �wi�tobliwo�� (oby �y� wiecznie!) jest dobrze usposobiony do zawarcia z wami traktatu.

Sargon chwia� si� na woj�okowych materacach, ale oczy mia� prawie przytomne.

� Pojad� � odpar� � do jego �wi�tobliwo�ci faraona (oby �y� wiecznie!), po�o�� w imieniu pana mego piecz�� na traktacie, byle by� spisany na ceg�ach, klinowym pismem� bo ja waszego nie rozumiem� B�d� le�a� cho�by ca�y dzie� na brzuchu przed jego �wi�tobliwo�ci� (oby �y� wiecznie!) i traktat podpisz� Ale jak wy go tam wykonacie� Cha!.. cha!.. cha!.. tego ju� nie wiem� � zako�czy� grubym �miechem.

� Jak �miesz, s�ugo wielkiego Assara, w�tpi� o dobrej woli i wierze naszego w�adcy?� � zawo�a� Mentezufs.

Sargon nieco wytrze�wia�.

� Ja nie m�wi� o jego �wi�tobliwo�ci � odpar� � ale o nast�pcy tronu�

� Jest to pe�en m�dro�ci m�odzian, kt�ry bez wahania wykona wol� ojca i najwy�szej rady kap�a�skiej � rzek� Mefres.

� Cha!.. cha!.. cha!.. � za�mia� si� znowu pijany barbarzy�ca. � Wasz ksi��� o bogowie, powykr�cajcie mi stawy cz�onk�w, je�eli m�wi� nieprawd�, �e chcia�bym, a�eby Asyria mia�a takiego nast�pc�

Nasz asyryjski nast�pca to m�drzec, to kap�an� On, zanim wybierze si� na wojn�, zagl�da naprz�d w gwiazdy na niebie, p�niej kurom pod ogony� Za� wasz zobaczy�by: ile ma wojska? dowiedzia�by si�: gdzie obozuje nieprzyjaciel? i spad�by mu na kark jak orze� na barana.

Oto w�dz!.. oto kr�l!.. On nie z tych, kt�rzy s�uchaj� rady kap�an�w� On radzi� si� b�dzie w�asnego miecza, a wy musicie spe�nia� jego rozkazy�

I dlatego, cho� podpisz� z wami traktat, opowiem memu panu, �e poza chorym kr�lem i m�drymi kap�anami kryje si� tu m�ody nast�pca tronu, lew i byk w jednej osobie� kt�ry ma miody w ustach, a pioruny w sercu�

� I powiesz nieprawd� � wtr�ci� Mentezufs. � Bo nasz ksi���, aczkolwiek pop�dliwy i troch� hulaka, jak zwyczajnie m�ody, umie jednak uszanowa� i rad� m�drc�w, i najwy�sze urz�dy w kraju.

Sargon pokiwa� g�ow�.

� Oj, wy m�drcy!.. uczeni w pi�mie!.. znawcy gwiazdowych obrot�w!.. � m�wi� szydz�c.

� Ja prostak, zwyczajny sobie jenera�, kt�ry bez piecz�ci nie zawsze umia�bym wy��obi� moje nazwisko� Wy m�drcy, ja prostak, ale na brod� mego kr�la, nie zamieni�bym si� na wasz� m�dro��

Bo wy jeste�cie lud�mi, dla kt�rych otworzy� si� �wiat cegie� i papirus�w, ale zamkn�� si� ten prawdziwy, na kt�rym wszyscy �yjemy� Ja prostak! Ale ja mam psi w�ch. A jak pies z dala wyczuje nied�wiedzia, tak ja moim zaczerwienionym nosem poznam bohatera.

Wy b�dziecie radzi� ksi�ciu!.. Ale� on was ju� dzisiaj zaczarowa� jak w�� go��bie. Ja przynajmniej nie oszukuj� samego siebie i, cho� ksi��� jest dla mnie dobry jak ojciec rodzony, czuj� przez sk�r�, �e mnie i moich Asyryjczyk�w nienawidzi jak tygrys s�onia� Cha!.. cha!.. Dajcie mu tylko armi�, a za trzy miesi�ce stanie pod Niniw�, byle w drodze rodzili mu si� �o�nierze zamiast gin��

� Cho�by� m�wi� prawd� � przerwa� Mentezufis � cho�by ksi��� chcia� i�� pod Niniw�, nie p�jdzie.

� A kt� go powstrzyma, gdy zostanie faraonem?

� My.

� Wy?� wy!.. Cha! cha! cha!.. � �mia� si� Sargon. � Wy wci�� my�licie �e ten m�odzik nawet nie przeczuwa naszego traktatu� A ja� a ja� cha!.. cha!.. cha!.. ja pozwol� si� obedrze� ze sk�ry i wbi� na pal, �e on ju� wszystko wie.

Czyli� Fenicjanie byliby tak spokojni, gdyby nie mieli pewno�ci, �e m�ody lew egipski zas�oni ich przed asyryjskim bykiem?

Mentezufis i Mefres spojrzeli na siebie ukradkiem. Ich prawie przerazi� geniusz barbarzy�cy, kt�ry �mia�o wypowiada� to, czego oni wcali nie brali pod rachunek.

I rzeczywi�cie: co by by�o, gdyby nast�pca tronu odgad� ich zamiary, a nawet chcia� je powik�a�?..

Lecz z chwilowego k�opotu wybawi� ich milcz�cy dotychczas Istubar.

� Sargonie � rzek� � mi�szasz si� w nie swoje sprawy. Twoim obowi�zkiem jest zawrze� z Egiptem traktat, jakiego chce nasz pan. A co wie, czego nie wie, co zrobi, a czego nie zrobi ich nast�pca tronu, to ju� nie twoja sprawa. Skoro najwy�sza, wiecznie �yj�ca rada kap�an�w zapewnia nas, traktat b�dzie wykonany.Jakim za� zrobi si� to sposobem? Nie naszej g�owy rzecz.

Osch�y ton, z jakim wypowiedzia� to Istubar, uspokoi� rozhukan� weso�o�� asyryjskiego pe�nomocnika. Sargon pokiwa� g�ow� i mrukn��:

� W takim razie szkoda ch�opca!.. Wielki to wojownik, wspania�omy�lny pan�

Po wizycie u Sargona dwaj �wi�ci m�owie, Mefres i Mentezufis, okrywszy si� starannie burnusami wracali zamy�leni do domu.

� Kto wie � rzek� Mentezufis � czy ten pijak Sargon nie ma s�uszno�ci co do naszego nast�pcy?..

� W takim razie Istubar b�dzie mia� lepsz� s�uszno�� � twardo odpowiedzia� Mefres.

� Jednak nie uprzedzajmy si�. Trzeba pierwej wybada� ksi�cia � odpar� Mentezufis.

� Uczy� to, wasza cze��.

Istotnie, nazajutrz obaj kap�ani, z bardzo powa�nymi minami, przyszli do nast�pcy prosz�c go o poufn� rozmow�.

� C� si� sta�o? � zapyta� ksi��� � czy znowu jego dostojno�� Sargon odby� jakie nocne poselstwo?

� Niestety, nie chodzi nam o Sargona � odpar� arcykap�an. � Ale� mi�dzy ludem kr��� pog�oski, �e ty, najdostojniejszy panie, utrzymujesz �cis�e stosunki z niewiernymi Fenicjanami�

Po tych s�owach ksi��� zacz�� ju� domy�la� si� celu wizyty prorok�w i krew w nim zakipia�a. Lecz jednocze�nie oceni�, �e jest to pocz�tek gry mi�dzy nim a stanem kap�a�skim, i jak przysta�o na kr�lewskiego syna, opanowa� si� w jednej chwili. Jego twarz przybra�a wyraz zaciekawionej naiwno�ci.

� A Fenicjanie to niebezpieczni ludzie, urodzeni wrogowie pa�stwa!.. � doda� Mefres.

Nast�pca u�miechn�� si�.

� Gdyby�cie wy, �wi�ci m�owie � odpar� � po�yczali mi pieni�dzy i mieli przy �wi�tyniach �adne dziewcz�ta, z wami musia�bym si� widywa� cz�ciej. A tak z biedy musz� przyja�ni� si� z Fenicjanami!

� M�wi�, �e wasza dostojno�� odwiedzasz w nocy t� Fenicjank�

� I musz� tak robi�, dop�ki dziewczyna nabrawszy rozumu nie przeprowadzi si� do mego domu. Ale nie b�jcie si�, chodz� z mieczem i gdyby mi kto zast�pi� drog�

� Przez t� jednak Fenicjank� nabra�e�, wasza dostojno��, wstr�tu do pe�nomocnika asyryjskiego kr�la.

� Wcale nie przez ni�, tylko �e Sargon �mierdzi �ojem� Wreszcie do czego to prowadzi?�

Wy, �wi�ci ojcowie, nie jeste�cie dozorcami moich kobiet; s�dz�, �e dostojny Sargon nie powierzy� wam swoich, wi�c � czego chcecie?�

Mefres tak zmi�sza� si�, �e a� na wygolonym czole zap�on�� mu rumieniec.

� Rzek�e�, wasza dostojno��, prawd� � odpar� � �e nie do nas nale�� wasze mi�ostki i sposoby, jakich do tego u�ywacie. Ale� jest rzecz gorsza: lud dziwi si�, �e chytry Hiram tak �atwo po�yczy� wam sto talent�w, nawet bez zastawu�

Ksi�ciu drgn�y usta, lecz znowu rzek� spokojnie:

� Nie moja wina, �e Hiram wi�cej ufa memu s�owu ani�eli egipscy bogacze! On wie, �e raczej wyrzek�bym si� mojej zbroi po dziadzie, ni� nie zap�aci� mu tego, com winien. A zdaje si�, �e i o procent musi by� spokojny, gdy� wcale mi o nim nie wspomina�.

Nie my�l� tai� przed wami, �wi�ci m�owie, �e Fenicjanie maj� wi�cej zr�czno�ci od Egipcjan. Nasz bogacz, zanim by mi po�yczy� sto talent�w, robi�by surowe miny, nast�ka�by si�, wytrzyma� mnie z miesi�c, a w ko�cu wzi��by ogromny zastaw i jeszcze wi�kszy procent.

Za� Fenicjanie, kt�rzy lepiej znaj� serca ksi���t, daj� nam pieni�dze nawet bez s�dziego i �wiadk�w.

Arcykap�an by� tak zirytowany spokojnym szyderstwem Ramzesa, �e umilk� i zaci�� usta.

Wyr�czy� go Mentezufis zapytawszy nagle:

� Co by�, wasza dostojno��, rzek�, gdyby�my zawarli z Asyri� traktat oddaj�cy jej p�nocn� Azj� razem z Fenicj�?�

M�wi�c tak utkwi� oczy w twarz nast�pcy. Ale ksi��� odpar� ca�kiem spokojnie:

� Powiedzia�bym, �e tylko zdrajcy mogliby nam�wi� faraona do podobnego traktatu.

Obaj kap�ani poruszyli si�: Mefres podni�s� r�ce do g�ry, Mentezufis zacisn�� pi�ci.

� A gdyby wymaga�o tego bezpiecze�stwo pa�stwa?� � nalega� Mentezufis.

� Czego wy ode mnie chcecie?� � wybuchn�� ksi���. � Wtr�cacie si� do moich d�ug�w i kobiet, otaczacie mnie szpiegami, o�mielacie si� robi� mi wym�wki, a teraz jeszcze zadajecie mi jakie� podst�pne pytanie. Ot� m�wi� wam: ja, cho�by�cie mnie mieli otru�, nie podpisa�bym takiego traktatu� Na szcz�cie, nie zale�y to ode mnie, tylko od jego �wi�tobliwo�ci, kt�rego wol� wszyscy musimy spe�nia�.

� Wi�c c� by� zrobi�, wasza dostojno��, b�d�c faraonem?�

� To, czego wymaga�aby cze�� i interes pa�stwa.

� O tym nie w�tpi� � rzek� Mentezufis. � Ale co wasza dostojno�� uwa�asz za interes pa�stwa?� Gdzie mamy szuka� wskaz�wek?�

� A od czego� jest najwy�sza rada?� � zawo�a� ksi���, tym razem z udanym gniewem. � Powiadacie, �e sk�ada si� z samych m�drc�w� Wi�c niechby oni wzi�li na swoj� odpowiedzialno�� traktat, kt�ry ja uwa�am za ha�b� i zgub� Egiptu�

� Sk�d�e wiesz, wasza dostojno�� � odpar� Mentezufis � �e w�a�nie tak nie post�pi� wasz boski rodzic?�

� Wi�c po co wy mnie o to pytacie?� Co to za �ledztwo?� Kto wam daje prawo zagl�da� w g��b mego serca�

Ramzes udawa� tak mocno oburzonego, �e a� uspokoili si� obaj kap�ani.

� M�wisz, ksi��� � odezwa� si� Mefres � jak przysta�o na dobrego Egipcjanina. Przecie i nas bola�by podobny traktat, ale bezpiecze�stwo pa�stwa niekiedy wymaga chwilowego poddania si� okoliczno�ciom�

� Ale co was zmusza do tego?� � wo�a� ksi���. � Czy przegrali�my wielk� bitw�, czy ju� nie mamy wojsk?�

� Wio�larzami okr�tu, na kt�rym Egipt p�ynie przez rzek� wieczno�ci, s� bogowie � odpar� uroczystym tonem arcykap�an � a sternikiem Najwy�szy Pan wszelkiego stworzenia. Nieraz zatrzymuj� oni albo i skr�caj� statek, a�eby omin�� niebezpieczne wiry, kt�rych my nawet nie dostrzegamy. W takich wypadkach z naszej strony potrzebn� jest tylko cierpliwo�� i pos�usze�stwo, za kt�re wcze�niej lub p�niej spotyka nas hojna nagroda przewy�szaj�ca wszystko, co mo�e wymy�li� �miertelny cz�owiek.

Po tej uwadze kap�ani po�egnali ksi�cia, pe�ni otuchy, �e cho� gniewa si� na traktat, lecz go nie z�amie i zapewni Egiptowi czas potrzebnego mu spokoju. Po ich odej�ciu Ramzes wezwa� do siebie Tutmozisa. A gdy znalaz� si� sam na sam z ulubie�cem, d�ugo hamowany gniew i �al wybuchn��. Ksi��� rzuci� si� na kanap�, wi� si� jak w��, uderza� pi�ciami w g�ow� i p�aka�.

Wyl�kniony Tutmozis czeka�, a� ksi�cia ominie atak w�ciek�o�ci. Nast�pnie poda� mu wody z winem, okadzi� go koj�cymi wonno�ciami, wreszcie usiad� przy nim i zapyta� o przyczyn� niem�skiej rozpaczy.

� Si�d� tu � rzek� nast�pca nie podnosz�c si�. � Czy wiesz, dzisiaj jestem ju� pewny tego, �e nasi kap�ani zawarli z Asyri� jaki� haniebny traktat� Bez wojny, nawet bez �adnych ��da� z tamtej strony!.. Czy domy�lasz si�, ile tracimy?�

� M�wi� mi Dagon, �e Asyria chce zagarn�� Fenicj�. Lecz Fenicjanie ju� mniej s� zatrwo�eni, gdy� kr�l Assar ma wojn� na p�nocno-wschodnich granicach. Siedz� tam ludy bardzo waleczne i mnogie, wi�c nie wiadomo, jak sko�czy si� wyprawa. W ka�dym razie Fenicjanie b�d� mieli par� lat spokoju, co im wystarczy do przygotowania obrony i znalezienia sprzymierze�c�w�

Ksi��� niecierpliwie machn�� r�k�.

� Oto widzisz � przerwa� Tutmozisowi � nawet Fenicja uzbroi si�, a mo�e i wszystkich s�siad�w, kt�rzy j� otaczaj�. Na wszelki za� spos�b my stracimy cho�by tylko zaleg�e daniny z Azji, kt�re wynosz� � czy s�ysza�e� co podobnego?� � wynosz� przesz�o sto tysi�cy talent�w!..

Sto tysi�cy talent�w� � powt�rzy� ksi���. � O bogowie! ale� taka suma od razu wype�ni�aby skarb faraona� A gdyby�my jeszcze napadli Asyri� w porze w�a�ciwej, w samej Niniwie, w samym pa�acu Assara, znale�liby�my niewyczerpane skarby�

Pomy�l teraz: ilu mogliby�my zabra� niewolnik�w?� P� miliona� milion ludzi olbrzymio silnych, a tak dzikich, �e niewola w Egipcie, �e najci�sza praca przy kana�ach lub w kopalniach wyda�aby si� im zabawk�� P�odno�� ziemi podnios�aby si� w ci�gu kilku lat, wyn�dznia�y nasz lud odpocz��by i zanim umar�by ostatni niewolnik, ju� pa�stwo odzyska�oby dawn� pot�g� i bogactwa�

I to wszystko zniwecz� kap�ani za pomoc� kilku zapisanych blach srebrnych i kilku cegie� poci�tych znakami w formie strza�, kt�rych nikt z nas nie rozumie!..

Wys�uchawszy �al�w ksi�cia, Tutmozis podni�s� si� z krzes�a, z uwag� przejrza� s�siednie komnaty, czy kto w nich nie pods�uchuje, potem znowu usiad� przy Ramzesie i zacz�� szepta�:

� B�d� dobrej my�li, panie! O ile wiem, ca�a arystokracja, wszyscy nomarchowie, wszyscy wy�si oficerowie s�yszeli co� o tym traktacie i s� oburzeni. Daj wi�c tylko znak, a rozbijemy traktatowe ceg�y na �bach Sargona, nawet Assara�

� Ale� to by�by bunt przeciw jego �wi�tobliwo�ci� � r�wnie cicho odpar� ksi���.

Tutmozis zrobi� smutn� min�.

� Nie chcia�bym � rzek� � zakrwawia� ci serca, ale� tw�j, r�wny najwy�szym bogom, ojciec jest ci�ko chory.

� To nieprawda!.. � zerwa� si� ksi���.

� Prawda, tylko nie zdrad� si�, �e wiesz o tym. Jego �wi�tobliwo�� jest bardzo zm�czony pobytem na tej ziemi i ju� pragnie odej��. Lecz kap�ani zatrzymuj� go, a ciebie nie wzywaj� do Memfisu, a�eby bez przeszk�d podpisa� umow� z Asyri��

� Ale� to s� zdrajcy!.. zdrajcy!.. � szepta� rozw�cieczony ksi���.

� Dlatego nie b�dziesz mia� trudno�ci z zerwaniem umowy, gdy obejmiesz w�adz� po ojcu (oby �y� wiecznie!).

Ksi��� zaduma� si�.

� �atwiej podpisa� traktat ani�eli go zerwa�

� I zerwa� �atwo! � u�miechn�� si� Tutmozis. � Czyli� w Azji nie ma plemion niesfornych, kt�re wpadn� w nasze granice?� Czyli� boski Nitager nie czuwa ze swoj� armi�, aby odpar� ich i przeni�s� wojn� do ich kraj�w?� A czy my�lisz, �e Egipt nie znajdzie ludzi do or�a i skarb�w na wojn�?� P�jdziemy wszyscy, bo ka�dy mo�e co� zyska� i jako tako ubezpieczy� sobie �ycie� Skarby za� le�� w �wi�tyniach� A w Labiryncie!..

� Kto je wydob�dzie stamt�d! � wtr�ci� z pow�tpiewaniem ksi���.

� Kto?� Ka�dy nomarcha, ka�dy oficer, ka�dy szlachcic zrobi to, byle mia� rozkaz faraona, a� m�odsi kap�ani poka�� nam drog� do kryj�wek�

� Nie o�miel� si� Kara bog�w�

Tutmozis pogardliwie machn�� r�k�.

� Albo�e�my to ch�opi czy pastuchy, a�eby l�ka� si� bog�w, z kt�rych drwi� �ydzi, Fenicjanie i Grecy, a lada najemny �o�nierz zniewa�a ich bezkarnie.

Kap�ani to wymy�lili brednie o bogach, w kt�rych sami nie wierz�. Przecie wiesz, �e w �wi�tyniach uznaj� tylko Jedynego� Oni te� robi� cuda, z kt�rych si� �miej�� Ch�op po dawnemu bije czo�em przed pos�gami. Ale ju� robotnicy w�tpi� o wszechmocno�ci Ozirisa, Horusa i Seta, pisarze oszukuj� bog�w w rachunkach, a kap�ani pos�uguj� si� nimi jak �a�cuchem i zamkiem do zabezpieczenia swoich skarbc�w.

Oho! Min�y te czasy � ci�gn�� Tutmozis � kiedy ca�y Egipt wierzy� we wszystko, co mu donoszono ze �wi�ty�. Dzi� my obra�amy bog�w fenickich, Fenicjanie naszych, i jako� na nikogo nie spadaj� pioruny�

Namiestnik uwa�nie przypatrywa� si� Tutmozisowi.

� Sk�d tobie takie my�li przychodz� do g�owy? � spyta�. � Wszak�e nie tak dawno blad�e� na wzmiank� o kap�anach�

� Bo by�em jeden. Ale dzi�, gdym pozna�, �e ca�a szlachta ma te same rozumienie co ja, jest mi ra�niej�

� A kto szlachcie i tobie m�wi� o traktatach z Asyri�?

� Dagon i inni Fenicjanie � odpar� Tutmozis. � Oni nawet ofiarowali si�, gdy przyjdzie czas, podbuntowa� azjatyckie plemiona, aby nasze wojska mia�y poz�r do przekroczenia granic. A gdy raz wyjdziemy na drog� do Niniwy, Fenicjanie i ich sprzymierze�cy po��cz� si� z nami�

I b�dziesz mia� armi�, jakiej nie posiada� Ramzes Wielki!..

Ksi�ciu nie podoba�a si� ta gorliwo�� Fenicjan; zamilcza� jednak o niej. Natomiast spyta�:

� A co b�dzie, je�eli kap�ani dowiedz� si� o waszych gadaninach?� Zaprawd� �aden z was nie uniknie �mierci!

� O niczym nie dowiedz� si� � weso�o odpar� Tutmozis. � Zanadto ufaj� swej pot�dze, �le p�ac� szpiegom i zniech�cili ca�y Egipt swoj� chciwo�ci� i pych�. Tote� arystokracja, wojsko, pisarze, robotnicy, nawet ni�si kap�ani tylko czekaj� has�a, a�eby wpa�� do �wi�ty�, zabra� skarby i z�o�y� je u st�p tronu. Gdy im za� skarb�w zabraknie, �wi�ci m�owie utrac� wszelk� w�adz�. Nawet przestan� robi� cuda, bo i do tego potrzebne s� z�ote pier�cienie�

Ksi��� skierowa� rozmow� na inne przedmioty, wreszcie da� znak Tutmozisowi, �e mo�e odej��.

Gdy zosta� sam, pocz�� rozmy�la�.

By�by zachwycony wrogim usposobieniem szlachty do kap�an�w i wojowniczymi instynktami najwy�szych klas, gdyby zapa� nie wybuchn�� tak nagle i gdyby poza nim nie ukrywali si� Fenicjanie.

To kaza�o nast�pcy by� ostro�nym; rozumia� bowiem, �e w sprawach Egiptu lepiej ufa� patriotyzmowi kap�an�w ani�eli przyja�ni Fenicjan.

Lecz przypomnia� sobie s�owa ojca, �e Fenicjanie s� prawdom�wni i wierni, gdy chodzi o ich interes. Ot� bez kwestii Fenicjanie mieli wielki interes w tym, a�eby nie dosta� si� pod w�adz� Asyryjczyk�w. I mo�na by�o polega� na nich jako na sprzymierze�cach w razie wojny, gdy� przegrana Egipcjan odbi�aby si� przede wszystkim na Fenicji.

Z drugiej strony Ramzes nie przypuszcza�, �e kap�ani, nawet zawieraj�c tak szpetny traktat z Asyri�, dopuszczali si� zdrady. Nie, to nie byli zdrajcy, ale � rozleniwieni dygnitarze. Dogadza im pok�j, gdy� w�r�d spokoju mno�� swoje skarby i rozszerzaj� w�adz�. Nie chc� wojny, gdy� wojna spot�gowa�aby w�adz� faraona, a ich samych narazi�aby na ci�kie wydatki.

I sta�o si�, �e m�ody ksi���, pomimo braku do�wiadczenia, rozumia�, �e musi by� ostro�nym, nie �pieszy� si�, nikogo nie pot�pia�, ale te� i nikomu nie ufa� zbytecznie. On ju� postanowi� wojn� z Asyri�, nie dlatego, �e pragn�a jej szlachta i Fenicjanie, lecz �e Egipt potrzebowa� skarb�w i niewolnik�w.

Ale, postanowiwszy wojn�, chcia� dzia�a� rozwa�nie. Chcia� powoli przekona� do niej stan kap�a�ski, a dopiero w razie oporu � zgnie�� go za pomoc� wojska i szlachty.

I w�a�nie w�wczas gdy �wi�ty Mefres i Mentezufis �artowali z przepowiedni Sargona, �e nast�pca nie podda si� kap�anom, ale ich zmusi do pos�usze�stwa, ju� w�wczas ksi��� mia� gotowy plan ujarzmienia ich i widzia� jakie posiada do tego �rodki. Za� chwil� rozpocz�cia walki i spos�b przeprowadzenia jej pozostawia� przysz�o�ci.

�Czas przynosi najlepsze rady!� � rzek� do siebie.

By� spokojny i zadowolony jak cz�owiek, kt�ry po d�ugim wahaniu wie, co ma robi�, i posiada wiar� we w�asne si�y. Tote� a�eby pozby� si� nawet �lad�w niedawnego wzburzenia, poszed� do Sary.

Zabawa z synkiem zawsze koi�a jego troski i pogod� nape�nia�a mu serce.

Min�� ogr�d, wszed� do willi swej pierwszej kochanki i zasta� j� � znowu we �zach.

� O, Saro! � zawo�a� � gdyby� mia�a Nil w twojej piersi, potrafi�aby� go wyp�aka�.

� Ju� nie b�d� � odpar�a, lecz jeszcze obfitszy strumie� pola� si� z jej oczu.

� C� to? � spyta� ksi��� � czy znowu sprowadzi�a� sobie jak�� wr�k�, kt�ra straszy ci� Fenicjankami?

� Nie Fenicjanek l�kam si�, ale Fenicji� � rzek�a. � O, ty nie wiesz, panie, jacy to nikczemni ludzie�

� Pal� dzieci? � roze�mia� si� namiestnik.

� My�lisz, �e nie?� � odpowiedzia�a patrz�c na niego wielkimi oczyma.

� Bajki! Wiem przecie od ksi�cia Hirama, �e to bajki�

� Hiram?� � krzykn�a Sara. � Hiram, ale� to najwi�kszy zbrodniarz� Spytaj mego ojca, a on powie ci, panie, w jaki spos�b Hiram zwabia na swoje statki m�ode dziewcz�ta dalekich kraj�w i � rozpi�wszy �agle, uwozi, aby je sprzeda� By�a przecie� u nas jasnow�osa niewolnica, kt�r� porwa� Hiram. Szala�a z t�sknoty za swym krajem, ale nie umia�a powiedzie� nawet, gdzie le�y jej ojczyzna. I umar�a!.. Takim jest Hiram, takim n�dzny Dagon i wszyscy ci nikczemnicy�

� Mo�e by�, ale co nas to obchodzi? � spyta� ksi���.

� Bardzo wiele � m�wi�a Sara. � Ty panie, s�uchasz dzisiaj rad fenickich, a tymczasem nasi �ydzi wykryli, �e Fenicja chce wywo�a� wojn� mi�dzy Egiptem i Asyri�� Podobno nawet co najprzedniejsi kupcy i bankierzy feniccy zobowi�zali si� do tego strasznymi przysi�gami�

� Na c� im wojna?� � wtr�ci� ksi��� z udan� oboj�tno�ci�.

� Na co!.. � zawo�a�a Sara. � B�d� wam i Asyryjczykom dostarcza� broni, towar�w i wiadomo�ci, a za wszystko ka�� sobie dziesi�� razy dro�ej p�aci� B�d� obdzierali poleg�ych i ranionych obu stron� B�d� od waszych i asyryjskich �o�nierzy wykupywa� zrabowane przedmioty i niewolnik�w� Czyli� tego ma�o?� Egipt i Asyria zrujnuj� si�, ale Fenicja pobuduje nowe sk�ady na bogactwa.

� Kto� ci wy�o�y� tak� m�dro��?� � u�miechn�� si� ksi���.

� Albo� nie s�ysz�, jak m�j ojciec, nasi krewni i znajomi szepc� o tym, trwo�nie ogl�daj�c si�, aby ich kto nie pods�ucha�? Czyli� wreszcie ja nie znam Fenicjan? Przed tob�, panie, oni le�� na brzuchach i ty nie widzisz ich ob�udnych spojrze�, ale ja nieraz przypatrywa�am si� ich oczom, zielonym z chciwo�ci albo ��tym z gniewu.

O, strze� si�, panie, Fenicjan jak jadowitej �mii!..

Ramzes patrzy� na Sar� i mimo woli por�wnywa� jej szczer� mi�o�� � z wyrachowaniem Fenicjanki, jej tkliwe wybuchy � z podst�pnym ch�odem Kamy.

�Zaprawd�! � my�la�. � Fenicjanie s� jadowitymi gadami. Ale je�eli Ramzes Wielki pos�ugiwa� si� na wojnie lwem, dlaczego ja przeciwko wrogom Egiptu nie mia�bym u�y� �mii?� I im plastyczniej wyobra�a� sobie przewrotno�� Kamy, tym bardziej po��da� jej. Dusze bohaterskie niekiedy szukaj� niebezpiecze�stw.

Po�egna� Sar� i nagle, nie wiadomo sk�d, przypomnia� sobie, �e Sargon jego podejrzewa� o udzia� w napadzie.

Ksi��� uderzy� si� w czo�o.

� Czy�by to ten m�j sobowt�r � rzek� � urz�dzi� bijatyk� pos�owi?� A w takim razie kto go nam�wi�?� Chyba Fenicjanie?� A je�eli oni chcieli do tak brudnej rzeczy wmi�sza� moj� osob�, wi�c s�usznie m�wi Sara, �e to s� nikczemnicy, kt�rych powinienem si� wystrzega�

Znowu odezwa� si� w nim gniew i ksi��� postanowi� kwesti� rozstrzygn�� natychmiast. A poniewa� w�a�nie zapada� wiecz�r, wi�c Ramzes nie wst�puj�c do siebie poszed� do Kamy.

Ma�o obchodzi�o go, �e mo�e by� poznany; na wypadek za� niebezpiecze�stwa mia� przecie miecz�

W pa�acyku kap�anki �wieci�o si�, ale ze s�u�by nikt nie kr�ci� si� w przysionku.

�Dotychczas � pomy�la� � Kama wyprawia�a swoj� s�u�b�, kiedy ja mia�em przyj�� do niej.

Dzi� � czy przeczuwa mnie, czy mo�e przyjmuje szcz�liwszego ode mnie kochanka?� �

Wszed� na pi�tro, stan�� przed komnat� Fenicjanki i nagle odsun�� kotar�. W pokoju by�a Kama i Hiram i o czym� szeptali.

� O!.. w z�y czas przychodz� � roze�mia� si� nast�pca. � C� to, i wy, ksi���, zalecacie si� do kobiety, kt�rej pod kar� �mierci nie wolno by� �askaw� dla m�czyzn?

Hiram i kap�anka oboje zerwali si� z taburet�w.

� Widocznie � rzek� Fenicjanin k�aniaj�c si� � jaki� dobry duch ostrzeg� ci�, panie, �e o tobie m�wimy�

� Przygotowujecie mi jak� niespodziank�? � spyta� namiestnik.

� Mo�e!.. Kto to wie?� � odpar�a Kama patrz�c na niego w spos�b wyzywaj�cy.

Ale ksi��� odpar� ch�odno:

� Oby ci, kt�rzy zechc� nadal robi� mi niespodzianki, nie zawadzili w�asn� szyj� o top�r albo powr�z� To by wi�cej ich zdziwi�o ani�eli mnie ich post�pki.

Kamie u�miech zastyg� na p�otwartych ustach; Hiram poblad� i pokornie odezwa� si�:

� Czym zas�u�yli�my na gniew pana i opiekuna naszego?

� Chc� wiedzie� prawd� � rzek� ksi��� siadaj�c i gro�nie patrz�c na Hirama. � Chc� wiedzie�: kto urz�dzi� napad na asyryjskiego pos�a i wmi�sza� w t� nikczemno�� cz�owieka tak podobnego do mnie, jak moja r�ka prawa jest podobna do lewej.

� Widzisz, Kamo � odezwa� si� struchla�y Hiram � m�wi�em, �e poufa�o�� tego �otra do ciebie mo�e sprowadzi� wielkie nieszcz�cie� A oto masz!.. Nawet nie czekali�my d�ugo.

Fenicjanka rzuci�a si� do n�g ksi�ciu.

� Wszystko powiem � zawo�a�a j�cz�c � tylko wyrzu�, panie, ze swego serca uraz� do Fenicji� Mnie zabij, mnie uwi�, ale nie gniewaj si� na nich.

� Kto napad� Sargona?

� Lykon, Grek, kt�ry �piewa w naszej �wi�tyni � odpar�a wci�� kl�cz�c Fenicjanka.

� Aha!.. wi�c to on wtedy �piewa� pod twoim domem i on jest tak podobny do mnie?�

Hiram schyli� g�ow� i po�o�y� r�k� na sercu.

� Hojnie p�acili�my temu cz�owiekowi � rzek� � za to, �e jest podobnym do ciebie, panie�

S�dzili�my, �e n�dzna jego figura mo�e przyda� ci si� na wypadek nieszcz�cia�

� I przyda� si�!.. � przerwa� nast�pca. � Gdzie on jest? Chc� widzie� tego doskona�ego �piewaka� ten m�j �ywy obraz�

Hiram roz�o�y� r�ce.

� Uciek� �otr, ale my go znajdziemy � odpar�. � Chyba, �e zamieni si� w much�, albo glist� ziemn��

� A mnie przebaczysz, panie?� � szepn�a Fenicjanka opieraj�c si� na kolanach ksi�cia.

� Wiele przebacza si� kobietom � rzek� nast�pca.

� I wy nie b�dziecie m�cili si� na mnie?� � trwo�nie zapyta�a Hirama.

� Fenicja � odpar� starzec powoli i dobitnie � najwi�kszy wyst�pek zapomni temu, kto posi�dzie �ask� pana naszego, Ramzesa � oby �y� wiecznie!..

Co si� za� tyczy Lykona � doda� zwracaj�c si� do nast�pcy � b�dziesz go mia�, panie, �ywym lub zmar�ym�

To powiedziawszy Hiram nisko uk�oni� si� i opu�ci� pok�j zostawiaj�c kap�ank� z ksi�ciem.

Ramzesowi krew uderzy�a do g�owy. Obj�� kl�cz�c� Kam� i szepn��: � S�ysza�a�, co powiedzia� dostojny Hiram?� Fenicja zapomni ci najwi�kszy wyst�pek!..

Zaprawd�, ten cz�owiek jest mi wierny� A je�eli on tak powiedzia�, jak� znajdziesz wym�wk�?�

Kama ca�owa�a jego r�ce szepcz�c:

� Zdoby�e� mnie� jestem twoj� niewolnic�� Ale dzi� zostaw mnie w spokoju� uszanuj dom, kt�ry nale�y do boskiej Astoreth.

� Wi�c przeprowadzisz si� do mego pa�acu? � spyta� ksi���.

� O bogowie, co wyrzek�e�?� Od czasu jak s�o�ce wschodzi i zachodzi, nie by�o jeszcze wypadku, a�eby kap�anka Astoreth� Ale trudno!.. Fenicja, panie, daje ci taki dow�d czci i przywi�zania, jakiego nigdy nie otrzyma� �aden z jej syn�w�

� Wi�c� � przerwa� ksi��� tul�c j�.

� Tylko nie dzi� i nie tutaj� � b�aga�a.

Dowiedziawszy si� od Hirama, ze Fenicjanie darowali mu kap�ank�, nast�pca jak najpr�dzej chcia� j� mie� w swym domu nie dlatego, a�eby bez niej nie m�g� �y�, lecz �e stanowi�a dla niego nowo��.

Ale Kama oci�ga�a si� z przybyciem b�agaj�c ksi�cia, aby zostawi� j� w spokoju, dop�ki nie zmniejszy si� nap�yw pielgrzym�w, a nade wszystko dop�ki z Pi-Bast nie wyjad� najznakomitsi. Gdyby bowiem za ich bytno�ci zosta�a kochank� ksi�cia, mog�y zmniejszy� si� dochody �wi�tyni, a kap�ance grozi�oby niebezpiecze�stwo.

� Nasi m�drzy i wielcy � m�wi�a Ramzesowi � przebacz� mi zdrad�. Ale posp�lstwo b�dzie wzywa� pomsty bog�w na moj� g�ow�, a ty, panie, wiesz, �e bogowie maj� d�ugie r�ce�

� Oby ich nie stracili, gdy wsun� je pod m�j dach! � odpar� ksi���.

Nie nalega� jednak, maj�c w tym czasie uwag� bardzo zaj�t�.

Pos�owie asyryjscy: Sargon i Istubar, ju� wyjechali do Memfis dla podpisania traktatu.

Jednocze�nie faraon wezwa� Ramzesa o z�o�enie mu raportu z podr�y.

Ksi��� kaza� pisarzom dok�adnie opisa� wszystko, co zdarzy�o si� od chwili, gdy opu�ci� Memfis, a wi�c: przegl�dy rzemie�lnik�w, zwiedzanie fabryk i p�l, rozmowy z nomarchami i urz�dnikami. Do odwiezienia za� raportu przeznaczy� Tutmozisa.

� Przed obliczem faraona � rzek� do niego ksi��� � b�dziesz moim sercem i ustami. A oto co masz robi�:

Gdy najdostojniejszy Herhor zapyta: co my�l� o przyczynach n�dzy Egiptu i skarbu? � odpowiedz ministrowi, a�eby zwr�ci� si� do swego pomocnika Pentuera, a on obja�ni moje pogl�dy w ten sam spos�b, jak to uczyni� w �wi�tyni boskiej Hator.

Gdy Herhor zechce wiedzie�: jakie jest moje zdanie o traktacie z Asyri�? � odpowiedz, �e moim obowi�zkiem jest spe�nia� rozkazy naszego pana.

Tutmozis kiwa� g�ow� na znak, �e rozumie.

� Ale � ci�gn�� namiestnik � gdy staniesz przed obliczem mego ojca (oby �y� wiecznie!) i przekonasz si�, �e was nikt nie pods�uchuje, upadnij mu do n�g w mym imieniu i powiedz: Panie nasz, to m�wi syn i s�uga tw�j, n�dzny Ramzes, kt�remu da�e� �ycie i w�adz�.

Przyczyn� kl�sk Egiptu jest ubytek ziemi urodzajnej, kt�r� zagarn�a pustynia, i ubytek ludno�ci, kt�ra mrze z pracy i niedostatku.

Ale wiedz, o panie nasz, �e nie mniejsz� szkod� jak m�r i pustynia wyrz�dzaj� skarbowi twemu kap�ani. Gdy� nie tylko �wi�tynie ich s� wype�nione z�otem i klejnotami, kt�rymi mo�na by wszystkie d�ugi sp�aci�, ale jeszcze �wi�ci ojcowie i prorocy maj� najlepsze folwarki, najdzielniejszych ch�op�w i robotnik�w, a ziemi daleko wi�cej ni� b�g-faraon.

To ci m�wi syn i s�uga tw�j, Ramzes, kt�ry przez ca�y czas podr�y mia� oczy ci�gle otwarte jak ryba i uszy nastawione jak u roztropnego os�a.

Ksi��� odpocz��, Tutmozis powtarza� sobie w pami�ci jego s�owa.

� Gdy za� � m�wi� dalej namiestnik � jego �wi�tobliwo�� spyta: jakie jest moje zdanie o Asyryjczykach? � padnij na twarz i odpowiedz:

S�uga Ramzes, je�eli pozwolisz, o�miela si� mniema�, �e Asyryjczycy s� to wielkie i silne ch�opy i maj� doskona�� bro�; ale wida� po nich, �e s� �le musztrowani.

Za pi�tami Sargona chodzili przecie najlepsi wojownicy asyryjscy: �ucznicy, topornicy, kopijnicy, a jednak nie by�o takich sze�ciu, kt�rzy potrafiliby maszerowa� zgodnie, w jednym szeregu. Przy tym w��cznie nosz� krzywo, miecze �le przywi�zane, topory trzymaj� jak cie�le albo rze�nicy. Ich odzie� jest ci�ka, ich grube sanda�y odparzaj� nogi, a ich tarcze, cho� mocne, niewiele dadz� im po�ytku, gdy� �o�nierz jest niezgrabny.

� Prawd� m�wisz � wtr�ci� Tutmozis. To samo i ja spostrzeg�em i to samo s�ysz� od naszych oficer�w, kt�rzy twierdz�, �e takie wojsko asyryjskie, jakie tu widzieli s�abszy stawi op�r ani�eli hordy libijskie.

� Powiedz te� � ci�gn�� Ramzes � panu naszemu, kt�ry nas obdarza �yciem, i� ca�a szlachta i wojsko egipskie burzy si� na sam� wie��, �e Asyryjczycy mogliby zagarn�� Fenicj�. Przecie Fenicja to port Egiptu, a Fenicjanie � najlepsi majtkowie naszej floty.

Powiedz wreszcie, jakom s�ysza� od Fenicjan (o czym jego �wi�tobliwo�� lepiej musi wiedzie�), �e Asyria jest dzi� s�aba: ma bowiem wojn� na p�nocy i wschodzie, a ca�� zachodni� Azj� ma przeciw sobie. Gdyby�my wi�c j� dzi� napadli, mogliby�my zdoby� wielkie skarby i mn�stwo niewolnik�w, kt�rzy naszym ch�opom pomagaliby w pracy.

Zako�cz jednak, �e m�dro�� ojca mego jest wi�ksza ani�eli wszystkich ludzi i �e zatem b�d� post�powa� tak, jak on mi rozka�e, byle nie odda� Fenicji w r�ce Assara, bo inaczej zginiemy. Fenicja to drzwi spi�owe do naszego skarbca, a gdzie� jest cz�owiek, kt�ry by z�odziejowi oddawa� swoje drzwi?

Tutmozis odjecha� do Memfisu w miesi�cu Paofi (lipiec, sierpie�). Nil zacz�� mocno przybiera�, skutkiem czego zmniejszy� si� nap�yw azjatyckich pielgrzym�w do �wi�tyni Astoreth.

Ludno�� te� miejscowa wyleg�a na pola, aby czym pr�dzej uprz�tn�� winogrona, len i pewien gatunek ro�liny wydaj�cej bawe�n�.

S�owem, okolica uspokoi�a si�, a ogrody otaczaj�ce �wi�tyni� Astoreth by�y prawie puste.

W tej porze ksi��� Ramzes, wolny od zabaw i obowi�zk�w pa�stwowych, zaj�� si� spraw� swej mi�o�ci do Kamy. Jednego dnia odby� tajemn� narad� z Hiramem, kt�ry z jego polecenia ofiarowa� �wi�tyni Astoreth dwana�cie talent�w w z�ocie, pos��ek bogini cudnie wyrze�biony z malachitu, pi��dziesi�t kr�w i sto pi��dziesi�t miar pszenicy. By� to dar tak hojny, �e sam arcykap�an �wi�tyni przyszed� do namiestnika, a�eby upa�� przed nim na brzuch sw�j i podzi�kowa� za �ask�, o kt�rej, jak m�wi�, po wsze wieki nie zapomn� ludy kochaj�ce bogini� Astoreth.

Za�atwiwszy si� ze �wi�tyni�, ksi��� wezwa� do siebie naczelnika policji w Pi-Bast i przep�dzi� z nim d�ug� godzin�. Za� w kilka dni p�niej ca�e miasto zatrz�s�o si� pod wp�ywem nadzwyczajnej nowiny.

Kama, kap�anka Astoreth, zosta�a porwana, gdzie� uprowadzona i � przepad�a jak ziarno piasku w pustyni!..

Nies�ychany ten wypadek zdarzy� si� w nast�pnych warunkach.

Arcykap�an �wi�tyni wys�a� Kam� do miasta Sabne-Chetam nad jeziorem Menzaleh, z ofiarami dla tamtejszej kaplicy Astoreth. Kap�anka odbywa�a podr� cz�nem w nocy, ju� to aby unikn�� letniego skwaru, ju� dla zabezpieczenia si� przed ciekawo�ci� i ho�dami mieszka�c�w.

Nad ranem, kiedy czterej wio�larze zm�czeni zdrzemn�li si�, spomi�dzy zaro�li nadbrze�nych wyp�yn�y nagle cz�na prowadzone przez Grek�w i Chet�w, otoczy�y ��d� wioz�c� kap�ank� i porwa�y Kam�. Napad by� tak szybki, �e feniccy wio�larze nie stawiali �adnego oporu; kap�ance za� widocznie zatkano usta, nawet bowiem nie zd��y�a krzykn��.

Dokonawszy �wi�tokradzkiego czynu Chetowie i Grecy znikn�li w zaro�lach, aby nast�pnie wydoby� si� na morze. Celem za� zabezpieczenia si� od po�cigu wywr�cili cz�no nale��ce do �wi�tyni Astoreth.

W Pi-Bast zawrza�o jak w ulu: ca�a ludno�� m�wi�a tylko o tym. Nawet domy�lano si� sprawc�w zbrodni. Jedni pos�dzali Asyryjczyka Sargona, kt�ry ofiarowa� Kamie tytu� ma��onki, byle chcia�a opu�ci� �wi�tyni� i pojecha� z nim do Niniwy. Inni za� podejrzewali Greka Lykona, kt�ry by� �piewakiem Astoreth i od dawna gorza� nami�tno�ci� do Kamy. By� te� o tyle bogatym, �e m�g� pozwoli� sobie na wynaj�cie greckich rabusi�w a o tyle bezbo�nym, �e zapewne nie waha�by si� porwa� kap�anki.

Rozumie si�, �e w �wi�tyni Astoreth natychmiast zwo�ano rad� najbogatszych i najpobo�niejszych wyznawc�w. Rada za� przede wszystkim uchwali�a, a�eby uwolni� Kam� od kap�a�skich obowi�zk�w i zdj�� z niej kl�twy gro��ce dziewicom, kt�re w s�u�bie bogini utraci�y niewinno��.

By�o to rozporz�dzenie �wi�tobliwe i m�dre: je�eli bowiem kto� gwa�tem porwa� kap�ank� i pozbawi� �wi�ce� wbrew jej woli, to nie godzi�o si� jej kara�.

W par� dni p�niej, przy odg�osie rog�w, og�oszono wiernym w �wi�tyni Astoreth, �e kap�anka Kama umar�a i �e gdyby kto spotka� kobiet� podobn� do niej, nie ma prawa m�ci� si�, a nawet czyni� jej wyrzut�w. Nie ona bowiem, nie kap�anka, opu�ci�a bogini�, ale porwa�y j� z�e duchy, za co b�d� ukarane.

Tego za� samego dnia dostojny Hiram by� u ksi�cia Ramzesa i ofiarowa� mu, w z�otej puszce, pergamin opatrzony mn�stwem piecz�ci kap�a�skich i podpisami najznakomitszych Fenicjan.

By� to wyrok duchownego s�du Astoreth, kt�ry uwalnia� Kam� od �lub�w i zdejmowa� z niej kl�tw� niebios, byle tylko wyrzek�a si� swego kap�a�skiego imienia.

Z tym dokumentem, gdy s�o�ce zasz�o, uda� si� ksi��� do pewnej samotnej willi w swoim ogrodzie. Otworzy� drzwi nieznanym sposobem i wszed� na pi�tro do niewielkiego pokoju.

Przy �wietle rze�bionego kaga�ca, w kt�rym pali�a si� wonna oliwa, ksi��� zobaczy� Kam�.

� Nareszcie!.. � zawo�a� oddaj�c jej z�ot� puszk�. � Masz wszystko, czego chcia�a�!

Fenicjanka by�a rozgor�czkowana; p�on�y jej oczy. Porwa�a puszk� i obejrzawszy j� rzuci�a na pod�og�.

� My�lisz, �e ona jest z�ota?� � rzek�a. � Oddam m�j naszyjnik, �e ta puszka jest miedziana i tylko pokryta z dwu stron cienkimi blaszkami�

� Tak�e mnie witasz?� � spyta� �dziwiony ksi���.

� Bo znam moich braci � odpar�a. � Oni fa�szuj� nie tylko z�oto, ale rubiny i szafiry�

� Kobieto� � przerwa� nast�pca � ale� w tej puszce jest twoje bezpiecze�stwo�

� Co mi tam bezpiecze�stwo!.. � odpar�a. � Nudz� si� i boj� Siedz� tu ju� cztery dni jak w wi�zieniu�

� Brakuje ci czego?�

� Brakuje mi �wiat�a� oddechu� �miech�w, �piew�w, ludzi� O m�ciwa bogini, jak�e mnie ci�ko karzesz!..

Ksi��� s�ucha� zdumiony. We w�ciek�ej kobiecie nie m�g� pozna� tej Kamy, kt�r� widzia� w �wi�tyni, tej kobiety, nad kt�r� unosi�a si� nami�tna pie�� Greka.

� Jutro � rzek� ksi��� � b�dziesz mog�a wyj�� do ogrodu� A gdy pojedziemy do Memfis, do Teb�w, b�dziesz bawi�a si� jak nigdy� Spojrzyj na mnie. Czyli� nie kocham ci� i czyli� kobiecie nie wystarcza zaszczyt, �e nale�y do mnie?�

� Tak � odpar�a nad�sana � ale cztery mia�e� przede mn�.

� Je�eli ciebie kocham najlepiej�

� Gdyby� mnie kocha� najlepiej, uczyni�by� mnie pierwsz�, osadzi�by� mnie w pa�acu, kt�ry zajmuje ta� �yd�wka Sara, i mnie da�by� wart�, nie jej� Tam przed pos�giem Astoreth by�am najpierwsz�� Ci, kt�rzy sk�adali ho�d bogini, kl�kaj�c przed ni�, patrzyli na mnie� A tu co?� � Wojsko b�bni i gra na fletach, urz�dnicy sk�adaj� r�ce na piersiach i schylaj� g�owy przez domem �yd�wki�

� Przed moim pierworodnym synem � przerwa� zniecierpliwiony ksi��� � a on nie jest �ydem�

� Jest �ydem!.. � wrzasn�a Kama.

Ramzes zerwa� si�.

� Szalona jeste�?� � rzek�, nagle uspokoiwszy si�. � Czy nie wiesz, �e m�j syn �ydem by� nie mo�e�

� A ja ci m�wi�, �e jest!.. � krzycza�a bij�c pi�ci� w stolik. � Jest �ydem, jak jego dziad, jak jego wujowie, i nazywa si� Izaak�

� Co� powiedzia�a, Fenicjanko?� Czy chcesz, a�ebym ci� wyp�dzi�?�

� Dobrze, wyp�d� mnie, je�eli k�amstwo wysz�o z ust moich� Ale je�eli rzek�am prawd�, wyp�d� tamt�� �yd�wk� wraz z jej pomiotem i mnie oddaj pa�ac� Ja chc�, ja zas�uguj� na to, a�eby by� pierwsz� w twoim domu� Bo tamta oszukuje ci� drwi z ciebie� A ja dla ciebie wypar�am si� mojej bogini� nara�am si� na jej zemst�

� Daj mi dow�d, a pa�ac b�dzie twoim� Nie, to fa�sz!.. � m�wi� ksi���. � Sara nie dopu�ci�aby si� takiej zbrodni� M�j pierworodny syn�

� Izaak!.. Izaak!.. � krzycza�a Kama. � Id� do niej i przekonaj si�

Ramzes na p� nieprzytomny wybieg� od Kamy i skierowa� si� do willi, gdzie mieszka�a Sara. Pomimo gwia�dzistej nocy zb��dzi� i przez pewien czas tu�a� si� po ogrodzie. Lecz otrze�wi�o go ch�odne powietrze, odnalaz� drog� i do domu Sary wszed� prawie spokojny.

Mimo p�nego wieczoru czuwano tam. Sara w�asnymi r�koma pra�a pieluszki syna, a jej s�u�ba skraca�a sobie czas jedzeniem, piciem i muzyk�.

Kiedy Ramzes blady ze wzruszenia stan�� na progu, Sara krzykn�a, lecz wnet uspokoi�a si�.

� B�d� pozdrowiony, panie � rzek�a ocieraj�c zmoczone r�ce i chyl�c mu si� do n�g.

� Saro, jak na imi� twemu synowi?� � spyta�.

Przera�ona schwyci�a si� za g�ow�.

� Jak na imi� twemu synowi?� � powt�rzy�.

� Wszak wiesz, panie, �e Seti� � odpar�a ledwie s�yszalnym g�osem.

� Spojrzyj mi w oczy�

� O Jehowo!.. � szepn�a Sara.

� Widzisz, �e k�amiesz. A teraz ja ci powiem: m�j syn, syn nast�pcy egipskiego tronu, nazywa si� Izaak� i jest �ydem� pod�ym �ydem�

� Bo�e!.. Bo�e!.. mi�osierdzia!.. � zawo�a�a rzucaj�c si� do n�g ksi�ciu.

Ramzes ani przez chwil� nie podni�s� g�osu, tylko twarz jego by�a szara.

� Ostrzegano mnie � m�wi� � abym nie bra� do mego domu �yd�wki� Moje wn�trzno�ci skr�ca�y si�, kiedy widzia�em folwark nape�niony �ydami� Alem pow�ci�gn�� odraz�, bom tobie ufa�. I ty, wraz z twymi �ydami, ukrad�a� mi syna, z�odziejko dzieci�

� Kap�ani rozkazali, a�eby zosta� �ydem� � szepn�a Sara szlochaj�c u n�g ksi�cia.

� Kap�ani?� Jacy?�

� Najdostojniejszy Herhor� najdostojniejszy Mefres� M�wili, �e tak trzeba, bo tw�j syn musi zosta� pierwszym kr�lem �ydowskim�

� Kap�ani?� Mefres?� � powt�rzy� ksi���. � Kr�lem �ydowskim?� Ale� ja m�wi�em ci, �e tw�j syn mo�e zosta� dow�dc� moich �ucznik�w, moim pisarzem� Ja ci to m�wi�em!.. a ty, n�dzna, my�la�a�, �e tytu� �ydowskiego kr�la r�wna si� dostoje�stwu mego �ucznika i pisarza?� Mefres� Herhor!.. Niech b�d� dzi�ki bogom, �e nareszcie zrozumia�em tych dostojnik�w i wiem, jaki los przeznaczaj� memu potomstwu�

Przez chwil� rozmy�la�, gryz� wargi. Nagle zawo�a� pot�nym g�osem:

� Hej!.. s�u�ba� �o�nierze!..

W oka mgnieniu komnata zacz�a nape�nia� si�. Wesz�y p�acz�c s�u�ebnice Sary, pisarz i rz�dca jej domu, potem niewolnicy, wreszcie kilku �o�nierzy z oficerem.

� �mier�!.. � krzykn�a Sara rozdzieraj�cym g�osem.

Rzuci�a si� do ko�yski, porwa�a syna i stan�wszy w k�cie komnaty zawo�a�a:

� Mnie zabijcie� ale jego nie dam!..

Ramzes u�miechn�� si�.

� Setniku � rzek� do oficera � we� t� kobiet� z jej dzieckiem i zaprowad� do budynku, gdzie mieszcz� si� niewolnicy mego domu. Ta �yd�wka ju� nie b�dzie pani�, ale s�ug� tej, kt�ra j� zast�pi.

A ty, rz�dco � doda� zwracaj�c si� do urz�dnika � pami�taj, aby �yd�wka nie zapomnia�a jutro z rana umy� n�g swej pani, kt�ra tu zaraz przyjdzie. Gdyby za� ta s�u�ebnica okaza�a si� krn�brn�, na rozkaz swej pani powinna otrzyma� ch�ost�.

Wyprowadzi� t� kobiet� do izby czeladniej!..

Oficer i rz�dca zbli�yli si� do Sary, lecz zatrzymali si� nie �miej�c jej dotkn��. Ale te� i nie by�o potrzeby. Sara owin�a p�acht� kwil�ce dziecko i opu�ci�a komnat� szepc�c:

� Bo�e Abrahama, Izaaka, Jakuba, zmi�uj si� nad nami�

Nisko sk�oni�a si� przed ksi�ciem, a z jej oczu p�yn�y ciche �zy. Jeszcze w sieniach s�ysza� Ramzes jej s�odki g�os:

� Bo�e Abrahama, Iza�

Gdy wszystko uspokoi�o si�, namiestnik odezwa� si� do oficera i rz�dcy:

� P�jdziecie z pochodniami do domu mi�dzy figowe drzewa�

� Rozumiem � odpar� rz�dca.

� I natychmiast przeprowadzicie tu kobiet�, kt�ra tam mieszka�

� Stanie si� tak.

� Ta kobieta b�dzie odt�d wasz� pani� i pani� Sary �yd�wki, kt�ra ka�dego poranku ma swojej pani my� nogi, oblewa� j� wod� i trzyma� przed ni� zwierciad�o. To jest moja wola i rozkaz.

� Stanie si� � odpar� rz�dca.

� I jutro z rana powiesz mi, czy nowa s�uga nie jest krn�brn��

Wydawszy te polecenia namiestnik wr�ci� do siebie, ale ca�� noc nie spa�. W jego g��bokiej duszy rozpala� si� po�ar zemsty.

Czu�, �e nie odni�s�szy ani na chwil� g�osu zmia�d�y� Sar�, n�dzn� �yd�wk�, kt�ra o�mieli�a si� oszuka� go. Ukara� j� jak kr�l, kt�ry jednym drgnieniem powieki str�ca ludzi ze szczytu � w otch�a� s�u�alstwa. Ale Sara by�a tylko narz�dziem kap�an�w, a nast�pca mia� za wiele poczucia sprawiedliwo�ci, aby po�amawszy narz�dzie m�g� przebaczy� w�a�ciwym sprawcom.

Jego w�ciek�o�� pot�gowa�a si� tym bardziej �e kap�ani byli nietykalni. Ksi��� m�g� Sar� z dzieckiem, w�r�d nocy � wyp�dzi� do izby czeladniej, ale nie m�g� pozbawi� Herhora jego w�adzy ani Mefresa arcykap�a�stwa. Sara pad�a u n�g jego jak zdeptany robak; ale Herhor i Mefres, kt�rzy wydarli mu pierworodnego syna, wznosili si� nad Egiptem i (o wstydzie!) nad nim samym, nad przysz�ym faraonem, jak piramidy�

I nie wiadomo, kt�ry ju� raz w tym roku przypomina� sobie krzywdy, jakich dozna� od kap�an�w. W szkole bili go kijami, a� mu grzbiet p�ka�, albo morzyli g�odem, a� brzuch przyrasta� mu do krzy�a. Na zesz�orocznych manewrach Herhor popsu� mu ca�y plan, a potem z�o�y� win� na niego i pozbawi� dow�dztwa korpusu. Ten�e Herhor przyprawi� go o nie�ask� jego �wi�tobliwo�ci, za to, �e wzi�� do domu Sar�, i nie pr�dzej przywr�ci� go do zaszczyt�w, a� upokorzony ksi��� przep�dzi� par� miesi�cy na dobrowolnym wygnaniu.

Zdawa�o si�, �e gdy zostanie wodzem korpusu i namiestnikiem, kap�ani przestan� uciska� go swoj� opiek�. Lecz w�a�nie teraz wyst�pili z podwojonymi si�ami. Zrobili go namiestnikiem, po co?� Aby usun�� go od faraona i zawrze� haniebny traktat z Asyri�. Zmusili go, �e po informacje o stanie pa�stwa uda� si� jak pokutnik do �wi�tyni; tam oszukiwali go za pomoc� cud�w i postrach�w i udzielili najzupe�niej fa�szywych obja�nie�.

Potem mi�szali si� do jego rozrywek, kochanek, stosunk�w z Fenicjanami, d�ug�w, a nareszcie, aby go upokorzy� i o�mieszy� w oczach Egiptu, zrobili mu pierworodnego syna �ydem!..

Gdzie jest ch�op, gdzie niewolnik, gdzie wi�zie� z kopal�, Egipcjanin, kt�ry nie mia�by prawa powiedzie�:

� Jestem lepszy od ciebie, namiestniku, bo �aden m�j syn nie by� �ydem�

Czuj�c ci�ar obelgi Ramzes jednocze�nie pojmowa�, �e nie mo�e jej natychmiast pom�ci�. Wi�c postanowi� odsun�� spraw� do przysz�o�ci. W szkole kap�a�skiej nauczy� si� panowa� nad sob�, na dworze nauczy� si� cierpliwo�ci i ob�udy; te przymioty stan� si� jego tarcz� i zbroj� w walce z kap�a�stwem� Do czasu b�dzie wprowadza� ich w b��d, a gdy przyjdzie odpowiednia chwila, uderzy tak, �e ju� nie podnios� si� wi�cej.

Na dworze zacz�o �wita�. Nast�pca twardo zasn��, a gdy obudzi� si�, pierwsz� osob�, kt�r� spostrzeg�, by� rz�dca pa�acu Sary.

� C� �yd�wka? � zapyta� ksi���.

� Stosownie do rozkazu waszej dostojno�ci umy�a nogi swej nowej pani � odpar� urz�dnik.

� Czy by�a krn�brn�?

� By�a pe�n� pokory, ale nie do�� zr�czn�, wi�c rozgniewana pani uderzy�a j� nog� mi�dzy oczy�

Ksi��� rzuci� si�.

� I c� na to Sara?� � zapyta� pr�dko.

� Upad�a na ziemi�. A gdy nowa pani kaza�a jej i�� precz, wysz�a, cicho p�acz�c�

Ksi��� zacz�� chodzi� po komnacie.

� Jak�e noc sp�dzi�a?�

� Nowa pani?�

� Nie! � przerwa� nast�pca. � Pytam o Sar�

� Stosownie do rozkazu Sara posz�a z dzieckiem do izby czeladniej. Tam s�u�ebne, z lito�ci, odst�pi�y jej �wie�� mat�, ale Sara nie po�o�y�a si� spa�, tylko przesiedzia�a ca�� noc z dzieckiem na kolanach.

� A dziecko?� � spyta� ksi���.

� Dziecko jest zdrowe. Dzi� z rana, kiedy �yd�wka posz�a na s�u�b� do nowej pani, inne kobiety wyk�pa�y male�stwo w ciep�ej wodzie, a �ona pastucha, kt�ra tak�e ma niemowl�, da�a mu ssa�.

Ksi��� stan�� przed rz�dc�.

� �le jest � rzek� � gdy krowa, zamiast karmi� swoje ciel�tko, idzie do p�uga i jest bita kijem. Wi�c cho� ta �yd�wka pope�ni�a wielki wyst�pek, nie chc�, a�eby cierpia� jej niewinny pomiot� Dlatego Sara nie b�dzie ju� my�a n�g nowej pani i nie b�dzie przez ni� kopana w oczy. W czeladnim domu dasz jej osobn� izb�, par� sprz�t�w i pokarm, jaki nale�y si� niedawnej po�o�nicy. I niech w spokoju karmi swoje dziecko.

� Oby� �y� wiecznie, w�adco nasz! � odpar� rz�dca i szybko pobieg� spe�ni� rozkazy namiestnika.

Ca�a bowiem s�u�ba lubi�a Sar�, a w ci�gu paru godzin mia�a sposobno�� znienawidzi� gniewn� i wrzaskliw� Kam�.

Kap�anka fenicka niewiele szcz�cia przynios�a Ramzesowi.

Gdy pierwszy raz przyszed� odwiedzi� j� w pa�acyku, dotychczas zajmowanym przez Sar�, my�la�, �e b�dzie powitany z zachwytem i wdzi�czno�ci�. Tymczasem Kama przyj�a go prawie z gniewem.

� C� to? � zawo�a�a � ju� po up�ywie p� dnia przywr�ci�e� do �ask n�dzn� �yd�wk�?..

� Czyli� nie mieszka w izbie czeladniej? � odpar� ksi���.

� Ale m�j rz�dca powiedzia�, �e ju� nie b�dzie mi n�g my�a�

Pan s�uchaj�c tego dozna� uczucia niesmaku.

� Nie jeste�, widz�, zadowolona � rzek�.

� I nie b�d� ni�� � wybuch�a � dop�ki nie upokorz� tej �yd�wki� Dop�ki s�u��c mi i kl�cz�c u moich n�g nie zapomni, �e kiedy� by�a twoj� pierwsz� kobiet� i pani� tego domu�

Dop�ki moja s�u�ba nie przestanie patrze� na mnie ze strachem i nieufno�ci�, a na ni� z lito�ci��

Ramzesowi coraz mniej zacz�a podoba� si� Fenicjanka.

� Kamo � rzek� � rozwa�, co ci powiem. Gdyby w moim domu s�uga kopn�� w z�by suk�, kt�ra karmi szczeni�ta, wygna�bym go� Ty za� uderzy�a� nog� mi�dzy oczy kobiet� i matk� A w Egipcie, Kamo, matka to wielkie s�owo, bo dobry Egipcjanin trzy rzeczy najbardziej szanuje na ziemi: bog�w, faraona i matk�

� O biada mi!.. � zawo�a�a Kama rzucaj�c si� na ��ko. � Oto mam nagrod�, n�dzna, �em zapar�a si� mojej bogini� Jeszcze tydzie� temu sk�adano mi kwiaty u n�g i okadzano wonno�ciami, a dzi��

Ksi��� cicho wysun�� si� z komnaty i odwiedzi� Fenicjank� dopiero po kilku dniach.

Lecz znowu zasta� j� w z�ym humorze.

� B�agam ci�, panie � wykrzykn�a � dbaj o mnie troch� wi�cej!.. Bo ju� i s�u�ba zaczyna mnie lekcewa�y�, �o�nierze patrz� spode �ba i l�kam si�, a�eby w kuchni nie zatru� mi kto potraw�

� By�em zaj�ty wojskiem � odpar� ksi��� � wi�c nie mog�em odwiedza� ci�

� To prawda!.. � odpar�a gniewnie Kama. � By�e� wczoraj pod moim gankiem, a nast�pnie poszed�e� ku czeladniej izbie, gdzie mieszka ta �yd�wka� Chcia�e� mi pokaza�

� Do��! � przerwa� nast�pca. � Nie by�em ani pod gankiem, ani pod izb�. Je�eli wi�c zdawa�o ci si�, i� widzia�a� mnie, to znaczy, �e tw�j kochanek, ten nikczemny Grek, nie tylko nie opu�ci� Egiptu, ale nawet �mie kr��y� po moim ogrodzie�

Fenicjanka s�ucha�a go przera�ona.

� O Astoreth!.. � krzykn�a nagle � ratuj mnie� O ziemio, ukryj mnie!.. Bo je�eli n�dzny Lykon powr�ci�, grozi mi wielkie nieszcz�cie�

Ksi��� roze�mia� si�, ale ju� nie mia� cierpliwo�ci s�ucha� biada� eks-kap�anki.

� Zosta� w spokoju � rzek� wychodz�c � i nie zdziw si�, je�eli w tych dniach przyprowadz� ci twojego Lykona zwi�zanego jak szakal. Zuchwalec ten ju� wyczerpa� moj� cierpliwo��.

Wr�ciwszy do siebie, ksi��� wezwa� natychmiast Hirama i naczelnika policji w Pi-Bast.

Opowiedzia� im obydwom, �e Lykon, Grek, z twarzy podobny do niego, kr�ci si� oko�o pa�ac�w, i rozkaza� schwyta� go. Hiram przysi�g�, �e gdy Fenicjanie po��cz� si� z policj�, Grek musi wpa�� w ich r�ce. Ale naczelnik policji pocz�� trz��� g�ow�.

� W�tpisz? � spyta� go ksi���.

� Tak, panie. W Pi-Bast mieszka wielu bardzo pobo�nych Azjat�w, wed�ug zdania kt�rych kap�anka rzucaj�ca o�tarz zas�uguje na �mier�. Je�eli wi�c ten Grek zobowi�za� si� zabi� Kam�, oni b�d� mu pomagali, ukryj� go i u�atwi� mu ucieczk�.

� C� wy na to, ksi���? � spyta� nast�pca Hirama.

� Dostojny naczelnik policji m�drze m�wi � odpar� starzec.

� Wszak�e uwolnili�cie Kam� od kl�twy! � zawo�a� Ramzes.

� Za Fenicjan � odpar� Hiram � r�cz�, �e nie tkn� Kamy i b�d� �cigali Greka. Ale co zrobi� z innymi wyznawcami Astoreth?�

� O�miel� si� mniema� � rzek� naczelnik policji � �e tymczasem kobiecie tej nic nie grozi.

Gdyby za� by�a odwa�n�, mogliby�my u�y� jej do zwabienia Greka i z�apania go tu, w pa�acach waszej dostojno�ci.

� Id��e wi�c do niej � rzek� ksi��� � i przedstaw plan, jaki obmy�li�e�. A je�eli schwycisz �otra, dam ci dziesi�� talent�w�

Gdy nast�pca po�egna� ich, Hiram odezwa� si� do naczelnika:

� Dostojniku, wiem, �e znasz oba pisma i nieobc� ci jest kap�a�ska m�dro��. Gdy chcesz s�yszysz przez mury i widzisz w ciemno�ciach. Z tego powodu znasz my�li zar�wno ch�opa pracuj�cego kub�em, rzemie�lnika, kt�ry na targ przynosi sanda�y, i wielkiego pana, kt�ry w otoczeniu swoich s�ug czuje si� bezpiecznym jak dziecko w �onie matki�

� Prawd� m�wisz, wasza cze�� � odpar� urz�dnik � �e bogowie udzielili mi cudnego daru jasnowidzenia.

� Ot� to � ci�gn�� Hiram � dzi�ki nadprzyrodzonym zaletom swoim odgad�e� ju� zapewne, �e �wi�tynia Astoreth wyznaczy ci dwadzie�cia talent�w, je�eli z�apiesz tego n�dznika, kt�ry o�miela si� przybiera� postaw� ksi�cia, pana naszego. Nadto za� w ka�dym razie �wi�tynia ofiaruje ci dziesi�� talent�w, je�eli wie�� o podobie�stwie n�dznego Lykona do nast�pcy nie rozg�osi si� po Egipcie. Rzecz to bowiem gorsz�ca i nieprzystojna, a�eby zwyk�y �miertelnik przypomina� obliczem swoim osoby, kt�re od bog�w pochodz�.

Ju� i mi�dzy ludem miasta Pi-Bast zacz�y rozchodzi� si� r�ne wie�ci o Libijczykach.

Opowiadano, �e rozpuszczeni przez kap�an�w �o�nierze barbarzy�scy wracaj�c do swej ojczyzny z pocz�tku �ebrali, potem kradli, a w ko�cu zacz�li rabowa� i pali� wsie egipskie morduj�c przy tym mieszka�c�w.

W ten spos�b w ci�gu kilku dni zosta�y napadni�te i zniszczone miasta: Chinensu, Pimat i Kasa na po�udnie od jeziora Moeris. W ten spos�b zgin�a karawana kupc�w i pielgrzym�w egipskich wracaj�cych z oazy Uit-Mehe. Ca�a zachodnia granica pa�stwa by�a w niebezpiecze�stwie, a nawet z Terenuthis zacz�li ucieka� mieszka�cy. I w tamtej bowiem okolicy od strony morza ukaza�y si� bandy libijskie, jakoby wys�ane przez gro�nego wodza Musawas�, kt�ry podobno w ca�ej pustyni mia� og�osi� �wi�t� wojn� przeciw Egiptowi.

Tote� je�eli kt�rego� wieczoru zachodni pas nieba czerwieni� si� zbyt d�ugo, na mieszka�c�w Pi-Bast pada�a trwoga. Ludzie gromadzili si� po ulicach, niekt�rzy wchodzili na p�askie dachy lub wdrapywali si� na drzewa i stamt�d og�aszali, �e � widz� po�ar w Menuf albo w Sechen. Byli nawet i tacy, kt�rzy pomimo zmroku dostrzegali uciekaj�cych mieszka�c�w albo libijskie bandy maszeruj�ce w kierunku Pi-Bast d�ugimi, czarnymi szeregami.

Pomimo wzburzenia ludno�ci rz�dcy nomesu zachowywali si� oboj�tnie; w�adza bowiem centralna nie przys�a�a im �adnych rozkaz�w.

Ksi��� Ramzes wiedzia� o niepokoju t�um�w i widzia� oboj�tno�� pi-baste�skich dygnitarzy. W�ciek�y gniew ogarnia� go, �e nie otrzymuje �adnych polece� z Memfisu i �e ani Mefres ani Mentezufis nie rozmawiaj� z nim o tych alarmach zagra�aj�cych pa�stwu.

Lecz poniewa� obaj kap�ani nie zg�aszali si� do niego, nawet jakby unikali rozmowy z nim, wi�c i namiestnik nie szuka� ich ani robi� �adnych przygotowa� wojskowych.

W ko�cu przesta� odwiedza� stoj�ce pod Pi-Bast pu�ki, a natomiast zgromadziwszy do pa�acu ca�� szlacheck� m�odzie�, bawi� si� i ucztowa� t�umi�c w sercu oburzenie na kap�an�w i obaw� o losy pa�stwa.

� Zobaczysz!.. � powiedzia� raz do Tutmozisa. � �wi�ci prorocy wykieruj� nas tak, �e Musawasa zabierze Dolny Egipt, a my b�dziemy musieli ucieka� do Teb�w, je�eli nie do Sunnu, o ile znowu stamt�d nie wyp�dz� nas Etiopowie�

� Prawd� rzek�e� � odpar� Tutmozis � �e nasi w�adcy poczynaj� sobie, jakby byli zdrajcami.

Pierwszego dnia miesi�ca Hator (sierpie� � wrzesie�) odbywa�a si� w pa�acu nast�pcy najwi�ksza uczta. Zacz�to bawi� si� od drugiej po po�udniu, a nim s�o�ce zasz�o, ju� wszyscy byli pijani. Dosz�o do tego, �e m�czy�ni i kobiety tarzali si� po pod�odze zlanej winem, zasypanej kwiatami i skorupami pot�uczonych dzban�w.

Ksi��� by� mi�dzy nimi najprzytomniejszy. Jeszcze nie le�a�, ale siedzia� na fotelu trzymaj�c na kolanach dwie pi�kne tancerki, z kt�rych jedna poi�a go winem, druga oblewa�a mu g�ow� silnymi wonno�ciami.

W tej chwili wszed� na sal� adiutant i przelaz�szy przez kilku pijanych biesiadnik�w zbli�y� si� do nast�pcy.

� Dostojny panie � szepn�� � �wi�ci Mefres i Mentezufis pragn� natychmiast rozm�wi� si� z wami�

Nast�pca odepchn�� dziewcz�ta i zarumieniony, w poplamionym kaftanie, chwiejnym krokiem potoczy� si� do swego pokoju na g�r�.

Na jego widok Mefres i Mentezufis spojrzeli po sobie.

� Czego chcecie, dostojnicy? � spyta� ksi��� upadaj�c na krzes�o.

� Nie wiem, czy wasza dostojno�� b�dziesz m�g� wys�ucha� nas� � odpar� zak�opotany Mentezufis.

� A!.. my�licie, �em si� upi�? � zawo�a� ksi���. � Nie l�kajcie si� Dzi� ca�y Egipt jest jak oszala�y czy g�upi, �e jeszcze w pijakach najwi�cej zosta�o rozs�dku�

Kap�ani zachmurzyli si�, lecz Mentezufis zacz��:

� Wasza dostojno�� wie, �e pan nasz i najwy�sza rada postanowili uwolni� dwadzie�cia tysi�cy wojsk najemnych�

� No, niby nie wiem przerwa� nast�pca. Nie raczyli�cie przecie� nie tylko zasi�gn�� mojej rady w kwestii tak m�drego postanowienia, ale nawet nie raczyli�cie zawiadomi� mnie, �e ju� cztery pu�ki rozp�dzono i �e ludzie ci z g�odu napadaj� nasze miasta�

� Zdaje mi si�, �e wasza dostojno�� s�dzisz rozkazy jego �wi�tobliwo�ci faraona� � wtr�ci� Mentezufis.

� Nie jego �wi�tobliwo�ci!.. � zawo�a� ksi��� tupi�c nog� � ale tych zdrajc�w, kt�rzy korzystaj�c z choroby mego ojca i w�adcy chc� zaprzeda� pa�stwo Asyryjczykom i Libijczykom�

Kap�ani os�upieli. Podobnych wyraz�w nie wypowiedzia� �aden jeszcze Egipcjanin.

� Pozw�l, ksi���, a�eby�my wr�cili za par� godzin� gdy si� uspokoisz� � rzek� Mefres.

� Nie ma potrzeby. Wiem, co si� dzieje na naszej zachodniej granicy� A raczej nie ja wiem, tylko moi kucharze, ch�opcy stajenni i pomywaczki. Mo�e wi�c zechcecie teraz czcigodni ojcowie, i mnie wtajemniczy� w wasze plany?�

Mentezufis przybra� oboj�tn� fizjognomi� i m�wi�:

� Libijczycy zbuntowali si� i zaczynaj� zbiera� bandy z zamiarem napadu na Egipt.

� Rozumiem.

� Z woli zatem jego �wi�tobliwo�ci � ci�gn�� Mentezufis � i najwy�szej rady, masz, wasza dostojno��, zebra� wojska z Dolnego Egiptu i zniszczy� buntownik�w.

� Gdzie rozkaz?

Mentezufis wydoby� z zanadrza pergamin opatrzony piecz�ciami i wr�czy� go ksi�ciu.

� Wi�c od tej chwili jestem naczelnym wodzem i najwy�sz� w�adz� w tej prowincji? � spyta� nast�pca.

� Tak jest, jak rzek�e�.

� I mam prawo odby� z wami narad� wojenn�?

� Koniecznie� � odpar� Mefres. � Cho� w tej chwili�

� Siadajcie � przerwa� ksi���.

Obaj kap�ani spe�nili rozkaz.

� Pytam si� was, bo to potrzebne jest do moich plan�w: dlaczego rozpuszczono libijskie pu�ki?�

� I rozpu�ci si� inne � pochwyci� Mentezufis. � Ot� rada najwy�sza dlatego chce pozby� si� dwudziestu tysi�cy najkosztowniejszych �o�nierzy, aby skarbowi jego �wi�tobliwo�ci dostarczy� rocznie czterech tysi�cy talent�w, bez czego dw�r kr�lewski mo�e znale�� si� w niedostatku�

� Co jednak nie grozi najn�dzniejszemu z egipskich kap�an�w!.. � wtr�ci� ksi���.

� Zapominasz, wasza dostojno��, �e kap�ana nie godzi si� nazywa� �n�dznym� � odpar� Mentezufis. � A �e nie grozi �adnemu z nich niedostatek, to jest zas�ug� ich pow�ci�gliwego trybu �ycia.

� W takim razie chyba pos�gi wypijaj� wino, co dzie� odnoszone do �wi�ty�, i kamienni bogowie stroj� swoje kobiety w z�oto i drogie klejnoty � szydzi� ksi���. � Ale mniejsza o wasz� pow�ci�gliwo��!.. Rada kap�a�ska nie dlatego rozp�dza dwadzie�cia tysi�cy wojska i otwiera bramy Egiptu bandytom, a�eby nape�ni� skarb faraona�

� Tylko?�

� Tylko dlatego, a�eby przypodoba� si� kr�lowi Assarowi. A poniewa� jego �wi�tobliwo�� nie zgodzi� si� na oddanie Asyryjczykom Fenicji, wi�c wy chcecie os�abi� pa�stwo w inny spos�b: przez rozpuszczenie najemnik�w i wywo�anie wojny na naszej zachodniej granicy�

� Bior� bog�w na �wiadectwo, �e zdumiewasz nas, wasza dostojno��!.. � zawo�a� Mentezufis.

� Cienie faraon�w bardziej zdumia�yby si� us�yszawszy, �e w tym samym Egipcie, w kt�rym sp�tano kr�lewsk� w�adz�, jaki� chaldejski oszust wp�ywa na losy pa�stwa�

� Uszom nie wierz�!.. � odpar� Mentezufis. � Co wasza dostojno�� m�wisz o jakim� Chaldejczyku?�

Namiestnik za�mia� si� szyderczo.

� M�wi� o Beroesie� Je�eli ty, �wi�ty m�u, nie s�ysza�e� o nim, zapytaj czcigodnego Mefresa, a gdyby i on zapomnia�, niech odwo�a si� do Herhora i Pentuera�

Oto wielka tajemnica waszych �wi�ty�!.. Obcy przyb��da, kt�ry jak z�odziej dosta� si� do Egiptu, narzuca cz�onkom najwy�szej rady traktat tak haniebny, �e mogliby�my podpisa� go dopiero po przegraniu bitew, po utracie wszystkich pu�k�w i obu stolic.

I pomy�le�, �e zrobi� to jeden cz�owiek, najpewniej szpieg kr�la Assara!.. A nasi m�drcy tak dali si� oczarowa� jego wymowie, �e gdy faraon nie pozwoli� im wyrzec si� Fenicji, to oni przynajmniej rozpuszczaj� pu�ki i wywo�uj� wojn� na granicy zachodniej�

S�yszana rzecz?� � ci�gn�� ju� nie panuj�cy nad sob� Ramzes. � Gdy jest najlepsza pora zwi�kszy� armi� do trzystu tysi�cy ludzi i popchn�� j� do Niniwy, ci pobo�ni szale�cy rozp�dzaj� dwadzie�cia tysi�cy wojsk i podpalaj� w�asny dom�

Mefres, sztywny i blady, s�ucha� tych okrutnych szyderstw. Wreszcie zabra� g�os:

� Nie wiem, dostojny panie, z jakiego �r�d�a czerpa�e� swoje wiadomo�ci� � Oby ono by�o r�wnie czystym jak serca cz�onk�w najwy�szej rady! Przypu��my jednak, �e masz s�uszno�� i �e jaki� chaldejski kap�an potrafi� sk�oni� rad� do podpisania ci�kiej umowy z Asyri�. Ot� gdyby tak si� zdarzy�o, to sk�d wiesz, �e �w kap�an nie by� wys�annikiem bog�w, kt�rzy przez jego usta ostrzegli nas o wisz�cych nad Egiptem niebezpiecze�stwach?�

� Odk�d�e to Chaldejczycy ciesz� si� takim zaufaniem u was? � zapyta� ksi���.

� Kap�ani chaldejscy s� starszymi bra�mi egipskich � wtr�ci� Mentezufis.

� To mo�e i kr�l asyryjski jest w�adc� faraona? � wtr�ci� ksi���.

� Nie blu�nij, wasza dostojno�� � surowo przerwa� Mefres. � Lekkomy�lnie szperasz w naj�wi�tszych tajemnicach, a to bywa�o niebezpiecznym nawet dla wi�kszych od ciebie!

� Dobrze, nie b�d� szpera�! Po czym jednak mo�na pozna�, �e jeden Chaldejczyk jest wys�annikiem bog�w, a drugi szpiegiem kr�la Assara?

� Po cudach � odpar� Mefres. � Gdyby na tw�j rozkaz, ksi���, ten pok�j nape�ni� si� duchami, gdyby niewidzialne moce unios�y ci� w powietrze, powiedzieliby�my, �e� jest narz�dziem nie�miertelnych, i s�uchaliby�my twej rady�

Ramzes wzruszy� ramionami.

� I ja widzia�em duchy: robi�a je m�oda dziewczyna� I ja widzia�em w cyrku le��cego w powietrzu kuglarza�

� Tylko� nie dojrza� cienkich sznurk�w, kt�re trzymali w z�bach czterej jego pomocnicy�

� wtr�ci� Mentezufis.

Ksi��� znowu roze�mia� si� i przypomniawszy sobie, co mu Tutmozis opowiada� o nabo�e�stwach Mefresa, rzek� szyderczym tonem:

� Za kr�la Cheopsa pewien arcykap�an chcia� koniecznie lata� po powietrzu. W tym celu modli� si� do bog�w, a swoim podw�adnym kaza� uwa�a�: czy go nie podnosz� niewidzialne si�y?� I co powiecie, �wi�ci m�owie: od tej pory nie by�o dnia, a�eby prorocy nie zapewniali arcykap�ana, �e unosi si� w powietrzu, wprawdzie niewysoko, bo tylko na palec od pod�ogi�

Ale� co to waszej dostojno�ci? � spyta� nagle Mefresa.

Istotnie arcykap�an s�uchaj�c swojej w�asnej historii zachwia� si� na krze�le i by�by upad�, gdyby nie podtrzyma� go Mentezufis.

Ramzes zmi�sza� si�. Poda� starcowi wody do picia, natar� mu czo�o i skronie octem, zacz�� go ch�odzi� wachlarzem�

Wkr�tce �wi�ty Mefres przyszed� do siebie. Powsta� z krzes�a i rzek� do Mentezufisa:

� Ju� chyba mo�emy odej��?

� I ja tak my�l�.

� A ja co mam robi�? � spyta� ksi��� czuj�c, �e sta�o si� co� z�ego.

� Spe�ni� obowi�zki naczelnego wodza � odpar� zimno Mentezufis.

Obaj kap�ani ceremonialnie uk�onili si� ksi�ciu i wyszli. Namiestnik by� ju� ca�kiem trze�wy, ale na serce spad� mu wielki ci�ar. W tej chwili zrozumia�, �e pope�ni� dwa ci�kie b��dy: przyzna� si� kap�anom do tego, �e zna ich wielk� tajemnic�, i � niemi�osiernie zadrwi� z Mefresa.

Odda�by rok �ycia, gdyby mo�na zatrze� w ich pami�ci ca�� t� pijack� rozmow�. Ale ju� by�o za p�no.

�Nie ma co � my�la� � zdradzi�em si� i kupi�em sobie �miertelnych wrog�w. Ale trudno.

Walka zaczyna si� w chwili najniekorzystniejszej dla mnie� Lecz id�my dalej. Niejeden przecie faraon walczy� z kap�a�stwem i zwyci�y� je, nawet nie maj�c zbyt silnych sprzymierze�c�w. �

Tak jednak uczu� niebezpiecze�stwo swego po�o�enia, �e w tej chwili przysi�g� na �wi�t� g�ow� ojca nigdy ju� nie pi� wi�kszej ilo�ci wina.

Kaza� zawo�a� Tutmozisa. Powiernik zjawi� si� natychmiast, zupe�nie trze�wy.

� Mamy wojn� i jestem naczelnym wodzem � rzek� nast�pca.

Tutmozis uk�oni� si� do ziemi.

� I nigdy ju� nie b�d� upija� si� � doda� ksi���. � A wiesz dlaczego?

� W�dz powinien wystrzega� si� wina i odurzaj�cych woni � odpar� Tutmozis.

� Nie pami�ta�em o tym i� wygada�em si� przed kap�anami�

� Z czym? � zawo�a� przestraszony Tutmozis.

� �e ich nienawidz� i �artuj� z ich cud�w�

� Nic nie szkodzi. Oni chyba nigdy nie rachuj� na ludzk� mi�o��.

� I �e znam ich polityczne tajemnice � doda� ksi���.

� Aj� � sykn�� Tutmozis. � To jedno by�o niepotrzebne�

� Mniejsza o to � m�wi� Ramzes. � Wy�lij natychmiast szybkobiegaczy do pu�k�w, a�eby jutro z rana dow�dcy zjechali si� na rad� wojenn�. Ka� zapali� sygna�y alarmowe, a�eby wszystkie wojska Dolnego Egiptu od jutra maszerowa�y ku zachodniej granicy. P�jd� do nomarchy i zapowiedz mu, aby uwiadomi� innych nomarch�w o potrzebie gromadzenia �ywno�ci, odzie�y i broni.

� B�dziemy mieli k�opot z Nilem � wtr�ci� Tutmozis.

� Tote� niech wszystkie cz�na i statki zatrzymaj� na odnogach Nilowych dla przewozu wojsk. Trzeba te� wezwa� nomarch�w, a�eby zaj�li si� przygotowaniem pu�k�w rezerwowych�

Tymczasem Mefres i Mentezufis wracali do swych mieszka� przy �wi�tyni Ptah. Gdy znale�li si� sami w celi, arcykap�an podni�s� r�ce do g�ry i zawo�a�:

� Tr�jco nie�miertelnych bog�w: Ozirisie, Izydo i Horusie � ratujcie Egipt od zag�ady!..

Jak �wiat �wiatem, �aden faraon nie wypowiedzia� tylu blu�nierstw, ile dzi� us�yszeli�my od tego dzieciaka� Co m�wi� � faraon?� �aden wr�g Egiptu, �aden Cheta, Fenicjanin, Libijczyk nie o�mieli�by si� tak zniewa�a� kap�a�skiej nietykalno�ci�

� Wino robi cz�owieka przezroczystym � odpar� Mentezufis.

� Ale� w tym m�odym sercu k��bi si� gniazdo �mij� Poniewiera stan kap�a�ski, szydzi z cud�w, nie wierzy w bog�w�

� Najwi�cej jednak zastanawia mnie to � rzek� zamy�lony Mentezufis� sk�d on wie o waszych uk�adach z Beroesem? Bo, �e wie, na to przysi�gn�.

� Dokonano okropnej zdrady � odpar� Mefres chwytaj�c si� za g�ow�.

� Rzecz bardzo dziwna! By�o was czterech�

� Wcale nie czterech. Bo� o Beroesie wiedzia�a starsza kap�anka Izydy, dwaj kap�ani, kt�rzy nam wskazali drog� do �wi�tyni Seta, i kap�an, kt�ry go przyj�� u wr�t� Czekaj no!.. � m�wi� Mefres. � Ten kap�an wci�� siedzia� w podziemiach� A je�eli pods�uchiwa�?�

� W ka�dym razie nie sprzeda� tajemnicy dzieciakowi, ale komu� powa�niejszemu. A to jest niebezpieczne!..

Do celi zapuka� arcykap�an �wi�tyni Ptah, �wi�ty Sem.

� Pok�j wam � rzek� wchodz�c.

� B�ogos�awie�stwo sercu twemu.

� Przyszed�em, bo tak podnosicie g�os, jakby sta�o si� jakie nieszcz�cie. Chyba nie przera�a was wojna z n�dznym Libijczykiem?� � m�wi� Sem.

� Co by� te� my�la�, wasza cze��, o ksi�ciu nast�pcy tronu? � przerwa� mu Mentezufis.

� Ja my�l� � odpar� Sem � �e on musi by� bardzo kontent z wojny i naczelnego dow�dztwa.

Oto urodzony bohater! Gdy patrz� na niego, przychodzi mi na my�l lew Ramzesa� Ten ch�opak got�w sam rzuci� si� na wszystkie bandy libijskie i zaprawd� � mo�e je rozproszy�.

� Ten ch�opak � odezwa� si� Mefres � mo�e wywr�ci� wszystkie nasze �wi�tynie i zmaza� Egipt z oblicza ziemi.

�wi�ty Sem szybko wyj�� z�oty amulet, kt�ry nosi� na piersiach, i szepn��:

� Ucieknijcie, z�e s�owa na pustyni�� Oddalcie si� i nie r�bcie szkody sprawiedliwym!..

Co te� wygaduje wasza dostojno��!.. � rzek� g�o�niej, tonem wyrzutu.

� Dostojny Mefres m�wi prawd� � odezwa� si� Mentezufis. G�owa by ci� zabola�a i �o��dek, gdyby ludzkie wargi mog�y powt�rzy� blu�nierstwa, jakie dzi� us�yszeli�my od tego m�odzieniaszka.

� Nie �artuj, proroku � oburzy� si� arcykap�an Sem. � Pr�dzej uwierzy�bym, �e woda p�onie, a powietrze gasi, ani�eli w to, �e Ramzes dopuszcza si� blu�nierstw�

� Robi� to niby po pijanemu � wtr�ci� z�o�liwie Mefres.

� Cho�by nawet. Nie przecz�, �e jest to ksi��� lekkomy�lny i hulaka, ale blu�nierca!..

� Tak i my�my s�dzili � m�wi� Mentezufis. � A tak byli�my pewni, �e znamy jego charakter, i� gdy wr�ci� ze �wi�tyni Hator, przestali�my nawet rozci�ga� nad nim kontroli�

� �al ci by�o z�ota na op�acanie dozorc�w � wtr�ci� Mefres. � Widzisz, jakie skutki poci�ga na poz�r drobne zaniedbanie!..

� Ale c� si� sta�o? � pyta� niecierpliwie Sem.

� Kr�tko odpowiem: ksi��� nast�pca drwi z bog�w�

� Och!..

S�dzi rozkazy faraona�

� Czy podobna?�

� Najwy�sz� rad� nazywa zdrajcami�

� Ale��

� I od kogo� dowiedzia� si� o przybyciu Beroesa, a nawet o jego widzeniu si� z Mefresem, Herhorem i Pentuerem w �wi�tyni Seta�

Arcykap�an Sem porwa� si� obur�cz za g�ow� i pocz�� biega� po celi.

� Niepodobna� � m�wi�. � Niepodobna!.. Chyba rzuci� kto urok na tego m�odzie�ca� Mo�e owa kap�anka fenicka, kt�r� wykrad� ze �wi�tyni?�

Mentezufisowi uwaga ta wyda�a si� tak trafn�, �e spojrza� na Mefresa. Ale rozdra�niony arcykap�an nie da� si� zbi� z tropu.

� Zobaczymy � odpar�. � Pierwej jednak trzeba przeprowadzi� �ledztwo, a�eby�my dzie� po dniu wiedzieli: co robi� ksi��� od powrotu ze �wi�tyni Hator? Za du�o mia� swobody, za du�o stosunk�w z niewiernymi i nieprzyjaci�mi Egiptu. A ty, dostojny Semie, pomo�esz nam�

Skutkiem tej uchwa�y arcykap�an Sem zaraz nazajutrz kaza� wzywa� lud na uroczyste nabo�e�stwo do �wi�tyni Ptah.

Stawali tedy na rogach ulic, na placach, nawet na polach heroldowie kap�a�scy i zwo�ywali wszelki lud za pomoc� tr�b i flet�w. A gdy zebra�a si� dostateczna liczba s�uchaczy, donosili im, �e w �wi�tyni Ptah przez trzy dni odbywa� si� b�d� mod�y i procesje na intencj�, aby dobry b�g b�ogos�awi� or�owi egipskiemu i pogn�bi� Libijczyk�w. Za� na wodza ich, Musawas�, aby zes�a� tr�d, �lepot� i szale�stwo.

Sta�o si�, jak chcieli kap�ani. Od rana do p�nej nocy lud prosty wszelkiego zaj�cia gromadzi� si� doko�a mur�w �wi�tyni, arystokracja i bogaci mieszczanie zbierali si� w przysionku zewn�trznym, a kap�ani miejscowi i s�siednich nomes�w sk�adali ofiary bogu Ptah i zanosili mod�y w kaplicy naj�wi�tszej.

Trzy razy dziennie wychodzi�a uroczysta procesja, podczas kt�rej obnoszono w z�otej �odzi zas�oni�tej firankami czcigodny pos�g b�stwa. Przy czym lud pada� na twarz i g�o�no wyznawali nieprawo�ci swoje, a g�sto rozrzuceni w t�umie prorocy, za pomoc� stosownych pyta�, u�atwiali mu skruch�. To� samo dzia�o si� w przysionku �wi�tyni. Poniewa� jednak ludzie dostojni i bogaci nie lubili oskar�a� si� g�o�no, wi�c �wi�ci ojcowie brali �a�uj�cych na stron� i po cichu udzielali im rad i upomnie�.

W po�udnie nabo�e�stwo by�o najuroczystsze. O tej bowiem godzinie przychodzi�y wojska maszeruj�ce na zach�d, aby otrzyma� b�ogos�awie�stwo arcykap�ana i od�wie�y� pot�g� swoich amulet�w, maj�cych w�asno�� os�abiania nieprzyjacielskich cios�w.

Niekiedy w �wi�tyni rozlega�y si� grzmoty, a w porze nocnej nad pylonami b�yska�o si�.

By� to znak, �e bo�ek wys�ucha� czyich� mod��w albo �e rozmawia� z kap�anami.

Kiedy po zako�czeniu uroczysto�ci trzej dostojnicy: Sem, Mefres i Mentezufis, zeszli si� na poufn� narad�, sytuacja by�a ju� wyja�niona.

Nabo�e�stwo przynios�o �wi�tyni oko�o czterdziestu talent�w dochodu; lecz oko�o sze��dziesi�ciu talent�w wydano na prezenta lub sp�at� d�ug�w rozmaitych os�b z arystokracji tudzie� wy�szych wojskowych.

Wiadomo�ci za� zebrano nast�puj�ce:

Mi�dzy wojskiem kr��y�a pog�oska, �e byle ksi��� Ramzes wst�pi� na tron, rozpocznie z Asyri� wojn�, kt�ra przyjmuj�cym w niej udzia� zapewni wielkie zyski. Najni�szy �o�nierz, m�wiono, nie wr�ci z tej wyprawy bez tysi�ca drachm, je�eli nie lepiej. Mi�dzy ludem szeptano, �e gdy faraon po zwyci�stwie wr�ci z Niniwy, wszystkich ch�op�w obdarzy niewolnikami i na pewn� liczb� lat daruje Egiptowi podatki.

Arystokracja za� s�dzi�a, �e nowy faraon przede wszystkim � odbierze kap�anom, a zwr�ci szlachcie wszystkie dobra, kt�re sta�y si� w�asno�ci� �wi�ty�, jako pokrycie zaci�gni�tych d�ug�w. M�wiono te�, �e przysz�y faraon b�dzie rz�dzi� samow�adnie, bez udzia�u najwy�szej rady kap�a�skiej.

W ko�cu we wszystkich warstwach spo�ecznych panowa�o przekonanie, �e ksi��� Ramzes, aby zapewni� sobie pomoc Fenicjan, nawr�ci� si� do bogini Istar i do niej szczeg�lne okazywa� nabo�e�stwo. W ka�dym razie by�o rzecz� pewn�, �e nast�pca odwiedza� raz �wi�tyni� Istar w nocy i widzia� tam jakie� cuda. Zreszt� mi�dzy bogatymi Azjatami kr��y�y pog�oski, �e Ramzes z�o�y� �wi�tyni wielkie dary, a w zamian dosta� stamt�d kap�ank�, kt�ra mia�a go utwierdza� w wierze.

Wszystkie te wiadomo�ci zebra� najdostojniejszy Sem i jego kap�ani. Za� ojcowie �wi�ci, Mefres i Mentezufis, zakomunikowali mu inn� nowin�, kt�ra przysz�a do nich z Memfisu.

Oto � kap�ana chaldejskiego i cudotw�rc� Beroesa przyjmowa� w podziemiach �wi�tyni Seta kap�an Osochor, kt�ry we dwa miesi�ce p�niej wydaj�c za m�� swoj� c�rk� obdarowa� j� bogatymi klejnotami i kupi� nowo�e�com du�y folwark. A poniewa� Osochor nie mia� tak znacznych dochod�w, rodzi�o si� wi�c podejrzenie, �e �w kap�an, pods�uchawszy rozmow� Beroesa z egipskimi dostojnikami, sprzeda� nast�pnie tajemnic� traktatu Fenicjanom i otrzyma� od nich wielki maj�tek.

Wys�uchawszy tego arcykap�an Sem rzek�:

� Je�eli �wi�ty Beroes jest naprawd� cudotw�rc�, to przede wszystkim jego zapytajcie, czy Osochor zdradzi� tajemnic�?�

� Pytano si� o to cudownego Beroesa � odpar� Mefres � ale �wi�ty m�� powiedzia�, �e w tej sprawie chce milcze�. Doda� te�, �e cho�by nawet kto� pods�ucha� ich uk�ady i doni�s� o tym Fenicjanom, Egipt ani Chaldea nie ponios� �adnej szkody. Gdyby wi�c znalaz� si� winowajca, nale�y okaza� mu mi�osierdzie.

� �wi�ty!.. zaiste �wi�ty to m��!.. � szepta� Sem.

� A co wasza dostojno�� � rzek� Mefres do Sema � s�dzisz o ksi�ciu nast�pcy i niepokojach, jakie wywo�a�o jego post�powanie?

� Powiem to samo co Beroes, nast�pca nie zrobi szkody Egiptowi, wi�c trzeba mie� pob�a�liwo��

� M�odzik ten drwi z bog�w i cud�w, wchodzi do obcych �wi�ty�, buntuje lud� To nie s� ma�e rzeczy!.. � m�wi� z gorycz� Mefres, kt�ry nie m�g� zapomnie� Ramzesowi, �e w grubia�ski spos�b za�artowa� z jego pobo�nych praktyk.

Arcykap�an Sem lubi� Ramzesa, wi�c odpar� z dobrotliwym u�miechem:

� Kt�ry ch�op w Egipcie nierad by mie� niewolnika, a�eby wyrzec si� swojej ci�kiej pracy dla s�odkiego pr�nowania?

A czy jest na �wiecie cz�owiek, kt�ry by nie marzy� o niep�aceniu podatk�w? Za to bowiem, co p�aci skarbowi, jego �ona, on sam i dzieci mogliby sprawi� sobie ozdobn� odzie� i u�y� rozmaitych przyjemno�ci.

� Pr�niactwo i nadmierne wydatki psuj� cz�owieka � odezwa� si� Mentezufis.

� Kt�ry �o�nierz � ci�gn�� Sem � nie chcia�by wojny i nie po��da� tysi�ca drachm zysku, a nawet wi�cej?

Dalej � pytam was, ojcowie, kt�ry faraon, kt�ry nomarcha, kt�ry szlachcic ch�tnie p�aci zaci�gni�te d�ugi i nie spogl�da krzywym okiem na bogactwa �wi�ty�?�

� Bezbo�na to po��dliwo��! � szepn�� Mefres.

� A nareszcie � m�wi� Sem � kt�ry nast�pca tronu nie marzy� o ograniczeniu powagi kap�an�w, kt�ry faraon, w pocz�tkach panowania, nie chcia� otrz�sn�� si� spod wp�ywu najwy�szej rady?

� S�owa twoje s� pe�ne m�dro�ci � rzek� Mefres � ale do czego one maj� nas doprowadzi�?

� Do tego, aby�cie nie oskar�ali nast�pcy przed najwy�sz� rad�. Bo przecie nie ma s�du, kt�ry pot�pi�by ksi�cia za to, �e ch�opi radzi by nie p�aci� podatk�w albo �e �o�nierze chc� wojny. Owszem, was mog�aby spotka� wym�wka. Bo gdyby�cie dzie� po dniu �ledzili ksi�cia i hamowali jego drobne wybryki, nie by�oby dzi� piramidy oskar�e�, w dodatku � na niczym nie opartych.

W podobnych sprawach nie to jest z�em, �e ludzie maj� sk�onno�� do grzechu, bo oni mieli j� zawsze. Ale to jest niebezpieczne, �e my�my ich nie pilnowali. Nasza �wi�ta rzeka, matka Egiptu, bardzo pr�dko zamuli�aby kana�y, gdyby in�ynierowie zaprzestali czuwa� nad ni�.

� A co powiesz, wasza dostojno��, o wymys�ach, jakich ksi��� dopu�ci� si� w rozmowie z nami?� Czy przebaczysz ohydne drwiny z cud�w?� � spyta� Mefres. � Przecie ten m�odzik ci�ko zniewa�y� moj� pobo�no��

� Sam si� obra�a, kto rozmawia z pijakiem � odpar� Sem. � Zreszt� wasze dostojno�ci nie mieli�cie prawa rozmawia� o najwa�niejszych sprawach pa�stwa z nietrze�wym ksi�ciem� A nawet pope�nili�cie b��d mianuj�c pijanego cz�owieka wodzem armii. W�dz bowiem musi by� trze�wy.

� Korz� si� przed wasz� m�dro�ci� � rzek� Mefresale g�osuj� za podaniem skargi na nast�pc� do rady najwy�szej.

� A ja g�osuj� przeciw skardze � odpar� energicznie Sem. � Rada musi dowiedzie� si� o wszystkich post�pkach namiestnika, ale nie w formie skargi, tylko zwyk�ego raportu.

� I ja jestem przeciw skardze � odezwa� si� Mentezufis.

Arcykap�an Mefres widz�c, �e ma przeciw sobie dwa g�osy, ust�pi� z ��daniem skargi na ksi�cia. Ale wyrz�dzon� zniewag� zapami�ta� i niech�� ukry� w sercu.

By� to starzec m�dry i pobo�ny, lecz m�ciwy. I ch�tniej przebaczy�by gdyby mu r�k� uci�to, ani�eli gdy obra�ono jego dostoje�stwo kap�a�skie.

Za rad� astrolog�w g��wna kwatera mia�a wyruszy� z Pi-Bast w dniu si�dmym Hator. Ten bowiem dzie� by� �dobry, dobry, dobry�. Bogowie w niebie, a ludzie na ziemi cieszyli si� ze zwyci�stwa Ra nad nieprzyjaci�mi; kto za� przyszed� na �wiat w tej dobie, mia� umrze� w p�nej staro�ci, otoczony szacunkiem.

By� to r�wnie� dzie� pomy�lny dla brzemiennych kobiet i handluj�cych tkaninami, a z�y dla �ab i myszy.

Od chwili mianowania go naczelnym wodzem Ramzes gor�czkowo rzuci� si� do pracy.

Sam przyjmowa� ka�dy nadci�gaj�cy pu�k, ogl�da� jego bro�, odzie� i obozy. Sam wita� rekrut�w i zach�ca� ich do pilnego uczenia si� musztry na zgub� wrog�w i chwa�� faraona. Prezydowa� na ka�dej radzie wojennej, by� obecnym przy badaniu ka�dego szpiega i w miar� nadchodz�cych wiadomo�ci w�asn� r�k� oznacza� na mapie ruchy wojsk egipskich i stanowiska nieprzyjaci�.

Przeje�d�a� tak pr�dko z miejsca na miejsce, �e wsz�dzie go oczekiwano, a mimo to spada� nagle jak jastrz�b. Z rana by� na po�udnie od Pi-Bast i zrewidowa� �ywno��; w godzin� p�niej ukaza� si� na p�noc od miasta i wykry�, �e w pu�ku Jeb brakuje stu pi��dziesi�ciu ludzi.

Nad wieczorem dogoni� przednie stra�e, by� przy przej�ciu Nilowej odnogi i zrobi� przegl�d dwustu woz�w wojennych.

�wi�ty Mentezufis, kt�ry jako pe�nomocnik Herhora dobrze zna� si� na sztuce wojennej, nie m�g� wyj�� z podziwu.

� Wiecie dostojnicy � rzek� do Sema i Mefresa � �e nie lubi� nast�pcy od czasu, gdym odkry� jego z�o�� i przewrotno��. Ale niech Oziris b�dzie mi �wiadkiem, �e m�odzian ten jest urodzonym wodzem. Powiem wam rzecz nies�ychan�: my nad granic� o trzy lub cztery dni wcze�niej zgromadzimy si�y, ani�eli mo�na by�o przypuszcza�. Libijczycy ju� przegrali wojn�, cho� jeszcze nie s�yszeli �wistu naszej strza�y.

� Tym niebezpieczniejszy dla nas taki faraon� � wtr�ci� Mefres z zaci�to�ci� cechuj�c� starc�w.

Ku wieczorowi dnia sz�stego Hator ksi��� Ramzes wyk�pa� si� i o�wiadczy� sztabowi, �e jutro, na dwie godziny przed wschodem s�o�ca, wyrusz�.

� A teraz chc� si� wyspa� � zako�czy�.

�atwiej jednak by�o chcie� ani�eli spa�.

W ca�ym mie�cie roili si� �o�nierze, a przy pa�acu nast�pcy obozowa� pu�k, kt�ry jad�, pi� i �piewa� ani my�l�c o odpoczynku.

Ksi��� odszed� do najodleglejszego pokoju, lecz i tu nie pozwolono mu rozebra� si�. Co kilka minut przylatywa� jaki� adiutant z nic nie znacz�cym raportem lub po rozkazy w sprawach, kt�re m�g� na miejscu rozstrzygn�� dow�dca pu�ku. Przyprowadzano szpieg�w, kt�rzy nie przynosili �adnych nowych wiadomo�ci; zg�aszali si� wielcy panowie z ma�ym pocztem ludzi, pragn�c ksi�ciu ofiarowa� us�ugi jako ochotnicy. Dobijali si� kupcy feniccy, pragn�cy wzi�� dostawy dla wojska, lub dostawcy, kt�rzy skar�yli si� na wymagania jenera��w.

Nie brak�o nawet wr�bit�w i astrolog�w, kt�rzy w ostatniej chwili przed wymarszem chcieli ksi�ciu stawia� horoskopy, tudzie� czarnoksi�nik�w, maj�cych do sprzedania niezawodne amulety przeciw pociskom.

Wszyscy ci ludzie po prostu wdzierali si� do pokoju ksi�cia; ka�dy z nich bowiem s�dzi�, �e w jego r�kach spoczywa los wojny i �e w podobnych okoliczno�ciach znika wszelka etykieta.

Nast�pca cierpliwie za�atwia� interesant�w. Ale gdy za astrologiem wsun�a si� do pokoju jedna z ksi���cych kobiet, z pretensj�, �e Ramzes snad� jej nie kocha, gdy� si� z ni� nie po�egna�, i kiedy w kwadrans po tej za oknem rozleg� si� p�acz innej kochanki, nast�pca ju� nie m�g� wytrzyma�.

Zawo�a� Tutmozisa i rzek� mu:

� Sied� w tym pokoju i je�eli masz ochot�, pocieszaj kobiety mego domu. Ja ukryj� si� gdzie� w ogrodzie, bo inaczej nie zasn� i jutro b�d� wygl�da� jak kura wydobyta ze studni.

� Gdzie� mam ci� szuka� w razie potrzeby? � spyta� Tutmozis.

� Oho! ho!.. � roze�mia� si� nast�pca. � Nigdzie nie szukajcie. Sam si� znajd�, gdy zatr�bi� pobudk�.

To powiedziawszy ksi��� narzuci� na siebie d�ugi p�aszcz z kapturem i wymkn�� si� w ogr�d.

Ale i po ogrodzie snuli si� �o�nierze, kuchciki i inna s�u�ba nast�pcy: w ca�ym bowiem obszarze pa�acowym znikn�� porz�dek, jak zwykle przed wymarszem na wojn�. Spostrzeg�szy to Ramzes skr�ci� w najg�stsz� cz�� parku, znalaz� jak�� altank� zaro�ni�t� winem i kontent rzuci� si� na �aw�.

� Tu ju� nie znajd� mnie � mrukn�� � ani kap�ani, ani baby�

Wnet zasn�� jak kamie�.

Od kilku dni Fenicjanka Kama czu�a si� niezdrow�. Do rozdra�nienia przy��czy�y si� jakie� szczeg�lne niedomaganie i b�le w stawach. Przy tym sw�dzi�a j� twarz, a szczeg�lniej czo�o nad brwiami.

Drobne te przypad�o�ci wyda�y jej si� tak niepokoj�cymi, �e przesta�a obawia� si�, �eby jej nie zabito, a natomiast ci�gle siedzia�a przed lustrem zapowiedziawszy s�ugom, �e mog� robi�, co im si� podoba, byle j� zostawili w spokoju. W tych czasach nie my�la�a ani o Ramzesie, ani o nienawistnej Sarze; ca�a jej bowiem uwaga by�a zaj�ta � plamami na czole, kt�rych nienawyk�e oko nie mog�oby nawet dostrzec.

�Plama� tak, s� plamy� � m�wi�a do siebie pe�na boja�ni. � Dwie� trzy� O Astoreth, przecie w taki spos�b nie zechcesz ukara� swej kap�anki!.. Lepsza �mier� Ale co znowu za g�upstwo� Gdy czo�o pocieram palcami, plamy robi� si� czerwie�sze� Widocznie co� mnie pok�sa�o albo nama�ci�am si� nieczyst� oliw�� Umyj� si�, a do jutra plamy zgin��� Przysz�o jutro, ale plamy nie zgin�y.

Zawo�a�a s�u��c�.

� S�uchaj � rzek�a � spojrzyj na mnie�

Lecz powiedziawszy to usiad�a w mniej o�wietlonej cz�ci pokoju.

� S�uchaj i patrz� � m�wi�a zduszonym g�osem. � Czy� czy na mojej twarzy widzisz jakie plamy?� Tylko� nie zbli�aj si�!..

� Nie widz� nic � odpar�a s�u��ca.

� Ani pod lewym okiem?� ani nad brwiami?� � pyta�a z wzrastaj�cym rozdra�nieniem Fenicjanka.

� Niech pani raczy �askawie usi��� boskim obliczem do �wiat�a � rzek�a s�u��ca.

Naturalne to ��danie do w�ciek�o�ci doprowadzi�o Kam�.

� Precz, n�dznico!.. � zawo�a�a � i nie pokazuj mi si�

A gdy s�u��ca uciek�a, jej pani rzuci�a si� gor�czkowo do swej tualety i otworzywszy par� s�oik�w za pomoc� p�dzelka umalowa�a sobie twarz na r�owy kolor.

Nad wieczorem, czuj�c wci�� b�l w stawach i gorszy od b�lu niepok�j, kaza�a wezwa� do siebie lekarza. Gdy powiedziano jej, �e przyszed�, spojrza�a w lustro i � napad� j� nowy atak jakby szale�stwa. Rzuci�a lustro na pod�og� i zawo�a�a z p�aczem, �e nie chce lekarza.

W ci�gu sz�stego Hator ca�y dzie� nie jad�a i nie chcia�a si� z nikim widzie�.

Gdy po zachodzie s�o�ca wesz�a niewolnica ze �wiat�em, Kama po�o�y�a si� na ��ku owin�wszy g�ow� szalem. Kaza�a czym pr�dzej wynosi� si� niewolnicy, potem usiad�a na fotelu z daleka od kaga�ca i przep�dzi�a kilka godzin w p�sennym odr�twieniu.

�Nie ma �adnych plam � my�la�a � a je�eli s�, to przecie� nie te� To nie tr�d�� � Bogowie!.. � krzykn�a rzucaj�c si� na ziemi� � nie mo�e by�, a�ebym ja� Bogowie, ratujcie!.. Wr�c� do �wi�tyni� odpokutuj� ca�ym �yciem�

I znowu uspokoi�a si�, i znowu my�la�a:

�Nie ma �adnych plam� Od kilku dni tr� sobie sk�r�, wi�c jest zaczerwieniona� Sk�d�eby znowu?� Czy kto s�ysza�, a�eby kap�anka i kobieta nast�pcy tronu mog�a zachorowa� na tr�d� O bogowie!.. Tego nigdy nie by�o, jak �wiat �wiatem� Tylko rybacy, wi�niowie i n�dzni �ydzi� O, ta pod�a �yd�wka!.. na ni� spu��cie tr�d, moce niebieskie�� W tej chwili w oknie, kt�re by�o na pierwszym pi�trze, mign�� jaki� cie�. Potem rozleg� si� szelest i ze dworu na �rodek pokoju skoczy� ksi��� Ramzes.

Kama os�upia�a. Nagle schwyci�a si� za g�ow�, a w jej oczach odmalowa� si� � strach bezgraniczny.

� Lykon?� � szepn�a chwytaj�c si� za g�ow�. � Lykon, ty� tu?� Zginiesz!.. �cigaj� ci�

� Wiem � odpar� Grek �miej�c si� szyderczo. � �cigaj� mnie wszyscy Fenicjanie i ca�a policja jego �wi�tobliwo�ci�

Mimo to � doda� � jestem u ciebie i by�em u twego pana�

� By�e� u ksi�cia?�

� Tak, w jego w�asnej komnacie� I zostawi�bym sztylet w piersi, gdyby z�e duchy nie usun�y go� Widocznie tw�j kochanek poszed� do innej kobiety, nie do ciebie�

� Czego tu chcesz?� Uciekaj!.. � szepta�a Kama.

� Ale z tob� odpar�. � Na ulicy czeka w�z, kt�rym dojedziemy do Nilu, a tam moja barka�

� Oszala�e�!.. Ale� miasto i drogi pe�ne wojska�

� W�a�nie dlatego mog�em wej�� do pa�acu i oboje wymkniemy si� naj�atwiej � m�wi� Lykon. � Zbierz wszystkie kosztowno�ci� Wnet wr�c� i zabior� ci�

� Gdzie idziesz?�

� Poszukam twego pana � odpar�. � Nie odejd� przecie bez zostawienia mu pami�tki�

� Ty� szalony�

� Milcz!.. � przerwa� blady z gniewu. � Jeszcze go chcesz broni�?�

Fenicjanka zaduma�a si�, zacisn�a pi�ci, a w jej oczach b�ysn�o z�owrogie �wiat�o.

� A je�eli nie znajdziesz go?� � spyta�a.

� To zabij� paru �pi�cych jego �o�nierzy� podpal� pa�ac� � Zreszt� � czy ja wiem, co zrobi�?� Ale bez pami�tki nie odejd�

Wielkie oczy Fenicjanki mia�y tak okropny wyraz, �e Lykon zdziwi� si�.

� Co tobie?� � spyta�.

� Nic. S�uchaj. Nigdy nie by�e� tak podobny do ksi�cia jak dzi�!.. Je�eli wi�c chcesz zrobi� co� dobrego�

Zbli�y�a twarz do jego ucha i zacz�a szepta�.

Grek s�ucha� zdumiony.

� Kobieto � rzek� � najgorsze duchy m�wi� przez ciebie� Tak, na niego zwr�ci si� podejrzenie�

� To lepsze ani�eli sztylet � odpar�a ze �miechem. � Co?..

� Nigdy nie wpad�bym na taki pomys�!.. A mo�e lepiej oboje?�

� Nie!.. Ona niech �yje� To b�dzie moja zemsta�

� C� za przewrotna dusza!.. � szepn�� Lykon. � Ale podobasz mi si� Po kr�lewsku zap�acimy im�

Cofn�� si� do okna i znikn��. Kama wychyli�a si� za nim i rozgor�czkowana, zapomniawszy o sobie, s�ucha�a.

Mo�e w kwadrans po odej�ciu Lykona w stronie gaju figowego rozleg� si� przera�liwy krzyk kobiecy. Powt�rzy� si� par� razy i ucich�.

Fenicjank�, zamiast spodziewanej rado�ci, ogarn�� strach. Upad�a na kolana i ob��kanymi oczyma wpatrywa�a si� w ciemny ogr�d.

Na dole rozleg� si� cichy bieg, zatrzeszcza� s�up ganku i w oknie znowu ukaza� si� Lykon w ciemnym p�aszczu. Gwa�townie dysza� i r�ce mu dr�a�y.

� Gdzie klejnoty?� � szepn��.

� Daj mi spok�j � odpar�a.

Grek pochwyci� j� za kark.

� N�dznico!.. � rzek� � czy nie rozumiesz, �e nim s�o�ce wejdzie, uwi꿹 ci� i za par� dni udusz�?�

� Jestem chora�

� Gdzie klejnoty?�

� Stoj� pod ��kiem.

Lykon wszed� do komnaty, przy �wietle kaganka wydoby� ci�k� skrzyneczk�, zarzuci� na Kam� p�aszcz i targn�� j� za rami�.

� Zabieraj si�. Gdzie s� drzwi, kt�rymi wchodzi do ciebie ten� ten tw�j pan?�

� Zostaw mnie�

Grek pochyli� si� nad ni� i szepta�:

� Aha!.. my�lisz, �e ci� tu zostawi�?� Dzi� tyle dbam o ciebie, co o suk�, kt�ra w�ch straci�a� Ale musisz i�� ze mn�� Niech dowie si� tw�j pan, �e jest kto� lepszy od niego. On wykrad� kap�ank� bogini, a ja zabieram kochank� jemu�

� M�wi� ci, �e jestem chora�

Grek wydoby� cienki sztylet i opar� jej na karku. Zatrz�s�a si� i szepn�a:

� Ju� id�

Przez ukryte drzwi wyszli do ogrodu. Od strony ksi���cego pa�acu dolatywa� ich szmer �o�nierzy, kt�rzy palili ognie. Tu i owdzie, mi�dzy drzewami, wida� by�o �wiat�a; od czasu do czasu min�� ich kto� ze s�u�by nast�pcy. W bramie zatrzyma�a ich warta:

� Kto jeste�cie?

� Teby � odpar� Lykon.

Bez przeszkody wyszli na ulic� i znikn�li w zau�kach cudzoziemskiego cyrku�u Pi-Bast.

Na dwie godziny przed �witem w mie�cie odezwa�y si� tr�by i b�bny. Tutmozis jeszcze le�a�, pogr��ony w g��bokim �nie kiedy ksi��� Ramzes �ci�gn�� z niego p�aszcz i zawo�a� z weso�ym �miechem:

� Wstawaj, czujny wodzu!.. Ju� pu�ki ruszy�y.

Tutmozis usiad� na ��ku i przetar� zaspane oczy.

� Ach, to ty, panie? � spyta� ziewaj�c. � C�, wyspa�e� si�?

� Jak nigdy! � odpar� ksi���.

� A ja bym jeszcze spa�.

Wyk�pali si� obaj, w�o�yli kaftany i p�pancerze i dosiedli koni, kt�re rwa�y si� z r�k masztalerzom.

Wnet nast�pca z ma�� �wit� opu�ci� miasto wyprzedzaj�c po drodze leniwie maszeruj�ce kolumny wojsk. Nil bardzo rozla�, a ksi��� chcia� by� obecnym przy przechodzeniu kana��w i brod�w.

Gdy s�o�ce wesz�o, ostatni w�z obozowy by� ju� daleko za miastem, a dostojny nomarcha Pi-Bast m�wi� do swojej s�u�by:

� Teraz id� spa� i biada temu, kto zbudzi mnie przed uczt� wieczorn�! Nawet boskie s�o�ce odpoczywa po ka�dym dniu, ja za� od pierwszego Hator nie k�ad�em si�.

Zanim doko�czy� pochwa�y swojej czujno�ci, wszed� oficer policyjny i poprosi� go o osobne pos�uchanie w bardzo wa�nej sprawie.

� Bodaj was ziemia poch�on�a! � mrukn�� dostojny pan. Niemniej kaza� wezwa� oficera i spyta� go opryskliwie:

� Nie mo�na to zaczeka� kilku godzin?� Przecie chyba Nil nie ucieka�

� Sta�o si� wielkie nieszcz�cie � odpar� oficer. � Syn nast�pcy tronu zabity�

� Co?� jaki?� � krzykn�� nomarcha.

� Syn Sary �yd�wki.

� Kto zabi�?� kiedy�

� Dzi� w nocy.

� Ale kto to m�g� zrobi�?�

Oficer schyli� g�ow� i roz�o�y� r�ce.

� Pytam si�, kto zabi�?� � powt�rzy� dostojnik, wi�cej przera�ony ani�eli rozgniewany.

� Sam, panie, racz przeprowadzi� �ledztwo. Usta moje nie powt�rz� tego, co s�ysza�y uszy.

Przera�enie nomarchy wzros�o. Kaza� przyprowadzi� s�u�b� Sary, a jednocze�nie pos�a� po arcykap�ana Mefresa. Mentezufis bowiem, jako przedstawiciel ministra wojny, pojecha� z ksi�ciem.

Przyszed� �dziwiony Mefres. Nomarcha powt�rzy� mu wiadomo�� o zab�jstwie dziecka nast�pcy i o tym, �e oficer policyjny nie �mie dawa� �adnych obja�nie�.

� A �wiadkowie s�? � spyta� arcykap�an.

� Czekaj� na rozkazy waszej dostojno�ci, ojcze �wi�ty.

Wprowadzono od�wiernego Sary.

� S�ysza�e� � zapyta� go nomarcha � �e dziecko twej pani zabite?

Cz�owiek upad� na ziemi� i odpowiedzia�:

� Nawet widzia�em dostojne zw�oki rozbite o �cian� i zatrzyma�em nasz� pani�, kt�ra krzycz�c wybieg�a na ogr�d.

� Kiedy to si� sta�o?

� Dzi� po p�nocy. Zaraz po przyj�ciu do naszej pani najdostojniejszego ksi�cia nast�pcy�

� odpar� str�.

� Jak to, wi�c ksi��� by� w nocy u waszej pani? � spyta� Mefres.

� Rzek�e�, wielki proroku.

� To dziwne! � szepn�� Mefres do nomarchy.

Drugim �wiadkiem by�a kucharka Sary, trzecim dziewczyna s�u�ebna. Obie twierdzi�y, �e po p�nocy ksi��� nast�pca wszed� na pi�tro do pokoju Sary, bawi� tam chwil�, potem pr�dko wybieg� do ogrodu, a wnet po nim ukaza�a si� pani Sara strasznie krzycz�c.

� Ale� ksi��� nast�pca przez ca�� noc nie wychodzi� ze swej komnaty w pa�acu� � rzek� nomarcha.

Oficer policyjny pokr�ci� g�ow� i o�wiadczy�, �e czeka w przedpokoju kilku ludzi ze s�u�by pa�acowej.

Wezwano ich, �wi�ty Mefres zada� im pytania i okaza�o si�, �e nast�pca tronu � nie spa� w pa�acu. Opu�ci� sw� komnat� przed p�noc� i wyszed� do ogrodu; wr�ci� za�, gdy odezwa�y si� pierwsze tr�bki graj�ce pobudk�.

Gdy wyprowadzono �wiadk�w, a dwaj dostojnicy zostali sami, nomarcha z j�kiem rzuci� si� na pod�og� i zapowiedzia� Mefresowi, �e jest ci�ko chory i �e woli straci� �ycie ani�eli prowadzi� �ledztwo. Arcykap�an by� bardzo blady i wzruszony, ale odpar�, �e spraw� zab�jstwa trzeba wy�wietli�, i rozkaza� nomarsze w imieniu faraona, a�eby poszed� z nim do mieszkania Sary.

Do ogrodu nast�pcy by�o niedaleko, i dwaj dostojnicy niebawem znale�li si� na miejscu zbrodni.

Wszed�szy do pokoju na pi�trze zobaczyli Sar� kl�cz�c� przy ko�ysce w takiej postawie, jakby karmi�a niemowl�. Na �cianie i na pod�odze czerwieni�y si� krwawe plamy.

Nomarcha os�ab� tak, �e musia� usi���, ale Mefres by� spokojny. Zbli�y� si� do Sary, dotkn�� jej ramienia i rzek�:

� Pani, przychodzimy tu w imieniu jego �wi�tobliwo�ci.

Sara nagle zerwa�a si� na r�wne nogi, a zobaczywszy Mefresa zawo�a�a strasznym g�osem: � Przekle�stwo wam!.. Chcieli�cie mie� �ydowskiego kr�la, a oto kr�l� O, czemu�em, nieszcz�sna, us�ucha�a waszych rad zdradzieckich�

Zatoczy�a si� i znowu przypad�a do ko�yski j�cz�c:

� M�j synek� m�j ma�y Seti!.. Taki by� pi�kny, taki m�dry� Dopiero co wyci�ga� do mnie r�czki� Jehowo!.. � krzykn�a � oddaj mi go, wszak�e to w twojej mocy� Bogowie egipscy, Ozirisie� Horusie� Izydo� Izydo, przecie ty sama by�a� matk�� Nie mo�e by�, a�eby w niebiosach nikt nie wys�ucha� mojej pro�by� Takie malutkie dziecko� hiena ulitowa�aby si� nad nim�

Arcykap�an uj�� j� pod ramiona i postawi� na nogach. Pok�j zape�ni�a policja i s�u�ba.

� Saro � rzek� arcykap�an � w imieniu jego �wi�tobliwo�ci pana Egiptu wzywam ci� i rozkazuj�, a�eby� odpowiedzia�a: kto zamordowa� twego syna?

Patrzy�a przed siebie jak ob��kana i tar�a czo�o. Nomarcha poda� jej wody z winem, a jedna z obecnych kobiet skropi�a j� octem.

� W imieniu jego �wi�tobliwo�ci � powt�rzy� Mefres � rozkazuj� ci, Saro, a�eby� powiedzia�a nazwisko zab�jcy.

Obecni zacz�li si� cofa� ku drzwiom, nomarcha rozpaczliwym ruchem zas�oni� sobie uszy.

� Kto zabi�?� � rzek�a Sara zduszonym g�osem, topi�c wzrok w twarzy Mefresa. � Kto zabi�, pytasz?� Znam ja was � kap�ani!.. Znam wasz� sprawiedliwo��

� Wi�c kto?� � nalega� Mefres.

� Ja!.. � krzykn�a nieludzkim g�osem Sara. � Ja zabi�am moje dziecko za to, �e zrobili�cie je �ydem�

� To fa�sz! � sykn�� arcykap�an.

� Ja� ja!.. � powtarza�a Sara. � Hej, ludzie, kt�rzy mnie widzicie i s�yszycie � zwr�ci�a si� do �wiadk�w � wiedzcie o tym, �e ja zabi�am� ja� ja� ja!.. � krzycza�a bij�c si� w piersi.

Na tak wyra�ne oskar�enie samej siebie nomarcha oprzytomnia� i ze wsp�czuciem patrzy� na Sar�; kobiety szlocha�y, od�wierny ociera� �zy. Tylko �wi�ty Mefres zaciska� sine usta.

Wreszcie rzek� dobitnym g�osem, patrz�c na urz�dnik�w policyjnych:

� S�udzy jego �wi�tobliwo�ci, oddaj� wam t� kobiet�, kt�r� macie odprowadzi� do gmachu s�dowego�

� Ale m�j syn ze mn�!.. � wtr�ci�a Sara rzucaj�c si� do ko�yski.

� Z tob�� z tob�, biedna kobieto � rzek� nomarcha i zas�oni� twarz.

Dostojnicy wyszli z komnaty. Oficer policyjny kaza� przynie�� lektyk�, i z oznakami najwy�szego szacunku sprowadzi� na d� Sar�. Nieszcz�liwa wzi�a z ko�yski krwi� poplamione zawini�tko i bez oporu siad�a do lektyki.

Ca�a s�u�ba posz�a za ni� do gmachu s�dowego.

Gdy Mefres z nomarch� wracali do siebie przez ogr�d, naczelnik prowincji odezwa� si� wzruszony:

� �al mi tej kobiety!..

� S�usznie b�dzie ukarana� za k�amstwo � odpar� arcykap�an.

� Wasza dostojno�� my�lisz�

� Jestem pewny, �e bogowie znajd� i os�dz� prawdziwego morderc�

Przy furcie ogrodowej zabieg� im drog� rz�dca pa�acu Kamy wo�aj�c:

� Nie ma Fenicjanki!.. Znikn�a tej nocy�

� Nowe nieszcz�cie� � szepn�� nomarcha.

� Nie l�kaj si� � rzek� Mefres � pojecha�a za ksi�ciem�

Z tych odzywa� si� dostojny nomarcha pozna�, �e Mefres nienawidzi ksi�cia, i � serce w nim zamar�o. Je�eli bowiem dowiod� Ramzesowi, �e zabi� w�asnego syna, nast�pca nigdy nie wst�pi na tron ojcowski, a twarde jarzmo kap�a�skie jeszcze mocniej zaci�y nad Egiptem.

Smutek dostojnika powi�kszy� si�, gdy mu powiedziano wieczorem, �e dwaj lekarze ze �wi�tyni Hator obejrzawszy trup dzieci�cia wyrazili przekonanie, i� zab�jstwo m�g� spe�ni� tylko m�czyzna. Kto� � m�wili � schwyci� praw� r�k� za obie n�ki ch�opczyka i rozbi� mu g�ow� o �cian�. R�ka za� Sary nie mog�a obj�� obu n�ek, na kt�rych wreszcie zna� by�o �lady du�ych palc�w.

Po tym obja�nieniu arcykap�an Mefres, w towarzystwie arcykap�ana Sema, poszed� do wi�zienia do Sary i zaklina� j� na wszystkie bogi egipskie i cudzoziemskie, aby o�wiadczy�a, �e ona nie jest winn� �mierci dziecka, i a�eby opisa�a: jak wygl�da� sprawca zbrodni?

� Zawierzymy s�owom twoim � m�wi� Mefres � i zaraz b�dziesz woln�.

Ale Sara zamiast wzruszy� si� tym dowodem �yczliwo�ci, wpad�a w gniew.

� Szakale � wo�a�a � nie do�� wam dwu ofiar, �e jeszcze po��dacie nowych?� Ja to zrobi�am, nieszcz�sna, ja� bo kt� inny by�by tak nikczemnym, a�eby zabija� dziecko?� Ma�e dzieci�tko, kt�re nikomu nie szkodzi�o�

� A czy wiesz, uparta kobieto, co ci grozi? � zapyta� �wi�ty Mefres. � Przez trzy dni b�dziesz na r�kach trzyma�a zw�oki twego dziecka, a potem p�jdziesz do wi�zienia na pi�tna�cie lat.

� Tylko trzy dni? � powt�rzy�a. � Ale� ja na wieki nie chc� si� z nim roz��cza�, z moim ma�ym Setim� I nie do wi�zienia, ale do grobu p�jd� za nim, a pan m�j razem ka�e nas pochowa�

Gdy arcykap�ani opu�cili Sar�, odezwa� si� najpobo�niejszy Sem:

� Zdarzy�o mi si� widzie� matki dzieciob�jczynie i s�dzi� je; ale �adna nie by�a podobna do tej.

� Bo te� ona nie zabi�a swego dziecka � odpar� gniewnie Mefres.

� Wi�c kto?..

� Ten, kt�rego widzia�a s�u�ba kiedy wpad� do domu Sary i w chwil� p�niej uciek�� Ten, kt�ry id�c na nieprzyjaciela zabra� ze sob� fenick� kap�ank� Kam�, kt�ra splugawi�a o�tarz�

Ten wreszcie � doko�czy� z uniesieniem Mefres � kt�ry wygna� z domu Sar� i uczyni� j� niewolnic� za to, �e jej syn zosta� �ydem�

� Okropne s� twoje s�owa! � odpar� zatrwo�ony Sem.

� Zbrodnia jest gorsz� i pomimo uporu tej g�upiej kobiety zostanie odkryta.

Ani przypuszcza� �wi�ty m��, �e bardzo pr�dko spe�ni si� jego proroctwo.

A sta�o si� to nast�puj�cym sposobem.

Jeszcze ksi��� Ramzes wyruszaj�c z wojskiem z Pi-Bast, nie zd��y� opu�ci� pa�acu, kiedy naczelnik policji ju� wiedzia� o zabiciu dziecka Sary, o ucieczce Kamy i o tym, �e s�u�ba Sary widzia�a ksi�cia wchodz�cego w nocy do jej domu. Naczelnik policji by� cz�owiek bystry; domy�li� si�, kto m�g� pope�ni� zbrodni�, i zamiast prowadzi� na miejscu �ledztwo, pop�dzi� za miasto �ciga� winnych uprzedziwszy o tym, co zasz�o, Hirama.

I ot� w tym czasie, gdy Mefres usi�owa� wydoby� zeznanie Sary, najdzielniejsi agenci pibaste�skiej policji tudzie� wszyscy Fenicjanie, pod przew�dztwem Hirama, ju� �cigali Greka Lykona i kap�ank� Kam�.

Jako� trzeciej nocy po wymaszerowaniu ksi�cia naczelnik policji wr�ci� do Pi-Bast prowadz�c ze sob� du��, okryt� p��tnem klatk�, w kt�rej jaka� kobieta krzycza�a wniebog�osy. Nie k�ad�c si� spa� naczelnik wezwa� oficera, kt�ry prowadzi� �ledztwo, i z uwag� wys�ucha� jego raportu.

O wschodzie s�o�ca dwaj arcykap�ani, Sem i Mefres, tudzie� pi-baste�ski nomarcha otrzymali najpokorniejsze wezwanie, aby raczyli natychmiast, je�eli taka b�dzie ich wola, przyby� do naczelnika policji. Jako� wszyscy trzej zeszli si� o tej samej godzinie; za� naczelnik policji nisko k�aniaj�c si� pocz�� b�aga� ich, aby mu opowiedzieli wszystko, co wiedz� o zab�jstwie dziecka nast�pcy tronu.

Nomarcha, cho� wielki dostojnik, poblad� us�yszawszy to pokorne wezwanie i odpowiedzia�, �e nic nie wie. Prawie to samo powt�rzy� arcykap�an Sem dodaj�c od siebie uwag�, �e Sara wydaje mu si� niewinn�. Gdy za� przysz�a kolej na �wi�tego Mefresa, ten rzek�: � Nie wiem, czy wasza dostojno�� s�ysza�e�, �e w nocy, kiedy spe�niono zbrodni�, uciek�a jedna z ksi���cych kobiet imieniem Kama?

Naczelnik policji zdawa� si� by� mocno zdziwionym.

� Nie wiem r�wnie� � ci�gn�� Mefres � czy powiedziano waszej dostojno�ci, �e nast�pca tronu nie nocowa� w pa�acu i �e by� w domu Sary. Od�wierny i dwie s�u��ce pozna�y go, gdy� noc by�a do�� widna.

Podziw naczelnika policji zdawa� si� dosi�ga� szczytu.

� Wielka szkoda � zako�czy� arcykap�an � �e waszej dostojno�ci nie by�o par� dni w Pi-Bast�

Naczelnik bardzo nisko uk�oni� si� Mefresowi i zwr�ci� si� do nomarchy:

� Czy wasza cze�� nie raczy�by� �askawie powiedzie� mi: jak by� ubrany ksi��� owego wieczora?�

� Mia� bia�y kaftan i purpurowy fartuszek obszyty z�otymi fr�dzlami � odpar� nomarcha. � Dobrze pami�tam, gdy� by�em jednym z ostatnich, kt�rzy rozmawiali z ksi�ciem owego wieczora.

Naczelnik policji klasn�� w r�ce i do biura wszed� od�wierny Sary.

� Widzia�e� ksi�cia � zapyta� go � kiedy wchodzi� w nocy do domu twej pani?

� Otwiera�em furtk� jego dostojno�ci, oby �y� wiecznie!..

� A pami�tasz, jak by� ubrany?�

� Mia� kaftan w pasy ��te i czarne, taki sam czepek i fartuszek niebieski z czerwonym � odpowiedzia� od�wierny.

Teraz obaj kap�ani i nomarcha zacz�li si� dziwi�. Gdy za� wprowadzono po kolei obie s�ugi Sary, kt�re dok�adnie powt�rzy�y opis ubioru ksi�cia, oczy nomarchy zap�on�y rado�ci�, a na twarzy �wi�tego Mefresa wida� by�o zmi�szanie.

� Przysi�gn� � wtr�ci� dostojny nomarcha � �e ksi��� mia� bia�y kaftan i purpurowy ze z�otym fartuszek�

� A teraz � odezwa� si� naczelnik policji � raczcie, najczcigodniejsi, uda� si� ze mn� do wi�zienia. Zobaczymy tam jeszcze jednego �wiadka�

Zeszli na d�, do podziemnej sali, gdzie pod oknem sta�a wielka klatka przykryta p��tnem.

Naczelnik policji odrzuci� kijem p��tno, a obecni zobaczyli w k�cie le��c� kobiet�.

� Ale� to jest pani Kama!.. � zawo�a� nomarcha.

By�a to istotnie Kama, chora i bardzo zmieniona. Gdy na widok dostojnik�w podnios�a si� i stan�a w �wietle, obecni zobaczyli jej twarz pokryt� miedzianymi plamami. Oczy mia�a jak ob��kane.

� Kamo � rzek� naczelnik policji � bogini Astoreth dotkn�a ci� tr�dem�

� To nie bogini!.. � odezwa�a si� zmienionym g�osem. � To nikczemni Azjaci podrzucili mi zatruty welon� O, ja nieszcz�liwa!..

� Kamo � ci�gn�� naczelnik policji � nad n�dz� twoj� ulitowali si� najznakomitsi nasi arcykap�ani, �wi�ci Sem i Mefres. Je�eli odpowiesz prawd�, pomodl� si� za ciebie i � mo�e wszechmocny Oziris odwr�ci od ciebie kl�sk�. Jeszcze czas, choroba dopiero si� zaczyna, a nasi bogowie du�o mog��

Chora kobieta upad�a na kolana i przyciskaj�c twarz do kraty m�wi�a z�amanym g�osem:

� Ulitujcie si� nade mn�� Wyrzek�am si� bog�w fenickich i s�u�b� moj� do ko�ca �ycia po�wi�c� wielkim bogom Egiptu� Tylko oddalcie ode mnie�

� Odpowiedz, ale prawd� � pyta� naczelnik policji � a bogowie nie odm�wi� ci swej �aski: kto zabi� dziecko �yd�wki Sary?�

� Zdrajca Lykon, Grek� By� �piewakiem przy naszej �wi�tyni i m�wi�, �e mnie kocha� A teraz rzuci� mnie, nikczemnik, zabrawszy moje klejnoty!..

� Dlaczego Lykon zabi� dziecko?

� Chcia� zabi� ksi�cia, lecz nie znalaz�szy go w pa�acu pobieg� do domu Sary i�

� Jakim sposobem zbrodniarz dosta� si� do pilnowanego domu?

� Albo to nie wiesz, panie, �e Lykon jest podobny do ksi�cia?� Podobni s� jak dwa li�cie jednej palmy�

� Jak by� ubrany Lykon tej nocy?� � pyta� dalej naczelnik policji.

� Mia�� mia� kaftan w ��te i czarne pasy� taki� czepek i fartuszek czerwony z niebieskim� Ju� nie m�czcie mnie� wr��cie mi zdrowie� Zlitujcie si� b�d� wierna waszym bogom� Czy ju� wychodzicie?� O, niemi�osierni!..

� Biedna kobieto � odezwa� si� arcykap�an Sem � przyszl� ci tu pot�nego cudotw�rc� i mo�e�

� O, niech was b�ogos�awi Astoreth� Nie, niech was b�ogos�awi� wasi bogowie wszechmocni i lito�ciwi� � szepta�a okrutnie zn�kana Fenicjanka.

Dostojnicy wyszli z wi�zienia i wr�cili do biura. Nomarcha, widz�c, �e arcykap�an Mefres ma wci�� spuszczone oczy i zaci�te usta, zapyta� go:

� Czy nie cieszysz si�, m�u �wi�ty, z tych cudownych odkry�, jakie porobi� nasz s�awny naczelnik policji?�

� Nie mam powodu do rado�ci � odpar� szorstko Mefres. � Sprawa, zamiast upro�ci�, wik�a si� Bo przecie� Sara wci�� twierdzi, �e ona zabi�a dziecko, a za� Fenicjanka tak odpowiada, jakby j� wyuczono�

� Nie wierzysz zatem, wasza dostojno��?� � wtr�ci� naczelnik policji.

� Bo nigdy nie widzia�em dwu ludzi tak podobnych do siebie, a�eby jeden m�g� by� wzi�ty za drugiego. Tym bardziej za� nie s�ysza�em, a�eby w Pi-Bast istnia� cz�owiek mog�cy udawa� naszego nast�pc� tronu (oby �y� wiecznie!..).

� Cz�owiek ten � rzek� naczelnik policji � by� w Pi-Bast przy �wi�tyni Astoreth. Zna� go tyryjski ksi��� Hiram i na w�asne oczy widzia� go nasz namiestnik. Owszem, niezbyt dawno wyda� mi rozkaz schwytania go i nawet obieca� wysok� nagrod�.

� Ho!.. ho!.. � zawo�a� Mefres. � Widz�, dostojny naczelniku policji, �e oko�o ciebie zaczynaj� skupia� si� najwy�sze tajemnice pa�stwa. Pozw�l jednak, �e dop�ty nie uwierz� w owego Lykona, dop�ki go sam nie zobacz�

I rozgniewany opu�ci� biuro, a za nim �wi�ty Sem wzruszaj�c ramionami.

Kiedy w kurytarzu ucich�y ich kroki, nomarcha spojrzawszy bystro na naczelnika policji rzek�:

� Co?..

� Zaprawd� � odpar� naczelnik � �wi�ci prorocy zaczynaj� si� dzi� mi�sza� nawet do tych rzeczy, kt�re nigdy nie podchodzi�y pod ich w�adz�

� I my to musimy cierpie�!.. � szepn�� nomarcha.

� Do czasu � westchn�� naczelnik policji. � Gdy�, o ile znam ludzkie serca, wszyscy wojskowi i urz�dnicy jego �wi�tobliwo�ci, ca�a wreszcie arystokracja oburza si� samowol� kap�an�w. Wszystko musi mie� kres�

� Rzek�e� wielkie s�owa � odpowiedzia� nomarcha �ciskaj�c go za r�k� � a jaki� g�os wewn�trzny m�wi mi, �e jeszcze ujrz� ci� najwy�szym naczelnikiem policji przy boku jego �wi�tobliwo�ci.

Znowu up�yn�o par� dni. Przez ten czas paraszytowie ubezpieczyli od zepsucia zw�oki Ramzesowego synka, a Sara wci�� przebywa�a w wi�zieniu czekaj�c na s�d, pewna, �e j� pot�pi�.

Kama r�wnie� siedzia�a w wi�zieniu, w klatce; obawiano si� jej bowiem jako dotkni�tej tr�dem. Wprawdzie odwiedzi� j� cudowny lekarz, odm�wi� przy niej modlitwy i da� jej do picia wszystkolecz�c� wod�. Mimo to Fenicjanki nie opuszcza�a gor�czka, miedziane plamy nad brwiami i na policzkach robi�y si� coraz wyra�niejsze. Wi�c z biura nomarchy wyszed� rozkaz wywiezienia jej na pustyni� wschodni�, gdzie, odsuni�ta od ludzi, istnia�a kolonia tr�dowatych.

Pewnego wieczora do �wi�tyni Ptah przyszed� naczelnik policji m�wi�c, �e chce rozm�wi� si� z arcykap�anami. Naczelnik mia� ze sob� dwu ajent�w i cz�owieka od st�p do g��w odzianego w w�r.

Po chwili odpowiedziano mu, �e arcykap�ani oczekuj� go w izbie �wi�tej, pod pos�giem b�stwa.

Naczelnik zostawi� ajent�w przed bram�, wzi�� za rami� cz�owieka odzianego w w�r i prowadzony przez kap�ana uda� si� do �wi�tej izby. Gdy wszed� tam, zasta� Mefresa i Sema ubranych w arcykap�a�skie szaty, ze srebrnymi blachami na piersiach.

W�wczas upad� przed nimi na ziemi� i rzek�:

� Stosownie do waszego rozkazu przyprowadzam wam, �wi�ci m�owie, zbrodniarza Lykona. Czy chcecie zobaczy� jego twarz?

A gdy zgodzili si�, naczelnik policji powsta� i z towarzysz�cego mu cz�owieka zerwa� w�r.

Obaj arcykap�ani krzykn�li ze zdumienia. Grek rzeczywi�cie tak by� podobny do nast�pcy tronu, Ramzesa, �e nie by�o mo�na oprze� si� z�udzeniu.

� Ty�e� to jest Lykon, �piewak poga�skiej �wi�tyni Astoreth?� � zapyta� skr�powanego Greka �wi�ty Sem.

Lykon u�miechn�� si� pogardliwie.

� I ty zamordowa�e� dziecko ksi�cia?� � doda� Mefres.

Grek posinia� z gniewu i usi�owa� zerwa� p�ta.

� Tak! � zawo�a� � zabi�em szczeni�, bom nie m�g� znale�� jego ojca, wilka� Oby spali� go ogie� niebieski!..

� Co ci winien ksi���, zbrodniarzu?� � spyta� oburzony Sem.

� Co winien!.. Porwa� mi Kam� i wtr�ci� j� w chorob�, z kt�rej nie ma wyj�cia� By�em wolny, mog�em uciec z maj�tkiem i �yciem, ale postanowi�em zem�ci� si�, i oto macie mnie�

Jego szcz�cie, �e wasi bogowie mocniejsi s� od mojej nienawi�ci� Dzi� mo�ecie mnie zabi� Im pr�dzej, tym lepiej.

� Wielki to zbrodniarz � odezwa� si� arcykap�an Sem.

Mefres milcza� i wpatrywa� si� w pa�aj�ce w�ciek�o�ci� oczy Greka. Podziwia� jego odwag� i rozmy�la�. Nagle rzek� do naczelnika policji:

� Mo�esz, dostojny panie, odej��; ten cz�owiek nale�y do nas.

� Ten cz�owiek � odpar� oburzony naczelnik � nale�y do mnie� Ja go schwyta�em i ja otrzymam od ksi�cia nagrod�.

Mefres powsta� i wydoby� spod ornatu z�oty medal.

� W imieniu najwy�szej rady, kt�rej jestem cz�onkiem � m�wi� Mefres � rozkazuj� ci odda� nam tego cz�owieka. Pami�taj, �e jego istnienie jest najwy�sz� tajemnic� pa�stwow�, i zaprawd�, stokro� lepiej b�dzie dla ciebie, je�eli ca�kiem zapomnisz, �e� go tu zostawi��

Naczelnik policji znowu upad� na ziemi� i � wyszed� t�umi�c gniew.

�Zap�aci wam za to pan nasz, ksi��� nast�pca, gdy zostanie faraonem!.. � my�la�. � A �e i ja oddam wam moj� cz�stk�, zobaczycie��

Agenci stoj�cy przed bram� zapytali go: gdzie jest wi�zie�?�

� Na wi�niu � odpar� � spocz�a r�ka bog�w.

� A nasze wynagrodzenie?� � nie�mia�o odezwa� si� starszy agent.

� I na waszym wynagrodzeniu spocz�a r�ka bog�w � rzek� naczelnik. � Wyobra�cie wi�c sobie, �e wam �ni� si� ten wi�zie�, a b�dziecie czuli si� bezpieczniejsi w waszej s�u�bie i zdrowiu.

Agenci milcz�c spu�cili g�owy. Ale w sercach zaprzysi�gli zemst� kap�anom pozbawiaj�cym ich tak pi�knego zarobku.

Po odej�ciu naczelnika policji Mefres zawo�a� kilku kap�an�w i najstarszemu szepn�� co� do ucha. Kap�ani otoczyli Greka i wyprowadzili go z izby �wi�tej. Lykon nie opiera� si�.

� My�l� � rzek� Sem � �e cz�owiek ten, jako zab�jca, powinien by� wydany s�dowi.

� Nigdy! � odpar� stanowczo Mefres. � Na cz�owieku tym ci�y nier�wnie gorsza zbrodnia: jest podobny do nast�pcy tronu�

� I co z nim zrobisz, wasza dostojno��?

� Zachowam go dla najwy�szej rady � m�wi� Mefres. � Tam, gdzie nast�pca tronu zwiedza poga�skie �wi�tynie wykrada z nich kobiety, gdzie kraj jest zagro�ony niebezpieczn� wojn�, a w�adza kap�a�ska buntem, tam � Lykon mo�e si� przyda�

Nazajutrz w po�udnie arcykap�an Sem, nomarcha i naczelnik policji przyszli do wi�zienia Sary. Nieszcz�liwa nie jad�a od kilku dni i by�a tak os�abiona, �e nawet nie podnios�a si� z �awy na widok tylu dygnitarzy.

� Saro � odezwa� si� nomarcha, kt�rego zna�a dawniej � przynosimy ci dobr� nowin�.

� Nowin�?� � powt�rzy�a apatycznym g�osem. � Syn m�j nie �yje, oto nowina!.. Mam piersi przepe�nione pokarmem, ale serce jest jeszcze pe�niejsze smutku�

� Saro � m�wi� nomarcha � jeste� wolna� Nie ty zabi�a� dzieci�.

Martwe jej rysy o�ywi�y si�. Zerwa�a si� z �awy i krzykn�a:

� Ja� ja zabi�am� tylko ja!..

� Syna twego, uwa�aj Saro, zabi� m�czyzna, Grek, nazwiskiem Lykon, kochanek Fenicjanki Kamy�

� Co m�wisz?� � wyszepta�a chwytaj�c go za r�ce. � O, ta Fenicjanka!.. Wiedzia�am, �e nas zgubi� Ale Grek?� Ja nie znam �adnego Greka� C� wreszcie m�g�by zawini� Grekom m�j syn�

� Nie wiem o tym � ci�gn�� nomarcha. � Grek ten ju� nie �yje. Ale uwa�aj, Saro: ten cz�owiek by� tak podobny do ksi�cia Ramzesa, �e gdy wszed� do twego pokoju, my�la�a�, �e to nasz pan� I wola�a� oskar�y� sam� siebie ani�eli swego i naszego pana.

� Wi�c to nie by� Ramzes?� � zawo�a�a chwytaj�c si� za g�ow�. � I ja, n�dzna, pozwoli�am, a�eby obcy cz�owiek wywl�k� syna mego z kolebki� Cha!.. cha!.. cha!..

Zacz�a si� �mia� coraz ciszej. Nagle, jakby jej nogi podci�to, run�a na ziemi�, rzuci�a par� razy r�koma i w �miechu skona�a.

Ale na twarzy jej pozosta� wyraz niezg��bionego �alu, kt�rego nawet �mier� nie mog�a odegna�.

Zachodni� granic� Egiptu na d�ugo�ci przesz�o sto mil jeograficznych stanowi �ciana pag�rk�w wapiennych, nagich, poprzerywanych w�wozami, wysokich na par�set metr�w. Biegnie ona wzd�u� Nilu, od kt�rego oddala si� na mil�, niekiedy na kilometr.

Gdyby kto wdrapa� si� na kt�ry z pag�rk�w i zwr�ci� twarz ku p�nocy, zobaczy�by jedno z najosobliwszych widowisk. W dole, na prawo, mia�by w�sk�, ale zielon� ��k�, przer�ni�t� Nilem; za� na lewo ujrza�by niesko�czon� r�wnin� barwy ��tej, urozmaicon� plamami bia�ymi albo ceglastymi.

Jednostajno�� widoku, dra�ni�ca ��to�� piasku, upa�, a nade wszystko bezmiar niesko�czony, oto najog�lniejsze cechy Pustyni Libijskiej rozci�gaj�cej si� na zach�d od Egiptu.

Przy bli�szym jednak rozejrzeniu si� pustynia wyda�aby si� mniej jednostajn�. Jej piasek nie uk�ada si� p�asko, ale tworzy szereg zwa��w przypominaj�cych ogromne fale na wodzie.

Jest to jakby rozko�ysane morze, kt�re zakrzep�o.

Kto by jednak mia� odwag� i�� po tym morzu godzin�, dwie, niekiedy ca�y dzie�, wci�� na zach�d, zobaczy�by nowy widok. Na horyzoncie ukazuj� si� wzg�rza, niekiedy ska�y i urwiska najdziwniejszych form. Pod nogami piasek staje si� coraz p�ytszym i poczyna wynurza� si� spod niego ska�a wapienna niby l�d.

Istotnie jest to l�d, a nawet kraj w�r�d piaszczystego morza. Obok wapiennych pag�rk�w wida� doliny, na nich koryta rzek i strumieni, dalej r�wnin�, a w�r�d niej jezioro z powyginan� lini� brzeg�w i dnem zakl�ni�tym.

Ale na tych r�wninach i wzg�rzach nie ro�nie ani �d�b�o trawy, w jeziorze nie ma kropli wody, korytem rzeki nie p�ynie nic. Jest to krajobraz nawet bardzo urozmaicony pod wzgl�dem form ziemi, ale krajobraz, z kt�rego wszystka woda uciek�a, najmniejsza wilgo� wysch�a, krajobraz martwy, gdzie nie tylko wygin�a wszelka ro�linno��, ale nawet urodzajna warstwa gruntu roztar�a si� w py� lub wsi�kn�a w opok�.

W tych miejscach trafi� si� wypadek najokropniejszy, o jakim mo�na pomy�le�: natura skona�a, zosta� z niej tylko szkielet i prochy, kt�re do reszty rozk�ada upa� i z miejsca na miejsce przerzuca wiatr gor�cy.

Za tym zmar�ym, a nie pochowanym l�dem ci�gnie si� znowu morze piasku, na kt�rym tu i �wdzie wida� �piczaste sto�ki, wznosz�ce si� niekiedy na pi�tro wysoko�ci. Ka�dy szczyt takiego pag�rka ko�czy si� p�czkiem listk�w szarych, zapylonych, o kt�rych trudno powiedzie�, �e �yj�; one tylko nie mog� zwi�dn��.

Dziwaczny sto�ek oznacza, �e w tym miejscu woda jeszcze nie wysch�a, ale przed spiekot� skry�a si� pod ziemi� i jako tako podtrzymuje wilgo� gruntu. Na to miejsce upad�o nasienie tamaryndusu i z wielkim trudem pocz�a wzrasta� ro�lina.

Lecz w�adca pustyni, Tyfon, dostrzeg� j� i z wolna pocz�� zasypywa� piaskiem. A im wi�cej ro�linka pnie si� w g�r�, tym wy�ej podnosi si� sto�ek dusz�cego j� piasku. Zab��kany w pustyni tamaryndus wygl�da jak topielec na pr�no wyci�gaj�cy d�onie do nieba.

I znowu rozwala si� niesko�czone ��te morze, ze swymi falami piasku i nie mog�cymi skona� rozbitkami �wiata ro�linnego. Nagle ukazuje si� skalista �ciana w niej szczeliny niby bramy�

Rzecz nie do uwierzenia! Poza jedn� z tych bram wida� rozleg�� dolin� barwy zielonej, mn�stwo palm, b��kitne wody jeziora. Wida� nawet pas�ce si� owce, byd�o i konie, mi�dzy nimi uwijaj� si� ludzie; z daleka na stokach ska� pi�trzy si� ca�e miasteczko, a na szczytach bielej� mury �wi�ty�.

Jest to oaza, niby wyspa w�r�d piaszczystego oceanu.

Takich oaz za czas�w faraon�w by�o bardzo wiele, mo�e kilkadziesi�t. Tworzy�y one �a�cuch wysp pustynnych wzd�u� zachodniej granicy Egiptu. Le�a�y w odleg�o�ci dziesi�ciu, pi�tnastu lub dwudziestu mil jeograficznych od Nilu, a obejmowa�y po kilkana�cie i kilkadziesi�t kilometr�w kwadratowych powierzchni.

Opiewane przez arabskich poet�w oazy naprawd� nigdy nie by�y przedsionkami raju. Ich jeziora s� najcz�ciej bagnami; z podziemnych �r�dlisk wyp�ywa woda ciep�a, niekiedy cuchn�ca i obrzydliwie s�ona; ro�linno�� ani mog�a por�wnywa� si� z egipsk�. Niemniej ustronia te wydawa�y si� cudem dla pustynnych w�drowc�w, kt�rzy znajdowali w nich troch� zielono�ci dla oka tudzie� odrobin� ch�odu, wilgoci i daktyl�w.

Ludno�� tych wysp w�r�d piaszczystego oceanu by�a bardzo rozmait�: od kilkuset os�b do kilkunastu tysi�cy, zale�nie od przestrzeni. Byli to wszystko awanturnicy lub ich potomkowie egipscy, libijscy, etiopscy. W pustyni� bowiem uciekali ludzie nie maj�cy ju� nic do stracenia: wi�niowie z kopal�, przest�pcy �cigani przez policj�, ch�opi przeci��eni pa�szczyzn� lub robotnicy, kt�rzy woleli niebezpiecze�stwo ani�eli prac�.

Wi�ksza cz�� tych zbieg�w marnie gin�a w pustyni. Niekt�rym po nieopisanych m�czarniach udawa�o si� dotrze� do oazy, gdzie p�dzili �ywot n�dzny, lecz swobodny, i zawsze byli gotowi wpa�� do Egiptu na nieuczciwy zarobek.

Mi�dzy pustyni� i Morzem �r�dziemnym ci�gn�� si� bardzo d�ugi, cho� niezbyt szeroki pas ziemi �yznej, zamieszka�y przez rozmaite plemiona, kt�re Egipcjanie nazywali Libijczykami. Jedne z tych plemion zajmowa�y si� rolnictwem, inne rybactwem i morsk� �eglug�; w ka�dym z nich jednak by�a gromada dzikus�w, kt�rzy woleli kradzie�, wojn� i rozb�j ani�eli systematyczn� prac�. Bandycka ta ludno�� nieustannie gin�a w�r�d n�dzy albo wojennych przyg�d, lecz i ci�gle powi�ksza�a si� regularnym dop�ywem Szardana (Sardy�czyk�w) i Szakalusza (Sycylijczyk�w), kt�rzy w owej epoce byli jeszcze wi�kszymi barbarzy�cami i zb�jami ani�eli rodowici Libijczycy.

Poniewa� Libia styka�a si� z zachodni� granic� Dolnego Egiptu, barbarzy�cy wi�c cz�sto grabili ziemi� jego �wi�tobliwo�ci i � bywali strasznie karceni. Przekonawszy si� jednak, �e wojna z Libijczykami nie prowadzi do niczego, faraonowie, a raczej kap�ani, chwycili si� innej polityki. Prawowitym rodzinom libijskim pozwalali osiedla� si� na nadmorskich bagnach Dolnego Egiptu, za� bandyt�w i awanturnik�w werbowali do wojska i mieli z nich wybornych �o�nierzy.

W ten spos�b pa�stwo zabezpieczy�o sobie spok�j na zachodniej granicy. Dla utrzymania za� w porz�dku pojedynczych rabusi�w libijskich wystarcza�a policja, stra� polowa i par� pu�k�w regularnych ustawionych wzd�u� kanopijskiej odnogi Nilu.

Taki stan rzeczy trwa� blisko sto o�mdziesi�t lat; ostatni� bowiem wojn� z Libijczykami prowadzi� jeszcze Ramzes III, kt�ry uci�� ogromne stosy r�k poleg�ym nieprzyjacio�om i przywi�d� do Egiptu trzyna�cie tysi�cy niewolnik�w. Od tej pory nikt nie l�ka� si� napadu ze strony Libii i dopiero przy schy�ku panowania Ramzesa XII dziwna polityka kap�an�w na nowo zapali�a w tamtych stronach po�ar walki.

Wybuch�a za� ona z nast�puj�cych powod�w:

Jego dostojno�� Herhor, minister wojny i arcykap�an, skutkiem oporu jego �wi�tobliwo�ci faraona nie m�g� zawrze� z Asyri� traktatu o podzia� Azji. Pragn�c jednak, stosownie do przestr�g Beroesa, utrzyma� z Asyryjczykami d�u�szy spok�j, Herhor zapewni� Sargona, �e Egipt nie przeszkodzi im w prowadzeniu wojny z Azjatami wschodnimi i p�nocnymi.

A poniewa� pe�nomocnik kr�la Assara zdawa� si� nie ufa� przysi�gom, wi�c Herhor postanowi� z�o�y� mu materialny dow�d �yczliwo�ci i w tym celu wyda� rozkaz natychmiastowego uwolnienia dwudziestu tysi�cy wojsk najemnych, przewa�nie Libijczyk�w.

Dla uwolnionych, a nic nie winnych i zawsze wiernych �o�nierzy postanowienie to by�o nieszcz�ciem nieomal r�wnaj�cym si� karze �mierci. Przed Egiptem otwiera�o si� niebezpiecze�stwo wojny z Libi�, kt�ra w �aden spos�b nie mog�a da� przytu�ku takiej masie ludzi, przywyk�ych tylko do musztry i wyg�d, nie za� do pracy i n�dzy. Ale Herhor i kap�ani nie kr�powali si� drobiazgami, gdy chodzi�o o wielkie interesa pa�stwowe.

Naprawd� bowiem wyp�dzenie najemnik�w libijskich przynosi�o du�e korzy�ci.

Przede wszystkim Sargon i jego towarzysze podpisali i zaprzysi�gli tymczasowy traktat z Egiptem na lat dziesi��, przez kt�ry to czas, wed�ug proroctw chaldejskich kap�an�w, mia�y ci��y� nad ziemi� �wi�t� z�e losy.

Po wt�re � wyp�dzenie dwudziestu tysi�cy ludzi z wojska przynosi�o skarbowi kr�lewskiemu cztery tysi�ce talent�w oszcz�dno�ci, co by�o bardzo wa�ne.

Po trzecie � wojna z Libi� na zachodniej granicy by�a upustem dla bohaterskich instynkt�w nast�pcy tronu i na d�ugi czas mog�a odwr�ci� jego uwag� od spraw azjatyckich i od granicy wschodniej. Jego dostojno�� Herhor i rada najwy�sza bardzo m�drze przypuszczali, �e up�ynie kilka lat, zanim Libijczycy, zu�ywszy si� w partyzanckich walkach, zechc� prosi� o pok�j.

Plan by� rozs�dny, lecz autorowie jego pope�nili jeden b��d: nie przeczuli, �e w ksi�ciu Ramzesie tkwi materia� na genialnego wojownika.

Rozpuszczone pu�ki libijskie, rabuj�c po drodze, bardzo pr�dko dotar�y do swej ojczyzny; tym �atwiej �e Herhor nie kaza� stawia� im przeszk�d. Najpierwsi za� spomi�dzy wyp�dzonych stan�wszy na libijskiej ziemi niestworzone rzeczy opowiadali swoim rodakom.

Od chwili kiedy wojska Dolnego Egiptu wysz�y z Pi-Bast, towarzysz�cy ksi�ciu prorok Mentezufis odbiera� i wysy�a� po kilka depesz dziennie.

Jedn� korespondencj� prowadzi� z ministrem Herhorem. Mentezufis posy�a� raporta do Memfisu o posuwaniu si� wojsk i o dzia�alno�ci nast�pcy, dla kt�rej nie ukrywa� podziwu; za� dostojny Herhor robi� uwagi w tym sensie, a�eby nast�pcy tronu zostawiono wszelk� swobod� i � �e gdyby Ramzes przegra� pierwsz� potyczk�, rada najwy�sza nie by�aby tym zmartwion�.

�Niewielka przegrana � pisa� Herhor � by�aby nauk� ostro�no�ci i pokory dla ksi�cia Ramzesa, kt�ry ju� dzi�, cho� jeszcze nic nie zrobi�, uwa�a si� za r�wnego najdo�wiadcze�szym wojownikom.�

Gdy za� Mentezufis odpowiedzia�, �e trudno przypu�ci�, aby nast�pca dozna� pora�ki, Herhor da� mu do zrozumienia, �e w takim razie triumf nie powinien by� zanadto wielki.

�Pa�stwo � m�wi� � nic na tym nie straci, je�eli wojowniczy i pop�dliwy nast�pca tronu b�dzie mia� przez kilka lat zabawk� na zachodniej granicy. On sam nabierze bieg�o�ci w sztuce wojennej, a rozpr�niaczeni i zuchwali nasi �o�nierze znajd� w�a�ciwe dla siebie zaj�cie�.

Drug� korespondencj� prowadzi� Mentezufis ze �wi�tym ojcem Mefresem, i ta wydawa�a mu si� wa�niejsz�. Mefres, obra�ony kiedy� przez ksi�cia, dzi� z okazji sprawy o zabicie dziecka Sary bez ogr�dek oskar�a� nast�pc� o dzieciob�jstwo dokonane pod wp�ywem Kamy.

A gdy w ci�gu tygodnia wysz�a na jaw niewinno�� Ramzesa, arcykap�an, jeszcze bardziej rozdra�niony, nie przestawa� twierdzi�, �e ksi��� jest zdolny do wszystkiego, jako nieprzyjaciel ojczystych bog�w i sprzymierzeniec n�dznych Fenicjan.

Sprawa zab�jstwa dziecka Sary tak podejrzanie wygl�da�a w pierwszych dniach, �e nawet rada najwy�sza z Memfisu zapyta�a Mentezufisa: co o tym s�dzi? Mentezufis jednak odpowiedzia�, �e ca�ymi dniami przypatruje si� ksi�ciu, lecz ani na chwil� nie przypuszcza, a�eby on by� morderc�.

Takie to korespondencje, niby stado drapie�nych ptak�w, kr��y�y doko�a Ramzesa, podczas gdy on rozsy�a� zwiady w kierunku nieprzyjaciela, naradza� si� z wodzami lub zach�ca� wojska do szybkiego pochodu.

Dnia czternastego ca�a armia nast�pcy tronu skoncentrowa�a si� na po�udnie od miasta Terenuthis. Ku wielkiej rado�ci ksi�cia przyszed� Patrokles z greckimi pu�kami, a wraz z nim kap�an Pentuer, wys�any przez Herhora na drugiego dozorc� przy wodzu naczelnym.

Obfito�� kap�an�w w obozie (byli bowiem jeszcze i inni) wcale nie zachwyca�a Ramzesa.

Postanowi� jednak nie zwraca� na nich uwagi, a podczas narad wojennych wcale nie pyta� ich o opini�.

I jako� u�agodzi�y si� stosunki: Mentezufis bowiem, stosownie do rozkazu Herhora, nie narzuca� si� ksi�ciu. Pentuer za� zaj�� si� organizowaniem pomocy lekarskiej dla rannych.

Gra wojenna zacz�a si�.

Przede wszystkim Ramzes, za po�rednictwem swoich agent�w, w wielu wsiach pogranicznych rozpu�ci� pog�osk�, �e Libijczycy posuwaj� si� w ogromnych masach, �e b�d� niszczy� i mordowa�. Skutkiem tego przestraszona ludno�� zacz�a ucieka� na wsch�d � i wpad�a na egipskie pu�ki. W�wczas ksi��� zabra� m�czyzn do d�wigania ci�ar�w za wojskiem, a kobiety i dzieci pos�a� w g��b kraju.

Nast�pnie naczelny w�dz wyprawi� szpieg�w naprzeciw zbli�aj�cym si� Libijczykom, aby zbada� ich liczb� i porz�dek, szpiegowie niebawem wr�cili przynosz�c dok�adne wskaz�wki co do miejsca pobytu, a bardzo przesadzone co do liczby nieprzyjaci�. Mylnie te� twierdzili, cho� z wielk� pewno�ci� siebie, �e na czele band libijskich idzie sam Musawasa w towarzystwie swego syna Tehenny.

Ksi���-w�dz a� zarumieni� si� z rado�ci na my�l, �e w pierwszej wojnie b�dzie mia� tak do�wiadczonego przeciwnika jak Musawasa.

Przecenia� wi�c niebezpiecze�stwo starcia i podwaja� ostro�no��. Aby za� mie� wszelkie szanse za sob�, uciek� si� jeszcze do podst�pu. Pos�a� naprzeciw Libijczykom ludzi zaufanych, kaza� im udawa� zbieg�w, wej�� do nieprzyjacielskiego obozu i � odci�gn�� od Musawasy jego najwi�ksz� si��: wyp�dzonych �o�nierzy libijskich.

� Powiedzcie im � m�wi� Ramzes do swych agent�w � powiedzcie im, �e mam topory dla zuchwa�ych, a mi�osierdzie dla pokornych. Je�eli w nadchodz�cej bitwie rzuc� bro� i opuszcz� Musawas�, przyjm� ich na powr�t do wojsk jego �wi�tobliwo�ci i ka�� wyp�aci� �o�d zaleg�y, jak gdyby nigdy nie wychodzili ze s�u�by.

Patrokles i inni jenera�owie uznali �rodek ten za bardzo roztropny; kap�ani milczeli, a Mentezufis wys�a� depesz� do Herhora i w ci�gu doby otrzyma� odpowied�.

Okolica Sodowych Jezior by�a to dolina maj�ca kilkadziesi�t kilometr�w d�ugo�ci, zamkni�ta mi�dzy dwoma pasmami wzg�rz biegn�cych od po�udniowego wschodu ku p�nocnemu zachodowi. Najwi�ksza jej szeroko�� nie przechodzi�a dziesi�ciu kilometr�w; by�y za� miejsca znakomicie w�sze, prawie w�wozy.

Na ca�ej d�ugo�ci doliny ci�gn�y si�, jedno za drugim, z dziesi�� jezior bagnistych nape�nionych wod� gorzkos�on�. Ros�y tu n�dzne krzaki i zio�a, ci�gle zasypywane piaskiem, ci�gle wi�dn�ce, kt�rych �adne zwierz� nie chcia�o wzi�� do pyska. Po obu stronach stercza�y poszarpane wzg�rza wapienne lub ogromne piaszczyste zaspy, w kt�rych mo�na by�o uton��.

Ca�y krajobraz o barwach ��tych i bia�ych mia� charakter strasznej martwoty, kt�r� pot�gowa�o gor�co i cisza. �aden ptak nie odzywa� si� tutaj, a je�eli kiedy rozleg� si� jaki szelest, to chyba staczaj�cego si� kamienia.

Mniej wi�cej w po�owie doliny wznosi�y si� dwie grupy budynk�w oddalonych od siebie na kilka kilometr�w; by�y nimi � od wschodu forteczka, od zachodu huty szklanne, do kt�rych opa�u dostarczali handlarze libijscy. Obie te miejscowo�ci skutkiem wojennych niepokoj�w zosta�y opuszczone. Korpus Tehenny mia� obowi�zek zaj�� i osadzi� oba te punkta, kt�re armii Musawasy ubezpiecza�y drog� do Egiptu.

Libijczycy z wolna posuwali si� od miasta Glaukus ku po�udniowi i wieczorem dnia czternastego Hator znale�li si� u wej�cia do doliny Sodowych Jezior, pewni, �e przejd� j� dwoma marszami, bez przeszk�d. Tego� dnia, r�wno z zachodem s�o�ca, armia egipska ruszy�a ku pustyni i uszed�szy po piaskach przesz�o czterdzie�ci kilometr�w w ci�gu dwunastu godzin, nast�pnego ranka stan�a na wzg�rzach mi�dzy forteczk� a hutami i ukry�a si� w licznych w�wozach.

Gdyby owej nocy powiedzia� kto Libijczykom, �e w dolinie Sodowych Jezior wyros�y palmy i pszenica, mniej zdziwiliby si� ani�eli temu, �e armia egipska zast�pi�a im drog�.

Po kr�tkim wypoczynku, w czasie kt�rego kap�anom uda�o si� odkry� i wykopa� kilka studzienek dosy� zno�nej wody do picia, armia egipska pocz�a zajmowa� p�nocne wzg�rki ci�gn�ce si� wzd�u� doliny.

Plan nast�pcy tronu by� prosty: chcia� on odci�� Libijczyk�w od ich ojczyzny i zepchn�� ku po�udniowi, w pustyni�, gdzie gor�co i g��d wyt�pi�yby rozproszonych.

W tym celu ustawi� armi� na p�nocnej stronie doliny i podzieli� wojska na trzy korpusy.

Prawym skrzyd�em, najbardziej posuni�tym ku Libii, dowodzi� Patrokles i on mia� odci�� najezdnikom odwr�t do ich miasta Glaukus. Lewym skrzyd�em, najbardziej zbli�onym do Egiptu, komenderowa� Mentezufis, a�eby zagrodzi� Libijczykom marsz naprz�d. Wreszcie kierunek nad korpusem �rodkowym, oko�o hut szklannych, obj�� nast�pca tronu maj�c przy sobie Pentuera.

Dnia pi�tnastego Hator, oko�o si�dmej rano, kilkudziesi�ciu konnych Libijczyk�w ostrym k�usem przejecha�o dolin�. Chwil� odpocz�li oko�o hut, rozejrzeli si�, a nie spostrzeg�szy nic podejrzanego zawr�cili do swoich.

O dziesi�tej przed po�udniem w�r�d wielkiego skwaru, kt�ry zdawa� si� wypija� pot i krew z ludzi, Pentuer rzek� do nast�pcy:

� Libu ju� weszli w dolin� i mijaj� oddzia� Patroklesa. Za godzin� b�d� tutaj.

� Sk�d wiesz o tym? � spyta� �dziwiony ksi���.

� Kap�ani wiedz� wszystko!.. � odpar� z u�miechem Pentuer.

Potem ostro�nie wszed� na jedn� ze ska�, wydoby� z torby bardzo po�yskuj�cy przedmiot i zwr�ciwszy si� w stron� oddzia�u �wi�tego Mentezufisa pocz�� dawa� r�k� jakie� znaki.

� Ju� i Mentezufis jest zawiadomiony � doda�.

Ksi��� nie m�g� wyj�� z podziwu i odezwa� si�:

� Mam oczy lepsze od twoich, a s�uch chyba nie gorszy, i pomimo to nic nie widz� ani s�ysz�. Jakim wi�c sposobem ty dostrzegasz nieprzyjaci� i porozumiewasz si� z Mentezufisem?

Pentuer kaza� ksi�ciu spojrze� na jedno odleg�e wzg�rze, na szczycie kt�rego majaczy�y krzaki tarniny. Ramzes wpatrzy� si� w ten punkt i nagle zas�oni� oczy: w krzakach bowiem co� mocno b�ysn�o.

� C� to za niezno�ny blask?� � wykrzykn��. � O�lepn�� mo�na!..

� To kap�an asystuj�cy dostojnemu Patroklesowi daje nam znaki � odrzek� Pentuer. � Widzisz wi�c, dostojny panie, �e i my mo�emy przyda� si� na wojnie�

Umilk�, z g��bi doliny przylecia� do nich szmer, z pocz�tku cichy, stopniowo coraz wyra�niejszy. Na ten odg�os przytuleni do stoku pag�rka �o�nierze egipscy pocz�li zrywa� si�, ogl�da� bro�, szepta� Ale kr�tki rozkaz oficer�w uspokoi� ich i znowu nad p�nocnymi ska�ami zapanowa�a martwa cisza.

Tymczasem szmer w g��bi doliny pot�gowa� si� i przeszed� w zgie�k, w�r�d kt�rego, na tle rozm�w tysi�cy ludzi, mo�na by�o odr�ni� �piewy, g�osy flet�w, skrzyp woz�w, r�enie koni i krzyki dow�dc�w. Ramzesowi serce zacz�o bi� gwa�townie; ju� nie m�g� pohamowa� ciekawo�ci i wdrapa� si� na skalisty cypel, sk�d by�o wida� znaczn� cz�� doliny.

Otoczony k��bami ��tawego kurzu, z wolna posuwa� si� libijski korpus niby kilkuwiorstowy w�� upstrzony niebieskimi, bia�ymi i czerwonymi plamami.

Na czele maszerowa�o kilkunastu je�d�c�w, z kt�rych jeden odziany w bia�� p�acht� siedzia� na koniu jak na �awie, zwiesiwszy obie nogi na lew� stron�. Za je�d�cami sz�a gromada procarzy w szarych koszulach, potem jaki� dostojnik w lektyce, nad kt�r� niesiono du�y parasol. Dalej oddzia� kopijnik�w, w bluzach niebieskich i czerwonych, potem wielka banda ludzi prawie nagich, zbrojnych w maczugi, znowu procarze i kopijnicy, i znowu procarze, a za nimi czerwony oddzia� z kosami i toporami. Szli mniej wi�cej po czterech w szeregu; ale mimo krzyku oficer�w porz�dek ten ci�gle �ama� si� i nast�puj�ce po sobie czw�rki zbija�y si� w gromady.

�piewaj�c i rozmawiaj�c ha�a�liwie w�� libijski z wolna wype�zn�� w najszersz� cz�� doliny, naprzeciw hut i jezior. Tu porz�dek zwichrzy� si� jeszcze bardziej. Maszeruj�cy naprz�d stan�li; m�wiono im bowiem, �e w tym miejscu b�dzie wypoczynek; a tymczasem dalsze kolumny przy�pieszy�y kroku, a�eby pr�dzej doj�� do celu i odpocz��. Niekt�rzy wybiegali z szeregu i po�o�ywszy bro� rzucali si� w jezioro lub d�oni� czerpali jego cuchn�c� wod�; inni zasiad�szy na ziemi wydobywali z torby daktyle albo z glinianych butelek pili wod� z octem.

Wysoko, nad obozem, kr��y�o kilka s�p�w.

Ramzesa na ten widok ogarn�� nieopisany �al i strach. Przed oczyma zacz�y mu lata� muszki, straci� przytomno�� i przez mgnienie oka zdawa�o mu si�, �e odda�by tron, byle nie znajdowa� si� w tym miejscu i nie widzie� tego, co nast�pi. Zsun�� si� z cypla i ob��kanymi oczyma patrzy� przed siebie.

Wtem zbli�y� si� do niego Pentuer i mocno targn�� go za rami�.

� Ocknij si�, wodzu � rzek�. � Patrokles czeka na rozkazy�

� Patrokles?� � powt�rzy� ksi��� i obejrza� si�.

Przed nim sta� Pentuer, blady, ale spokojny. O par� krok�w dalej r�wnie blady Tutmozis w dr��cych r�kach trzyma� oficersk� �wistawk�. Zza pag�rka wychylali si� �o�nierze, na kt�rych twarzach wida� by�o g��bokie wzruszenie.

� Ramzesie � powt�rzy� Pentuer � wojsko czeka�

Ksi��� z rozpaczliw� determinacj� spojrza� na kap�ana i zduszonym g�osem szepn��:

� Zaczyna�

Pentuer podni�s� do g�ry sw�j b�yszcz�cy talizman i nakre�li� nim kilka znak�w w powietrzu. Tutmozis cicho �wisn��, �wist ten powt�rzy� si� w dalszych w�wozach na prawo i na lewo i � na wzg�rza pocz�li wdrapywa� si� egipscy procarze.

By�o oko�o dwunastej w po�udnie.

Ramzes powoli och�on�� z pierwszych wra�e� i uwa�niej pocz�� ogl�da� si� doko�a. Widzia� sw�j sztab, oddzia� kopijnik�w i topornik�w pod dow�dztwem starych oficer�w, wreszcie procarzy leniwie wchodz�cych na ska�� I by� pewny, �e ani jeden z tych ludzi nie tylko nie pragnie zgin��, ale nawet nie chcia�by walczy� i rusza� si� pod straszliw� spiekot�.

Nagle ze szczytu kt�rego� pag�rka rozleg� si� ogromny g�os, pot�niejszy od lwiego ryku:

� �o�nierze jego �wi�tobliwo�ci faraona, rozbijcie tych ps�w libijskich!.. Bogowie s� z wami!..

Nadnaturalnemu g�osowi odpowiedzia�y dwa nie mniej pot�ne: przeci�g�y okrzyk egipskiej armii i niezmierny zgie�k Libijczyk�w�

Ksi��� ju� nie potrzebuj�c ukrywa� si� wszed� na pag�rek, sk�d dobrze by�o wida� nieprzyjaci�. Przed nim ci�gn�� si� d�ugi �a�cuch procarzy egipskich jakby wyros�ych spod ziemi, a o par�set krok�w roj�cy si� w�r�d tuman�w py�u ob�z libijski. Odezwa�y si� tr�bki, �wistawki i przekle�stwa barbarzy�skich oficer�w nawo�uj�cych do porz�dku. Ci, kt�rzy siedzieli, zerwali si�, kt�rzy pili wod�, schwyciwszy bro� biegli do swoich, chaotyczne t�umy pocz�y rozwija� si� w szeregi, a wszystko w�r�d wrzask�w i tumultu.

Tymczasem procarze egipscy wyrzucali po kilka pocisk�w na minut�, spokojnie, porz�dnie, jak na musztrze. Dziesi�tnicy wskazywali swoim oddzia�kom gromady nieprzyjacielskie, w kt�re nale�a�o trafia�, a �o�nierze w ci�gu paru minut zasypywali je gradem o�owianych kul i kamieni. Ksi��� widzia�, �e po ka�dej takiej salwie gromadka Libijczyk�w rozprasza�a si�, a bardzo cz�sto jeden zostawa� na miejscu.

Mimo to libijskie szeregi uformowa�y si� i cofn�y za lini� pocisk�w, wysun�li si� za� naprz�d ich procarze i z r�wn� szybko�ci� i spokojem zacz�li odpowiada� Egipcjanom. Czasami w�r�d �a�cucha ich wybucha�y �miechy i okrzyki rado�ci, a w�wczas pada� jaki� procarz egipski.

Niebawem nad g�ow� ksi�cia i jego orszaku zacz�y warczy� i �wista� kamienie. Jeden, zr�czniej rzucony, uderzy� w rami� adiutanta i z�ama� mu ko��, drugi str�ci� he�m innemu adiutantowi, trzeci pad� u n�g ksi�cia, rozbi� si� o ska�y i twarz wodza zasypa� okruchami gor�cymi jak ukrop.

Libijczycy g�o�no �mieli si� co� wykrzykuj�c; prawdopodobnie z�orzeczyli wodzowi.

Strach, a nade wszystko �al i lito��, wszystko to w jednej chwili uciek�o z duszy Ramzesa.

Nie widzia� ju� przed sob� ludzi zagro�onych cierpieniem i �mierci�, ale szeregi dzikich zwierz�t, kt�re trzeba wyt�pi� lub obezw�adni�. Machinalnie si�gn�� do miecza, aby poprowadzi� czekaj�cych na rozkaz kopijnik�w, ale wstrzyma�a go pogarda. On mia�by plami� si� krwi� tej ho�oty!.. Od czeg� s� �o�nierze?

Tymczasem walka trwa�a dalej, a m�ni procarze Libijscy wykrzykuj�c, nawet �piewaj�c, zacz�li posuwa� si� naprz�d. Z obu stron pociski burcza�y jak chrab�szcze, brz�cza�y jak r�j pszcz�, niekiedy uderza�y si� nawzajem w powietrzu z trzaskiem, a co par� minut, po tej i po tamtej stronie, jaki� wojownik cofa� si� na ty�y j�cz�c, albo martwy pada� na miejscu. Innym jednak nie psu�o to humoru: walczyli ze z�o�liw� rado�ci�, kt�ra stopniowo przeradza�a si� we w�ciek�y gniew i zapomnienie o sobie.

Wtem z daleka, na prawym skrzydle, rozleg�y si� g�osy tr�bek i wielokrotnie powtarzane okrzyki. To nieustraszony Patrokles, pijany ju� od �witu, zaatakowa� tyln� stra� nieprzyjacielsk�.

� Uderzy�!.. � zwo�a� ksi���.

Natychmiast rozkaz ten powt�rzy�a tr�bka jedna, druga� dziesi�ta, i po chwili ze wszystkich w�woz�w pocz�y wysuwa� si� egipskie setnie. Rozsypani na wzg�rzach procarze zdwoili wysi�ki, a tymczasem w dolinie, bez po�piechu, ale i bez nieporz�dku ustawia�y si� naprzeciw Libijczykom czteroszeregowe kolumny kopijnik�w i topornik�w egipskich z wolna posuwaj�c si� naprz�d.

� Wzmocni� �rodek � rzek� nast�pca.

Tr�bka powt�rzy�a rozkaz. Za dwoma kolumnami pierwszej linii stan�y dwie nowe kolumny. Nim Egipcjanie uko�czyli ten manewr, wci�� pod gradem pocisk�w, ju� Libijczycy na�laduj�c ich uszykowali si� w o�m szereg�w naprzeciw g��wnego korpusu.

� Podsun�� rezerwy � rzek� ksi���. � Spojrzyj no � zwr�ci� si� do jednego z adiutant�w � czy lewe skrzyd�o ju� gotowe.

Adiutant, a�eby lepiej ogarn�� wzrokiem dolin�, pobieg� mi�dzy procarzy i � nagle pad�, ale dawa� znaki r�k�. W jego zast�pstwie wysun�� si� inny oficer i niebawem przybieg� o�wiadczaj�c, �e oba skrzyd�a ksi���cego oddzia�u ju� stoj� uszykowane.

Od strony oddzia�u Patroklesa zgie�k wzmacnia� si� i naraz podnios�y si� nad wzg�rza g�ste, czarne k��by dymu. Do ksi�cia przybieg� oficer od Pentuera z doniesieniem, �e greckie pu�ki zapali�y ob�z Libijczyk�w.

� Rozbi� �rodek � rzek� ksi���.

Kilkana�cie tr�bek, jedna po drugiej, zagra�y has�o do ataku, a gdy umilk�y, w �rodkowej kolumnie rozleg�a si� komenda, rytmiczny �oskot b�bn�w i szmer n�g piechoty maszeruj�cej z wolna, do taktu.

� Raz� dwa!.. raz� dwa!.. raz� dwa!..

Teraz komend� powt�rzono na prawym i na lewym skrzydle; znowu zawarcza�y b�bny i skrzyd�owe kolumny ruszy�y naprz�d: raz� dwa!.. raz� dwa!..

Libijscy procarze zacz�li cofa� si� zasypuj�c kamieniami maszeruj�cych Egipcjan. Ale cho� coraz upada� jaki� �o�nierz, kolumny sz�y, ci�gle sz�y z wolna, porz�dnie: raz� dwa!.. raz� dwa!..

��te tumany, wci�� g�stniej�ce, znaczy�y poch�d egipskich batalion�w. Procarze nie mogli ju� miota� kamieni i nasta�a wzgl�dna cisza, w�r�d kt�rej rozlega�y si� j�ki i szlochania ranionych wojownik�w.

� Rzadko kiedy tak dobrze maszerowali na musztrach! � zawo�a� ksi��� do sztabu.

� Nie boj� si� dzi� kija � mrukn�� stary oficer.

Odleg�o�� mi�dzy ob�okiem kurzu ze strony Egipcjan a � Libijczykami zmniejsza�a si� z ka�d� chwil�; lecz barbarzy�cy stali nieporuszeni, a poza ich lini� ukaza� si� tuman. Oczywi�cie jaka� rezerwa wzmacnia�a kolumn� �rodkow�, kt�rej grozi� najmocniejszy atak.

Nast�pca zbieg� z pag�rka i dosiad� konia; z w�wozu wyla�y si� ostatnie rezerwy egipskie i uszykowawszy si� czeka�y na rozkaz. Za piechot� wysun�o si� kilkuset azjatyckich je�d�c�w na koniach drobnych, ale wytrwa�ych.

Ksi��� pogoni� za maszeruj�cymi do ataku i o sto krok�w dalej znalaz� nowy pag�rek, niewysoki, lecz pozwalaj�cy ogarn�� ca�e pole bitwy. Orszak, azjatyccy kawalerzy�ci i kolumna rezerwowa pod��y�y za nim.

Ksi��� niecierpliwie spojrza� ku lewemu skrzyd�u, sk�d mia� przyj�� Mentezufis, lecz nie przychodzi�. Libijczycy stali nieporuszeni, sytuacja wygl�da�a coraz powa�niej.

Korpus Ramzesa by� najmocniejszy, ale te� mia� przeciw sobie prawie ca�� si�� libijsk�.

Ilo�ciowo obie strony r�wnowa�y�y si�, ksi��� nie w�tpi� o zwyci�stwie, ale zaniepokoi� si� o ogrom strat wobec tak m�nego przeciwnika.

Zreszt� bitwa ma swoje kaprysy. Nad tymi, kt�rzy ju� poszli do ataku, sko�czy� si� wp�yw naczelnego wodza. On ju� nie ma ich; on ma tylko pu�k rezerwowy i garstk� je�d�c�w. Gdyby wi�c jedna z kolumn egipskich zosta�a rozbita albo gdyby nieprzyjacielowi przyby�y znienacka nowe posi�ki�

Ksi��� potar� czo�o: w tej chwili odczu� ca�� odpowiedzialno�� naczelnego wodza. By� jak gracz, kt�ry wszystko postawiwszy rzuci� ju� ko�ci i pyta: jak one si� u�o��?�

Egipcjanie byli o kilkadziesi�t krok�w od libijskich kolumn. Komenda� tr�bki� b�bny warkn�y �pieszniej i wojska ruszy�y biegiem: raz � dwa � trzy!.. raz � dwa � trzy!.. Ale i po stronie nieprzyjaci� odezwa�a si� tr�bka, zni�y�y si� dwa szeregi w��czni, uderzono w b�bny� Biegiem!.. Wznios�y si� nowe k��by py�u, potem zla�y si� w jeden ogromny tuman�

Ryk ludzkich g�os�w, trzask w��czni, szcz�kanie kos, niekiedy przera�liwy j�k, kt�ry wnet ton�� w og�lnej wrzawie�

Na ca�ej linii bojowej ju� nie by�o wida� ludzi, ich broni, nawet kolumn, tylko ��ty py� rozci�gaj�cy si� w formie olbrzymiego w�a. G�stszy tuman oznacza� miejsce, gdzie star�y si� kolumny, rzadszy � gdzie by�a przerwa.

Po kilku minutach szata�skiej wrzawy nast�pca spostrzeg�, �e kurzawa na lewym skrzydle bardzo powoli wygina si� w ty�.

� Wzmocni� lewe skrzyd�o! � zawo�a�.

Po�owa rezerwy pobieg�a we wskazanym kierunku i znik�a w tumanach; lewe skrzyd�o wyprostowa�o si�, podczas gdy prawe z wolna sz�o naprz�d, a �rodek, najmocniejszy i najwa�niejszy, ci�gle sta� w miejscu.

� Wzmocni� �rodek � rzek� ksi���.

Druga po�owa rezerwy posz�a naprz�d i znikn�a w kurzawie. Krzyk na chwil� powi�kszy� si�, ale ruchu naprz�d nie by�o wida�.

� Ogromnie bij� si� ci n�dznicy!.. � odezwa� si� do nast�pcy stary oficer z orszaku. � Wielki czas, a�eby przyszed� Mentezufis�

Ksi��� wezwa� dow�dc� azjatyckiej kawalerii.

� Spojrzyj no tu na prawo � rzek� � tam musi by� luka. Wjed� tam ostro�nie, a�eby� nie podepta� naszych �o�nierzy, i wpadnij z boku na �rodkow� kolumn� tych ps�w�

� Musz� by� na �a�cuchu, bo co� za d�ugo stoj� � odpar� �miej�c si� Azjata.

Zostawi� przy ksi�ciu ze dwudziestu swoich kawalerzyst�w, a z reszt� pojecha� k�usem, wo�aj�c:

� �yj wiecznie, wodzu nasz!..

Spiekota by�a nieopisana. Ksi��� wyt�y� wzrok i ucho staraj�c si� przenikn�� �cian� py�u.

Czeka�� czeka�� Nagle wykrzykn�� z rado�ci: �rodkowy tuman zachwia� si� i posun�� troch� naprz�d.

Znowu stan��, znowu posun�� si� i zacz�� i�� powoli, bardzo powoli, ale naprz�d�

Wrzawa kot�owa�a si� tak straszna, �e nie mo�na by�o zorientowa� si�, co oznacza: gniew, triumf czy kl�sk�.

Wtem prawe skrzyd�o zacz�o w dziwaczny spos�b wygina� si� i cofa�. Poza nim ukaza� si� nowy tuman kurzu. Jednocze�nie nadbieg� konno Pentuer i zawo�a�:

� Patrokles zajmuje ty�y Libijczykom!..

Zam�t na prawym skrzydle powi�ksza� si� i zbli�a� ku �rodkowi pola walki. By�o widoczne, �e Libijczycy zaczynaj� si� cofa� i �e pop�och ogarnia nawet g��wn� kolumn�.

Ca�y sztab ksi�cia, wzburzony, rozgor�czkowany, �ledzi� ruchy ��tego py�u. Po kilku minutach niepok�j odbi� si� i na lewym skrzydle. Tam ju� Libijczycy zacz�li ucieka�.

� Niech nie zobacz� jutro s�o�ca, je�eli to nie jest zwyci�stwo!.. � zawo�a� stary oficer.

Przylecia� goniec od kap�an�w, kt�rzy z najwy�szego pag�rka �ledzili przebieg bitwy, i doni�s�, �e na lewym skrzydle wida� szeregi Mentezufisa i �e Libijczycy s� z trzech stron otoczeni.

� Uciekaliby ju� jak �anie � m�wi� zadyszany pose� � gdyby nie przeszkadza�y im piaski.

� Zwyci�stwo!.. �yj wiecznie, wodzu!.. � krzykn�� Pentuer.

By�o dopiero po drugiej.

Azjatyccy je�d�cy zacz�li wrzaskliwie �piewa� i puszcza� w g�r� strza�y na cze�� ksi�cia.

Sztabowi oficerowie zsiedli z koni, rzucili si� do r�k i n�g nast�pcy, wreszcie zdj�li go z siod�a i podnie�li w g�r� wo�aj�c:

� Oto w�dz pot�ny!.. Zdepta� nieprzyjaci� Egiptu!.. Amon jest po jego prawej i po lewej r�ce, wi�c kt� mu si� oprze?�

Tymczasem Libijczycy wci�� cofaj�c si� weszli na po�udniowe pag�rki piaszczyste, a za nimi Egipcjanie. Teraz co chwil� wynurzali si� z ob�ok�w kurzu jezdni i przybiegali do Ramzesa.

� Mentezufis zabra� im ty�y!.. � krzycza� jeden.

� Dwie setki podda�y si�!.. � wo�a� drugi.

� Patrokles zaj�� im ty�y!..

� Wzi�to Libijczykom trzy sztandary: barana, lwa i krogulca�

Ko�o sztabu robi�o si� coraz t�umniej: otaczali go ludzie pokrwawieni i obsypani py�em.

� �yj wiecznie!.. �yj wiecznie, wodzu!..

Ksi��� by� tak rozdra�niony, �e na przemian �mia� si�, p�aka� i m�wi� do swego orszaku:

� Bogowie zlitowali si� My�la�em, �e ju� przegramy� N�dzny jest los wodza, kt�ry nie wydobywaj�c miecza, a nawet nic nie widz�c musi odpowiada� za wszystko�

� �yj wiecznie, zwyci�ski wodzu!.. � wo�ano.

� Dobre mi zwyci�stwo!.. � za�mia� si� ksi���. � Nawet nie wiem, w jaki spos�b zosta�o odniesione�

� Wygrywa bitwy, a potem dziwi si�!.. � krzykn�� kto� z orszaku.

� M�wi�, �e nawet nie wiem, jak wygl�da bitwa� � t�omaczy� si� ksi���.

� Uspok�j si�, wodzu � odpar� Pentuer. � Tak m�drze rozstawi�e� wojska, �e nieprzyjaciele musieli by� rozbici. A w jaki spos�b?� to ju� nie nale�y do ciebie, tylko do twoich pu�k�w.

� Nawet miecza nie wydoby�em!.. Jednego Libijczyka nie widzia�em!.. � biada� ksi���.

Na po�udniowych wzg�rzach jeszcze k��bi�o si� i wrza�o, lecz w dolinie py� zacz�� opada�; tu i owdzie jak przez mg�� wida� by�o gromadki �o�nierzy egipskich z w��czniami ju� podniesionymi w g�r�.

Nast�pca zwr�ci� konia w tamt� stron� i wjecha� na opuszczone pole bitwy, gdzie dopiero co stoczy�a si� walka �rodkowych kolumn. By� to plac szeroki na kilkaset krok�w, skopany g��bokimi jamami, zarzucony cia�ami rannych i poleg�ych. Od strony, z kt�rej zbli�a� si� ksi���, le�eli w d�ugim szeregu, co kilka krok�w, Egipcjanie, potem nieco g�ciej Libijczycy, dalej Egipcjanie i Libijczycy pomi�szani ze sob�, a jeszcze dalej prawie sami Libijczycy.

W niekt�rych miejscach zw�oki le�a�y przy zw�okach: niekiedy w jednym punkcie zgromadzi�o si� trzy i cztery trupy. Piasek by� popstrzony brunatnymi plamami krwi; rany by�y okropne: jeden wojownik mia� odci�te obie r�ce, drugi rozwalon� g�ow� do tu�owia, z trzeciego wychodzi�y wn�trzno�ci. Niekt�rzy wili si� w konwulsjach, a z ich ust, pe�nych piasku, wybiega�y przekle�stwa albo b�agania, a�eby ich dobito.

Nast�pca szybko min�� ich nie ogl�daj�c si�, cho� niekt�rzy ranni na jego cze�� wydawali s�abe okrzyki.

Niedaleko od tego miejsca spotka� pierwsz� gromad� je�c�w. Ludzie ci upadli przed nim na twarze b�agaj�c o lito��.

� Zapowiedzcie �ask� dla zwyci�onych i pokornych � rzek� ksi��� do swego orszaku.

Kilku je�d�c�w rozbieg�o si� w rozmaitych kierunkach. Niebawem odezwa�a si� tr�bka, a po niej dono�ny g�os:

� Z rozkazu jego dostojno�ci ksi�cia naczelnego wodza ranni i niewolnicy nie maj� by� zabijani!..

W odpowiedzi na to odezwa�y si� pomi�szane krzyki, zapewne je�c�w.

� Z rozkazu naczelnego wodza � wo�a� �piewaj�cym tonem inny g�os, w innej stronie � ranni i niewolnicy nie maj� by� zabijani!..

A tymczasem na po�udniowych wzg�rzach walka usta�a i dwie najwi�ksze gromady Libijczyk�w z�o�y�y bro� przed greckimi pu�kami.

M�ny Patrokles, skutkiem gor�ca, jak sam m�wi�, czy te� rozpalaj�cych trunk�w, jak mniemali inni, ledwie trzyma� si� na koniu. Przetar� za�zawione oczy i zwr�ci� si� do je�c�w:

� Psy parszywe! � zawo�a� � kt�rzy podnie�li�cie grzeszne r�ce na wojsko jego �wi�tobliwo�ci (oby was robaki zjad�y!), wyginiecie jak wszy pod paznogciem pobo�nego Egipcjanina, je�eli natychmiast nie odpowiecie: gdzie podzia� si� wasz dow�dca, bodaj mu tr�d stoczy� nozdrza i wypi� kaprawe oczy!..

W tej chwili nadjecha� nast�pca. Jenera� powita� go z szacunkiem, ale nie przerywa� �ledztwa:

� Pasy ka�� z was drze�!.. powbijam na pale, je�eli natychmiast nie dowiem si�, gdzie jest ta jadowita gadzina, ten pomiot dzikiej �wini rzucony w mierzw�

� A, o gdzie nasz w�dz!.. � zawo�a� jeden z Libijczyk�w wskazuj�c na gromadk� konnych, kt�rzy z wolna posuwali si� w g��b pustyni.

� Co to jest? � zapyta� ksi���.

� N�dzny Musawasa ucieka!.. � odpar� Patrokles i o ma�o nie spad� na ziemi�.

Ramzesowi krew uderzy�a do g�owy.

� Wi�c Musawasa jest tam i uciek�?� � Hej! kto ma lepsze konie, za mn�!..

� No � rzek� �miej�c si� Patrokles � teraz sam beknie ten z�odziej baran�w!..

Pentuer zast�pi� drog� ksi�ciu.

� Wasza dostojno�� nie mo�esz �ciga� zbieg�w!..

� Co?� � wykrzykn�� nast�pca. � Przez ca�� bitw� nie podnios�em na nikogo r�ki i jeszcze teraz mam wyrzec si� wodza libijskiego?� C� by powiedzieli �o�nierze, kt�rych wysy�a�em pod w��cznie i topory?�

� Armia nie mo�e zosta� bez wodza�

� A czyli� tu nie ma Patroklesa, Tutmozisa, wreszcie Mentezufisa? Od czego� jestem wodzem, gdy mi nie wolno zapolowa� na nieprzyjaciela?� S� od nas o kilkaset krok�w i maj� zm�czone konie.

� Za godzin� wr�cimy z nimi� Tylko r�k� wyci�gn�� � szemrali jezdni Azjaci.

� Patrokles� Tutmozis� zostawiam wam wojsko� � zawo�a� nast�pca. � Odpocznijcie, a ja tu zaraz wr�c�

Spi�� konia i pojecha� truchtem, grz�zn�c w piasku, a za nim ze dwudziestu jezdnych i Pentuer.

� Ty tu po co, proroku? � zapyta� go ksi���. � Prze�pij si� lepiej� Odda�e� nam dzisiaj wa�ne us�ugi�

� Mo�e jeszcze si� przydam � odpar� Pentuer.

� Ale zosta� rozkazuj� ci�

� Najwy�sza rada poleci�a mi na krok nie odst�powa� waszej dostojno�ci.

Nast�pca gniewnie otrz�sn�� si�.

� A je�eli wpadniemy w zasadzk�? � spyta�.

� I tam nie opuszcz� ci�, panie � rzek� kap�an.

W jego g�osie by�o tyle �yczliwo�ci �e �dziwiony ksi��� zamilk� i pozwoli� mu jecha�.

Byli w pustyni maj�c o par�set krok�w za sob� armi�, o kilkaset krok�w przez sob� uciekaj�cych. Lecz pomimo bicia i zach�cania koni do biegu, zar�wno ci, kt�rzy uciekali, jak i ci, co ich gonili, posuwali si� z wielkim trudem. Z g�ry zalewa� ich straszliwy �ar s�oneczny, w usta, nos, a nade wszystko w oczy wciska� si� im drobniutki, lecz ostry py�, a pod nogami koni, na ka�dym kroku, zapada� si� rozpalony piasek. W powietrzu panowa� zabijaj�cy spok�j.

� Przecie� ci�gle tak nie b�dzie � rzek� nast�pca.

� B�dzie coraz gorzej � powiedzia� Pentuer. � Widzisz, wasza dostojno�� � wskaza� na uciekaj�cych � �e tamte konie po kolana brn� w piasku�

Ksi��� roze�mia� si�, w tej chwili bowiem wjechali na grunt nieco twardszy i ze sto krok�w jechali k�usem. Wnet jednak zabieg�o im drog� morze piaszczyste i znowu musieli posuwa� si� noga za nog�.

Ludzie ociekali potem, na koniach zacz�a ukazywa� si� piana.

� Gor�co! � szepn�� nast�pca.

� S�uchaj, panie � odezwa� si� Pentuer. � Niedobry to dzie� dla gonitw na pustyni. Dzi� od rana �wi�te owady zdradza�y wielki niepok�j, a nast�pnie wpad�y w letarg. R�wnie m�j no�yk kap�a�ski bardzo p�ytko zanurzy� si� w glinianej pochwie, co oznacza niezwyk�e gor�co.

Oba za� te zjawiska: upa� i letarg owad�w, mog� zapowiada� burz� Wr��my wi�c, bo ju� nie tylko ob�z stracili�my z oczu, ale nawet nie dolatuj� nas jego szmery.

Ramzes spojrza� na kap�ana prawie z pogard�.

� I ty my�lisz, proroku � rzek� � �e ja, raz zapowiedziawszy schwytanie Musawasy, mog� powr�ci� z niczym, ze strachu przed gor�cem i burz�?

Jechali wci��. W jednym miejscu grunt znowu stwardnia�, dzi�ki czemu zbli�yli si� do uciekaj�cych na rzut z procy.

� Hej, wy tam!.. � zawo�a� nast�pca � poddajcie si�

Libijczycy nawet nie spojrzeli za siebie, z wyt�eniem brn�c po piasku. Przez chwil� mo�na by�o s�dzi�, �e zostan� dosi�gni�ci. Wnet jednak oddzia� nast�pcy znowu trafi� na g��boki piasek, a tamci przyspieszyli kroku i znikli za wypuk�o�ci� gruntu.

Azjaci kl�li, ksi��� zaci�� z�by.

Nareszcie konie zacz�y coraz mocniej zapada� si� i ustawa�; jezdni wi�c musieli zsi��� i i�� piechot�. Nagle jeden z Azjat�w zaczerwieni� si� i pad� na piasku. Ksi��� kaza� go okry� p�acht� i rzek�:

� Zabierzemy go z powrotem.

Z wielk� prac� dosi�gli wierzcho�ka piaszczystej wynios�o�ci i zobaczyli Libijczyk�w. Ale i dla nich droga by�a zab�jcz�, usta�y bowiem dwa konie.

Ob�z wojsk egipskich stanowczo ukry� si� za falami gruntu, i gdyby Pentuer i Azjaci nie umieli kierowa� si� s�o�cem, ju� teraz nie trafiliby na miejsce.

W orszaku ksi�cia pad� drugi je�dziec wyrzucaj�c ustami krwaw� pian�. Zostawiono i tego razem z koniem. Na domiar na tle piask�w ukaza�a si� grupa ska�, w�r�d kt�rych znikn�li Libijczycy.

� Panie � rzek� Pentuer � tam mo�e by� zasadzka�

� Niech b�dzie �mier� i niech mnie zabierze!.. � odpar� nast�pca zmienionym g�osem.

Kap�an spojrza� na niego z podziwem: nie przypuszcza� w nim podobnej zaci�to�ci.

Do ska� nie by�o daleko, lecz droga nad wszelki opis uci��liwa. Trzeba by�o nie tylko i�� samym, ale jeszcze wyci�ga� z piasku konie. Wszyscy brn�li, zanurzeni powy�ej kostek; zdarza�y si� jednak miejsca, gdzie mo�na by�o zapa�� si� po kolana.

A na niebie wci�� p�on�o s�o�ce, straszne s�o�ce pustyni, kt�rego ka�dy promie� nie tylko piek� i o�lepia�, ale jeszcze k�u�. Najwytrwalsi Azjaci upadali ze znu�enia: jednemu spuch� j�zyk i wargi, drugi mia� szum w g�owie i czarne p�atki w oczach, innego ogarnia�a senno��, wszyscy czuli b�l w stawach i zatracili wra�enie upa�u. I gdyby zapytano kt�rego: czy na dworze jest gor�co? � nie potrafi�by odpowiedzie�.

Grunt znowu pod nogami stwardnia� i orszak Ramzesa wszed� mi�dzy ska�y. Ksi���, najprzytomniejszy ze wszystkich, us�ysza� chrapanie konia, skr�ci� na bok i w cieniu rzuconym przez pag�rek zobaczy� gromad� ludzi le��cych, jak kt�ry pad�. Byli to Libijczycy.

Jeden z nich, cz�owiek m�ody, dwudziestoletni, mia� na sobie purpurow� koszulk� haftowan�; z�oty �a�cuch na szyi i miecz bogato oprawny. Zdawa� si� le�e� bez czucia; mia� oczy wywr�cone bia�kami do g�ry i troch� piany w ustach. Ramzes pozna� w nim dow�dc�. Zbli�y� si�, zerwa� mu �a�cuch z szyi i odczepi� miecz.

Jaki� stary Libijczyk, kt�ry zdawa� si� by� mniej zm�czonym od innych, widz�c to odezwa� si�:

� Cho� jeste� zwyci�zc�, Egipcjaninie, uszanuj ksi���cego syna, kt�ry by� wodzem naczelnym.

� To jest syn Musawasy? � spyta� ksi���.

� Prawd� rzek�e� � odpar� Libijczyk � to jest Tehenna, syn Musawasy, nasz w�dz, kt�ry godzien by� zosta� nawet egipskim ksi�ciem.

� A gdzie Musawasa?

� Musawasa jest w Glaukus i zbiera wielk� armi�, kt�ra nas pom�ci.

Inni Libijczycy nie odzywali si�; nawet nie raczyli spojrze� na swoich zwyci�zc�w. Na rozkaz ksi�cia Azjaci rozbroili ich bez trudno�ci i � sami usiedli w cieniu ska�y.

W tej chwili nie by�o tu przyjaci� ani wrog�w, lecz �miertelnie znu�eni ludzie. �mier� czyha�a na wszystkich, ale oni chcieli tylko odpocz��.

Pentuer widz�c, �e Tehenna wci�� jest nieprzytomny, ukl�k� przy nim i pochyli� mu si� nad g�ow�, tak, �e nikt nie m�g� dostrzec, co robi. Wnet jednak Tehenna zacz�� wzdycha�, rzuca� si� i otworzy� oczy; potem usiad� tr�c czo�o, jak przebudzony z twardego snu, kt�ry jeszcze nie odszed�.

� Tehenno, wodzu Libijczyk�w � rzek� Ramzes � ty i twoi ludzie jeste�cie je�cami jego �wi�tobliwo�ci faraona.

� Lepiej zabij mnie od razu � mrukn�� Tehenna, � je�eli mam utraci� wolno��.

� Gdy ojciec tw�j, Musawasa, upokorzy si� i zawrze pok�j z Egiptem, jeszcze b�dziesz wolny i szcz�liwy�

Libijczyk odwr�ci� g�ow� i po�o�y� si� oboj�tny na wszystko. Ramzes usiad� przy nim i po chwili zapad� w jaki� letarg; prawdopodobnie zasn��.

Ockn�� si� po up�ywie kwadransa, nieco rze�wiejszy. Spojrza� na pustyni� i krzykn�� z zachwytu: na horyzoncie wida� by�o zielony kraj, wod�, g�ste palmy, a nieco wy�ej miasteczka i �wi�tynie�

Doko�a niego wszyscy spali � Azjaci i Libijczycy. Tylko Pentuer stoj�c na z�amie ska�y przys�oni� r�k� oczy i gdzie� patrzy�.

� Pentuerze!.. Pentuerze!.. � zawo�a� Ramzes. � Czy widzisz t� oaz�?�

Zerwa� si� i przybieg� do kap�ana, kt�ry mia� trosk� na twarzy.

� Widzisz oaz�?�

� To nie oaza � odpar� Pentuer � to b��kaj�cy si� w pustyni duch jakiego� kraju, kt�rego ju� nie ma na �wiecie� Ale tamto � tam� � jest naprawd�!.. � doda� wskazuj�c r�k� w stron� po�udnia.

� G�ry?� � zapyta� ksi���.

� Przypatrz si� lepiej.

Ksi��� wpatrywa� si�, nagle rzek�:

� Zdaje mi si�, �e ta ciemna masa podnosi si� Musz� mie� zm�czony wzrok.

� To jest Tyfon � szepn�� kap�an. � Tylko bogowie mog� nas uratowa�, je�eli zechc��

Istotnie Ramzes uczu� na twarzy powiew, kt�ry nawet w�r�d pustynnego upa�u wyda� mu si� ciep�y. Powiew ten, zrazu bardzo delikatny, wzmaga� si�, by� coraz cieplejszy, a jednocze�nie ciemna smuga podnosi�a si� na niebie z zadziwiaj�c� szybko�ci�.

� C� zrobimy? � spyta� ksi���.

� Te ska�y � odpar� kap�an zas�oni� nas przed zasypaniem, ale nie odp�dz� ani kurzu, ani gor�ca, kt�re wci�� ro�nie. A za dzie� lub dwa�

� Wi�c Tyfon tak d�ugo wieje?

� Czasami trzy i cztery dni� Tylko niekiedy zrywa si� na par� godzin i nagle pada jak s�p przeszyty strza��. Ale trafia si� to bardzo rzadko�

Ksi��� spos�pnia�, cho� nie straci� odwagi. Kap�an za�, wydobywszy spod szaty ma�y flakonik z zielonego szk�a, m�wi� dalej:

� Masz tu eliksir� Powinien wystarczy� ci na kilka dni� Ile razy uczujesz senno�� albo strach, wypij kropelk� tego. Tym sposobem wzmocnisz si� i przetrzymasz�

� A ty?� a inni?�

� Los m�j jest w r�kach Jedynego. Reszta za� ludzi� Oni nie s� nast�pcami tronu!

� Nie chc� tego p�ynu � rzek� ksi��� odsuwaj�c fIakonik.

� Musisz go wzi��!.. � krzykn�� Pentuer. � Pami�taj, �e w tobie lud egipski z�o�y� swoje nadzieje� Pami�taj, �e nad tob� czuwa jego b�ogos�awie�stwo�

Czarna chmura podnios�a si� ju� do po�owy nieba, a gor�cy wicher d�� tak gwa�townie, �e ksi��� i kap�an musieli zej�� pod ska��.

� Lud egipski?� b�ogos�awie�stwo?� � powtarza� Ramzes. Nagle zawo�a�:

� To ty rok temu przemawia�e� do mnie w nocy z ogrodu?� By�o to zaraz po manewrach�

� Tego dnia, kiedy litowa�e� si� nad ch�opem, kt�ry powiesi� si� z rozpaczy, �e mu kana� zepsuto � odpar� kap�an.

� Ty uratowa�e� m�j folwark i �yd�wk� Sar� przed t�umem, kt�ry chcia� j� ukamienowa�?�

� Ja � rzek� Pentuer. � Ale ty wkr�tce uwolni�e� z wi�zienia niewinnych ch�op�w i nie pozwoli�e� Dagonowi dr�czy� ludu twego nowymi podatkami.

Za ten lud � m�wi� kap�an � za mi�osierdzie, jakie zawsze okazywa�e� mu, dzi� jeszcze b�ogos�awi� ciebie� Mo�e tylko ty jeden ocalejesz tutaj, ale pomnij� pomnij, �e ocala ci� uci�ni�ty lud egipski, kt�ry od ciebie czeka zbawienia.

Wtem pociemnia�o, od po�udnia sypn�� deszcz gor�cego piasku i zerwa� si� wicher tak gwa�towny, �e przewr�ci� konia stoj�cego w nie os�oni�tym miejscu. Azjaci i libijscy je�cy wszyscy obudzili si�; ale ka�dy tylko wcisn�� si� lepiej pod ska�� i milcza� zdj�ty trwog�.

W naturze dzia�o si� co� okropnego. Na ziemi zaleg�a noc, a na niebie w szalonym p�dzie goni�y si� rude lub czarne ob�oki piasku. Zdawa�o si�, �e piasek z ca�ej pustyni o�y�, zerwa� si� w g�r� i lecia� gdzie� z szybko�ci� kamieni rzucanych proc�.

Gor�co by�o takie jak w �a�ni: na r�kach i twarzy p�ka�a sk�ra, j�zyk usycha�, oddech sprawia� k�ucie w piersiach. Drobne ziarna piasku parzy�y jak iskry.

Pentuer gwa�tem zbli�y� flakonik do ust ksi�cia. Ramzes wypi� par� kropel i uczu� dziwn� zmian�: b�l i gor�co przesta�y go dr�czy�, my�l odzyska�a swobod�.

� I to mo�e ci�gn�� si� par� dni?�

� Cztery � odpar� kap�an.

� A wy, m�drcy, powiernicy bog�w, nie posiadacie sposobu uratowania ludzi z takiej burzy?�

Pentuer zamy�li� si� i rzek�:

� Na �wiecie jest tylko jeden m�drzec, kt�ry m�g�by walczy� ze z�ymi duchami� Ale jego tu nie ma!..

Tyfon d�� ju� od p� godziny z niepoj�t� si��. Zrobi�a si� prawie noc. Chwilami wiatr s�abn��, czarne k��by rozsuwa�y si� i by�o wida� na niebie krwawe s�o�ce, a na ziemi z�owrogie �wiat�o rudej barwy.

Lecz wnet pot�nia� wicher gor�cy, duszny; k��by kurzu g�stnia�y, trupie �wiat�o gas�o, a w powietrzu rozlega�y si� niepokoj�ce szelesty i szmery, jakich nie nawyk�o chwyta� ludzkie ucho.

Niewiele ju� brak�o do zachodu, a gwa�towno�� burzy i niezno�ny upa� wci�� ros�y. Od czasu do czasu nad horyzontem ukazywa�a si� olbrzymia krwawa plama, jak gdyby zaczyna� si� po�ar �wiata.

Nagle ksi��� spostrzeg�, �e nie ma przy nim Pentuera. Wyt�y� ucho i us�ysza� g�os wo�aj�cy:

� Beroes!.. Beroes!.. je�eli nie ty, kt� nam pomo�e?� Beroes!.. w imi� Jedynego, Wszechmocnego, kt�ry nie ma pocz�tku ani ko�ca, wzywam ci�

W p�nocnej stronie pustyni odezwa� si� grzmot. Ksi��� struchla�; dla Egipcjanina bowiem grzmoty by�y prawie tak rzadkim zjawiskiem jak ukazanie si� komety.

� Beroes!.. Beroes!.. � powtarza� wielkim g�osem kap�an.

Nast�pca wyt�y� wzrok w tym kierunku i ujrza� � ciemn� figur� ludzk� z podniesionymi r�koma. Z g�owy, palc�w, a nawet z odzienia tej figury co chwil� wyskakiwa�y jasnob��kitne iskry.

� Beroes!.. Beroes!..

Przeci�g�y grzmot odezwa� si� bli�ej, a w�r�d tuman�w piasku mign�a b�yskawica oblewaj�c pustyni� czerwonym �wiat�em. Nowy grzmot i nowa b�yskawica.

Ksi��� uczu�, �e gwa�towno�� wichru s�abnie i gor�co zmniejsza si�. Sk��biony w g�rze piasek zacz�� spada� na ziemi�, niebo zrobi�o si� popielate, potem rude, potem mlecznej barwy. Potem wszystko ucich�o, a za chwil� znowu run�� grzmot i zawia� ch�odny wiatr z p�nocy.

Zn�kani upa�em Azjaci i Libijczykowie ockn�li si�.

� Wojownicy faraona � nagle odezwa� si� stary Libijczyk � a s�yszycie wy ten szum w pustyni?�

� Znowu burza?

� Nie, to deszcz pada!..

Istotnie z nieba upad�o kilka ch�odnych kropli, potem coraz wi�cej, a� w ko�cu zerwa�a si� ulewa, kt�rej towarzyszy�y pioruny.

Mi�dzy �o�nierzami Ramzesa i ich je�cami zapanowa�a szalona rado��. Nie zwa�aj�c na b�yskawice i gromy, ludzie, przed chwil� spaleni �arem, spragnieni, biegali jak dzieci pod strumieniami deszczu. Po ciemku myli siebie i konie, �apali wod� w czapki i sk�rzane wory, a nade wszystko � pili, pili!..

� Nie jest�e to cud?� � zawo�a� ksi��� Ramzes. � Gdyby nie deszcz b�ogos�awiony, zgin�liby�my w pustyni, w gor�cych u�ciskach Tyfona.

� Zdarza si� tak � odpar� stary Libijczyk � �e po�udniowy wicher piaszczysty dra�ni wiatry przechadzaj�ce si� nad morzem i sprowadza ulew�.

Ramzesa niemile dotkn�y te s�owa; przypisywa� bowiem nawa�nic� modlitwom Pentuera.

Zwr�ciwszy si� wi�c do Libijczyka spyta�:

� A czy zdarza si� i to, a�eby z ludzkiej postaci tryska�y iskry?

� Zawsze tak bywa, gdy wieje wiatr pustynny � rzek� Libijczyk. � Przecie i tym razem widzieli�my iskry wyskakuj�ce nie tylko z ludzi, ale i z koni.

W g�osie jego brzmia�a taka pewno��, �e ksi��� zbli�ywszy si� do oficera swej jazdy szepn��:

� A zwa�ajcie na Libijczyk�w�

Ledwie to powiedzia�, co� zakot�owa�o si� w�r�d ciemno�ci, a po chwili rozleg� si� t�tent.

Gdy za� b�yskawica roz�wietli�a pustyni�, zobaczono cz�owieka, kt�ry ucieka� na koniu.

� Wi�za� tych n�dznik�w! � krzykn�� ksi��� � i zabi�, je�eli kt�ry b�dzie opiera� si� Biada ci, Tehenno, gdyby ten �otr sprowadzi� na nas twoich braci!.. Zginiesz w ci�kich m�czarniach ty i twoi�

Pomimo deszczu, piorun�w i ciemno�ci �o�nierze Ramzesa szybko powi�zali Libijczyk�w nie stawiaj�cych zreszt� �adnego oporu.

Mo�e czekali na rozkaz Tehenny, ale ten by� tak zgn�biony, �e nie my�la� nawet o ucieczce.

Powoli burza uspokaja�a si�, a miejsce dziennego upa�u zaj�� w pustyni ch��d przejmuj�cy.

Ludzie i konie napili si� do syta i worki nape�nili wod�; daktyl�w i suchar�w by�o dosy�, wi�c panowa�o dobre usposobienie. Grzmoty os�ab�y, ciche b�yskawice zapala�y si� coraz rzadziej, na p�nocnym niebie pocz�y rozdziera� si� ob�oki, tu i owdzie zap�on�y gwiazdy.

Pentuer zbli�y� si� do Ramzesa.

� Wracajmy ku obozowi � rzek�. � Mo�emy tam doj�� za par� godzin, zanim ten, kt�ry uciek�, naprowadzi nam nieprzyjaci�.

� Jak�e trafimy w�r�d takiej ciemno�ci? � spyta� ksi���.

� Czy macie pochodnie? � zwr�ci� si� kap�an do Azjat�w.

Pochodnie, czyli d�ugie sznury nasycone materia�ami palnymi, by�y, ale nie by�o ognia.

Drewniane bowiem krzesiwka s�u��ce do zapalania przemok�y.

� Musimy czeka� do rana � rzek� niecierpliwy ksi���.

Pentuer nie odpowiedzia�. Wydoby� ze swej torby ma�e naczynie, wzi�� od �o�nierza pochodni� i odszed� na bok. Po chwili rozleg�o si� ciche syczenie i pochodnia zapali�a si�.

� Wielki jest czarnoksi�nik ten kap�an!.. � mrukn�� stary Libijczyk.

� W oczach moich sprawi�e� ju� drugi cud � rzek� ksi��� do Pentuera. � Czy mo�esz mi obja�ni�, jak si� to robi?�

Kap�an potrz�sn�� g�ow�.

� O wszystko pytaj mnie, panie � odpar� � a odpowiem ci, na ile mi starczy m�dro�ci. Tylko nigdy nie ��daj, abym ci wyja�nia� tajemnice naszych �wi�ty�.

� Nawet gdybym ci� mianowa� moim doradc�?

� Nawet i w�wczas. Nigdy nie b�d� zdrajc�, a cho�bym i �mia� nim zosta�, odstraszy�yby mnie kary�

� Kary?� � powt�rzy� ksi���. � Aha!.. Pami�tam w �wi�tyni Hator cz�owieka schowanego w podziemiu, na kt�rego kap�ani wylewali roztopion� smo��. Czy�by to robili naprawd�?� I �w cz�owieka naprawd� skona� w m�kach?�

Pentuer milcza�, jakby nie s�ysz�c pytania, i powoli wydoby� ze swej cudownej torby ma�y pos��ek b�stwa z rozkrzy�owanymi r�koma. Pos��ek ten wisia� na sznurku; kap�an pu�ci� go wolno i szepc�c modlitw� uwa�a�. Pos��ek po pewnej liczbie waha� i kr�ce� si� zawisn�� spokojnie.

Ramzes przy �wietle pochodni ze zdziwieniem przypatrywa� si� tym praktykom.

� Co to robisz? � spyta� kap�ana.

� Tyle tylko mog� powiedzie� waszej dostojno�ci � rzek� Pentuer � �e b�stwo jedn� r�k� wskazuje gwiazd� Eshmun[10]. Ona to w czasie nocy prowadzi przez morza fenickie okr�ty.

� Wi�c i Fenicjanie maj� tego boga?

� Nawet nie wiedz� o nim. B�g, kt�ry zawsze zwraca jedn� r�k� do gwiazdy Eshmun, jest znany tylko nam i kap�anom chaldejskim. Przy jego za� pomocy ka�dy prorok, dniem i noc�, w pogod� i niepogod�, mo�e odkry� swoj� drog� na morzu czy w pustyni.

Na rozkaz ksi�cia, kt�ry z zapalon� pochodni� szed� obok Pentuera, orszak i je�cy ruszyli za kap�anem w kierunku p�nocnowschodnim. Bo�ek zawieszony na sznurku chwia� si�, lecz niemniej wyci�gni�t� r�k� wskazywa�, gdzie le�y �wi�ta gwiazda, opiekunka zb��kanych podr�nik�w.

Szli pieszo, prowadz�c konie, dobrym krokiem. Zimno by�o tak ostre, �e nawet Azjaci chuchali w r�ce, a Libijczycy dr�eli.

Wtem co� zacz�o chrupa� i trzeszcze� pod nogami. Pentuer przystan�� i schyli� si�.

� W tym miejscu � rzek� � deszcz na opoce utworzy� p�ytk� ka�u��. A z wody, patrz, dostojny panie, co si� zrobi�o�

M�wi�c to podni�s� i pokaza� ksi�ciu jakby tafelk� szklan�, kt�ra topnia�a mu w r�kach.

� Gdy jest bardzo zimno � doda� � woda staje si� przezroczystym kamieniem.

Azjaci potwierdzili s�owa kap�ana dodaj�c, �e daleko na p�nocy woda bardzo cz�sto zamienia si� w kamie�, a para w bia�� s�l, kt�ra jednak nie ma �adnego smaku, tylko szczypie w palce i wywo�uje b�l w z�bach.

Ksi��� coraz bardziej podziwia� m�dro�� Pentuera.

Tymczasem w p�nocnej stronie niebo wyja�ni�o si� ods�aniaj�c Nied�wiedzic�, a w niej gwiazd� Eshmun. Kap�an znowu odm�wiwszy modlitw� schowa� do torby przewodnicz�cego bo�ka i kaza� zgasi� pochodnie, a zostawi� tylko tl�cy si� sznur, kt�ry utrzymywa� ogie� i stopniowym upalaniem si� znaczy� godziny.

Ksi��� zaleci� czujno�� swemu oddzia�owi i wzi�wszy Pentuera wysun�� si� o kilkadziesi�t krok�w naprz�d.

� Pentuerze � odezwa� si� � od tej chwili mianuj� ci� moim doradc� i na teraz, i w�wczas, gdy podoba si� bogom odda� mi koron� G�rnego i Dolnego Egiptu�

� Czym�e zas�u�y�em na tak� �ask�?

� W oczach moich spe�nia�e� czyny, kt�re �wiadcz� o wielkiej twojej m�dro�ci i pot�dze nad duchami. Nad to za� by�e� got�w ocali� mi �ycie. Wi�c cho� postanowi�e� ukrywa� wiele rzeczy przede mn��

� Wybacz, dostojny panie � przerwa� kap�an. � Zdrajc�w, gdy b�d� ci potrzebni, znajdziesz za z�oto i klejnoty nawet mi�dzy kap�anami. Ale ja nie chc� nale�y� do nich. Bo pomy�l: czy zdradzaj�c bog�w dawa�bym ci pewno��, �e i z tob� tak nie post�pi�?

Ramzes zamy�li� si�.

M�drze powiedzia�e� � odpar�. � Lecz dziwno mi, sk�d ty, kap�an, masz dla mnie �yczliwo�� w sercu? Rok temu � b�ogos�awi�e� mnie, a dzi� nie pozwoli�e� samemu jecha� w pustyni� i oddajesz mi wielkie us�ugi.

� Bo ostrzegli mnie bogowie, �e ty, dostojny panie, gdy zechcesz, mo�esz wydoby� z n�dzy i poni�enia nieszcz�sny lud egipski.

� C� lud ciebie obchodzi?

� Spo�r�d niego wyszed�em� M�j ojciec i bracia po ca�ych dniach czerpali wod� z Nilu i dostawali kije�

� W czym�e ja mog� pom�c ludowi? � spyta� nast�pca.

Pentuer o�ywi� si�.

� Lud tw�j � m�wi� wzruszony � za wiele pracuje, za du�e p�aci podatki, cierpi n�dz� i prze�ladowania. Ci�k� jest dola ch�opa!..

�Robak po�ar� po�ow� jego zbioru, nosoro�ec drug�; na polach mn�stwo myszy, spad�a szara�cza, byd�o wygniot�o, ukrad�y wr�ble. Co jeszcze zosta�o na klepisku, temu z�odzieje zrobili koniec. O n�dzo rolnika! Teraz dopiero przybywa pisarz na brzeg i upomina si� o zbi�r, towarzysze jego przynie�li kije, a Murzyni palmowe r�zgi. M�wi�: daj tu zbo�e! � Nie ma �adnego. � Bij� go wtenczas, rozci�gaj� jak d�ugi i wi���, rzucaj� do kana�u, gdzie si� topi, g�ow� na d�. �on� jego wi��� przed nim i dzieci tako�. S�siedzi uciekaj� ratuj�c swoje zbo�e��[11]

� Sam to widzia�em � odpar� zamy�lony ksi��� � i nawet odp�dzi�em jednego podobnego pisarza. Lecz czyli� mog� by� wsz�dzie obecnym, a�eby zapobiega� niesprawiedliwo�ci?

� Mo�esz, panie, rozkaza�, a�eby nie dr�czono ludzi bez potrzeby. Mo�esz zni�y� podatki, wyznaczy� ch�opom dni wypoczynku. Mo�esz w ko�cu obdarowa� ka�d� rodzin� cho�by zagonem ziemi, z kt�rej zbi�r nale�a�by tylko do nich i s�u�y� do ich wykarmienia. W razie przeciwnym b�d� i nadal karmili si�: lotosem, papirusem i zdech�ymi rybami, i w ko�cu tw�j lud zmarnieje� Ale je�eli ty oka�esz mu swoj� �ask�, pod�wignie si�.

I zaprawd� uczyni� tak! � zawo�a� ksi��� � dobry gospodarz nie pozwala, a�eby jego inwentarz mar� z g�odu, pracowa� nad si�y lub odbiera� nies�uszne plagi� To musi si� zmieni�!..

Pentuer zatrzyma� si�.

� Przyrzekasz mi to, dostojny panie?�

� Przysi�gam! � odpar� Ramzes.

� A wi�c i ja ci przysi�gam, �e b�dziesz najs�awniejszym faraonem, wobec kt�rego zblednie Ramzes Wielki! � zawo�a� ju� nie panuj�c nad sob� kap�an.

Ksi��� zamy�li� si�.

� Co poczniemy we dwu przeciw kap�anom, kt�rzy mnie nienawidz�?�

� Oni boj� si� ciebie, panie � odpowiedzia� Pentuer � Boj� si�, a�eby� zbyt wcze�nie nie zacz�� wojny z Asyri��

� C� im zale�y na tym, je�eli wojna b�dzie wygrana?..

Kap�an schyli� g�ow� i roz�o�y� r�ce, lecz milcza�.

� Wi�c ja tobie powiem!.. � krzykn�� rozdra�niony ksi���. � Oni nie chc� wojny, gdy� l�kaj� si�, a�ebym nie wr�ci� z niej zwyci�zc�, ob�adowany skarbami, p�dz�c przed sob� niewolnik�w� Oni tego boj� si�, poniewa� chc�, a�eby ka�dy faraon by� s�abym narz�dziem ich r�ki, bezu�ytecznym sprz�tem, kt�ry mo�na odrzuci�, kiedy im si� podoba�

Ale ze mn� tego nie b�dzie!.. I albo zrobi� to, co chc�, do czego mam prawo, jako syn i spadkobierca bog�w, albo� zgin�

Pentuer cofn�� si� i wyszepta� zakl�cie.

� Nie m�w tak, dostojny panie � rzek� zmi�szany � aby z�e duchy kr���ce nad pustyni� nie pochwyci�y twoich s��w� S�owo, zapami�taj to, w�adco, jest jak kamie� rzucony z procy; gdy trafi na �cian�, odbije si� i zwr�ci przeciw tobie samemu�

Ksi��� pogardliwie machn�� r�k�.

� Wszystko jedno � odpar�. � Nie ma warto�ci takie �ycie, w kt�rym ka�dy kr�powa�by moj� wol� Je�eli nie bogowie, to wichry pustynne; je�eli nie z�e duchy, to kap�ani� I taka� ma by� w�adza faraona?� Chc� robi� to, co ja chc�, i zdawa� spraw� tylko przed wiekuistymi przodkami, a nie przed lada ogolonym �bem, kt�ry niby t�umaczy zamiary bog�w, a naprawd� zagarnia w�adz� i nape�nia swoje skarbce moimi dostatkami!..

Wtem o kilkadziesi�t krok�w od nich rozleg� si� dziwny krzyk, �rodkuj�cy mi�dzy r�eniem a beczeniem, i � przebieg� olbrzymi cie�. P�dzi� jak strza�a i, o ile mo�na by�o dojrze�, mia� d�ug� szyj� i tu��w garbaty.

W�r�d ksi���cego orszaku rozleg� si� szmer zgrozy�

To gryf!.. Wyra�nie widzia�em skrzyd�a!.. m�wili Azjaci.

� Pustynia rui si� potworami!.. � doda� stary Libijczyk.

Ramzes by� stropiony; jemu tak�e zdawa�o si�, �e przebiegaj�cy cie� mia� g�ow� w�a i co� na kszta�t kr�tkich skrzyde�.

� Czy w rzeczy samej � zapyta� kap�ana � w pustyni ukazuj� si� potwory?

� Zapewne � rzek� Pentuer � �e w miejscu tak odludnym snuj� si� niedobre duchy w najosobliwszych postaciach. Zdaje mi si� jednak, �e to, co przesz�o obok nas, jest raczej zwierz�ciem. Podobne ono jest do osiod�anego konia, tylko wi�ksze i pr�dsze w biegu. M�wi� za� mieszka�cy oaz�w, �e zwierz� to mo�e wcale nie pi� wody, a przynajmniej bardzo rzadko.

Gdyby tak by�o, przysz�e pokolenia mog�yby u�ywa� do przebiegania pusty� tej dziwnej istoty, kt�ra dzi� tylko strach budzi.

� Nie �mia�bym si��� na grzbiecie takiej poczwary! � odpar� ksi��� potrz�saj�c g�ow�.

� To� samo nasi przodkowie m�wili o koniu, kt�ry Hyksosom pom�g� zdoby� Egipt, a dzi� sta� si� niezb�dnym dla naszej armii. Czas bardzo zmienia ludzkie s�dy!.. � rzek� Pentuer Na niebie znik�y ostatnie chmury i zacz�a si� noc jasna. Pomimo braku ksi�yca by�o tak widno, �e na tle bia�ego piasku mo�na by�o pozna� og�lne zarysy przedmiot�w, nawet drobnych czy bardzo odleg�ych.

Przejmuj�cy ch��d tak�e zmniejszy� si�. Przez jaki� czas orszak maszerowa� w milczeniu, po kostki grz�zn�c w piasku. Nagle mi�dzy Azjatami znowu wszcz�� si� tumult i rozleg�y si� wo�ania:

� Sfinks!.. patrzcie, sfinks!.. Ju� nie wyjdziemy �ywi z pustyni, kiedy ci�gle pokazuj� si� nam widziad�a�

Rzeczywi�cie na bia�ym pag�rku wapiennym bardzo wyra�nie rysowa�a si� sylwetka sfinksa. Lwie cia�o, ogromna g�owa w czepcu egipskim i jakby ludzki profil.

� Uspok�jcie si�, barbarzy�cy � rzek� stary Libijczyk. � To przecie nie sfinks, tylko lew, i nic wam nie zrobi, gdy� zaj�ty jest jedzeniem.

� Zaprawd� jest to lew! � potwierdzi� ksi��� zatrzymuj�c si�. � Ale jak on podobny do sfinksa�

� On te� jest ojcem naszych sfinks�w � wtr�ci� p�g�osem kap�an. � Jego twarz przypomina rysy cz�owiecze, a jego grzywa peruk�

� Czy i nasz wielki sfinks, ten kt�ry pod piramidami?�

� Na wiele wiek�w przed Menesem � m�wi� Pentuer � kiedy jeszcze nie by�o piramid, ros�a w tym miejscu ska�a podobna do lwa le��cego, jakby bogowie tym sposobem chcieli oznaczy�: gdzie zaczyna si� pustynia.

Owcze�ni �wi�ci kap�ani kazali mistrzom dok�adniej obrobi� ska�� i braki jej dope�ni� za pomoc� sztucznego muru. Mistrze za�, cz�ciej widuj�c ludzi ani�eli lwy, wyrze�bili twarz ludzk� i tak urodzi� si� pierwszy sfinks�

� Kt�remu oddajemy cze�� bosk�� � u�miechn�� si� ksi���.

� I s�usznie � odpar� kap�an. � Pierwsze bowiem zarysy tego dzie�a zrobili bogowie, a ludzie wyko�czyli je tak�e pod natchnieniem bog�w. Nasz sfinks ogromem i tajemniczo�ci� przypomina pustyni�, ma posta� duch�w b��kaj�cych si� w pustyni i tak przera�a ludzi jak ona.

Jest on zaprawd� synem bog�w i ojcem trwogi.

� A swoj� drog� wszystko ma ziemski pocz�tek � odpar� ksi���. Nil nie wyp�ywa z nieba, ale z jakich� g�r le��cych poza Etiopi�. Piramidy, o kt�rych m�wi� mi Herhor, �e s� obrazem naszego pa�stwa, s� budowane na wz�r skalistych szczyt�w. A i nasze �wi�tynie z ich pylonami i obeliskami, z ich ciemno�ci� i ch�odem, czyli� nie przypominaj� pieczar i g�r ci�gn�cych si� wzd�u� Nilu?� Ile razy na polowaniu zb��ka�em si� mi�dzy wschodnimi ska�ami, zawszem trafia� na jakie� osobliwe nagromadzenie kamieni, kt�re przywodzi�o mi na my�l �wi�tyni�. Nawet nieraz na ich chropowatych �cianach widzia�em hieroglify pisane r�k� wichr�w i deszczu.

� W tym, wasza dostojno��, masz dow�d, �e nasze �wi�tynie by�y wznoszone wed�ug planu, kt�ry nakre�lili sami bogowie � rzek� kap�an. � A jak drobna pestka rzucona w ziemi� rodzi niebotyczne palmy, tak obraz ska�y, pieczary, lwa, nawet lotosu, zasiany w dusz� pobo�nego faraona, rodzi aleje sfinks�w, �wi�tynie i ich pot�ne kolumny. Boskie to s� czyny, nie ludzkie, i szcz�liwy ten w�adca, kt�ry patrz�c naoko�o siebie potrafi w rzeczach ziemskich odkry� my�l bo�� i w zrozumia�y spos�b przedstawi� j� nast�pnym pokoleniom.

� Tylko w�adca taki musi mie� w�adz� i du�y maj�tek � wtr�ci� zgry�liwie Ramzes � nie za� zale�y� od kap�a�skich przywidze�

Przed nimi ci�gn�o si� d�ugie wzg�rze piaszczyste, na kt�rym w tej chwili ukaza�o si� paru je�d�c�w.

� Nasi czy Libijczycy?� � rzek� ksi���.

Ze wzg�rza odezwa� si� g�os rogu, na kt�ry odpowiedziano z orszaku ksi�cia. Konni zjechali szybko, o ile na to pozwala� g��boki piasek. Zbli�ywszy si� jeden z nich zawo�a�:

� Czy jest nast�pca tronu?�

� Jest, i zdr�w � odpowiedzia� Ramzes.

Zsiedli z koni i upadli na twarze.

� O erpatre! � m�wi� dow�dca przyby�ych. � Wojsko twoje rozdziera szaty i prochem posypuje g�owy my�l�c, �e� zgin��� Ca�a kawaleria rozbieg�a si� po pustyni, a�eby znale�� twoje �lady, i dopiero nam, niegodnym, pozwolili bogowie, �e witamy ci� pierwsi�

Ksi��� mianowa� go setnikiem i rozkaza�, aby nazajutrz przedstawi� do nagrody swoich podw�adnych.

W p� godziny p�niej ukaza�y si� g�ste ognie armii egipskiej, a niebawem orszak ksi�cia znalaz� si� w obozie. Ze wszystkich stron odezwa�y si� tr�bki na alarm, �o�nierze chwycili bro� i krzycz�c stawali w szeregach. Oficerowie padali ksi�ciu do n�g i jak wczoraj po zwyci�stwie, podni�s�szy go na r�kach, zacz�li obchodzi� z nim oddzia�y. �ciany w�wozu dr�a�y od okrzyk�w: ��yj wiecznie, zwyci�zco!.. Bogowie opiekuj� si� tob�!..� Otoczony pochodniami zbli�y� si� �wi�ty Mentezufis. Nast�pca zobaczywszy go wydar� si� z r�k oficer�w i pobieg� naprzeciw kap�ana.

� Wiesz, ojcze �wi�ty � zawo�a� Ramzes � schwytali�my libijskiego wodza Tehenn�!..

� Marna zdobycz � odpar� surowo kap�an � dla kt�rej naczelny w�dz nie powinien by� rzuca� armii. Szczeg�lniej w�wczas, gdy lada chwil� nowy nieprzyjaciel mo�e nadci�gn��.

Ksi��� odczu� ca�� sprawiedliwo�� zarzutu, lecz w�a�nie dlatego zerwa� si� w nim gniew.

Zacisn�� pi�ci, zab�yszcza�y mu oczy�

� Na imi� matki twej, milcz, panie! � szepn�� stoj�cy za nim Pentuer Nast�pc� tak zdziwi�o nieoczekiwane odezwanie si� jego doradcy, �e w jednej chwili och�on��, a och�on�wszy zrozumia�, �e najw�a�ciwiej b�dzie przyzna� si� do b��du.

� Prawd� m�wisz, wasza dostojno�� � odpar�. � Ani armia wodza, ani w�dz armii nigdy nie powinien opuszcza�. S�dzi�em jednak, �e zast�pisz mnie ty, �wi�ty m�u, kt�ry tu jeste� przedstawicielem ministra wojny�

Spokojna odpowied� u�agodzi�a Mentezufisa, wi�c kap�an ju� nie przypomnia� ksi�ciu zesz�orocznych manewr�w, na kt�rych namiestnik tak samo opu�ci� wojska i � wpad� w nie�ask� u faraona.

Wtem z wielkim krzykiem zbli�y� si� do nich Patrokles. Grecki w�dz znowu by� pijany i z daleka wo�a� do ksi�cia:

� Patrz, nast�pco, co zrobi� �wi�ty Mentezufis� Ty og�osi�e� przebaczenie dla wszystkich �o�nierzy libijskich, kt�rzy opuszcz� najezdnik�w i wr�c� do armii jego �wi�tobliwo�ci� Do mnie ci ludzie zbiegli si� i ja dzi�ki temu rozbi�em lewe skrzyd�o nieprzyjacielskie� Tymczasem dostojny Mentezufis kaza� wszystkich wymordowa� Zgin�o blisko tysi�c je�c�w, samych naszych eks-�o�nierzy, kt�rzy mieli otrzyma� �ask�!..

Ksi�ciu znowu krew uderzy�a do g�owy, ale wci�� stoj�cy za nim Pentuer szepn��:

� Milcz, przez bogi, milcz!..

Lecz Patrokles nie mia� doradcy, wi�c krzycza� dalej:

� Od tej chwili raz na zawsze stracili�my zaufanie u obcych, no � i u swoich� Bo w ko�cu i nasza armia musi rozprz�gn�� si�, gdy pozna, �e na jej czo�o wdzieraj� si� zdrajcy�

� N�dzny najmito � odpar� zimno Mentezufis � tak�e to �miesz odzywa� si� o wojsku i zaufanych jego �wi�tobliwo�ci?� Jak �wiat �wiatem, nie s�yszano jeszcze podobnego blu�nierstwa!.. I l�kam si�, czy bogowie nie pomszcz� wyrz�dzonej sobie zniewagi�

Patrokles grubo roze�mia� si�.

� Dop�ki �pi� mi�dzy Grekami, nie l�kam si� zemsty nocnych bog�w� A gdy czuwam, nic mi nie zrobi� dzienni�

� Id� spa�, id�� mi�dzy twoich Grek�w, pijanico � rzek� Mentezufis � aby z twej winy na nasze g�owy grom nie spad��

� Na tw�j, dusigroszu, ogolony �eb nie spadnie, bo b�dzie my�la�, �e to co innego!.. � odpar� nieprzytomny Grek. Lecz widz�c, �e ksi��� nie daje mu poparcia, cofn�� si� do swego obozu.

� Czy naprawd� � spyta� Ramzes kap�ana � czy naprawd� kaza�e�, �wi�ty m�u, pobi� je�c�w wbrew mojej obietnicy, �e otrzymaj� �ask�?�

� Wasza dostojno�� nie by�e� w obozie � odpar� Mentezufis � wi�c na ciebie nie spada odpowiedzialno�� za ten czyn. Ja za� pilnuj� si� naszych praw wojennych, kt�re nakazuj� t�pi� zdradzieckich �o�nierzy. �o�nierze, kt�rzy poprzednio s�u�yli jego �wi�tobliwo�ci, a nast�pnie po��czyli si� z nieprzyjaci�mi, maj� by� natychmiast zabijani � oto ustawa.

� A gdybym ja by� tutaj?�

� Jako naczelny w�dz i syn faraona, mo�esz zawiesza� wykonywanie pewnych ustaw, kt�rych ja musz� s�ucha� � odpar� Mentezufis.

� Nie m�g��e� wi�c zaczeka� do mego powrotu?

� Ustawa ka�e zabija� natychmiast, wi�c spe�ni�em jej wymagania.

Ksi��� by� tak oszo�omiony, �e przerwa� dalsz� rozmow� i uda� si� do swego namiotu.

Tam dopiero upad�szy na fotel rzek� do Tutmozisa:

� Ale� ja ju� dzi� jestem niewolnikiem kap�an�w!.. Oni morduj� je�c�w, oni gro�� moim oficerom, oni nawet nie szanuj� moich zobowi�za� Nic �e�cie nie m�wili Mentezufisowi, kiedy kaza� zabija� tych nieszcz�snych?�

� Zas�ania� si� prawem wojennym i nowymi rozkazami Herhora�

� Ale� w�a�ciwie ja tu jestem wodzem, cho� wyjecha�em na p� dnia.

� Wyra�nie zda�e� dow�dztwo w r�ce moje i Patroklesa � odpar� Tutmozis. � Gdy za� nadjecha� �wi�ty Mentezufis, musieli�my mu ust�pi�, gdy� jest wy�szy od nas�

Ksi��� pomy�la�, �e jednak schwytanie Tehenny by�o okupione zbyt wielkimi nieszcz�ciami. Jednocze�nie z ca�� si�� odczu� donios�o�� przepisu, kt�ry nie pozwala wodzowi opuszcza� wojska. Musia� w sobie przyzna�, �e nie ma s�uszno�ci, ale to jeszcze bardziej dra�ni�o jego dum� i nape�nia�o nienawi�ci� do kap�an�w.

�Ot� � m�wi� � jestem w niewoli pierwej nawet, nim zd��y�em zosta� faraonem (oby m�j �wi�tobliwy ojciec �y� wiecznie!). Wi�c ju� dzisiaj musz� zacz�� wydobywa� si� z niej, a przede wszystkim � milcze� Pentuer ma s�uszno��: milcze�, zawsze milcze�, a gniewy swoje jak drogocenne klejnoty sk�ada� w skarbcu pami�ci. Dopiero, gdy zbierze si� O prorocy, wy mi w�wczas zap�acicie!..�

Nie pytasz, wasza dostojno��, o rezultat bitwy? � spyta� Tutmozis.

� Aha, w�a�nie� C� jest?

� Przesz�o dwa tysi�ce je�c�w, wi�cej ni� trzy tysi�ce zabitych, a ledwie kilkuset uciek�o.

� Jaka� wi�c by�a armia libijska? � rzek� �dziwiony ksi���.

� Sze�� do siedmiu tysi�cy ludzi.

� To by� nie mo�e� Czy podobna, aby w takiej potyczce zgin�o prawie ca�e wojsko?�

� A przecie� tak jest, to by�a straszna bitwa � odpar� Tutmozis. � Otoczy�e� ich ze wszech stron, reszt� zrobili �o�nierze, no� i dostojny Mentezufis� O takiej kl�sce nieprzyjaci� Egiptu nie m�wi� nagrobki najs�awniejszych faraon�w.

� Id� ju� spa�, Tutmozisie, jestem zm�czony � przerwa� ksi��� czuj�c, �e pycha zaczyna mu bi� do g�owy.

�Wi�c to ja odnios�em takie zwyci�stwo?� Niepodobna!..� � pomy�la�.

Rzuci� si� na sk�ry, ale pomimo �miertelnego znu�enia zasn�� nie m�g�.

Dopiero czterna�cie godzin up�yn�o od chwili, gdy wyda� has�o rozpocz�cia bitwy� Dopiero czterna�cie godzin?� Niepodobna!..

On wygra� tak� bitw�?� Ale� on nawet nie widzia� bitwy, tylko ��ty, g�sty tuman, sk�d potokami wylewa�y si� nieludzkie wrzaski. Oto i teraz widzi �w tuman, s�yszy wrzaw�, czuje spiekot�, a przecie �adnej bitwy nie ma�

Potem zobaczy� niezmiern� pustyni�, w�r�d kt�rej z bolesnym trudem posuwa� si� po piasku. On i jego ludzie mieli najlepsze konie z ca�ej armii, a pomimo to pe�zali jak ��wie� A co za spiekota!.. Niepodobna, a�eby cz�owiek m�g� wytrzyma� taki �ar�

A oto zrywa si� Tyfon, zas�ania �wiat, pali, gryzie, dusi� Z figury Pentuera sypi� si� blade iskry� Nad ich g�owami rozlegaj� si� grzmoty, zjawisko, kt�rego nie widzia� jeszcze nigdy�

Potem cicha noc w pustyni�P�dz�cy gryf, ciemna sylwetka sfinksa na wapiennym wzg�rzu�

�Tylem widzia�, tylem prze�y� � my�li Ramzes � by�em przy budowaniu naszych �wi�ty�, a nawet przy urodzinach wielkiego sfinksa, kt�ry ju� nie ma wieku, i� to wszystko mia�oby zdarzy� si� w ci�gu czternastu godzin?��

Jeszcze ostatnia my�l b�ysn�a ksi�ciu: �Cz�owiek, kt�ry tyle prze�y�, nie mo�e d�ugo �y慻

Przebieg�o go zimno od st�p do g��w i � zasn��.

Nazajutrz ockn�� si� w par� godzin po wschodzie s�o�ca. K�u�y go oczy, bola�y wszystkie ko�ci, troch� kaszla�, ale umys� mia� jasny i serce pe�ne odwagi.

We drzwiach namiotu stan�� Tutmozis.

� C�?� � spyta� ksi���.

� Szpiegowie od granicy libijskiej przynosz� dziwne wie�ci � odpar� ulubieniec. � Ku naszemu w�wozowi zbli�a si� wielki t�um, ale to nie jest wojsko, lecz bezbronni, kobiety i dzieci, a na ich czele Musawasa i najprzedniejsi Libijczycy�

� C� by to znaczy�o?

� Wida� chc� prosi� o pok�j.

� Po jednej bitwie?� � zdziwi� si� ksi���.

� Ale jakiej!.. Przy tym strach mno�y w ich oczach nasze wojska� Czuj� si� s�abymi i l�kaj� si� najazdu i �mierci�

Zobaczymy, czy to nie jest podst�p wojenny!.. � odpar� ksi��� po namy�le. A jak�e nasi?

� Zdrowi, syci, napojeni, wypocz�ci i weseli. Tylko�

� No?

� Patrokles umar� w nocy � szepn�� Tutmozis.

� Jakim sposobem?� � zawo�a� ksi��� zrywaj�c si�.

� Jedni m�wi�, �e zapi� si�, drudzy� �e to kara bog�w� Twarz mia� sin�, a usta pe�ne piany�

� Jak tamten niewolnik w Atribis, pami�tasz go?� Nazywa� si� Bakura i wpad� do sali uczty ze skargami na nomarch� Rozumie si�, �e tej samej nocy umar� z pija�stwa!.. Co?�

Tutmozis spu�ci� g�ow�.

� Musimy by� bardzo ostro�ni, panie m�j� szepn��.

� Postaramy si� � odpar� ksi��� spokojnie. � Nie b�d� si� nawet dziwi� �mierci Patroklesa�

Bo i co osobliwego mo�e by� w tym, �e umar� jaki� pijaczyna, kt�ry obra�a� bog�w, ba!.. nawet kap�an�w�

Ale Tutmozis w tych drwi�cych s�owach odczu� gro�b�.

Ksi��� bardzo kocha� wiernego jak pies Patroklesa. M�g� zapomnie� wiele w�asnych krzywd, ale jego �mierci nie przebaczy nigdy.

Przed po�udniem do ksi���cego obozu nadci�gn�� z Egiptu �wie�y pu�k teba�ski, a opr�cz tego par� tysi�cy ludzi i kilkaset os��w przynios�y wielkie zapasy �ywno�ci i namioty. Jednocze�nie od strony Libii znowu nadbiegli szpiegowie donosz�c, �e banda ludzi bezbronnych, id�cych ku w�wozowi, wci�� powi�ksza si�.

Z rozkazu nast�pcy g�ste oddzia�ki jazdy we wszystkich kierunkach zbada�y okolic�: czy nie ukrywa si� gdzie nieprzyjacielska armia? Nawet kap�ani wzi�wszy ze sob� ma�� kapliczk� Amona weszli na szczyt najwy�szego wzg�rza i odprawili tam nabo�e�stwo. A wr�ciwszy do obozu zapewnili nast�pc�, �e wprawdzie nadci�ga kilkutysi�czny t�um bezbronnych Libijczyk�w, ale armii nie ma nigdzie co najmniej w trzymilowym promieniu.

Ksi��� zacz�� si� �mia� z raportu.

� Mam dobre oko � rzek� � ale w takiej odleg�o�ci nie dojrza�bym wojska.

Kap�ani naradziwszy si� mi�dzy sob� o�wiadczyli ksi�ciu, �e je�eli obowi��e si� nie rozmawia� z lud�mi niewtajemniczonymi o tym, co zobaczy, przekona si�, �e mo�na widzie� bardzo daleko.

Ramzes przysi�g�. w�wczas kap�ani ustawili na jednym wzg�rzu o�tarz Amona i rozpocz�li modlitwy. A gdy ksi��� umywszy si� zdj�� sanda�y i ofiarowa� bogu z�oty �a�cuch i kadzid�o, wprowadzili go do ciasnej skrzyni, zupe�nie ciemnej, i kazali patrze� na �cian�.

Po chwili zacz�y si� pobo�ne �piewy, w czasie kt�rych ukaza�o si� na wewn�trznej �cianie skrzyni jasne k�ko. Wnet jasna barwa zm�tnia�a; ksi��� zobaczy� piaszczyst� r�wnin�, w�r�d niej ska�y, a przy nich azjatyckie plac�wki.

Kap�ani zacz�li �piewa� �ywiej i obraz zmieni� si�. By�o wida� inny kawa�ek pustyni, a w niej t�um ludzi niewi�kszych od mr�wek. Mimo to ruchy, ubiory, a nawet twarze os�b by�y tak wyra�ne, �e ksi��� m�g� je opisa�.

Zdumienie nast�pcy nie mia�o granic. Przeciera� oczy, dotyka� poruszaj�cego si� wizerunku� Nagle odwr�ci� g�ow�, obraz znikn�� i zosta�a ciemno��.

Kiedy wyszed� z kaplicy, zapyta� go starszy kap�an:

� C�, erpatre, wierzysz teraz w pot�g� bog�w egipskich?

� Zaprawd� � odpar� � jeste�cie tak wielkimi m�drcami, �e ca�y �wiat powinien wam sk�ada� ofiary i ho�dy. Je�eli w r�wnym stopniu potraficie widzie� przysz�o��, nic wam si� nie oprze.

Na te s�owa jeden z kap�an�w wszed� do kaplicy, zacz�� si� modli� i niebawem odezwa� si� stamt�d g�os m�wi�cy:

� Ramzesie!.. zwa�one s� losy pa�stwa, a zanim druga pe�nia nadejdzie, zostaniesz jego w�adc��

� Bogowie!.. � zawo�a� przera�ony ksi��� � azali� ojciec m�j jest tak chory?�

Upad� twarz� na piasek, a jeden z asystuj�cych kap�an�w spyta� go: czy nie chce jeszcze czego dowiedzie� si�.

� Powiedz, ojcze Amonie � odpar� � czy spe�ni� si� moje zamiary?

Po chwili rzek� g�os z kaplicy:

� Je�eli nie rozpoczniesz wojny ze Wschodem, b�dziesz sk�ada� ofiary bogom i szanowa� ich s�ugi, czeka ci� d�ugi �ywot i pe�ne s�awy panowanie�

Po tych cudach, kt�re zdarzy�y si� w jasny dzie�, na otwartym polu, ksi��� wzburzony wr�ci� do swego namiotu.

�Nic nie oprze si� kap�anom!..� � my�la� z trwog�.

W namiocie zasta� Pentuera.

� Powiedz mi, m�j doradco � rzek� � czy wy, kap�ani, mo�ecie czyta� w ludzkim sercu i ods�ania� jego tajemne zamiary?

Pentuer potrz�sn�� g�ow�.

� Pr�dzej � odpar� � cz�owiek dojrzy, co mie�ci si� we wn�trzu ska�y, ani�eli zbada cudze serce. Ono nawet jest dla bog�w zamkni�te i dopiero �mier� odkrywa jego my�li.

Ksi��� g��boko odetchn��, ale nie m�g� pozby� si� niepokoju. Gdy za� ku wieczorowi trzeba by�o zwo�a� rad� wojenn�, zaprosi� na ni� Mentezufisa i Pentuera.

Nikt nie wspomina� o nagle zmar�ym Patroklesie; mo�e dlatego, �e by�y pilniejsze sprawy.

Przyjechali bowiem libijscy pos�owie b�agaj�c w imieniu Musawasy o lito�� nad jego synem Tehenn� i ofiaruj�c Egiptowi poddanie si� i wieczny spok�j.

� �li ludzie � m�wi� jeden z pos��w � oszukali nar�d nasz m�wi�c, �e Egipt jest s�aby, a jego faraon cieniem w�adcy. Wczoraj jednak przekonali�my si�, jak mocne jest wasze rami�, i poczytujemy za rzecz roztropniejsz� podda� si� wam i p�aci� daniny ani�eli nara�a� ludzi na pewn� �mier�, a nasze maj�tki na zniszczenie.

Gdy rada wojenna wys�ucha�a tej mowy, kazano Libijczykom wyj�� z namiotu, a ksi��� Ramzes wprost zapyta� o zdanie �wi�tego Mentezufisa, co nawet zdziwi�o jenera��w.

� Jeszcze wczoraj � rzek� dostojny prorok � radzi�bym odrzuci� pro�b� Musawasy, przenie�� wojn� do Libii i zniszczy� gniazdo rozb�jnik�w. Dzi� jednak otrzyma�em tak wa�ne wiadomo�ci z Memfisu, �e b�d� g�osowa� za lito�ci� dla pokonanych.

� Czy m�j �wi�tobliwy ojciec jest chory? � zapyta� wzruszony ksi���.

� Jest chory. Lecz dop�ki nie sko�czymy z Libijczykami, wasza dostojno�� nie powiniene� o tym my�le�

A gdy nast�pca smutnie spu�ci� g�ow�, Mentezufis doda�:

� Musz� spe�ni� jeszcze jeden obowi�zek� Wczoraj, dostojny ksi���, o�mieli�em si� zrobi� ci uwag�, �e dla tak marnej zdobyczy, jak Tehenna, w�dz nie powinien by� opuszcza� armii.

Dzi� widz�, �e myli�em si�: gdyby� bowiem nie schwyci�, panie, Tehenny, nie mieliby�my tak pr�dko pokoju z Musawas�� M�dro�� twoja, naczelny wodzu, okaza�a si� wy�sz� nad wojskowe ustawy�

Ksi�cia zastanowi�a skrucha Mentezufisa.

�Dlaczego on tak m�wi?� � pomy�la�. Wida� nie tylko Amon wie, �e m�j �wi�tobliwy ojciec jest chory��

I w duszy nast�pcy znowu zbudzi�y si� stare uczucia: pogarda dla kap�an�w i � nieufno�� do ich cud�w.

�Wi�c nie bogowie wr�yli mi, �e rych�o zostan� faraonem, ale przysz�a wiadomo�� z Memfisu i kap�ani oszukali mnie w kaplicy. A je�eli k�amali w jednym, kto zar�czy, �e i te widoki pustyni ukazywane na �cianie nie by�y tak�e oszustwem?�� Poniewa� ksi��� ci�gle milcza�, co przypisywano jego smutkowi z powodu choroby faraona, a jenera�owie tak�e nie �mieli odzywa� si� po stanowczych s�owach Mentezufisa, wi�c rad� wojenn� uko�czono. Zapad�o jednomy�lne postanowienie, a�eby wzi�� jak najwi�ksz� danin� z Libijczyk�w, pos�a� im egipsk� za�og� i � przerwa� wojn�.

Teraz ju� wszyscy spodziewali si�, �e faraon umrze. Egipt za�, aby sprawi� w�adcy przystojny pogrzeb, potrzebowa� g��bokiego spokoju.

Opu�ciwszy namiot rady wojennej ksi��� spyta� Mentezufisa:

� Dzielny Patrokles zgas� tej nocy: czy, �wi�ci m�owie, my�licie uczci� jego zw�oki?

� By� to barbarzy�ca i wielki grzesznik � odpar� kap�an. � Tak znakomite jednak odda� us�ugi Egiptowi, �e nale�y zapewni� mu �ycie za grobem. Je�eli wi�c pozwolisz, wasza dostojno��, dzi� jeszcze ode�lemy cia�o tego m�a do Memfisu, a�eby zrobi� jego mumi� i odwie�� j� na wieczne mieszkanie do Teb�w mi�dzy kr�lewskie przybytki.

Ksi��� zgodzi� si� z ochot�, ale podejrzenia jego wzros�y.

�Wczoraj � my�la� Mentezufis gromi� mnie jak leniwego ucznia, i jeszcze �aska bog�w! �e nie obi� mi grzbietu kijem, a dzi� przemawia do mnie jak pos�uszny syn do ojca i prawie pada na brzuch sw�j. Nie jest�e to znakiem, �e do namiotu mego zbli�a si� w�adza tudzie� godzina rachunku?��

Tak rozmy�laj�c ksi��� wzrasta� w dum�, a serce jego wype�nia� coraz silniejszy gniew przeciw kap�anom. Gniew tym gorszy, �e cichy jak skorpion, kt�ry, ukrywszy si� w piasku, jadowitym ��d�em kaleczy nieostro�n� nog�.

W nocy warty da�y zna�, �e t�um �ebrz�cych o �ask� Libijczyk�w ju� wszed� do w�wozu.

Jako� nad pustyni� wida� by�o �un� ich ognisk.

O wschodzie s�o�ca odezwa�y si� tr�by i ca�a armia egipska stan�a pod broni�, w najszerszym miejscu doliny. Stosownie do rozkazu ksi�cia, kt�ry chcia� jeszcze bardziej nastraszy� Libijczyk�w, mi�dzy szeregami wojska ustawiono spokojnych tragarzy, a w�r�d konnicy pomieszczono o�larzy na os�ach. I sta�o si� w onym dniu, �e Egipcjanie byli mnodzy jak piasek w pustyni, a Libijczycy trwo�ni, jak go��bie, nad kt�rymi kr��y jastrz�b.

O dziewi�tej rano przed namiot ksi�cia zajecha� jego z�ocisty w�z wojenny. Konie ubrane w strusie pi�ra rwa�y si� tak, �e ka�dego z nich musia�o pilnowa� dwu masztalerzy.

Ramzes wyszed� z namiotu, siad� na w�z i sam uj�� cugle, a miejsce wo�nicy zaj�� przy nim kap�an Pentuer, doradca. Jeden z jenera��w roztoczy� nad ksi�ciem du�y, zielony parasol, a z ty�u i po obu stronach wozu szli greccy oficerowie w poz�ocistych zbrojach. W pewnej odleg�o�ci za orszakiem ksi�cia posuwa� si� ma�y oddzia� gwardii, a w�r�d niego Tehenna, syn libijskiego wodza Musawasy.

O kilkaset krok�w od Egipcjan, przy wyj�ciu z glauko�skiego w�wozu, sta�a smutna gromada Libijczyk�w b�agaj�cych zwyci�zcy o mi�osierdzie.

Kiedy Ramzes wjecha� ze swoj� �wit� na wzg�rze, k�dy mia� przyjmowa� nieprzyjacielskie poselstwo, armia ku jego czci podnios�a taki okrzyk, �e chytry Musawasa zmartwi� si� jeszcze bardziej i szepn�� do bliskiej starszyzny:

� Zaprawd� m�wi� wam, jest to krzyk wojska, kt�re mi�uje swego wodza!..

W�wczas jeden z niespokojniejszych ksi���t libijskich, wielki bandyta, rzek� do Musawasy:

� Czy nie my�lisz, �e w takiej chwili roztropniej uczynimy ufaj�c chy�o�ci naszych koni ani�eli �asce faraonowego syna?� Ma to by� w�ciek�y lew, kt�ry nawet g�aszcz�c zdziera sk�r�; my za� jeste�my jako jagni�ta oderwane od cyck�w swej matki.

� Czy�, jak chcesz � odpar� Musawasa � ca�� pustyni� masz przed sob�. Ale mnie lud wys�a� na odkupienie swoich grzech�w, a nade wszystko mam syna Tehenn�, nad kt�rym ksi��� rozleje sw�j gniew, je�eli nie potrafi� go przeb�aga�.

Do gromady Libijczyk�w przycwa�owali dwaj jezdni Azjaci donosz�c, �e pan czeka na ich pokor�.

Musawasa gorzko westchn�� i poszed� ku pag�rkowi, na kt�rym sta� zwyci�zca. Nigdy jeszcze nie odby� on r�wnie ci�kiej podr�y!.. Grube, pokutnicze p��tno �le okrywa�o jego grzbiet; nad g�ow� obsypan� popio�em zn�ca� si� �ar s�oneczny, bose nogi gryz� mu �wir. a serce gni�t� smutek i w�asny, i zwyci�onego ludu.

Przeszed� zaledwie kilkaset krok�w, ale par� razy musia� zatrzyma� si� i odpocz��. Cz�sto te� ogl�da� si� za siebie, aby sprawdzi�, czy nadzy niewolnicy, kt�rzy nie�li dary dla ksi�cia, nie kradn� z�otych pier�cieni, a co gorsze � klejnot�w. Musawasa bowiem, jako m�� do�wiadczony, wiedzia�, �e ludzie najch�tniej korzystaj� z cudzego nieszcz�cia.

�Dzi�kuj� bogom � pociesza� si� w swej n�dzy chytry barbarzy�ca � �e na mnie pad� los upokorzenia si� przed ksi�ciem, kt�ry lada dzie� w�o�y faraonowsk� czapk�. W�adcy Egiptu s� wspania�omy�lni, szczeg�lniej w chwili zwyci�stwa. Je�eli wi�c potrafi� wzruszy� pana mego, umocni on moje znaczenie w Libii i pozwoli mi pobiera� du�e podatki. Prawdziwy za� cud, �e sam nast�pca tronu z�apa� Tehenn�; nie tylko bowiem nie uczyni mu krzywdy, ale jeszcze obsypie go dostoje�stwami��

Tak my�la�, a wci�� ogl�da� si�. Niewolnik bowiem, cho� nagi, mo�e ukradziony klejnot schowa� w usta, a nawet po�kn��.

Na trzydzie�ci krok�w przed wozem nast�pcy tronu Musawasa i towarzysz�cy mu najprzedniejsi Libijczycy upadli na brzuchy swoje i le�eli w piasku, dop�ki adiutant ksi���cy nie kaza� im wsta�. Zbli�ywszy si� o kilka krok�w znowu padli i uczynili tak trzy razy, a zawsze Ramzes musia� rozkazywa� im, a�eby si� podnie�li.

Przez ten czas Pentuer stoj�cy na ksi���cym wozie szepta� swojemu panu:

� Niech oblicze twoje nie poka�e im ani srogo�ci, ani uciechy. Raczej b�d� spokojny jak b�g Amon, kt�ry pogardza swymi wrogami i nie cieszy si� z lada jakich triumf�w�

Nareszcie pokutuj�cy Libijczycy stan�li przed obliczem ksi�cia, kt�ry ze z�ocistego wozu patrzy� na nich jak srogi hipopotam na kacz�ta nie maj�ce gdzie ukry� si� przed jego moc�.

� Ty�e� to � nagle odezwa� si� Ramzes? � Ty�e� to jest Musawasa, m�dry w�dz libijski?

� Jam jest tw�j s�uga � odpar� zapytany i znowu rzuci� si� na ziemi�.

Gdy mu kazano wsta�, ksi��� m�wi�:

� Jak mog�e� dopu�ci� si� tak ci�kiego grzechu i podnie�� r�k� na ziemi� bog�w? Czyli� opu�ci�a ci� dawna roztropno��?

� Panie! � odpar� chytry Libijczyk � �al pomi�sza� rozumy wygnanym �o�nierzom jego �wi�tobliwo�ci, wi�c biegli na w�asn� zgub� ci�gn�c za sob� mnie i moich. I wiedz� bogowie, jak d�ugo ci�gn�aby si� ta brzydka wojna, gdyby na czele armii wiecznie �yj�cego faraona nie stan�� sam Amon w twojej postaci. Jak pustynny wicher spad�e�, kiedy ci� nie oczekiwano, tam gdzie ci� nie oczekiwano, a jak byk �amie trzcin�, tak ty skruszy�e� za�lepionego nieprzyjaciela. Po czym wszystkie ludy nasze zrozumia�y, �e nawet straszne pu�ki libijskie dop�ty s� co� warte, dop�ki rzuca nimi twoja r�ka.

� M�drze m�wisz, Musawaso � rzek� ksi��� � a jeszcze lepiej uczyni�e�, �e� wyszed� naprzeciw armii boskiego faraona nie czekaj�c, a� ona przyjdzie do was. Radbym jednak dowiedzie� si�: o ile prawdziw� jest wasza pokora?

� �Rozja�nij oblicze, wielki mocarzu egipski � odpowiedzia� na to Musawasa. � Przychodzimy do ciebie jako poddani, a�eby imi� twoje by�o wielkim w Libii i a�eby� by� naszym s�o�cem, jak jeste� s�o�cem dziewi�ciu lud�w.

Rozka� tylko podw�adnym twoim, aby byli sprawiedliwymi dla zawojowanego i do pot�gi twej przy��czonego ludu. Niech twoi naczelnicy rz�dz� nami sumiennie i sprawiedliwie, a nie wed�ug z�ych ch�ci swoich donosz�c o nas fa�szywie i pobudzaj�c nie�ask� twoj� przeciw nam i dzieciom naszym. Rozka� im, namiestniku dobrotliwego faraona, aby rz�dzili nami wed�ug woli twojej oszcz�dzaj�c swobod�, mienie, j�zyk i obyczaje ojc�w i przodk�w naszych.

Niech prawa twoje b�d� dla wszystkich poddanych ci lud�w r�wne, niech urz�dnicy twoi nie pob�a�aj� jednym, a nie b�d� zbyt srogimi dla drugich. Niech wyroki ich b�d� dla wszystkich jednakie. Niech pobieraj� op�at� przeznaczon� na twe potrzeby i tw�j u�ytek, lecz nie podnosz� od nas innej w tajemnicy przed tob�, takiej, kt�ra nie wejdzie do skarbca twego, lecz wzbogaci tylko s�ugi twoje i s�ugi s�ug twoich.

Ka� rz�dzi� nami bez krzywdy dla nas i dla dzieci naszych, wszak jeste� bogiem naszym i w�adc� na wieki. Na�laduj s�o�ce, kt�re dla wszystkich rozsiewa sw�j blask daj�cy si�� i �ycie. B�agamy ci� o twe �aski, my, libijscy poddani, i padamy czo�em przed tob�, nast�pco wielkiego i pot�nego faraona.�[12]

Tak m�wi� przebieg�y ksi��� libijski Musawasa i sko�czywszy, znowu upad� brzuchem na ziemi�. A nast�pcy faraona, kiedy s�ucha� tych m�drych s��w, b�yszcza�y oczy i rozszerza�y si� nozdrza jak m�odemu ogierowi, kt�ry po sytnej paszy wybiega na ��k� mi�dzy klacze.

� Powsta�, Musawaso � odezwa� si� ksi��� � i pos�uchaj, co ci odpowiem. Los tw�j i twoich narod�w nie zale�y ode mnie lecz od mi�o�ciwego pana, kt�ry tak wznosi si� ponad nami wszystkimi, jak niebo nad ziemi�. Radz� ci wi�c, a�eby� ty i starszyzna libijska udali si� st�d do Memfisu i tam, upad�szy na twarz przed w�adc� i bogiem tego �wiata, powt�rzyli pokorn� mow�, kt�rej tu wys�ucha�em.

Nie wiem, jaki b�dzie skutek waszych pr�b; lecz poniewa� bogowie nigdy nie odwracaj� si� od skruszonych i b�agaj�cych, wi�c przeczuwam, �e nie b�dziecie �le przyj�ci.

A teraz poka�cie mi dary przeznaczone dla jego �wi�tobliwo�ci, abym os�dzi�, czy porusz� serce wszechmocnego faraona.

W tej chwili Mentezufis da� znak stoj�cemu na wozie ksi�cia Pentuerowi. A gdy ten zeszed� i zbli�y� si� ze czci� do �wi�tego m�a, Mentezufis szepn��:

� Boj� si�, a�eby m�odemu panu naszemu triumf nie za mocno uderzy� do g�owy. Czy nie s�dzisz, �e by�oby roztropnym przerwa� w jaki� spos�b uroczysto��?�

� Przeciwnie � odpar� Pentuer � nie przerywajcie uroczysto�ci, a ja wam r�cz�, �e podczas triumfu nie b�dzie mia� weso�ej twarzy.

� Zrobisz cud?

� Czyli�bym potrafi�? Poka�� mu tylko, �e na tym �wiecie wielkiej rado�ci towarzysz� wielkie strapienia.

� Czy�, jak chcesz � rzek� Mentezufis � gdy� bogowie dali ci m�dro�� godn� cz�onka najwy�szej rady.

Odezwa�y si� tr�by i b�bny i rozpocz�to poch�d triumfalny.

Na czele szli nadzy niewolnicy z darami, pilnowani przez mo�nych Libijczyk�w. Wi�c niesiono z�ote i srebrne bogi, szkatu�ki nape�nione wonno�ciami, emaliowane naczynia, tkaniny, sprz�ty, wreszcie z�ote misy zasypane rubinami, szafirami i szmaragdami. Niewolnicy nios�cy je mieli ogolone g�owy i opaski na ustach, a�eby kt�ry nie ukrad� cennego klejnotu.

Ksi��� Ramzes wspar� obie r�ce o kraw�d� wozu i z wysoko�ci pag�rka patrzy� na Libijczyk�w i swoje wojsko jak ��tog�owy orze� na pstre kuropatwy. Duma wype�nia�a go od st�p do g��w i wszyscy czuli, �e nie mo�na by� pot�niejszym nad tego zwyci�skiego wodza.

W jednej chwili oczy ksi�cia utraci�y sw�j blask, a na twarzy odmalowa�o si� przykre zdziwienie. To stoj�cy za nim Pentuer szepn��:

� Nak�o�, panie, ucha twego� Od czasu kiedy opu�ci�e� miasto Pi-Bast, zasz�y tam dziwne wydarzenia� Twoja kobieta, Kama Fenicjanka, uciek�a z Grekiem Lykonem�

� Z Lykonem?� � powt�rzy� ksi���.

� Nie poruszaj si�, panie, i nie okazuj tysi�com twoich niewolnik�w, �e masz smutek w dniu triumfu�

W tej chwili przechodzi� u st�p ksi�cia bardzo d�ugi sznur Libijczyk�w nios�cych w koszach owoce i chleby, a w ogromnych dzbanach wino i oliw� dla wojska. Na ten widok w�r�d karnego �o�nierstwa rozleg� si� szmer rado�ci, ale Ramzes nie spostrzeg� tego, zaj�ty opowiadaniem Pentuera.

� Bogowie � szepta� prorok � ukarali zdradzieck� Fenicjank�

� Z�apana?� � spyta� ksi���.

� Z�apana, ale musiano j� wys�a� do wschodnich kolonii� Spad� bowiem na ni� tr�d�

� O bogowie!.. � szepn�� Ramzes. � Czy aby mnie on nie grozi?�

� B�d� spokojny, panie: gdyby� si� zarazi�, ju� by� go mia��

Ksi��� poczu� zimno we wszystkich cz�onkach. Jak�e �atwo bogom z najwy�szych szczyt�w zepchn�� cz�owieka w przepa�� najg��bszej n�dzy!..

� A ten�e nikczemny Lykon?�

� Jest to wielki zbrodniarz � m�wi� Pentuer � zbrodniarz, jakich niewielu wyda�a ziemia�

� Znam go. Jest podobny do mnie jak obraz odbity w lustrze� � odpar� Ramzes.

Teraz nadci�gn�a gromada Libijczyk�w prowadz�cych osobliwe zwierz�ta. Na czele szed� jednogarbny wielb��d z bia�awym w�osem, jeden z pierwszych, jakiego z�apano w pustyni. Za nim dwa nosoro�ce, stado koni i oswojony lew w klatce. A dalej mn�stwo klatek z r�nobarwnymi ptakami, ma�pkami i ma�ymi pieskami, przeznaczonymi dla dam dworskich. W ko�cu p�dzono wielkie stada wo��w i baran�w na mi�so dla wojska.

Ksi��� ledwie rzuci� okiem na w�druj�cy zwierzyniec i pyta� kap�ana: � A Lykon schwytany?�

� Teraz powiem ci najgorsz� rzecz, nieszcz�liwy panie � szepta� Pentuer � Pami�taj jednak, aby nieprzyjaciele Egiptu nie dostrzegli smutku w tobie�

Nast�pca poruszy� si�.

� Twoja druga kobieta, Sara �yd�wka�

� Czy tak�e uciek�a?..

� Zmar�a w wi�zieniu�

� O bogowie!.. Kt� �mia� j� wtr�ci�?�

� Sama oskar�y�a si� o zab�jstwo syna twego�

� Co?�

Wielki krzyk rozleg� si� u st�p ksi�cia: maszerowali je�cy libijscy wzi�ci podczas bitwy, a na ich czele smutny Tehenna.

Ramzes mia� w tej chwili serce tak przepe�nione b�lem, �e skin�� na Tehenn� i rzek�:

� Sta� przy ojcu twoim Musawasie, a�eby widzia� i dotkn�� ci�, �e �yjesz�

Na te s�owa wszyscy Libijczycy i ca�e wojsko wyda�o pot�ny okrzyk; ale ksi��� nie s�ucha� go.

� Syn m�j nie �yje?� � pyta� kap�ana. � Sara oskar�y�a si� o dzieciob�jstwo?� Czy szale�stwo pad�o na jej dusz�?�

� Dziecko zabi� nikczemny Lykon�

� O bogowie, dajcie mi si�y!.. � j�kn�� ksi���.

� Hamuj si�, panie, jak przysta�o na zwyci�skiego wodza�

� Czyli� podobna zwyci�y� tak� bole��!.. O niemi�osierni bogowie!..

� Dziecko zabi� Lykon, Sara za� oskar�y�a si�, a�eby ciebie ocali� Widz�c bowiem morderc� w nocy, my�la�a, �e to ty sam by�e��

� A ja j� wygna�em z mego domu!.. A ja zrobi�em j� s�u�ebnic� Fenicjanki!.. � szepta� ksi���.

Teraz ukazali si� egipscy �o�nierze, nios�cy pe�ne kosze r�k uci�tych poleg�ym Libijczykom.

Na ten widok ksi��� Ramzes zas�oni� twarz swoj� i gorzko zap�aka�.

Natychmiast jenera�owie otoczyli w�z pocieszaj�c pana. Za� �wi�ty prorok Mentezufis poda� wniosek, kt�ry przyj�to bez namys�u, a�eby od tej pory wojsko egipskie ju� nigdy nie ucina�o r�k poleg�ym w boju nieprzyjacio�om.

Tym nieprzewidzianym wypadkiem zako�czy� si� pierwszy triumf nast�pcy egipskiego tronu. Ale �zy, jakie wyla� nad uci�tymi r�koma, mocniej ani�eli zwyci�ska bitwa przywi�za�y do niego Libijczyk�w. Nikt te� nie dziwi� si�, �e doko�a ognisk zasiedli w zgodzie �o�nierze egipscy i Libijczycy, dziel�c si� chlebem i pij�c wino z tych samych kubk�w. Miejsce wojny i nienawi�ci, kt�re mia�y trwa� ca�e lata, zaj�o g��bokie uczucie spokoju i zaufania.

Ramzes poleci�, a�eby Musawasa, Tehenna i najprzedniejsi Libijczycy natychmiast jechali z darami do Memfisu, i da� im eskort�, nie tyle do pilnowania ich, ile dla bezpiecze�stwa ich os�b i wiezionych skarb�w. Sam za� ukry� si� w namiocie i nie pokaza� si� przez kilka godzin. Nie przyj�� nawet Tutmozisa, jak cz�owiek, kt�remu bole�� starczy za najmilsze towarzystwo.

Ku wieczorowi przysz�a do ksi�cia deputacja greckich oficer�w pod dow�dztwem Kaliposa. Kiedy nast�pca zapyta�: czego chc�?� Kalipos odpar�:

� Przychodzimy b�aga� ci�, panie, a�eby cia�o naszego wodza, a twego s�ugi, Patroklesa, nie by�o wydane egipskim kap�anom, lecz spalone wed�ug greckiego obyczaju.

Ksi��� zdziwi� si�.

� Chyba wiadomo wam � rzek� � �e ze zw�ok Patroklesa kap�ani chc� zrobi� mumi� pierwszej klasy i umie�ci� j� przy grobach faraon�w. Czy mo�e wi�kszy zaszczyt spotka� cz�owieka na tym �wiecie?

Grecy wahali si�, wreszcie Kalipos zebrawszy odwag� odpowiedzia�:

� Panie nasz, pozw�l otworzy� serce przed tob�. Dobrze wiemy, �e zrobienie mumii jest dla cz�owieka korzystniejszym ni� spalenie go. Gdy bowiem dusza spalonego natychmiast przenosi si� do kraj�w wiekuistych, dusza zabalsamowanego mo�e tysi�ce lat �y� na tej ziemi i cieszy� si� jej pi�kno�ci�.

Ale egipscy kap�ani, wodzu (niech to nie obra�a twoich uszu!), nienawidzili Patroklesa.

Kt� wi�c nas zapewni, �e kap�ani, zrobiwszy jego mumi�, nie w tym celu zatrzymuj� dusz� na ziemi, aby j� podda� udr�czeniom?� I co my byliby�my warci, gdyby�my podejrzewaj�c zemst� nie uchronili od niej duszy naszego ziomka i dow�dcy?�

Zdziwienie Ramzesa jeszcze bardziej wzros�o.

� Czy�cie � rzek� � jak uwa�acie za potrzebne.

� A je�eli nie wydadz� nam cia�a?�

� Tylko przygotujcie stos, a reszt� sam si� zajm�.

Grecy wyszli, ksi��� pos�a� po Mentezufisa.

Kap�an spod oka przypatrzy� si� nast�pcy i znalaz� go bardzo zmienionym. Ramzes by� blady, prawie schud� w kilka godzin, a jego oczy straci�y blask i zapad�y si� pod czo�o.

Us�yszawszy, o co chodzi Grekom, Mentezufis ani chwili nie waha� si� z wydaniem zw�ok Patroklesa.

� Grecy maj� s�uszno�� � rzek� �wi�ty m�� � �e mogliby�my udr�cza� po �mierci cie� Patroklesa. Ale s� g�upcami przypuszczaj�c, �e kt�rykolwiek kap�an egipski czy chaldejski dopu�ci�by si� podobnej zbrodni.

Niech zabior� cia�o swego ziomka, je�eli s�dz�, �e pod opiek� ich obyczaj�w b�dzie szcz�liwy po �mierci!..

Ksi��� natychmiast wys�a� oficera ze stosownym rozkazem, ale Mentezufisa zatrzyma�.

Widocznie chcia� mu co� powiedzie�, cho� waha� si�.

Po d�u�szym milczeniu Ramzes nagle zapyta�:

� Zapewne wiesz, �wi�ty proroku, �e jedna z moich kobiet, Sara, umar�a, a jej syn zosta� zamordowany?�

� Sta�o si� to � odpar� Mentezufis � tej samej nocy, kiedy opu�cili�my Pi-Bast�

Ksi��� zerwa� si�.

� Przez wiekuistego Amona!.. � krzykn��. � Sta�o si� tak dawno, a wy nic nie wspomnieli�cie mi?� Nawet o tym, �e ja by�em pos�dzony o zabicie mego dziecka?�

� Panie � rzek� kap�an � naczelny w�dz w przededniu bitwy nie ma ani ojca, ani dziecka, ani nikogo zgo�a, tylko � swoj� armi� i nieprzyjaci�. Mogli�e�my ci� w tych wa�nych czasach niepokoi� podobnymi wiadomo�ciami?

� To prawda � odpar� ksi��� po namy�le. � Gdyby nas dzisiaj zaskoczono, nie wiem, czy potrafi�bym dobrze pokierowa� wojskiem� I w og�le nie wiem, czy ju� kiedykolwiek zdo�am odzyska� spok�j�

Takie ma�e� takie pi�kne dziecko!.. Albo i ta kobieta, kt�ra po�wi�ci�a si� za mnie, gdy ja ci�ko j� skrzywdzi�em. Nigdy nie my�la�em, �e mog� zdarza� si� podobne nieszcz�cia i �e przenosi je ludzkie serce.

� Czas wszystko leczy� Czas i modlitwa � szepn�� kap�an.

Ksi��� pokiwa� g�ow� i znowu w namiocie zaleg�a taka cisza, �e s�ycha� by�o piasek wysypuj�cy si� z klepsydry.

Nast�pca znowu ockn�� si�.

� Powiedz mi � rzek� � ojcze �wi�ty, je�eli nie nale�y to do wielkich tajemnic, jaka jest naprawd� r�nica mi�dzy spaleniem zmar�ego i zrobieniem z niego mumii? Bo chocia� s�ysza�em co� w szkole, nie rozumiem jednak tej kwestii, do kt�rej Grecy tak wielk� przywi�zuj� wag�.

� My przywi�zujemy daleko wi�ksz�, najwi�ksz��� odpar� kap�an. � �wiadcz� o tym nasze miasta zmar�ych, kt�re zaj�y ca�y skraj pustyni zachodniej. �wiadcz� piramidy, kt�re s� grobami faraon�w starego pa�stwa, i mnemonie, olbrzymie groby, kute w ska�ach, dla kr�l�w naszej epoki.

Pogrzeb i gr�b to wielka sprawa, to najwi�ksza sprawa ludzka. Bo gdy w formie cielesnej �yjemy pi��dziesi�t albo sto lat, nasze cienie trwaj� dziesi�tki tysi�cy lat, a� do zupe�nego oczyszczenia.

Asyryjscy barbarzy�cy �miej� si� z nas, �e wi�cej po�wi�camy zmar�ym ni� �yj�cym; ale zap�akaliby nad swoim niedbalstwem o zmar�ych, gdyby znana im by�a, jak nam, tajemnica �mierci i grobu�

Ksi��� otrz�sn�� si�.

� Przestraszasz mnie � rzek�. � Czyli� zapomnia�e�, �e mi�dzy zmar�ymi ja mam dwie mi�e istoty, kt�re nie s� pochowane wed�ug egipskiego rytua�u?

� Owszem. Teraz w�a�nie robi� ich mumie. A zar�wno Sara, jak i tw�j syn b�d� mieli wszystko, cokolwiek przyda� im si� mo�e w d�ugiej w�dr�wce.

� Doprawdy?� � spyta� jakby ucieszony Ramzes.

� Zar�czam, �e tak jest � odpar� kap�an � i �e zrobione b�dzie wszystko, co potrzeba, aby� znalaz� ich, panie, szcz�liwymi, gdy i tobie kiedy� uprzykrzy si� ziemski �ywot.

Nast�pca s�uchaj�c tego by� bardzo wzruszony.

� Wi�c my�lisz, �wi�ty m�u � spyta� � �e odnajd� kiedy� mego syna i b�d� m�g� powiedzie� tej kobiecie: Saro, ja wiem, �e by�em dla ciebie zbyt surowy?�

� Jestem tak pewny jak tego, �e widz� ci�, dostojny panie.

� M�w� m�w o tym!.. � zawo�a� ksi���. � Cz�owiek dop�ty nie dba o groby, dop�ki nie z�o�y w nich cz�stki samego siebie� A mnie spotka�a ta niedola, i w�a�nie w�wczas, gdym my�la�, �e z wyj�tkiem faraona nie ma pot�niejszego nade mnie!

� Zapytywa�e�, panie � zacz�� Mentezufis � jaka jest r�nica mi�dzy spaleniem zmar�ego i zrobieniem z niego mumii? Taka sama, jak mi�dzy zniszczeniem szaty a schowaniem jej do komory. Gdy szata jest przechowana, mo�e si� niejednokrotnie przyda�, a gdy masz tylko jedn�, by�oby szale�stwem pali� j��

� Tego nie rozumiem � wtr�ci� ksi���. � Tego nie wyk�adacie nawet w wy�szej szkole�

� Ale mo�emy powiedzie� nast�pcy faraona.

Wasza dostojno�� wiesz � ci�gn�� kap�an � �e ludzka istota sk�ada si� z trzech cz�ci: cia�a, iskry bo�ej i cienia, czyli Ka, kt�ry ��czy cia�o z iskr� bo��.

Gdy cz�owiek umiera, jego cie� tudzie� iskra od��czaj� si� od cia�a. Gdyby cz�owiek �y� bez grzechu, jego iskra bo�a wraz z cieniem natychmiast posz�aby mi�dzy bog�w, na wiekuiste �ycie. Ale ka�dy cz�owiek grzeszy, plami si� na tym �wiecie, skutkiem czego jego cie�, Ka, musi si� oczyszcza�, niekiedy przez tysi�ce lat. Za� oczyszcza si� w ten spos�b, �e niewidzialny b��ka si� po naszej ziemi, pomi�dzy lud�mi, i spe�nia dobre uczynki. Chocia� cienie zbrodniarzy nawet w zagrobowym �yciu dopuszczaj� si� wyst�pk�w i ostatecznie gubi� i siebie, i zawart� w nich iskr� bo��.

Ot�, co dla waszej dostojno�ci nie jest chyba tajemnic�, �w cie�, Ka, jest zupe�nie podobny do cz�owieka, tylko wygl�da, jakby by� utkany z bardzo delikatnej mg�y. Cie� ma g�ow�, r�ce i tu��w, mo�e chodzi�, m�wi�, rzuca� lub podnosi� przedmioty, ubiera si� jak cz�owiek, a nawet, osobliwie przez kilkaset pierwszych lat po �mierci, musi od czasu do czasu nieco posila� si�. P�niej bowiem wystarczaj� mu wizerunki pokarm�w�

G��wn� jednak si�� swoj� cie� czerpie z cia�a, kt�re po nim zostaje na ziemi. Gdy wi�c cia�o rzucimy do grobu, ono pr�dko psuje si� i cie� musi nasyca� si� prochem i zgnilizn�.

Gdy cia�o spalimy, cie� ma tylko popio�y do krzepienia si�. Ale gdy z cia�a zrobimy mumi�, czyli gdy cia�o zabalsamujemy na tysi�ce lat, cie�, Ka, zawsze jest zdr�w i silny i epok� swego oczyszczenia przep�dza spokojnie, nawet przyjemnie.

� Dziwne rzeczy!.. � szepn�� nast�pca.

� O �yciu zagrobowym kap�ani, w ci�gu tysi�cletnich bada�, dowiedzieli si� bardzo wa�nych szczeg��w. Przekonano si�, �e gdy w ciele zmar�ego zostaj� wn�trzno�ci, jego cie�, Ka, ma ogromny apetyt, potrzebuje tyle� pokarm�w co cz�owiek, a gdy pokarmu zabraknie, w�wczas rzuca si� na �yj�cych i wysysa z nich krew. Lecz gdy usuwa si� ze zw�ok wn�trzno�ci, jak my to robimy, w�wczas cie� prawie obywa si� bez pokarmu: jego w�asne cia�o, zbalsamowane i nape�nione silnie pachn�cymi zio�ami, wystarcza mu na miliony lat.

R�wnie� sprawdzono, �e gdy gr�b zmar�ego jest pusty, cie� t�skni za �wiatem i w��czy si� po ziemi bez potrzeby. Lecz gdy w kaplicy po�miertnej z�o�ymy odzienie, sprz�ty, bro�, naczynia i narz�dzia, kt�re zmar�y lubi�, gdy �ciany pokryjemy malowid�ami przedstawiaj�cymi: uczty, polowania, nabo�e�stwa, wojny i w og�le wypadki, w kt�rych nieboszczyk przyjmowa� udzia�, gdy jeszcze dodamy mu pos��ki os�b z jego rodziny, s�u�by, koni, ps�w i byd�a, w�wczas cie� nie wychodzi bez potrzeby na �wiat, gdy� znajduje go w swym domu zmar�ych.

Nareszcie przekonano si�, �e wiele cieni�w, nawet po odbyciu pokuty, nie mo�e wej�� do krainy wiecznego szcz�cia, poniewa� nie znaj� stosownych modlitw, zakl�� i rozm�w z bogami. Zapobiegamy temu owijaj�c mumi� w papirusy, na kt�rych s� wypisane sentencje, i � k�ad�c im do trumien Ksi�g� Zmar�ych.

Jednym s�owem nasz rytua� pogrzebowy zapewnia cieniowi si�y, chroni go od niewyg�d i t�sknoty za ziemi�, u�atwia mu wej�cie mi�dzy bog�w i � zabezpiecza �ywych ludzi od szk�d, jakie mog�yby im wyrz�dzi� cienie. Nasza wielka troskliwo�� o zmar�ych to w�a�nie ma na celu; dlatego stawiamy im prawie pa�ace, a w nich � najozdobniejsze mieszkania.

Ksi��� rozmy�la�, wreszcie rzek�:

� Rozumiem, �e wy�wiadczacie wielk� �ask� bezsilnym i bezbronnym cieniom zaopatruj�c ich w ten spos�b. Lecz� kto mi powie, �e cienie istniej��

O tym �e jest bezwodna pustynia � ci�gn�� ksi��� � wiem, bo j� widz�, bom ton�� w jej piaskach i do�wiadczy�em jej �ar�w. O tym, �e s� krainy, w kt�rych woda kamienieje, a para zamienia si� na bia�e puchy, tak�e wiem, bo m�wili wiarygodni �wiadkowie�

Ale sk�d wy wiecie o cieniach, kt�rych nikt nie widzia�, i o ich �yciu po�miertnym, skoro stamt�d nie wr�ci� �aden cz�owiek?

� Mylisz si�, wasza dostojno�� � odpar� kap�an. � Cienie ukazywa�y si� ludziom nieraz, a nawet opowiada�y im swoje tajemnice.

Mo�na mieszka� w Tebach dziesi�� lat i nie widzie� deszczu, mo�na �y� na ziemi sto lat i nie spotka� cienia. Ale kto by mieszka� przez setki lat w Tebach albo �y� tysi�ce lat na ziemi, zobaczy�by niejeden deszcz i niejednego cienia!..

� A kt� to �y� tysi�ce lat?� � zapyta� ksi���.

� �y�, �yje i �y� b�dzie �wi�ty stan kap�a�ski � odpowiedzia� Mentezufis. � On to przed trzydziestoma tysi�cami lat osiedli� si� nad Nilem, on przez ten czas bada� niebo i ziemi�, on stworzy� nasz� m�dro�� i nakre�li� plany wszystkich p�l, tam, kana��w, piramid i �wi�ty�

� To prawda � przerwa� ksi���. � Stan kap�a�ski jest m�dry i pot�ny, ale � gdzie s� cienie?� Kto je widzia� i z nimi rozmawia�?�

� Wiedz o tym, panie � prawi� Mentezufis � �e cie� jest w ka�dym �yj�cym cz�owieku. A jak s� ludzie odznaczaj�cy si� ogromn� si�� lub arcybystrym wzrokiem, tak s� i ludzie, kt�rzy posiadaj� niezwyk�y dar, �e � mog� za �ycia wydziela� sw�j w�asny cie�

Nasze tajemne ksi�gi pe�ne s� najwiarygodniejszych opowiada� w tej sprawie. Niejeden prorok umia� zapada� w sen podobny do �mierci. W�wczas jego cie� oddzieliwszy si� od cia�a w jednej chwili przenosi� si� do Tyru, Niniwy, Babilonu, ogl�da� rzeczy potrzebne, przys�uchiwa� si� naradom obchodz�cym nas i � po przebudzeniu si� proroka � zdawa� jak najdok�adniejsze sprawozdanie. Niejeden z�y czarownik r�wnie� zasn�wszy wysy�a� sw�j cie� do domu nienawidzonego cz�owieka, a tam wywraca� lub niszczy� sprz�ty i straszy� ca�� rodzin�.

Zdarza�o si�, �e cz�owiek napastowany przez cienia czarnoksi�nika uderza� go w��czni� lub mieczem. W�wczas w domu nawiedzanym ukazywa�y si� krwawe �lady, a czarnoksi�nik mia� na swym ciele t� w�a�nie ran�, kt�r� zadano cieniowi.

Niejednokrotnie te� cie� �yj�cego cz�owieka ukazywa� si� razem z nim, o kilka krok�w od niego�

� Znam ja takie cienie!.. � szepn�� ironicznie ksi���.

� Musz� doda� � ci�gn�� Mentezufis � �e nie tylko ludzie, ale � zwierz�ta, ro�liny, kamienie, budowle i sprz�ty maj� takie same cienie. Tylko (dziwna rzecz!) cie� przedmiotu martwego nie jest martwy, ale posiada �ycie: rusza si�, przesuwa z miejsca na miejsce, nawet my�li i objawia to za pomoc� rozmaitych znak�w, najcz�ciej � pukania.

Gdy cz�owiek umrze, cie� jego �yje i ukazuje si� ludziom. W naszych ksi�gach zapisano tysi�ce podobnych wypadk�w. Jedne cienie upomina�y si� o jad�o, inne chodzi�y po mieszkaniu, pracowa�y w ogrodzie albo polowa�y w g�rach z cieniami swoich ps�w i kot�w. Inne cienie straszy�y ludzi, niszczy�y ich maj�tek, wypija�y ich krew, nawet poci�ga�y �yj�cych do rozpusty� Bywa�y jednak cienie dobre: matek opiekuj�cych si� dzie�mi, poleg�ych �o�nierzy ostrzegaj�cych o zasadzce nieprzyjacielskiej, kap�an�w, kt�rzy odkrywali nam wa�ne tajemnice.

Jeszcze za o�mnastej dynastii cie� faraona Cheopsa (kt�ry pokutuje za ucisk ludu przy wznoszeniu piramidy dla siebie) ukazywa� si� w nubijskich kopalniach z�ota i lituj�c si� nad cierpieniami pracuj�cych wi�ni�w wskaza� im nowe �r�d�o wody.

� Opowiadasz ciekawe rzeczy, �wi�ty m�u � odpar� Ramzes � pozw�l wi�c, �e i ja ci co� powiem. Jednej nocy, w Pi-Bast, pokazano mi �m�j cie� By� zupe�nie podobny do mnie i nawet tak ubrany jak ja. Wnet jednak przekona�em si�, �e to nie jest �aden cie�, ale �ywy cz�owiek, niejaki Lykon, nikczemny morderca mego syna�

Wyst�pki swoje zacz�� od tego, �e straszy� Fenicjank� Kam�. Wyznaczy�em nagrod� za schwytanie go� Ale nasza policja nie tylko nie pojma�a go, lecz nawet pozwoli�a mu wykra�� t� sam� Kam� i zabi� niewinne dziecko.

Dzi� s�ysz�, �e schwytano Kam�; ale o tym n�dzniku nic nie wiem. Zapewne �yje na swobodzie zdr�w, weso�y i zasobny w skradzione skarby; mo�e nawet sposobi si� do nowej zbrodni!..

� Zbyt wiele os�b �ciga tego nikczemnika, a�eby w ko�cu nie zosta� pojmany � rzek� Mentezufis. � A gdy raz wpadnie w nasze r�ce, Egipt zap�aci mu za zgryzoty, jakie uczyni� jego nast�pcy tronu. Wierzaj mi, panie, mo�esz mu z g�ry przebaczy� wszystkie wyst�pki, kara bowiem odpowie ich wielko�ci.

� Wola�bym go sam mie� w r�kach � odpar� ksi���. � Zawsze to niebezpieczna rzecz taki �cie� za �ycia!..[13]

Nie bardzo zbudowany podobnym zako�czeniem swego wyk�adu, �wi�ty Mentezufis po�egna� ksi�cia. Po nim wszed� do namiotu Tutmozis zawiadamiaj�c, �e Grecy ju� uk�adaj� stos dla swojego wodza i �e kilkana�cie libijskich kobiet zgodzi�o si� p�aka� w czasie pogrzebowego obchodu � B�dziemy przy tym � odpar� nast�pca. � Czy wiesz, �e zabito mego syna?� Takie ma�e dziecko! Gdy nosi�em go, �mia� si� i wyci�ga� do mnie r�czki!.. Niepoj�ta rzecz, ile nikczemno�ci mo�e pomie�ci� ludzkie serce! Gdyby ten pod�y Lykon targn�� si� na moje �ycie, jeszcze rozumia�bym, nawet przebaczy�� Ale mordowa� dziecko�

� A o po�wi�ceniu Sary m�wiono ci, panie? � spyta� Tutmozis.

� Tak. Zdaje mi si�, �e by�a to najwierniejsza z moich kobiet i �e nies�usznie post�pi�em z ni�� Ale jak to mo�e by�? � zawo�a� ksi��� bij�c pi�ci� w st� � a�eby dotychczas nie schwytano n�dznika Lykona?� Przysi�gli mi na to Fenicjanie� obieca�em nagrod� naczelnikowi policji� W tym musi co� by�!..

Tutmozis zbli�y� si� do ksi�cia i szepn��:

� By� u mnie pos�aniec od Hirama, kt�ry obawiaj�c si� gniewu kap�an�w kryje si�, zanim opu�ci Egipt� Ot� Hiram podobno dowiedzia� si� od naczelnika policji w Pi-Bast, �e Lykon zosta� schwytany� Ale cicho!.. � doda� wyl�kniony Tutmozis.

Ksi��� na chwil� wpad� w gniew, lecz wnet si� opanowa�.

� Schwytany?� � powt�rzy�. � Dlaczego� ta tajemnica?�

� Bo naczelnik policji musia� odda� go �wi�temu Mefresowi na jego rozkaz w imieniu najwy�szej rady�

� Aha� aha!.. � powtarza� nast�pca. � Zatem czcigodnemu Mefresowi i najwy�szej radzie potrzebny jest cz�owiek tak bardzo podobny do mnie?� Aha!.. Memu dziecku i Sarze maj� sprawi� pi�kny pogrzeb� balsamuj� ich zw�oki� Ale morderc� ukrywaj� w bezpiecznym miejscu� Aha!..

I �wi�ty Mentezufis jest wielkim m�drcem. Opowiedzia� mi dzi� wszystkie tajemnice zagrobowego �ycia, wyt�umaczy� mi ca�y pogrzebowy rytua�, jakbym ja sam by� kap�anem co najmniej trzeciego stopnia� Ale o schwytaniu Lykona i o ukryciu tego zab�jcy przez Mefresa ani wspomnia�!.. Widocznie �wi�ci ojcowie troskliwsi s� o drobne sekreta nast�pcy tronu ani�eli o wielkie tajemnice przysz�ego �ycia� Aha!

� Zdaje si�, panie, �e dziwi� ci� to nie powinno � wtr�ci� Tutmozis. � Wiesz, �e kap�ani ju� podejrzewaj� ci� o niech�� i maj� si� na ostro�no�ci� Tym wi�cej�

� Co tym wi�cej?�

� �e jego �wi�tobliwo�� jest bardzo chory. Bardzo�

� Aha!.. ojciec m�j chory, a ja tymczasem na czele wojska musz� pilnowa� pustyni, a�eby z niej piaski nie uciek�y� Dobrze, �e� mi to przypomnia�!.. Tak, jego �wi�tobliwo�� musi by� ci�ko chory, gdy� kap�ani s� bardzo czuli dla mnie� Wszystko mi pokazuj� i o wszystkim m�wi� wyj�wszy tego, �e Mefres ukry� Lykona.

� Tutmozis � rzek� nagle ksi��� � czy i dzi� s�dzisz, �e mog� rachowa� na wojsko?�

� Na �mier� p�jdziemy, tylko rozka��

� I za szlacht� r�czysz?�

� Jak za wojsko.

� Dobrze � odpar� nast�pca. � Mo�emy teraz odda� ostatni� us�ug� Patroklesowi.

W ci�gu kilku miesi�cy podczas kt�rych ksi��� Ramzes pe�ni� obowi�zki namiestnika Dolnego Egiptu, jego �wi�tobliwy ojciec coraz bardziej zapada� na zdrowiu. I zbli�a�a si� chwila, w kt�rej pan wieczno�ci, budz�cy rado�� w sercach, w�adca Egiptu i wszystkich kraj�w; jakie tylko o�wietla s�o�ce, mia� zaj�� miejsce obok czcigodnych poprzednik�w swoich, w teba�skich katakumbach, kt�re le�� po drugiej stronie miasta Teb.

Nie by� jeszcze zbyt podesz�y wiek r�wnego bogom mocarza, kt�ry rozdawa� �ycie poddanym i mia� w�adz� zabierania m�om ich �on wed�ug pragnie� serca swego. Ale trzydziesto-kilkuletnie rz�dy tak go zm�czy�y, �e ju� sam chcia� wypocz��, odnale�� m�odo�� i pi�kno�� swoj� w zachodniej krainie, gdzie ka�dy faraon bez trosk panuje wiecznie nad ludami tak szcz�liwymi, �e nikt i nigdy nie chcia� stamt�d powraca�.

Jeszcze p� roku temu �wi�tobliwy pan spe�nia� wszystkie czynno�ci przywi�zane do jego stanowiska, na kt�rym opiera�o si� bezpiecze�stwo i pomy�lno�� ca�ego widzialnego �wiata.

Rankiem, ledwo kur zapia�, kap�ani budzili w�adc� hymnem na cze�� wschodz�cego s�o�ca. Faraon podnosi� si� z �o�a i w z�ocistej wannie bra� k�piel z wody r�anej. Po czym boskie cia�o jego by�o natarte bezcennymi wonno�ciami, w�r�d szmeru mod��w maj�cych w�asno�� odp�dzania z�ych duch�w.

Tak oczyszczony i okadzony przez prorok�w szed� pan do kapliczki. Odrywa� glinian� piecz�� ode drzwi i wchodzi� sam jeden do sanktuarium, gdzie na �o�u ze s�oniowej ko�ci spoczywa� cudowny pos�g bo�ka Ozirisa. Bo�ek mia� ten nadzwyczajny dar, �e na ka�d� noc odpada�y mu r�ce, nogi i g�owa odci�te niegdy� przez z�ego boga Seta; lecz po modlitwie faraona wszystkie cz�onki zrasta�y si� na powr�t, bez �adnej przyczyny.

Gdy jego �wi�tobliwo�� przekona� si�, �e Oziris znowu jest ca�y, wydobywa� pos�g z �o�a, k�pa� go, ubiera� w drogocenne szaty i � posadziwszy na malachitowym tronie, okadza� go wonno�ciami. Ceremonia to nader wa�na: gdyby bowiem kt�rego poranku boskie cz�onki Ozirisa nie zros�y si�, by�by to znak, �e Egiptowi, je�eli nie ca�emu �wiatu, grozi wielkie nieszcz�cie.

Po wskrzeszeniu i ubraniu b�stwa jego �wi�tobliwo�� zostawia� otwarte drzwi kaplicy, aby przez nie na kraj sp�ywa�y b�ogos�awie�stwa. Zarazem wyznacza� kap�an�w, kt�rzy przez ca�y dzie� mieli pilnowa� sanktuarium nie tyle przed z�� wol�, ile przed lekkomy�lno�ci� ludzk�. Nieraz bowiem zdarza�o si�, �e niebaczny �miertelnik zbli�ywszy si� zanadto do naj�wi�tszego miejsca nara�a� si� na niewidzialne uderzenie, kt�re pozbawia�o go przytomno�ci, a nawet �ycia.

Po odprawieniu nabo�e�stwa szed� pan, otoczony �piewaj�cymi kap�anami, do wielkiej sali jadalnej, gdzie sta� fotel i stoliczek dla niego i dziewi�tna�cie innych stoliczk�w przed dziewi�tnastu pos�gami wyobra�aj�cymi dziewi�tna�cie poprzednich dynastii. Gdy za� w�adca usiad�, wbiega�y m�ode ch�opcy i dziewcz�ta ze srebrnymi talerzami, na kt�rych by�o mi�so i ciasta, tudzie� z dzbanami wina. Kap�an dozoruj�cy potraw kosztowa� z pierwszego talerza i pierwszego dzbanka, kt�re nast�pnie na kl�czkach podawano faraonowi, a inne talerze i dzbany stawiano przed pos�gami przodk�w. Gdy za� w�adca zaspokoiwszy g��d opu�ci� sal�, potrawy przeznaczone dla przodk�w mieli prawo zjada� ksi���ta albo kap�ani.

Z jadalni udawa� si� pan do nie mniej wielkiej sali audiencjonalnej. Tu padali przed nim na twarz najbli�si dostojnicy pa�stwa i najbli�sza rodzina, po czym minister Herhor, najwy�szy skarbnik, najwy�szy s�dzia i najwy�szy naczelnik policji sk�adali mu raporty o sprawach pa�stwa. Czytanie by�o przerywane religijn� muzyk� i ta�cem, w czasie wykonywania kt�rych tron zasypywano wie�cami i bukietami.

Po audiencji jego �wi�tobliwo�� udawa� si� do obocznego gabinetu i po�o�ywszy si� na kanapie chwil� drzema�. Nast�pnie sk�ada� bogom ofiary z wina i kadzide� i opowiada� kap�anom swoje sny, wedle kt�rych m�drcy uk�adali najwy�sze rozporz�dzenia w sprawach, kt�re jego �wi�tobliwo�� mia� rozstrzyga�.

Niekiedy jednak, gdy sn�w nie by�o albo gdy ich t�umaczenie wyda�o si� faraonowi niew�a�ciwym, jego �wi�tobliwo�� u�miecha� si� dobrotliwie i � rozkazywa� w danej sprawie post�pi� tak a tak. Rozkaz ten by� prawem, kt�rego nikt nie m�g� zmienia�, chyba tylko w wykonaniu szczeg��w.

W godzinach popo�udniowych jego �wi�tobliwo�� niesiony w lektyce ukazywa� si� na dziedzi�cu swojej wiernej gwardii, a potem wst�powa� na taras i spogl�da� ku czterem okolicom �wiata, aby udzieli� im swego b�ogos�awie�stwa. W�wczas ze szczytu pylon�w wywieszano chor�gwie i odzywa�y si� pot�ne g�osy tr�b. Ktokolwiek us�ysza� je, w mie�cie czy w polu, Egipcjanin czy barbarzy�ca, pada� na twarz, a�eby i na jego g�ow� sp�yn�a cz�stka �aski najwy�szej.

W takiej chwili nie by�o wolno uderzy� cz�owieka ani bydl�cia: kij podniesiony nad grzbietem sam opada�. Je�eli za� przest�pca skazany na �mier� dowi�d�, �e czytano mu wyrok w czasie ukazania si� pana nieba i ziemi, zmniejszano mu kar�. Albowiem przed faraonem chodzi moc, a za nim mi�osierdzie.

Uszcz�liwiwszy lud sw�j w�adca wszystkich rzeczy, jakie tylko s� pod s�o�cem, zst�powa� do swoich ogrod�w, mi�dzy palmy i sykomory, i tu siedzia� najd�u�ej odbieraj�c ho�dy od swych kobiet i przypatruj�c si� zabawom dzieci swojego domu. Gdy kt�re z nich pi�kno�ci� czy zr�czno�ci� zwr�ci�o jego uwag�, przywo�ywa� je do siebie i pyta�:

� Kto ty jeste�, m�j male�ki?

� Jestem ksi��� Binotris, syn jego �wi�tobliwo�ci � odpowiada� ch�opczyk.

� A jak�e nazywa si� twoja matka?

� Moja matka jest pani Ameces, kobieta jego �wi�tobliwo�ci.

� C� ty umiesz?

� Umiem ju� liczy� do dziesi�ciu i napisa�: �Niech �yje wiecznie ojciec i b�g nasz, �wi�tobliwy faraon Ramzes!..�

Pan wieczno�ci dobrotliwie u�miecha� si� i swoj� delikatn�, prawie przezroczyst� r�k� dotyka� k�dzierzawej g�owy czupurnego ch�opca. W�wczas dziecko naprawd� zostawa�o ksi�ciem, pomimo �e jego �wi�tobliwo�� wci�� u�miecha� si� w spos�b zagadkowy.

Ale kogo raz dotkn�a boska r�ka, ten nie m�g� zazna� niedoli w �yciu i musia� by� wywy�szonym nad innych.

Na obiad szed� w�adca do drugiej sali jadalnej i dzieli� si� posi�kiem z bogami wszystkich nomes�w Egiptu, kt�rych pos�gi sta�y wzd�u� �cian. Czego za� nie zjedli bogowie, to dostawa�o si� kap�anom i najwy�szym osobom dworu.

Ku wieczorowi jego �wi�tobliwo�� przyjmowa� wizyt� pani Nikotris, matki nast�pcy tronu, patrzy� na religijne ta�ce i przys�uchiwa� si� koncertowi. Po czym udawa� si� znowu do k�pieli i, oczyszczony, wst�powa� do kaplicy Ozirisa, a�eby rozebra� i u�o�y� do snu b�stwo cudowne. Dokonawszy tego, zamyka� i piecz�towa� drzwi kaplicy i otoczony procesj� kap�an�w szed� do sypialni.

Kap�ani do wschodu s�o�ca w s�siedniej izbie odprawiali ciche mod�y do duszy faraona, kt�ra podczas snu znajduje si� mi�dzy bogami. W�wczas przedstawiali jej pro�by o pomy�lne za�atwienie bie��cych spraw pa�stwa, o opiek� nad granicami Egiptu i nad grobami kr�l�w, a�eby �aden z�odziej nie �mia� do nich wchodzi� i narusza� wiekuistego spoczynku mocarzy pe�nych chwa�y. Mod�y kap�a�skie jednak, zapewne skutkiem nocnego zm�czenia, nie zawsze by�y skuteczne: k�opoty bowiem pa�stwa ros�y, a i groby �wi�te okradano, nie tylko wynosz�c z nich rzeczy kosztowne, lecz nawet mumie faraon�w.

By� to skutek osiedlenia si� w kraju r�nych cudzoziemc�w i pogan; od kt�rych lud nauczy� si� lekcewa�enia egipskich bog�w i miejsc naj�wi�tszych.

Spoczynek pana nad pany przerywa� si� raz, o p�nocy. W tej bowiem godzinie astrologowie budzili jego �wi�tobliwo�� i zawiadamiali go: w kt�rej kwadrze znajduje si� ksi�yc, kt�re planety �wiec� nad horyzontem, jaka konstelacja przechodzi przez po�udnik i czy w og�le na niebie nie zdarzy�o si� nic szczeg�lnego? Niekiedy bowiem ukazywa�y si� chmury, spada�y gwiazdy cz�ciej ni� zwykle albo przelatywa�y nad ziemi� kule ogniste.

Pan wys�ucha� raportu astrolog�w, w razie jakiego� niezwyk�ego zjawiska uspokaja� ich o bezpiecze�stwo �wiata i � wszystkie spostrze�enia kaza� zapisa� do odno�nych tablic, kt�re co miesi�c odsy�ano kap�anom �wi�tyni Sfinksa, najwi�kszym m�drcom, jakich posiada� Egipt.

M�owie ci z powy�szych tablic wyprowadzali wnioski, lecz najwa�niejszych nie objawiali nikomu, chyba kolegom swoim, chaldejskim kap�anom w Babilonie.

Po p�nocy jego �wi�tobliwo�� m�g� ju� spa� do zapiania rannych kogut�w, je�eli uwa�a� za stosowne.

Taki pobo�ny i pracowity �ywot jeszcze p� roku temu prowadzi� dobry b�g, rozdawca opieki, �ycia i zdrowia, dniem i noc� czuwaj�c nad ziemi� i niebem, nad widzialnym i niewidzialnym �wiatem. Ale od p� roku wiecznie �yj�ca dusza jego coraz cz�ciej zacz�a przykrzy� sobie ziemskie sprawy i cielesn� pow�ok�. Bywa�y dnie, �e nic nie jad�, i noce, w czasie kt�rych wcale nie sypia�. Niekiedy podczas audiencji na �agodnym jego obliczu ukazywa� si� wyraz g��bokiej bole�ci, a bardzo cz�sto, coraz cz�ciej, zdarza�o si�, �e wpada� w omdlenia.

Przera�ona kr�lowa Nikotris, najdostojniejszy Herhor i kap�ani niejednokrotnie zapytywali w�adc�: czy mu co nie dolega? Ale pan wzrusza� ramionami i milcza�, wci�� pe�ni�c swoje uci��liwe obowi�zki.

W�wczas lekarze dworscy nieznacznie zacz�li podsuwa� mu najmocniejsze �rodki dla przywr�cenia si�. Mi�szano mu w winie i potrawach naprz�d popio�y konia i byka, p�niej � lwa, nosoro�ca i s�onia, ale pot�ne leki zdawa�y si� nie wywiera� �adnego skutku. Jego �wi�tobliwo�� tak cz�sto omdlewa�, �e ju� zaprzestano odczytywa� mu raport�w.

Jednego dnia dostojny Herhor wraz z kr�low� i kap�anami, pad�szy na twarze, ub�agali pana, �e pozwoli� zbada� m�drcom swoje boskie cia�o. Pan zgodzi� si�, lekarze zbadali go i opukali, lecz opr�cz wielkiego wychudni�cia nie znale�li �adnej gro�nej wskaz�wki.

� Jakich uczu� doznaje wasza �wi�tobliwo��? � zapyta� w ko�cu najm�drszy lekarz.

Faraon u�miechn�� si�.

� Czuj� � odpar� � �e pora mi wr�ci� do s�onecznego ojca.

� Tego wasza �wi�tobliwo�� zrobi� nie mo�e bez najwi�kszej szkody dla swoich lud�w � po�piesznie wtr�ci� Herhor.

� Zostawi� wam syna, Ramzesa, kt�ry jest lwem i or�em w jednej osobie � rzek� pan. � I zaprawd�, je�eli go s�ucha� b�dziecie, zgotuje on Egiptowi taki los, o jakim od pocz�tku �wiata nie s�yszano.

�wi�tego Herhora i innych kap�an�w a� zimno przesz�o od tej obietnicy. Oni wiedzieli, �e nast�pca tronu jest lwem i or�em w jednej osobie i �e s�ucha� go musz�. Woleliby jednak jeszcze przez d�ugie lata mie� tego oto �askawego pana, kt�rego serce pe�ne lito�ci by�o jak wiatr p�nocny przynosz�cy deszcz polom i och�od� ludziom.

Dlatego wszyscy, niby jeden m��, padli na ziemi� j�cz�c i dop�ty le�eli na brzuchach swoich, a� faraon zgodzi� si� podda� kuracji.

Wtedy lekarze na ca�y dzie� wynie�li go do ogrodu mi�dzy pachn�ce drzewa iglaste, karmili go siekanym mi�sem, poili mocnymi roso�ami, mlekiem i starym winem. Dzielne te �rodki na jaki� tydzie� wzmocni�y jego �wi�tobliwo��; wnet jednak przysz�o nowe os�abienie, dla zwalczania kt�rego zmuszono pana, a�eby pi� �wie�� krew ciel�t pochodz�cych od Apisa.

Lecz i krew nie na d�ugo pomog�a, i trzeba by�o odwo�a� si� do porady arcykap�ana �wi�tyni � z�ego boga Seta.

W�r�d powszechnej trwogi ponury kap�an wszed� do sypialni jego �wi�tobliwo�ci, spojrza� na chorego i zaleci� straszne lekarstwo.

� Trzeba � rzek� � dawa� faraonowi do picia krew z niewinnych dzieci, co dzie� po kubku�

Kap�ani i magnaci zape�niaj�cy pok�j oniemieli na tak� rad�. Potem zacz�li szepta�, �e do tego celu najlepsze b�d� dzieci ch�opskie; dzieci bowiem kap�a�skie i wielkich pan�w ju� w niemowl�ctwie trac� niewinno��.

� Wszystko mi jedno, czyje to b�d� dzieci � odpar� okrutny kap�an � byle jego �wi�tobliwo�� mia� co dzie� �wie�� krew.

Pan, le��c na ��ku z zamkni�tymi oczyma, s�ucha� tej krwawej rady i l�kliwych szept�w dworu. A gdy jeden z lekarzy nie�mia�o spyta� Herhora: czy mo�na zaj�� si� wyszukaniem odpowiednich dzieci?� faraon ockn�� si�. Wlepi� m�dre oczy w obecnych i rzek�:

� Krokodyl nie po�era swoich ma�ych, szakal i hiena oddaje �ycie za swe szczeni�ta, a ja mia�bym pi� krew egipskich dzieci, kt�re s� moimi dzie�mi?� Zaprawd�, nigdy bym nie przypuszcza�, �e o�mieli mi si� kto zaleci� niegodne lekarstwo�

Kap�an z�ego boga upad� na ziemi� t�omacz�c si�, �e krwi dzieci�cej nikt nigdy nie pi� w Egipcie, lecz �e moce piekielne tym sposobem maj� przywraca� zdrowie. Taki przynajmniej �rodek u�ywa si� w Asyrii i Fenicji.

� Wstyd� si� � odpar� faraon � w pa�acu mocarzy egipskich wspomina� tak obmierz�e rzeczy. Czy nie wiesz, �e Fenicjanie i Asyryjczycy s� g�upimi barbarzy�cami? Ale u nas najciemniejszy ch�op nie uwierzy, aby krew niewinnie rozlana mog�a komu wyj�� na po�ytek�

Tak m�wi� r�wny nie�miertelnym. Dworacy zas�onili twarze pokalane wstydem, a arcykap�an Seta po cichu wyni�s� si� z komnaty.

W�wczas Herhor, aby uratowa� gasn�ce �ycie w�adcy, uciek� si� do ostatecznego �rodka i powiedzia� faraonowi, �e kryje si� w jednej z teba�skich �wi�ty� Chaldejczyk, Beroes, najm�drszy kap�an z Babilonu i niezr�wnany cudotw�rca.

� Dla waszej �wi�tobliwo�ci � m�wi� Herhor � obcy to cz�owiek i nie ma prawa udziela� tak wa�nych rad naszemu panu. Ale pozw�l, kr�lu, a�eby spojrza� na ciebie, bo jestem pewny, �e znajdzie dla twej choroby lekarstwo, a w �adnym wypadku nie obrazi twojej �wi�to�ci bezbo�nymi s�owami.

Faraon i tym razem uleg� namowom wiernego s�ugi. A we dwa dni Beroes, wezwany jakim� tajemniczym sposobem, przyp�yn�� do Memfisu.

M�dry Chaldejczyk nawet nie ogl�daj�c szczeg�owo faraona tak� da� rad�:

� Trzeba znale�� w Egipcie cz�owieka, kt�rego mod�y dosi�gaj� tronu Najwy�szego. A gdy on szczerze pomodli si� na intencj� faraona, w�adca odzyska zdrowie i b�dzie �y� d�ugie lata.

Us�yszawszy te s�owa, pan spojrza� na gromad� otaczaj�cych go kap�an�w i rzek�:

� Widz� tu tylu m��w �wi�tych, �e gdy kt�ry zechce pomy�le� o mnie, b�d� zdr�w�

I u�miechn�� si� nieznacznie.

� Wszyscy jeste�my tylko lud�mi � wtr�ci� cudotw�rczy Beroes � wi�c dusze nasze nie zawsze mog� wznie�� si� do podn�ka Przedwiecznego. Dam jednak waszej �wi�tobliwo�ci nieomylny spos�b odkrycia cz�owieka, kt�ry modli si� najszczerzej i najskuteczniej.

� Owszem, odkryj mi go, a�eby zosta� moim przyjacielem w ostatniej godzinie �ycia.

Po przychylnej odpowiedzi pana Chaldejczyk za��da� komnaty maj�cej tylko jedne drzwi i przez nikogo nie zamieszkiwanej. I tego samego dnia, na godzin� przed zachodem s�o�ca, kaza� przenie�� tam jego �wi�tobliwo��.

W oznaczonej porze czterech najwy�szych kap�an�w ubra�o faraona w now�, lnian� szat�, odm�wi�o nad nim wielk� modlitw�, kt�ra stanowczo odp�dza�a z�e moce, i usadowiwszy go w prost� lektyk� z cedrowego drzewa zanios�o pana do owej pustej komnaty, gdzie znajdowa� si� tylko ma�y stolik.

By� tam ju� Beroes i zwr�cony do wschodu modli� si�.

Kiedy kap�ani wyszli, Chaldejczyk zamkn�� ci�kie drzwi izby, w�o�y� na ramiona purpurow� szarf�, a na stoliku przed faraonem postawi� szklan� kul� czarnej barwy. W lew� r�k� wzi�� ostry sztylet z babilo�skiej stali, w praw� � lask� pokryt� tajemniczymi znakami i t�� lask� dooko�a siebie i faraona zakre�li� w powietrzu kr�g. Potem zwracaj�c si� kolejno ku czterem okolicom �wiata szepta�:

� Amorul, Taneha, Latisten, Rabur, Adonay� Miej lito�� nade mn� i oczy�� mnie, Ojcze niebieski, �askawy i mi�osierny� Zlej na niegodnego s�ug� swoje �wi�te b�ogos�awie�stwo i wyci�gnij wszechmocne rami� na duchy uparte i buntownicze, a�ebym m�g� rozwa�a� w spokoju twoje �wi�te dzie�a�

Przerwa� i zwr�ci� si� do faraona:

� Mer-amen-Ramzesie, arcykap�anie Amona, czy w tej czarnej kuli dostrzegasz iskr�?�

� Widz� bia�� iskr�, kt�ra zdaje si� porusza� jak pszczo�a nad kwiatem�

Mer-amen-Ramzesie, patrz w t� iskr� i nie odrywaj od niej oczu� Nie spogl�daj ani na prawo, ani na lewo, ani na nic, cokolwiek wychyla�oby si� z bok�w�

I znowu szepn��:

Baralanensis, Baldachiensis, przez pot�nych ksi���t Genio, Lachiadae, ministr�w piekielnego pa�stwa, wywo�uj� was i wzywam moc� najwy�szego Majestatu, kt�r� jestem obdarzony, zaklinam was i rozkazuj�

W tym miejscu faraon wstrz�sn�� si� ze wstr�tem.

� Mer-amen-Ramzesie, co widzisz? � zapyta� Chaldejczyk.

� Spoza kuli wychyla si� jaka� okropna g�owa� Rude w�osy je�� si� twarz zielonkowatej barwy� �renice wywr�cone na d�, �e tylko bia�ka oczu wida� Usta szeroko otwarte, jakby chcia�y krzycze�

� To trwoga � rzek� Beroes i zwr�ci� ponad kul� ostrze sztyletu.

Nagle faraon a� zgi�� si� ku ziemi.

� Dosy�!.. � zawo�a� � dlaczego mnie tak m�czysz?� Strudzone cia�o chce spocz��, dusza ulecie� w krain� wiecznego �wiat�a� A wy nie tylko nie pozwalacie mi umrze� ale jeszcze wymy�lacie nowe udr�czenia� Ach!.. nie chc�

� Co widzisz?�

� Od sufitu co chwil� spuszczaj� si� niby dwie nogi paj�cze, straszliwe� Grube jak palmy, kosmate, zako�czone hakami� Czuj�, �e nad moj� g�ow� unosi si� potwornej wielko�ci paj�k i osnuwa mnie sieci� z lin okr�towych�

Beroes zwr�ci� sztylet w g�r�.

� Mer-amen-Ramzesie � rzek� znowu � ci�gle patrz w iskr� i nie ogl�daj si� na boki�

Oto znak, kt�ry podnosz� w waszej obecno�ci� � szepta�. � Otom jest pot�nie uzbrojony w pomoc bosk�, przewiduj�cy i nieustraszony, kt�ry wywo�uj� was przez zakl�cia� Aye, Saraye, Aye, Saraye, Aye, Saraye� przez imi� wszechmocnego i wiecznie �yj�cego Boga�

W tej chwili na twarzy faraona ukaza� si� spokojny u�miech.

� Zdaje mi si� rzek� pan �e widz� Egipt� Ca�y Egipt� Tak, to jest Nil� pustynia� Tu Memfis, tam Teby�

Istotnie widzia� Egipt, ca�y Egipt, ale nie wi�kszy od alei, kt�ra ci�gn�a si� przez ogr�d jego pa�acu. Dziwny obraz mia� jednak t� w�asno��, �e gdy faraon skierowa� na jaki punkt baczniejsz� uwag�, punkt ten rozrasta� si� w okolic� prawie naturalnej wielko�ci.

S�o�ce ju� zachodzi�o oblewaj�c ziemi� z�otawopurpurowym �wiat�em. Dzienne ptaki zasiada�y do snu, nocne � budzi�y si� w kryj�wkach. W pustyni ziewa�y hieny i szakale, a drzemi�cy lew przeci�ga� pot�ne cielsko gotuj�c si� do po�cig�w za �upem.

Nilowy rybak �piesznie wyw��czy� sieci, wielkie statki transportowe przybija�y do brzeg�w. Znu�ony rolnik odejmowa� od �urawia kube�, kt�rym przez ca�y dzie� czerpa� wod�; inny powoli wraca� z p�ugiem do swej lepianki. W miastach zapalano �wiat�a, w �wi�tyniach kap�ani zbierali si� na nabo�e�stwo wieczorne. Na go�ci�cach opada� kurz i milkn�y skrzypi�ce ko�a woz�w. Ze szczytu pylon�w odezwa�y si� j�kliwe g�osy wzywaj�ce nar�d do modlitwy.

W chwil� p�niej faraon spostrzeg� ze zdziwieniem niby stado srebrzystych ptak�w unosz�cych si� nad ziemi�. Wylatywa�y one ze �wi�ty�, pa�ac�w, ulic, fabryk, statk�w nilowych, chat wie�niaczych, nawet z kopal�. Z pocz�tku ka�dy z nich p�dzi� w g�r� jak strza�a, lecz wnet spotyka� pod niebem innego srebrnopi�rego ptaka, kt�ry zabiega� mu drog�, uderza� go z ca�ej si�y i, � obaj martwi upadali na ziemi�.

By�y to niezgodne modlitwy ludzkie, kt�re nawzajem przeszkadza�y sobie wzbi� si� do tronu Przedwiecznego�

Faraon wyt�y� s�uch� Z pocz�tku dolatywa� go tylko szelest skrzyde�; niebawem jednak m�g� odr�ni� wyrazy.

I oto s�ysza� chorego, kt�ry modli� si� o powr�t do zdrowia, ale jednocze�nie lekarza, kt�ry b�aga�, a�eby jego pacjent chorowa� jak najd�u�ej. Gospodarz prosi� Amona o czuwanie nad jego �pichrzem i obor�; z�odziej wyci�ga� r�ce do nieba, a�eby bez przeszkody m�g� wyprowadzi� cudz� krow� i nape�ni� wory cudzym ziarnem.

Modlitwy ich roztr�ca�y si� jak kamienie wyrzucone z procy.

W�drowiec w pustyni upada� na piasek �ebrz�c o wiatr p�nocny, kt�ry by mu przyni�s� kropl� wody; morski �eglarz bi� czo�em o pok�ad, a�eby jeszcze przez tydzie� wia�y wiatry ze wschodu. Rolnik chcia�, aby pr�dzej wysycha�y bagna po wylewie; ubogi rybak ��da�, by bagna nie wysycha�y nigdy.

I ich mod�y rozbija�y si� wzajemnie i nie dosi�g�y boskich uszu Amona.

Najwi�kszy zgie�k panowa� nad kamienio�omami, gdzie przest�pcy, skuci w �a�cuchy, za pomoc� klin�w moczonych wod� rozsadzali ogromne ska�y. Tam partia robotnik�w dziennych b�aga�a o noc, aby spa� si� po�o�y�, podczas gdy budzeni przez dozorc�w robotnicy part� nocnej bili si� w piersi, aby nigdy nie zachodzi�o s�o�ce. Tam kupcy, kt�rzy nabywali od�upane i obrobione kamienie, modlili si�, a�eby jak najwi�cej by�o w kopalni przest�pc�w, podczas gdy dostawcy �ywno�ci le�eli na brzuchach wzdychaj�c, a�eby pom�r t�pi� robotnik�w i umo�liwi� dostawcom wi�ksze zyski.

Wi�c i mod�y ludzi z kopal� nie dolatywa�y do nieba.

Na zachodniej granicy ujrza� faraon dwie armie gotuj�ce si� do boju. Obie le�a�y na piaskach wzywaj�c Amona o wyt�pienie nieprzyjaci�. Libijczycy �yczyli ha�by i �mierci Egipcjanom; Egipcjanie miotali przekle�stwa na Libijczyk�w.

Mod�y tych i tamtych, jak dwa stada jastrz�bi, star�y si� nad ziemi� i spad�y na pustyni�.

Amon nawet ich nie dojrza�.

I gdziekolwiek zwr�ci� faraon um�czon� �renic�, wsz�dzie by�o to samo. Ch�opi modlili si� o wypoczynek i zni�enie podatk�w; pisarze � aby ros�y podatki i nigdy nie ko�czy�a si� praca. Kap�ani b�agali Amona o d�ugie �ycie dla Ramzesa XII i wyt�pienie Fenicjan, kt�rzy psuli im operacje pieni�ne; nomarchowie wzywali b�stwa, aby zachowa�o Fenicjan i pr�dzej pozwoli�o wej�� na tron Ramzesowi XIII, gdy� ten ukr�ci samowol� kap�an�w. Lwy, szakale i hieny dysza�y g�odem i po��daniem �wie�ej krwi; jelenie, sarny i zaj�ce z trwog� opuszcza�y kryj�wki my�l�c o zachowaniu n�dznego �ycia jeszcze przez jedn� dob�, cho� m�wi�o do�wiadczenie, �e i tej nocy kilkuna�cioro ich musi zgin��, a�eby nie pomar�y drapie�niki.

I tak na ca�ym �wiecie panowa�a rozterka. Ka�dy chcia� tego, co l�kiem nape�nia�o innych; ka�dy prosi� o w�asne dobro nie pytaj�c, czy nie zrobi szkody bli�niemu.

Przeto modlitwy ich, chocia� by�y jak srebrzyste ptaki wzbijaj�ce si� ku niebu, nie dosi�g�y przeznaczenia. I boski Amon, kt�rego nie dochodzi� �aden g�os z ziemi, opar�szy r�ce na kolanach, coraz wi�cej zag��bia� si� w rozpatrywaniu swojej w�asnej bosko�ci, a na �wiecie coraz cz�ciej rz�dzi�a �lepa moc i przypadek.

Wtem faraon us�ysza� g�os kobiecy:

� Psujak!.. Psujaczek!.. wracaj, zbytniku, do chaty, bo ju� pora na modlitw�

� Zaraz� zaraz!.. � odpowiedzia� g�os dzieci�cy.

W�adca spojrza� w tamtym kierunku i zobaczy� ubog� lepiank� pisarza od byd�a. W�a�ciciel jej przy blaskach zachodz�cego s�o�ca ko�czy� pisa� sw�j rejestr, jego �ona rozbija�a kamieniem pszenic� na placki, a przed domem, jak m�ody kozio�ek, biega� i skaka� sze�cioletni ch�opczyna �miej�c si� nie wiadomo z czego.

Wida� upaja�o go pe�ne woni powietrze wieczorne.

� Psujak!.. Psujaczek!.. chod� tu na modlitw� � powtarza�a kobieta.

� Zaraz!.. zaraz!..

I znowu biega�, i cieszy� si� jak szalony.

Nareszcie matka widz�c, �e s�o�ce zaczyna pogr��a� si� w piaskach pustyni, od�o�y�a sw�j kamie� i wyszed�szy na dziedziniec schwyci�a biegaj�cego ch�opca jak �rebaka. Opiera� si�, lecz w ko�cu uleg� przemocy. Matka za� wci�gn�wszy go do lepianki czym pr�dzej posadzi�a go na pod�odze i przytrzyma�a r�k�, a�eby jej znowu nie uciek�.

� Nie kr�� si� � m�wi�a � podwi� nogi i sied� prosto, a r�ce z�� i podnie� do g�ry� A niedobre dziecko!..

Ch�opak wiedzia�, �e ju� nie wykr�ci si� od modlitwy, wi�c aby jak najpr�dzej wyrwa� si� znowu na podw�rze, wzni�s� pobo�nie oczy i r�ce do nieba i cieniutkim a krzykliwym g�osem prawi� zadyszany:

� Dzi�kuj� ci, dobry bo�y Amonie, �e� tatk� chroni� dzisiaj od przyg�d, a mamie da� pszenicy na placki� I jeszcze co?� �e� stworzy� niebo i ziemi� i zes�a� jej Nil, kt�ry nam chleb przynosi� I jeszcze co?� Aha, ju� wiem!.. I jeszcze dzi�kuj� ci, �e tak pi�knie na dworze �e rosn� kwiaty, �piewaj� ptaki i �e palma rodzi s�odkie daktyle. A za te dobre rzeczy, kt�re nam darowa�e�, niechaj wszyscy kochaj� ci� jak ja i chwal� lepiej ode mnie, bom jeszcze ma�y i nie uczyli mnie m�dro�ci. No, ju� dosy�

O wschodzie s�o�ca dwudziestego pierwszego Hator do obozu nad Sodowymi Jeziorami przyszed� z Memfisu rozkaz, wed�ug kt�rego trzy pu�ki mia�y pomaszerowa� do Libii i stan�� za�ogami w miastach, reszta za� armii egipskiej wraz z ksi�ciem mia�a wr�ci� do domu.

Wojska okrzykami rado�ci powita�y to rozporz�dzenie; kilkudniowy bowiem pobyt w pustyni ju� zaczyna� im dokucza�. Pomimo dowoz�w i z Egiptu, i z upokorzonej Libii nie by�o nadmiaru �ywno�ci; woda w studniach napr�dce wykopanych wyczerpa�a si�; �ar s�oneczny wypala� cia�a, a rudy piasek razi� p�uca i oczy. �o�nierze pocz�li chorowa� na dysenteri� i z�o�liwe zapalenie powiek.

Ramzes kaza� zwin�� ob�z. Trzy pu�ki rodowitych Egipcjan wyprawi� do Libii zalecaj�c �o�nierzom, aby �agodnie traktowali mieszka�c�w i � nigdy nie w��czyli si� pojedynczo. W�a�ciw� za� armi� skierowa� do Memfisu zostawiaj�c ma�� za�og� w forteczce i hutach szk�a.

O dziewi�tej rano, mimo spiekoty, oba wojska by�y ju� w drodze; jedni na p�noc, drudzy na po�udnie.

W�wczas zbli�y� si� do nast�pcy �wi�ty Mentezufis i o�wiadczy�:

� By�oby dobrze, gdyby�, wasza dostojno��, m�g� wcze�niej dojecha� do Memfisu. W po�owie drogi b�d� �wie�e konie�

� Wi�c m�j ojciec jest ci�ko chory?� � zawo�a� Ramzes.

Kap�an schyli� g�ow�.

Ksi��� zda� Mentezufisowi naczelne dow�dztwo prosz�c go, aby w niczym nie zmienia� ju� wydanych rozporz�dze� bez naradzenia si� ze �wieckimi jenera�ami. Sam za� wzi�wszy Pentuera, Tutmozisa i dwudziestu najlepszych je�d�c�w azjatyckich wyci�gni�tym k�usem pojecha� do Memfisu.

W pi�� godzin przebyli po�ow� drogi i, jak zapowiedzia� Mentezufis, znale�li �wie�e konie i nowy orszak. Azjaci zostali tutaj, a ksi��� ze swymi dwoma towarzyszami i now� eskort�, po kr�tkim odpoczynku, pojecha� dalej.

� Biada mi! � j�cza� elegancki Tutmozis. � Nie do��, �e od pi�ciu dni nie k�pi� si� i nie znam r�anego olejku, ale jeszcze musz� odby� dwa forsowne marsze w jeden dzie�!.. Jestem pewny, �e gdy staniemy na miejscu, �adna tancerka nie zechce na mnie spojrze�.

� C�e� lepszego od nas? � spyta� ksi���.

� Jestem w�tlejszy! � westchn�� Tutmozis. � Ty ksi���, przywyk�e� do konnej jazdy jak Hyksos, a Pentuer m�g�by podr�owa� nawet na rozpalonym mieczu. Ale ja taki delikatny�

O zachodzie s�o�ca podr�ni wjechali na wysoki pag�rek, sk�d roztoczy� si� niezwyk�y obraz. Z daleka przednimi wida� by�o zielonaw� dolin� Egiptu, a na jej tle, niby szereg czerwonych p�omieni, ja�nia�y tr�jk�tne piramidy. Troch� na prawo od piramid r�wnie� zdawa�y si� p�on�� wierzcho�ki pylon�w Memfisu owini�tego w niebieskaw� mg��.

� Jed�my, jed�my!.. � nalega� ksi���.

W chwil� p�niej znowu otoczy�a ich ruda pustynia i znowu zaja�nia� sznur piramid, dop�ki wszystko nie rozp�yn�o si� w bladej pomroce.

Gdy zapad�a noc, podr�ni dotarli do olbrzymiej krainy zmar�ych, kt�ra po lewej stronie rzeki, na wzg�rzach, ci�gn�a si� na przestrzeni kilkudziesi�ciu wiorst.

Tu za Starego Pa�stwa chowano na wieczne czasy Egipcjan: kr�l�w w ogromnych piramidach, ksi���t i dostojnik�w w mniejszych piramidach, prostak�w w lepiankach. Spoczywa�o tu miliony mumii nie tylko ludzi, ale ps�w, kot�w, ptak�w, s�owem � wszystkich stworze�, kt�re za �ycia mi�ymi by�y cz�owiekowi.

Za czas�w Ramzesa kr�lewski i magnacki cmentarz przeniesiono do Teb�w, a w s�siedztwie piramid grzebano tylko ch�op�w i wyrobnik�w z najbli�szych okolic.

Mi�dzy rozpierzchni�tymi grobami ksi��� i jego orszak spotka� gromadk� ludzi przesuwaj�cych si� jak cienie.

� Kto wy jeste�cie? � zapyta� dow�dca eskorty.

� Jeste�my biedni s�udzy faraona, a wracamy od naszych zmar�ych� Zanie�li�my im troch� r�, piwa i plack�w�

� A mo�e zagl�dali�cie do cudzych grob�w?

� O bogowie! � zawo�a� jeden z gromady � czyli� jeste�my zdolni do podobnego �wi�tokradztwa?� To tylko przewrotni teba�czycy (oby im r�ce posch�y!) niepokoj� zmar�ych, aby w szynkach przepi� ich w�asno��.

� Co znacz� te ogniska tam, na p�noc? � wtr�ci� ksi���.

� Musisz, panie, z daleka jecha�, kiedy nie wiesz � odpowiedziano. � Wszak�e to jutro nasz nast�pca wraca ze zwyci�skim wojskiem� Wielki w�dz!.. W jednej bitwie zawojowa� n�dznych Libijczyk�w� Tote� lud z Memfisu wyszed�, aby go uroczy�cie powita� Trzydzie�ci tysi�cy g��w� Dopiero� b�d� krzyczeli!

� Rozumiem � szepn�� ksi��� do Pentuera. � �wi�ty Mentezufis wys�a� mnie naprz�d, abym nie odby� triumfalnego pochodu� Ale niech i tak b�dzie na dzisiaj.

Konie by�y pom�czone i nale�a�o wytchn��. Pos�a� wi�c ksi��� paru jezdnych, aby zam�wili statki na rzece, a reszt� orszaku zatrzyma� pod k�p� palm, kt�re w�wczas ros�y mi�dzy grup� piramid i Sfinksem.

Grupa ta stanowi p�nocny kraniec niezmiernego cmentarzyska. Na placu maj�cym oko�o kilometra kwadratowego powierzchni, poros�ym w owych czasach pustynn� ro�linno�ci�, t�oczy si� mn�stwo grob�w i ma�ych piramid, nad kt�rymi g�ruj� trzy piramidy najwi�ksze: Cheopsa, Khefrena i Mykerina, tudzie� Sfinks. Kolosalne te budowle s� oddalone jedna od drugiej ledwo na kilkaset krok�w. Trzy piramidy stoj� w jednym rz�dzie od p�nocno-wschodu ku po�udniowo-zachodowi, na wsch�d za� od tej linii, najbli�ej Nilu, le�y Sfinks, u st�p kt�rego ci�gn�a si� podziemna �wi�tynia Horusa.

Piramidy, a szczeg�lniej Cheopsa jako utw�r ludzkiej pracy przera�a swoj� wielko�ci�.

Jest to kamienny pag�rek szpiczasty, wysoki na trzydzie�ci pi�� pi�tr (sto trzydzie�ci siedem metr�w), stoj�cy na podstawie kwadratowej, kt�rej ka�dy bok ma oko�o trzystu pi��dziesi�ciu krok�w (dwustu dwudziestu siedmiu metr�w) d�ugo�ci. Piramida zajmuje dziesi�� morg�w powierzchni, a jej cztery tr�jk�tne �ciany pokry�yby siedmnastumorgow� przestrze�. Na budow� jej zu�yto takie mn�stwo kamieni, �e mo�na by wznie�� mur wy�szy od wzrostu cz�owieka, szeroki na p� metra, d�ugi na dwa tysi�ce pi��set kilometr�w.

Kiedy orszak ksi���cy roz�o�y� si� pod mizernymi drzewami, kilku �o�nierzy zaj�o si� wyszukaniem wody, inni wydobyli suchary, a Tutmozis upad� na ziemi� i zasn��. Ksi��� za� i Pentuer zacz�li przechadza� si� rozmawiaj�c.

Noc by�a o tyle jasna, �e mo�na by�o widzie� z jednej strony niezmierne sylwetki piramid, z drugiej figur� Sfinksa, kt�ry w por�wnaniu z nimi wydawa� si� ma�ym.

� Jestem tu ju� czwarty raz � rzek� nast�pca � a zawsze moje serce nape�nia si� zdumieniem i �alem. Kiedym by� jeszcze uczniem wy�szej szko�y, my�la�em, �e wst�piwszy na tron wznios� co� dostojniejszego ani�eli piramida Cheopsa. Ale dzisiaj �mia� mi si� chce z mego zuchwalstwa, kiedy pomy�l�, �e wielki faraon przy budowie swego grobowca zap�aci� tysi�c sze��set talent�w[14] za same jarzyny dla robotnik�w� Sk�d bym ja wzi�� tysi�c sze��set talent�w, a cho�by tylko ludzi!..

� Nie zazdro��, panie, Cheopsowi � odpar� kap�an. � Inni faraonowie lepsze zostawili po sobie dzie�a: jeziora, kana�y, go�ci�ce, �wi�tynie i szko�y�

� Albo� te rzeczy mo�na por�wna� z piramidami?

� Z pewno�ci�, �e nie � �piesznie odpowiedzia� kap�an. � W oczach moich i ca�ego ludu ka�da piramida jest wielkim wyst�pkiem, a najwi�kszym Cheopsowa�

� Unosisz si� � zreflektowa� go ksi���.

� Wcale nie. Sw�j wielki gr�b budowa� faraon przez lat trzydzie�ci, w ci�gu kt�rych sto tysi�cy ludzi pracowa�o co roku po trzy miesi�ce. I jaki z tej pracy po�ytek?� Kogo ona wykarmi�a, uleczy�a, odzia�a?� Ale za to co rok przy tej robocie marnia�o dziesi�� do dwudziestu tysi�cy ludzi� czyli � na gr�b Cheopsa z�o�y�o si� z p� miliona trup�w, a ile krwi, �ez, b�l�w � kto zrachuje?

Dlatego nie dziw si� panie, �e ch�op egipski po dzi� dzie� z trwog� patrzy na zach�d, gdzie nad horyzontem krwawi� si� lub czerniej� tr�jk�tne postacie piramid. To� to �wiadkowie jego m�k i ja�owej pracy�

I pomy�le�, �e tak b�dzie zawsze, dop�ki te dowody ludzkiej pychy w proch si� nie rozsypi�. Ale kiedy to nast�pi! Od trzech tysi�cy lat strasz� nas swoim widokiem i jeszcze �ciany ich s� g�adkie, a ogromne napisy czytelne.

� Tamtej nocy, w pustyni, m�wi�e� inaczej � wtr�ci� ksi���.

� Bom nie patrzy� na nie. Ale kiedy je mam, jak teraz przed oczyma, otaczaj� mnie �kaj�ce duchy zam�czonych ch�op�w i szepc�: �Patrz, co zrobiono z nami!.. A przecie� i nasze ko�ci czu�y b�l, i nasze serca t�skni�y do odpoczynku��

Ramzes by� w przykry spos�b dotkni�ty tym wybuchem.

� M�j �wi�tobliwy ojciec � rzek� po chwili � inaczej przedstawi� mi te sprawy. Kiedy byli�my tutaj przed pi�cioma laty, boski pan opowiedzia� mi tak� histori�: Za faraona Tutmozisa I przyjechali pos�owie etiopscy umawia� si� o wysoko�� p�aconych przez siebie danin. Hardy to by� nar�d! M�wili, �e jedna przegrana wojna nic nie stanowi, w drugiej bowiem los na nich mo�e by� �askaw � i przez par� miesi�cy targowali si� o haracz.

Na pr�no m�dry kr�l chc�c �agodnie o�wieci� ich pokazywa� im nasze go�ci�ce i kana�y.

Odpowiadali, �e w ich kraju wod� maj� darmo, gdzie chc�. Na pr�no ods�aniano im skarbce �wi�ty�: m�wili, �e ich ziemia kryje daleko wi�cej z�ota i klejnot�w ani�eli ca�y Egipt. Nadaremnie pan musztrowa� wobec nich swoje wojska, gdy� twierdzili, �e Etiop�w jest bez por�wnania wi�cej, ani�eli jego �wi�tobliwo�� ma �o�nierzy.

W�wczas faraon przywi�z� ich w te oto miejsca, gdzie stoimy, i pokaza� piramidy.

Pos�owie etiopscy obeszli je wko�o, przeczytali napisy i � na drugi dzie� zawarli traktat, jakiego od nich ��dano.

Poniewa� nie zrozumia�em tej historii � ci�gn�� Ramzes � wi�c m�j �wi�ty ojciec obja�ni� mi j�.

Synu � m�wi� � te piramidy s� wiekuistym dowodem nadludzkiej pot�gi Egiptu. Gdyby jaki cz�owiek chcia� sobie wznie�� piramid�, u�o�y�by drobny stos kamieni i rzuci�by po kilku godzinach swoj� prac� zapytawszy: na co mi ona? Dziesi�ciu, stu i tysi�c ludzi nagromadziliby troch� wi�cej kamieni, zsypaliby je nieporz�dnie i � znowu porzuciliby j� po up�ywie kilku dni. Bo na co im ta robota?

Ale kiedy faraon egipski, kiedy pa�stwo egipskie umy�li sobie zgromadzi� stos kamieni, to sp�dza krocie tysi�cy ludzi i buduje cho�by przez kilkadziesi�t lat, dop�ki roboty nie sko�czy.

Nie o to bowiem chodzi: czy by�y potrzebne piramidy? Ale o to, a�eby wola faraona, gdy j� raz wypowiedziano, by�a spe�niona,

� Tak Pentuerze piramida to nie gr�b Cheopsa, lecz � wola Cheopsa. Wola, kt�ra posiada tylu wykonawc�w, jak �aden kr�l na �wiecie, a taki porz�dek i wytrwa�o�� w dzia�aniu, jak bogowie.

Jeszcze w szko�ach uczono mnie, �e wola ludzka to wielka si�a, najwi�ksza si�a pod s�o�cem. A przecie wola ludzka mo�e podnie�� ledwie jeden kamie�. Jak�e wielk� zatem jest wola faraona, kt�ry wzni�s� g�r� kamieni tylko dlatego, �e mu si� tak podoba�o, �e on tak chcia�, cho�by nawet bez celu.

� Czy i ty, panie, chcia�by� w podobny spos�b dowodzi� swojej pot�gi?� � nagle zapyta� go Pentuer.

� Nie � odpar� ksi��� bez wahania. � Gdy faraonowie raz okazali si��, mog� ju� by� mi�osierni. Chyba, �e kto probowa�by opiera� si� ich rozkazom.

�A przecie� ten m�odzieniec ma dopiero dwadzie�cia trzy lat!� � rzek� do siebie zatrwo�ony kap�an.

Zwr�cili w stron� rzeki i jaki� czas szli milcz�c.

� Po�� si�, panie � rzek� kap�an � za�nij. Odbyli�my nie lada podr�.

� Albo� mog� zasn��?� � odpar� ksi���. � Raz otaczaj� mnie te krocie ch�op�w, kt�rzy, wed�ug twego zdania, zgin�li przy budowie piramid (jak gdyby bez owych piramid mieli �y� wiecznie!..) To znowu my�l� o moim �wi�tobliwym ojcu, kt�ry mo�e w tej chwili dogorywa� Ch�opi cierpi�!.. ch�opi rozlewaj� krew!.. Kto mi dowiedzie, �e m�j boski ojciec nie wi�cej m�czy si� na swym kosztownym �o�u ani�eli twoi ch�opi d�wigaj�c rozpalone kamienie?�

Ch�opi! zawsze ch�opi!.. Dla ciebie, kap�anie, tylko ten zas�uguje na lito��, kogo wszy jedz�. Ca�y szereg faraon�w wst�pi� do grobu, niekt�rzy konali w bole�ciach, niekt�rych zamordowano. Ale ty o nich nie pami�tasz, tylko o ch�opach, kt�rych zas�ug� jest, �e rodzili innych ch�op�w, czerpali b�oto nilowe albo wpychali w usta swoim krowom � j�czmienne ga�ki.

A m�j ojciec� a ja?� Czyli� nie zabito mi syna i kobiety z mego domu? Czy by� dla mnie mi�osiernym Tyfon w pustyni albo ko�ci nie bol� mnie po d�ugiej podr�y?� A pociski procarzy libijskich nie �wista�y mi nad g�ow�?� Mam�e ja traktat z chorob� czy z bole�ci�, czy ze �mierci�, a�eby by�y dla mnie �askawsze ni� dla twojego ch�opa?�

Spojrzyj tam� Azjaci �pi� i cisza zalega ich piersi; ale ja, ich pan, mam serce pe�ne trosk wczorajszych i niepokoj�w o jutro. Zapytaj stuletniego ch�opa, czy przez ca�y sw�j czas dozna� tylu goryczy, ile ja w ci�gu kilkumiesi�cznej w�adzy namiestnika i wodza?�

Przed nimi z wolna, z g��bi nocy, wynurza� si� dziwny cie�. By�a to budowla d�uga na pi��dziesi�t krok�w, wysoka na trzy pi�tra, maj�ca z boku niby pi�ciopi�trow� wie�� niezwyk�ej formy.

� Ot� i Sfinks � m�wi� rozdra�niony ksi��� � czysto kap�a�ska robota!.. Ile razy widzia�em go, w dzie� czy w nocy, zawsze m�czy�o mnie pytanie: co to jest i na co to jest?�

Piramidy � rozumiem. Pot�ny faraon chcia� okaza� swoj� si��, a mo�e, co rozs�dniej, chcia� zabezpieczy� sobie wieczne �ycie w spokoju, kt�rego nie naruszy�by �aden wr�g czy z�odziej. Ale Sfinks!.. Oczywi�cie jest to nasz �wi�ty stan kap�a�ski, kt�ry ma bardzo wielk� i m�dr� g�ow�, a pod ni� lwie pazury�

Wstr�tny pos�g, pe�en dwuznaczno�ci, kt�ry zdaje si� pyszni� tym, �e wygl�damy przy nim jak szara�cza. Ani to cz�owiek, ani zwierz�, ani ska�a� Wi�c czym�e on jest, jakie ma znaczenie?� Albo ten jego u�miech� Podziwiasz wiecznotrwa�o�� piramid � on si� u�miecha; idziesz porozmawia� z grobami � on tak�e si� u�miecha. Czy zazieleni� si� pola Egiptu, czy Tyfon rozpu�ci swoje ogniste rumaki, czy niewolnik szuka wolno�ci w pustyni, czy Ramzes Wielki sp�dza zwyci�one narody � on dla wszystkich ma jeden i ten sam martwy u�miech.

Dziewi�tna�cie kr�lewskich dynastii min�o jak cienie, ale on u�miecha� si� i u�miecha�by si� nawet w�wczas, gdyby Nil wysech�, a Egipt zgin�� pod piaskami.

Nie jest�e to potw�r, tym okropniejszy, �e ma �agodn� twarz ludzk�. Sam wiekuisty nigdy nie zazna� �alu nad znikomo�ci� �wiata przepe�nionego n�dzami.

� Nie pami�tasz, panie, oblicza bog�w � wtr�ci� Pentuer � albo nie widzia�e� mumii? Wszyscy nie�miertelni z takim samym spokojem patrz� na rzeczy mijaj�ce. Nawet i cz�owiek, o ile ju� sam min��.

� Bogowie niekiedy s�uchaj� naszych pr�b � m�wi� jakby do siebie ksi��� � ale on niczym si� nie wzrusza. Nie jest lito�ci�, ale olbrzymim szyderstwem i strachem. Gdybym wiedzia�, �e w jego ustach kryje si� wr�ba dla mnie albo spos�b pod�wigni�cia pa�stwa, jeszcze nie �mia�bym go zapyta�. Zdaje mi si�, �e us�ysza�bym jak�� straszn� rzecz wypowiedzian� z nieub�aganym spokojem. On taki jest, ten utw�r i obraz kap�an�w. Gorszy od cz�owieka, bo ma lwi korpus; gorszy od zwierz�cia, bo ma ludzk� g�ow�; gorszy od ska�y, bo kryje si� w nim niepoj�te �ycie.

W tej chwili dolecia�y ich j�kliwe i st�umione g�osy, kt�rych �r�d�a nie mo�na by�o oznaczy�.

� On �piewa?� � spyta� �dziwiony ksi���.

� To w podziemnej �wi�tyni � odpar� kap�an. � Ale dlaczego oni modl� si� o tej porze?

� Powiedz lepiej: dlaczego oni w og�le modl� si�, kiedy ich nikt nie s�yszy?

Pentuer szybko zorientowawszy si� poszed� w stron�, sk�d dolatywa�y �piewy. Ksi��� znalaz� jaki� kamie� z oparciem i usiad� znu�ony. Rozci�gn�� r�ce za siebie, odchyli� si� w ty� i patrzy� w olbrzymi� twarz Sfinksa.

Pomimo braku �wiat�a wyra�nie by�o wida� nadludzkie rysy, kt�rym w�a�nie cie� dodawa� charakteru i �ycia. Ksi��� za�, im d�u�ej wpatrywa� si� w to oblicze, tym silniej odczuwa�, �e by� uprzedzony i �e jego niech�� jest nies�uszna.

Na twarzy Sfinksa nie by�o okrucie�stwa, pr�dzej rezygnacja. W jego u�miechu nie by�o szyderstwa, pr�dzej melancholia. On nie wytrz�sa� si� nad n�dz� i znikomo�ci� ludzk�, raczej nie widzia� ich.

Jego pe�ne wyrazu, gdzie� pod niebem osadzone oczy patrzy�y za Nil, do krain, kt�re dla ludzkich spojrze� gin� pod niebosk�onem. Czy �ledzi� niepokoj�cy wzrost monarchii asyryjskiej? czy natr�tn� bieganin� Fenicjan? czy narodziny Grecji, a mo�e przysz�e zdarzenia gotuj�ce si� nad Jordanem?� � kt� zgadnie.

Ksi��� jednego by� pewny, �e � on patrzy, my�li i oczekuje na co� ze spokojnym u�miechem, godnym nadprzyrodzonej istoty. I jeszcze zdawa�o mu si�, �e gdy to co� uka�e si� na horyzoncie, Sfinks powstanie i p�jdzie naprzeciw.

Co to ma by� i kiedy nast�pi?� Tajemnica, kt�rej donios�o�� wyra�nie malowa�a si� na twarzy wiekuistego. Musi si� to jednak sta� nagle, skoro Sfinks od wiek�w ani na chwil� nie zmru�y� oka i patrzy, wci�� patrzy�

Tymczasem Pentuer znalaz� okno, przez kt�re z podziemi�w rozlewa�a si� j�kliwa pie�� kap�a�ska:

Ch�r I. �Wstawaj, promieniej�cy jak Izis, jak wstaje Sotis na firmamencie rano, z pocz�tkiem sta�ego roku.

Ch�r II. B�g Amon-Ra by� po prawicy i po lewicy mojej. Sam odda� mi w r�ce panowanie nad ca�ym �wiatem przyczyniaj�c si� do upadku nieprzyjaci� moich.

Ch�r I. By�e� jeszcze m�ody, nosi�e� splecione w�osy, lecz w Egipcie nic nie dzia�o si� bez twego rozkazu i nie po�o�ono kamienia w�gielnego pod �aden gmach bez twojej obecno�ci.

Ch�r II. Przyszed�em do Ciebie w�adco bog�w, wielki bogu, panie s�o�ca. Tum obiecuje mi, �e uka�e si� s�o�ce i �e b�d� podobny do niego, a Nil, �e osi�gn� tron Ozirisa i b�d� go posiada� na wieki.

Ch�r I. Wr�ci�e� w spokoju szanowany przez bog�w, w�adco dwu �wiat�w, Ra-Mer-amen-Ramzesie. Zapewniam ci panowanie wieczne, kr�lowie zbli�� si� do ciebie i z�o�� ci ho�dy.

Ch�r II. O ty, ty! Oziris-Ramzesie, wiecznie �yj�cy synu nieba, zrodzony z bogini Nut.

Niech matka twoja otoczy ci� tajemnic� nieba i niech zezwoli, aby� zosta� bogiem, o ty, ty, Oziris-Ramzesie.�[15]

�A wi�c pan �wi�tobliwy ju� umar��� � rzek� do siebie Pentuer.

Odszed� od okna i zbli�y� si� do miejsca, gdzie siedzia� nast�pca pogr��ony w marzeniach.

Kap�an ukl�k� przed nim, upad� na twarz i zawo�a�:

� B�d� pozdrowiony, faraonie, w�adco �wiata!..

� Co m�wisz?!.. � zawo�a� ksi��� zrywaj�c si�.

� Niech B�g jedyny i wszechmocny zleje na ciebie m�dro�� i si��, a szcz�cie na lud tw�j�

� Wsta�, Pentuerze� Wi�c ja� wi�c ja�

Nagle wzi�� za rami� kap�ana i obr�ci� go ku Sfinksowi.

� Spojrzyj na niego � rzek�.

Ale ani w obliczu, ani w postawie kolosa nie zasz�a �adna zmiana. Jeden faraon przest�pi� granic� wieczno�ci, drugi wschodzi� jak s�o�ce, lecz kamienna twarz boga czy potwora pozosta�a tak� sam�. Na ustach �agodny u�miech dla ziemskich pot�g i chwa�y, we wzroku oczekiwanie na c o �, co ma przyj��, lecz nie wiadomo, kiedy przyjdzie.

Wkr�tce od przewozu wr�cili dwaj pos�a�cy z zawiadomieniem, �e cz�na b�d� gotowe.

Pentuer wszed� mi�dzy palmy i zawo�a�:

� Ocknij si�!.. ocknij si�!..

Czujni Azjaci natychmiast zerwali si� i zacz�li kie�zna� konie. Podni�s� si� i Tutmozis, szkaradnie ziewaj�cy.

� Brr!.. � mrukn�� � jakie zimno� Sen dobra rzecz!.. Ledwie si� zdrzemn��em i ju� mog� jecha�, bodaj na koniec �wiata, byle znowu nie do Sodowych Jezior� Brr!.. Ju� zapomnia�em smaku wina i zdaje mi si�, �e r�ce zacz�y mi porasta� w�osem jak szakalowi� A do pa�acu mamy jeszcze ze dwie godziny.

Szcz�liwi ch�opi!.. �pi ga�gan jeden z drugim do tej pory, nie czuje potrzeby k�pania si� i nie p�jdzie do roboty, dop�ki �ona nie napasie go j�czmiennym kleikiem. A ja, wielki pan, musz� jak z�odziej tu�a� si� noc� po pustyni nie maj�c w ustach kropli wody�

Konie by�y gotowe i Ramzes wsiad� na swego. W�wczas Pentuer zbli�y� si�, uj�� za cugle rumaka w�adcy i prowadzi� go, sam id�c pieszo.

� Co to?� � spyta� �dziwiony Tutmozis. Wnet jednak opami�ta� si�, podbieg� i wzi�� Ramzesowego konia za cugle z drugiej strony. I tak szli wszyscy milcz�c, zdziwieni zachowaniem si� kap�ana, cho� czuli, �e sta�o si� co� wa�nego.

Po kilkuset krokach nagle sko�czy�a si� pustynia, a przed podr�nymi wyci�gn�� si� go�ciniec w�r�d p�l.

� Siadajcie na konie � rzek� Ramzes � musimy po�piesza�.

� Jego �wi�tobliwo�� rozkazuje si��� na ko�! � zawo�a� Pentuer.

Obecni os�upieli. Ale Tutmozis pr�dko odzyska� przytomno�� i po�o�ywszy r�k� na mieczu wykrzykn��:

� Niech �yje wiecznie wszechmocny i �askawy w�dz, nasz faraon Ramzes!

� Niech �yje wiecznie!.. � zawyli Azjaci potrz�saj�c broni�.

� Dzi�kuj� wam, wierni �o�nierze moi � odrzek� pan.

W chwil� p�niej konny orszak p�dzi� w stron� rzeki.

Czy prorocy podziemnej �wi�tyni Sfinksa widzieli nowego w�adc� Egiptu, jak obozowa� pod piramidami, czy dali o nim zna� do kr�lewskiego pa�acu i � w jaki uczynili to spos�b? � nie wiadomo. Do��, �e gdy Ramzes zbli�a� si� do przewozu, najdostojniejszy arcykap�an Herhor kaza� obudzi� s�u�b� pa�acow�, a gdy pan przep�ywa� Nil, wszyscy kap�ani, jenera�owie i dostojnicy cywilni ju� zgromadzili si� w wielkiej sali.

R�wno ze wschodem s�o�ca Ramzes XIII na czele drobnego orszaku wjecha� w pa�acowy dziedziniec, gdzie s�u�ba upad�a przed nim na twarz, a gwardia sprezentowa�a bro� przy odg�osie tr�b i b�bn�w.

Powitawszy wojsko jego �wi�tobliwo�� uda� si� do �azienki i wzi�� k�piel przesycon� wonno�ciami. Nast�pnie pozwoli� uporz�dkowa� boskie w�osy; lecz gdy fryzjer najpokorniej zapyta� go: czy ka�e ogoli� g�ow� i zarost? � pan odrzek�:

� Nie potrzeba. Nie jestem kap�anem, tylko �o�nierzem.

S�owa te w chwil� p�niej przesz�y do sali audiencjonalnej, w godzin� obieg�y pa�ac, oko�o po�udnia roznios�y si� po mie�cie Memfis, a nad wieczorem znane by�y we wszystkich �wi�tyniach pa�stwa, od Tamin-hor i Sabne-Chetam na p�nocy do Suunu i Pilak na po�udniu.

Na t� wie�� nomarchowie, szlachta, wojsko, lud i cudzoziemcy szaleli z rado�ci, ale �wi�ty stan kap�a�ski tym gorliwiej obchodzi� �a�ob� po zmar�ym faraonie.

Wyszed�szy z k�pieli jego �wi�tobliwo�� przywdzia� kr�tk� koszul� �o�niersk� w czarne i ��te pasy, na ni� z�oty napier�nik, na nogi sanda�y przywi�zane rzemieniami, a na g�ow� p�ytki he�m z kolcem. Potem przypasa� stalowy miecz asyryjski, kt�ry mu towarzyszy� w bitwie przy Sodowych Jeziorach, i � otoczony wielk� �wit� jenera��w, z chrz�stem i brz�kiem wszed� na sal� audiencjonaln�.

Tam zast�pi� mu drog� arcykap�an Herhor maj�c przy sobie �wi�tych arcykap�an�w: Sema, Mefresa i innych, a za sob�: wielkich s�dzi�w z Memfisu i Teb, kilkunastu najbli�szych nomarch�w, wielkiego podskarbiego tudzie� naczelnik�w: domu zb�, domu byd�a, domu szat, domu niewolnik�w, domu srebra i z�ota, i mn�stwo innych dygnitarzy.

Herhor sk�oni� si� przed Ramzesem i rzek� wzruszony:

� Panie! Wiecznie �yj�cemu ojcu waszemu podoba�o si� odej�� do bog�w, gdzie kosztuje wiekuistego szcz�cia. Na ciebie za� spada obowi�zek troszczy� si� losem osieroconego pa�stwa.

B�d� wi�c pozdrowiony, panie i w�adco �wiata, i � niech �yje wiecznie jego �wi�tobliwo�� faraon Cham-sam-merer-amen-Ramesses-neter-hog-an!..

Obecni z zapa�em powt�rzyli ten okrzyk. Spodziewano si�, �e nowy w�adca oka�e jakie� wzruszenie lub zak�opotanie. Na podziw jednak wszystkich pan tylko zmarszczy� brwi i odpar�:

� Zgodnie z wol� �wi�tobliwego ojca i prawami Egiptu obejmuj� rz�dy i spe�nia� je b�d� na chwa�� pa�stwa i szcz�cie ludu�

Nagle pan zwr�ci� si� do Herhora i bystro patrz�c mu w oczy zapyta�:

� Na infule waszej dostojno�ci widz� z�otego w�a. Dlaczego przywdzia�e� symbol w�adzy kr�lewskiej?

�miertelna cisza zaleg�a zgromadzenie. Najzuchwalszy cz�owiek w Egipcie nigdy by nie przypu�ci�, �e m�ody pan rozpocznie rz�dy swoje od podobnego pytania do osoby najpot�niejszej w pa�stwie. Bodaj �e pot�niejszej ani�eli zmar�y faraon.

Ale za m�odym panem sta�o kilkunastu jenera��w, w dziedzi�cu b�yszcza�y �pi�owe pu�ki gwardii, a przez Nil ju� przeprawia�a si� armia znad Sodowych Jezior, upojona triumfem, zakochana w swym wodzu.

Pot�ny Herhor zblad� jak wosk i z zaci�ni�tej krtani nie m�g� wydoby� g�osu.

� Pytam si� waszej dostojno�ci � spokojnie powt�rzy� faraon, � jakim prawem na twojej infule znajduje si� w�� kr�lewski?

� To jest infu�a dziada waszego �wi�tego Amenhotepa � cicho odpar� Herhor. � Najwy�sza rada nakaza�a mi przywdziewa� j� w wa�nych okoliczno�ciach.

� �wi�ty dziad m�j � m�wi� faraon � by� ojcem kr�lowej i w drodze �aski otrzyma� prawo ozdabiania swej infu�y ureuszem. Lecz o ile mi wiadomo, jego uroczysty str�j znajduje si� mi�dzy relikwiami �wi�tyni Amona.

Herhor ju� och�on��.

� Racz pami�ta�, wasza �wi�tobliwo�� � obja�ni� � �e przez ca�� dob� Egipt by� pozbawiony prawego w�adcy. Tymczasem musia� kto� budzi� i uk�ada� do snu boga Ozirisa, udziela� b�ogos�awie�stwa ludowi i sk�ada� ho�dy przodkom kr�lewskim.

Na tak ci�ki czas najwy�sza rada kaza�a mi odzia� si� w �wi�t� relikwi�, aby rz�d pa�stwa i s�u�ba bogom nie ulega�y op�nieniu. Z chwil� jednak gdy mamy prawego i pot�nego w�adc�, sk�adam cudown� relikwi�

To powiedziawszy Herhor zdj�� z g�owy infu�� ozdobion� ureuszem i poda� j� arcykap�anowi Mefresowi.

Gro�na twarz faraona wypogodzi�a si� i pan � skierowa� kroki swoje do tronu.

Nagle zast�pi� mu drog� �wi�ty Mefres i schyliwszy si� do ziemi rzek�:

� Racz, �wi�tobliwy panie, wys�ucha� najpokorniejszej pro�by�

Ale ani w g�osie, ani w oczach jego nie by�o pokory, kiedy wyprostowawszy si� m�wi� dalej:

� Te s� s�owa najwy�szej rady wszystkich arcykap�an�w�

� Powiedz � odpar� faraon.

� Wiadomo waszej �wi�tobliwo�ci � ci�gn�� Mefres � �e faraon, kt�ry nie otrzyma arcykap�a�skich �wi�ce�, nie mo�e spe�nia� najwy�szych ofiar tudzie� ubiera� ani rozbiera� cudownego Ozirisa.

� Rozumiem � przerwa� pan. � Ja jestem faraonem, kt�ry nie posiada arcykap�a�skiego dostoje�stwa.

� Z tej przyczyny � m�wi� dalej Mefres � najwy�sza rada pokornie b�aga wasz� �wi�tobliwo�� o wyznaczenie arcykap�ana, kt�ry m�g�by was zast�powa� w pe�nieniu religijnych obrz�dk�w.

S�uchaj�c tej mowy stanowczej, arcykap�ani i dostojnicy dr�eli i kr�cili si� jak na rozpalonych kamieniach, a jenera�owie niby niechc�cy poprawiali miecze. Ale �wi�ty Mefres z nie ukrywan� pogard� spojrza� na nich i � znowu utopi� zimny wzrok w obliczu faraona.

Lecz pan �wiata i tym razem nie okaza� zak�opotania.

� Dobrze � odpar� � �e� mi, wasza dostojno��, przypomnia� o tym wa�nym obowi�zku.

Wojenne rzemios�o i sprawy pa�stwa nie pozwol� mi zajmowa� si� obrz�dami naszej �wi�tej religii, wi�c musz� wyznaczy� do nich zast�pc�

To m�wi�c pan pocz�� rozgl�da� si� mi�dzy zebranymi.

Z lewej strony Herhora sta� �wi�ty Sem. Faraon wpatrzy� si� w jego twarz �agodn� i uczciw� i nagle spyta�:

� Kto i czym jeste�, wasza dostojno��?

� Nazywam si� Sem, a jestem arcykap�anem �wi�tyni Ptah w Pi-Bastis.

� Ty b�dziesz moim zast�pc� w religijnych obrz�dkach � rzek� pan wskazuj�c na niego palcem.

Mi�dzy zebranymi przelecia� szmer podziwu. Trudno by�o po najd�u�szych rozmy�laniach i naradach wybra� na tak wysoki urz�d godniejszego kap�ana.

Ale Herhor poblad� jeszcze bardziej, a Mefres zacisn�� sine usta i przys�oni� powiekami oczy.

W chwil� p�niej nowy faraon zasiad� na tronie, kt�ry zamiast n�g mia� rze�bione postacie ksi���t i kr�l�w dziewi�ciu narod�w.

Niebawem Herhor na z�otej tacy poda� panu bia�� i czerwon� koron� otoczon� z�otym w�em. W�adca milcz�c w�o�y� je na g�ow�, a obecni upadli na ziemi�.

Nie by�a to jeszcze uroczysta koronacja, tylko obj�cie w�adzy.

Gdy kap�ani okadzili faraona i od�piewali hymn do Ozirisa, aby zla� na niego wszelkie b�ogos�awie�stwa, cywilni i wojskowi dygnitarze zostali dopuszczeni do uca�owania najni�szego stopnia tronu. Potem pan wzi�� z�ot� �y�k� i powtarzaj�c modlitwy, kt�re g�o�no odmawia� �wi�ty Sem, ofiarowa� kadzid�a pos�gom bog�w uszykowanym po obu stronach jego kr�lewskiej stolicy.

� Co teraz mam robi�? � zapyta� w�adca.

� Ukaza� si� ludowi � odpar� Herhor.

Przez z�ocone, szeroko otwarte drzwi po marmurowych schodach jego �wi�tobliwo�� wszed� na taras i podni�s�szy r�ce zwr�ci� si� kolejno ku czterem okolicom �wiata. Odezwa�y si� g�osy tr�b i ze szczytu pylon�w wywieszono chor�gwie. Kto by� w polu, na dziedzi�cu czy na ulicy � pada� na twarz; kij podniesiony nad grzbietem bydl�cia czy niewolnika opuszcza� si� bez szkody, a wszyscy przest�pcy pa�stwowi, jakich skazano tego dnia, otrzymali u�askawienie.

Schodz�c z tarasu w�adca zapyta�:

� Czy mam jeszcze co do spe�nienia?

� Oczekuje na wasz� �wi�tobliwo�� posi�ek i sprawy pa�stwa � odezwa� si� Herhor.

� Wi�c mog� odpocz�� � rzek� faraon. � Gdzie s� zw�oki mego �wi�tobliwego ojca?

� Oddane balsamistom� � szepn�� Herhor.

Faraonowi oczy wezbra�y �zami i drgn�y usta. Ale pohamowa� si� i milcz�c patrzy� w ziemi�. By�o rzecz� nieprzystojn�, a�eby s�udzy widzieli wzruszenie tak pot�nego w�adcy.

Chc�c zwr�ci� uwag� pana na inny przedmiot Herhor wtr�ci�:

� Czy wasza �wi�tobliwo�� raczy przyj�� nale�ny ho�d od kr�lowej matki?

� Ja?� ja mam przyjmowa� ho�dy od mojej matki?� � rzek� zd�awionym g�osem faraon.

A chc�c koniecznie uspokoi� si�, doda� z przymuszonym u�miechem:

� Wasza dostojno�� zapomnia�e�, co m�wi m�drzec Eney?� Mo�e �wi�ty Sem powt�rzy nam te pi�kne s�owa o matce�

� �Pami�taj � cytowa� Sem � �e urodzi�a ci� i na wszystkie sposoby karmi�a.�

� M�w dalej� m�w!.. � nalega� pan wci�� usi�uj�c zapanowa� nad sob�.

�Gdyby� o tym zapomnia�, ona podniesie r�ce swoje do boga, a on skarg� jej us�yszy. D�ugo nosi�a ci� pod sercem, jak wielki ci�ar, i porodzi�a po up�yni�ciu twoich miesi�cy. Nosi�a ci� potem na plecach i przez trzy lata pier� sw� wk�ada�a w twoje usta. Tak ci� wychowa�a nie brzydz�c si� twego niechlujstwa. A gdy poszed�e� do szk� i w pismach by�e� �wiczony, przed twoim prze�o�onym stawa�a co dzie� z chlebem i piwem domu swego.�@

Faraon g��boko odetchn�� i rzek� spokojniej:

� Widzicie wi�c, �e nie godzi si�, aby mnie wita�a matka moja. Ja to raczej p�jd� do niej�

I poszed� przez szereg sal wyk�adanych marmurem, alabastrem i drzwem, malowanych jaskrawymi farbami, rze�bionych i z�oconych, a za nim � jego ogromna �wita. Lecz zbli�ywszy si� do przedpokoju matki, da� znak, aby go zostawiono samego.

Min�� przedpok�j, chwil� zatrzyma� si� pode drzwiami, potem zapuka� i wszed� cicho.

W izbie o nagich �cianach, w kt�rej zamiast sprz�t�w by� niski tapczan i nadt�uczony dzban z wod�, wszystko na znak �a�oby, siedzia�a na kamieniu matka faraona, kr�lowa Nikotris. By�a w grubej koszuli, boso; mia�a czo�o umazane b�otem z Nilu i popi� w popl�tanych w�osach.

Zobaczywszy Ramzesa czcigodna pani schyli�a si�, aby mu upa�� do n�g. Ale syn pochwyci� j� w obj�cia i rzek� z p�aczem:

� Je�eli ty, matko, zni�ysz si� przede mn� do ziemi, ja przed tob� b�d� musia� zej�� chyba pod ziemi�

Kr�lowa przytuli�a jego g�ow� do piersi, otar�a mu �zy r�kawem swojej grubej koszuli, a potem wzni�s�szy r�ce szepn�a:

� Niechaj wszyscy bogowie, niechaj duch ojca i dziada twego otocz� ci� opiek� i b�ogos�awie�stwem� O Izydo, nigdy nie sk�pi�am ci ofiar, ale dzi� robi� najwi�ksz�� Oddaj� ci mego mi�ego syna� Niech ten m�j syn kr�lewski stanie si� niepodzielnie twoim synem, a jego s�owa i pot�ga niech pomno�� twoje boskie dziedzictwo�

Pan wiele razy u�ciska� i uca�owa� kr�low�, wreszcie usadowi� j� na tapczanie, a sam usiad� na kamieniu.

� Czy zostawi� mi ojciec jakie rozkazy? � zapyta�.

� Prosi� ci� tylko o pami��, a do najwy�szej rady powiedzia� te s�owa: �Zostawiam wam nast�pc�, kt�ry jest lwem i or�em w jednej osobie; s�uchajcie go, a pod�wignie Egipt do niebywa�ej pot�gi.�

� My�lisz, �e kap�ani b�d� mi pos�uszni?

� Pami�taj � rzek�a matka � �e god�em faraona jest w��. A w�� to roztropno��, kt�ra milczy i nie wiadomo kiedy k�sa �miertelnie� Je�eli czas we�miesz za sprzymierze�ca, pokonasz wszystko.

� Herhor jest strasznie zuchwa�y� Dzi� o�mieli� si� w�o�y� infu�� �wi�tego Amenhotepa�

Rozumie si�, kaza�em mu j� zdj�� i usun� go od rz�du� Jego i kilku cz�onk�w najwy�szej rady�

Kr�lowa potrz�sn�a g�ow�.

� Egipt jest tw�j � m�wi�a � a bogowie obdarzyli ci� wielk� m�dro�ci�. Gdyby nie to, strasznie l�ka�abym si� zatargu z Herhorem�

� Nie spieram si� z nim. Ja go wyp�dzam.

� Egipt jest tw�j � powt�rzy�a matka � ale boj� si� walki z kap�anami. Prawda, �e nad miar� �agodny ojciec uzuchwali� tych ludzi, lecz nie mo�na doprowadzi� ich do rozpaczy srogo�ci�.

Zreszt� � pomy�l: kto ci zast�pi ich rad�?� Oni znaj� wszystko, co by�o, jest i b�dzie na ziemi i w niebie; oni widz� najskrytsze my�li ludzkie i kieruj� sercami jak wiatr li��mi. Bez nich nie tylko nie b�dziesz wiedzia�, co si� dzieje w Tyrze i Niniwie, ale nawet w Memfisie i Tebach.

� Nie odpycham m�dro�ci, ale chc� s�u�by � odpar� faraon. � Wiem, �e ich rozum jest wielki, ale musi by� kontrolowany, aby nie oszukiwa�, i kierowany, a�eby nie rujnowa� pa�stwa�

Sama powiedz, matko, co oni w ci�gu trzydziestu lat zrobili z Egiptem?� Lud cierpi n�dz� albo buntuje si�, wojska ma�o, skarb pusty, a tymczasem o par� miesi�cy od nas jak ciasto na dro�d�ach ro�nie Asyria i ju� dzi� � narzuca nam traktaty!..

� Czy�, jak chcesz. Ale pami�taj, �e symbolem faraona jest w��, a w�� � to milczenie i roztropno��.

� Prawd� m�wisz, matko, ale wierzaj mi, �e w pewnych razach wy�sz� jest odwaga. Ju� dzi� wiem, �e kap�ani wojn� libijsk� rozk�adali na ca�e lata, jam j� sko�czy� w ci�gu kilkunastu dni i tylko dlatego, �e co dzie� pope�nia�em jaki� krok szalony, ale stanowczy. Gdybym nie wybieg� naprzeciw nim w pustyni�, co przecie� by�o wielk� nieroztropno�ci�, dzi� mieliby�my Libijczyk�w pod Memfisem�

� Wiem, goni�e� Tehenn� i zaskoczy� was Tyfon � rzek�a kr�lowa. � O nierozwa�ne dziecko� nie pomy�la�e� o mnie!..

Pan u�miechn�� si�.

� B�d� spokojnego serca � odpar�. � Kiedy faraon walczy, po lewej i po prawej jego r�ce staje Amon. A kt� mu dor�wna?�

Jeszcze raz u�ciska� kr�low� i wyszed�.

Ogromna �wita jego �wi�tobliwo�ci wci�� sta�a w sali poczekalnej, ale jakby roz�upana na dwie cz�ci. Z jednej strony Herhor, Mefres i kilku arcykap�an�w starszych wiekiem, z drugiej � wszyscy jenera�owie, wszyscy urz�dnicy cywilni i przewa�na ilo�� m�odszych kap�an�w.

Orli wzrok faraona w jednej chwili dostrzeg� ten rozdzia� dostojnik�w i w sercu m�odego w�adcy zapali�a si� radosna duma.

�I ot� nie dobywaj�c miecza odnios�em zwyci�stwo!..� � pomy�la�.

A cywilni i wojskowi dostojnicy coraz dalej i wyra�niej odsuwali si� od Herhora i Mefresa. Nikt bowiem nie w�tpi�, �e obaj arcykap�ani, dotychczas najpot�niejsi w pa�stwie, nie posiadaj� �aski nowego faraona.

Teraz pan przeszed� do sali jadalnej, gdzie przede wszystkim zastanowi�a go liczba us�uguj�cych kap�an�w i � p�misk�w.

� Ja mam to wszystko zje��? � zapyta� nie ukrywaj�c zdziwienia.

W�wczas kap�an czuwaj�cy nad kuchni� obja�ni� faraona, �e potrawy, kt�rych nie zu�ytkuje jego �wi�tobliwo��, id� na ofiar� dla dynastii.

I to m�wi�c wskaza� na szereg pos�g�w ustawionych wzd�u� sali.

Pan spojrza� na pos�gi, kt�re wygl�da�y, jakby im nic nie dawano potem na kap�an�w, kt�rych cera by�a �wie�a, jakby oni wszystko zjadali, i � za��da� piwa tudzie� �o�nierskiego chleba z czosnkiem.

Starszy kap�an os�upia�, ale powt�rzy� rozkaz m�odszemu. M�odszy zawaha� si�, ale powt�rzy� zlecenie ch�opcom i dziewcz�tom. Ch�opcy w pierwszej chwili, zdawa�o si�, �e nie wierz� w�asnym uszom; wnet jednak rozbiegli si� po ca�ym pa�acu.

Za� w kwadrans p�niej wr�cili wystraszeni, szepcz�c kap�anom, �e nigdzie nie ma �o�nierskiego chleba i czosnku�

Faraon u�miechn�� si� i zapowiedzia�, a�eby od tej pory nie brak�o w jego kuchniach prostych potraw. Potem zjad� go��bka, kawa�ek ryby, pszenn� bu�k� i popi� to winem.

Przyzna� w duchu, �e jedzenie by�o zrobione dobrze, a wino cudowne. Nie m�g� jednak op�dzi� si� my�li, �e kuchnia dworska musi poch�ania� nadzwyczajne sumy.

Spaliwszy kadzid�a na cze�� przodk�w w�adca uda� si� do kr�lewskiego gabinetu celem wys�uchania raport�w.

Pierwszym by� Herhor. Sk�oni� si� przed panem daleko ni�ej, ani�eli zrobi� to witaj�c go, i z wielkim wzruszeniem powinszowa� zwyci�stwa nad Libijczykami.

� Rzuci�e� si� � m�wi� � wasza �wi�tobliwo��, na Libijczyk�w jak Tyfon na n�dzne namioty b��kaj�cych si� po pustyni. Wygra�e� wielk� bitw� z bardzo ma�ymi stratami i jednym zamachem boskiego miecza zako�czy�e� wojn�, kt�rej ko�ca my, ludzie zwyczajni, nie umieli�my dopatrze�.

Faraon czu�, �e jego niech�� do Herhora zaczyna s�abn��.

� Dlatego � ci�gn�� arcykap�an � najwy�sza rada b�aga wasz� �wi�tobliwo��, aby� dla walecznych pu�k�w przeznaczy� dziesi�� talent�w nagrody� Ty za� sam, naczelny wodzu, pozw�l, a�eby obok imienia twego k�adziono napis: �Zwyci�ski�!..

Licz�c na m�odo�� faraona Herhor przesadzi� w pochlebstwie. Pan och�on�� z upojenia i nagle odpar�:

� Jaki� przydomek daliby�cie mi, gdybym zni�s� armi� asyryjsk� i zape�ni� �wi�tynie bogactwami Niniwy i Babilonu?�

�Wi�c on wci�� my�li o tym?�� � rzek� w sobie arcykap�an.

Faraon za�, jakby na potwierdzenie jego obaw, zmieni� przedmiot rozmowy i zapyta�:

� Ile te� mamy wojska?�

� Tu, pod Memfisem?�

� Nie, w ca�ym Egipcie.

� Wasza �wi�tobliwo�� mia� dziesi�� pu�k�w� � m�wi� arcykap�an. � Dostojny Nitager na granicy wschodniej ma pi�tna�cie� Dziesi�� jest na po�udniu, gdy� zaczyna niepokoi� si� Nubia� Za� pi�� stoj� garnizonami po ca�ym kraju.

� Razem czterdzie�ci � rzek� po namy�le faraon. � Ile� to b�dzie �o�nierzy?

� Oko�o sze��dziesi�ciu tysi�cy�

Pan zerwa� si� z fotelu.

� Sze��dziesi�t zamiast stu dwudziestu?� � krzykn��. � Co to znaczy?� Co wy zrobili�cie z moj� armi�?�

� Nie ma �rodk�w na utrzymanie wi�kszej liczby�

� O bogowie!.. � m�wi� faraon chwytaj�c si� za g�ow�.

� Ale� nas za miesi�c napadn� Asyryjczycy!.. Przecie� my jeste�my rozbrojeni�

� Z Asyri� mamy wst�pny traktat � wtr�ci� Herhor.

� Kobieta mog�aby tak odpowiedzie�, ale nie minister wojny � uni�s� si� pan. � Co znaczy traktat, za kt�rym nie stoi armia?� Przecie� dzi� zgniot�aby nas po�owa wojsk, jakimi rozporz�dza kr�l Assar.

� Racz uspokoi� si�, �wi�tobliwy panie. Na pierwsz� wie�� o zdradzie Asyryjczyk�w mieliby�my p� miliona wojownik�w.

Faraon roze�mia� mu si� w twarz.

� Co?� Sk�d?� Ty oszala�e�, kap�anie!.. Grzebiesz si� w papyrusach, aleja siedm lat s�u�� w wojsku i prawie nie ma dnia, a�ebym nie odbywa� musztry czy manewr�w� Jakim sposobem w ci�gu paru miesi�cy b�dziesz mia� p�milionow� armi�?�

� Ca�a szlachta wyst�pi�

� Co mi po twojej szlachcie!.. Szlachta to nie �o�nierze. Dla p�milionowej armii trzeba co najmniej stu pi��dziesi�ciu pu�k�w, a my, jak sam m�wisz, mamy ich czterdzie�ci� Gdzie� wi�c ci ludzie, kt�rzy dzi� pas� byd�o, orz� ziemi�, lepi� garnki albo pij� i pr�nuj� w swoich dobrach, gdzie naucz� si� wojskowego rzemios�a?� Egipcjanie s� lichym materia�em na �o�nierzy, wiem o tym, bo przecie� widuj� ich co dzie� Libijczyk, Grek, Cheta ju� dzieckiem b�d�c strzela z �uku i procy i doskonale w�ada maczug�; za� po up�ywie roku uczy si� porz�dnie maszerowa�. Ale Egipcjanin dopiero po czterech latach pracy maszeruje jako tako.

Prawda, �e z mieczem i w��czni� oswaja si� we dwa lata, ale na trafne rzucanie pocisk�w i czterech mu za ma�o�

Wi�c po up�ywie kilku miesi�cy mogliby�cie wystawi� nie armi�, lecz p�milionow� band�, kt�r� w okamgnieniu rozwali�aby druga banda, asyryjska. Bo cho� pu�ki asyryjskie s� liche i �le wymusztrowane, lecz �o�nierz asyryjski umie miota� kamienie i strza�y, r�ba� i k�u�, a nade wszystko posiada impet dzikiego zwierz�cia, czego �agodnemu Egipcjaninowi ca�kiem brakuje. My rozbijamy nieprzyjaci� tym, �e nasze karne i wy�wiczone pu�ki s� jak tarany: trzeba wybi� po�ow� �o�nierzy, nim zepsuje si� kolumna. Lecz gdy nie ma kolumny, nie ma egipskiej armii.

� M�dr� prawd� m�wi wasza �wi�tobliwo�� � rzek� Herhor do zadyszanego faraona.

� Tylko bogowie posiadaj� tak� znajomo�� rzeczy� Ja tak�e wiem, �e si�y Egiptu s� s�abe, �e dla stworzenia ich trzeba wielu lat pracy� Z tego w�a�nie powodu chc� zawrze� traktat z Asyri�.

� Przecie ju� zawarli�cie�

� Tymczasowy. Sargon bowiem widz�c chorob� waszego ojca, a l�kaj�c si� waszej �wi�tobliwo�ci, od�o�y� zawarcie w�a�ciwego traktatu do waszego wst�pienia na tron.

Faraon znowu wpad� w gniew.

� Co?� � zawo�a�. � Wi�c oni naprawd� my�l� o zagarni�ciu Fenicji?� I s�dz�, �e ja podpisz� ha�b� mojego panowania?� Z�e duchy op�ta�y was wszystkich!..

Audiencja by�a sko�czona. Herhor tym razem upad� na twarz, a wracaj�c od pana rozwa�a� w sercu swoim:

�Jego �wi�tobliwo�� wys�ucha� raportu, wi�c nie odrzuca moich us�ug� Powiedzia�em mu, �e musi podpisa� traktat z Asyri�, wi�c najci�sza sprawa sko�czona� Namy�li si�, zanim Sargon znowu do nas przyjedzie�

Ale� to lew, a nawet nie lew, ale s�o� rozhukany, ten m�odzieniec� A przecie� dlatego tylko zosta� faraonem, �e jest wnukiem arcykap�ana!.. Jeszcze nie zrozumia�, �e te same r�ce, kt�re go wznios�y tak wysoko��

W przedsionku dostojny Herhor zatrzyma� si�, duma� nad czym�, w ko�cu, zamiast do siebie, poszed� do kr�lowej Nikotris.

W ogrodzie nie by�o kobiet ani dzieci, tylko z rozrzuconych pa�acyk�w dochodzi�y j�ki.

To kobiety nale��ce do domu zmar�ego faraona op�akiwa�y tego, kt�ry odszed� na Zach�d.

�al ich, zdaje si�, by� szczery.

Tymczasem do gabinetu nowego w�adcy przyszed� najwy�szy s�dzia.

� Co mi powiesz, wasza dostojno��? � zapyta� pan.

� Kilka dni temu zdarzy� si� niezwyk�y wypadek pod Tebami � odpar� s�dzia. � Jaki� ch�op zamordowa� �on� i troje dzieci i sam utopi� si� w po�wi�conej sadzawce.

� Oszala�?

� Zdaje si�, �e zrobi� to z g�odu.

Faraon si� zamy�li�.

� Dziwny wypadek � rzek� � ale ja chcia�bym us�ysze� co innego. Jakie wyst�pki zdarzaj� si� najpospoliciej w tych czasach?

Najwy�szy s�dzia waha� si�.

� M�w �mia�o � rzek� pan, ju� zniecierpliwiony � i niczego nie ukrywaj przede mn�. Wiem, �e Egipt zapad� w bagnisko, chc� go wydoby�, a wi�c musz� zna� wszystko z�e�

� Najcz�stszymi� najzwyklejszymi wyst�pkami s� bunty� Ale tylko posp�lstwo buntuje si� � po�pieszy� doda� s�dzia.

� S�ucham � wtr�ci� pan.

� W Kosen � m�wi� s�dzia � zbuntowa� si� pu�k mularzy i kamieniarzy, kt�rym na czas nie dano rzeczy potrzebnych. W Sochem ch�opstwo zabi�o pisarza zbieraj�cego podatki� W Melcatis i Pi-Hebit tak�e ch�opi zburzyli domy fenickich dzier�awc�w� Pod Kasa nie chcieli poprawia� kana�u twierdz�c, �e za t� robot� nale�y im si� p�aca od skarbu� Wreszcie w kopalniach porfiru skaza�cy pobili dozorc�w i chcieli gromad� ucieka� w stron� morza�

� Wcale nie zaskoczy�y mnie wiadomo�ci odpar� faraon. � Ale co ty my�lisz o nich?

� Przede wszystkim trzeba ukara� winnych�

� A ja my�l�, �e przede wszystkim trzeba dawa� pracuj�cym to, co im si� nale�y � rzek� pan. � G�odny w� k�adzie si� na ziemi, g�odny ko� chwieje si� na swych nogach i wzdycha�

Mo�na� wi�c ��da�, aby g�odny cz�owiek pracowa� i nie objawia�, �e mu jest �le?�

Zatem wasza �wi�tobliwo��

Pentuer utworzy rad� do zbadania tych rzeczy � przerwa� faraon. � Tymczasem nie chc�, aby karano�

� Ale� w takim razie wybuchnie bunt og�lny!.. � zawo�a� przera�ony s�dzia.

Faraon opar� brod� na r�kach i rozwa�a�.

� Ha! � rzek� po chwili � niech�e wi�c s�dy robi� swoje, tylko� jak naj�agodniej. A Pentuer niech jeszcze dzi� zbierze rad�

Zaiste! � doda� po chwili � �atwiej decydowa� si� w bitwie ani�eli w tym nieporz�dku, jaki opanowa� Egipt�

Po wyj�ciu najwy�szego s�dziego faraon wezwa� Tutmozisa. Kaza� mu w swym imieniu powita� wojsko wracaj�ce znad Sodowych Jezior i rozdzieli� dwadzie�cia talent�w mi�dzy oficer�w i �o�nierzy.

Nast�pnie pan rozkaza� przyj�� Pentuerowi, a tymczasem przyj�� wielkiego skarbnika.

� Chc� wiedzie� � rzek� � jaki jest stan skarbu.

� Mamy � odpar� dostojnik � w tej chwili za dwadzie�cia tysi�cy talent�w warto�ci w �pichrzach, oborach, sk�adach i skrzyniach. Ale podatki co dzie� wp�ywaj��

� I bunty robi� si� co dzie� � doda� faraon. � A jakie� s� nasze og�lne dochody i wydatki?

� Na wojsko wydajemy rocznie dwadzie�cia tysi�cy talent�w� Na �wi�tobliwy dw�r dwa do trzech tysi�cy talent�w miesi�cznie�

� No?� C� dalej?� A roboty publiczne?�

� W tej chwili wykonywaj� si� darmo � rzek� wielki skarbnik spuszczaj�c g�ow�.

� A dochody?�

� Ile wydajemy, tyle mamy� � szepn�� urz�dnik.

� Wi�c mamy czterdzie�ci lub pi��dziesi�t tysi�cy talent�w rocznie � odpar� faraon. � A gdzie reszta?�

� W zastawie u Fenicjan, u niekt�rych bankier�w i kupc�w, wreszcie u �wi�tych kap�an�w�

� Dobrze � odpar� pan. � Ale jest przecie nienaruszalny skarb faraon�w w z�ocie, platynie, srebrze i klejnotach. Ile to wynosi?

� To ju� od dziesi�ciu lat naruszone i wydane�

� Na co?� komu?..

� Na potrzeby dworu � odpowiedzia� skarbnik � na podarunki dla nomarch�w i �wi�ty�

� Dw�r mia� dochody z p�yn�cych podatk�w, a czyli� podarunki mog�y wyczerpa� skarbiec mojego ojca?�

� Oziris-Ramzes, ojciec waszej �wi�tobliwo�ci, by� hojny pan i sk�ada� wielkie ofiary�

� Niby� jak wielkie?� Chc� o tym raz dowiedzie� si� � m�wi� niecierpliwie faraon.

� Dok�adne rachunki s� w archiwach, ja pami�tam tylko liczby og�lne�

� M�w!..

� Na przyk�ad �wi�tyniom � odpar� wahaj�c si� skarbnik � da� Oziris-Ramzes w ci�gu szcz�liwego panowania oko�o stu miast, ze sto dwadzie�cia okr�t�w, dwa miliony sztuk byd�a, dwa miliony wor�w zbo�a, sto dwadzie�cia tysi�cy koni, o�mdziesi�t tysi�cy niewolnik�w, piwa i wina ze dwie�cie tysi�cy beczek, ze trzy miliony sztuk chleb�w, ze trzydzie�ci tysi�cy szat, ze trzysta tysi�cy kru� miodu, oliwy i kadzide�� A pr�cz tego tysi�c talent�w z�ota, trzy tysi�ce srebra, dziesi�� tysi�cy lanego br�zu, pi��set talent�w ciemnego br�zu, sze�� milion�w kwiecistych wie�c�w, tysi�c dwie�cie pos�g�w boskich i ze trzysta tysi�cy sztuk drogich kamieni�[16] Innych liczb na razie nie pami�tam, ale wszystko to jest zapisane�

Faraon ze �miechem podni�s� r�ce do g�ry, a po chwili wpad� w gniew i uderzaj�c pi�ci� w st� zawo�a�:

� Nies�ychana rzecz, a�eby garstka kap�an�w zu�y�a tyle piwa, chleba, wie�c�w i szat maj�c w�asne dochody!.. Ogromne dochody, kt�re kilkaset razy przewy�szaj� potrzeby tych �wi�tych�

� Wasza �wi�tobliwo�� raczy� zapomnie�, �e kap�ani wspieraj� dziesi�tki tysi�cy ubogich, lecz� tylu� chorych i utrzymuj� kilkana�cie pu�k�w na koszt �wi�ty�.

� Na co im pu�ki?� Przecie� faraonowie korzystaj� z nich tylko w czasie wojny. Co si� tyczy chorych, prawie ka�dy p�aci za siebie albo odrabia, co winien �wi�tyni za kuracj�. A ubodzy?� Wszak�e oni pracuj� na �wi�tynie; nosz� bogom wod�, przyjmuj� udzia� w uroczysto�ciach, a przede wszystkim � nale�� do robienia cud�w. Oni to pod bramami �wi�ty� odzyskuj� rozum, wzrok i s�uch, im lecz� si� rany, ich nogi i r�ce odzyskuj� w�adz�, a lud patrz�c na podobne dziwowiska tym �arliwiej modli si� i hojniejsze sk�ada ofiary bogom�

Ubodzy s� jakby wo�ami i owcami �wi�ty�; przynosz� im czysty zysk�

� Tote� � o�mieli� si� wtr�ci� skarbnik � kap�ani nie wydaj� wszystkich ofiar, ale je zgromadzaj� i powi�kszaj� fundusz�

� Na co?

� Na jak�� nag�� potrzeb� pa�stwa�

� Kt� widzia� ten fundusz?

� Ja sam � rzek� dostojnik. � Skarby z�o�one w Labiryncie nie ubywaj�, ale mno�� si� z pokolenia na pokolenie, a�eby w razie�

� A�eby � przerwa� faraon � Asyryjczycy mieli co bra�, gdy zdob�d� Egipt tak pi�knie rz�dzony przez kap�an�w!..

Dzi�kuj� ci, wielki skarbniku � doda�. � Wiedzia�em, �e maj�tkowy stan Egiptu jest z�y.

Ale nie przypuszcza�em, �e pa�stwo jest zrujnowane� W kraju bunty, wojska nie ma, faraon w biedzie� Lecz skarbiec w Labiryncie powi�ksza si� z pokolenia na pokolenie!..

Gdyby tylko ka�da dynastia, tylko dynastia, sk�ada�a tyle podarunk�w �wi�tyniom, ile da� m�j ojciec, ju� Labirynt posiada�by dziewi�tna�cie tysi�cy talent�w z�ota, oko�o sze��dziesi�ciu tysi�cy talent�w srebra, a ile� zb�, byd�a, ziemi, niewolnik�w i miast, ile szat i drogich kamieni, tego nie zliczy najlepszy rachmistrz!..

Wielki skarbnik po�egna� w�adc� zgn�biony. Lecz i faraon nie by� kontent: po chwilowym bowiem namy�le zdawa�o mu si�, �e zbyt otwarcie rozmawia� ze swymi dostojnikami.

Stra� czuwaj�ca w przedpokoju zameldowa�a Pentuera. Kap�an upad� na twarz przed faraonem i zapyta� o rozkazy.

� Nie rozkazywa�, ale prosi� ci� chc� � rzek� pan. � Wiesz, w Egipcie bunty!.. Bunty ch�op�w, rzemie�lnik�w, nawet wi�ni�w� Bunty od morza do kopal�!.. Brakuje tylko, aby zbuntowali si� moi �o�nierze i og�osili faraonem� na przyk�ad Herhora!..

� �yj wiecznie, wasza �wi�tobliwo�� � odpar� kap�an. � Nie ma w Egipcie cz�owieka, kt�ry nie po�wi�ci�by si� za ciebie i nie b�ogos�awi� twego imienia.

� Ach, gdyby wiedzieli � m�wi� z gniewem w�adca, � jak faraon jest bezsilny i ubogi, ka�dy nomarcha zechcia�by by� panem swego nomesu!..My�la�em, �e odziedziczywszy podw�jn� koron� b�d� co� znaczy�� Lecz ju� w pierwszym dniu przekonywam si�, �e jestem tylko cieniem dawnych w�adc�w Egiptu! Bo i czym mo�e by� faraon bez maj�tku, bez wojska, a nade wszystko bez wiernych s�ug� Jestem jak pos�gi bog�w, kt�rym kadz� i sk�adaj� ofiary� Ale pos�gi s� bezsilne, a ofiarami tucz� si� kap�ani� Ale prawda, ty trzymasz z nimi!..

� Bole�nie mi � odrzek� Pentuer �e wasza �wi�tobliwo�� m�wi tak w pierwszym dniu swego panowania. Gdyby wie�� o tym rozesz�a si� po Egipcie�

� Komu� powiem, co mi dolega?� � przerwa� pan. � Jeste� moim doradc� i ocali�e� mi, a przynajmniej chcia�e� ocali� �ycie, chyba nie po to, a�eby rozg�asza�: co si� dzieje w kr�lewskim sercu, kt�re przed tob� otwieram� � Ale masz s�uszno��.

Pan przeszed� si� po komnacie i po chwili rzek� znacznie spokojniejszym tonem:

� Mianowa�em ci� naczelnikiem rady, kt�ra ma wy�ledzi� przyczyny nieustannych bunt�w w moim pa�stwie. Chc�, a�eby karano tylko winnych, a czyniono sprawiedliwo�� nieszcz�liwym�

� Niech B�g wspiera ci� �ask� swoj�!.. � szepn�� kap�an. � Zrobi� panie, co ka�esz. Ale powody bunt�w znam i bez �ledztwa�

� Powiedz.

� Nieraz o tym m�wi�em waszej �wi�tobliwo�ci: lud pracuj�cy jest g�odny, ma Za du�o roboty i p�aci za wielkie podatki. Kto dawniej robi� od wschodu do zachodu s�o�ca, dzi� musi zaczyna� na godzin� przed wschodem, a ko�czy� godzin� po zachodzie. Nie tak dawno co dziesi�ty dzie� prosty cz�owiek m�g� odwiedza� groby matki i ojca, rozmawia� z ich cieniami i sk�ada� ofiary. Ale dzi� nikt tam nie chodzi, bo nie ma czasu.

Dawniej ch�op zjada� w ci�gu dnia trzy placki pszenne, dzi� nie sta� go na j�czmienny.

Dawniej roboty przy kana�ach, groblach i go�ci�cach liczy�y si� mi�dzy podatkami; dzi� podatki p�aci� trzeba swoj� drog�, a roboty publiczne wykonywa� darmo.

Oto przyczyny bunt�w.

� Jestem najbiedniejszy szlachcic w pa�stwie! � zawo�a� faraon targaj�c sobie w�osy. � Lada w�a�ciciel folwarku daje swoim bydl�tom przystojne jad�o i odpoczynek; ale m�j inwentarz jest wiecznie g�odny i znu�ony!..

Wi�c co mam robi�, powiedz, ty, kt�ry prosi�e� mnie, abym poprawi� los ch�op�w?�

� Rozkazujesz panie, abym powiedzia�?�

� Prosz� ka�� jak wreszcie chcesz� Tylko m�w m�drze.

� B�ogos�awione niech b�d� twoje rz�dy, prawdziwy synu Ozirisa! � odpar� kap�an. � A oto, co czyni� nale�y�

Przede wszystkim rozka�, panie, aby p�acono za roboty publiczne, jak by�o dawniej�

� Rozumie si�.

� Dalej � zapowiedz, a�eby praca rolna trwa�a tylko od wschodu do zachodu s�o�ca� Potem spraw, jak by�o za dynastii boskich, a�eby lud wypoczywa� co si�dmy dzie�; nie co dziesi�ty, ale co si�dmy. Potem naka�, aby panowie nie mieli prawa zastawia� ch�op�w, a pisarze bi� i dr�czy� ich wed�ug swego upodobania.

A nareszcie daj � dziesi�t� lub cho�by dwudziest� cz�� ziemi ch�opom na w�asno��, aby nikt jej odebra� ani zastawia� nie m�g�. Niechaj rodzina ch�opa ma cho�by tyle ziemi, co pod�oga tej komnaty, a ju� nie b�dzie g�odna. Daj, panie, ch�opom pustynne piaski na w�asno��, a w kilka lat wyrosn� tam ogrody�

� Pi�knie m�wisz � wtr�ci� faraon � ale m�wisz to, co widzisz w swym sercu, nie na �wiecie. Ludzkie pomys�y, cho�by najlepsze, nie zawsze zgadzaj� si� z naturalnym biegiem rzeczy�

� Wasza �wi�tobliwo��, ja ju� widywa�em podobne zmiany i ich skutki � odrzek� Pentuer.

Przy niekt�rych �wi�tyniach dokonywaj� si� r�ne pr�by: nad leczeniem chorych, uczeniem dzieci, hodowl� byd�a i ro�lin, wreszcie nad popraw� ludzi. A oto, co si� zdarza�o: Gdy ch�opu leniwemu i chudemu dawano dobre jad�o i odpoczynek co si�dmy dzie�, cz�owiek ten robi� si� t�ustym, ch�tnym do pracy i wi�cej skopywa� pola ni� dawniej. Robotnik p�atny jest weselszy i wi�cej wykonywa roboty ani�eli niewolnik, cho�by go bi� �elaznymi pr�tami. Ludziom sytym rodzi si� wi�cej dzieci ni� g�odnym i spracowanym; potomstwo ludzi wolnych jest zdrowe i silne, a niewolnik�w � w�t�e, ponure i sk�onne do kradzie�y i k�amstwa.

Przekonano si� wreszcie, �e ziemia, kt�r� uprawia jej w�a�ciciel, daje p�tora raza wi�cej ziarn i jarzyn ni� ziemia obs�ugiwana przez niewolnik�w.

Ciekawsz� rzecz powiem waszej �wi�tobliwo�ci: gdy oraczom przygrywa muzyka, ludzie i wo�y robi� lepiej, pr�dzej i mniej m�cz� si� ani�eli bez muzyki.

Wszystko to sprawdzono w naszych �wi�tyniach.

Faraon u�miecha� si�.

� Musz� ja na moich folwarkach i w kopalniach zaprowadzi� muzyk� � rzek�. � Je�eli jednak kap�ani przekonali si� o takich dziwach, jakie mi opowiadasz, to dlaczego w swoich maj�tkach nie post�puj� w ten spos�b z ch�opstwem?�

Pentuer opu�ci� g�ow�.

� Bo � odpar� wzdychaj�c � nie wszyscy kap�ani s� m�drcami i maj� serca szlachetne�

� Ot� to!.. � zawo�a� pan.

A teraz powiedz mi, ty, kt�ry jeste� synem ch�op�w i wiesz, �e mi�dzy kap�anami znajduj� si� hultaje i g�upcy, powiedz: dlaczego nie chcesz mi s�u�y� w walce przeciw nim?� Bo przecie rozumiesz, �e ja nie poprawi� losu ch�opskiego, je�eli pierwej nie naucz� kap�an�w pos�usze�stwa dla mojej woli�

Pentuer za�ama� r�ce.

� Panie � odpar� � bezbo�na to i niebezpieczna sprawa walka z kap�a�stwem!.. Niejeden faraon rozpoczyna� j� i� nie m�g� doko�czy�

� Bo go nie popierali tacy, jak ty, m�drcy!.. � wybuchn�� pan. � I zaprawd�, nigdy nie zrozumiem: dlaczego m�drzy i zacni kap�ani wi��� si� z band� �otr�w, jakimi jest wi�kszo�� tej klasy?�

Pentuer trz�s� g�ow� i zacz�� m�wi� powoli:

� Od trzydziestu tysi�cy lat �wi�ty stan kap�a�ski piel�gnuje Egipt i on zrobi� kraj tym, czym jest dzi�: dziwem dla ca�ego �wiata. A dlaczego kap�anom, pomimo ich wad, uda�o si� tak zrobi�?� Gdy� oni s� kaga�cem, w kt�rym p�onie �wiat�o m�dro�ci.

Kaganiec mo�e by� brudny, nawet �mierdz�cy, niemniej jednak przechowuje boski ogie�, bez kt�rego mi�dzy lud�mi panowa�aby ciemno�� i dziko��.

M�wisz, panie, o walce z kap�a�stwem � ci�gn�� Pentuer. � Co mo�e z niej wynikn�� dla mnie?� Je�eli ty przegrasz, b�d� nieszcz�liwy, bo nie poprawisz losu ch�opom. A gdyby� wygra�!.. O, bodajbym nie doczeka� tego dnia!.. bo gdyby� rozbi� kaganiec, kto wie, czy nie zgasi�by� tego ognia m�dro�ci, kt�ry od tysi�cy lat p�onie nad Egiptem i �wiatem�

Oto, panie m�j, powody, dla kt�rych nie chc� mi�sza� si� do twej walki ze �wi�tym stanem kap�a�skim� Czuj�, �e ona si� zbli�a, i cierpi�, �e taki robak, jakim jestem, nie mog� jej zapobiec. Ale wdawa� si� w ni� nie b�d�, bo musia�bym zdradzi� albo ciebie, albo Boga, kt�ry jest tw�rc� m�dro�ci�

S�uchaj�c tego faraon chodzi� po komnacie zamy�lony.

� Ha � rzek� bez gniewu � czy�, jak chcesz. Nie jeste� �o�nierzem, wi�c nie mog� wyrzuca� ci braku odwagi� Nie mo�esz by� jednak moim doradc�� Cho� prosz� ci�, aby� utworzy� s�d do rozpatrzenia ch�opskich bunt�w i gdy ci� wezw�, m�wi�, co nakazuje m�dro��.

Pentuer ukl�k� �egnaj�c pana.

� W ka�dym razie � doda� faraon � wiedz o tym, �e ja nie chc� gasi� boskiego �wiat�a�

Niech kap�ani piel�gnuj� m�dro�� w swoich �wi�tyniach, ale � niech mi nie marnuj� wojska, nie zawieraj� haniebnych traktat�w i� niech nie okradaj� � m�wi� ju� z uniesieniem � kr�lewskich skarbc�w..

Czy mo�e my�l�, �e ja jak �ebrak b�d� wystawa� pod ich bramami, aby raczyli mi dostarczy� fundusz�w do pod�wigni�cia pa�stwa zrujnowanego przez ich g�upie i nikczemne rz�dy?� Cha!.. cha!.. Pentuerze� ja bym bog�w nie prosi� o to, co stanowi moj� moc i prawo.

Mo�esz odej��.

Kap�an cofaj�c si� ty�em wyszed� w�r�d uk�on�w i jeszcze we drzwiach upad� twarz� na ziemi�.

Pan zosta� sam.

�Ludzie �miertelni � my�la� � s� jak dzieci. Herhor jest przecie m�dry, wie, �e Egipt na wypadek wojny potrzebuje p� miliona �o�nierzy, wie, �e te wojska trzeba �wiczy�, a mimo to � zmniejszy� liczb� i komplet pu�k�w�

Wielki skarbnik jest tak�e m�dry, lecz wydaje mu si� rzecz� ca�kiem naturaln�, �e wszystkie skarby faraon�w przesz�y do Labiryntu!..

Wreszcie Pentuer� Co to za dziwny cz�owiek!.. Chce obdarowywa� ch�op�w jad�em, ziemi� i nieustaj�cymi �wi�tami� Dobrze, ale� to wszystko zmniejszy moje dochody, kt�re i tak ju� s� za ma�e. Lecz gdybym mu powiedzia�: pom� mi odebra� kap�anom kr�lewskie skarby, nazwa�by to bezbo�no�ci� i gaszeniem �wiat�a w Egipcie!..

Osobliwy cz�owiek� Rad by ca�e pa�stwo przewr�ci� do g�ry nogami, o ile chodzi o dobro ch�op�w, a nie �mia�by wzi�� za kark arcykap�ana i odprowadzi� go do wi�zienia. Z najwi�kszym spokojem ka�e mi wyrzec si� mo�e po�owy dochod�w, ale jestem pewny, �e nie odwa�y�by si� wynie�� miedzianego utena z Labiryntu�� Faraon u�miecha� si� i znowu medytowa�:

�Ka�dy pragnie by� szcz�liwym; ale gdy zechcesz zrobi�, a�eby wszyscy byli szcz�liwi, ka�dy b�dzie ci� chwyta� za r�ce, jak cz�owiek, kt�remu chory z�b wyjmuj��

I dlatego w�adca musi by� stanowczym� I dlatego boski m�j ojciec niedobrze czyni� zaniedbuj�c ch�opstwo, a bez granic ufaj�c kap�anom� Ci�kie zostawi� mi dziedzictwo, ale� dam sobie rad�

U Sodowych Jezior tak�e by�a trudna sprawa� Trudniejsza ni� tu� Tutaj s� tylko gadacze i strachop�ochy, tam byli ludzie zbrojni i zdecydowani na �mier�

Jedna bitwa szerzej otwiera nam oczy ani�eli dziesi�tki lat spokojnych rz�d�w� Kto sobie powie: z�ami� przeszkod�! z�amie j�. Ale kto si� zawaha, musi ust�pi慻 Mrok zapad�. W pa�acu zmieniono warty i w dalszych salach zapalano pochodnie. Tylko do pokoju faraona nikt nie �mia� wej�� bez rozkazu.

Pan, zm�czony bezsenno�ci�, wczorajsz� podr� i dzisiejszymi zaj�ciami, upad� na fotel.

Zdawa�o mu si�, �e ju� setki lat jest faraonem, i nie m�g� uwierzy�, �e od tej godziny, kiedy by� pod piramidami, nie up�yn�a jeszcze doba.

�Doba?� Niepodobna!.. �

Potem przysz�o mu na my�l, �e mo�e by�, i� w sercu nast�pcy osiedlaj� si� dusze poprzednich faraon�w. Chyba tak jest, bo inaczej � sk�d�e by wzi�o si� w nim jakie� uczucie staro�ci czy dawno�ci?� I dlaczego rz�dzenie pa�stwem dzi� wydaje mu si� rzecz� prost�, cho� jeszcze par� miesi�cy temu truchla� my�l�c, �e nie potrafi rz�dzi�.

�Jeden dzie�?� � powtarza� w duchu. � Ale� ja tysi�c lat jestem w tym miejscu!..� Nagle us�ysza� przyt�umiony g�os:

� Synu m�j!.. synu�

Faraon zerwa� si� z fotelu.

� Kto tu jest?� � zawo�a�.

� Ja jestem, ja� Czyli�by� ju� o mnie zapomnia�?�

W�adca nie m�g� zorientowa� si�: sk�d g�os pochodzi? Z g�ry, z do�u czy mo�e z du�ego pos�gu Ozirisa, kt�ry sta� w k�cie.

� Synu m�j m�wi� znowu g�os szanuj wol� bog�w, je�eli chcesz otrzyma� ich b�ogos�awion� pomoc� O, szanuj bog�w, gdy� bez ich pomocy najwi�ksza pot�ga ziemska jest jako proch i cie� O, szanuj bog�w, je�eli chcesz, a�eby gorycz twoich b��d�w nie zatru�a mi pobytu w szcz�liwej krainie Zachodu�

G�os umilk�, pan kaza� przynie�� �wiat�o. Jedne drzwi komnaty by�y zamkni�te, przy drugich sta�a warta. Nikt obcy nie m�g� tu wej��.

Gniew i niepok�j szarpa�y serce faraona. Co to by�o?� Czy naprawd� przemawia� do niego cie� ojca, czy te� �w g�os by� tylko nowym oszustwem kap�an�w?

Lecz je�eli kap�ani mog� przemawia� do niego z odleg�o�ci bez wzgl�du na grube mury, w takim razie mog� i pods�uchiwa�. A w�wczas on, pan �wiata, jest jak dzikie zwierz� obsaczony ze wszystkich stron.

Prawda, w pa�acu kr�lewskim pods�uchiwanie by�o rzecz� zwyczajn�. Faraon jednak s�dzi�, �e przynajmniej ten gabinet jest wolny i �e zuchwalstwo kap�an�w zatrzymuje si� u progu najwy�szego w�adcy.

A je�eli to by� duch?�

Pan nie chcia� je�� kolacji, lecz uda� si� na spoczynek. Zdawa�o mu si�, �e nie za�nie; lecz zm�czenie wzi�o g�r� nad rozdra�nieniem.

W kilka godzin obudzi�y go dzwonki i �wiat�o. By�a ju� p�noc i kap�an-astrolog przyszed� z�o�y� panu raport o stanowisku cia� niebieskich. Faraon wys�ucha� sprawozdania, a w ko�cu rzek�:

� Czy nie m�g�by�, czcigodny proroku, od tej pory sk�ada� swoich raport�w dostojnemu Semowi?� On jest przecie moim zast�pc� w rzeczach dotycz�cych religii�

Kap�an-astrolog bardzo zdziwi� si� oboj�tno�ci pana dla rzeczy niebieskich.

� Wasza �wi�tobliwo�� � spyta� � raczy zrzeka� si� wskaz�wek, jakie w�adcom daj� gwiazdy?�

Daj�? � powt�rzy� faraon. � Zatem powiedz, jakie s� ich obietnice dla mnie?

Astrolog widocznie spodziewa� si� tej kwestii, odpar� bowiem bez namys�u:

� Horyzont chwilowo jest za�miony� Pan �wiata nie trafi� jeszcze na drog� prawdy, kt�ra prowadzi do poznania woli bog�w. Ale pr�dzej czy p�niej znajdzie j�, a na niej d�ugie �ycie i szcz�liwe, pe�ne chwa�y panowanie�

� Aha!.. Dzi�kuj� ci, m�u �wi�ty. Skoro ju� wiem: czego powinienem szuka�, zastosuj� si� do wskaz�wek, a ciebie znowu prosz�, aby� odt�d komunikowa� si� z dostojnym Semem.

On jest moim zast�pc� i je�eli co� ciekawego wyczytasz kiedy w gwiazdach, opowie mi o tym z rana.

Kap�an opu�ci� sypialni� potrz�saj�c g�ow�.

� Wybili mnie ze snu!.. � rzek� pan z wyrazem niezadowolenia.

� Najczcigodniejsza kr�lowa Nikotris � odezwa� si� nagle adiutant � godzin� temu rozkaza�a mi prosi� wasz� �wi�tobliwo�� o pos�uchanie�

� Teraz?� O p�nocy?.. � spyta� pan.

� W�a�nie m�wi�a, �e o p�nocy wasza �wi�tobliwo�� obudzi si�.

Faraon pomy�la� i odpowiedzia� adiutantowi, �e b�dzie czeka� na kr�low� w sali z�otej.

S�dzi�, �e tam nikt nie pods�ucha ich rozmowy.

Pan narzuci� na siebie p�aszcz, w�o�y� niewi�zane sanda�y i rozkaza� dobrze o�wietli� z�ot� sal�. Potem wyszed� zalecaj�c s�u�bie, aby mu nie towarzyszy�a.

Matk� ju� zasta� w sali, w szatach z grubego p��tna na znak �a�oby. Zobaczywszy faraona czcigodna pani chcia�a znowu upa�� na kolana, ale syn podni�s� j� i u�ciska�.

� Czy zdarzy�o si� co� wa�nego, matko, �e trudzisz si� o tej godzinie? � spyta�.

� Nie spa�am� modli�am si� � odpar�a. � O synu m�j, m�drze odgad�e�, �e sprawa jest wa�n�!.. S�ysza�am boski g�os twego ojca�

� Doprawdy? � rzek� faraon czuj�c, �e gniew go nape�nia.

� Nie�miertelny tw�j ojciec � ci�gn�a kr�lowa � m�wi� mi pe�en smutku, �e wchodzisz na b��dn� drog� Wyrzekasz si� z pogard� arcykap�a�skich �wi�ce� i �le traktujesz s�ugi bo�e.

�Kt� zostanie przy Ramzesie � m�wi� tw�j boski ojciec, � je�eli zniech�ci bog�w i opu�ci go stan kap�a�ski?� Powiedz mu� powiedz mu powtarza� czcigodny cie� � �e tym sposobem zgubi Egipt, siebie i dynasti���

� Oho! � zawo�a� faraon � wi�c ju� tak mi gro��, zaraz w pierwszym dniu panowania?�

Moja matko, pies najg�o�niej szczeka, kiedy si� boi, wi�c i pogr�ki s� z�� wr�b�, ale tylko dla kap�an�w!

� Ale� to tw�j ojciec m�wi�� � powt�rzy�a stroskana pani.

� Nie�miertelny ojciec m�j � odpar� faraon � i �wi�ty dziad Amenhotep, jako czyste duchy, znaj� moje serce i widz� op�akany stan Egiptu. A poniewa� serce moje chce pod�wign�� pa�stwo przez ukr�cenie nadu�y�, oni wi�c nie mogliby przeszkadza� mi do spe�nienia zamiar�w�

� Wi�c ty nie wierzysz, �e duch ojca daje ci rady? � spyta�a coraz bardziej przera�ona.

� Nie wiem. Ale mam prawo przypuszcza�, �e te g�osy duch�w, rozlegaj�ce si� w r�nych k�tach naszego pa�acu, s� jakim� figlem kap�a�skim. Tylko kap�ani mog� l�ka� si� mnie, nigdy bogowie i duchy� Wi�c nie duchy strasz� nas, matko�

Kr�lowa zaduma�a si� i by�o wida�, �e s�owa syna robi� na niej wra�enie. Widzia�a ona wiele cud�w w swym �yciu i niekt�re jej samej wydawa�y si� podejrzanymi.

� W takim razie � rzek�a z westchnieniem � nie jeste� ostro�ny, m�j synu!.. Po po�udniu by� u mnie Herhor, bardzo niezadowolony z pos�uchania u ciebie� M�wi�, �e chcesz usun�� kap�an�w z dworu�

� A oni mi na co?� Czy a�eby moja kuchnia i piwnica mia�y du�e rozchody?� Czy mo�e na to, a�eby s�uchali, co m�wi�, i patrzyli, co robi�?�

� Ca�y kraj wzburzy si�, gdy kap�ani og�osz�, �e jeste� bezbo�nikiem� � wtr�ci�a pani.

� Kraj ju� si� burzy, ale z winy kap�an�w � odpar� faraon. � A i o pobo�no�ci egipskiego ludu zaczynam mie� inne wyobra�enie� Gdyby�, matko, wiedzia�a, ile w Dolnym Egipcie jest proces�w o zniewa�anie bog�w, a w G�rnym � o okradanie zmar�ych, przekona�aby� si�, �e dla naszego ludu sprawy kap�a�skie ju� przesta�y by� �wi�tymi.

� To wp�yw cudzoziemc�w, kt�rzy zalewaj� Egipt � zawo�a�a pani. � Zw�aszcza Fenicjanie�

� Wszystko jedno, czyj wp�yw; do��, �e Egipt ju� nie uwa�a ani pos�g�w, ani kap�an�w za istoty nadludzkie� A gdyby� jeszcze, matko, pos�ucha�a szlachty, oficer�w, �o�nierzy, zrozumia�aby�, �e nadszed� czas postawienia w�adzy kr�lewskiej na miejscu kap�a�skiej, je�eli wszelka w�adza nie ma upa�� w tym kraju.

� Egipt jest tw�j � westchn�a kr�lowa. � M�dro�� twoja jest nadzwyczajna, wi�c czy�, jak chcesz� Ale post�puj ostro�nie� O, ostro�nie� Skorpion, nawet zabity, jeszcze mo�e rani� nieostro�nego zwyci�zc�

U�ciskali si� i pan wr�ci� do swej sypialni. Ale tym razem naprawd� nie m�g� zasn��.

Ju� jasno widzia�, �e mi�dzy nim i kap�anami rozpocz�a si� walka, a raczej co� wstr�tnego, co nawet nie zas�ugiwa�o na nazw� walki i z czym on, w�dz, w pierwszej chwili nie umia� sobie poradzi�.

Bo gdzie tu jest nieprzyjaciel?� Przeciw komu ma wyst�pi� jego wierne wojsko?� Czy przeciw kap�anom, kt�rzy upadaj� przed nim na ziemi�? Czy przeciw gwiazdom, kt�re m�wi�, �e faraon nie wszed� jeszcze na drog� prawdy? Co i kogo tu zwalcza�?�

Mo�e owe g�osy duch�w rozlegaj�ce si� w�r�d pomroki? Czy w�asn� matk�, kt�ra, przera�ona, b�aga go, a�eby nie rozp�dza� kap�an�w?�

Faraon wi� si� na swym �o�u w poczuciu bezsilno�ci. Nagle przysz�a mu my�l: �Co mnie obchodzi nieprzyjaciel, kt�ry roz�azi si� jak b�oto w gar�ci?� Niech sobie gadaj� w pustych salach, niech gniewaj� si� na moj� bezbo�no��

Ja b�d� wydawa� rozkazy, a kto o�mieli si� nie spe�ni� ich, ten jest moim wrogiem i przeciw temu zwr�c� policj�, s�d i wojsko��

Tak tedy w miesi�cu Hator, po trzydziestu czterech latach panowania, umar� faraon Mer-amen-Ramzes XII, w�adca dwu �wiat�w, pan wieczno�ci, rozdawca �ycia i wszelakiej uciechy.

Umar�, poniewa� czu�, �e cia�o jego staje si� md�e i nieu�yteczne. Umar�, poniewa� t�skni� do wiekuistej ojczyzny, a rz�dy ziemskiego pa�stwa pragn�� powierzy� m�odszym r�kom.

Umar� wreszcie, bo tak chcia�, bo tak� by�a jego wola. Boski duch odlecia� niby jastrz�b, kt�ry d�ugo kr���c nad ziemi� w ko�cu rozp�ywa si� w b��kitnych przestworach.

Jak jego �ycie by�o pobytem nie�miertelnej istoty w krainie znikomo�ci tak i �mier� by�a tylko jednym z moment�w nadludzkiego istnienia.

Pan zbudzi� si� o wschodzie s�o�ca i wsparty na dwu prorokach, otoczony ch�rem kap�an�w, uda� si� do kaplicy Ozirisa. Tam jak zwykle wskrzesi� b�stwo, umy� je i ubra�, z�o�y� ofiar� i podni�s� r�ce do modlitwy.

Przez ten czas kap�ani �piewali:

Ch�r I. �Cze�� tobie, kt�ry wznosisz si� na horyzoncie i przebiegasz niebo�

Ch�r II. Go�cincem twej �wi�to�ci jest pomy�lno�� tych, na kt�rych oblicza padaj� twe promienie�

Ch�r I. M�g��ebym i��, jako ty idziesz, bez zatrzymywania si�, o s�o�ce!..

Ch�r II. Wielki w�drowcze przestrzeni, kt�ry nie masz pana i dla kt�rego setki milion�w lat s� tylko oka mgnieniem�

Ch�r I. Ty zachodzisz, ale trwasz. Mno�ysz godziny, dnie i noce i trwasz sam, wed�ug praw twoich w�asnych�

Ch�r II. O�wietlasz ziemi� ofiarowuj�c w�asnymi r�koma samego siebie, kiedy pod postaci� Ra wschodzisz na widnokr�gu.

Ch�r I. O gwiazdo, wynurzaj�ca si�, wielka przez swoj� �wiat�o��, ty sama kszta�tujesz swoje cz�onki�

Ch�r II. I nie urodzony przez nikogo rodzisz sam siebie na horyzoncie.� A w tym miejscu odezwa� si� faraon:

� �O promieniej�cy na niebie! Pozw�l, a�ebym wst�pi� do wieczno�ci, po��czy� si� z czcigodnymi i doskona�ymi cieniami wy�szej krainy. Niechaj wraz z nimi ogl�dam twoje blaski z rana i wieczorem, kiedy ��czysz si� z twoj� matk� Nut. A gdy zwr�cisz ku zachodowi twe oblicze, niech moje r�ce sk�adaj� si� do modlitwy na cze�� usypiaj�cego za g�rami �ycia.�[17]

Tak z podniesionymi r�koma m�wi� pan otoczony chmur� kadzide�. Nagle umilk� i rzuci� si� w ty�, w ramiona asystuj�cych kap�an�w.

Ju� nie �y�.

Wie�� o �mierci faraona jak b�yskawica obieg�a pa�ac. S�udzy opu�cili swoje zaj�cia, dozorcy przestali czuwa� nad niewolnikami, zaalarmowano gwardi� i obsadzono wszystkie wej�cia.

Na g��wnym dziedzi�cu pocz�� zbiera� si� t�um: kucharzy, piwnicznych, masztalerzy, kobiet jego �wi�tobliwo�ci i ich dzieci. Jedni zapytywali: czy to prawda? Inni dziwili si�, �e jeszcze s�o�ce �wieci na niebie, a wszyscy razem krzyczeli w niebog�osy:

� �O panie!.. o nasz ojcze!.. o ukochany!.. Czy to mo�e by�, a�eby� ju� odchodzi� od nas?� O tak, ju� idzie do Abydos!.. Na Zach�d, na Zach�d, do ziemi sprawiedliwych!..

Miejsce, kt�re ukocha�e�, j�czy i p�acze po tobie!..�@

Straszny wrzask rozlega� si� po wszystkich dziedzi�cach, po ca�ym parku. Odbija� si� od g�r wschodnich, na skrzyd�ach wiatru przelecia� Nil i zatrwo�y� miasto Memfis.

Tymczasem kap�ani, w�r�d mod��w, usadowili cia�o zmar�ego w bogatej, zamkni�tej lektyce. O�miu stan�o przy dr�gach, czterej wzi�li do r�k wachlarze ze strusich pi�r, inni kadzid�a i gotowali si� do wyj�cia.

Na t� chwil� przybieg�a kr�lowa Nikotris, a zobaczywszy zw�oki ju� w lektyce, rzuci�a si� do n�g zmar�ego.

� �O m�u m�j! o bracie m�j! o ukochany m�j! � wo�a�a zanosz�c si� od p�aczu. � O ukochany, zosta� z nami, zosta� w twoim domu, nie oddalaj si� od tego miejsca na ziemi, w kt�rym przebywasz��

� �W pokoju, w pokoju, na Zach�d � �piewali kap�ani � o wielki w�adco, id� w pokoju na Zach�d��

� �Niestety! � m�wi�a kr�lowa � �pieszysz do przewozu, aby przeprawi� si� na drugi brzeg!

O kap�ani, o prorocy nie �pieszcie si�, zostawcie go; bo przecie� wy wr�cicie do dom�w, ale on p�jdzie do kraju wieczno�ci��

� �W pokoju, w pokoju, na Zach�d!.. � �piewa� ch�r kap�a�ski. � Je�eli podoba si� Bogu, kiedy dzie� wieczno�ci nadejdzie, ujrzymy ci� znowu, o w�adco, bo oto idziesz do kraju, kt�ry ��czy mi�dzy sob� wszystkich ludzi.�@

Na znak dany przez dostojnego Herhora s�u�ebnice oderwa�y pani� od n�g faraona i gwa�tem odprowadzi�y do jej komnat.

Lektyka niesiona przez kap�an�w ruszy�a, a w niej w�adca ubrany i otoczony jak za �ycia.

Na prawo i na lewo, przed nim i za nim szli: jenera�owie, skarbnicy, s�dziowie, wielcy pisarze, nosiciel topora i �uku, a nade wszystko � t�um kap�an�w r�nego stopnia.

Na podw�rzu s�u�ba upad�a na twarz j�cz�c i p�acz�c, ale wojsko sprezentowa�o bro� i odezwa�y si� tr�by, jakby na powitanie �yj�cego kr�la.

I istotnie, pan jak �ywy, niesiony by� do przewozu. A gdy dosi�gni�to Nilu, kap�ani ustawili lektyk� na z�ocistym statku, pod purpurowym baldachimem, jak za �ycia.

Tu lektyk� zasypano kwiatami, naprzeciw niej ustawiono pos�g Anubisa i � statek kr�lewski ruszy� ku drugiemu brzegowi Nilu, �egnany p�aczem s�u�by i dworskich kobiet.

O dwie godziny od pa�acu, za Nilem, za kana�em, za urodzajnymi polami i gajami palm mi�dzy Memfisem a �P�askowzg�rzem Mumii� le�a�a oryginalna dzielnica. Wszystkie jej budowle by�y po�wi�cone zmar�ym, a zamieszkane tylko przez kolchit�w i paraszyt�w, kt�rzy balsamowali zw�oki.

Dzielnica ta by�a niby przedsionkiem w�a�ciwego cmentarza, mostem, kt�ry ��czy� �yj�ce spo�ecze�stwo z miejscem wiecznego spoczynku. Tu przywo�ono nieboszczyk�w i robiono z nich mumie; tu rodziny uk�ada�y si� z kap�anami o cen� pogrzebu. Tu przygotowywano �wi�te ksi�gi i opaski, trumny, sprz�ty, naczynia i pos�gi dla zmar�ych.

Dzielnic� t�, oddalon� od Memfisu na par� tysi�cy krok�w, otacza� d�ugi mur, tu i owdzie opatrzony bramami. Orszak nios�cy zw�oki faraona zatrzyma� si� przed bram� najwspanialsz�, a jeden z kap�an�w zapuka�.

� Kto tam? � spytano ze �rodka.

� Oziris-Mer-amen-Ramzes, pan dwu �wiat�w, przychodzi do was i ��da, aby�cie przygotowali go do wiekuistej podr�y � odpar� kap�an.

� Czy podobna, a�eby zgas�o s�o�ce Egiptu?� � a�eby umar� ten, kt�ry sam by� oddechem i �yciem?�

� Tak� by�a jego wola � odpowiedzia� kap�an. � Przyjmijcie� tedy pana z nale�yt� czci� i wszystkie us�ugi oddajcie mu, jak si� godzi, a�eby nie spotka�y was kary w doczesnym i przysz�ym �yciu.

� Uczynimy, jak m�wicie � rzek� g�os ze �rodka.

Teraz kap�ani zostawili lektyk� pod bram� i �piesznie odeszli, a�eby nie pad�o na nich nieczyste tchnienie zw�ok nagromadzonych w tym miejscu. Zostali tylko urz�dnicy cywilni pod przewodnictwem najwy�szego s�dziego i skarbnika.

Po niema�ej chwili czekania brama otworzy�a si� i wysz�o z niej kilkunastu ludzi. Mieli kap�a�skie szaty i zas�oni�te oblicza.

Na ich widok s�dzia odezwa� si�:

� Oddajemy wam cia�o pana naszego i waszego. Czy�cie z nim to, co nakazuj� przepisy religijne, i niczego nie zaniedbajcie, a�eby ten wielki zmar�y nie dozna� z winy waszej niepokoju na tamtym �wiecie.

Skarbnik za� doda�:

� U�yjcie z�ota, srebra, malachitu, jaspisu, szmaragd�w, turkus�w i najosobliwszych wonno�ci dla tego oto pana, aby mu nic nie brak�o i aby wszystko mia� w jak najlepszym gatunku.

To m�wi� wam ja skarbnik. A gdyby znalaz� si� niegodziwiec, kt�ry zamiast szlachetnych metal�w chcia�by podstawi� n�dzne falsyfikaty, a zamiast drogich kamieni � szk�o fenickie, niech pami�ta, �e b�dzie mia� odr�bane r�ce i wyj�te oczy.

� Stanie si�, jak ��dacie � odpowiedzia� jeden z zas�oni�tych kap�an�w.

Po czym inni podnie�li lektyk� i weszli z ni� w g��b dzielnicy zmar�ych �piewaj�c:

� �Idziesz w pokoju do Abydos!.. Oby� doszed� w pokoju do Zachodu teba�skiego!.. Na Zach�d, na Zach�d, do ziemi sprawiedliwych!..�

Brama zamkn�a si�, a najwy�szy s�dzia, skarbnik i towarzysz�cy im urz�dnicy zawr�cili si� do przewozu i pa�acu. Przez ten czas zakapturzeni kap�ani odnie�li lektyk� do ogromnego budynku, gdzie balsamowano tylko kr�lewskie zw�oki oraz tych najwy�szych dostojnik�w, kt�rzy pozyskali wyj�tkow� �ask� faraona. Zatrzymali si� w przysionku, gdzie sta�a z�ota ��d� na k�kach, i zacz�li wydobywa� nieboszczyka z lektyki.

� Patrzcie!.. zawo�a� jeden z zukapturzonych � nie s�� to z�odzieje?� Faraon przecie umar� pod kaplic� Ozirisa, wi�c musia� by� w paradnym stroju� A tu � o!.. Zamiast z�otych bransolet � mosi�ne, �a�cuch tak�e mosi�ny, a w pier�cieniach fa�szywe klejnoty�

� Prawda � odpar� inny. � Ciekawym, kto go tak oporz�dzi�: kap�ani czy pisarze?

� Z pewno�ci� kap�ani� O, bodaj wam posch�y r�ce, ga�gany!.. I taki �otr jeden z drugim �mie nas upomina�, a�eby�my dawali nieboszczykowi wszystko w najlepszym gatunku�

� To nie oni ��dali, tylko skarbnik�

� Wszyscy s� z�odzieje�

Tak rozmawiaj�c balsami�ci zdj�li z nieboszczyka odzie� kr�lewsk�, w�o�yli na niego tkany z�otem szlafrok i przenie�li zw�oki do �odzi.

� Bogom niech b�d� dzi�ki � m�wi� kt�ry� z zas�oni�tych � �e ju� mamy nowego pana. Ten z kap�a�stwem zrobi porz�dek� Co wzi�li r�koma, zwr�c� g�b��

� Uuu!.. m�wi�, �e to b�dzie ostry w�adca � wtr�ci� inny. � Przyja�ni si� z Fenicjanami, ch�tnie przestaje z Pentuerem, kt�ry przecie nie jest rodowity kap�an, tylko z takich biedak�w jak my� A wojsko, powiadaj�, �e da�oby si� spali� i wytopi� za nowego faraona�

� I jeszcze w tych dniach s�awnie pobi� Libijczyk�w�

� Gdzie� on jest, ten nowy faraon?� � odezwa� si� inny. � W pustyni!.. Ot� l�kam si�, a�eby, zanim wr�ci do Memfis, nie spotka�o go nieszcz�cie�

� Co mu kto zrobi, kiedy ma wojsko za sob�! Niech nie doczekam uczciwego pogrzebu, je�eli m�ody pan nie zrobi z kap�a�stwem tak jak baw� z pszenic��

� Oj ty g�upi! � wtr�ci� milcz�cy dotychczas balsamista. � Faraon podo�a kap�anom!..

� Czemu� by nie?�

� A czy widzia�e� kiedy, a�eby lew poszarpa� piramid�?..

� Tak�e gadanie!..

� Albo baw� roztr�ci� j�?

� Rozumie si�, �e nie roztr�ci.

� A wicher obali piramid�?

� Co on dzisiaj wzi�� na wypytywanie?�

� No, wi�c ja ci m�wi�, �e pr�dzej lew, baw� czy wicher przewr�ci piramid�, ani�eli faraon pokona stan kap�a�ski� Cho�by ten faraon by� lwem, bawo�em i wichrem w jednej osobie�

� Hej tam, wy! � zawo�ano z g�ry. � Got�w nieboszczyk?�

� Ju��ju�� tylko mu szcz�ka opada odpowiedziano z przysionka.

� Wszystko jedno� Dawa� go tu pr�dzej, bo Izyda za godzin� musi i�� do miasta�

Po chwili z�ota ��d� wraz z nieboszczykiem za pomoc� sznur�w zosta�a podniesiona w g�r�, na balkon wewn�trzny.

Z przysionka wchodzi�o si� do wielkiej sali pomalowanej na kolor niebieski i ozdobionej ��tymi gwiazdami. Przez ca�� d�ugo�� sali do jednej ze �cian by� przyczepiony niby ganek w formie �uku, kt�rego ko�ce wznosi�y si� na pi�tro, �rodek na p�tora pi�tra wysoko.

Sala wyobra�a�a sklepienie niebieskie, ganek drog� s�o�ca na niebie, zmar�y za� faraon mia� by� Ozirisem, czyli s�o�cem, kt�re posuwa si� od wschodu ku zachodowi.

Na dole sali sta� t�um kap�an�w i kap�anek, kt�rzy oczekuj�c na uroczysto�� rozmawiali o rzeczach oboj�tnych.

� Gotowe!.. � zawo�ano z balkonu.

Rozmowy umilk�y. W g�rze rozleg� si� trzykrotny d�wi�k �pi�owej blachy i � na balkonie ukaza�a si� z�ocista ��d� s�o�ca, w kt�rej jecha� nieboszczyk.

Na dole zabrzmia� hymn na cze�� s�o�ca:

�Oto ukazuje si� w ob�oku, aby oddzieli� niebo od ziemi, a p�niej je po��czy�

Nieustannie ukryty w ka�dej rzeczy, on jeden �yj�cy, w kt�rym wiekui�cie istniej� wszystkie rzeczy��

��d� stopniowo posuwa�a si� w g�r� �uku, wreszcie stan�a na najwy�szym szczycie.

W�wczas na dolnym kra�cu �uku ukaza�a si� kap�anka przebrana za bogini� Izyd�, z synem Horusem, i r�wnie� wolno zacz�a wchodzi� pod g�r�. By� to obraz ksi�yca, kt�ry posuwa si� za s�o�cem.

Teraz ��d� ze szczytu �uku zacz�a opuszcza� si� ku zachodowi, a na dole znowu odezwa� si� ch�r:

�B�g wcielony we wszystkie rzeczy, duch Szu we wszystkich bogach. On jest cia�em �yj�cego cz�owieka, tw�rc� drzewa, kt�re nosi owoce, on jest sprawc� u�y�niaj�cych wylew�w.

Bez niego nic nie �yje w ziemskim kr�gu.�[17]

��d� znik�a na zachodnim ko�cu balkonu, Izyda z Horusem stan�li na szczycie �uku.

W�wczas do �odzi przybieg�a gromada kap�an�w, wydobyli zw�oki faraona i po�o�yli je na marmurowym stole, niby Ozirisa na spoczynek po dziennym trudzie.

Teraz do nieboszczyka zbli�y� si� paraszyta przebrany za bo�ka Tyfona. Na g�owie mia� okropn� mask�, rud� kud�at� peruk�, na plecach sk�r� dzika, a w r�ku � kamienny n� etiopski.

No�em tym zacz�� pr�dko odrzyna� podeszwy nieboszczykowi.

� Co robisz �pi�cemu, bracie Tyfonie? � zapyta�a go z balkonu Izyda.

� Oskrobuj� nogi memu bratu Ozirisowi, aby ziemskim py�em nie zanieczy�ci� nieba � odpowiedzia� paraszyta przebrany za Tyfona.

Oderzn�wszy podeszwy paraszyta porwa� zgi�ty drut, zanurzy� go w nosie zmar�ego i zacz�� wydobywa� m�zg. Nast�pnie rozci�� mu brzuch i tym otworem szybko wyci�gn�� wn�trzno�ci, serce i p�uca.

Przez ten czas pomocnicy Tyfona przynie�li cztery wielkie urny ozdobione g�owami bog�w: Hape, Emset, Duamutf i Quebhsneuf, i w ka�dy z tych dzban�w z�o�yli jaki� wewn�trzny organ zmar�ego.

� A co tam robisz, bracie Tyfonie? � zapyta�a po raz drugi Izyda.

� Oczyszczam brata mego Ozirisa, z rzeczy ziemskich, a�eby sta� si� pi�kniejszym � odpowiedzia� paraszyta.

Obok marmurowego sto�u znajdowa�a si� sadzawka wody nasyconej sod�. Paraszyci oczy�ciwszy zw�oki rzucili je nast�pnie w sadzawk�, gdzie mia�y mokn�� przez siedmdziesi�t dni.

Tymczasem Izyda przeszed�szy ca�y balkon zbli�y�a si� do komnaty, w kt�rej paraszyta otworzy� i oczy�ci� kr�lewskie zw�oki. Spojrza�a na marmurowy st�, a widz�c �e by� pusty, zapyta�a przestraszona:

� Gdzie m�j brat?� gdzie m�j boski ma��onek?�

Wtem rykn�� grzmot, odezwa�y si� tr�by i �pi�owe blachy, a paraszyta przebrany za Tyfona wybuchn�� �miechem i zawo�a�:

� Pi�kna Izydo, kt�ra pospo�u z gwiazdami rozweselasz noce, nie ma ju� twego ma��onka!.. Ju� nigdy promieniej�cy Oziris nie usi�dzie na z�ocistej �odzi, ju� nigdy s�o�ce nie uka�e si� na firmamencie� Ja to uczyni�em, ja, Set, i ukry�em go tak g��boko, �e go �aden z bog�w ani wszyscy razem nie odnajd�!..

Na te s�owa bogini rozdar�a szaty, zacz�a j�czy� i rwa� sobie w�osy. Znowu odezwa�y si� tr�by, grzmoty i dzwony, w�r�d kap�an�w i kap�anek wszcz�� si� szmer, potem krzyk, kl�twy i � nagle wszyscy rzucili si� na Tyfona wo�aj�c:

� Przekl�ty duchu ciemno�ci!.. Kt�ry podniecasz wichry pustynne, burzysz morze, za�miewasz �wiat�o dzienne!.. Oby� zapad� w otch�a�, z kt�rej sam ojciec bog�w nie potrafi�by ci� uwolni� Przekl�ty!.. przekl�ty Set!.. Niech imi� twoje b�dzie postrachem i obrzydliwo�ci�!..

Tak przeklinaj�c wszyscy rzucili si� na Tyfona z pi�ciami i kijami, a rudow�osy bo�ek pocz�� ucieka� i w ko�cu wybieg� z sali.

Trzy nowe d�wi�ki �pi�owej blachy i � uroczysto�� sko�czy�a si�.

� No dosy�! � zawo�a� najstarszy kap�an do gromady, kt�ra ju� naprawd� zacz�a bi� si� mi�dzy sob�. � Ty, Izydo, mo�esz i�� do miasta, a reszta do innych nieboszczyk�w, kt�rzy czekaj� na nas� Nie zaniedbujcie zwyczajnych zmar�ych, bo nie wiadomo, jak nam za tego zap�ac��

� Z pewno�ci� niewiele! � wtr�ci� balsamista. � M�wi�, �e w skarbie nie ma nic, a Fenicjanie gro��, �e przestan� po�ycza�, je�eli nie otrzymaj� nowych praw.

� Bodaj �mier� wyt�pi�a tych waszych Fenicjan!.. Nied�ugo cz�owiek b�dzie musia� �ebra� u nich o placek j�czmienny, tak ju� wszystko zagarn�li�

� Ale je�eli oni nie dadz� faraonowi pieni�dzy, za pogrzeb nic nie dostaniemy�

Stopniowo rozmowy ucich�y i obecni opu�cili niebiesk� sal�. Tylko przy jeziorku, gdzie mok�y zw�oki faraona, zosta�a warta.

Ca�a ta uroczysto�� odtwarzaj�ca legend� o zabiciu Ozirisa (s�o�ce) przez Tyfona (bo�ek nocy i wyst�pku) s�u�y�a do tego, a�eby rozci�� i oczy�ci� zw�oki faraona, i tym sposobem przygotowa� je do w�a�ciwego balsamowania.

Przez siedmdziesi�t dni le�a� nieboszczyk w wodzie nasyconej sod�, zdaje si�, na pami�tk�, �e z�y Tyfon utopi� cia�o brata w Sodowych Jeziorach. Przez wszystkie te dni, rano i wiecz�r, kap�anka przebrana za Izyd� przychodzi�a do niebieskiej sali. Tam j�cz�c i rw�c sobie w�osy wypytywa�a obecnych: czy kto nie widzia� boskiego jej ma��onka i brata?

Po up�ywie tego czasu �a�oby zjawi� si� w sali Horus, syn i nast�pca Ozirisa, ze swoj� �wit� i � oni dopiero spostrzegli wann� z wod�.

� Mo�e by tu poszuka� zw�ok mego ojca i brata? � spyta� Horus.

Jako� poszukali, znale�li i w�r�d ogromnej rado�ci kap�an�w, przy d�wi�kach muzyki wydobyli cia�o faraona z umacniaj�cej k�pieli.

Cia�o to w�o�ono do kamiennej rury, przez kt�r� kilka dni przep�ywa�o gor�ce powietrze, i po wysuszeniu oddano balsamistom.

Teraz zacz�y si� ceremonie najwa�niejsze, kt�re nad nieboszczykiem dokonywali najwy�si kap�ani dzielnicy zmar�ych.

Cia�o nieboszczyka zwr�cone g�ow� do po�udnia obmywano po�wi�con� wod�, a jego wn�trze winem palmowym. Na posadzce osypanej popio�em zasiada�y p�aczki i szarpi�c sobie w�osy, drapi�c twarze op�akiwa�y zmar�ego. Doko�a �miertelnego �o�a zgromadzili si� kap�ani przebrani za bo�k�w. Wi�c naga Izis w koronie faraon�w, m�odzie�czy Horus, Anubis z g�ow� szakala, Tot z g�ow� ptasi� a tabliczkami w r�kach i wielu innych.

Pod dozorem tego czcigodnego grona specjali�ci zacz�li nape�nia� wn�trze zmar�ego silnie pachn�cymi zio�ami, trocinami i nawet wlewa� tam wonne �ywice, wszystko w�r�d mod��w.

Potem, zamiast jego w�asnych, w�o�yli mu oczy szklanne, oprawione w br�z.

Nast�pnie ca�e cia�o obsypano proszkiem sody.

Teraz przyst�pi� inny kap�an i wy�o�y� obecnym, �e cia�o zmar�ego jest cia�em Ozirisa i jego w�asno�ci s� w�asno�ciami Ozirisa. �Czarodziejskie w�asno�ci jego lewej skroni s� w�asno�ciami skroni boga Tumu, a jego prawe oko jest okiem boga Tumu, kt�rego promienie przebijaj� ciemno��. Jego lewe oko jest okiem Horusa kt�re t�pi wszystkie stworzenia �yj�ce, warga g�rna to Izis a dolna � Nefthys. Szyja zmar�ego jest bogini�, r�ce s� boskimi duszami, palce niebieskimi w�ami, synami bogini Selkit. Boki jego to dwa pi�ra Amona, grzbiet jest ko�ci� pacierzow� Sibu, za� brzuch jest bogiem Nue.�[18]

Inny kap�an m�wi�:

� �Dano mi usta do m�wienia, nogi do chodzenia r�ce, abym obala� nieprzyjaci� moich.

Zmartwychwstaj�, istniej�, otwieram niebo; robi� to, co mi nakazano w Memfis.�@

A tymczasem na szyi zmar�ego wieszaj� wizerunek chrz�szcza skarabeusza zrobiony z drogiego kamienia, na kt�rym jest napis:

� �O serce moje, serce, kt�rem otrzyma� od matki, kt�re mia�em, kiedym by� na ziemi, o serce, nie powsta� przeciw mnie i nie daj z�ego �wiadectwa w dzie� s�du.�@

Teraz ka�d� r�k� i nog�, ka�dy palec zmar�ego owijaj� kap�ani ta�mami, na kt�rych wypisane s� modlitwy i zakl�cia. Ta�my te podkleja si� gum� i balsamami. Na piersiach za� i na szyi k�ad� si� ca�e r�kopisy Ksi�gi Zmar�ych z nast�pnymi medytacjami, kt�re nad nieboszczykiem g�o�no odmawiaj� kap�ani:

� �Jestem ten, kt�remu �aden b�g nie stawia przeszk�d.

Kto to jest?�

On jest Tum na swej tarczy, on jest Ra na swej tarczy, kt�ra wznosi si� na wschodzie nieba.

Jestem Wczoraj i znam Jutro.

Kto to jest?

Wczoraj � jest to Oziris, Jutro � jest to Ra, w tym dniu, kiedy zniweczy nieprzyjaci� Pana kt�ry jest nad wszystkim i kiedy po�wi�ci syna swego Horusa. Innymi s�owy: w dniu, kiedy trumn� Ozirisa spotka jego ojciec Ra. On zwalczy bog�w na rozkaz Ozirisa, pana g�ry Amenti.

� Co to jest?

Amenti jest to tworzenie dusz bog�w na rozkaz Ozirisa, pana g�ry Amenti. Innymi s�owy: Amenti jest to podniecenie wzbudzone przez Ra; ka�dy b�g, kt�ry tam przebywa, stacza walk�. Znam wielkiego boga, kt�ry tam mieszka.

Ja jestem z mego kraju, przychodz� z mojego miasta, niszcz� z�e, usuwam niedobre, oddalam brud od siebie. Dostaj� si� do kraju mieszka�c�w na niebie, wst�puj� przez pot�n� bram�.

O wy, towarzysze, podajcie mi r�k�, gdy� b�d� jednym z Was.�[19]

Gdy ka�dy cz�onek zmar�ego zosta� ju� owini�ty modlitewnymi ta�mami i zaopatrzony w amulety, gdy posiada ju� dostateczny zas�b medytacji, kt�re pozwol� mu orientowa� si� w krainie bog�w, nale�y pomy�le� o dokumencie, kt�ry by otworzy� wrota do owej krainy.

Albowiem mi�dzy mogi�� i niebem czeka na zmar�ego czterdziestu dwu straszliwych s�dzi�w, kt�rzy, pod prezydencj� Ozirisa, badaj� jego ziemskie �ycie. Dopiero gdy serce nieboszczyka, zwa�one na wadze sprawiedliwo�ci, oka�e si� r�wnym bogini prawdy, gdy b�g Dutes zapisuj�cy na tabliczkach czyny zmar�ego uwa�a je za dobre, dopiero wtedy Horus bierze dusz� za r�k� i prowadzi j� przed tron Ozirisa.

Ot� a�eby zmar�y m�g� usprawiedliwi� si� przed s�dem, nale�y jego mumi� owin�� w papirus, na kt�rym jest wypisana � spowied� powszechna. Podczas spowijania w ten dokument kap�ani m�wi� dobitnie i wyra�nie, aby zmar�y niczego nie zapomnia�:

� �W�adcy prawdy, przynosz� wam sam� prawd�.

Nie zrobi�em z�ego w spos�b zdradziecki �adnemu cz�owiekowi. � Nie uczyni�em nieszcz�liwym nikogo z moich bli�nich. � Nie dopu�ci�em si� spro�no�ci ani �el�ywego s�owa w domu prawdy. � Nie mia�em za�y�o�ci ze z�em. � Nie czyni�em z�ego. � Jako zwierzchnik, nie nakazywa�em moim podw�adnym pracowa� ponad si�y. � Nikt z mojej winy nie sta� si� l�kliwym, ubogim, cierpi�cym ani nieszcz�liwym. � Nie czyni�em nic takiego, czym by pogardzali bogowie. � Nie dr�czy�em niewolnika. � Nie morzy�em go g�odem. � Nie wyciska�em mu �ez. � Nie zabi�em. � Nie kaza�em zabija� zdradziecko. � Nie k�ama�em. � Nie rabowa�em maj�tku �wi�ty�. � Nie zmniejsza�em dochod�w po�wi�conych bogom. � Nie zabiera�em chleba ani opasek mumiom. � Nie pope�ni�em grzechu z kap�anem mego okr�gu. � Nie zabiera�em mu ani zmniejsza�em maj�tno�ci. � Nie u�ywa�em fa�szywej wagi. � Nie oderwa�em niemowl�cia od piersi jego karmicielki. � Nie dopuszcza�em si� bestialstwa. � Nie chwyta�em w sieci ptak�w po�wi�conych bogom. � Nie szkodzi�em przyborowi wody. � Nie odwraca�em biegu kana��w. � Nie gasi�em ognia w porze niew�a�ciwej. � Nie okrada�em bog�w z ofiar, kt�re wybrali. � Jestem czysty� Jestem czysty� Jestem czysty.�[20]

Gdy nieboszczyk ju� umia�, dzi�ki Ksi�dze Zmar�ych, radzi� sobie w krainie wiekuistej, a przede wszystkim � gdy wiedzia�, jak usprawiedliwi� si� przed s�dem czterdziestu dwu bog�w, w�wczas kap�ani zaopatrywali go jeszcze w przedmow� do tej ksi�gi i � ustnie t�omaczyli mu jej niezmiern� donios�o��.

W tym celu balsami�ci otaczaj�cy �wie�� mumi� faraona odsuwali si�, a przychodzi� arcykap�an tej dzielnicy i szepta� zmar�emu do ucha:

� �Wiedz o tym, �e posiadaj�c t� ksi�g� b�dziesz nale�a� do �yj�cych i pozyskasz wielkie znaczenie mi�dzy bogami. Wiedz o tym, �e dzi�ki jej nikt nie o�mieli si� sprzeciwia� tobie.

Sami bogowie zbli�� si� do ciebie i u�ciskaj� ci�, albowiem � b�dziesz nale�a� do ich grona.

Wiedz o tym, �e ta ksi�ga da ci pozna�: co by�o na pocz�tku. �aden cz�owiek jej nie g�osi�, �adne oko nie widzia�o, �adne ucho nie s�ysza�o jej. Ksi�ga ta jest sam� prawd�, ale nikt nigdy jej nie zna�. Niech�e ona b�dzie widzian� tylko przez ciebie i tego, kt�ry ci� w ni� zaopatrzy�. Nie r�b do niej komentarzy, jakie mog�aby ci nasun�� twoja pami�� albo wyobra�nia.

Pisze si� ona ca�kowicie w sali, gdzie balsamuj� zmar�ych. Jest to wielka tajemnica, kt�rej nie zna �aden pospolity cz�owiek, �aden w �wiecie.

Ksi��ka ta b�dzie twym pokarmem w ni�szej krainie duch�w, dostarczy twej duszy �rodk�w pobytu na ziemi, da jej �ycie wieczne i sprawi, �e nikt nie b�dzie mia� w�adzy nad tob�.�[21]

Przez siedmdziesi�t dni w ci�gu kt�rych czcigodne zw�oki mok�y w wodzie nasyconej sod�, Egipt obchodzi� �a�ob�.

�wi�tynie by�y zamkni�te, nie odprawiano procesji. Wszelka muzyka umilk�a, nie urz�dzano uczt, tancerki zamieni�y si� na p�aczki i zamiast ta�cowa� rwa�y sobie w�osy, co r�wnie� przynosi�o im doch�d.

Nie pijano wina, nie jadano mi�sa. Najwi�ksi dostojnicy chodzili w grubych szatach, boso.

Nikt nie goli� si� (z wyj�tkiem kap�an�w), najgorliwsi za� nawet nie myli si�, lecz namazywali b�otem twarze, a w�osy obsypywali popio�em.

Od Morza �r�dziemnego do pierwszej katarakty na Nilu, od Libijskiej Pustyni do p�wyspu Synai, panowa�a cisza i smutek. Zgas�o s�o�ce Egiptu, odszed� na Zach�d i opu�ci� s�ugi swoje pan, kt�ry dawa� rado�� i �ycie.

W wy�szych towarzystwach najmodniejszymi by�y rozmowy o powszechnym �alu, kt�ry udziela� si� nawet naturze.

� Czy nie zauwa�y�e� � m�wi� dostojnik do dostojnika � �e dni s� kr�tsze i ciemniejsze?

� Nie �mia�em zwierzy� si� z tego przed tob� � odpar� drugi � ale tak jest w rzeczy samej.

Spostrzeg�em nawet, �e mniej gwiazd �wieci podczas nocy i �e pe�nia trwa�a kr�cej, a n�w d�u�ej ni� zwykle.

� Pasterze m�wi�, �e byd�o na pastwisku nie chce je��, tylko ryczy�

� A ja s�ysza�em od my�liwych, �e zap�akane lwy nie rzucaj� si� ju� na sarny, bo nie jedz� mi�sa.

� Okropny czas!.. Przyjd� do mnie dzi� wieczorem, a wypijemy po szklance �a�obnego p�ynu, kt�ry wymy�li� m�j piwniczy.

� Wiem, pewnie masz czarne piwo sydo�skie?�

� Niech bogowie broni�, a�eby�my w tym czasie u�ywali trunk�w rozweselaj�cych! P�yn, kt�ry wynalaz� m�j piwniczy, nie jest piwem�Por�wna�bym go raczej do wina nasyconego pi�mem i wonnymi zio�ami.

� Bardzo stosowny nap�j, gdy pan nasz przebywa w dzielnicy zmar�ych, nad kt�r� ci�gle unosi si� wo� pi�ma i zi� balsamicznych.

Tak przez siedmdziesi�t dni martwili si� dygnitarze.

Pierwsze drgnienie rado�ci przebieg�o Egipt w�wczas, gdy z dzielnicy zmar�ych dano zna�, �e cia�o w�adcy wydobyto z k�pieli sodowej i �e balsami�ci i kap�ani ju� spe�niaj� nad nim obrz�dki.

W tym dniu po raz pierwszy ostrzy�ono w�osy, usuni�to b�oto z twarzy, a kto mia� ochot�, umy� si�. I w rzeczy samej, ju� nie by�o powodu do martwienia si�: Horus bowiem znalaz� zw�oki Ozirisa, w�adca Egiptu dzi�ki sztuce balsamist�w odzyskiwa� �ycie, a dzi�ki mod�om kap�an�w i Ksi�dze Zmar�ych stawa� si� r�wny bogom.

Od tej chwili nieboszczyk faraon Mer-amen-Ramzes urz�downie nazywa� si� Ozirisem; nieurz�downie bowiem nazywano go tak natychmiast po �mierci.

Wrodzona weso�o�� ludu egipskiego zacz�a bra� g�r� nad �a�ob�, szczeg�lniej w�r�d wojska, rzemie�lnik�w i ch�op�w. Rado�� ta przybiera�a niekiedy nieprzystojne formy pomi�dzy ludem prostym.

Nie wiadomo bowiem, sk�d zacz�y kr��y� pog�oski, �e nowy faraon, kt�rego ca�y lud ju� kocha� instynktownie, �e m�ody pan chce zaj�� si� poprawieniem doli ch�op�w, robotnik�w, a nawet niewolnik�w.

Z tego powodu zdarza�o si� (rzecz nies�ychana!), �e mularze, stolarze i garncarze, zamiast pi� spokojnie i rozmawia� o swoim fachu lub interesach rodzinnych, o�mielali si� w szynkowniach nie tylko narzeka� na podatki, ale nawet sarka� na w�adz� kap�an�w. Ch�opi za�, zamiast czas wolny od roboty po�wi�ca� modlitwom i pami�ci przodk�w, m�wili mi�dzy sob�: jakby to by�o dobrze, gdyby ka�dy z nich posiada� kilka zagon�w gruntu na w�asno�� i m�g� odpoczywa� co si�dmy dzie�!

O wojsku, a szczeg�lniej o cudzoziemskich pu�kach, nie ma co wspomina�. Ludzie ci wyobra�ali sobie, �e s� najznakomitsz� klas� w Egipcie, a je�eli nie s�, to wnet b�d�, po jakiej� tam szcz�liwej wojnie, kt�ra ma wybuchn��.

Za to nomarchowie, szlachta siedz�ca w wiejskich maj�tkach, a nade wszystko arcykap�ani r�nych �wi�ty�, uroczy�cie obchodzili �a�ob� po zmar�ym panu, bez wzgl�du, �e mo�na by�o ju� cieszy� si�, gdy faraon zosta� Ozirisem.

�ci�le rzeczy bior�c, nowy w�adca dotychczas nikomu nie zrobi� krzywdy, wi�c przyczyn� smutku dostojnik�w by�y tylko pog�oski, te same, kt�re radowa�y lud prosty. Nomarchowie i szlachta cierpli na my�l, �e ich ch�op mo�e pr�nowa� przez pi��dziesi�t dni w roku, a co gorsza � posiada� na w�asno�� ziemi�, cho�by tylko w rozmiarach wystarczaj�cych na zbudowanie grobu. Kap�ani bledli i zaciskali z�by patrz�c na gospodarstwo Ramzesa XIII i spos�b, w jaki ich traktowa�.

Rzeczywi�cie w pa�acu kr�lewskim zasz�y ogromne zmiany.

Faraon mieszkanie swoje przeni�s� do jednego z gmach�w skrzyd�owych, w kt�rym prawie wszystkie pokoje zaj�li jenera�owie. W suterynach pomie�ci� �o�nierzy greckich, na pi�trze gwardi�, w pokojach znajduj�cych si� wzd�u� muru � Etiop�w. Wart� doko�a pa�acyku trzymali Azjaci, a przy komnatach jego �wi�tobliwo�ci kwaterowa� ten szwadron, kt�rego �o�nierze towarzyszyli panu w czasie po�cigu za Tehenn� przez pustyni�.

Co gorsze � jego �wi�tobliwo��, pomimo tak niedawnego buntu Libijczyk�w, przywr�ci� im swoj� �ask�, �adnego nie skaza� na kar�, owszem � obdarza� ich zaufaniem.

Prawda, �e korpus kap�a�ski, kt�ry by� w g��wnym pa�acu, zosta� w nim i odprawia� obrz�dki religijne pod przewodnictwem dostojnego Sema. Ale poniewa� kap�ani nie towarzyszyli faraonowi przy �niadaniu, obiedzie i kolacji, wi�c ich �ywno�� sta�a si� bardzo niewykwintn�.

Na pr�no �wi�ci m�owie przypominali, �e musz� karmi� przedstawicieli dziewi�tnastu dynastii i mn�stwo bog�w. Skarbnik zmiarkowawszy intencje faraona odpowiada� kap�anom, �e dla bog�w i przodk�w wystarcz� kwiaty i wonno�ci, a �e sami prorocy, jak nakazuje moralno��, powinni jada� j�czmienne placki i popija� wod� lub piwem. Dla poparcia swoich grubia�skich teorii skarbnik powo�ywa� si� na przyk�ad arcykap�ana Sema, kt�ry �y� jak pokutnik, a co gorsze, m�wi� im, �e jego �wi�tobliwo�� wraz z jenera�ami prowadzi �o�niersk� kuchni�.

Wobec tego kap�ani pa�acowi w milczeniu pocz�li zastanawia� si�: czy nie lepiej zrobi�, gdy opuszcz� sk�py dom kr�lewski, a przenios� si� do w�asnych schronie� obok �wi�ty�, gdzie b�d� mieli l�ejsze obowi�zki i g��d nie b�dzie im skr�ca� wn�trzno�ci?

I mo�e uczyniliby tak natychmiast, gdyby najdostojniejsi Herhor i Mefres nie rozkazali im wytrwa� na miejscu.

Ale i po�o�enie Herhora przy nowym panu nie mog�o nazywa� si� pomy�lnym. Do niedawna wszechw�adny minister, kt�ry prawie nie opuszcza� pokoj�w kr�lewskich, siedzia� dzi� samotny w swoim pa�acyku i nieraz nie widywa� nowego faraona przez ca�e dekady. By� on jeszcze ministrem wojny, ale ju� prawie nie wydawa� rozkaz�w. Wszystkie bowiem interesa wojskowe faraon za�atwia� sam. Sam czyta� raporty jenera��w, sam rozstrzyga� w�tpliwe kwestie, a jego adiutanci brali z ministerium wojny potrzebne dokumenta.

Jego dostojno�� Herhor, je�eli kiedy by� wezwany przez w�adc�, to chyba po to, a�eby us�ysze� wym�wk�.

Niemniej wszyscy dostojnicy przyznawali, �e nowy faraon bardzo pracuje.

Ramzes XIII wstawa� przed wschodem s�o�ca, k�pa� si� i spala� kadzid�o przed pos�giem Ozirisa. Natychmiast potem s�ucha� raport�w: najwy�szego s�dziego, najwy�szego pisarza stod� i ob�r w ca�ym kraju, najwy�szego skarbnika, wreszcie � naczelnika swoich pa�ac�w.

Ten ostatni cierpia� najwi�cej: nie by�o bowiem dnia, a�eby pan nie m�wi� mu, �e utrzymanie dworu za du�o kosztuje i �e jest w nim za wiele os�b.

Istotnie, mieszka�o w pa�acu kr�lewskim kilkaset kobiet zmar�ego faraona z odpowiedni� ilo�ci� dzieci i s�u�by. Ci�gle upominany naczelnik dworu z dnia na dzie� wyp�dza� po kilkana�cie os�b, a innym ogranicza� wydatki. Skutkiem czego po up�ywie miesi�ca wszystkie damy dworu z krzykiem i p�aczem pobieg�y do mieszkania kr�lowej Nikotris b�agaj�c o ratunek.

Jako� czcigodna pani natychmiast uda�a si� do w�adcy i upad�szy na twarz prosi�a go, aby ulitowa� si� nad kobietami swego ojca i nie pozwoli� im umiera� z niedostatku.

Faraon wys�ucha� jej ze zmarszczonym czo�em i rozkaza� naczelnikowi dworu ju� nie posuwa� dalej oszcz�dno�ci. Zarazem jednak powiedzia� najczcigodniejszej pani, �e po pogrzebie ojca kobiety b�d� usuni�te z pa�acu i rozes�ane po folwarkach.

� Nasz dw�r � m�wi� � kosztuje oko�o trzydziestu tysi�cy talent�w rocznie, czyli o po�ow� wi�cej ani�eli ca�e wojsko. Takiej sumy nie mog� wydawa� bez zrujnowania siebie i pa�stwa.

� Czy�, jak chcesz � odpar�a kr�lowa. � Egipt jest tw�j. L�kam si� jednak, �e rozp�dzeni ludzie dworscy stan� si� twymi wrogami.

Na to pan milcz�c wzi�� matk� za r�k�, poprowadzi� j� do okna i wskaza� las w��czni musztruj�cej si� na dziedzi�cu piechoty.

Ten czyn faraona wywo�a� nieoczekiwany skutek. Oczy kr�lowej, przed chwil� zalane �zami, b�ysn�y dum�. Nagle pochyli�a si� i poca�owa�a syna w r�k� m�wi�c wzruszonym g�osem:

� Zaprawd�, jeste� synem Izydy i Ozirisa i dobrze uczyni�am odst�puj�c ci� bogini� Nareszcie Egipt ma w�adc�!..

Od tej pory czcigodna pani nigdy i w �adnej sprawie nie wstawia�a si� do syna. A gdy j� proszono o protekcj�, odpowiada�a:

� Jestem s�ug� jego �wi�tobliwo�ci i radz� wam spe�nia� rozkazy pana bez oporu. Wszystko bowiem, co on robi, pochodzi z natchnienia bog�w; a kt� oprze si� bogom?�

Po �niadaniu faraon zajmowa� si� sprawami ministerium wojny i skarbowo�ci�, a oko�o trzeciej po po�udniu, otoczony wielk� �wit�, wyje�d�a� do wojsk obozuj�cych pod Memfisem i przypatrywa� si� musztrze.

Rzeczywi�cie najwi�ksze zmiany zasz�y w sprawach wojskowych pa�stwa.

W ci�gu niespe�na dwu miesi�cy jego �wi�tobliwo�� uformowa� pi�� nowych pu�k�w, a raczej � wskrzesi� te, kt�re zwini�to za poprzedniego panowania. Usun�� oficer�w oddaj�cych si� pija�stwu i kosterstwu tudzie� takich, kt�rzy udr�czali �o�nierzy.

Do biur ministerium wojny, gdzie pracowali sami kap�ani, wprowadzi� swoich najzdolniejszych adiutant�w, kt�rzy bardzo pr�dko opanowali wa�ne dokumenta dotycz�ce armii. Kaza� zrobi� spis wszystkich m�czyzn w pa�stwie, kt�rzy nale�eli do stanu wojskowego, lecz od kilkunastu lat nie spe�niali �adnych obowi�zk�w, tylko gospodarowali. Otworzy� dwie nowe szko�y oficerskie dla dzieci od dwunastu lat i odnowi� ju� zaniedbany zwyczaj, by m�odzie� wojskowa dopiero po odbyciu trzygodzinnego marszu w liniach i kolumnach otrzymywa�a �niadanie.

Wreszcie �adnemu oddzia�owi wojska nie wolno by�o mieszka� po wsiach, ale w koszarach lub obozie. Ka�dy pu�k mia� wyznaczony plac na �wiczenia, na kt�rym po ca�ych dniach rzucano kamienie z procy lub strzelano z �uku do tarcz, odleg�ych o sto do dwustu krok�w.

Wysz�o te� polecenie do rodzin stanu wojskowego, aby m�czy�ni ich wprawiali si� w rzucanie pocisk�w, pod kierunkiem oficer�w i dziesi�tnik�w armii regularnej. Rozkaz wykonano natychmiast, skutkiem czego Egipt, ju� we dwa miesi�ce po �mierci Ramzesa XII, wygl�da� jak ob�z.

Albowiem nawet wiejskie i miejskie dzieci, kt�re dotychczas bawi�y si� w pisarzy i kap�an�w, teraz, na�laduj�c starszych, zacz�y bawi� si� w wojsko. Wi�c na ka�dym placu i w ka�dym ogrodzie od rana do wieczora �wista�y kamienie i pociski z �uk�w, a s�dy zawalone by�y skargami o uszkodzenia cielesne.

I sta�o si�, �e Egipt by� jakby odmieniony i �e, pomimo �a�oby, panowa� w nim wielki ruch, a wszystko za spraw� nowego w�adcy.

Sam za� faraon r�s� w dum� widz�c, jak ca�e pa�stwo stosuje si� do jego kr�lewskiej woli.

Przysz�a jednak chwila, �e i on si� zas�pi�.

W tym samym dniu, kiedy balsami�ci wydobyli cia�o Ramzesa XII z sodowej k�pieli, wielki skarbnik sk�adaj�c zwyk�y raport rzek� do faraona:

� Nie wiem, co pocz�� Mamy bowiem w skarbie dwa tysi�ce talent�w, a na pogrzeb zmar�ego pana trzeba co najmniej tysi�c�

� Jak to dwa tysi�ce?� � zdziwi� si� w�adca. � Kiedym obejmowa� rz�dy, m�wi�e�, �e mamy dwadzie�cia tysi�cy�

� Wydali�my o�mna�cie�

� We dwa miesi�ce?�

� Mieli�my ogromne rozchody�

� Prawda � odpar� faraon � ale� co dzie� wp�ywaj� podatki�

� Podatki � rzek� skarbnik � nie wiem dlaczego, znowu zmniejszy�y si� i nie nap�ywaj� w takiej ilo�ci, jak rachowa�em. Ale i one rozesz�y si�Racz, wasza �wi�tobliwo��, pami�ta�, �e mamy pi�� nowych pu�k�w. Wi�c oko�o o�miu tysi�cy ludzi porzuci�o swoje zaj�cia i �yj� na koszt pa�stwa�

Faraon zamy�li� si�.

� Musimy � odpowiedzia� � zaci�gn�� now� po�yczk�. Porozumiej si� z Herhorem i Mefresem, aby nam da�y �wi�tynie.

� M�wi�em o tym� �wi�tynie nic nam nie dadz�.

� Obrazili si� prorocy!.. � u�miechn�� si� faraon. � W takim razie musimy wezwa� pogan�

Przyszlij do mnie Dagona.

Nad wieczorem przyszed� bankier fenicki. Upad� na ziemi� przed panem i ofiarowa� mu z�oty puchar wysadzany klejnotami.

� Teraz ju� mog� umrze�!.. � zawo�a� Dagon � kiedy m�j naj�askawszy w�adca zasiad� na tronie�

� Zanim jednak umrzesz � rzek� do kl�cz�cego faraon � wystaraj mi si� o kilka tysi�cy talent�w.

Fenicjanin struchla� czy mo�e tylko udawa� wielkie zak�opotanie.

� Niech wasza �wi�tobliwo�� ka�e mi lepiej szuka� pere� w Nilu � odpar� � gdy� zgin� od razu i pan m�j nie pos�dzi mnie o z�e ch�ci.. Ale tak� sum� znale�� dzisiaj!..

Ramzes XIII zdziwi� si�.

� Jak to?� � spyta� � wi�c Fenicjanie nie maj� dla mnie pieni�dzy?�

� Krew i �ycie nasze i dzieci naszych oddamy waszej �wi�tobliwo�ci � rzek� Dagon. � Ale pieni�dzy� Sk�d my we�miemy pieni�dzy?�

Dawniej �wi�tynie udziela�y nam po�yczek na pi�tna�cie lub dwadzie�cia procent�w rocznie. Lecz od czasu gdy wasza �wi�tobliwo��, jeszcze jako nast�pca tronu, by� w �wi�tyni Hator, tam, pod Pi-Bast, kap�ani zupe�nie odm�wili nam kredytu�

Oni, gdyby mogli, dzi� wygnaliby nas z Egiptu, a jeszcze ch�tniej wyt�piliby� Ach, co my cierpimy z ich �aski!.. Ch�opi robi�, jak chc� i kiedy chc�� Na podatek oddaj�, co im z nosa spadnie� Gdy kt�rego uderzy�, buntuj� si�, a gdy nieszcz�liwy Fenicjanin p�jdzie o pomoc do s�du, albo przegrywa spraw�, albo musi si� strasznie op�aca�

Godziny nasze na tej ziemi s� policzone!.. � m�wi� z p�aczem Dagon.

Faraon spos�pnia�.

� Zajm� ja si� tymi sprawami � odpar� � i s�dy b�d� wymierza�y wam sprawiedliwo��.

Tymczasem jednak potrzebuj� oko�o pi�ciu tysi�cy talent�w�

� Sk�d we�miemy, panie?� � j�cza� Dagon. � Wska� nam, wasza �wi�tobliwo��, kupc�w, a sprzedamy im wszystkie nasze ruchomo�ci i nieruchomo�ci, byle spe�ni� twoje rozkazy�

Lecz gdzie s� ci kupcy?� Chyba kap�ani, kt�rzy otaksuj� nasze maj�tki za bezcen i � jeszcze nie zap�ac� gotowizn�.

� Poszlijcie do Tyru, Sydonu� � wtr�ci� pan. � Przecie� ka�de z tych miast mog�oby po�yczy� nie pi��, ale sto tysi�cy talent�w�

� Tyr i Sydon!.. � powt�rzy� Dagon. � Dzi� ca�a Fenicja gromadzi z�oto i klejnoty, a�eby op�aci� si� Asyryjczykom� Kr�c� si� ju� po naszym kraju wys�a�cy kr�la Assara i m�wi�, �e byle�my sk�adali co roku hojny okup, to kr�l i satrapowie nie tylko nie b�d� nas ciemi�yli, ale jeszcze nastr�cz� nam wi�ksze zarobki ni� te, jakie mamy dzi� z �aski waszej �wi�tobliwo�ci i Egiptu�

W�adca poblad� i zacisn�� z�by. Fenicjanin spostrzeg� si� i doda� pr�dko:

� Wreszcie, co ja mam zabiera� waszej �wi�tobliwo�ci czas moim g�upim gadaniem?� Jest tu, w Memfisie, ksi��� Hiram� On mo�e lepiej obja�ni wszystko memu panu, bo to m�drzec i cz�onek najwy�szej rady naszych miast�

Ramzes o�ywi� si�.

� A dawaj�e mi tu pr�dzej Hirama � odpar�. � Bo ty, Dagonie, rozmawiasz ze mn� nie jak bankier, ale jak pogrzebowa p�aczka.

Fenicjanin jeszcze raz uderzy� czo�em w posadzk� i spyta�:

� Czy dostojny Hiram nie m�g�by zaraz tu przyj��?� Prawda, �e ju� p�no� Ale on tak boi si� kap�an�w, �e wola�by o nocnej porze z�o�y� ho�d waszej �wi�tobliwo�ci�

Faraon przygryz� usta, ale zgodzi� si� na ten projekt. Wys�a� nawet z bankierem Tutmozisa, aby ten przyprowadzi� Hirama do pa�acu tajemnymi wej�ciami.

Oko�o dziesi�tej wiecz�r stan�� przed panem Hiram odziany w ciemn� szat� memfijskiego przekupnia.

� Czeg� si� tak skradasz wasza dostojno��?� � zapyta� go niemile dotkni�ty faraon. � Czyli� m�j pa�ac jest wi�zieniem albo domem tr�dowatych?..

� Ach, w�adco nasz! � westchn�� stary Fenicjanin. � Od chwili gdy zosta�e� panem Egiptu, zbrodniarzami s� ci, kt�rzy o�mielaj� si� widywa� ciebie i nie zdawa� sprawy z tego, o czym raczysz m�wi�

� Przed kim�e to musicie powtarza� moje s�owa?� � spyta� pan.

Hiram podni�s� oczy i r�ce do g�ry.

� Wasza �wi�tobliwo�� znasz swoich wrog�w!.. � odpar�.

� Mniejsza o nich � rzek� faraon. � Wasza dostojno�� wiesz, po co ci� wezwa�em? Chc� po�yczy� kilka tysi�cy talent�w�

Hiram sykn�� i tak zachwia� si� na nogach, �e pan pozwoli� mu usi��� w swojej obecno�ci, co by�o najwy�szym zaszczytem.

Rozsiad�szy si� wygodnie i odpocz�wszy Hiram rzek�:

� Po co wasza �wi�tobliwo�� ma po�ycza�, kiedy mo�e mie� du�e skarby�

� Wiem, gdy zdob�d� Niniw� � przerwa� faraon. � To dalekie czasy, a pieni�dze potrzebne mi s� dzi��

� Ja nie m�wi� o wojnie � odpar� Hiram. � Ja m�wi� o takiej sprawie, kt�ra natychmiast przyniesie skarbowi du�e sumy i � sta�y roczny doch�d�

� Jakim sposobem?

� Niech wasza �wi�tobliwo�� pozwoli nam i pomo�e wykopa� kana�, kt�ry by po��czy� Morze �r�dziemne z Morzem Czerwonym�

Faraon zerwa� si� z fotelu.

� �artujesz, stary cz�owieku?� � zawo�a�. � Kt� tak� prac� wykona i kto chcia�by narazi� Egipt?� Przecie morze zala�oby nas�

� Jakie morze?� Bo chyba ani Czerwone, ani �r�dziemne � spokojnie odpar� Hiram. � Ja wiem, �e egipscy kap�ani-in�ynierowie badali ten interes i wyrachowali, �e to jest bardzo dobry interes, najlepszy w �wiecie� Tylko oni sami wol� go zrobi�, a raczej nie chc�, a�eby zrobi� to faraon.

� Gdzie masz dowody? � spyta� Ramzes.

� Ja nie mam dowod�w, ale ja przyszl� waszej �wi�tobliwo�ci takiego kap�ana, kt�ry ca�� spraw� obja�ni planami i rachunkiem�

� Kto jest ten kap�an?�

Hiram zamy�li� si� i rzek� po chwili:

� Czy mam obietnic� waszej �wi�tobliwo�ci, �e o nim nikt nie b�dzie wiedzia� opr�cz nas?� On wam, panie m�j, wi�ksze odda us�ugi ani�eli ja sam� On zna du�o tajemnic i� du�o niegodziwo�ci kap�a�skich�

� Przyrzekam � odpar� faraon.

� Ten kap�an to jest Samentu� On s�u�y w �wi�tyni Seta pod Memfisem� On jest wielkim m�drcem, tylko potrzebuje pieni�dzy i jest bardzo ambitny. A poniewa� arcykap�ani poni�aj� go, wi�c on mi powiedzia�, �e gdy wasza �wi�tobliwo�� zechce, to on� to on obali stan kap�a�ski� Bo on wie du�o sekret�w� O du�o!..

Ramzes g��boko zamy�li� si�. Zrozumia�, �e ten kap�an jest wielkim zdrajc�, ale i ocenia�, jak wa�ne mo�e mu odda� us�ugi.

� Owszem � rzek� faraon � pomy�l� o tym Samentu. A teraz na chwil� przypu��my, �e mo�na zbudowa� taki kana�: c� ja b�d� mia� z niego?

Hiram podni�s� lew� r�k� i na jej palcach zacz�� rachowa�:

� Przede wszystkim � m�wi� � Fenicja odda waszej �wi�tobliwo�ci pi�� tysi�cy talent�w zaleg�ych danin�

Po drugie � Fenicja zap�aci waszej �wi�tobliwo�ci pi�� tysi�cy talent�w za prawo wykonywania rob�t�

Po trzecie � gdy zaczn� si� roboty, b�dziemy p�acili tysi�c talent�w rocznego podatku i jeszcze tyle talent�w, ile Egipt dostarczy nam dziesi�tek robotnik�w.

Po czwarte � za ka�dego in�yniera egipskiego damy waszej �wi�tobliwo�ci talent na rok.

Po pi�te � gdy sko�cz� si� roboty, wasza �wi�tobliwo�� odda nam kana� w dzier�aw� na sto lat, a my b�dziemy p�acili za to po tysi�c talent�w rocznie.

Czy to s� ma�e zyski?� � spyta� Hiram.

� A teraz, a dzi� � rzek� faraon � daliby�cie mi owe pi�� tysi�cy haraczu?�

� Je�eli dzi� b�dzie zawarta umowa, damy dziesi�� tysi�cy, i jeszcze do�o�ymy ze trzy tysi�ce jako podatek za trzy lata z g�ry�

Ramzes XIII zamy�li� si�. Nieraz ju� Fenicjanie proponowali w�adcom Egiptu budow� tego kana�u, lecz zawsze trafiali na nieugi�ty op�r kap�an�w. Egipscy m�drcy t�omaczyli faraonom, �e kana� ten narazi pa�stwo na zalew w�d od strony Morza �r�dziemnego i Czerwonego.

Ale znowu Hiram twierdzi�, �e wypadek podobny nie nast�pi, o czym wiedz� kap�ani!..

� Obiecujecie � odezwa� si� faraon po d�ugiej chwili � obiecujecie p�aci� po tysi�c talent�w rocznie przez sto lat. M�wicie, �e �w kana�, wygrzebany w piaskach, jest najlepszym w �wiecie interesem. Ja tego nie rozumiem i przyznam si�, Hiramie, podejrzewam�

Fenicjaninowi zap�on�y oczy.

� Panie � odpar� � powiem ci wszystko, ale zaklinam ci� na twoj� koron� na cie� twego ojca� a�eby� przed nikim nie ods�oni� tej tajemnicy�. Jest to najwi�ksza tajemnica kap�an�w chaldejskich i egipskich, a nawet Fenicji� Od niej zale�y przysz�o�� �wiata!..

� No, no� Hiramie!.. � odpar� faraon z u�miechem.

� Tobie, kr�lu � ci�gn�� Fenicjanin � dali bogowie m�dro��, energi� i szlachetno��, wi�c ty� nasz� Ty jeden z w�adc�w ziemskich mo�esz by� wtajemniczony, bo ty jeden potrafisz wykonywa� wielkie rzeczy� Tote� zdob�dziesz tak� pot�g�, jakiej jeszcze nie dosi�gn�� �aden cz�owiek�

Faraon odczu� w sercu s�odycz dumy, ale opanowa� si�.

� Ty mnie nie chwal � rzek� � za to, czego jeszcze nie zrobi�em, ale mi powiedz: jakie korzy�ci sp�yn� na Fenicj� i na moje pa�stwo z wykopania kana�u?

Hiram poprawi� si� na fotelu i zacz�� m�wi� zni�onym g�osem:

� Wiedz o tym, panie nasz, �e na wsch�d, po�udnie i p�noc od Asyrii i Babilonu nie ma ani pustyni, ani bagien zamieszka�ych przez dziwne potwory, ale s� olbrzymie� olbrzymie kraje i pa�stwa� kraje to tak wielkie, �e piechota waszej �wi�tobliwo�ci, s�ynna z marsz�w, musia�aby prawie dwa lata i�� wci�� ku wschodowi, zanim dosi�g�aby ich granic�

Ramzes podni�s� brwi w g�r� jak cz�owiek, kt�ry pozwala komu� k�ama�, ale wie o k�amstwie.

Hiram lekko wzruszy� ramionami i prawi�:

� Na wsch�d i na po�udnie od Babilonu, nad wielkim morzem, mieszka ze sto milion�w ludzi, kt�rzy maj� pot�nych kr�l�w, kap�an�w m�drszych ni� egipscy, stare ksi�gi, bieg�ych rzemie�lnik�w� Ludy te umiej� wyrabia� nie tylko tkaniny, sprz�ty i naczynia, r�wnie pi�kne jak Egipcjanie, ale od niepami�tnych czas�w maj� podziemne i nadziemne �wi�tynie � wi�ksze, wspanialsze i bogatsze ani�eli Egipt�

� M�w dalej� m�w!.. � wtr�ci� pan. Ale z twarzy jego nie mo�na by�o pozna�: czy jest zaciekawiony opisem, czy oburzony k�amstwem.

� W krajach tych s� per�y, drogie kamienie, z�oto, mied�� S� najosobliwsze zbo�a, kwiaty i owoce� S� wreszcie lasy, po kt�rych ca�e miesi�ce mo�na b��dzi� mi�dzy drzewami grubszymi od waszych kolumn w �wi�tyniach, wy�szymi od palm� Ludno�� za� tych okolic jest prosta i �agodna� I gdyby�, wasza �wi�tobliwo��, pos�a� tam na okr�tach dwa swoje pu�ki, m�g�by� zdoby� obszar ziemi wi�kszy od ca�ego Egiptu, bogatszy ni� skarbiec w Labiryncie�

Jutro, je�eli wasza �wi�tobliwo�� pozwoli, przyszl� wam pr�bki tamtejszych tkanin, drzewa i br�z�w� Przyszl� te� dwa ziarnka tamtejszych cudownych balsam�w, kt�re gdy po�knie cz�owiek, otwieraj� si� przed nim bramy wieczno�ci i mo�e dozna� szcz�cia, kt�re jest udzia�em samych tylko bog�w�

� Bardzo prosz� o pr�bki tkanin i wyrob�w � wtr�ci� faraon., � Co za� do balsam�w� mniejsza o mnie!.. Dosy� nacieszymy si� wieczno�ci� i bogami po �mierci�

� Za� daleko, bardzo daleko, na wsch�d od Asyrii � m�wi� Hiram � le�� jeszcze wi�ksze kraje, maj�ce ze dwie�cie milion�w ludno�ci�

� Jak wam �atwo o miliony!.. � u�miechn�� si� pan. Hiram po�o�y� r�k� na sercu.

� Przysi�gam � rzek� � na duchy przodk�w moich i na moj� cze��, �e m�wi� prawd�!..

Faraon poruszy� si�: zastanowi�a go tak wielka przysi�ga.

� M�w� m�w dalej� � rzek�.

Ot� kraje te � ci�gn�� Fenicjanin � s� bardzo dziwne. Zamieszkuj� je ludy o sko�nych oczach i ��tej cerze. Ludy te maj� pana, kt�ry nazywa si� Synem Nieba i rz�dzi nimi za po�rednictwem m�drc�w, kt�rzy jednak nie s� kap�anami i nie maj� takiej w�adzy jak w Egipcie�

A przy tym ludy te s� podobne do Egipcjan� Czcz� zmar�ych przodk�w i bardzo dbaj� o ich zw�oki. U�ywaj� pisma, kt�re przypomina wasze, kap�a�skie� Lecz � nosz� d�ugie szaty z tkanin wcale u was nie znanych, maj� sanda�y podobne do ma�ych �aweczek, a g�owy zakrywaj� szpiczastymi pude�kami� Tak�e dachy ich dom�w s� szpiczaste i zadarte na brzegach�

Te nadzwyczajne ludy maj� zbo�e plenniejsze ni� egipska pszenica i robi� z niego napitek mocniejszy ni� wino. Maj� te� ro�lin�, kt�rej li�cie daj� t�go�� cz�onkom, weso�o�� umys�owi, a nawet pozwalaj� obchodzi� si� bez snu. Maj� papier, kt�ry umiej� ozdabia� r�nokolorowymi obrazami, i maj� glin�, kt�ra po wypaleniu prze�wieca jak szk�o, a d�wi�czy jak metal�

Jutro, gdy wasza �wi�tobliwo�� pozwoli, przyszl� pr�bki wyrob�w tego ludu�

� Dziwy opowiadasz, Hiramie� � rzek� faraon. � Nie widz� jednak zwi�zku mi�dzy tymi osobliwo�ciami a kana�em, kt�ry chcecie kopa�

� Odpowiem kr�tko � odpar� Fenicjanin. � Gdy b�dzie kana�, ca�a fenicka i egipska flota przep�ynie na Morze Czerwone, z niego dalej i � w ci�gu paru miesi�cy dosi�gnie tych bogatych kraj�w, do kt�rych l�dem prawie niepodobna si� dosta�.

A czy wasza �wi�tobliwo�� � m�wi� z b�yszcz�cymi oczyma � nie widzi skarb�w, jakie tam znajdziemy?� Z�ota, kamieni, zb�, drzewa?� Przysi�gam ci, panie � ci�gn�� z uniesieniem � �e w�wczas o z�oto b�dzie ci �atwiej ani�eli dzisiaj o mied�, drzewo b�dzie ta�sze od s�omy, a niewolnik od krowy�

Pozw�l tylko, panie, wykopa� kana� i wynajmij nam z pi��dziesi�t tysi�cy twoich �o�nierzy�

Ramzes tak�e si� zapali�.

� Pi��dziesi�t tysi�cy �o�nierzy � powt�rzy�. � A ile� dacie mi za to?�

� M�wi�em ju� waszej �wi�tobliwo�ci� Tysi�c talent�w rocznie za prawo rob�t i pi�� tysi�cy za robotnik�w, kt�rych sami b�dziemy karmili i wynagradzali�

� I zam�czycie mi ich robot�?�

� Niech bogowie broni�!.. � zawo�a� Hiram. � To przecie �aden interes, gdy gin� robotnicy� �o�nierze waszej �wi�tobliwo�ci nie b�d� wi�cej pracowa� przy kanale ani�eli dzi� przy fortyfikacjach albo go�ci�cach�A jaka s�awa dla was, panie!.. jakie dochody dla skarbu!.. jaki po�ytek dla Egiptu!.. Najubo�szy ch�op mo�e mie� drewnian� cha�up�, kilkoro byd�a, sprz�ty i bodaj �e niewolnika� �aden faraon nie podni�s� pa�stwa tak wysoko i nie dokona� tak niezmiernego dzie�a�

Bo czym�e martwe i nieu�yteczne piramidy b�d� wobec kana�u, kt�ry u�atwi przew�z skarb�w ca�ego �wiata?�

� No � doda� faraon � i pi��dziesi�t tysi�cy wojska na wschodniej granicy�

� Naturalnie!.. � zawo�a� Hiram. � Wobec tej si�y, kt�rej utrzymanie nie b�dzie nic kosztowa�o wasz� �wi�tobliwo��, Asyria nie o�mieli si� wyci�ga� r�ki ku Fenicji�

Plan by� tak ol�niewaj�cy i tyle obiecywa� zysk�w, �e Ramzes XIII uczu� si� odurzonym.

Lecz panowa� nad sob�.

� Hiramie � rzek� � pi�kne robisz obietnice� Tak pi�kne, �e l�kam si�, czy za nimi nie ukrywasz jakich� mniej pomy�lnych nast�pstw. Dlatego musz� i sam g��boko zastanowi� si�, i � naradzi� z kap�anami.

� Oni nigdy dobrowolnie nie zgodz� si�!.. � zawo�a� Fenicjanin. � Cho� (niech bogowie wybacz� mi blu�nierstwo) jestem pewny, �e gdyby dzi� najwy�sza w�adza w pa�stwie przesz�a w r�ce kap�an�w, za par� miesi�cy oni wezwaliby nas do tej budowy�

Ramzes spojrza� na niego z ch�odn� pogard�.

� Starcze � rzek� � mnie zostaw trosk� o pos�usze�stwo kap�an�w, a sam z�� dowody, �e to, co m�wi�e�, jest prawd�. By�bym bardzo lichym kr�lem, gdybym nie potrafi� usun�� przeszk�d wyrastaj�cych pomi�dzy moj� wol� a interesami pa�stwa.

� Zaprawd�, jeste� wielkim w�adc�, panie nasz � szepn�� Hiram schylaj�c si� do ziemi.

By�o ju� p�no w nocy. Fenicjanin po�egna� faraona i wraz z Tutmozisem opu�ci� pa�ac.

Na drugi za� dzie� przys�a� przez Dagona skrzynk� z pr�bkami bogactw nieznanych kraj�w.

Pan znalaz� w niej pos��ki bog�w, tkaniny i pier�cienie indyjskie, ma�e kawa�ki opium, a w drugiej przegrodzie � garstk� ry�u, listki herbaty, par� porcelanowych czarek ozdobionych malowid�ami i � kilkana�cie rysunk�w wykonanych farbami i tuszem na papierze.

Obejrza� to z najwi�ksz� uwag� i przyzna�, �e podobne okazy by�y mu nie znane. Ani ry�, ani papier, ani wizerunki ludzi, kt�rzy mieli szpiczaste kapelusze i sko�ne oczy.

Ju� nie w�tpi� o istnieniu jakiego� nowego kraju, w kt�rym wszystko by�o inne ni� w Egipcie: g�ry, drzewa, domy, mosty, okr�ty�

�I taki kraj istnieje zapewne od wiek�w � my�la� � nasi kap�ani wiedz� o nim, znaj� jego bogactwa, lecz nic nie wspominaj� o nich� Oczywi�cie, s� to zdrajcy, kt�rzy chc� ograniczy� w�adz� i zubo�y� faraon�w, aby nast�pnie zepchn�� ich z wysoko�ci tronu�

Ale� o! przodkowie i nast�pcy moi � m�wi� w duchu � was wzywam na �wiadectwo, �e tym nikczemno�ciom kres po�o��. Pod�wign� m�dro��, ale wyt�pi� ob�ud� i dam Egiptowi czasy wytchnienia��

My�l�c tak pan podni�s� oczy i spostrzeg� Dagona oczekuj�cego na rozkazy.

� Skrzynia twoja jest bardzo ciekawa � rzek� do bankiera � ale� Ja nie tego chcia�em od was.

Fenicjanin zbli�y� si� na palcach i ukl�kn�wszy przed faraonem szepn��: Gdy wasza �wi�tobliwo�� raczy podpisa� umow� z dostojnym Hiramem, Tyr i Sydon u st�p waszych z�o�� wszystkie swoje skarby�

Ramzes zmarszczy� brwi. Nie podoba�o mu si� zuchwalstwo Fenicjan, kt�rzy o�mielali si� stawia� mu warunki. Odpar� wi�c ch�odno:

� Zastanowi� si� i dam Hiramowi odpowied�. Mo�esz odej��, Dagonie.

Po wyj�ciu Fenicjanina Ramzes znowu zamy�li� si�. W jego duszy zacz�a budzi� si� reakcja.

�Ci handlarze � m�wi� w sercu � uwa�aj� mnie za jednego ze swoich� ba!.. �mi� ukazywa� mi z daleka w�r z�ota, a�eby wymusi� traktat!.. Nie wiem, czy kt�ry z faraon�w dopu�ci� ich kiedy do podobnej poufa�o�ci?�

Musz� to zmieni�. Ludzie, kt�rzy upadaj� na twarze przed wys�annikami Assara, nie mog� m�wi� do mnie: podpisz, a dostaniesz� G�upie szczury fenickie, kt�re zakrad�szy si� do kr�lewskiego pa�acu uwa�aj� go za sw�j chlewik!..�

Im d�u�ej my�la�, im dok�adniej przypomina� sobie zachowanie Hirama i Dagona, tym silniejszy gniew go ogarnia�.

�Jak oni �mi�� Jak oni �mi� stawia� mi warunki?��

� Hej!.. Tutmozis� � zawo�a�.

Wnet stan�� przed nim ulubieniec.

� Co rozka�esz, panie m�j?

� Poszlij kt�rego z m�odszych oficer�w do Dagona, a�eby zawiadomi� go, �e przestaje by� moim bankierem. Za g�upi on jest na tak wysokie stanowisko.

� A komu wasza �wi�tobliwo�� przeznaczysz ten zaszczyt?

� W tej chwili nie wiem� Trzeba b�dzie znale�� kogo mi�dzy egipskimi albo greckimi kupcami. W ostateczno�ci � odwo�amy si� do kap�an�w.

Wiadomo�� ta obieg�a wszystkie pa�ace kr�lewskie i przed up�ywem godziny dolecia�a do Memfisu. Po ca�ym mie�cie opowiadano, �e Fenicjanie wpadli w nie�ask� u faraona, a ku wieczorowi lud ju� zacz�� rozbija� sklepy znienawidzonym cudzoziemcom.

Kap�ani odetchn�li. Herhor z�o�y� nawet wizyt� �wi�temu Mefresowi i rzek� mu:

� Serce moje czu�o, �e pan nasz odwr�ci si� od tych pogan pij�cych krew ludu. My�l�, �e nale�y okaza� mu wdzi�czno�� z naszej strony�

� I mo�e otworzy� drzwi do naszych skarbc�w?� � spyta� szorstko �wi�ty Mefres. � Nie �piesz si�, wasza dostojno�� Odgad�em ju� tego m�odzika i � biada nam � je�eli raz pozwolimy mu wzi�� g�r� nad sob��

� A gdyby zerwa� z Fenicjanami?�

� To sam na tym zyska, bo im nie sp�aci d�ug�w � rzek� Mefres.

� Moim zdaniem � odezwa� si� po namy�le Herhor � jest to chwila, w kt�rej mo�emy odzyska� �ask� m�odego faraona. W gniewie zapalczywy, umie on jednak by� wdzi�cznym� Do�wiadczy�em tego�

� Co wyraz, to b��d!.. � przerwa� zaci�ty Mefres. � Bo naprz�d ksi��� ten nie jest jeszcze faraonem, gdy� nie koronowa� si� w �wi�tyni� Po wt�re � nigdy nie b�dzie prawdziwym faraonem, gdy� pogardza arcykap�a�skimi �wi�ceniami�

A nareszcie � nie my potrzebujemy jego �aski, ale on �aski bog�w, kt�rych na ka�dym kroku zniewa�a!..

Zadyszany z gniewu Mefres odpocz�� i m�wi� dalej:

� By� miesi�c w �wi�tyni Hator, s�ucha� najwy�szej m�dro�ci i wnet potem wda� si� z Fenicjanami. Ba!.. odwiedza� bo�nic� Astarty i stamt�d wzi�� kap�ank�, co uchybia zasadom wszystkich religii�

Potem drwi� publicznie z mojej pobo�no�ci� spiskowa� z takimi jak sam lekkoduchami i za pomoc� Fenicjan wykrad� pa�stwowe tajemnice� A gdy wszed� na tron, �le m�wi�: ledwo wszed� na pierwsze stopnie tronu, ju� zohydza kap�an�w, wichrzy ch�opstwo i �o�dactwo i odnawia �luby ze swymi przyjaci�mi Fenicjanami�

Czy, dostojny Herhorze, zapomnia�by� o tym wszystkim?� A je�eli pami�tasz, czy nie rozumiesz niebezpiecze�stw, jakie gro�� nam od tego m�okosa?� Wszak on ma pod r�k� wios�o nawy pa�stwowej, kt�ra posuwa si� mi�dzy wirami i ska��. Kto mi zar�czy, �e ten szaleniec, kt�ry wczoraj wezwa� do siebie Fenicjan, a dzi� � pok��ci� si� z nimi, nie spe�ni jutro czego�, co narazi pa�stwo na zgub�?�

� A wi�c co?� � spyta� Herhor, bystro patrz�c mu w oczy.

� To, �e nie mamy powodu okazywa� mu wdzi�czno�ci, a naprawd� � s�abo�ci. A poniewa� chce gwa�tem pieni�dzy, nie damy pieni�dzy!..

� A� a potem co?� � pyta� Herhor.

� Potem b�dzie sobie rz�dzi� pa�stwem i powi�ksza� armi� bez pieni�dzy � odpar� rozdra�niony Mefres.

� A� a je�eli jego wyg�odzona armia zechce zrabowa� �wi�tynie?� � wci�� pyta� Herhor.

� Cha!.. cha!.. cha!.. � wybuchn�� �miechem Mefres.

Nagle spowa�nia� i k�aniaj�c si� rzek� ironicznym tonem:

� To ju� nale�y do waszej dostojno�ci� cz�owiek, kt�ry przez tyle lat, jak wy, rz�dzi� pa�stwem, winien by� przygotowa� si� na podobne niebezpiecze�stwo.

� Przypu��my � m�wi� powoli Herhor � przypu��my, �e ja znalaz�bym �rodki przeciw niebezpiecze�stwom, kt�re by grozi�y pa�stwu. Ale czy wasza dostojno��, kt�ry jeste� najstarszym arcykap�anen, potrafi�by� zapobiec zniewadze stanu kap�a�skiego i �wi�ty�?�

W po�owie miesi�ca Famenut (stycze�) zacz�a si� wiosna. Ca�y Egipt zieleni� si� wschodz�c� pszenic�, na czarnych za� p�atach ziemi snu�y si� gromady ch�op�w siej�cych �ubin, b�b, fasol� i j�czmie�. W powietrzu unosi� si� zapach pomara�czowego kwiatu. Woda bardzo opad�a i co dzie� ods�ania�a nowe kawa�ki grunt�w.

Przygotowania do pogrzebu Oziris-Mer-amen-Ramzesa by�y uko�czone.

Czcigodna mumia kr�la by�a ju� zamkni�ta w bia�ym pudle, kt�rego g�rna cz�� doskonale odtwarza�a rysy nieboszczyka. Faraon zdawa� si� patrze� emaliowymi oczyma, a boska twarz wyra�a�a smutek �agodny, nie za �wiatem, kt�ry opu�ci�, lecz nad lud�mi jeszcze skazanymi na utrapienia doczesnego �ywota.

Na g�owie wizerunek faraona mia� czepiec egipski w bia�e i szafirowe pasy, na szyi sznury klejnot�w, na piersiach obraz cz�owieka kl�cz�cego z rozkrzy�owanymi r�koma, na nogach wizerunki bo�k�w, �wi�tych ptak�w i oczu nie osadzonych w �adnej twarzy, lecz jakby wygl�daj�cych z przestrzeni.

Tak opakowane zw�oki kr�la spoczywa�y na kosztownym �o�u, w ma�ej cedrowej kaplicy, kt�rej �ciany by�y pokryte napisami opiewaj�cymi �ywot i czyny zmar�ego. Nad zw�okami unosi� si� cudowny jastrz�b z ludzk� g�ow�, a przy �o�u, dniem i noc�, czuwa� kap�an przebrany za Anubisa, bo�ka pogrzebu, z g�ow� szakala.

Pr�cz tego przygotowano ci�ki, bazaltowy sarkofag, kt�ry stanowi� zewn�trzn� trumn� mumii. Sarkofag mia� tak�e formy i rysy zmar�ego faraona, by� pokryty napisami i wizerunkami modl�cych si� ludzi, �wi�tych ptak�w tudzie� skarabeusz�w.

Siedmnastego Famenut mumi� wraz z jej kaplic� i sarkofagiem przeniesiono z dzielnicy zmar�ych do kr�lewskiego pa�acu i ustawiono w najwi�kszej sali.

Sal� t� wnet zape�nili kap�ani �piewaj�cy hymny �a�obne, dworzanie i s�udzy zmar�ego kr�la, a nade wszystko jego kobiety, kt�re j�cza�y tak g�o�no, �e ich krzyki s�ycha� by�o a� na drugiej stronie Nilu.

� O panie!.. o panie nasz!.. � wo�a�y � dlaczego nas opuszczasz?� Ty taki pi�kny, taki dobry?� Kt�ry tak ch�tnie rozmawia�e� z nami, teraz milczysz, i dlaczego?� Przecie lubi�e� nasze towarzystwo, a dzi� tak daleko jeste� od nas?�

A przez ten czas kap�ani �piewali:

Ch�r I. �Ja jestem Tum, kt�ry jedynym jest�

Ch�r II. Jestem Re w pierwszym jego blasku�

Ch�r I. Jestem bogiem, kt�ry sam siebie stwarza�

Ch�r II. Kt�ry sam sobie daje imi�, a nikt go nie wstrzyma mi�dzy bogami�

Ch�r I. Znam imi� wielkiego boga, kt�ry tam jest�

Ch�r II. Gdy� ja jestem wielki ptak Benu kt�ry pr�buje to, co jest.�[22]

Po dwu dniach j�k�w i nabo�e�stw zajecha� przed pa�ac wielki w�z w formie �odzi. Jej ko�ce by�y ozdobione baranimi g�owami i wachlarzami z pi�r strusich, a nad kosztownym baldachimem unosi� si� orze� i w�� ureus, symbol w�adzy faraona.

Na ten w�z w�o�ono �wi�tobliw� mumi� pomimo gwa�townego oporu kobiet dworskich.

Jedne z nich czepia�y si� trumny, inne zaklina�y kap�an�w, a�eby nie zabierali im dobrego pana, inne drapa�y sobie oblicza i targa�y w�osy, a nawet bi�y ludzi nios�cych zw�oki.

Krzyk by� straszliwy.

Nareszcie w�z przyj�wszy boskie cia�o ruszy� w�r�d mn�stwa ludu, kt�ry zaleg� ogromn� przestrze� od pa�acu do Nilu. I tu byli ludzie pomazani b�otem, podrapani, okryci �a�obnymi p�achtami, kt�rzy zawodzili wniebog�osy. A obok nich, zgodnie z rytua�em �a�obnym, na ca�ej drodze by�y rozrzucone ch�ry.

Ch�r I. �Na Zach�d, do mieszkania Ozirisa, na Zach�d idziesz ty, kt�ry by�e� najlepszym z ludzi, kt�ry nienawidzi�e� fa�szu.

Ch�r II. Na Zach�d! nie zakwitnie ju� cz�owiek, kt�ry tak kocha� prawd� i mia� w obrzydzeniu k�amstwo.

Ch�r wo�nic�w. Na Zach�d, wo�y, kt�re ci�gniecie w�z �a�obny, na Zach�d!.. Pan wasz idzie za wami.

Ch�r III. Na Zach�d, na Zach�d, do ziemi sprawiedliwych. Miejsce, kt�re ukocha�e�, j�czy i p�acze po tobie.

T�um ludu. Id� w pokoju do Abydos!.. Id� w pokoju do Abydos!.. Oby� doszed� w pokoju do Zachodu teba�skiego!..

Ch�r p�aczek. O panie nasz, o panie nasz, kiedy ty odchodzisz na Zach�d, sami bogowie p�acz�.

Ch�r kap�an�w. On jest szcz�liwy, najszanowniejszy mi�dzy lud�mi, poniewa� los pozwala mu odpocz�� w grobie, kt�ry sam przygotowa��

Ch�r wo�nic�w. Na Zach�d, wo�y, kt�ry ci�gniecie w�z �a�obny, na Zach�d!.. Pan wasz idzie za wami�

T�um ludu. Id� w pokoju do Abydos� Id� w pokoju do Abydos, ku Morzu Zachodniemu!..�[23]

Co par�set krok�w sta� oddzia� wojska witaj�cy pana g�uchym �oskotem b�bn�w i �egnaj�cy go przera�liwym odg�osem tr�b. Nie by� to pogrzeb, ale marsz triumfalny do kraju bog�w.

W pewnej odleg�o�ci za wozem szed� Ramzes XIII otoczony wielk� �wit� jenera��w, a za nim kr�lowa Nikotris oparta na dwu damach dworskich. Ani syn, ani matka nie p�akali, poniewa� im by�o wiadomo (o czym nie wiedzia� lud prosty), �e zmar�y pan ju� znajduje si� obok Ozirisa i z pobytu w ojczy�nie szcz�liwo�ci jest tak zadowolony, �e nie chcia�by wr�ci� na ziemi�.

Po parugodzinnym pochodzie, kt�remu towarzyszy� nieustannie krzyk, zw�oki zatrzyma�y si� nad brzegiem Nilu.

Tu zdj�to je z wozu w formie �odzi i przeniesiono na prawdziwy statek z�ocony, rze�biony, pokryty malowid�ami, zaopatrzony w bia�e i purpurowe �agle.

Dworskie kobiety jeszcze raz probowa�y odebra� mumi� kap�anom; jeszcze raz odezwa�y si� wszystkie ch�ry i wszystkie muzyki wojskowe. Potem na statek wioz�cy mumi� kr�lewsk� wesz�a pani Nikotris i kilkunastu kap�an�w, lud pocz�� rzuca� bukiety i wie�ce i � zaszumia�y wios�a�

Ramzes XII po raz ostatni opu�ci� sw�j pa�ac d���c Nilem do grobu w Tebach. Po drodze za�, jako troskliwy w�adca, mia� wst�powa� do wszystkich s�ynnych miejscowo�ci, aby po�egna� si� z nimi.

Podr� ci�gn�a si� bardzo d�ugo. Do Teb�w by�o ze sto mil, p�yn�o si� w g�r� rzeki, wzd�u� kt�rej mumia musia�a odwiedzi� kilkana�cie �wi�ty� i przyjmowa� udzia� w uroczystych nabo�e�stwach.

W kilka dni po wyje�dzie Ramzesa XII na wiekuisty spoczynek wyruszy� za nim Ramzes XIII, aby widokiem swoim wskrzesi� martwe z �alu serca poddanych, przyj�� ich ho�dy i z�o�y� ofiary bogom.

Za zmar�ym panem odjechali, ka�dy na w�asnym statku, wszyscy arcykap�ani, wielu starszych kap�an�w, najbogatsi w�a�ciciele ziemscy i wi�ksza cz�� nomarch�w. Tote� nowy faraon my�la� nie bez goryczy, �e jego orszak b�dzie bardzo nieliczny.

Sta�o si� jednak inaczej. Przy boku Ramzesa XIII znale�li si� wszyscy jenera�owie, bardzo wielu urz�dnik�w, mn�stwo drobnej szlachty i � ca�e ni�sze duchowie�stwo, co bardziej nawet zdziwi�o, ani�eli ucieszy�o faraona.

By� to dopiero pocz�tek. Gdy bowiem statek m�odego pana wyp�yn�� na Nil, wyjecha�a naprzeciw niego taka masa wi�kszych i mniejszych, ubogich i bogatych cz�en, �e prawie zas�oni�y wod�. Siedzia�y w nich nagie rodziny ch�op�w i rzemie�lnik�w, strojni kupcy, jaskrawi Fenicjanie, zwinni �eglarze greccy, a nawet Asyryjczycy i Chetowie.

T�um ten ju� nie krzycza�, ale wy�; nie cieszy� si�, ale szala�. Co chwil� na statek kr�lewski wdziera�a si� jaka� deputacja, aby uca�owa� pok�ad, kt�rego dotyka�y nogi pa�skie, i z�o�y� dary: garstk� zbo�a, kawa�ek tkaniny, prosty gliniany dzbanek, par� ptaszk�w, a nade wszystko wi�zank� kwiat�w. Tote� zanim faraon omin�� Memfis, jego statek trzeba by�o kilka razy opr�ni� z podarunk�w, a�eby nie zaton��.

M�odsi kap�ani m�wili mi�dzy sob�, �e opr�cz Ramzesa Wielkiego �aden faraon nie by� witany z tak olbrzymim zapa�em.

W podobny spos�b odby�a si� ca�a podr� od Memfisu do Teb�w, a sza� ludu, zamiast s�abn��, pot�gowa� si�. Ch�opi rzucali swoje pola, a rzemie�lnicy warsztaty, aby nacieszy� si� widokiem nowego w�adcy, o kt�rego zamiarach ju� utworzy�y si� legendy. Spodziewano si� ogromnych zmian, cho� nikt nie wiedzia� jakich. To tylko by�o pewne, �e surowo�� urz�dnik�w z�agodnia�a, �e Fenicjanie w mniej bezwzgl�dny spos�b wybierali podatki i �e pokorny zazwyczaj lud egipski zacz�� podnosi� g�ow� wobec kap�an�w.

� Niech tylko faraon pozwoli � m�wiono w szynkowniach, na polach i na rynkach � a zaraz �ad zrobimy ze �wi�tymi m�ami� Oni to s� winni, �e p�acimy wielkie podatki, �e rany nigdy nie goj� si� na naszych plecach!..

O siedm mil na po�udnie od Memfisu le�a� mi�dzy rozga��zieniami g�r libijskich kraj Piom albo Fayum, dziwny tym, �e stworzy�y go ludzkie r�ce.

Kiedy� w tym miejscu by�a pustynia zakl�ni�ta i otoczona amfiteatrem g�r nagich. Dopiero faraon Amenhemat na 3500 lat przed Chrystusem powzi�� zuchwa�y projekt zamienienia jej na �yzn� okolic�.

W tym celu oddzieli� od reszty wschodni� cz�� zakl�ni�cia i otoczy� ten kawa�ek pot�n� grobl�. Mia�a ona wysoko�� pi�trowego domu, grubo�ci w podstawie oko�o stu krok�w i przesz�o czterdzie�ci kilometr�w d�ugo�ci.

Tym sposobem utworzono zbiornik mog�cy pomie�ci� ze trzy miliardy metr�w kubicznych, trzy kilometry sze�cienne wody, kt�rej powierzchnia zajmowa�a oko�o trzystu kilometr�w kwadratowych. Rezerwoar ten s�u�y� do nawadniania czterechset tysi�cy morg�w gruntu, a pr�cz tego, w czasach przyboru rzeki, wch�ania� w siebie nadmiar wody i znaczn� cz�� Egiptu zabezpiecza� od nag�ego zalewu.

To olbrzymie nagromadzenie w�d nazywano jeziorem Moeris i zaliczano je do cud�w �wiata. Dzi�ki jemu pustynna dolina zamieni�a si� na �yzny kraj Piom, gdzie �y�o w dobrobycie oko�o dwustu tysi�cy mieszka�c�w. W prowincji tej, obok palm i pszenicy, hodowano najpi�kniejsze r�e, z kt�rych olejek rozchodzi� si� po ca�ym Egipcie i za jego granicami.

Istnienie jeziora Moeris by�o zwi�zane z innym cudem pracy egipskich in�ynier�w, z kana�em J�zefa.

Kana� ten, szeroki na dwie�cie krok�w, ci�gn�� si� przez kilkadziesi�t mil na zachodniej stronie Nilu. Odleg�y od rzeki o dwie mile, s�u�y� do nawadniania grunt�w s�siaduj�cych z g�rami libijskimi i � prowadzi� wod� do jeziora Moeris.

Doko�a kraju Piom wznosi�o si� kilka starych piramid i mn�stwo mniejszych grob�w. Za� na jego wschodniej granicy, w pobli�u Nilu, sta� s�ynny Labirynt (Lope-ro-hunt). By� on r�wnie� zbudowany przez Amenhemata, a mia� form� olbrzymiej podkowy, kt�ra zajmowa�a kawa� gruntu na tysi�c krok�w d�ugi i sze��set szeroki.

Gmach ten by� najwi�ksz� skarbnic� Egiptu. W nim spoczywa�y mumie wielu s�awnych faraon�w, znakomitych kap�an�w, wodz�w i budowniczych. Tu r�wnie� le�a�y zw�oki czczonych zwierz�t, a przede wszystkim krokodyl�w. Tu nareszcie chroni� si� nagromadzony w ci�gu wiek�w maj�tek pa�stwa egipskiego, o kt�rym trudno mie� dzi� poj�cie.

Labirynt nie by� ani niedost�pny z zewn�trz, ani zbyt pilnowany. Strzeg� go ma�y oddzia� wojsk kap�a�skich i kilku kap�an�w wypr�bowanej uczciwo�ci. Bezpiecze�stwo skarbca polega�o w�a�ciwie na tym, �e z wyj�tkiem owych kilku os�b nikt nie wiedzia�, gdzie go szuka� w�r�d Labiryntu, kt�ry dzieli� si� na dwa pi�tra: nadziemne i podziemne, i � w ka�dym z nich � liczy� po tysi�c pi��set komnat�

Ka�dy faraon, ka�dy arcykap�an, nareszcie ka�dy wielki skarbnik i najwy�szy s�dzia mia� obowi�zek natychmiast po obj�ciu urz�du w�asnymi oczyma obejrze� maj�tek pa�stwa. Lecz mimo to �aden z dostojnik�w nie tylko nie trafi�by tam, ale nawet nie m�g� zmiarkowa�: gdzie le�y skarbiec? W korpusie g��wnym czy w kt�rym ze skrzyde�, nad ziemi� czy pod ziemi�.

Byli tacy, kt�rym zdawa�o si�, �e skarbiec naprawd� mie�ci si� pod ziemi�, daleko za obr�bem w�a�ciwego Labiryntu. Nie brak�o za� i takich, kt�rzy s�dzili, �e skarbiec le�y pod dnem jeziora, aby w razie potrzeby mo�na go wod� zala�. Wreszcie �aden dostojnik pa�stwa nie lubi� zajmowa� si� t� kwesti� wiedz�c, �e pokuszenie na maj�tek bog�w poci�ga za sob� zgub� �wi�tokradcy.

Mo�e zreszt� niewtajemniczeni potrafiliby odkry� tam drog�, gdyby my�li ich nie parali�owa�a obawa. �mier� doczesna i wieczna grozi�a cz�owiekowi i jego rodzinie, kt�ry o�mieli�by si� bezbo�nym umys�em ods�ania� podobne tajniki.

Przybywszy w te strony Ramzes XIII zwiedzi� przede wszystkim prowincj� Fayum. Wygl�da�a ona jak wn�trze g��bokiej misy, kt�rej dnem by�o jezioro, a brzegami wzg�rza. Gdzie zwr�ci� oczy, wsz�dzie spotyka� soczyst� zielono�� traw upstrzonych kwiatami, k�py palm, gaje fig i tamaryndus�w, w�r�d kt�rych od wschodu do zachodu s�o�ca rozlega� si� �piew ptak�w i weso�e g�osy ludzkie.

By� to bodaj �e najszcz�liwszy k�t Egiptu.

Lud przyj�� faraona z ogromnym zapa�em. Jego i �wit� zasypywano kwiatami, ofiarowano mu kilka dzbank�w najkosztowniejszych perfum i za dziesi�� talent�w z�ota i drogich kamieni.

Dwa dni zabawi� pan w rozkosznej okolicy, gdzie rado�� zdawa�a si� wykwita� z drzew, p�ywa� w powietrzu, przegl�da� w wodzie jeziora. Lecz przypomniano mu, �e musi zwiedzi� Labirynt.

Opu�ci� Piom z westchnieniem i jad�c ogl�da� si� z drogi. Wnet jednak uwag� jego poch�on�� olbrzymi gmach szarej barwy, majestatycznie rozsiadaj�cy si� na wzg�rzu.

Przy bramie wiekopomnego Lope-ro-hunt powita�a go gromadka kap�an�w o ascetycznej powierzchowno�ci tudzie� ma�y oddzia�ek wojska, w kt�rym ka�dy �o�nierz by� zupe�nie ogolony.

� Ci ludzie wygl�daj� jak kap�ani!� � zawo�a� Ramzes.

� Bo te� ka�dy z nich odebra� ni�sze �wi�cenia, a setnicy wy�sze � odpowiedzia� arcykap�an gmachu.

Przypatrzywszy si� uwa�niej fizjognomiom tych dziwnych �o�nierzy, kt�rzy nie jadali mi�sa i �yli w celibacie faraon dojrza� w nich bystro�� i spokojn� energi�. Pozna� te�, �e jego �wi�ta osoba �adnego wra�enia nie wywo�uje w tym miejscu.

�Bardzom ciekawy, w jaki spos�b trafi tutaj Samentu?�� � rzek� do siebie pan.

Zrozumia�, �e tych ludzi nie mo�na ani nastraszy�, ani przekupi�. Taka bi�a od nich pewno�� siebie, jakby ka�dy mia� do swego rozporz�dzenia niezwalczone pu�ki duch�w.

�Zobaczymy � pomy�la� � czy ul�kn� si� tych bogobojnych m��w moi Grecy i Azjaci?�

Na szcz�cie s� oni tak dzicy, �e nawet nie poznaj� si� na uroczystych minach�� Na pro�b� kap�an�w �wita Ramzesa XIII zosta�a przed bram�, jakby pod dozorem �o�nierzy z ogolonymi g�owami.

� Czy i miecz mam tu zostawi�? � zapyta� faraon.

� Nic on nam nie zaszkodzi � odpar� najwy�szy dozorca.

M�ody pan mia� ochot� przynajmniej wyp�azowa� pobo�nego m�a za tak� odpowied�.

Ale pohamowa� si�.

Przez ogromny dziedziniec, mi�dzy dwoma szeregami sfinks�w, faraon i kap�ani weszli do g��wnego korpusu. Tu, w sieni bardzo obszernej, lecz nieco przy�mionej, by�o o�mioro drzwi, a dozorca zapyta�:

� Kt�rymi drzwiami wasza �wi�tobliwo�� chce dosta� si� do skarbca?

� Tymi, kt�re doprowadz� nas najpr�dzej.

Ka�dy z pi�ciu kap�an�w wzi�� po dwa p�ki pochodni, ale zapali� �wiat�o tylko jeden.

Obok niego stan�� najwy�szy dozorca trzymaj�c w r�kach du�y sznur paciork�w, na kt�rych wypisane by�y jakie� znaki. Za nimi za� szed� Ramzes otoczony przez trzech pozosta�ych kap�an�w.

Arcykap�an z paciorkami zwr�ci� si� na prawo i wszed� do wielkiej sali, kt�rej �ciany i kolumny by�y pokryte napisami i figurami. Stamt�d dostali si� do ciasnego korytarza, kt�ry prowadzi� pod g�r�, i znale�li si� w innej sali odznaczaj�cej si� wielk� ilo�ci� drzwi. Tu usun�a si� przed nimi tafla w pod�odze ods�aniaj�c otw�r, przez kt�ry zeszli na d�, i � znowu przez ciasny korytarz pod��yli do komnaty, kt�ra nie mia�a �adnych drzwi.

Ale przewodnik dotkn�� jednego hieroglifu i � usun�a si� przed nim �ciana.

Ramzes chcia� zda� sobie spraw� z kierunku, w jakim id�; lecz wnet spl�ta�a mu si� uwaga. Widzia� tylko, �e �piesznie przechodz� du�e sale, ma�e komnaty, ciasne korytarze, �e wdrapuj� si� pod g�r� lub zbiegaj� na d�, �e niekt�re sale maj� mn�stwo drzwi, a inne wcale ich nie posiadaj�. Zarazem spostrzeg�, �e przewodnik przy ka�dym nowym wej�ciu przesuwa jedno ziarnko swego d�ugiego r�a�ca, a niekiedy przy blasku pochodni por�wnywa znaki na paciorkach ze znakami na �cianach.

� Gdzie teraz jeste�my � nagle zapyta� faraon � w podziemiu czy na g�rze?�

� Jeste�my w mocy bog�w � odpar� jego s�siad.

Po kilku zakr�tach i przej�ciach faraon znowu odezwa� si�:

� Ale� my�my tu ju� byli, bodaj �e ze dwa razy!..

Kap�ani milczeli, tylko nios�cy pochodni� o�wietli� kolejno �ciany, a Ramzes przypatrzywszy si� wyzna� w duchu, �e chyba tu jeszcze nie byli.

W ma�ej komnacie bez drzwi zni�ono pochodni� i faraon spostrzeg� na ziemi wysch�e, czarne zw�oki, owini�te zbutwia�� szat�.

� To � rzek� dozorca gmachu � jest trup pewnego Fenicjanina, kt�ry za szesnastej dynastii probowa� wedrze� si� do Labiryntu i doszed� a� tutaj.

� Zabito go? � spyta� faraon.

� Umar� z g�odu.

Szli ju� z p� godziny, gdy kap�an nios�cy pochodni� o�wietli� framug� korytarza, gdzie r�wnie le�a�y wysuszone zw�oki.

� To � m�wi� dozorca, � jest trup kap�ana nubijskiego, kt�ry za czas�w dziada waszej �wi�tobliwo�ci probowa� tu wej��

Faraon nie pyta�, co si� z nim sta�o. Mia� wra�enie, �e znajduje si� w jakiej� g��bi i �e gmach przygniata go swym ci�arem. O zorientowaniu si� w�r�d setek korytarzy, sal i komnat ju� nie my�la�. A nawet nie pragn�� wyja�ni� sobie: jakim cudem rozst�puj� si� przed nimi kamienne �ciany lub zapadaj� posadzki.

�Samentu nic nie zrobi!.. � m�wi� w duchu. � Albo zginie jak ci dwaj, o kt�rych musz� mu nawet powiedzie�.�

Takiego zgn�bienia, takiego uczucia niemocy i nico�ci nigdy jeszcze nie dozna�. Chwilami zdawa�o mu si�, �e kap�ani zostawi� go w jednej z ciasnych komnat pozbawionych drzwi.

W�wczas ogarnia�a go rozpacz: si�ga� do miecza i got�w by� ich por�ba�. Ale wnet przypomnia� sobie, �e bez ich pomocy nie wyjdzie st�d, i � spuszcza� g�ow�.

O, gdyby cho� na chwil� zobaczy� �wiat�o dzienne!.. Jak�e straszn� musi by� �mier� mi�dzy trzema tysi�cami tych komnat wype�nionych mrokiem lub ciemno�ci�!..

Dusze bohaterskie miewaj� chwile g��bokiego zn�kania, jakich nawet nie domy�la si� cz�owiek zwyk�y.

Poch�d trwa� blisko godzin�, gdy nareszcie weszli do niskiej sali wspartej na o�miok�tnych s�upach. Trzej kap�ani otaczaj�cy faraona rozpierzchli si�, przy czym Ramzes spostrzeg�, �e jeden z nich przytuli� si� do kolumny i � jakby znik� w jej wn�trzu.

Po chwili w jednej ze �cian ods�oni� si� w�ski otw�r, kap�ani wr�cili na swoje miejsca, a ich przewodnik kaza� zapali� cztery pochodnie. Po czym wszyscy skierowali si� do owego otworu i ostro�nie przecisn�li si� przeze�.

� Oto s� komory� � rzek� dozorca gmachu.

Kap�ani szybko zapalili pochodnie przytwierdzone do kolumn i �cian i Ramzes zobaczy� szereg ogromnych izb przepe�nionych najrozmaitszymi wyrobami bezcennej warto�ci. W zbiorze tym ka�da dynastia, je�eli nie ka�dy faraon sk�ada�, co mia� najosobliwszego i najdro�szego.

Wi�c by�y wozy, cz�na, ��ka, sto�y, skrzynie i trony z�ote lub z�ot� blach� obite tudzie� inkrustowane: ko�ci� s�oniow�, per�ow� mas� i kolorowym drzewem, tak ozdobnie, �e drobiazgi te arty�ci-rzemie�lnicy wyrabiali przez dziesi�tki lat. By�y zbroje, he�my, tarcze i ko�czany l�ni�ce od drogich kamieni. By�y szczeroz�ote dzbany, misy i �y�ki, kosztowne szaty i baldachimy.

Wszystko to, dzi�ki sucho�ci i czysto�ci powietrza, od wiek�w przechowywa�o si� bez zmiany.

Mi�dzy osobliwo�ciami faraon zauwa�y� srebrny model asyryjskiego pa�acu, ofiarowany Ramzesowi XII przez Sargona. Arcykap�an obja�niaj�c faraonowi, kt�ry dar od kogo pochodzi, pilnie przypatrywa� si� jego fizjognomii. Ale zamiast podziwu dla skarb�w dostrzeg� niezadowolenie.

� Powiedz mi, wasza dostojno�� � zapyta� faraon nagle � jaka jest korzy�� z tych skarb�w zamkni�tych w ciemnicy?�

� Jest w nich wielka si�a na wypadek, gdyby Egipt znalaz� si� w niebezpiecze�stwie � odpar� arcykap�an. � Za kilka tych he�m�w, woz�w, miecz�w mo�emy kupi� sobie �yczliwo�� wszystkich asyryjskich satrap�w. A mo�e nie opar�by si� i kr�l Assar, gdyby�my mu dostarczyli sprz�t�w do sali tronowej lub zbrojowni.

� My�l�, �e oni woleliby zabra� wszystko mieczem od nas ani�eli troch� � �yczliwo�ci� dla nas � wtr�ci� pan.

� Niech sprobuj�!.. � rzek� kap�an.

� Rozumiem� Macie wida� sposoby zniszczenia skarb�w. Ale w takim razie ju� nikt z nich nie skorzysta.

� Nie m�j w tym rozum � odpar� najwy�szy dozorca. � Pilnujemy, co nam oddano, i czynimy, jak kazano.

� Czy nie lepiej by�oby u�y� cz�stki tych skarb�w na zasilenie kasy pa�stwa i pod�wigni�cie Egiptu z niedoli, w jakiej jest dzi� pogr��ony? � spyta� faraon.

� To nie zale�y od nas.

Faraon zmarszczy� brwi. Jaki� czas ogl�da� przedmioty bez wielkiego zreszt� zapa�u, wreszcie znowu zapyta�:

� Dobrze. Te kunsztowne wyroby przyda� si� mog� na zjednanie �yczliwo�ci asyryjskich dostojnik�w. Ale gdyby wybuch�a wojna z Asyri�, czym wydobyliby�my: zbo�e, ludzi i bro�, od narod�w, kt�re nie znaj� si� na osobliwo�ciach?

� Otworzy� skarbiec � rzek� arcykap�an.

I tym razem kap�ani rozbiegli si�: dwaj znikli jakby we wn�trzu kolumn, a jeden po drabince wszed� na �cian� i co� robi� oko�o rze�bionej figurki.

Znowu usun�y si� ukryte drzwi i Ramzes wszed� do w�a�ciwego skarbca.

I to by�a rozleg�a komnata przepe�niona bezcennymi materia�ami. Sta�y w niej gliniane beczki pe�ne z�otego piasku, bry�y z�ota u�o�one jak ceg�y i z�ote sztaby w wi�zkach. Srebrne bry�y ustawione pod jedn� �cian� tworzy�y niby mur szeroki na par� �okci, wysoki do sufitu.

We framugach i na kamiennych sto�ach le�a�y drogie kamienie wszystkich barw: rubiny, topazy, szmaragdy, szafiry, diamenty, wreszcie per�y wielko�ci orzech�w, a nawet ptasich jaj.

Za niejeden z tych klejnot�w mo�na by�o kupi� miasto.

� Oto jest nasz maj�tek na wypadek nieszcz�cia � rzek� kap�an-dozorca.

� Na jakie wy nieszcz�cia czekacie? � zapyta� faraon. � Lud biedny, szlachta i dw�r zad�u�eni, armia do po�owy zmniejszona, faraon nie ma pieni�dzy� Czy kiedykolwiek Egipt znajdowa� si� w gorszym po�o�eniu?�

� By� w gorszym, kiedy go podbili Hyksosi.

� Za kilkana�cie lat � odpar� Ramzes � podbij� nas nawet Izraelici, je�eli nie uprzedz� ich Libijczycy i Etiopowie. A w�wczas te pi�kne kamienie, rozbite na okruchy, p�jd� na przyozdobienie �ydowskich i murzy�skich sanda��w�

� B�d� spokojnym, wasza �wi�tobliwo��. W razie potrzeby nie tylko skarbiec, ale nawet Labirynt zniknie bez �ladu, razem ze swymi dozorcami.

Ramzes ostatecznie zrozumia�, �e ma przed sob� fanatyk�w, kt�rzy my�l� tylko o jednym: a�eby nikogo nie dopu�ci� do ow�adni�cia skarbem.

Faraon usiad� na stosie z�otych cegie� i rzek�:

� Wi�c maj�tek ten zachowujecie na z�e czasy Egiptu?

� Prawd� m�wisz, �wi�tobliwy panie.

� Dobrze. A kto was, dozorc�w, przekona, �e takie czasy nadesz�y, gdyby nadesz�y?

� Do tego musi by� zwo�ane nadzwyczajne zgromadzenie rodowitych Egipcjan, w kt�rym zasi�dzie: faraon, trzynastu kap�an�w wy�szego stopnia, trzynastu nomarch�w, trzynastu szlachty, trzynastu oficer�w i po trzynastu kupc�w, rzemie�lnik�w i ch�op�w.

� Wi�c takiemu zgromadzeniu oddaliby�cie skarby? � spyta� faraon.

� Daliby�my sum� potrzebn�, gdyby ca�e zgromadzenie jak jeden m�� uchwali�o, �e � Egipt jest w niebezpiecze�stwie i�

� I co?�

� I gdyby pos�g Amona w Tebach potwierdzi� t� uchwa��.

Ramzes spu�ci� g�ow�, a�eby ukry� wyraz wielkiego zadowolenia. Ju� mia� plan.

�Zgromadzenie takie potrafi� zebra� i sk�oni� go do jednomy�lno�ci� � m�wi� w sobie. � R�wnie� zdaje mi si�, �e boski pos�g Amona potwierdzi uchwa��, gdy jego kap�an�w otocz� moimi Azjatami��

� Dzi�kuj� wam, pobo�ni m�owie � rzek� g�o�no � za pokazanie cennych rzeczy, kt�rych jednak wielka warto�� nie przeszkadza mi by� najubo�szym z kr�l�w �wiata. A teraz prosz�, a�eby�cie mnie wyprowadzili st�d kr�tsz� i wygodniejsz� drog�.

� �yczymy waszej �wi�tobliwo�ci � odpar� dozorca � aby� drugie tyle bogactw do�o�y� Labiryntowi� Co si� za� tyczy drogi do wyj�cia st�d, jest tylko jedna i t� sam� musimy wraca�.

Jeden z kap�an�w poda� Ramzesowi troch� daktyli, drugi flasz� wina zaprawionego wzmacniaj�c� substancj�. Po czym faraon odzyska� si�y i szed� weso�o.

� Du�o bym da� � m�wi� �miej�c si� � a�eby zrozumie� wszystkie zakr�ty tej dziwacznej drogi!..

Kap�an przewodnicz�cy zatrzyma� si�.

� Zapewniam wasz� �wi�tobliwo�� � rzek� � �e my sami nie rozumiemy ani pami�tamy tej drogi, cho� ka�dy z nas odbywa� j� po kilkana�cie razy�

� Wi�c jakim sposobem trafiacie tu?

� Korzystamy z pewnych wskaz�wek. Lecz gdyby nam bodaj w tej chwili zgin�a kt�ra, pomarliby�my tu z g�odu�

Nareszcie wyszli do przysionka, a z niego na dziedziniec. Faraon zacz�� ogl�da� si� doko�a i kilka razy odetchn��.

� Za wszystkie skarby Labiryntu nie chcia�bym ich pilnowa�! � zawo�a�. � Strach pada mi na piersi, gdy pomy�l�, �e mo�na umrze� w tych kamiennych ciemnicach�

� Ale mo�na si� i przywi�za� do nich � odpar� z u�miechem arcykap�an.

Faraon podzi�kowa� ka�demu ze swych przewodnik�w i zako�czy�:

� Rad bym udzieli� wam jakiej� �aski, ��dajcie wi�c�

Ale kap�ani s�uchali oboj�tnie, a ich naczelnik rzek�:

� Wybacz mi, panie, zuchwalstwo, ale� czeg� mogliby�my pragn��?� Nasze figi i daktyle s� tak s�odkie jak z twego ogrodu; woda tak dobra jak z twojej studni. Gdyby za� ci�gn�y nas bogactwa, czyli� nie mamy ich wi�cej ani�eli wszyscy kr�lowie?�

�Tych niczym nie przejednam � pomy�la� faraon � ale� dam im uchwa�� zgromadzenia i wyrok Amona.�

Opu�ciwszy Piom faraon i jego orszak kilkana�cie dni posuwali si� na po�udnie, w g�r� Nilu, otoczeni chmur� ��dek, pozdrawiani okrzykami, zasypywani kwiatami.

Po obu brzegach rzeki, na tle zielonych p�l, ci�gn�y si� nieprzerwanym szeregiem gliniane ch�opskie chaty, figowe gaje, bukiety palm. Co godzin� ukazywa�a si� grupa bia�ych dom�w jakiego� miasteczka albo wi�ksze miasto z kolorowymi budowlami, z ogromnymi pylonami �wi�ty�.

Od zachodu �ciana g�r libijskich rysowa�a si� niezbyt wyra�nie; za to od wschodu pasmo arabskie coraz bardziej zbli�a�o si� do rzeki. I mo�na by�o widzie� strome, poszarpane ska�y barwy ciemnej, ��tej lub r�owej przypominaj�ce kszta�tami zwaliska fortec czy �wi�ty� zbudowanych przez olbrzym�w.

Na �rodku Nilu spotykano wysepki, kt�re jakby wczoraj wynurzy�y si� spod wody, a ju� dzi� zosta�y pokryte bujn� ro�linno�ci� i zamieszka�e przez niezliczone stada ptak�w. Kiedy nadp�ywa� burzliwy orszak faraona, wystraszone ptaki zrywa�y si� i kr���c nad statkami ��czy�y swoje krzyki z pot�nym g�osem ludu. Nad tym wszystkim unosi�o si� przeczyste niebo i �wiat�o tak pe�ne �ycia, �e w jego powodzi czarna ziemia nabiera�a blasku, a kamienie barw t�czowych.

Schodzi� wi�c faraonowi czas weso�o. Z pocz�tku troch� dra�ni�y go nieustanne krzyki, lecz p�niej tak przywyk� do nich, �e ju� nie zwraca� uwagi. M�g� odczytywa� dokumenta, naradza� si�, nawet spa�.

O trzydzie�ci do czterdziestu mil od Piom, na lewym brzegu Nilu le�a�o du�e miasto Siut, w kt�rym Ramzes XIII par� dni odpocz��. Wypada�o nawet zatrzyma� si�, gdy� mumia zmar�ego kr�la jeszcze przebywa�a w Abydos, gdzie przy grobie Ozirisa odprawiano uroczyste mod�y.

Siut by�o jednym z bogatszych miast G�rnego Egiptu. Tu wyrabiano s�ynne naczynia z bia�ej i czarnej gliny i tkano p��tna; tu by�o g��wne targowisko, na kt�re przywo�ono towary z oaz rozrzuconych w pustyni. Tu wreszcie by�a s�awna �wi�tynia Anubisa, bo�ka z wilcz� g�ow�.

Drugiego dnia pobytu w tym miejscu zg�osi� si� do jego �wi�tobliwo�ci kap�an Pentuer, naczelnik komisji badaj�cej po�o�enie ludu.

� Masz jakie nowiny? � zapyta� pan.

� Mam te, �e ca�y Egipt b�ogos�awi wasz� �wi�tobliwo��. Wszyscy, z kimkolwiek rozmawia�em, s� pe�ni otuchy i m�wi�, �e wasze panowanie odrodzi pa�stwo�

� Chc� � odpar� faraon � a�eby moi poddani byli szcz�liwi, a lud odetchn��. Chc�, a�eby Egipt mia�, jak niegdy�, o�m milion�w ludno�ci i odzyska� grunta, kt�re wydar�a mu pustynia.

Chc�, a�eby cz�owiek pracowity odpoczywa� co si�dmy dzie� i a�eby ka�dy rolnik posiada� kawa�ek ziemi na w�asno��

� Pentuer upad� na twarz przed dobrotliwym panem.

� Podnie� si� � m�wi� Ramzes. � Powiem ci jednak, �e mia�em godziny ci�kiego smutku.

Widz� bowiem niedol� mego ludu, pragn� go pod�wign��, a jednocze�nie donosz� mi, �e skarb jest pusty. Sam za� wiesz najlepiej, �e nie posiadaj�c kilkudziesi�ciu tysi�cy talent�w gotowizn�, nie m�g�bym wa�y� si� na podobne ulepszenia.

Ale dzi� jestem spokojny: mam �rodek na wydobycie potrzebnych fundusz�w z Labiryntu�

Pentuer spojrza� na w�adc� zdziwiony.

� Dozorca skarbu obja�ni� mnie: co mam robi� � ci�gn�� faraon. � Musz� zwo�a� zgromadzenie wszystkich stan�w, po trzynastu ludzi z ka�dego stanu. A gdy oni o�wiadcz�, �e Egipt jest w potrzebie, Labirynt dostarczy mi skarb�w�

Bogowie! � doda� � za par� za jeden z tych klejnot�w, jakie tam le��, mo�na da� ludowi pi��dziesi�t odpoczynk�w na rok� Nigdy chyba nie zostan� one lepiej u�ytymi�

Pentuer potrz�sn�� g�ow�.

� Panie � rzek� � sze�� milion�w Egipcjan, a ja i moi przyjaciele przed innymi zgodzimy si�, a�eby� czerpa� z tamtego skarbca� Ale� nie �ud� si�, wasza �wi�tobliwo��!.. Bo stu najwy�szych dostojnik�w pa�stwa opr� si� temu, a w�wczas Labirynt nic nie wyda�

� Wi�c oni chc�, a�ebym chyba zosta� �ebrakiem przy kt�rej ze �wi�ty�?� � wybuchn�� faraon.

� Nie � odpar� kap�an. � Oni l�ka� si� b�d�, a�eby nie opr�ni� si� skarbiec raz napocz�ty.

Oni b�d� pos�dzali najwierniejsze s�ugi waszej �wi�tobliwo�ci o udzia� w zyskach p�yn�cych z tego �r�d�a� A w�wczas zazdro�� podszepnie im: dlaczego i wy nie mieliby�cie co� zyska�?� Nie niech�� do ciebie, panie, ale wzajemna nieufno��, ale chciwo�� popchn� ich do oporu�

Pan wys�uchawszy tego uspokoi� si�, a nawet u�miechn��.

� Je�eli tak jest, kochany Pentuerze, jak m�wisz, wi�c b�d� spokojny � rzek�. � W tej chwili dok�adnie zrozumia�em: w jakim celu Amon ustanowi� w�adz� faraona i da� mu nadludzk� pot�g� Dlatego, widzisz, a�eby stu cho�by najdostojniejszych �otr�w nie mogli zgubi� pa�stwa.

Ramzes podni�s� si� z krzes�a i doda�:

� Powiedz memu ludowi, niech pracuje i b�dzie cierpliwy� Powiedz wiernym i kap�anom, a�eby s�u�yli bogom i uprawiali m�dro��, kt�ra jest s�o�cem �wiata. A owych opornych i podejrzliwych dostojnik�w mnie zostaw� Biada im, je�eli rozgniewaj� moje serce.

Opu�ciwszy Abydos Ramzes XIII pop�yn��, wci�� w g�r� rzeki, do miasta Tan-ta-ren (Dendera) i Kaneh, kt�re le�a�y prawie naprzeciw siebie: jedno na wschodnim, drugie na zachodnim brzegu Nilu.

W Tan-ta-ren by�y dwa miejsca znakomite: sadzawka, w kt�rej hodowano krokodyle, i �wi�tynia Hator posiadaj�ca wy�sz� szko��. Tu uczono medycyny, pie�ni pobo�nych, sposob�w odprawiania nabo�e�stw, wreszcie astronomii.

Faraon by� tu i tam. Zirytowa� si�, gdy mu kazano pali� kadzid�a przed �wi�tymi krokodylami, kt�re uwa�a� za gady �mierdz�ce i g�upie. A gdy jeden z nich w czasie ofiary, zanadto wysun�wszy si�, chwyci� pana z�bami za szat�, Ramzes tak trzasn�� go w �eb br�zow� �y�k�, �e gad na chwil� zamkn�� oczy i rozstawi� �apy; potem cofn�� si� i wlaz� w wod� jakby zrozumiawszy, �e m�ody w�adca nawet ze strony bog�w nie lubi poufa�o�ci.

� A mo�e pope�ni�em �wi�tokradztwo? � zapyta� arcykap�ana.

Dostojnik spojrza� spod oka, czy kto nie pods�uchuje, i odpar�:

� Gdybym wiedzia�, �e wasza �wi�tobliwo�� tak� zrobisz mu ofiar�, poda�bym wam maczug�, a nie kadzielnic�. Ten krokodyl to najniezno�niejsze bydl� w ca�ej �wi�tyni� Raz porwa� dziecko�

� I zjad�?

� Rodzice byli kontenci!.. � rzek� kap�an.

� Powiedz mi � spyta� po namy�le faraon � jakim sposobem wy, ludzie m�drzy, mo�ecie sk�ada� ho�dy zwierz�tom, kt�re w dodatku, gdy nie ma widz�w, ok�adacie kijami!..

Arcykap�an jeszcze raz obejrza� si�, a widz�c, �e w blisko�ci nie ma nikogo, odpowiedzia�:

� Przecie chyba ty, w�adco, nie pos�dzisz wyznawc�w Jedynego Boga o wiar� w �wi�to�� zwierz�t� To, co si� robi, robi si� dla mot�ochu� Byk Apis, kt�rego niby czcz� kap�ani, jest najpi�kniejszym bykiem w ca�ym Egipcie i utrzymuje nasz� ras� byd�a. Ibisy i bociany oczyszczaj� z padliny nasze pola; dzi�ki kotom � myszy nie niszcz� nam zapas�w zbo�a, a dzi�ki krokodylom mamy dobr� wod� w Nilu, kt�r� bez ich pomocy truliby�my si�

Tymczasem lekkomy�lne i ciemne posp�lstwo nie rozumie po�ytku z tych zwierz�t i wyt�pi�oby je w ci�gu roku, gdyby�my nie zabezpieczyli ich bytu ceremoniami religijnymi.

Oto sekret naszych �wi�ty� przeznaczonych dla zwierz�t i naszego nabo�e�stwa do nich.

Okadzamy to, co lud powinien szanowa�, bo ma z tego po�ytek.

W �wi�tyni Hator faraon pr�dko przebieg� dziedzi�ce szko�y medycznej i bez wielkiego zapa�u wys�ucha� wr�b, jakie stawiali mu astrologowie. Gdy za� arcykap�an-astronom pokaza� mu z�ot� tablic�, na kt�rej by�a wyrytowana mapa nieba, pan zapyta�:

� Jak te� cz�sto sprawdzaj� si� wasze przepowiednie, kt�re odczytujecie w gwiazdach?

� Czasem sprawdzaj� si�.

� A gdyby�cie wr�yli ludziom z drzew, kamieni albo biegu wody, to tak�e sprawdza�oby si�?

Arcykap�an zak�opota� si�.

� Wasza �wi�tobliwo�� nie chciej uwa�a� nas za oszust�w. Przepowiadamy ludziom przysz�o��, bo ona ich obchodzi i, co prawda, tyle rozumiej� z astronomii.

� A co wy rozumiecie?

� Znamy � m�wi� kap�an � budow� sklepienia niebieskiego i ruchy gwiazd.

� C� z tego przyjdzie komu?�

� Niema�e us�ugi oddali�my Egiptowi. My wskazujemy g��wne kierunki, wed�ug kt�rych wznosz� si� budowle i kopi� kana�y. Bez pomocy naszej nauki okr�ty p�ywaj�ce po morzu nie mog�yby oddala� si� od brzeg�w. My wreszcie uk�adamy kalendarz i obrachowujemy przysz�e zjawiska na niebie. Ot, i teraz nied�ugo b�dziemy mieli za�mienie�

Ale Ramzes ju� go nie s�ucha�; odwr�ci� si� i wyszed�.

�Jak mo�na � my�la� faraon � budowa� �wi�tynie dla tak dziecinnej zabawki i jeszcze rezultaty jej ry� na z�otych tablicach?� �wi�ci m�owie ju� nie wiedz�, czego si� chwyta� z pr�niactwa!.. �

Kr�tko zabawiwszy w Tan-ta-ren w�adca przeprawi� si� na drug� stron� Nilu, do miasta Kaneh.

Tam nie by�o s�awnych �wi�ty�, okadzanych krokodyl�w i z�otych tablic z gwiazdami.

Natomiast kwitn�o garncarstwo i handel. Stamt�d sz�y dwa trakty do port�w Morza Czerwonego: Koseir i Berenice, tudzie� go�ciniec do g�r porfirowych, sk�d przywo�ono pos�gi i wielkie bry�y budulca.

Kaneh roi�o si� te� Fenicjanami, kt�rzy z ogromnym zapa�em przyj�li w�adc� i ofiarowali mu rozmaitych kosztowno�ci za dziesi�� talent�w.

Mimo to faraon ledwie jeden dzie� zabawi� w Kaneh; dano mu bowiem z Teb�w zna�, �e czcigodna mumia Ramzesa XII ju� znajduje si� w pa�acu Luksor i czeka na pogrzeb.

W owej epoce Teby by�y miastem ogromnym i zajmowa�y oko�o dwunastu kilometr�w kwadratowych powierzchni. Posiada�y one najwi�ksz� w Egipcie �wi�tyni� Amona tudzie� mn�stwo gmach�w publicznych i prywatnych. G��wne ulice by�y szerokie, proste i wy�o�one kamiennymi p�ytami, brzegi Nilu obulwarowane, domy cztero- i pi�ciopi�trowe.

Poniewa� ka�da �wi�tynia i pa�ac mia�a ogromn� bram� z pylonami, nazywano wi�c Teby miastem �stubramowym�. W�a�ciwie by�y one miastem � z jednej strony bardzo przemys�owym i handlowym, z drugiej, � jakby progiem do wieczno�ci. Albowiem na zachodnim brzegu Nilu, w g�rach i mi�dzy g�rami, znajdowa�a si� niezliczona ilo�� grob�w kap�a�skich, magnackich i kr�lewskich.

Wspania�o�� swoj� Teby zawdzi�cza�y dwom faraonom: Amenofisowi III, czyli Memnonowi, kt�ry zasta� �miasto gliniane, a zostawi� kamienne�, i Ramzesowi II, kt�ry wyko�czy� i uzupe�ni� gmachy rozpocz�te przez Amenofisa.

Na wschodnim brzegu Nilu, w stronie po�udniowej miasta, by�a ca�a dzielnica ogromnych budowli kr�lewskich: pa�ac�w, willi, �wi�ty�, na kt�rych gruzach dzi� wznosi si� miasteczko Luksor. W tej dzielnicy zw�oki faraona oczekiwa�y na ostateczne ceremonie.

Gdy przyjecha� Ramzes XIII, ca�e Teby wyleg�y na powitanie go; w domach zostali tylko starcy i kalecy, a w zau�kach z�odzieje� Tu, po raz pierwszy lud wyprz�g� konie z kr�lewskiego wozu i sam go ci�gn��. Tu r�wnie� po raz pierwszy faraon us�ysza� krzyki i z�orzeczenia przeciw kap�anom, co go ucieszy�o, tudzie� wo�ania, aby ka�dy si�dmy dzie� by� �wi�tem, co zastanowi�o w�adc�. Pragn�� on da� taki podarunek pracuj�cemu Egiptowi, ale nie my�la�, �e jego zamiary sta�y si� ju� g�o�nymi i nar�d oczekuje ich spe�nienia.

Milowa podr� ci�gn�a si� par� godzin w�r�d zbitych t�um�w. W�z kr�lewski bardzo cz�sto zatrzymywa� si� mi�dzy ci�b� i nie pr�dzej rusza�, a� gwardii jego �wi�tobliwo�ci uda�o si� podnie�� tych, kt�rzy le�eli plackiem na ziemi.

Dobiwszy si� wreszcie do pa�acowych ogrod�w, gdzie zaj�� jedn� z mniejszych willi, faraon by� tak zm�czony, �e tego dnia nie zajmowa� si� interesami pa�stwa. Za� na drugi dzie� spali� kadzid�a przed mumi� ojca, kt�ra sta�a w kr�lewskim gmachu g��wnym, i powiedzia� Herhorowi, �e mo�na zw�oki przeprowadzi� do grob�w.

Nie odby�o si� to jednak natychmiast.

Z pa�acu przewieziono zmar�ego do �wi�tyni Ramzesa, gdzie dob� odpoczywa�. Nast�pnie z ogromnym przepychem wyprowadzono mumi� do �wi�tyni Amona-Ra.

Szczeg�y obrz�du pogrzebowego by�y takie same jak w Memfis, cho� w nier�wnie wi�kszych proporcjach.

Pa�ace kr�lewskie, kt�re na prawym brzegu Nilu le�a�y w stronie po�udniowej miasta, ze �wi�tyni� Amona-Ra, kt�ra znajdowa�a si� w p�nocnej jego cz�ci, ��czy�a jedyna w swoim rodzaju droga. By�a to aleja d�uga na dwa kilometry, bardzo szeroka, wysadzona nie tylko ogromnymi drzewami, ale jeszcze podw�jnym rz�dem sfinks�w. Jedne z nich mia�y przy lwich cia�ach g�owy ludzkie, inne � g�owy baranie. Pos�g�w tych wzd�u� drogi sta�o kilkaset.

Po obu stronach alei cisn�y si� nieprzebrane t�umy ludu z Teb i okolic; �rodkiem za� go�ci�ca posuwa� si� orszak pogrzebowy. Wi�c sz�y muzyki rozmaitych pu�k�w, oddzia�y p�aczek, ch�ry �piewak�w, wszystkie cechy rzemie�lnicze i kupieckie, deputacje kilkudziesi�ciu nomes�w ze swoimi bogami i chor�gwiami, deputacje kilkunastu narod�w utrzymuj�cych stosunki z Egiptem� I znowu muzyka, p�aczki i ch�ry kap�a�skie.

I tym razem mumia kr�lewska jecha�a w z�otej �odzi, ale nier�wnie kosztowniejszej ni� w Memfisie. W�z, kt�ry j� d�wiga�, zaprz�ony w o�m par bia�ych wo��w, mia� ze dwa pi�tra wysoko�ci i prawie znika� pod stosami wie�c�w, bukiet�w, strusich pi�r i drogocennych tkanin. Otacza�y go g�ste k��by dymu z kadzide�, co robi�o wra�enie, i� Ramzes XII ukazuje si� swojemu narodowi ju� jako b�g w ob�okach.

Z pylon�w wszystkich �wi�ty� teba�skich odzywa�y si� odg�osy podobne do grzmotu tudzie� pot�ne a rzewne d�wi�ki blach spi�owych.

Pomimo �e aleja sfinks�w by�a wolna i szeroka, mimo �e poch�d odbywa� si� pod kierunkiem egipskich jenera��w, a wi�c w najwi�kszym porz�dku, niemniej na przej�cie owych dwu kilometr�w oddzielaj�cych pa�ace od gmach�w Amona orszak zu�y� trzy godziny.

Dopiero gdy mumi� Ramzesa XII wniesiono do �wi�tyni, z pa�acu, na z�otym wozie ci�gnionym przez par� dzielnych koni, wyjecha� Ramzes XIII. Lud stoj�cy wzd�u� alei, kt�ry w czasie procesji zachowywa� si� spokojnie, na widok ukochanego w�adcy wybuchn�� tak ogromnym okrzykiem, �e w nim rozp�yn�y si� grzmoty i d�wi�ki ze szczytu �wi�ty�.

By�a chwila, �e uniesione zapa�em posp�lstwo chcia�o wybiec na �rodek alei i otoczy� pana. Ale Ramzes jednym znakiem r�ki powstrzyma� �yj�c� pow�d� i zapobieg� �wi�tokradztwu.

W ci�gu kilkunastu minut faraon przejecha� go�ciniec i stan�� przed olbrzymimi pylonami najwspanialszej �wi�tyni w Egipcie.

Jak Luksor by� ca�� dzielnic� pa�ac�w kr�lewskich w po�udniowej, tak Karnak by� dzielnic� bog�w w p�nocnej stronie miasta. G��wnym za� ogniskiem Karnaku by�a �wi�tynia Amona-Ra.

Sam ten gmach zajmowa� cztery morgi powierzchni, a otaczaj�ce go ogrody i stawy oko�o czterdziestu morg�w. Przed �wi�tyni� sta�y dwa pylony, wysokie na dziesi�� pi�tr. Podw�rze, otoczone wspartym na kolumnach kurytarzem, zajmowa�o blisko dwie morgi, za� sala kolumnowa, w kt�rej gromadzi�y si� stany uprzywilejowane, mia�a morg� rozleg�o�ci. Nie by� to ju� gmach, ale okolica.

Owa sala, czyli hipostyl, mia�a przesz�o sto pi��dziesi�t krok�w d�ugo�ci i siedmdziesi�t pi�� szeroko�ci, jej za� sufit opiera� si� na stu trzydziestu czterech kolumnach. Spomi�dzy nich dwana�cie �rodkowych s�up�w mia�o po pi�tna�cie krok�w obwodu i pi�� do sze�ciu pi�tr wysoko�ci!..

Pos�gi rozmieszczone w �wi�tyni, obok pylon�w i nad �wi�tym stawem, mia�y odpowiednie proporcje.

W olbrzymiej bramie czeka� na faraona dostojny Herhor, arcykap�an tej �wi�tyni. Otoczony ca�ym sztabem kap�an�w, Herhor powita� w�adc� prawie dumnie, a pal�c przed nim kadzid�o, nie patrzy� na niego. Potem przez dziedziniec zaprowadzi� faraona do hipostylu i wyda� rozkaz wpuszczenia deputacji w obr�b �wi�tyniowego muru.

Na �rodku hipostylu sta�a ��d� z mumi� zmar�ego w�adcy, a po obu jej stronach, naprzeciw siebie � dwa jednakowo wysokie trony. Na jednym zasiad� Ramzes XIII otoczony przez jenera��w i nomarch�w, na drugim � Herhor otoczony przez kap�an�w. Po czym arcykap�an Mefres poda� Herhorowi infu�� Amenhotepa, a m�ody faraon po raz drugi na g�owie Herhora zobaczy� z�otego w�a, symbol w�adzy kr�lewskiej.

Ramzes poblad� z gniewu i pomy�la�:

�Obym nie potrzebowa� zdj�� ci ureusza razem z twoj� g�ow�!..� Ale milcza� wiedz�c, �e w tej najwi�kszej �wi�tyni egipskiej Herhor jest panem r�wnym bogom i mocarzem bodaj czy nie wy�szym od samego faraona.

Przez ten czas, gdy lud nape�nia� dziedziniec, a za purpurow� zas�on� oddzielaj�c� od �miertelnych reszt� �wi�tyni odezwa�y si� arfy i ciche �piewy, Ramzes przypatrywa� si� sali.

Ca�y las pot�nych kolumn, od g�ry do do�u okrytych malowid�ami, tajemnicze o�wietlenie, sufit zawieszony gdzie� pod niebem, przyt�aczaj�ce wywar�o na nim wra�enie.

�Co to znaczy � my�la� � wygra� bitw� nad Sodowymi Jeziorami?� Zbudowa� taki gmach to jest dzie�o!.. A przecie� oni go wznie�li��

W tej chwili odczu� pot�g� kap�a�skiego stanu. Czyli� on, jego wojsko, a nawet ca�y lud potrafi�by obali� t� �wi�tyni�?� A je�eli trudno poradzi� sobie z gmachem, czy b�dzie �atwiej upora� si� z jego budowniczymi?�

Z przykrych medytacji wyrwa� go g�os arcykap�ana Mefresa:

� Wasza �wi�tobliwo�� � m�wi� starzec � ty, najdostojniejszy powierniku bog�w (tu uk�oni� si� Herhorowi), wy nomarchowie, pisarze, rycerze i ludu pospolity! Najdostojniejszy arcykap�an tej �wi�tyni, Herhor, wezwa� nas, aby�my starym obyczajem os�dzili ziemskie post�pki zmar�ego faraona i odm�wili mu lub przyznali � prawo pogrzebu�

Gniew uderzy� do g�owy faraonowi. Nie do��, �e jego lekcewa�� w tym miejscu, ale jeszcze �mi� rozprawia� o czynach ojca, decydowa� o pogrzebie!..

Ale uspokoi� si�. By�a to tylko formalno��, tak wreszcie stara jak egipskie dynastie. Nie chodzi�o w niej naprawd� o s�d, ale o pochwa�� dla zmar�ego.

Na znak dany przez Herhora arcykap�ani zasiedli na taboretach. Ale nomarchowie ani jenera�owie otaczaj�cy tron Ramzesa nie usiedli: dla nich bowiem nie by�o krzese�.

Faraon zapami�ta� i t� zniewag�; ale ju� tak panowa� nad sob�, �e nie mo�na by�o pozna�, czy dostrzeg� lekcewa�enie swoich bliskich.

Tymczasem �wi�ty Mefres zastanawia� si� nad �yciem zmar�ego pana.

� Ramzes XII � m�wi� � nie pope�ni� �adnego z czterdziestu dw�ch grzech�w, wi�c s�d bog�w wyda dla niego wyrok �askawy. A �e nadto mumia kr�lewska, dzi�ki wyj�tkowej troskliwo�ci kap�an�w, jest zaopatrzona we wszystkie amulety, modlitwy, przepisy i zakl�cia, zatem nie ulega kwestii, �e zmar�y faraon jest ju� w mieszkaniu bog�w, zasiada obok Ozirisa i jest sam Ozirisem.

Boska natura Ramzesa XII objawia�a si� ju� w ziemskim �yciu. Panowa� przesz�o trzydzie�ci lat, da� narodowi g��boki spok�j i wybudowa� lub doko�czy� wielu �wi�ty�. Pr�cz tego sam by� arcykap�anem i najpobo�niejszych kap�an�w prze�ciga� pobo�no�ci�. W jego panowaniu pierwsze miejsce zajmowa�a cze�� bog�w i pod�wigni�cie �wi�tego stanu kap�a�skiego. Za co te� kocha�y go moce niebieskie, a jeden z teba�skich bo�k�w, Chonsu, na pro�b� faraona raczy� uda� si� do kraju Buchten i tam wyp�dzi� z�ego ducha z c�rki kr�lewskiej.

Mefres odpocz�� i znowu m�wi� dalej:

� Gdy dowiod�em wam, dostojnicy, �e Ramzes XII by� bogiem, zapytacie, w jakim celu ta wy�sza istota zst�pi�a na ziemi� egipsk� i kilkadziesi�t lat sp�dzi�a na niej?

Oto w tym celu, a�eby poprawi� �wiat, kt�ry jest bardzo zepsuty skutkiem upadku wiary.

Kto bowiem dzi� zajmuje si� pobo�no�ci�, kto my�li o spe�nianiu woli bog�w?

Na dalekiej p�nocy widzimy du�y nar�d asyryjski, kt�ry wierzy tylko w si�� miecza, a zamiast m�dro�ci� i nabo�e�stwem zajmuje si� podbijaniem lud�w. Bli�ej nas siedz� Fenicjanie, dla kt�rych bogiem jest z�oto, a nabo�e�stwem oszukiwanie i lichwa. Inne wreszcie ludy, jak Chetowie na wschodzie, Libijczycy na zachodzie, Etiopowie na po�udniu i Grecy na Morzu �r�dziemnym, s� to barbarzy�cy i rabusie. Zamiast pracowa� kradn�, a zamiast �wiczy� si� w m�dro�ci pij�, graj� w ko�ci albo wysypiaj� si� jak strudzone bydl�ta.

Na �wiecie jest jeden tylko nar�d prawdziwie pobo�ny i m�dry � egipski; lecz zobaczcie, co si� i tutaj dzieje?

Skutkiem nap�ywu cudzoziemc�w, pozbawionych wiary, religia u nas upad�a. Szlachta i dostojnicy przy kubkach wina drwi� z bog�w i wiecznego �ycia, a lud obrzuca b�otem �wi�te pos�gi i nie sk�ada ofiar �wi�tyniom.

Miejsce pobo�no�ci zaj�� zbytek, m�dro�ci � rozpusta. Ka�dy chce nosi� ogromne peruki, namaszcza� si� osobliwymi woniami, posiada� tkane z�otem koszule i fartuszki, stroi� si� w �a�cuchy i bransolety wysadzane drogimi kamieniami. Placek pszenny ju� mu nie wystarcza: on chce ciastka z mlekiem i miodem; piwem myje nogi, za� pragnienie gasi zagranicznymi winami.

Skutkiem tego ca�a szlachta jest zad�u�ona, lud bity i przeci��ony prac�, tu i owdzie wybuchaj� bunty. Co m�wi�: tu i owdzie?� Od pewnego czasu, jak d�ugi i szeroki Egipt, dzi�ki tajemniczym burzycielom, s�yszymy okrzyk. �Dajcie nam co sze�� dni odpoczynek� Nie bijcie nas bez s�du!.. Darujcie nam po zagonie ziemi na w�asno��!.. �

Jest to zapowied� ruiny naszego pa�stwa, przeciw kt�rej trzeba znale�� ratunek. Ratunek za� jest tylko w religii, kt�ra uczy nas, �e lud powinien pracowa�, m�owie �wi�ci, jako znaj�cy wol� bog�w, powinni mu wskazywa� prac�, a faraon i jego dostojnicy winni czuwa�, a�eby praca by�a rzetelnie spe�niana.

Tego nas uczy religia: wed�ug tych zasad rz�dzi� pa�stwem r�wny bogom Oziris-Ramzes XII. My za�, arcykap�ani, uznaj�c jego pobo�no��, ten napis wyryjemy mu na grobie i w �wi�tyniach:

�Horus w�, Apis silny, kt�ry po��czy� korony kr�lestwa, krogulec z�oty rz�dz�cy szabl�, zwyci�zca dziewi�ciu narod�w, kr�l Wy�szego i Ni�szego Egiptu, w�adca dwu �wiat�w, syn s�o�ca Amen-mer-Ramessu, ukochany przez Amon-Ra, pan i w�adca Tebaidy, syn Amon-Ra, przybrany za syna przez Horusa, a sp�odzony przez Hormacha, kr�l Egiptu, w�adca Fenicji, panuj�cy nad dziewi�cioma narodami.�[25]

Gdy wniosek ten zebrani zatwierdzili okrzykiem, wybieg�y spoza zas�ony tancerki i wykona�y przed sarkofagiem �wi�ty taniec, a kap�ani zapalili kadzid�a. Po czym zdj�to mumi� z �odzi i wniesiono do sanktuarium Amona, dok�d Ramzes XIII ju� nie mia� prawa wchodzi�.

Niebawem nabo�e�stwo sko�czy�o si� i zebrani opu�cili �wi�tyni�.

Wracaj�c do pa�acu Luksor, m�ody faraon by� tak pogr��ony w my�lach, �e prawie nie dostrzega� niezmiernego t�umu i nie s�ysza� jego okrzyk�w.

�Nie mog� oszukiwa� w�asnego serca � m�wi� do siebie Ramzes. � Arcykap�ani lekcewa�� mnie, co nie spotka�o dotychczas �adnego faraona; ba! nawet wskazuj� mi, w jaki spos�b mog� odzyska� ich �ask�. Oni chc� rz�dzi� pa�stwem, a ja mam pilnowa�, a�eby wykonywano ich rozkazy�

Ot� b�dzie inaczej: ja rozkazuj�, a wy musicie spe�nia� I albo zgin�, albo na waszych karkach opr� moj� kr�lewsk� nog� �

Przez dwa dni czcigodna mumia Ramzesa XII przebywa�a w �wi�tyni Amona-Ra, w miejscu tak boskim, �e z wyj�tkiem Herhora i Mefresa, nawet arcykap�ani wchodzi� tam nie mogli. Przed zmar�ym �wieci�a si� jedna tylko lampa, kt�rej p�omie� podniecany cudownym sposobem nigdy nie gasn��. Nad zmar�ym unosi� si� symbol duszy, krogulec z ludzk� g�ow�.

Czy to by�a machina, czy naprawd� �ywa istota, nikt nie wiedzia�. To pewne, �e kap�ani, kt�rzy mieli odwag� spojrze� ukradkiem na zas�on�, widzieli, �e istota owa wisia�a w powietrzu bez podparcia, poruszaj�c przy tym ustami i oczyma.

Nast�pi� dalszy ci�g pogrzebu i ��d� z�ota powioz�a zmar�ego ju� na drug� stron� Nilu.

Pierwej jednak, otoczona ogromnym orszakiem: kap�an�w, p�aczek, wojska i ludu, w�r�d kadzide�, muzyki, p�aczu i �piewu przejecha�a g��wn� ulic� Teb�w.

By�a to chyba najpi�kniejsza ulica w egipskim pa�stwie: szeroka, g�adka, wysadzona drzewami. Cztero-, a nawet pi�ciopi�trowe domy jej od g�ry do do�u by�y wy�o�one mozaik� lub pokryte kolorowymi p�askorze�bami. Co wygl�da�o tak, jakby na owych budowlach zawieszono olbrzymie, barwne dywany lub zas�oni�to je kolosalnymi obrazami, kt�re przedstawia�y prac� kupc�w, rzemie�lnik�w, �eglarzy tudzie� dalekie kraje i ludy.

S�owem, by�a to nie ulica, a raczej niezmierna galeria obraz�w, barbarzy�skich pod wzgl�dem rysunku, jaskrawych pod wzgl�dem kolor�w.

Orszak pogrzebowy posuwa� si� oko�o dwu kilometr�w z p�nocy na po�udnie. Mniej wi�cej we �rodku miasta zatrzyma� si�, a potem skr�ci� na zach�d ku Nilowi.

W tym miejscu w�r�d rzeki znajdowa�a si� du�a wyspa, do kt�rej prowadzi� most zbudowany na cz�nach. A�eby unikn�� wypadku, jenera�owie komenderuj�cy procesj� jeszcze raz uszykowali orszak, ustawili po czterech ludzi w szeregu i nakazali im posuwa� si� bardzo wolno, unikaj�c rytmicznych st�pa�. W tym celu muzyki id�ce na czele gromady intonowa�y pie�ni, ka�d� w innym takcie.

Po paru godzinach procesja przesz�a pierwszy most, potem wysp�, potem drugi most i � znalaz�a si� na lewym, zachodnim brzegu Nilu.

Je�eli wschodni� po�ow� Teb�w mo�na nazwa� miastem bog�w i kr�l�w, to zachodnia by�a dzielnic� pami�tkowych �wi�ty� i grob�w.

Orszak posuwa� si� od Nilu w stron� g�r, drog� �rodkow�. Na po�udnie od tej drogi sta�a na wzg�rzu �wi�tynia upami�tniaj�ca zwyci�stwo Ramzesa III, kt�rej �ciany by�y pokryte wizerunkami lud�w podbitych: Chet�w, Amorejczyk�w, Filistyn�w, Etiop�w, Arab�w, Libijczyk�w. Troch� poni�ej wznosi�y si� dwa kolosalne pos�gi Amenhotepa II, kt�rych wysoko��, mimo siedz�cej postawy, odpowiada pi�ciu pi�trom. Jedna z tych statui odznacza�a si� cudown� w�asno�ci�: gdy pad�y promienie wschodz�cego s�o�ca, pos�g wydawa� d�wi�ki niby arfa, kt�rej struny zrywaj�.

Jeszcze bli�ej drogi, wci�� na lewo od niej, sta�o Ramesemu, niezbyt wielka, ale pi�kna �wi�tynia Ramzesa II. Jej przysionku pilnowa�y cztery pos�gi stoj�ce z kr�lewskimi insygniami w r�kach. Na dziedzi�cu za� wznosi� si� r�wnie� pos�g Ramzesa II, wysoki na cztery pi�tra.

Droga sz�a wci�� �agodnie pod g�r� i coraz wyra�niej wida� by�o bardzo spadziste wzg�rza podziurawione jak g�bka: by�y to groby egipskich dostojnik�w. Przy wej�ciu do nich, mi�dzy stromymi ska�ami, le�a�a bardzo oryginalna �wi�tynia kr�lowej Hatasu. Budynek ten mia� czterysta pi��dziesi�t krok�w d�ugo�ci. Z dziedzi�ca otoczonego murem wchodzi�o si� po schodach na dziedziniec otoczony kolumnami, pod kt�rym by�a �wi�tynia podziemna. Z dziedzi�ca za� kolumnowego wchodzi�o si� znowu po schodach do �wi�tyni ju� wykutej w skale, pod kt�r� by�y znowu podziemia.

Tym sposobem �wi�tynia mia�a dwie kondygnacje: ni�sz� i wy�sz�, z kt�rych jeszcze ka�da dzieli�a si� na g�rn� i doln�. Schody by�y ogromne, opatrzone zamiast por�czy dwoma rz�dami sfinks�w; wej�cia na ka�de schody pilnowa�y po dwa siedz�ce pos�gi.

Od �wi�tyni Hatasu zaczyna� si� ponury w�w�z, kt�ry od grob�w dygnitarzy prowadzi� do grob�w kr�lewskich. Za� mi�dzy dwoma tymi dzielnicami znajdowa� si� wykuty w skale gr�b arcykap�ana Retemenofa: komnaty i korytarze tworz�ce go zajmowa�y oko�o dwu morg�w podziemnej powierzchni.

Droga w w�wozie staje si� tak strom�, �e wo�om ci�gn�cym musz� pomaga� ludzie i popycha� ��d� �a�obn�. Orszak posuwa si� jakby po gzymsie wykutym z boku ska�y, wreszcie zatrzymuje si� na obszernym placu o kilkana�cie pi�tr nad dnem w�wozu.

Tu znajduj� si� drzwi prowadz�ce do podziemnego grobu, kt�ry budowa� sobie faraon przez trzydzie�ci lat panowania. Gr�b ten to ca�y pa�ac z komnatami dla pana, rodziny i s�u�by, z jadalni�, sypialni� i �azienk�, z kaplicami po�wi�conymi r�nym bogom, a nareszcie � ze studni�, na dnie kt�rej znajduje si� ma�y pokoik, gdzie na wieki spocznie mumia faraona.

Przy blasku jaskrawych pochodni wida� �ciany wszystkich komnat pokryte modlitwami i obrazami, kt�re odtwarzaj� wszystkie zaj�cia i rozrywki zmar�ego: polowania, budow� �wi� ty� i kana��w, triumfalne przejazdy, uroczysto�ci odprawiane na cze�� bog�w, walki wojsk z nieprzyjaci�mi, prac� ludu.

Nie do�� na tym: pokoje bowiem nie tylko s� zastawione sprz�tami, naczyniami, wozami i broni�, kwiatami, mi�sem, ciastem i winem, ale jeszcze znajduje si� w nich mn�stwo pos�g�w. S� to liczne wizerunki Ramzesa XII, jego kap�an�w, ministr�w, kobiet, �o�nierzy i niewolnik�w. Pan bowiem na tamtym �wiecie nie mo�e obej�� si� bez kosztownych sprz�t�w, wykwintnego jad�a i wiernej s�u�by.

Gdy w�z �a�obny zatrzyma� si� u wej�cia do grobu, kap�ani wyj�li mumi� kr�lewsk� z sarkofagu i postawili j� na ziemi opart� plecami o ska��. W�wczas Ramzes XIII spali� przed zw�okami ojca kadzid�o, a kr�lowa Nikotris obj�wszy mumi� za szyj� pocz�a m�wi� z p�aczem:

� �Jam jest siostra twoja, �ona twoja Nikotris, nie opuszczaj mnie, o wielki! Czy istotnie pragniesz, m�j dobry ojcze, abym si� oddali�a? A je�eli ja odejd�, zostaniesz sam, i czy ktokolwiek b�dzie z tob�?��@

W tej chwili arcykap�an Herhor spali� kadzid�o przed mumi�, a Mefres rozla� wino i rzek�:

� �Twemu sobowt�rowi ofiarujemy to, Ozirisie-Mer-amen-Ramzesie, w�adco G�rnego i Dolnego Egiptu, kt�rego g�os jest sprawiedliwy przed wielkim bogiem�� Po czym odezwa�y si� p�aczki i ch�ry kap�an�w:

Ch�r I. �Skar�cie si�, skar�cie, p�aczcie, p�aczcie bez ustanku, p�aczcie tak g�o�no, jak tylko mo�ecie.

P�aczki. O dostojny podr�niku, kt�ry� kierujesz swe kroki do ziemi wieczno�ci, jak�e pr�dko wydzieraj� nam ciebie!..

Ch�r II. Jak�e pi�knym jest, co mu si� dzieje! Poniewa� on bardzo kocha� Chonsu z Teb, wi�c b�g pozwoli� mu osi�gn�� Zach�d, w �wiecie pokole� s�ug jego.

P�aczki. O ty, kt�rego otacza�o tylu s�ug, b�dziesz teraz w ziemi, kt�ra nakazuje samotno�� Ty, kt�ry mia�e� cienkie szaty i lubi�e� czyst� bielizn�, le�ysz teraz we wczorajszej odzie�y!..

Ch�r I. W pokoju, w pokoju na Zach�d, o panie nasz, id� w pokoju� Ujrzymy ci� znowu, gdy dzie� wieczno�ci nadejdzie, albowiem idziesz do kraju, kt�ry ��czy z sob� wszystkich ludzi.�@

Zacz�y si� ostateczne ceremonie.

Przyprowadzono wo�u i antylop�, kt�re powinien by� zabi� Ramzes XIII, ale zabi� jego zast�pca wobec bog�w, arcykap�an Sem. Ni�si kap�ani szybko oprawili zwierz�ta, po czym Herhor i Mefres, wzi�wszy ud�ce ich, kolejno przyk�adali je do ust mumii. Ale mumia je�� nie chcia�a, by�a bowiem jeszcze nie o�ywiona, a usta jej zamkni�te.

Aby usun�� t� przeszkod�, Mefres obmy� j� �wi�t� wod� i okadzi� wonno�ciami i a�unem m�wi�c:

� �Oto stoi m�j ojciec, oto stoi Oziris-Mer-amen-Ramzes. Ja jestem twoim synem, jestem Horusem, przychodz� do ciebie, aby ci� oczy�ci� i zrobi� �ywym� Sk�adam na powr�t twoje ko�ci, spajam, co by�o przeci�te, gdy� jestem Horus, m�ciciel ojca mojego� Zasiadasz na tronie Re i dajesz rozkazy bogom. Gdy� ty jeste� Re, kt�ry z Nut pochodzi, kt�re rodzi Re ka�dego poranku, kt�ry rodzi Mer-amen-Ramzesa codziennie tak jak Re.�@

M�wi�c tak arcykap�an dotyka� amuletami ust, piersi, r�k i n�g mumii.

Teraz znowu odezwa�y si� ch�ry.

Ch�r I. �Oziris-Mer-amen-Ramzes b�dzie odt�d jada� i pija� wszystko, co jedz� i pij� bogowie. Zasiada na ich miejscu, jest zdr�w i silny jak oni�

Ch�r II. Ma w�adz� we wszystkich cz�onkach swoich; nienawistnym mu jest, gdy b�d�c g�odnym, je�� nie mo�e, i gdy jest spragnionym, a pi� nie mo�e.

Ch�r I. O bogowie, u�yczcie Ozirisowi-Mer-amen-Ramzesowi tysi�ce tysi�cy kru� wina, tysi�ce szat, chleb�w i wo��w�

Ch�r II. O wy, �yj�cy na ziemi, kt�rzy t�dy przechodzi� b�dziecie, je�eli wam �ycie mi�e, a �mier� obrzyd�a, je�eli pragniecie, a�eby dostoje�stwa wasze przesz�y na wasze potomstwo, odmawiajcie t� modlitw�, za pochowanym tu nieboszczykiem�

Mefres. O wy wielcy, wy prorocy, wy ksi���ta, pisarze i faraonowie, wy inni ludzie, kt�rzy za milion lat po mnie przyjdziecie, gdyby kto z was na miejscu mego nazwiska po�o�y� swoje, B�g go skarze zniszczeniem jego osoby na tej ziemi��@

Po tym zakl�ciu kap�ani zapalili pochodnie, wzi�li mumi� kr�lewsk� i znowu w�o�yli j� do skrzyni, a ze skrzyni� do kamiennego sarkofagu, kt�ry w og�lnych zarysach mia� ludzk� form�. Nast�pnie pomimo krzyku, rozpaczy i oporu p�aczek zanie�li ogromny ten ci�ar do grobu.

Min�wszy przy �wietle pochodni kilka korytarzy i komnat zatrzymali si� w jednej, gdzie by�a studnia. W otw�r ten spu�cili sarkofag i sami weszli za nim do podziemi�w dolnych.

Tam ustawili sarkofag w ciasnym pokoiku i szybko zamurowali otw�r tak, �e najwprawniejsze oko nie odkry�oby wej�cia do grobu. Nast�pnie wr�cili na g�r� i z r�wn� staranno�ci� zamurowali wej�cie do studni.

Wszystko to wykonali sami kap�ani, bez �wiadk�w, a wykonali tak dok�adnie, �e mumia Ramzesa XII po dzi� dzie� spoczywa w swym tajemniczym mieszkaniu, zar�wno bezpieczna od z�odziej�w, jak i od nowo�ytnej ciekawo�ci. W ci�gu dwudziestu dziewi�ciu wiek�w wiele mogi� kr�lewskich zgwa�cono, a ta zosta�a nie tkni�t�.

Przez ten czas, gdy jedna grupa kap�an�w ukrywa�a zw�oki pobo�nego faraona, inna grupa o�wietliwszy podziemne komnaty zaprosi�a �yj�cych na uczt�.

Weszli do sali jadalnej: Ramzes XIII, kr�lowa Nikotris, arcykap�ani Herhor, Mefres i Sem tudzie� kilkunastu cywilnych i wojskowych dostojnik�w. Na �rodku komnaty sta�y sto�y zape�nione potrawami, winem i kwiatami, pod �cian� siedzia� wykuty z porfiru pos�g zmar�ego pana. Zdawa� si� on patrze� na obecnych i z melancholijnym u�miechem zaprasza� ich, aby jedli.

Uczta zacz�a si� �wi�tym ta�cem, kt�remu towarzyszy� �piew jednej z najwy�szych kap�anek:

� �U�ywajcie dni szcz�cia, bo �ycie trwa tylko jedn� chwil� U�ywajcie szcz�cia, bo gdy wejdziecie do grobu, spoczniecie tam na wieki, na ca�� d�ugo�� ka�dego dnia!..�@

Po kap�ance wyst�pi� prorok i przy akompaniamencie arf m�wi� �piewaj�cym g�osem:

� ��wiat jest ci�g�� zmian� i ci�g�ym odnawianiem. M�dry to uk�ad losu, godne podziwu postanowienie Ozirisa, �e w miar� jak cia�o z ubieg�ych czas�w ulega zniszczeniu i ginie, zostaj� po nim inne cia�a�

Faraonowie, ci bogowie, kt�rzy byli przed nami, spoczywaj� w swych piramidach; mumie i sobowt�ry ich zosta�y. Cho� pa�ace, kt�re zbudowali, nie znajduj� si� ju� na dawnych miejscach, nie ma ich wcale�

Nie rozpaczaj wi�c, ale oddaj si� swoim ��dzom i szcz�ciu, i nie zu�ywaj twego serca, a� przyjdzie dla ciebie dzie�, kiedy b�aga� b�dziesz, a Oziris, b�g, kt�rego serce ju� nie bije, nie zechce wys�ucha� pr�b i b�aga�

�ale ca�ego �wiata nie wr�c� szcz�cia cz�owiekowi, kt�ry le�y w mogile; u�ywaj wi�c dni szcz�cia i nie b�d� leniwym w rado�ci. Zaprawd�, nie ma cz�owieka, kt�ry by m�g� zabra� z sob� dobro swoje na tamten �wiat � zaprawd�, nie ma cz�owieka, kt�ry by tam poszed� i wr�ci�!..�@

Uczta sko�czy�a si� i dostojne zebranie, jeszcze raz okadziwszy pos�g zmar�ego, zabra�o si� z powrotem do Teb�w. W �wi�tyni grobowej zostali tylko kap�ani, aby regularnie sk�ada� panu ofiary, tudzie� stra� pilnuj�ca grobu przeciw �wi�tokradzkim pokuszeniom z�odziej�w.

Odt�d Ramzes XII zosta� sam w swej tajemnej komnacie. Przez ma�e a ukryte w skale okienko ledwie wdziera� si� mrok. Zamiast pi�r strusich nad panem szele�ci�y skrzyd�a ogromnych nietoperzy; zamiast muzyki rozlega�y si� w nocnej porze j�kliwe wycia hien i kiedy niekiedy pot�ny g�os lwa, kt�ry ze swej pustyni pozdrawia� faraona w grobie.

Po pogrzebie faraona Egipt wr�ci� do zwyk�ego trybu �ycia, a Ramzes XIII do spraw pa�stwowych. Nowy w�adca w miesi�cu Epifi (kwiecie�-maj) zwiedzi� miasta po�o�one za Tebami wzd�u� Nilu. By� wi�c w Sni, mie�cie bardzo przemys�owym i handlowym, gdzie znajdowa�a si� �wi�tynia Knepha, czyli �duszy �wiata�. Zwiedzi� Edfu, kt�rego �wi�tynia, o dziesi�ciopi�trowych pylonach, posiada�a ogromn� bibliotek� papyrus�w, a na �cianach mia�a wypisan� i wymalowan� jakby encyklopedi� �wczesnej jeografii, astronomii i teologii. Wst�pi� do �om�w kamienia w Chennu; w Nubii, czyli Kom Ombo, z�o�y� ofiary Horusowi, bogu �wiat�a, i Sebekowi, kt�ry jest duchem ciemno�ci. By� na wyspie Ab, kt�ra mi�dzy czarnymi ska�ami wygl�da�a jak szmaragd, rodzi�a najlepsze daktyle i nazywa�a si� stolic� s�oni�w; tam bowiem koncentrowa� si� handel ko�ci� s�oniow�. Wst�pi� wreszcie do miasta Sunnu, po�o�onego przy pierwszej katarakcie Nilowej, i zwiedzi� olbrzymie kopalnie granitu tudzie� sjenitu, w kt�rych �upano ska�y za pomoc� klin�w napojonych wod� i wyciosywano obeliski na dziewi�� pi�tr wysokie.

Gdziekolwiek ukaza� si� nowy pan Egiptu, poddani witali go z szalonym zapa�em. Nawet pracuj�cy w kopalniach przest�pcy, kt�rych cia�o by�o pokryte nie zagojonymi ranami, nawet ci zaznali szcz�cia: faraon bowiem na trzy dni kaza� uwolni� ich od roboty.

Ramzes XIII m�g� by� zadowolony i dumny: �aden bowiem faraon nawet w czasie triumfalnego wjazdu nie by� przyjmowany tak jak on w swojej pokojowej przeja�d�ce. Tote� nomarchowie, pisarze i arcykap�ani widz�c bezgraniczne przywi�zanie ludu do nowego faraona ugi�li si� przed jego w�adz� i mi�dzy sob� szeptali:

� Posp�lstwo jest jak stado byk�w, a my jak roztropne i gospodarne mr�wki. Czcijmy wi�c nowego pana, aby�my cieszyli si� zdrowiem i ochronili nasze domy od zniszczenia.

Tym sposobem opozycja dostojnik�w, jeszcze przed kilkoma miesi�cami bardzo silna, dzi� umilk�a i ust�pi�a miejsca nieograniczonej pokorze. Ca�a arystokracja, ca�e kap�a�stwo upad�o na twarz przed Ramzesem XIII; tylko Mefres i Herhor pozostali nieugi�ci.

Tote� kiedy faraon wr�ci� z Sunnu do Teb�w, zaraz pierwszego dnia wielki skarbnik przyni�s� mu dwie niepomy�lne wiadomo�ci.

� Wszystkie �wi�tynie � rzek� � odm�wi�y skarbowi kredytu i najpokorniej b�agaj� wasz� �wi�tobliwo��, aby w ci�gu dwu lat rozkaza� wyp�aci� po�yczone od nich sumy�

� Rozumiem � odpar� w�adca � to robota �wi�tego Mefresa!.. Ile� jeste�my im winni?

� Z pi��dziesi�t tysi�cy talent�w.

� Pi��dziesi�t tysi�cy talent�w mamy sp�aci� w ci�gu dwu lat!.. � powt�rzy� faraon. � No, a co jeszcze?..

� Podatki wp�ywaj� bardzo opieszale � m�wi� skarbnik. � Od trzech miesi�cy dostajemy zaledwie czwart� cz�� tego, co nam si� nale�y�

� C� si� to sta�o?�

Skarbnik by� zak�opotany.

� S�ysza�em � rzek� � i� jacy� ludzie t�omacz� ch�opom, �e za panowania waszej �wi�tobliwo�ci mog� nie p�aci� podatk�w�

� Oho! ho� � zawo�a� �miej�c si� Ramzes � owi jacy� ludzie wydaj� mi si� bardzo podobnymi do dostojnego Herhora� C� to, chce on mnie zamorzy� g�odem?�

Czym�e pokrywacie wydatki bie��ce? � spyta�.

� Z rozkazu Hirama po�yczaj� nam Fenicjanie � odpowiedzia� skarbnik. � Wzi�li�my ju� o�m tysi�cy talent�w�

� A kwity dajecie im?

� I kwity, i zastawy� � westchn�� skarbnik. � Oni m�wi�, �e to prosta formalno��; niemniej osiedlaj� si� na folwarkach waszej �wi�tobliwo�ci i zabieraj� ch�opom, co si� da�

Upojony przyj�ciem ze strony ludu i pokor� magnat�w, faraon ju� nawet nie gniewa� si� na Herhora i Mefresa. Czas gniew�w min��, nadesz�a chwila dzia�ania, i Ramzes tego samego dnia u�o�y� plan.

Nazajutrz wezwa� ludzi najbardziej zaufanych: arcykap�ana Sema, proroka Pentuera, ulubie�ca Tutmozisa i Fenicjanina Hirama. A gdy zebrali si�, rzek�:

� Zapewne wiecie, �e �wi�tynie za��da�y, abym zwr�ci� im fundusze, kt�re po�yczy� od nich m�j wiecznie �yj�cy ojciec. Ka�dy d�ug jest �wi�tym, ten za�, kt�ry nale�y si� bogom, rad bym sp�aci� najpierwej. Ale skarb m�j jest pusty, bo nawet podatki nieregularnie wp�ywaj��

Z tego powodu uwa�am, �e pa�stwo jest w niebezpiecze�stwie, i, � jestem zmuszony zwr�ci� si� po fundusze do skarb�w przechowywanych w Labiryncie.

Dwaj kap�ani niespokojnie poruszyli si�.

� Wiem � ci�gn�� faraon � �e wed�ug naszych �wi�tych praw, m�j dekret nie wystarczy do otworzenia nam piwnic Labiryntu. Lecz kap�ani tamtejsi obja�nili mnie: co powinienem zrobi�? Oto � musz� zwo�a� przedstawicieli wszystkich stan�w Egiptu, po trzynastu ludzi z ka�dego stanu, i uzyska� od nich potwierdzenie mojej woli�

Faraon w tym miejscu u�miechn�� si� i zako�czy�:

� Dzi� wezwa�em was, aby�cie mi pomogli zwo�a� to zgromadzenie stan�w, i oto, co wam rozkazuj�:

Ty, dostojny Semie, wybierzesz mi trzynastu kap�an�w i trzynastu nomarch�w� Ty, pobo�ny Pentuerze, sprowadzisz z r�nych nomes�w trzynastu rolnik�w i trzynastu rzemie�lnik�w� Tutmozis dostarczy trzynastu oficer�w i trzynastu szlachty, a ksi��� Hiram zajmie si� tym, a�ebym mia� trzynastu kupc�w.

�ycz� sobie, a�eby zgromadzenie to jak najpr�dzej zebra�o si� w moim pa�acu w Memfis i nie trac�c czasu na pr�nym gadaniu uzna�o, �e Labirynt powinien dostarczy� fundusz�w memu skarbowi�

� O�miel� si� przypomnie� waszej �wi�tobliwo�ci � wtr�ci� arcykap�an Sem � �e na tym zgromadzeniu musz� by�: dostojny Herhor i dostojny Mefres, i �e s�u�y im prawo, a nawet maj� obowi�zek sprzeciwia� si� naruszeniu skarbca w Labiryncie.

� Owszem, zgadzam si� na to najzupe�niej! � �ywo odpar� faraon. � Oni powiedz� swoje powody, ja moje. Za� zgromadzenie os�dzi: czy mo�e istnie� pa�stwo bez pieni�dzy i czy jest rozs�dnie dusi� skarby w piwnicach, podczas gdy rz�dowi grozi bankructwo?

� Kilkoma szafirami z tych, jakie le�� w Labiryncie, mo�na by sp�aci� wszystkie d�ugi fenickie!.. � rzek� Hiram. � Ja zaraz id� mi�dzy kupc�w i wnet dostarcz� nie trzynastu, ale trzyna�cie tysi�cy takich, kt�rzy b�d� g�osowali na rozkazy waszej �wi�tobliwo�ci�

To powiedziawszy Fenicjanin upad� na ziemi� i po�egna� w�adc�.

Gdy Hiram wyszed�, arcykap�an Sem odezwa� si�:

� Nie wiem, czy dobrze sta�o si�, �e na tej naradzie by� cudzoziemiec?

� Musia� by�!.. � zawo�a� faraon. � Bo on nie tylko ma wielki wp�yw na naszych kupc�w, ale, co wa�niejsza, on dzi� dostarcza nam pieni�dzy� Chcia�em go przekona�, �e my�l� o jego nale�no�ciach i mam �rodki do pokrycia ich�

Nasta�o milczenie, z kt�rego skorzysta� Pentuer m�wi�c:

� Je�eli wasza �wi�tobliwo�� pozwoli, ja zaraz wyjad�, a�eby zaj�� si� zgromadzeniem rolnik�w i rzemie�lnik�w. Wszyscy oni b�d� g�osowali za naszym panem, ale spo�r�d mn�stwa trzeba wybra� najm�drszych.

Po�egna� faraona i wyszed�.

� A ty, Tutmozisie?� � spyta� Ramzes.

� Panie m�j � rzek� ulubieniec � jestem tak pewny twojej szlachty i wojska, �e zamiast m�wi� o nich o�miel� si� zanie�� do ciebie moj� w�asn� pro�b�

� Chcesz pieni�dzy?

� Wcale nie. Chc� �eni� si�

� Ty?� � zawo�a� faraon. � Kt�ra� kobieta zas�u�y�a u bog�w na podobne szcz�cie?

� Jest to pi�kna Hebron, c�rka najdostojniejszego nomarchy teba�skiego � Antefa� � odpar� �miej�c si� Tutmozis. � Je�eli wasza �wi�tobliwo�� raczysz o�wiadczy� mnie tej czcigodnej rodzinie� Chcia�em powiedzie�, �e moja mi�o�� dla was zwi�kszy si� ale dam spok�j, bo sk�ama�bym�

Faraon poklepa� go po ramieniu.

� No� no!.. tylko mnie nie zapewniaj o tym, czego jestem pewny � rzek�. � Pojad� jutro do Antefa i, przez bogi, zdaje mi si�, �e w ci�gu kilku dni urz�dz� ci wesele. A teraz mo�esz i�� do swojej Hebron�

Zostawszy z jednym tylko Semem, jego �wi�tobliwo�� zapyta�:

� Oblicze twoje jest ponure� Czy w�tpisz, aby znalaz�o si� trzynastu kap�an�w gotowych spe�ni� moje rozkazy?�

� Jestem pewny � odpowiedzia� Sem � �e prawie wszyscy kap�ani i nomarchowie zrobi� to, co b�dzie potrzebne do szcz�cia Egiptu i zadowolenia waszej �wi�tobliwo�ci� Racz jednak nie zapomina�, panie, �e gdy chodzi o skarbiec Labiryntu, ostateczn� decyzj� wyda Amon�

� Pos�g Amona w Tebach?�

� Tak.

Faraon pogardliwie machn�� r�k�.

� Amon � rzek� � to Herhor i Mefres� �e oni nie zgodz� si�, o tym wiem; ale te� nie my�l� dla uporu dwu ludzi po�wi�ca� pa�stwa.

� Myli si� wasza �wi�tobliwo�� � odpar� z powag� Sem. � Prawda, �e bardzo cz�sto pos�gi bog�w robi� to, czego chc� ich arcykap�ani, ale� nie zawsze!.. W naszych �wi�tyniach, panie, dziej� si� niekiedy rzeczy nadzwyczajne i tajemnicze� Pos�gi bog�w niekiedy same robi� i m�wi�, co chc��

� W takim razie jestem spokojny � przerwa� mu faraon. � Bogowie znaj� stan pa�stwa i czytaj� w moim sercu� Chc�, a�eby Egipt by� szcz�liwym, a poniewa� tylko do tego celu d���, wi�c �aden m�dry i dobry b�g nie mo�e mi przeszkadza�.

� Oby sprawdzi�y si� s�owa waszej �wi�tobliwo�ci!.. � szepn�� arcykap�an.

� Ty jeszcze chcesz mi co� powiedzie� � rzek� Ramzes widz�c, �e jego religijny zast�pca oci�ga si� z po�egnaniem.

� Tak jest, panie. Mam obowi�zek przypomnie� ci, �e ka�dy faraon, zaraz po obj�ciu w�adzy i pogrzebaniu swego poprzednika, musi pomy�le� o wzniesieniu dwu budowli: grobu dla siebie i �wi�tyni dla bog�w.

� Ot� w�a�nie! � zawo�a� pan. � Nieraz ju� my�la�em o tym, ale nie maj�c pieni�dzy nie �piesz� si� z wydawaniem rozkaz�w. Bo rozumiesz � doda� z o�ywieniem � �e je�eli zbuduj� co�, to co� wielkiego, co� co by kaza�o Egiptowi niepr�dko zapomnie� o mnie�

Tymczasem Pentuer wybiera� si� z powrotem do Dolnego Egiptu, aby z jednej strony znale�� po trzynastu delegat�w stanu rolniczego i rzemie�lniczego dla faraona, z drugiej za� � aby zach�ci� ludno�� pracuj�c� do upominania si� o ulgi, jakie przyobieca� nowy w�adca. W jego bowiem przekonaniu najwi�ksz� spraw� dla Egiptu by�o: usun�� krzywdy, jakich doznawa�y, i nadu�ycia, jakim ulega�y klasy pracuj�ce.

Niemniej Pentuer by� kap�anem i nie tylko nie pragn�� upadku swego stanu, ale nawet nie chcia� zrywa� w�z��w, jakie go z nim ��czy�y.

Tote� aby zaznaczy� swoj� wierno��, Pentuer poszed� z po�egnaniem do Herhora.

Pot�ny niegdy� dostojnik przyj�� go z u�miechem.

� Rzadki go�� rzadki go��!.. � zawo�a� Herhor. � Od czasu jak mog�e� zosta� doradc� jego �wi�tobliwo�ci, nie pokazujesz mi si� Co prawda, nie ty jeden!.. Ale cokolwiek nast�pi, nie zapomn� twoich us�ug, cho�by� mnie jeszcze bardziej unika�.

� Ani jestem doradc� pana naszego, ani unikam waszej dostojno�ci, kt�rego �asce zawdzi�czam to, czym dzi� jestem� � odpar� Pentuer.

� Wiem, wiem! � przerwa� Herhor. � Nie przyj��e� wysokiego dostoje�stwa, aby nie pracowa� na zgub� �wi�ty�. Wiem, wiem!.. cho� mo�e i szkoda, �e nie zosta�e� doradc� rozbrykanego m�okosa, kt�ry niby to nami rz�dzi� Z pewno�ci� nie pozwoli�by� mu otacza� si� zdrajcami, kt�rzy go zgubi��

Pentuer nie chc�c rozmawia� o tak dra�liwych kwestiach opowiedzia� Herhorowi, po co jedzie do Dolnego Egiptu.

� Owszem � odpar� Herhor � niechaj Ramzes XIII zwo�uje zebranie wszystkich stan�w�

Ma do tego prawo.

Ale � doda� nagle � szkoda mi, �e ty si� w to mi�szasz� Du�e zmiany zasz�y w tobie!..

Pami�tasz, co m�wi�e� w czasie owych manewr�w pod Pi-Bailos do mego adiutanta?� Przypomn� ci: m�wi�e�, �e potrzeba ograniczy� nadu�ycia i rozpust� faraon�w. A dzi�� sam popierasz dziecinne pretensje najwi�kszego rozpustnika, jakiego mia� kiedy Egipt.

� Ramzes XIII � przerwa� mu Pentuer � chce poprawi� dol� ludu. By�bym wi�c g�upim i nikczemnym, gdybym ja, syn ch�op�w, nie s�u�y� mu w tej sprawie.

� Nie pytasz jednak, czy to nie zaszkodzi nam, kap�a�stwu?�

Pentuer zdziwi� si�.

� Wszak�e sami dajecie wielkie ulgi ch�opom nale��cym do �wi�ty�! � zawo�a�. � Mam zreszt� wasze pozwolenie�

� Co?� jakie?� � spyta� Herhor.

� Przypomnij sobie, wasza dostojno��, t� noc, podczas kt�rej, w �wi�tyni Seta, witali�my naj�wi�tobliwszego Beroesa. Mefres m�wi� wtedy, �e Egipt upad� skutkiem poni�enia si� stanu kap�a�skiego, a ja twierdzi�em, �e n�dza ludu jest przyczyn� niedoli pa�stwa. Na co ty, o ile pami�tam, odpowiedzia�e�:

�Niech Mefres zajmuje si� pod�wigni�ciem kap�an�w, a Pentuer popraw� losu ch�opstwa�

Ja za� b�d� zapobiega� zgubnej wojnie mi�dzy Egiptem i Asyri���

� A widzisz � przerwa� arcykap�an � wi�c masz obowi�zek dzia�a� z nami, nie z Ramzesem.

� Albo� on chce wojny z Asyri�?� � odpar� energicznie Pentuer. � Czy mo�e przeszkadza kap�anom w nabywaniu m�dro�ci?� Chce da� ludowi si�dmy dzie� na odpoczynek, a p�niej obdarzy� ka�d� rodzin� ch�opsk� ma�ym kawa�kiem gruntu� I nie m�w mi, wasza dostojno��, �e faraon chce z�ego: bo przecie na folwarkach �wi�ty� sprawdzono, �e ch�op wolny i maj�cy sw�j zagon bez por�wnania lepiej pracuje ani�eli niewolnik.

� Ale� ja nic nie mam przeciw ulgom dla posp�lstwa! � zawo�a� Herhor. � Tylko jestem przekonany, �e Ramzes nie zrobi nic dla ludu.

� Z pewno�ci� � nie, je�eli odm�wicie mu pieni�dzy�

� Cho�by�my mu dali piramid� z�ota i srebra, a drug� klejnot�w, nic nie zrobi, bo to rozhukany dzieciak, kt�rego asyryjski pose� Sargon nigdy nie nazywa� inaczej, tylko � ch�ystkiem�

� Faraon ma wielkie zdolno�ci�

� Ale nic nie wie, niczego nie umie! � m�wi� Herhor. � Ledwie troch� zawadzi� o wy�sz� szko��, z kt�rej czym pr�dzej uciek�. Tote� dzi� w sprawach rz�du jest jak �lepy, jest jak dziecko, kt�re �mia�o przestawia warcaby, ale nie ma poj�cia o grze w warcaby.

� Jednak rz�dzi�

� Co to za rz�dy, Pentuerze! � odpar� z u�miechem arcykap�an. � Pootwiera� nowe szko�y wojskowe, pomno�y� liczb� pu�k�w, zbroi ca�y nar�d, obiecuje �wi�ta posp�lstwu� Ale jak on to wykona?� Trzymasz si� z daleka od niego, wi�c nic nie wiesz; lecz ja zapewniam ci�, �e on wydaj�c rozkazy wcale nie zastanawia si�: kto to zrobi? czy s� �rodki? jakie b�d� nast�pstwa?..

Tobie si� zdaje, �e on rz�dzi. To ja rz�dz�, ja ci�gle rz�dz�, ja, kt�rego on wyp�dzi� od siebie� Ja robi� to, �e dzi� mniej wp�ywa podatk�w do skarbu, ale ja te� zapobiegam buntowi ch�opstwa, kt�ry ju� by wybuchn��; ja sprawiam, �e nie porzucono rob�t przy kana�ach, groblach i go�ci�cach. Ja w ko�cu ju� dwa razy powstrzymywa�em Asyri� od wypowiedzenia nam wojny, kt�r� ten szaleniec wywo�uje wojskowymi rozporz�dzeniami�

Ramzes rz�dzi!.. On tylko robi zam�t. Mia�e� pr�b� jego gospodarki w Dolnym Egipcie: pi�, hula�, sprowadza� coraz nowe dziewcz�ta i � niby to zajmowa� si� administracj� nomes�w, ale nic, zupe�nie nic nie rozumia�. Co za� najgorsze: wda� si� z Fenicjanami, ze zbankrutowan� szlacht� i rozmaitego gatunku zdrajcami, kt�rzy pchaj� go do zguby.

� A zwyci�stwo nad Sodowymi Jeziorami?� � spyta� Pentuer.

� Przyznaj� mu energi� i znajomo�� sztuki wojskowej � odpar� Herhor. � To jedno on umie.

Lecz powiedz sam, czy wygra�by bitw� nad Sodowymi Jeziorami, gdyby nie pomoc twoja i innych kap�an�w?� Przecie� wiem, �e zawiadamiali�cie go o ka�dym ruchu libijskiej bandy� A teraz pomy�l, czy Ramzes, nawet z wasz� pomoc�, m�g�by wygra� bitw�, na przyk�ad � przeciw Nitagerowi?� Nitager to mistrz; Ramzes to dopiero czeladnik.

� Wi�c czym sko�czy si� wasza nienawi��? � zapyta� Pentuer.

� Nienawi��!.. � powt�rzy� arcykap�an. � Albo� ja mog� nienawidzie� ch�ystka, kt�ry w dodatku jest tak obsaczony jak jele� w w�wozach przez my�liwc�w. Musz� jednak przyzna�, i� jego rz�dy s� tak szkodliwe dla Egiptu, �e gdyby Ramzes mia� brata albo gdyby Nitager by� m�odszy, ju� usun�liby�my dzisiejszego faraona�

� A wasza dostojno�� zosta�by� jego nast�pc�!.. � wybuchn�� Pentuer.

Herhor wcale nie obrazi� si�.

� Dziwnie zg�upia�e�, Pentuerze � odpar� wzruszaj�c ramionami � od czasu gdy robisz polityk� na w�asny rachunek. Rozumie si�, �e gdyby zabrak�o faraona, ja mia�bym obowi�zek zosta� nim, jako arcykap�an Amona teba�skiego i naczelnik najwy�szej rady kap�a�skiej. Ale na co mi to? Czyli� od kilkunastu lat nie mam wi�kszej w�adzy ani�eli faraonowie?� Albo czy dzi� ja, wyp�dzony minister wojny, nie robi� w pa�stwie tego, co uwa�am za potrzebne?�

Ci sami arcykap�ani, skarbnicy, s�dziowie, nomarchowie, a nawet jenera�owie, kt�rzy mnie teraz unikaj�, musz� przecie spe�nia� ka�dy tajemny rozkaz najwy�szej rady, opatrzony moj� piecz�ci�. Czy jest w Egipcie cz�owiek, kt�ry by takich zlece� nie spe�ni�?� Czy ty sam o�mieli�by� si� im opiera�?�

Pentuer zwiesi� g�ow�. Je�eli pomimo �mierci Ramzesa XII utrzyma�a si� najwy�sza, tajna rada kap�a�ska, to Ramzes XIII albo musi jej ulec, albo stoczy� z ni� walk� na �ycie i �mier�.

Faraon mia� za sob� ca�y nar�d, ca�e wojsko, wielu kap�an�w i wi�kszo�� cywilnych dostojnik�w. Rada mog�a rachowa� ledwo na par� tysi�cy stronnik�w, na swoje skarby i nies�ychanie m�dr� organizacj�. Si�y najzupe�niej nier�wne, ale wynik walki � bardzo w�tpliwy.

� Wi�c wy postanowili�cie zgubi� faraona!.. � szepn�� Pentuer.

� Wcale nie. Chcemy tylko uratowa� pa�stwo.

� W takim razie: c� powinien robi� Ramzes XIII�

� Co on zrobi?� nie wiem � odpar� Herhor. � Ale wiem, co robi� jego ojciec.

Ramzes XII r�wnie� zacz�� rz�dy od nieuctwa i samowoli; lecz gdy zabrak�o mu pieni�dzy, a najgorliwsi stronnicy pocz�li go lekcewa�y�, zwr�ci� si� do bog�w. Otoczy� si� kap�anami, uczy� si� od nich, ba! nawet o�eni� si� z c�rk� arcykap�ana Amenhotepa� I po kilkunastu latach doszed� do tego, �e sam zosta� arcykap�anem nie tylko pobo�nym, ale nawet bardzo uczonym.

� A je�eli faraon nie us�ucha tej rady? � spyta� Pentuer.

� To obejdziemy si� bez niego � rzek� Herhor.

Po chwili za� ci�gn�� dalej:

� Pos�uchaj mnie, Pentuerze. Ja wiem nie tylko, co robi, ale nawet: o czym my�li ten tw�j faraon, kt�ry zreszt� nie odby� jeszcze uroczystej koronacji, wi�c dla nas jest niczym. Ja wiem, �e on chce zrobi� kap�an�w swoimi s�ugami, a siebie � jedynym panem Egiptu.

Ale taki zamiar jest g�upstwem, a nawet zdrad�. Nie faraonowie � o czym dobrze wiesz � stworzyli Egipt, lecz bogowie i kap�ani. Nie faraonowie oznaczaj� przyb�r Nilu i reguluj� jego wylewy; nie faraonowie nauczyli lud sia�, zbiera� p�ody, hodowa� byd�o. Nie faraonowie lecz� choroby mieszka�c�w i czuwaj� nad bezpiecze�stwem pa�stwa od zewn�trznych wrog�w�

C� by zatem by�o, sam powiedz, gdyby nasz stan wyda� Egipt na �ask� faraon�w? Najm�drszy z nich ma za sob� do�wiadczenie z lat kilkudziesi�ciu; ale stan kap�a�ski bada� i uczy� si� przez dziesi�tki tysi�cy lat� Najpot�niejszy w�adca ma jedn� par� oczu i r�k � przy sobie; podczas gdy my posiadamy tysi�ce oczu i r�k we wszystkich nomesach i nawet w obcych pa�stwach�

Czy wi�c dzia�alno�� faraona mo�e por�wnywa� si� z nasz� i � w razie r�nicy zda� � kto powinien ust�pi�: my czy on?�

� A c� ja teraz mam robi�? � wtr�ci� Pentuer.

� R�b, co ci ka�e ten m�odzik, byle� nie zdradzi� �wi�tych tajemnic. A reszt� zostaw czasowi� Szczerze pragn�, a�eby m�odzieniec, nazywany Ramzesem XIII, upami�ta� si�, i przypuszczam, �e zrobi�by to, gdyby� Gdyby nie zwi�za� si� z obmierz�ymi zdrajcami, nad kt�rymi ju� zawis�a r�ka bog�w.

Pentuer po�egna� arcykap�ana, pe�en smutnych przeczu�. Nie upad� jednak na duchu wiedz�c, �e cokolwiek dzi� zdob�dzie dla poprawienia bytu ludowi, to ju� zostanie, cho�by faraon ugi�� si� przed pot�g� kap�an�w.

�W najgorszym po�o�eniu � my�la� � trzeba robi�, co mo�emy i co do nas nale�y. Kiedy� poprawi� si� stosunki, a tera�niejszy zasiew wyda owoce.� Niemniej jednak postanowi� wyrzec si� agitacji mi�dzy ludem. Owszem, got�w by� uspakaja� niecierpliwych, aby nie powi�kszali k�opot�w faraonowi.

W par� tygodni p�niej Pentuer wje�d�a� w granice Dolnego Egiptu upatruj�c po drodze najrozs�dniejszych ch�op�w i rzemie�lnik�w, spomi�dzy kt�rych mo�na by wybra� delegat�w do zgromadzenia, kt�re zwo�ywa� faraon.

Wsz�dzie na drodze spotyka� oznaki najwy�szego wzburzenia: zar�wno ch�opi, jak i rzemie�lnicy domagali si�, aby im dano si�dmy dzie� wypoczynku i p�acono za wszelkie publiczne roboty, jak by�o dawniej. A tylko upomnieniom kap�an�w r�nych �wi�ty� nale�a�o zawdzi�cza�, �e nie wybuchn�� bunt og�lny, a przynajmniej, �e rob�t nie przerywano.

Zarazem uderzy�o go kilka nowych zjawisk, kt�rych miesi�c temu nie dostrzega�.

Przede wszystkim lud podzieli� si� na dwie partie. Jedni byli stronnikami faraona i wrogami kap�an�w, drudzy � burzyli si� przeciw Fenicjanom. Jedni dowodzili, �e kap�ani powinni wyda� faraonowi skarby Labiryntu, drudzy szeptali, �e � faraon zanadto proteguje cudzoziemc�w.

Najdziwniejsz� jednak by�a pog�oska, nie wiadomo sk�d powsta�a, �e Ramzes XIII � zdradza objawy ob��kania jak jego brat przyrodni i starszy, kt�ry w�a�nie dlatego zosta� usuni�ty od tronu. O wie�ci tej m�wili kap�ani, pisarze, nawet ch�opi.

� Kto wam opowiada takie k�amstwa?� � zapyta� Pentuer jednego ze znajomych in�ynier�w.

� To nie k�amstwo � odpar� in�ynier � ale smutna prawda. W pa�acach teba�skich widziano faraona, jak biega� nagi po ogrodach� A pewnego wieczora jego �wi�tobliwo�� w nocy, pod oknami kr�lowej Nikotris, wlaz� na drzewo i rozmawia� z ni� sam�.

Pentuer zapewni� go, �e nie dawniej jak przed p� miesi�cem widzia� faraona, kt�ry cieszy si� najlepszym zdrowiem. Wnet jednak pozna�, �e in�ynier nie ufa mu.

�To ju� sprawa Herhora!.. � pomy�la�. � Zreszt� tylko kap�ani mogliby mie� tak szybkie wiadomo�ci z Teb�w��

Na chwil� straci� ch�� do zajmowania si� wyborem delegat�w, lecz znowu odzyska� energi�, wci�� powtarzaj�c sobie, �e � co lud dzi� pozyska, tego nie straci jutro� Chyba gdyby zasz�y jakie� nadzwyczajne wypadki!

Za Memfisem, na p�noc od piramid i Sfinksa, wznosi�a si� ju� na granicy piask�w niewielka �wi�tynia bogini Nut. Mieszka� tam stary kap�an Menes, najwi�kszy w Egipcie znawca gwiazd, zarazem in�ynier.

Gdy trafi�a si� w pa�stwie budowa du�ego gmachu albo nowego kana�u, Menes schodzi� na grunt i wytyka� kierunek. Poza obr�bem tego �y� ubogi i samotny w swej �wi�tyni, nocami badaj�c gwiazdy, w dzie� pracuj�c nad osobliwymi przyrz�dami.

Od kilku lat Pentuer nie by� w tym miejscu, tote� uderzy�o go opuszczenie i ub�stwo. Ceglany mur wali� si�, w ogrodzie posch�y drzewa, na dziedzi�cu wa��sa�a si� chuda koza i par� kur.

Przy �wi�tyni nie by�o nikogo. Dopiero gdy Pentuer zacz�� wo�a�, z pylonu wyszed� stary cz�owiek. Mia� bose nogi, na g�owie brudny czepiec, jak ch�opi, doko�a bioder �achman opaski, a na plecach pantercz� sk�r�, z kt�rej szer�� wype�z�a. Mimo to jego postawa by�a pe�na godno�ci, a oblicze rozumu. Bystro przypatrzy� si� go�ciowi i rzek�:

� Albo mi si� zdaje, albo jeste� Pentuerem?�

� Jestem nim � odrzek� przybysz i serdecznie u�ciska� starca.

� Ho!.. ho!.. � zawo�a� Menes, on to by� bowiem � widz�, �e zmieni�e� si� na dostojnych posadzkach. Masz g�adk� sk�r�, bielsze r�ce i z�oty �a�cuch na szyi. Na tak� ozdob� d�ugo musi czeka� bogini oceanu niebieskiego matka Nut!..

Pentuer chcia� zdj�� �a�cuch, ale Menes powstrzyma� go z u�miechem.

� Daj pok�j! � rzek�. � Gdyby� wiedzia�, jakie klejnoty mamy na niebie, nie kwapi�by� si� z ofiarowaniem z�ota� C�, przychodzisz do nas osiedli� si�?�

Pentuer potrz�sn�� g�ow�.

� Nie � odpar�. � Przyszed�em tylko pok�oni� si� tobie, boski nauczycielu.

� A potem znowu do dworu? � �mia� si� starzec. � Oj wy, wy, wy!.. gdyby�cie wiedzieli, co tracicie porzucaj�c m�dro�� dla pa�ac�w, byliby�cie najsmutniejszymi lud�mi.

� Sam jeste�, nauczycielu?

� Jak palma w pustyni, szczeg�lniej dzi�, kiedy m�j g�uchoniemy poszed� z koszem do Memfisu, u�ebra� co dla matki Re i jej kap�ana.

� I nie przykro ci?�

� Mnie?� � zawo�a� Menes. � Przez czas, kiedy�my si� nie widzieli, wydar�em bogom kilka tajemnic, kt�rych nie odst�pi�bym za obie korony Egiptu!..

� Czy to sekret?� � zapyta� Pentuer.

� Co za sekret?� Przed rokiem doko�czy�em pomiar�w i rachunk�w odnosz�cych si� do wielko�ci ziemi�

� Co to znaczy?

Menes obejrza� si� i zni�y� g�os.

� Przecie� wiadomo ci � m�wi� � �e ziemia nie jest p�ask�, jak st�, ale � jest olbrzymi� kul�, na powierzchni kt�rej znajduj� si� morza, kraje i miasta�

� To wiadomo � rzek� Pentuer.

� Nie wszystkim � odpar� Menes. � A ju� wcale nie by�o wiadomo: jak wielk� mo�e by� ta kula�

� A ty wiesz? � zapyta� prawie wyl�kniony Pentuer.

� Wiem. Nasza piechota maszeruje na dzie� oko�o trzynastu mil egipskich[26]. Ot� kula ziemska jest tak ogromna, �e nasze wojska obesz�yby j� doko�a w ci�gu pi�ciu lat�

� Bogowie!.. � rzek� Pentuer. � Czy nie l�kasz si�, ojcze, my�le� o podobnych rzeczach?�

Menes wzruszy� ramionami.

� Mierzy� wielko��, c� w tym strasznego? � odpar�. � Mierzy� wielko�� piramidy czy ziemi, wszystko jedno.

Robi�em trudniejsze rzeczy, bo wymierzy�em odleg�o�� naszej �wi�tyni od pa�acu faraona, nie przechodz�c przez Nil�

� Strach!.. � szepn�� Pentuer.

� Co za strach?� Odkry�em ja rzecz, kt�rej naprawd� b�dziecie si� l�ka� Ale o tym nie m�w nikomu. Wiesz, w miesi�cu Paofi (lipiec-sierpie�) b�dziemy mieli za�mienie s�o�ca� w dzie� zrobi si� noc� I niech umr� �mierci� g�odow�, je�eli chybi�em w rachunku bodaj o dwudziest� cz�� godziny�

Pentuer dotkn�� amuletu, kt�ry mia� na piersiach, i odm�wi� modlitw�. Potem rzek�:

� Czyta�em w �wi�tych ksi�gach, �e ju� nieraz, ku utrapieniu ludzi, robi�a si� noc w po�udnie. Ale co to jest? nie rozumiem.

� Widzisz piramidy? � spyta� nagle Menes wskazuj�c ku pustyni.

� Widz�.

� A teraz postaw r�k� przed oczyma� Widzisz piramidy?� Nie widzisz. Ot� za�mienie s�o�ca jest tym samym: mi�dzy s�o�cem a nami staje ksi�yc, zas�ania ojca �wiat�a i robi noc�

� I to stanie si� u nas? � spyta� Pentuer.

� W miesi�cu Paofi. Pisa�em o tym do faraona my�l�c, �e w zamian z�o�y jak� ofiar� dla naszej zaniedbanej �wi�tyni. Ale on odczytawszy list wy�mia� mnie i kaza� memu pos�a�cowi zanie�� t� nowin� do Herhora�

� A Herhor?

� Da� nam trzydzie�ci miar j�czmienia. Ten jeden cz�owiek w Egipcie szanuje m�dro��; ale m�ody faraon jest lekkomy�lny.

� Nie b�d� surowym dla niego, ojcze � wtr�ci� Pentuer. � Ramzes XIII chce poprawi� dol� ch�op�w i rzemie�lnik�w: da im co si�dmy dzie� odpoczynek, zabroni bi� ich bez s�du, a mo�e obdaruje ziemi��

� A ja ci m�wi�, �e on jest lekkoduch � odpar� rozdra�niony Menes. � Dwa miesi�ce temu pos�a�em mu wielki plan ul�enia pracy ch�opom i� tak�e wy�mia� mnie!.. To nieuk i pysza�ek.

� Uprzedzasz si�, ojcze� Ale powiedz mi tw�j plan, a mo�e pomog� wykona� go.

� Plan!.. � powt�rzy� starzec. � To ju� nie plan, ale rzecz�

Powsta� z �awy i obaj z Pentuerem poszli do sadzawki w ogrodzie, nad kt�r� sta�a altana doskonale zas�oni�ta pn�cymi si� ro�linami.

W tym budynku znajdowa�o si� wielkie ko�o osadzone na poziomej osi, z mn�stwem wiaderek na obwodzie. Menes wszed� wewn�trz ko�a i zacz�� porusza� nogami. Ko�o obraca�o si�, a wiaderka czerpa�y wod� z sadzawki i wlewa�y j� w koryto stoj�ce wy�ej.

� Ciekawy przyrz�d! � rzek� Pentuer.

� Ale czy zgadniesz: co on mo�e zrobi� dla ludu egipskiego?

� Nie�

� Wi�c pomy�l, �e to ko�o jest pi�� albo i dziesi�� razy wi�ksze i �e w jego wn�trzu, zamiast cz�owieka, chodzi kilka par wo��w�

� Co�� co� wydaje mi si� � wtr�ci� Pentuer � ale jeszcze niedobrze rozumiem.

� A to takie proste! � odpar� Menes. � Za pomoc� tego ko�a wo�y lub konie mog�yby czerpa� wod� z Nilu i wlewa� j� do coraz wy�ej le��cych kana��w� W takim za� wypadku p� miliona ludzi, kt�rzy dzi� pracuj� przy wiadrach, mogliby odpoczywa� Teraz widzisz, �e m�dro�� wi�cej robi dla ludzkiego szcz�cia ani�eli faraonowie.

Pentuer potrz�sn�� g�ow�.

� Ile� by na to potrzeba drzewa � rzek� � ile wo��w, ile paszy!.. Zdaje mi si�, ojcze, �e twoje ko�o nie zast�pi si�dmego dnia odpoczynku.

� Widz� � odpowiedzia� Menes wzruszaj�c ramionami � �e nie wysz�y ci na po�ytek dostoje�stwa. Ale cho� straci�e� bystro��, kt�r� w tobie podziwia�em, poka�� ci jeszcze co�� Mo�e kiedy znowu nawr�cisz si� do m�dro�ci i gdy ja umr�, zechcesz pracowa� nad ulepszeniem i upowszechnieniem moich wynalazk�w.

Wr�cili do pylonu, a Menes pod�o�y� nieco paliwa pod miedziany kocio�ek. Rozdmucha� p�omie� i wkr�tce woda zacz�a si� gotowa�.

Z kocio�ka wychodzi�a pionowa rura zakryta ci�kim kamieniem. Gdy w kotle zasycza�o, Menes rzek�:

� Sta� w tej framudze i patrz�

Poruszy� korb� przytwierdzon� do rury i � w jednej chwili ci�ki kamie� wylecia� w powietrze, a komnata nape�ni�a si� k��bami pary.

� Dziwo!.. � krzykn�� Pentuer. Lecz wnet uspokoiwszy si� zapyta�: � No, a ten kamie� w czym poprawi byt ludu?

� Kamie� w niczym � odpowiedzia� ju� zniecierpliwiony m�drzec. � Ale zaprawd�, powiadam ci, i o tym pami�taj: przyjdzie czas, �e ko� i w� zast�pi� prac� ludzk�, a za� gotuj�ca si� woda zast�pi konia i wo�u.

� Ale co ch�opom z tego przyjdzie? � nalega� Pentuer.

� Biada mi! � zawo�a� Menes chwytaj�c si� za g�ow�. � Nie wiem, zestarza�e� si� czy zg�upia�e�, ale ju� ch�opi zas�onili przed tob� ca�y �wiat, za�mili ci umys�.

Tymczasem gdyby m�drcy mieli tylko ch�op�w na wzgl�dzie, powinni by rzuci� ksi�gi i rachunki i zosta� pastuchami!..

� Ka�da rzecz musi przynosi� po�ytek � wtr�ci� onie�mielony Pentuer.

� Wy, ludzie dworscy � rzek� z gorycz� Menes � cz�sto pos�ugujecie si� dwoma miarami!

Kiedy Fenicjanin przyniesie wam rubin lub szafir, nie pytacie, jaki z tego po�ytek, lecz kupujecie klejnot i zamykacie go w skrzyni. Ale gdy m�drzec przyjdzie do was z wynalazkiem, kt�ry m�g�by zmieni� posta� �wiata, zaraz pytacie: jaki z tego po�ytek?� Wida� strach was ogarnia, a�eby badacz nie za��da� gar�ci j�czmienia za przedmiot, kt�rego nie pojmuje wasz umys�.

� Gniewasz si�, ojcze?� Czyli� chcia�em zrobi� tobie przykro��?�

� Nie gniewam si�, lecz ubolewam. Jeszcze przed dwudziestoma laty by�o nas w tej �wi�tyni pi�ciu pracuj�cych nad odkryciem nowych tajemnic. Dzi� zosta�em ja sam i przez bogi! nie mog� znale�� nie tylko nast�pcy, ale nawet cz�owieka, kt�ry by mnie rozumia�.

� Z pewno�ci�, ojcze, zosta�bym tu do �mierci, aby pozna� boskie twoje pomys�y � rzek� Pentuer. � Powiedz jednak, czy mog� zamyka� si� dzi� w �wi�tyni, gdy wa�� si� losy pa�stwa, szcz�cie ludu prostego � i gdy m�j udzia��

� Wp�ynie na losy pa�stwa i kilku milion�w ludu?� � przerwa� szyderczo Menes. � O wy, doros�e dzieci w infu�ach i �a�cuchach dostojnik�w!.. Dlatego �e wolno wam zaczerpn�� wody z Nilu, zaraz wam si� zdaje, �e mo�ecie powstrzyma� przyb�r albo odp�yw rzeki.

Zaprawd�, inaczej nie my�li owca, kt�ra id�c za stadem wyobra�a sobie, �e ona je pop�dza!

� Ale� pomy�l tylko, nauczycielu. M�ody faraon ma serce pe�ne szlachetno�ci, chce da� ludowi si�dmy dzie� wypoczynku, sprawiedliwy s�d, a nawet ziemi�

Menes potrz�sn�� g�ow�.

� Wszystko to � m�wi� � s� rzeczy znikome. M�odzi faraonowie starzej� si�, a lud� Lud mia� ju� nieraz si�dmy dzie� odpoczynku i ziemi�, a potem je traci�� Ach, gdyby� tylko to zmieni�o si�!.. Ile� od trzech tysi�cy lat przesun�o si� nad Egiptem dynastii i kap�an�w, ile miast i �wi�ty� upad�o w gruzy, ba! nawet naros�y nowe warstwy ziemi�

Wszystko zmieni�o si� z wyj�tkiem tego, �e dwa i dwa jest cztery, �e tr�jk�t jest po�ow� prostok�ta, �e ksi�yc mo�e zakry� s�o�ce, a gotuj�ca si� woda wyrzuca kamie� w powietrze�

W znikomym �wiecie trwa i zostaje sama tylko m�dro��. � biada temu, kto dla rzeczy mijaj�cych jak ob�oki opuszcza wiekuiste! Jego serce nigdy nie zazna spokoju, a umys� b�dzie ko�ysa� si� jak cz�no podczas wichru.

� Bogowie m�wi� przez twoje usta, nauczycielu � odpar� po namy�le Pentuer � ale zaledwo jeden cz�owiek na miliony mo�e sta� si� ich naczyniem� I dobrze tak jest. Bo co by by�o, gdyby ch�opi ca�e noce patrzyli w gwiazdy, �o�nierze robili rachunki, a dostojnicy i faraon, zamiast rz�dzi�, wyrzucali kamienie za pomoc� gotuj�cej si� wody? Zanim ksi�yc raz obszed�by ziemi�, wszyscy musieliby pomrze� z g�odu� �adne te� ko�o ani kocio�ek nie obroni�by kraju przed napadem barbarzy�c�w ani wymierzy�by sprawiedliwo�ci pokrzywdzonym.

Wi�c � zako�czy� Pentuer � chocia� m�dro�� jest jak s�o�ce, krew i oddech, nie mo�emy jednak wszyscy by� m�drcami.

Na te s�owa Menes ju� nic nie odpowiedzia�.

Kilka dni przep�dzi� Pentuer w �wi�tyni boskiej Nut, lubuj�c si� ju� to widokiem piaszczystego morza, ju� to �yznej doliny Nilu. Razem z Menesem przypatrywa� si� gwiazdom, ogl�da� ko�o do czerpania wody, czasami chodzi� w stron� piramid. Podziwia� ub�stwo i geniusz swego nauczyciela, lecz w duchu m�wi�:

�Menes jest niezawodnie bogiem wcielonym w cz�owiecz� posta� i dlatego nie dba o �ycie ziemskie. Jego za� ko�o do czerpania wody nie przyjmie si� w Egipcie, bo naprz�d brak nam drzewa, a po wt�re do poruszania takich k� trzeba by mie� ze sto tysi�cy wo��w. A gdzie dla nich pasza, cho�by w G�rnym Egipcie?��

Przez ten czas, kiedy Pentuer obje�d�a� pa�stwo wybieraj�c delegat�w, Ramzes XIII mieszka� w Tebach i �eni� swego ulubie�ca Tutmozisa.

Przede wszystkim w�adca dwu �wiat�w, otoczony wspania�ym orszakiem, pojecha� na z�ocistym wozie do pa�acu najdostojniejszego Antefa, nomarchy Teb. Magnat wybieg� naprzeciw pana a� przed bram� i, zdj�wszy z n�g kosztowne sanda�y, na kl�czkach pom�g� Ramzesowi wysi���.

W zamian za ten ho�d faraon poda� mu do uca�owania r�k� i o�wiadczy�, �e od tej pory Antef staje si� jego przyjacielem i ma prawo wchodzi� w obuwiu nawet do sali tronowej.

Gdy za� znale�li si� w ogromnej komnacie pa�acu Antefa, pan wobec ca�ego orszaku odezwa� si�:

� Wiem, dostojny Antefie, �e jak czcigodni przodkowie twoi mieszkaj� w najpi�kniejszych grobach, tak ty, potomek ich, jeste� najprzedniejszym mi�dzy nomarchami Egiptu. Tobie za� zapewne wiadomo, �e na moim dworze i w wojsku, jak r�wnie� w moim kr�lewskim sercu, pierwsze miejsce zajmuje ulubieniec m�j i dow�dca gwardii � Tutmozis.

Wed�ug zdania m�drc�w: �le czyni bogacz, kt�ry najdro�szego klejnotu nie osadza w najpi�kniejszy pier�cie�. A �e tw�j r�d, Antefie, jest mi najdro�szy, a Tutmozis najmilszy, wi�c umy�li�em � po��czy� was ze sob�. Co �atwo mo�e si� sta�, je�eli c�rka twoja, pi�kna i m�dra Hebron, przyjmie za ma��onka Tutmozisa.

Na co dostojny Antef odpar�:

� Wasza �wi�tobliwo��, w�adco �ywego i zachodniego �wiata! Jak ca�y Egipt i wszystko, co w nim jest, nale�y do ciebie, tak ten dom i wszyscy jego mieszka�cy s� twoj� w�asno�ci�.

Skoro za� pragniesz w swym sercu, aby moja c�rka, Hebron, zosta�a �on� ulubie�ca twego, Tutmozisa, wi�c niech tak b�dzie�

Teraz faraon opowiedzia� Antefowi, �e Tutmozis ma dwadzie�cia talent�w rocznej p�acy ze skarbu i znaczne dobra w�asne w r�nych nomesach. Za� dostojny Antef o�wiadczy�, �e jego jedyna c�rka Hebron b�dzie mia�a pi��dziesi�t talent�w rocznie tudzie� prawo korzystania z d�br ojca w tych nomesach, w kt�rych na d�u�szy czas zatrzyma si� dw�r kr�lewski.

A poniewa� Antef nie mia� syna, wi�c ca�y jego ogromny i nie zad�u�ony maj�tek musia� kiedy� przej�� na Tutmozisa wraz z urz�dem nomarchy Teb, o ile zgadza�oby si� to z wol� jego �wi�tobliwo�ci.

Po uko�czeniu uk�ad�w wszed� z dziedzi�ca Tutmozis i podzi�kowa� Antefowi naprz�d za to, �e takiemu jak on n�dzarzowi oddaje swoj� c�rk�, a po wt�re � �e j� tak pi�knie wychowa�. Zarazem um�wiono si�, �e ceremonia za�lubin odb�dzie si� w ci�gu kilku dni. Tutmozis bowiem, jako dow�dca gwardii, nie ma czasu na zbyt d�ugie uroczysto�ci wst�pne.

� �ycz� ci szcz�cia, m�j synu � zako�czy� z u�miechem Antef � tudzie� wielkiej cierpliwo�ci. Albowiem ukochana c�rka moja, Hebron, ma ju� dwadzie�cia lat, jest pierwsz� elegantk� w Tebach i przywyk�a posiada� swoj� wol�

Na bogi!.. m�wi� ci, �e moja w�adza nad Tebami zawsze ko�czy�a si� przy furcie ogrod�w mojej c�rki. I l�kam si�, �e twoje jeneralstwo nie wi�ksze zrobi na niej wra�enie.

Z kolei szlachetny Antef zaprosi� swoich go�ci na wspania�� uczt�, w czasie kt�rej ukaza�a si� pi�kna Hebron z wielkim orszakiem towarzyszek.

W sali jadalnej sta�o mn�stwo stolik�w na dwie i cztery osoby tudzie� jeden wi�kszy st� na wzniesieniu dla faraona. Aby uczci� Antefa i swego ulubie�ca, jego �wi�tobliwo�� zbli�y� si� do Hebron i zaprosi� j� do swego sto�u.

Panna Hebron by�a rzeczywi�cie pi�kna, a robi�a wra�enie osoby do�wiadczonej, co w Egipcie nie stanowi�o osobliwo�ci. Ramzes pr�dko spostrzeg�, �e narzeczona wcale nie zwraca uwagi na przysz�ego ma��onka, ale za to posy�a wymowne spojrzenia w stron� jego, faraona.

I to tak�e nie by�o dziwem w Egipcie.

Gdy go�cie zasiedli przy stolikach, gdy odezwa�a si� muzyka, a tancerki zacz�y roznosi� mi�dzy biesiadnikami wino i kwiaty, Ramzes odezwa� si�:

� Im d�u�ej patrz� na ciebie, Hebron, tym wi�cej zdumiewam si�. Gdyby tu wszed� kto obcy, uwa�a�by ci� za bogini� albo arcykap�ank�, ale nigdy za szcz�liw� narzeczon�.

� Mylisz si�, panie � odpar�a. � W tej chwili jestem szcz�liw�, ale nie z mego narzecze�stwa�

� Jak to mo�e by�?� � przerwa� faraon.

� Ma��e�stwo nie n�ci mnie i z pewno�ci� wola�abym zosta� arcykap�ank� Izydy ani�eli �on��

� Wi�c dlaczego wychodzisz za m��?

� Robi� to dla ojca, kt�ry koniecznie chce mie� spadkobierc� swej s�awy� G��wnie za� dlatego, �e ty tak chcesz, panie�

� M�g��eby ci si� nie podoba� Tutmozis?

� Tego nie m�wi�. Tutmozis jest pi�kny, jest pierwszym elegantem w Egipcie, �adnie �piewa i bierze nagrody na igrzyskach. Jego za� stanowisko dow�dcy gwardii waszej �wi�tobliwo�ci nale�y do najpierwszych w kraju.

Mimo to, gdyby nie pro�by ojca i tw�j rozkaz, panie, nie zosta�abym jego �on�� Cho� i tak nie b�d� ni�!.. Tutmozisowi wystarczy m�j maj�tek i tytu�y po moim ojcu, a reszt� znajdzie u tancerek.

� I on wie o swoim nieszcz�ciu?

Hebron u�miechn�a si�.

� On od dawna wie, �e cho�bym nie by�a c�rk� Antefa, ale ostatniego paraszyty, jeszcze nie odda�abym si� cz�owiekowi, kt�rego nie kocham. A pokocha� mog�abym tylko wy�szego od siebie.

� M�wisz to naprawd�?.. � dziwi� si� Ramzes.

� Mam przecie� dwadzie�cia lat, wi�c ju� od sze�ciu lat otaczaj� mnie wielbiciele. Pr�dko jednak pozna�am ich warto�� A dzi� wol� s�ucha� rozmowy uczonych kap�an�w ani�eli �piew�w i o�wiadczyn eleganckiej m�odzie�y.

� W takim razie nie powinienem siedzie� przy tobie, Hebron, bo nawet nie jestem elegantem, a ju� wcale nie posiadam m�dro�ci kap�a�skiej�

� O, ty, panie, jeste� czym� wi�kszym� � odpar�a mocno rumieni�c si�. � Ty jeste� w�dz, kt�ry odni�s� zwyci�stwo� Ty jeste� porywczy jak lew, bystry jak s�p� Przed tob� miliony upadaj� na twarz, a pa�stwa dr��� Albo� nie wiemy, jak� trwog� budzi w Tyrze i Niniwie twoje imi�? Bogowie mogliby zazdro�ci� twojej pot�gi�

Ramzes zmi�sza� si�.

� O Hebron, Hebron� Gdyby� wiedzia�a, jaki niepok�j zasiewasz w moim sercu!..

� Dlatego � m�wi�a � godz� si� na ma��e�stwo z Tutmozisem� B�d� bli�sz� waszej �wi�tobliwo�ci i cho� co kilka dni b�d� widywa�a ciebie, panie�

To powiedziawszy � wsta�a od stolika i odesz�a.

Post�pek jej spostrzeg� Antef i wyl�kniony przybieg� do Ramzesa.

� O panie! � zawo�a� � czy moja c�rka nie powiedzia�a czego niestosownego?� To niepohamowana lwica�

� Uspok�j si� � odpar� faraon. � Twoja c�rka jest pe�na m�dro�ci i powagi. Wysz�a za�, bo spostrzeg�a, �e wino waszej dostojno�ci zbyt silnie rozwesela biesiadnik�w.

Rzeczywi�cie w sali jadalnej panowa� wielki ha�as, tym bardziej �e Tutmozis porzuciwszy rol� wicegospodarza zrobi� si� najbardziej o�ywionym biesiadnikiem.

� Poufnie rzekn� waszej �wi�tobliwo�ci � szepn�� Antef � �e biedny Tutmozis bardzo b�dzie musia� pilnowa� si� wobec Hebron�

Ta pierwsza uczta przeci�gn�a si� do rana. Wprawdzie faraon zaraz wyjecha�, lecz inni zostali � z pocz�tku na krzes�ach, p�niej na posadzkach� A� wreszcie musia� Antef wozami rozes�a� ich do dom�w, niby rzeczy martwe.

W kilka dni odby�a si� uroczysto�� za�lubin.

Do pa�acu Antefa zeszli si� arcykap�ani Herhor i Mefres, nomarchowie s�siednich nomes�w i najwy�si dostojnicy miasta Teb�w. P�niej przyjecha� na dwukolnym wozie Tutmozis otoczony oficerami gwardii, a na ko�cu � jego �wi�tobliwo�� Ramzes XIII.

Towarzyszyli panu: wielki pisarz, naczelnik �ucznik�w, naczelnik konnicy, wielki s�dzia, wielki skarbnik, arcykap�an Sem i genera�owie-adiutanci.

Gdy wspania�e to zgromadzenie znalaz�o si� w sali przodk�w najdostojniejszego Antefa, ukaza�a si� Hebron w bia�ych szatach, z licznym orszakiem przyjaci�ek i s�u�ebnic. W�wczas ojciec jej, spaliwszy kadzi�o przed Amonem, pos�giem swego ojca i � siedz�cym na wzniesieniu Ramzesem XIII, o�wiadczy�, �e c�rk� swoj� Hebron uwalnia spod opieki i ofiaruje jej posag. Przy czym poda� jej w z�otej puszce odno�ny akt spisany na papirusie wobec s�du.

Po kr�tkiej przek�sce panna m�oda wsiad�a do kosztownej lektyki niesionej przez o�miu urz�dnik�w nomesu. Przed ni� sz�a muzyka i �piewacy, doko�a lektyki dostojnicy, a za nimi wielki t�um ludu. Ca�y ten orszak posuwa� si� ku �wi�tyni Amona, przez najpi�kniejsze ulice Teb�w, w�r�d t�umu tak licznego jak na pogrzebie faraona.

W �wi�tyni lud zosta� za murem, a pa�stwo m�odzi, faraon i dygnitarze weszli do sali kolumnowej. Tu Herhor spali� kadzid�a przed zas�oni�tym pos�giem Amona, kap�anki wykona�y �wi�ty taniec, a Tutmozis przeczyta� z papirusa akt nast�puj�cy:

� �Ja, Tutmozis, dow�dca gwardii jego �wi�tobliwo�ci Ramzesa XIII, bior� ciebie, Hebron, c�rk� nomarchy teba�skiego, Antefa, za �on�. Daj� ci zaraz sum� dziesi�ciu talent�w za to, �e� �on� moj� by� zechcia�a. Na ubranie twoje przeznaczam ci trzy talenty rocznie, a na wydatki domowe po talencie co miesi�c. Z dzieci, kt�re mie� b�dziemy, syn najstarszy b�dzie spadkobierc� maj�tku, jaki dzi� posiadam i w przysz�o�ci naby� mog�. Je�elibym nie �y� z tob�, rozwi�d� si� i inn� poj�� �on�, b�d� obowi�zanym do wyp�acenia ci czterdziestu talent�w, jakow� sum� opieram na maj�tku moim. Syn nasz, gdy obejmie maj�tek, b�dzie obowi�zany p�aci� ci pi�tna�cie talent�w rocznie. Dzieci za� sp�odzone z inn� �on� nie b�d� mia�y prawa do maj�tku pierworodnego syna naszego.�@

Teraz wyst�pi� wielki s�dzia i w imieniu Hebron przeczyta� akt, w kt�rym m�oda pani obiecuje: dobrze karmi� i odziewa� ma��onka swego, dba� o jego dom, rodzin�, s�u�b�, inwentarz i niewolnik�w, i powierza temu� ma��onkowi zarz�d maj�tkiem, jaki otrzyma�a i otrzyma od ojca.

Po odczytaniu akt�w Herhor poda� Tutmozisowi puchar wina.

Pan m�ody wypi� po�ow�, panna Hebron umoczy�a usta, po czym oboje spalili kadzid�a przed purpurow� zas�on�.

Opu�ciwszy �wi�tyni� Amona teba�skiego pa�stwo m�odzi i ich wspania�y orszak udali si� przez alej� sfinksow� do kr�lewskiego pa�acu. Gromady ludu i �o�nierzy wita�y ich okrzykami rzucaj�c na drog� kwiaty.

Tutmozis dotychczas mieszka� w komnatach faraona. Lecz w dniu wesela pan darowa� mu pi�kny pa�acyk, w g��bi ogrod�w, otoczony lasem fig, mirt�w i baobab�w, gdzie m�odzi ma��onkowie mogli przep�dza� dni szcz�cia, ukryci przed ludzkim okiem, jakby odci�ci od �wiata. W spokojnym tym zak�tku tak rzadko pokazywali si� ludzie, �e nawet ptaki nie ucieka�y przed nimi.

Gdy nowo�e�cy i go�cie znale�li si� w nowym mieszkaniu, nast�pi�a ceremonia �lubu ostateczna.

Tutmozis uj�� za r�k� Hebron i podprowadzi� j� do ognia p�on�cego przed pos�giem Izydy.

Wtedy Mefres wyla� na g�ow� panny �y�k� �wi�tej wody, Hebron dotkn�a r�k� ognia, a Tutmozis podzieli� si� z ni� kawa�kiem chleba i na palec w�o�y� jej sw�j pier�cie� na znak, �e od tej pory zostaje pani� maj�tku, s�ug, trz�d i niewolnik�w pana m�odego.

Przez ten czas kap�ani �piewali hymny weselne i obnie�li pos�g boskiej Izydy po ca�ym domu. Kap�anki za� wykona�y �wi�te ta�ce.

Dzie� ten zako�czy� si� widowiskami i wielk� uczt�, podczas kt�rej wszyscy spostrzegli, �e Hebron ci�gle towarzyszy�a faraonowi, a Tutmozis trzyma� si� od niej z daleka i tylko cz�stowa� go�ci.

Gdy zesz�y gwiazdy, �wi�ty Herhor opu�ci� uczt�, a wkr�tce po nim wymkn�o si� kilku najwy�szych dostojnik�w. Za� oko�o p�nocy w podziemiach �wi�tyni Amona zebra�y si� nast�puj�ce czcigodne osoby: arcykap�ani Herhor, Mefres i Mentezufis, najwy�szy s�dzia Teb�w tudzie� naczelnicy nomes�w Abs, Horti i Emsuch.

Mentezufis obejrza� grube kolumny, zamkn�� drzwi, pogasi� �wiat�a, i zosta�a w niskiej komnacie tylko jedna lampa p�on�ca przed pos��kiem Horusa. Dostojnicy zasiedli na trzech kamiennych �awach, a nomarcha Absu rzek�:

� Gdyby mi kazano okre�li� charakter jego �wi�tobliwo�ci Ramzesa XIII, zaiste! nie potrafi�bym tego uczyni�

� Wariat! � wtr�ci� Mefres.

� Czy wariat, nie wiem � odpar� Herhor. � W ka�dym razie cz�owiek bardzo niebezpieczny.

Asyria ju� dwa razy przypomina�a nam o ostatecznym traktacie, a dzi�, jak s�ysz�, zaczyna niepokoi� si� zbrojeniem Egiptu�

� O to mniejsza � rzek� Mefres. � Gorsze bowiem jest, �e ten bezbo�nik naprawd� my�li naruszy� skarby Labiryntu�

� A ja bym s�dzi� � odezwa� si� nomarcha Emsuchu � �e gorsze s� obietnice porobione ch�opom. Dochody pa�stwa i nasze stanowczo zachwiej� si�, je�eli posp�lstwo zacznie �wi�towa� co si�dmy dzie� A gdyby jeszcze faraon nada� im grunta.

� On got�w to zrobi� � szepn�� najwy�szy s�dzia.

� Czy aby got�w?� � spyta� nomarcha Horti. � Mnie si� zdaje, �e on tylko chce pieni�dzy.

Gdyby mu wi�c ust�pi� co� ze skarb�w Labiryntu�

� Nie mo�na � przerwa� Herhor. � Pa�stwu nie grozi �adne niebezpiecze�stwo, tylko faraonowi, a to � nie wszystko jedno. Po wt�re � jak grobla p�ty jest mocna, dop�ki nie przeniknie jej cho�by strumyk wody, tak Labirynt dop�ty jest pe�en, dop�ki nie ruszymy z niego pierwszej sztaby z�ota. Po niej wszystko p�jdzie�

Wreszcie � kog� zasilimy skarbami bog�w i pa�stwa?� Oto m�odzie�ca, kt�ry pogardza wiar�, upokarza kap�an�w i buntuje lud. Nie jest�e on gorszym od Assara?� Bo ten jest wprawdzie barbarzy�c�, ale szkody nam nie robi.

� Nieprzystojn� jest rzecz�, aby faraon tak jawnie zaleca� si� do �ony swego ulubie�ca ju� w dniu �lubu� � odezwa� si� zamy�lony s�dzia.

� Hebron sama go ci�gnie! � rzek� nomarcha Horti.

� Ka�da kobieta wabi wszystkich m�czyzn � odpowiedzia� nomarcha Emsuchu. � Lecz na to dany jest rozum cz�owiekowi, aby nie pope�nia� grzechu�

� Albo� faraon nie jest m�em wszystkich kobiet w Egipcie? � szepn�� nomarcha Abs. � Grzechy wreszcie nale�� do s�du bog�w, a nas obchodzi tylko pa�stwo�

� Niebezpieczny!.. niebezpieczny!.. � m�wi� nomarcha Emsuchu, trz�s�c r�koma i g�ow�.

� Nie ma �adnej w�tpliwo�ci, �e posp�lstwo jest ju� rozzuchwalone i lada chwil� podniesie bunt. A w�wczas �aden arcykap�an ani nomarcha nie b�dzie pewny nie tylko w�adzy i maj�tku, ale nawet �ycia�

� Na bunt mam spos�b � wtr�ci� Herhor.

� Jaki?

� Przede wszystkim � odezwa� si� Mefres � buntowi mo�na zapobiec, je�eli m�drszych spomi�dzy posp�lstwa o�wiecimy, �e ten, kt�ry obiecuje im wielkie ulgi, jest wariatem.

� Najzdrowszy cz�owiek pod s�o�cem! � szepn�� nomarcha Horti. � Trzeba tylko wyrozumie�: o co mu chodzi?

� Wariat! wariat� � powtarza� Mefres. � Jego przyrodni brat starszy ju� udaje ma�p� i pije z paraszytami, a on zacznie to robi� lada dzie�.

� Jest to z�y i niedorzeczny spos�b og�asza� za wariata cz�owieka przytomnego � zabra� g�os nomarcha Horti. � Bo gdy lud zmiarkuje k�amstwo, przestanie nam wierzy� we wszystkim, a w�wczas nic nie powstrzyma buntu.

� Je�eli ja m�wi�, �e Ramzes jest wariatem, musz� mie� na to dowody rzek� Mefres. � A teraz pos�uchajcie.

Dostojnicy poruszyli si� na �awach.

� Powiedzcie mi � ci�gn�� Mefres � czy cz�owiek zdrowego rozumu o�mieli si� b�d�c nast�pc� tronu walczy� publicznie z bykiem wobec kilku tysi�cy Azjat�w? Czy rozs�dny ksi���, Egipcjanin, b�dzie po nocy w��czy� si� do �wi�tyni fenickiej?� Czy bez powodu zepchnie do rz�du niewolnic pierwsz� swoj� kobiet�, co nawet by�o przyczyn� �mierci jej i dziecka?�

Obecni zaszemrali ze zgrozy.

� Wszystko to � m�wi� arcykap�an � widzieli�my w Pi-Bast, jak r�wnie� ja i Mentezufis byli�my �wiadkami pijackich uczt, na kt�rych ju� p�ob��kany nast�pca blu�ni� bogom i zniewa�a� kap�an�w�

� Tak by�o � wtr�ci� Mentezufis.

� A jak mniemacie � prawi� zapalaj�c si� Mefres � czy cz�owiek zdrowy na umy�le b�d�c naczelnym wodzem opu�ci armi�, a�eby ugania� si� po pustyni za kilkoma libijskimi bandytami?

Pomijam mn�stwo rzeczy drobniejszych, cho�by pomys� nadania ch�opom �wi�t i ziemi, lecz pytam was: czy mog� nazywa� przytomnym cz�owieka, kt�ry pope�ni� tyle wyst�pnych niedorzeczno�ci, bez powodu, oto tak sobie!..

Obecni milczeli, nomarcha Horti by� zafrasowany.

� Nad tym trzeba zastanowi� si� � wtr�ci� najwy�szy s�dzia � a�eby nie sta�a si� krzywda cz�owiekowi�

Tu odezwa� si� Herhor:

� �wi�ty Mefres wyrz�dza mu �ask� � rzek� stanowczym tonem � poczytuj�c go za wariata.

W przeciwnym bowiem razie musieliby�my uwa�a� Ramzesa za zdrajc�

Obecni poruszyli si� z niepokojem.

� Tak, cz�owiek nazywany Ramzesem XIII jest zdrajc�, bo nie tylko wybiera sobie szpieg�w i z�odziei, a�eby odkryli drog� do skarb�w Labiryntu, nie tylko odmawia traktatu z Asyri�, kt�rego Egipt koniecznie potrzebuje�

� Ci�kie oskar�enia! � rzek� s�dzia.

� Ale jeszcze, s�uchajcie mnie, uk�ada si� z pod�ymi Fenicjanami o przekopanie kana�u mi�dzy Morzem Czerwonym i �r�dziemnym. Ot� kana� ten jest najwi�ksz� gro�b� dla Egiptu, albowiem kraj nasz w jednej chwili mo�e by� zalany przez wod�!..

Tu ju� nie chodzi o skarby Labiryntu, ale o nasze �wi�tynie, domy, pola, o sze�� milion�w, wprawdzie g�upich, ale niewinnych ludzi, a w ko�cu o �ycie nasze i naszych dzieci�

� Je�eli tak jest� � westchn�� nomarcha Horti.

� Ja i dostojny Mefres zar�czamy, �e tak jest i �e ten jeden cz�owiek takie w swych r�kach nagromadzi� niebezpiecze�stwa, jakie jeszcze nigdy nie grozi�y Egiptowi� Dlatego zebrali�my was, czcigodni m�owie, a�eby obmy�le� �rodki ratunku� Ale musimy dzia�a� �piesznie, bo zamiary tego cz�owieka p�dz� naprz�d jak wicher pustyni i � bodajby nie zasypa�y nas!..

Na chwil� w mrocznej komnacie zaleg�a cisza.

� C� tu radzi�? � odezwa� si� nomarcha Emsuch. � My siedzimy w nomesach, daleko od dworu, i wreszcie nie tylko nie znamy zamiar�w tego szale�ca, ale nawet nie domy�lali�my si� ich, prawie nie wierzymy�

Dlatego s�dz�, �e najlepiej pozostawi� t� spraw� tobie, dostojny Herhorze, i Mefresowi.

Odkryli�cie chorob�, obmy�lcie teraz lekarstwo i zastosujcie� A je�eli niepokoi was ogrom odpowiedzialno�ci, dobierzcie sobie do pomocy najwy�szego s�dziego�

� Tak! tak!.. prawd� m�wi!.. � potwierdzili wzburzeni dostojnicy.

Mentezufis zapali� pochodni� i po�o�y� na stole przed pos�giem boga papirus, na kt�rym spisano akt tej tre�ci, �e: wobec niebezpiecze�stw gro��cych pa�stwu w�adza rady tajnej przechodzi w r�ce Herhora, kt�remu do pomocy dodani s�: Mefres i najwy�szy s�dzia.

Akt ten, stwierdzony podpisami obecnych dostojnik�w, zamkni�to w puszk� i schowano w skrytce pod o�tarzem�

Nadto � ka�dy z siedmiu uczestnik�w zobowi�za� si� pod przysi�g� spe�nia� wszystkie rozkazy Herhora i wci�gn�� do spisku po dziesi�ciu dygnitarzy. Herhor za� obieca� im z�o�y� dowody, �e Asyria nalega o traktat, �e faraon nie chce go podpisa�, �e uk�ada si� z Fenicjanami o budow� kana�u i �e w zdradziecki spos�b chce dosta� si� do Labiryntu.

� �ycie moje i cze�� jest w waszych r�kach � zako�czy� Herhor. � Je�eli to, co powiedzia�em, jest nieprawd�, ska�ecie mnie na �mier�, a cia�o moje na spalenie.

Teraz ju� nikt nie w�tpi�, �e arcykap�an m�wi szczer� prawd�. �aden bowiem Egipcjanin nie narazi�by cia�a swego na spalenie, czyli � duszy na zgub�.

Kilka dni po weselu Tutmozis przep�dzi� w towarzystwie Hebron w pa�acyku darowanym mu przez jego �wi�tobliwo��. Ale ka�dego wieczora przychodzi� do koszar gwardii, gdzie w towarzystwie oficer�w i tancerek bardzo weso�o przep�dza� noce.

Z tego zachowania koledzy domy�lili si�, �e Tutmozis po�lubi� Hebron tylko dla posagu, co wreszcie nikogo nie dziwi�o.

Po pi�ciu dniach Tutmozis przyszed� do faraona i o�wiadczy�, �e mo�e na powr�t obj�� s�u�b�. Skutkiem czego odwiedza� swoj� ma��onk� tylko przy �wietle s�onecznym, a w nocy czuwa� przy komnacie pana.

Jednego wieczora rzek� mu faraon:

� Pa�ac ten ma tyle k�t�w do podgl�dania i pods�uchiwania, �e ka�da moja czynno�� jest �ledzona. Nawet do czcigodnej matki mojej znowu odzywaj� si� tajemnicze g�osy, kt�re ju� umilk�y by�y w Memfis, gdym rozp�dzi� kap�an�w�

Tym sposobem � ci�gn�� pan � nie mog� nikogo przyjmowa� u siebie, ale musz� opuszcza� pa�ac i w miejscu bezpiecznym naradza� si� ze s�ugami moimi�

� Mam i�� za wasz� �wi�tobliwo�ci�? � spyta� Tutmozis widz�c, �e faraon ogl�da si� za p�aszczem.

� Nie. Musisz zosta� tutaj i pilnowa�, aby nikt nie wchodzi� do mojej komnaty. Nikogo te� nie wpuszczaj, cho�by to by�a matka moja, a nawet cie� wiecznie �yj�cego ojca� Powiesz, �e �pi� i �e nie chc� widzie� si� z nikim.

� Stanie si�, jak rzek�e� � odpar� Tutmozis wk�adaj�c na pana p�aszcz z kapturem.

Potem zgasi� �wiat�o w sypialni, a faraon wyszed� bocznymi korytarzami.

Znalaz�szy si� w ogrodzie Ramzes przystan�� i z uwag� rozejrza� si� w okolicy. Nast�pnie wida� zorientowawszy si�, pocz�� szybko i�� w stron� pa�acyku ofiarowanego Tutmozisowi.

Po kilku minutach drogi w cienistej alei kto� przed nim stan�� i zapyta�:

� Kto idzie?�

� Nubia � odpowiedzia� faraon.

� Libia � rzek� pytaj�cy i nagle cofn�� si�, jakby przestraszony.

By� to oficer gwardii. W�adca przypatrzy� mu si� i zawo�a�:

� Ach, to Eunana!.. Co tu robisz?

� Obchodz� ogrody. Robi� to ka�dej nocy po par� razy, gdy� zakradaj� si� niekiedy z�odzieje.

Faraon pomy�la� i rzek�:

� Roztropnie czynisz. Lecz zapami�taj sobie, �e pierwszym obowi�zkiem gwardzisty jest milcze� Z�odzieja wyp�d�, ale gdyby� spotka� jak� dostojn� osob�, nie zaczepiaj jej i milcz, zawsze milcz:..

Cho�by to� by� sam arcykap�an Herhor�

� O panie! � zawo�a� Eunana � tylko nie rozkazuj mi sk�ada� w nocy ho�du Herhorowi albo Mefresowi� Nie wiem, czy na ich widok miecz sam nie wydar�by mi si� z pochwy�

Ramzes u�miechn�� si�.

� Tw�j miecz jest moim � odpar� � i tylko wtedy mo�e wyj�� z pochwy, kiedy ja rozka��

Skin�� g�ow� Eunanie i poszed� dalej.

Po kwadransie b��dzenia mylnymi �cie�kami faraon znalaz� si� w pobli�u altany ukrytej w g�szczach. Zdawa�o mu si�, �e us�ysza� szelest, i cicho zapyta�:

� Hebron?�

Naprzeciw niemu wybieg�a figura odziana r�wnie� w ciemny p�aszcz. Przypad�a do Ramzesa i zawis�a mu na szyi szepcz�c:

� To ty, panie?� to ty?� Jak�e d�ugo czeka�am�

Faraon poczu�, �e wysuwa mu si� z obj��; wzi�� j� na r�ce i zani�s� do altany. W tej chwili spad� z niego p�aszcz. Ramzes przez chwil� ci�gn�� go, lecz w ko�cu zostawi�.

Na drugi dzie� czcigodna pani Nikotris wezwa�a do siebie Tutmozisa. Ulubieniec faraona a� zl�k� si� spojrzawszy na ni�. Kr�lowa by�a strasznie blada; oczy mia�a zapadni�te, prawie b��dne.

� Si�d� � rzek�a wskazuj�c mu sto�eczek obok swego fotelu.

Tutmozis zawaha� si�.

� Si�d�� i� � przysi�gnij, �e nikomu nie powt�rzysz tego, co ci powiem�

� Na cienie mego ojca� � rzek�.

� S�uchaj � m�wi�a kr�lowa cicho � by�am dla ciebie prawie matk�� Gdyby� wi�c zdradzi� tajemnic�, bogowie skaraliby� Nie� Oni tylko zwaliliby na twoj� g�ow� cz�� tych kl�sk, jakie wisz� nad moim rodem�

Tutmozis s�ucha� zdumiony.

�Ob��kana?..� � pomy�la� z trwog�.

� Spojrzyj na to okno � ci�gn�a � na to drzewo� Czy wiesz, kogo dzi� w nocy widzia�am na tym drzewie, za oknem?..

� Mia��eby przyjecha� do Teb�w przyrodni brat jego �wi�tobliwo�ci?�

� To nie by� tamten � szepta�a �kaj�c. � To by� on sam�. m�j syn� m�j Ramzes!..

� Na drzewie?� dzi� w nocy?�

� Tak!.. �wiat�o pochodni doskonale pada�o na jego twarz i posta� Mia� kaftan w bia�e i niebieskie pasy� ob��kane spojrzenie� �mia� si� dziko jak tamten nieszcz�sny jego brat i m�wi�: �Patrz, matko, ja ju� umiem lata�, czego nie potrafi� ani Seti, ani Ramzes Wielki, ani Cheops� Patrz, jakie wyrastaj� mi skrzyd�a!..�

Wyci�gn�� do mnie r�k�, i ja, nieprzytomna z �alu, dotyka�am przez okno jego r�k, jego twarzy oblanej zimnym potem� Wreszcie zsun�� si� z drzewa i uciek�.

Tutmozis s�ucha� przera�ony. Nagle uderzy� si� w czo�o.

� To nie by� Ramzes! � odpar� stanowczo. � To by� cz�owiek bardzo podobny do niego, pod�y Grek, Lykon, kt�ry zabi� mu syna, a dzi� znajduje si� w mocy arcykap�an�w� To nie Ramzes!.. To wyst�pek tych nikczemnik�w, Herhora i Mefresa�

Na twarzy kr�lowej b�ysn�a nadzieja, lecz tylko na chwil�.

� Czyli�bym nie pozna�a mego syna?�

� Lykon ma by� nadzwyczajnie podobny � rzek� Tutmozis., � To sprawa kap�an�w� Nikczemni!.. �mierci za ma�o dla nich�

� Wi�c faraon spa� dzisiejsz� noc w domu? � nagle zapyta�a pani.

Tutmozis zmi�sza� si� i spu�ci� oczy.

� Wi�c nie spa�?�

� Spa�� � orzek� niepewnym g�osem ulubieniec.

� K�amiesz!.. Ale powiedz mi przynajmniej, czy nie mia� kaftana w bia�e i niebieskie pasy?�

� Nie pami�tam� � szepn�� Tutmozis.

� Znowu k�amiesz� A ten p�aszcz� powiedz, �e to nie jest p�aszcz mego syna� M�j niewolnik znalaz� go na tym samym drzewie�

Pani zerwa�a si� i wydoby�a ze skrzyni brunatny p�aszcz z kapturem. Jednocze�nie Tutmozis przypomnia� sobie, �e faraon wr�ci� po p�nocy bez p�aszcza, a nawet t�omaczy� si� przed nim, �e p�aszcz zgin�� mu gdzie� w ogrodzie�

Waha� si�, my�la�, w ko�cu odpar� stanowczo:

� Nie, kr�lowo. To nie by� faraon� To by� Lykon i zbrodnia kap�an�w, o kt�rej natychmiast trzeba powiedzie� jego �wi�tobliwo�ci�

� A je�eli to Ramzes?� � znowu spyta�a pani, cho� w jej oczach ju� by�o wida� iskr� nadziei.

Tutmozis stropi� si�. Domys� jego co do Lykona by� m�dry i m�g� by� s�uszny; lecz nie brak�o poszlak, �e kr�lowa widzia�a Ramzesa. Wszak wr�ci� do swego mieszkania po p�nocy, mia� kaftan w bia�e i niebieskie pasy, zgubi� p�aszcz� Wszak�e jego brat ju� by� ob��kany, a wreszcie � czy w tym wypadku mog�oby omyli� si� serce matki?..

I oto naraz w duszy Tutmozisa zbudzi�y si� w�tpliwo�ci sk��bione i zmotane jak gniazdo jadowitych w��w.

Szcz�ciem, w miar� jak on waha� si�, w serce kr�lowej wst�powa�a otucha.

� Dobrze, �e przypomnia�e� mi tego Lykona� Pami�tam!.. Przez niego Mefres pos�dzi� Ramzesa o dzieciob�jstwo, a dzi� � mo�e pos�uguje si� n�dznikiem do znies�awienia pana�

W ka�dym razie ani s�owa nikomu o tym, co ci powierzy�am� Gdyby Ramzes� gdyby naprawd� uleg� takiemu nieszcz�ciu, mo�e to by� chwilowe� Niepodobna upakarza� go rozg�aszaniem podobnych wie�ci, a nawet niepodobna zawiadamia� go o tym!.. Je�eli za� jest to zbrodnia kap�an�w, musimy by� r�wnie� ostro�ni. Chocia� ludzie, kt�rzy uciekaj� si� do takich oszustw, nie mog� by� silni.

� Wy�ledz� ja to � przerwa� Tutmozis � ale gdy si� przekonam�

� Tylko nie m�w Ramzesowi, zaklinam ci� na cienie ojc�w!.. � zawo�a�a pani sk�adaj�c r�ce. � Faraon nie przebaczy�by im, odda�by ich pod s�d, a w�wczas musia�oby nast�pi� jedno z dwu nieszcz��. Albo skazano by na �mier� najwy�szych kap�an�w pa�stwa, albo s�d uwolni�by ich� A co potem?�

Natomiast Lykona �cigaj i zabij bez mi�osierdzia jak drapie�ne zwierz� jak �mij�

Tutmozis po�egna� kr�low� znacznie uspokojon�, cho� jego obawy wzros�y.

�Je�eli ten pod�y Grek Lykon �yje pomimo kap�a�skiego wi�zienia � my�la� � to przede wszystkim, zamiast �azi� po drzewach i pokazywa� si� kr�lowej � wola�by uciec� Ja sam u�atwi�bym mu ucieczk� i obsypa�bym bogactwami, gdyby wyzna� mi prawd� i szuka� opieki przeciw tym �otrom� Ale sk�d kaftan, p�aszcz?� Dlaczego myli�aby si� matka?.. �

Od tej pory Tutmozis unika� faraona i nie �mia� patrze� mu w oczy. A �e i Ramzes by� jaki� niesw�j, wi�c zdawa�o si� na poz�r, �e serdeczne ich stosunki och�od�y.

Lecz pewnego wieczora pan znowu wezwa� ulubie�ca.

� Musz� � rzek� � pogada� z Hiramem o wa�nych sprawach, wi�c wychodz�. Czuwaj tu, przy mojej sypialni, a gdyby kto chcia� mnie widzie�, nie dopu��

Gdy Ramzes znikn�� w tajemnych korytarzach pa�acu, Tutmozisa ogarn�� niepok�j.

�Mo�e � my�la� � kap�ani otruli go jakim szalejem, a on czuj�c, �e zbli�a si� wybuch choroby, ucieka ze swego domu?� Ha, zobaczymy.�

Jako� zobaczy�. Faraon wr�ci� dobrze po p�nocy do swych komnat i wprawdzie mia� na sobie p�aszcz, ale� nie sw�j, tylko �o�nierski.

Tutmozis zatrwo�y� si� i nie spa� do rana oczekuj�c, rych�o znowu wezwie go kr�lowa.

Kr�lowa jednak nie wezwa�a go. Natomiast, w czasie rannego przegl�du gwardii, oficer Eunana poprosi� swego naczelnika o chwil� rozmowy�

Gdy znale�li si� we dwu w osobnej komnacie, Eunana upad� Tutmozisowi do n�g b�agaj�c, aby nikomu nie powt�rzy� tego, co on mu powie.

� C� si� sta�o?� � zapyta� Tutmozis czuj�c ch��d w sercu.

� Wodzu � m�wi� Eunana � wczoraj, oko�o p�nocy, dwaj moi �o�nierze schwycili w ogrodzie cz�owieka, kt�ry biega� nagi i krzycza� nieludzkim g�osem.

Przyprowadzili go do mnie i wodzu� zabij mnie!..

Eunana upad� znowu do n�g Tutmozisowi.

� �Ten cz�owiek nagi� ten� Nie mog� powiedzie�

� Kto by�?� � zapyta� przera�ony Tutmozis.

� Ju� nic nie powiem�, � j�kn�� Eunana. � Zdj��em m�j p�aszcz i okry�em �wi�t� nago��.

Chcia�em odprowadzi� do pa�acu, ale� ale pan kaza� mi zosta� i milcze� milcze�

� I gdzie poszed�?�

� Nie wiem� nie patrzy�em i nie pozwoli�em patrze� �o�nierzom� Znikn�� gdzie� w g�szczach ogrodu� Zapowiedzia�em moim ludziom, �e� nic nie widzieli� nic nie s�yszeli� A gdyby kt�ry widzia� lub s�ysza� cokolwiek, b�dzie natychmiast uduszony.

Tutmozis tymczasem zdo�a� zapanowa� nad sob�.

� Nie wiem � rzek� ch�odno � nie wiem i nie rozumiem nic z tego, co� mi opowiedzia�. Ale pami�taj o jednym, �e � ja sam biega�em nagi, gdym raz wypi� za du�o wina, i� hojnie nagrodzi�em tych, kt�rzy mnie nie spostrzegli.

Ch�opi, Eunano, ch�opi i robotnicy zawsze chodz� nago. Wielcy za� tylko w�wczas, gdy im si� tak podoba. I gdyby mnie czy kt�remu z dostojnik�w przysz�a ochota stan�� na g�owie, m�dry i pobo�ny oficer nie powinien si� temu dziwi�.

� Rozumiem � odpar� Eunana bystro patrz�c w oczy wodzowi. � I nie tylko powt�rz� to moim �o�nierzom, ale nawet zaraz dzisiejszej nocy b�d� chodzi� nago po ogrodach, aby wiedzieli, �e starsi maj� prawo robi� to, co chc��

Bez wzgl�du jednak na ma�� liczb� os�b, kt�re widzia�y faraona czy jego sobowt�ra w stanie ob��du, wie�� o tych dziwnych wypadkach rozesz�a si� bardzo pr�dko. W kilka dni wszyscy mieszka�cy Teb, od paraszyt�w i nosiwod�w do kupc�w i pisarzy, szeptali, �e Ramzes XIII dotkni�ty jest nieszcz�ciem, kt�re jego starszych braci usun�o od tronu.

Obawa i cze�� dla faraona by�y tak wielkie, �e l�kano si� m�wi� g�o�no, osobliwie mi�dzy lud�mi obcymi. Niemniej jednak wszyscy o tym wiedzieli � z wyj�tkiem samego Ramzesa.

Najszczeg�lniejsze jednak by�o to, �e pog�oska bardzo pr�dko obieg�a ca�e pa�stwo, co by�o dowodem, �e rozchodzi�a si� za po�rednictwem �wi�ty�. Tylko bowiem kap�ani posiadali tajemnic� porozumiewania si� w ci�gu kilkunastu godzin z jednego kra�ca Egiptu na drugi.

Tutmozisowi nikt bezpo�rednio nie wspomnia� o szkaradnych wie�ciach. Lecz dow�dca faraonowej gwardii na ka�dym kroku czu� ich istnienie. Z zachowania si� ludzi, z kt�rymi ��czy�y go stosunki, odgadywa�, �e s�u�ba, niewolnicy, �o�nierze, dostawcy dworu m�wi� o szale�stwie pana, milkn�c tylko na t� chwil�, kiedy m�g�by us�ysze� kto� starszy.

Nareszcie zniecierpliwiony i zatrwo�ony Tutmozis zdecydowa� si� na rozmow� z nomarch� teba�skim.

Przyszed�szy do jego pa�acu, zasta� Antefa le��cego na kanapie w pokoju, kt�rego po�owa by�a jakby ogr�dkiem zape�nionym osobliwymi ro�linami. Na �rodku tryska�a fontanna r�anej wody; w k�tach sta�y pos�gi bog�w, na �cianach by�a wymalowana historia czyn�w znakomitego nomarchy. Stoj�cy w g�owach czarny niewolnik ch�odzi� pana wachlarzem ze strusich pi�r; na posadzce siedzia� pisarz nomesu i czyta� raport.

Tutmozis mia� min� tak zafrasowan�, �e nomarcha natychmiast wyprawi� pisarza i niewolnika, a podni�s�szy si� z kanapy przejrza� wszystkie k�ty pokoju, aby sprawdzi�, czy kto nie pods�uchuje.

� Dostojny ojcze pani Hebron, mojej czcigodnej ma��onki � odezwa� si� Tutmozis � z twego zachowania si� widz�, �e odgadujesz: o czym chc� m�wi�

� Nomarcha Teb zawsze musi by� przezornym � odpar� Antef. � Domy�lam si� r�wnie�, �e naczelnik gwardii jego �wi�tobliwo�ci nie m�g� zaszczyci� mnie odwiedzinami w b�ahym interesie.

Przez chwil� obaj patrzyli sobie w oczy. Wreszcie Tutmozis usiad� obok swego te�cia i szepn��:

� Czy s�ysza�e� nikczemne wie�ci, kt�re wrogowie pa�stwa rozg�aszaj� o naszym w�adcy?

� Je�eli chodzi o moj� c�rk� Hebron � �piesznie odezwa� si� nomarcha � o�wiadczam ci, �e dzi� ty jeste� jej panem i nie mo�esz mie� do mnie �alu�

Tutmozis niedbale machn�� r�k�.

� Jacy� niegodni ludzie � m�wi� zi�� � rozg�aszaj�, �e faraon jest ob��kany� S�ysza�e� o tym, m�j ojcze?..

Antef kiwa� i kr�ci� g�ow�, co mog�o r�wnie dobrze oznacza� potwierdzenie, jak i zaprzeczenie. Wreszcie rzek�:

� G�upstwo jest wielkie jak morze, wszystko w sobie pomie�ci.

� To nie g�upstwo, ale wyst�pek kap�an�w, kt�rzy posiadaj� cz�owieka podobnego do jego �wi�tobliwo�ci i pos�uguj� si� nim do pod�ych czyn�w.

I opowiedzia� nomarsze histori� Greka Lykona tudzie� jego zbrodni� w Pi-Bast.

� O tym Lykonie, kt�ry zabi� dziecko ksi�cia nast�pcy, s�ysza�em � odpar� Antef. � Ale gdzie masz dowody, �e Mefres uwi�zi� Lykona w Pi-Bast, �e przywi�z� go do Teb i �e wypuszcza go do ogrod�w kr�lewskich, aby tam udawa� ob��kanego faraona?�

� W�a�nie dlatego pytam wasz� dostojno��: co robi�?� Jestem przecie naczelnikiem gwardii i musz� czuwa� nad czci� i bezpiecze�stwem naszego pana.

� Co robi�?� co robi�? � powtarza� Antef. � Ha! przede wszystkim pilnowa�, a�eby te wie�ci bezbo�ne nie dosi�gn�y uszu faraona�

� Dlaczego?�

� Bo stanie si� wielkie nieszcz�cie. Gdy nasz pan us�yszy, �e Lykon w jego imieniu udaje wariata, wpadnie w gniew� straszny gniew!.. Naturalnie zwr�ci si� przeciw Herhorowi i Mefresowi. Mo�e ich tylko zel�y, mo�e uwi�zi, mo�e nawet zabije� Cokolwiek za� zrobi, zrobi bez �adnego dowodu, a wtedy co?� Dzisiejszy Egipt ju� nie lubi sk�ada� ofiar bogom, ale jeszcze ujmie si� za niewinnie pokrzywdzonymi kap�anami� A wtedy co?� Bo ja my�l� � doda� zbli�ywszy usta do ucha Tutmozisowi � bo ja my�l�, �e by�by to koniec dynastii.

� Wi�c c� robi�?�

� Ci�gle jedno! � zawo�a� Antef. � Znajd� owego Lykona, dowied�, �e Mefres i Herhor ukrywali go i kazali mu udawa� ob��kanego faraona� To mo�esz zrobi�, je�eli chcesz utrzyma� �ask� pana. Dowod�w, jak najwi�cej dowod�w!.. U nas nie Asyria, arcykap�an�w bez najwy�szego s�du krzywdzi� nie mo�na, a �aden s�d nie ska�e ich bez namacalnych dowod�w�

Gdzie masz zreszt� pewno��, �e faraonowi nie podsuni�to jakiej� odurzaj�cej trucizny?�

Przecie to by�oby prostsze ani�eli wysy�anie po nocy cz�owieka, kt�ry nie zna ani hase�, ani pa�acu, ani ogrodu� M�wi� ci: O Lykonie s�ysza�em z pewnych ust, bo od Hirama. Ale nie rozumiem, w jaki spos�b Lykon m�g�by w Tebach wyprawia� takie dziwy.

� Ale, ale!.. � przerwa� Tutmozis. � A gdzie jest Hiram?

� Zaraz po waszym weselu pojecha� ku Memfisowi, a w tych dniach by� ju� w Hiten.

Tutmozis znowu zak�opota� si�.

�Tej nocy � my�la� � kiedy do Eunany przyprowadzono nagiego cz�owieka, faraon m�wi�, �e idzie zobaczy� si� z Hiramem. A poniewa� Hirama nie by�o w Tebach, wi�c co?� Wi�c jego �wi�tobliwo�� ju� o tej godzinie sam nie wiedzia�, co m�wi!� Tutmozis wr�ci� do siebie oszo�omiony. Ju� nie tylko nie pojmowa�: co robi� w tym nies�ychanym po�o�eniu, ale nawet � co o nim my�le�? O ile bowiem w rozmowie z kr�low� Nikotris by� pewny, �e w ogrodach ukazywa� si� Lykon, wys�any przez arcykap�an�w, o tyle dzi� jego w�tpliwo�ci ros�y.

A je�eli tak by�o z Tutmozisem, ulubie�cem, kt�ry ci�gle widywa� Ramzesa, c� musia�o dzia� si� w sercach ludzi obcych?� Najgorliwsi stronnicy faraona i jego zamiar�w mogli zachwia� si� s�ysz�c ze wszystkich stron, �e w�adca jest ob��kanym!

By� to pierwszy cios zadany Ramzesowi XIII przez kap�an�w. Drobny sam w sobie, poci�ga� nieobrachowane skutki.

Tutmozis nie tylko waha� si�, ale i cierpia�. Pod lekkomy�lnymi pozorami mia� on charakter szlachetny i energiczny. Wi�c dzi�, kiedy godzono na cze�� i w�adz� jego pana, Tutmozisa gryz�a bezczynno��. Zdawa�o mu si�, �e jest komendantem twierdzy, kt�r� podkopuje nieprzyjaciel, a on patrzy na to bezczynny!..

My�l ta tak dr�czy�a Tutmozisa, �e pod wp�ywem jej wpad� na �mia�y pomys�. Mianowicie spotkawszy raz arcykap�ana Sema rzek� mu:

� Wasza dostojno�� s�ysza�e� pog�oski, jakie kr��� o naszym panu?..

� Faraon jest m�ody, wi�c mog� o nim kr��y� bardzo rozmaite plotki � odpar� Sem, dziwnie patrz�c na Tutmozisa. � Ale sprawy takie nie do mnie nale��, zast�puj� jego �wi�tobliwo�� w s�u�bie bog�w, spe�niam to, jak umiem najlepiej, o reszt� nie dbam.

� Wiem, �e wasza dostojno�� jeste� wiernym s�ug� faraona � m�wi� Tutmozis � i nie mam zamiaru mi�sza� si� do kap�a�skich tajemnic. Musz� jednak zwr�ci� wasz� uwag� na jeden drobiazg.

Oto dowiedzia�em si� z pewno�ci�, �e �wi�ty Mefres przechowuje niejakiego Lykona Greka, na kt�rym ci��� dwa wyst�pki, jest on morderc� faraonowego syna i, � jest zanadto podobny do jego �wi�tobliwo�ci�

Niech wi�c dostojny Mefres nie �ci�ga ha�by na czcigodny stan kap�a�ski i czym pr�dzej wyda morderc� s�dom. Je�eli bowiem my znajdziemy Lykona, przysi�gam, �e Mefres utraci nie tylko sw�j urz�d, ale i g�ow�. W naszym pa�stwie nie mo�na bezkarnie opiekowa� si� zb�jami i ukrywa� ludzi podobnych do najwy�szego w�adcy!..

Sem, w kt�rego obecno�ci Mefres odebra� policji Lykona, zmi�sza� si�, mo�e z obawy, aby go nie pos�dzono o wsp�lnictwo. Niemniej jednak odpar�:

� Postaram si� ostrzec �wi�tego Mefresa o tych uw�aczaj�cych mu podejrzeniach. Czy jednak wasza dostojno�� wie: jak odpowiadaj� ludzie oskar�aj�cy kogo� o zbrodni�?

� Wiem i przyjmuj� odpowiedzialno��. Tak przecie jestem pewny swego, �e o nast�pstwa moich podejrze� wcale si� nie troszcz�. Niepok�j zostawiam czcigodnemu Mefresowi i �ycz� mu, abym nie potrzebowa� od przestr�g � przej�� do czyn�w.

Rozmowa wywo�a�a skutek: od tej pory ani razu nikt nie widzia� faraonowego sobowt�ra.

Ale pog�oski nie ucich�y, a Ramzes XIII nie wiedzia� o nich. Nawet bowiem Tutmozis l�kaj�c si� ze strony pana gwa�townych wyst�pie� przeciw kap�anom nie zawiadomi� go o niczym.

W pocz�tkach miesi�ca Paofi (lipiec-sierpie�) jego �wi�tobliwo��, kr�lowa Nikotris i dw�r powr�cili z Teb�w do pa�acu pod Memfisem.

Przy ko�cu podr�y, kt�ra i tym razem odbywa�a si� Nilem, Ramzes XIII cz�sto wpada� w zamy�lenie, a raz rzek� do Tutmozisa:

� Spostrzegam dziwny objaw� Lud gromadzi si� na obu brzegach tak g�sto, a mo�e nawet g�ciej ni� w�wczas, gdy�my p�yn�li w tamt� stron�. Ale okrzyki s� znacznie s�absze, cz�en jedzie za nami mniej i kwiat�w rzucaj� sk�po�

� Boska prawda p�ynie z ust twoich, panie � odpar� Tutmozis. � Istotnie lud wygl�da, jakby by� zm�czony, co jednak pochodzi ze strasznych upa��w�

� M�drze powiedzia�e�!.. � pochwali� go faraon i rozja�ni� oblicze.

Ale Tutmozis nie wierzy� w�asnym s�owom. On czu�, a co gorsze, czu� ca�y orszak kr�lewski, �e masy ludu nieco och�od�y w mi�o�ci swej do pana.

Czy by� to skutek wie�ci o nieszcz�snej chorobie Ramzesa, czy jakich innych praktyk?

Tutmozis nie wiedzia�. By� jednak pewny, �e na to och�odni�cie wp�yn�li kap�ani.

�Oto g�upi mot�och! � my�la� nie hamuj�c w swym sercu pogardy. � Niedawno ton�li, byle tylko ujrze� oblicze jego �wi�tobliwo�ci, a dzi� �a�uj� krzyku� Czy�by ju� zapomnieli i o si�dmym dniu odpoczynku, i o ziemi na w�asno��?� �

Natychmiast po przyje�dzie do pa�acu faraon wyda� rozkaz gromadzenia delegat�w, kt�rzy mieli postanowi� o naruszeniu skarb�w Labiryntu. Jednocze�nie poleci� oddanym sobie urz�dnikom i policji, aby rozpocz�to agitacj� przeciw kap�anom i za si�dmym dniem odpoczynku.

Niebawem znowu zacz�o w Dolnym Egipcie wrze� jak w ulu. Ch�opi upominali si� nie tylko o �wi�ta, ale i o p�acenie im got�wk� za roboty publiczne. Rzemie�lnicy w szynkach i na ulicach z�orzeczyli kap�anom, kt�rzy chc� ograniczy� �wi�t� w�adz� faraona. Liczba przest�pstw wzros�a, ale przest�pcy nie chcieli odpowiada� przed s�dem. Pisarze spokornieli i �aden nie �mia� uderzy� cz�owieka prostego wiedz�c, �e spotka si� z odwetem. Do �wi�ty� rzadziej sk�adano ofiary, bogi pilnuj�ce granic nomes�w coraz cz�ciej by�y obrzucane kamieniami i b�otem, a nawet obalane.

Strach pad� na kap�an�w, nomarch�w i ich poplecznik�w. Na pr�no s�dziowie og�aszali na rynkach i go�ci�cach, �e wed�ug starych praw rolnik i rzemie�lnik, a nawet kupiec, nie powinien zajmowa� si� plotkami, kt�re odci�gaj� go od pracy chlebodajnej; posp�lstwo bowiem w�r�d �miechu i krzyku obrzuca�o wo�nych zgni�ymi jarzynami i pestkami daktyl�w.

W�wczas arystokracja zacz�a gromadzi� si� w pa�acu i le��c u n�g faraona b�aga� go o ratunek.

� Jeste�my � wo�ali � jakby ziemia rozpada�a si� pod naszymi stopami� jakby �wiat ko�czy� si�!.. �ywio�y s� zmi�szane, umys�y w rozterce i je�eli nie uratujesz nas ty, panie, godziny �ycia naszego s� policzone!..

� M�j skarb jest pusty, armia nieliczna, policja od dawna nie widzi �o�du � odpar� faraon. � Je�eli wi�c chcecie mie� trwa�y spok�j i bezpiecze�stwo, musicie dostarczy� mi fundusz�w.

Poniewa� jednak moje kr�lewskie serce trapi wasz niepok�j, wi�c zrobi�, co b�d� m�g�, i mam nadziej�, �e uda mi si� przywr�ci� porz�dek.

Jako� jego �wi�tobliwo�� nakaza� �ci�gn�� wojska i ustawi� je w najwa�niejszych punktach kraju. Jednocze�nie pos�a� rozkaz do Nitagera, aby ten zostawi� granic� wschodni� swemu pomocnikowi, a sam z pi�cioma najlepszymi pu�kami maszerowa� do Memfisu.

Tak czyni� pan, nie tyle dla os�onienia arystokracji przed posp�lstwem, ile dlatego a�eby mie� pod r�k� du�e si�y na wypadek, gdyby arcykap�ani podburzyli G�rny Egipt i pu�ki nale��ce do �wi�ty�.

Dziesi�tego Paofi w zamku kr�lewskim i jego okolicach zapanowa� wielki ruch. Zebrali si� delegaci maj�cy przyzna� faraonowi prawo czerpania ze skarbu w Labiryncie tudzie� � mn�stwo ludzi, kt�rzy chcieli przynajmniej patrze� na miejsce, gdzie odbywa�a si� niezwyk�a w Egipcie uroczysto��.

Procesja delegat�w zacz�a si� z rana. Przodem szli nadzy ch�opi w bia�ych czepcach i opaskach; ka�dy mia� w r�ku grub� p�acht� dla okrycia grzbietu w obecno�ci faraona. Za nimi posuwali si� rzemie�lnicy, ubrani jak ch�opi, od kt�rych r�nili si� nieco cie�szymi p�achtami i w�ziutkimi fartuszkami pokrytymi r�nobarwnym haftem.

Nast�powali kupcy, niekt�rzy w perukach, wszyscy w d�ugich koszulach i pelerynach. Tu ju� mo�na by�o widzie� na r�kach i nogach bogate bransolety, a na palcach pier�cienie. Potem szli oficerowie w czepcach i kaftanach w pasy: czarne i ��te, niebieskie i bia�e, niebieskie i czerwone. Dwaj, zamiast kaftan�w, mieli na piersiach mosi�ne p�pancerze.

Po d�u�szej przerwie ukaza�o si� trzynastu szlachty w wielkich perukach i bia�ych szatach do ziemi. Za nimi sun�li nomarchowie w szatach oblamowanych purpurow� ta�m� i w koronach na g�owie. Poch�d zamykali kap�ani z ogolonymi g�owami i twarzami, w panterczych sk�rach przez plecy.

Delegaci weszli do wielkiej sali pa�acu faraon�w, gdzie sta�o siedm �aw jedna za drug�: najni�sza dla ch�op�w, najwy�sza dla stanu kap�a�skiego.

Niebawem ukaza� si�, niesiony w lektyce, jego �wi�tobliwo�� Ramzes XIII, wobec kt�rego delegaci upadli na ziemi�. Gdy pan obu �wiat�w zasiad� na wysokim tronie, pozwoli� wsta� i zaj�� miejsce na �awach swoim wiernym poddanym. Po czym weszli i siedli na ni�szych tronach arcykap�ani Herhor, Mefres i � dozorca Labiryntu ze szkatu�k� w r�kach. �wietny orszak jenera��w otoczy� faraona, poza kt�rym dwaj wy�si urz�dnicy stan�li z wachlarzami z pi�r pawich.

� Prawowierni Egipcjanie! � odezwa� si� w�adca obu �wiat�w. � Wiadomo wam, �e m�j dw�r, moje wojsko i moi urz�dnicy znajduj� si� w potrzebie, kt�rej zubo�a�y skarb wydo�a� nie mo�e. O wydatkach na moj� �wi�t� osob� nie m�wi�, gdy� jadam i ubieram si� jak �o�nierz, a ka�dy jenera� lub wielki pisarz ma wi�cej s�u�by i kobiet ani�eli ja.

Mi�dzy zebranymi odezwa� si� szmer potakuj�cy.

� Dotychczas by�o we zwyczaju � ci�gn�� Ramzes � �e gdy skarb potrzebowa� fundusz�w, nak�ada�o si� wi�ksze podatki na pracuj�ce posp�lstwo. Ja jednak, kt�ry znam m�j lud i jego n�dz�, nie tylko nie chcia�bym go na nowo obci��a�, ale jeszcze rad bym udzieli� mu pewnych ulg�

� �yj wiecznie, panie nasz! � zawo�ano z kilku ni�szych �awek.

� Na szcz�cie dla Egiptu � m�wi� faraon � pa�stwo nasze ma skarby, za pomoc� kt�rych mo�na pod�wign�� armi�, wynagrodzi� urz�dnik�w, obdarzy� lud, a nawet sp�aci� wszystkie d�ugi, jakie winni�my b�d� �wi�tyniom, b�d� Fenicjanom. Skarb ten, zebrany przez pe�nych chwa�y przodk�w moich, le�y w piwnicy Labiryntu. Lecz mo�e by� naruszony tylko w�wczas, je�eli wy wszyscy, prawowierni, jak jeden m��, uznacie, �e Egipt jest w potrzebie, a ja, pan, mam prawo rozporz�dza� skarbami moich poprzednik�w�

� Uznajemy!.. B�agamy, a�eby� wzi��, panie, ile potrzeba!.. � wo�ano ze wszystkich �aw.

� Dostojny Herhorze � zwr�ci� si� do niego w�adca � czy �wi�ty stan kap�a�ski ma co� do powiedzenia w tej sprawie?�

� Bardzo niewiele � odpar� arcykap�an powstaj�c. � Wed�ug odwiecznych praw skarb Labiryntu mo�e by� tylko w�wczas naruszony, gdyby pa�stwo nie posiada�o �adnych innych �rodk�w� Ale dzi� tak nie jest. Gdyby bowiem rz�d zmaza� wierzytelno�ci fenickie powsta�e z niegodziwej lichwy, nie tylko nape�ni�by si� skarb waszej �wi�tobliwo�ci, ale i posp�lstwo, dzi� pracuj�ce dla Fenicjan, odetchn�oby w swym ci�kim trudzie�

Na �awach delegat�w znowu odezwa� si� szmer przychylny.

� Pe�na m�dro�ci jest rada twoja, �wi�ty m�u � rzek� spokojnie faraon � ale niebezpieczna.

Gdyby m�j skarbnik, dostojni nomarchowie i szlachta raz nauczyli si� przekre�la� cudze nale�no�ci, dzi� nie zap�aciliby d�ug�w Fenicjanom, a jutro mogliby zapomnie� o d�ugach nale�nych faraonowi i �wi�tyniom. Kto mi za� powie, czy i posp�lstwo, zach�cone przyk�adem wielkich, nie pomy�li, �e i ono ma prawo zapomnie� o swoich obowi�zkach wzgl�dem nas?�

Cios by� tak silny, �e najdostojniejszy Herhor a� pochyli� si� na swoim krze�le i � umilk�.

� A ty, najwy�szy dozorco Labiryntu, chcesz co nadmieni�? � spyta� faraon.

� Mam tu szkatu�k� � odpar� � z bia�ymi i czarnymi kamykami. Ka�dy delegat otrzyma obie ga�ki i jedn� z nich rzuci do dzbana. Kto chce, aby� wasza �wi�tobliwo�� naruszy� skarbiec Labiryntu, w�o�y czarny kamyk; kto woli, a�eby nie tykano w�asno�ci bog�w, po�o�y bia�y.

� Nie zgadzaj si�, panie, na to � szepn�� skarbnik do w�adcy. � Niech raczej ka�dy delegat jasno powie: co ma w swej duszy?�

� Uszanujmy dawne zwyczaje � wtr�ci� Mefres.

� Owszem, niech rzucaj� kamyki do dzbana � rozstrzygn�� pan. � Serce moje jest czyste, a zamiary niez�omne.

�wi�ci Mefres i Herhor zamienili spojrzenia.

Nadzorca Labiryntu, w asystencji dwu jenera��w, zacz�� obchodzi� �awy i wr�cza� delegatom po dwa kamyki: czarny i bia�y. Biedacy z posp�lstwa byli bardzo zmi�szani widz�c przed sob� tak wielkich dostojnik�w. Niekt�rzy ch�opi upadali na ziemi�, nie �mieli bra� ga�ek i z wielk� trudno�ci� pojmowali, �e mog� rzuci� do dzbana tylko jeden kamyk: czarny lub bia�y.

� Ja przecie chcia�bym dogodzi� i bogom, i jego �wi�tobliwo�ci� � szepta� stary pastuch.

W ko�cu uda�o si� dostojnikom wyt�omaczy�, a ch�opom zrozumie�: czego od nich ��dano. I zacz�o si� oddawanie g�os�w. Ka�dy delegat przychodzi� do dzbana i wpuszcza� sw�j kamyk w taki spos�b, �e inni nie widzieli, jakiej barwy ga�k� rzuca.

Przez ten czas wielki skarbnik kl�cz�c za tronem szepta� do w�adcy:

� Wszystko zgubione!.. Gdyby g�osowali jawnie, mieliby�my jednomy�lno��, ale teraz, bodaj mi r�ka usch�a, je�eli w dzbanie nie znajdzie si� ze dwadzie�cia bia�ych kamyk�w!..

� Uspok�j si�, wierny s�ugo � z u�miechem odpar� Ramzes. � Mam pod r�k� wi�cej pu�k�w, ani�eli b�dzie g�os�w przeciw nam.

� Ale po co to?� po co?� � wzdycha� skarbnik.

� Przecie� bez jednomy�lno�ci nie otworz� nam Labiryntu.

Ramzes wci�� u�miecha� si�.

Sko�czy�a si� procesja delegat�w. Nadzorca Labiryntu podni�s� dzban i jego zawarto�� wysypa� na z�ot� tac�.

Na dziewi��dziesi�ciu jeden g�osuj�cych by�o o�mdziesi�t trzy kamyk�w czarnych, a tylko o�m bia�ych.

Jenera�owie i urz�dnicy struchleli, arcykap�ani patrzyli na zgromadzenie z triumfem, ale wnet ogarn�� ich niepok�j; Ramzes bowiem mia� weso�� fizjognomi�.

Nikt nie �mia� oznajmi� g�o�no, �e projekt jego �wi�tobliwo�ci upad�. Lecz faraon odezwa� si� z ca�� swobod�:

� Prawowierni Egipcjanie, dobrzy s�udzy moi! Spe�nili�cie m�j rozkaz i �aska moja jest z wami. Przez dwa dni b�dziecie go��mi mojego domu. Gdy za� otrzymacie podarunki, wr�cicie do swoich rodzin i zaj��. Pok�j z wami i b�ogos�awie�stwo.

To powiedziawszy pan opu�ci� sal� wraz ze �wit�, za� arcykap�ani Herhor i Mefres z trwog� spojrzeli po sobie.

� On wcale nie zmartwi� si� � szepn�� Herhor.

� A m�wi�em, �e jest to w�ciek�e zwierz�!.. � odpar� Mefres. � On nie cofnie si� przed gwa�tem i je�eli go nie uprzedzimy�

� Bogowie obroni� nas i swoje przybytki.

Wieczorem w komnacie Ramzesa XIII zgromadzili si� najwierniejsi jego s�udzy: wielki skarbnik, wielki pisarz, Tutmozis i Kalipos, naczelny w�dz Grek�w.

� O panie � j�kn�� skarbnik � dlaczego nie uczyni�e� jak twoi wiecznie �yj�cy przodkowie?� Gdyby delegaci g�osowali jawnie, ju� mieliby�my prawo do skarbu w Labiryncie!..

� Prawd� m�wi jego dostojno�� � wtr�ci� wielki pisarz.

Faraon potrz�sn�� g�ow�.

� Mylicie si�. Cho�by ca�y Egipt krzykn��: oddajcie skarbowi fundusze Labiryntu! Arcykap�ani nie oddadz��

� Wi�c po co zaniepokoili�my ich zwo�aniem delegat�w?� Ten kr�lewski czyn bardzo wzburzy� i rozzuchwali� posp�lstwo, kt�re jest dzisiaj jak wzbieraj�ca woda�

� Nie l�kam si� przyboru � rzek� pan. � Moje pu�ki b�d� dla niego groblami� Mam za� oczywist� korzy�� z delegacji, kt�re mi pokaza�y niemoc przeciwnik�w: o�mdziesi�t trzy kamyki za nami, o�m za nimi!.. Znaczy to, �e gdy oni mog� liczy� na jeden korpus, ja na dziesi��

Nie oddawajcie si� z�udzeniom � ci�gn�� faraon. � Mi�dzy mn� i arcykap�anami ju� zacz�a si� wojna. Oni s� fortec�, kt�r� wezwali�my do poddania si�. Odm�wili, wi�c musimy przypu�ci� szturm.

� �yj wiecznie!.. � zawo�ali Tutmozis i Kalipos.

� Rozkazuj, panie � rzek� wielki pisarz.

� A oto moja wola � m�wi� Ramzes.

Ty, skarbniku, rozdasz sto talent�w mi�dzy policj�, oficer�w robotniczych i so�tys�w w nomesach: Seft, Neha-chent, Neha-pechu, Sebt-Het, Aa, Ament, Ka� W tych samych miejscach wydasz szynkarzom i ober�ystom j�czmie�, pszenic� i wino, jakie jest pod r�k�, aby posp�lstwo mia�o darmo �ywno�� i jad�o. Uczynisz to natychmiast, aby do dwudziestego Paofi zapasy by�y, gdzie trzeba.

Skarbnik schyli� si� do ziemi.

� Ty, pisarzu, napisz i ka� jutro og�osi� na ulicach stolic nomes�w, �e barbarzy�cy z pustyni zachodniej wielkimi si�ami chc� napa�� bosk� prowincj� Fayum�

Ty, Kaliposie, wy�lesz cztery greckie pu�ki na po�udnie. Dwa stan� pod Labiryntem, dwa posun� si� a� do Hanes. Gdyby milicja kap�a�ska sz�a od Teb�w, odepchniecie j� i nie dopu�cicie do Fayumu. A gdy lud, oburzony na kap�an�w, zagrozi Labiryntowi, Twoi Grecy niech go zajm��

� A gdyby dozorcy zamku oparli si�? � wtr�ci� Kalipos.

� By�by to bunt � odrzek� faraon i m�wi� dalej: � A ty, Tutmozisie, wy�lesz trzy pu�ki do Memfisu i ustawisz je w pobli�u �wi�ty�: Ptah, Izydy i Horusa. Gdy wzburzony lud zechce je szturmowa�, pu�kownicy otworz� sobie bramy, nie dopuszcz� posp�lstwa do miejsc �wi�tych i zabezpiecz� osoby arcykap�an�w od zniewagi.

I w Labiryncie, i w memfijskich �wi�tyniach znajd� si� kap�ani, kt�rzy wyjd� naprzeciw wojska z zielonymi ga��zkami. Pu�kownicy zapytaj� m��w tych o has�o i b�d� radzi� si� ich�

� A je�eli kto o�mieli si� stawi� op�r? � spyta� Tutmozis.

� Tylko buntownicy nie spe�ni� rozkaz�w faraona � odpar� Ramzes.

� Swi�tynie i Labirynt musz� by� zaj�te przez wojska dwudziestego trzeciego Paofi � ci�gn�� faraon zwracaj�c si� do wielkiego pisarza. � Lud zatem zar�wno w Memfis, jak i w Fayum mo�e zbiera� si� ju� o�mnastego, z pocz�tku ma�ymi gar�ciami, potem coraz liczniej.

Gdyby wi�c oko�o dwudziestego zacz�y si� drobne rozruchy, ju� nie nale�y im przeszkadza�.

Szturmowa� jednak do �wi�ty� mog� dopiero w dniach dwudziestym drugim i dwudziestym trzecim. A gdy wojsko zajmie te punkta, wszystko musi uspokoi� si�.

� Czy nie lepiej by�oby natychmiast uwi�zi� Herhora i Mefresa? � zapyta� Tutmozis.

� Po co?� Mnie nie chodzi o nich, tylko o �wi�tynie i Labirynt, do zaj�cia kt�rych wojsko nie jest jeszcze gotowe. Zreszt� Hiram, kt�ry przej�� listy Herhora do Asyryjczyk�w, wr�ci dopiero oko�o dwudziestego� Wi�c dopiero w dniu dwudziestym pierwszym Paofi b�dziemy mieli w r�kach dowody, �e arcykap�ani s� zdrajcami, i og�osimy to ludowi.

� Zatem mam jecha� do Fayum?� � spyta� Kalipos.

� O nie. Ty i Tutmozis zostaniecie przy mnie z wyborowymi pu�kami� Trzeba mie� przecie rezerwy na wypadek, gdyby arcykap�ani odci�gn�li od nas cz�� ludu.

� Nie l�kasz si�, panie, zdrady? � spyta� Tutmozis.

Faraon niedbale machn�� r�k�.

� Zdrada ci�gle s�czy si� jak woda z p�kni�tej beczki. Ju�ci arcykap�ani troch� odgaduj� moje zamiary, a i ja znam ich ch�ci� Poniewa� jednak uprzedzi�em ich w gromadzeniu si�, wi�c ju� b�d� s�absi. W ci�gu kilkunastu dni nie formuje si� pu�k�w�

� A czary?� � spyta� Tutmozis.

� Nie ma czar�w, kt�rych by nie rozproszy� top�r!.. � zawo�a� �miej�c si� Ramzes.

Tutmozis chcia� w tej chwili opowiedzie� faraonowi o praktykach arcykap�an�w z Lykonem. Ale i tym razem powstrzyma�a go uwaga, �e gdy pan bardzo rozgniewa si�, utraci spok�j, kt�ry dzi� robi go pot�nym.

W�dz przed bitw� nie mo�e my�le� o niczym, tylko o bitwie. A na spraw� Lykona b�dzie czas, gdy kap�ani znajd� si� w wi�zieniu.

Na znak jego �wi�tobliwo�ci Tutmozis zosta� w komnacie, trzej za� inni dygnitarze z�o�ywszy panu niskie uk�ony wyszli.

� Nareszcie � westchn�� wielki pisarz, gdy ze skarbnikiem znale�li si� w przedsionku � nareszcie sko�czy si� w�adza ogolonych �b�w�

� Zaprawd� jest czas � doda� skarbnik. � Przez dziesi�� lat ostatnich lada prorok wi�cej znaczy� ani�eli nomarcha Teb�w albo Memfisu.

� Ja my�l�, �e Herhor po cichu gotuje sobie cz�enko, a�eby uciec przed dwudziestym trzecim Paofi � wtr�ci� Kalipos.

� Co mu b�dzie! � rzek� pisarz. � Jego �wi�tobliwo��, dzi� gro�ny, przebaczy im, gdy si� upokorz��

� A nawet za wstawieniem si� kr�lowej Nikotris zostawi im maj�tki � dope�ni� skarbnik. � W ka�dym razie nastanie w pa�stwie jaki� �ad, kt�rego ju� zaczyna�o brakn��.

� Zdaje mi si� tylko, �e jego �wi�tobliwo�� zbyt wielkie robi przygotowania � m�wi� pisarz. � Ja bym wszystko zako�czy� greckimi pu�kami, nie tykaj�c posp�lstwa�

� M�ody� lubi ruch, ha�as� � dorzuci� skarbnik.

� Jak to wida�, �e nie jeste�cie �o�nierzami! � odezwa� si� Kalipos. � Kiedy chodzi o walk�, trzeba zgromadzi� wszystkie si�y, bo zawsze znajd� si� niespodzianki.

� Zapewne, gdyby�my nie mieli za sob� posp�lstwa � odpar� pisarz. � A tak, co mo�e zdarzy� si� nieoczekiwanego?� Bogowie nie zejd� broni� Labiryntu.

� Tak m�wisz, wasza dostojno��, bo jeste� spokojny � rzek� Kalipos � bo wiesz, �e naczelny w�dz czuwa i wszystko stara si� przewidzie�. Inaczej mo�e cierp�aby ci sk�ra.

� Nie widz� niespodzianek � upiera� si� pisarz. � Chyba arcykap�ani znowu rozpuszcz� wie��, �e faraon oszala�.

� B�d� oni pr�bowali r�nych sztuk � wtr�ci� ziewaj�c wielki skarbnik � ale zaprawd� si� im nie starczy� W ka�dym razie dzi�kuj� bogom, �e postawili mnie w kr�lewskim obozie�

No, id�my spa�

Po wyj�ciu dostojnik�w z komnaty faraona Tutmozis w jednej ze �cian otworzy� drzwi ukryte i wprowadzi� Samentu. Pan przyj�� Setowego arcykap�ana z wielk� rado�ci�, poda� do uca�owania r�k� i u�cisn�� mu g�ow�.

� Pok�j tobie, dobry s�ugo � rzek� w�adca. � Co przynosisz?�

� By�em dwa razy w Labiryncie � odpar� kap�an.

� I ju� znasz drog�?..

� Zna�em j� dawniej, ale teraz odkry�em jedn� rzecz. Skarbiec mo�e si� zapa��, pozabija� ludzi i zniszczy� klejnoty, kt�re s� najwi�kszym bogactwem�

Faraon zmarszczy� brwi.

� Dlatego � ci�gn�� Samentu � wasza �wi�tobliwo�� raczy przygotowa� kilkunastu ludzi pewnych. Z nimi wejd� do Labiryntu w nocy poprzedzaj�cej szturm i obsadz� komnaty, kt�re s�siaduj� ze skarbcem� Osobliwie g�rn��

� Wprowadzisz ich?�

� Tak. Chocia� p�jd� do Labiryntu jeszcze raz sam i ostatecznie sprawdz�: czy nie uda mi si� zapobiec ruinie bez cudzej pomocy? Ludzie, cho�by najwierniejsi, s� niepewni, a wprowadzanie ich mo�e zwr�ci� uwag� tych ps�w dozoruj�cych.

� Je�eli ci� ju� nie �ledz�� � wtr�ci� faraon.

� Wierz mi, panie � odpar� kap�an k�ad�c r�k� na piersiach � �e aby mnie wy�ledzi�, trzeba by cudu. Ich za�lepienie jest prawie dziecinne. Czuj� ju� bowiem, �e kto� chce wedrze� si� do Labiryntu, lecz g�upcy podwajaj� stra�e przy widocznych furtkach. Tymczasem ja sam w ci�gu miesi�ca pozna�em trzy wej�cia ukryte, o kt�rych oni zapomnieli czy mo�e zgo�a nie wiedz�.

Chyba jaki duch m�g�by ich ostrzec, �e chodz� po Labiryncie, albo wskaza� komnat�, w kt�rej b�d�. Mi�dzy trzema tysi�cami komnat i korytarzy jest to niemo�liwe.

� M�wi prawd� dostojny Samentu � odezwa� si� Tutmozis. � I bodaj �e ju� za daleko posuwamy przezorno�� wobec arcykap�a�skich gadzin.

� Tego nie m�w, wodzu � rzek� kap�an. � Si�y ich przy jego �wi�tobliwo�ci s� gar�ci� piasku wobec pustyni, ale Herhor i Mefres s� bardzo m�drzy!.. I bodaj �e u�yj� przeciw nam takich or��w i obrot�w, wobec kt�rych oniemiejemy ze zdziwienia� Nasze �wi�tynie s� pe�ne tajemnic, kt�re zastanawiaj� nawet m�drc�w, a �cieraj� na proch dusz� posp�lstwa.

� Powiedz�e nam co o tym? � zapyta� faraon.

� Z g�ry m�wi�, �e �o�nierze waszej �wi�tobliwo�ci spotkaj� dziwy w �wi�tyniach. To pogasn� im �wiat�a, to znowu otocz� ich p�omienie i szkaradne poczwary� Tu mur zast�pi im drog� albo pod nogami otworzy si� przepa��. W niekt�rych korytarzach zaleje ich woda, w innych niewidzialne r�ce b�d� rzuca�y kamieniami� A jakie grzmoty, jakie g�osy rozlega� si� b�d� doko�a nich!..

� W ka�dej �wi�tyni mam �yczliwych mi kap�an�w m�odszych, a w Labiryncie ty b�dziesz � rzek� Faraon.

� I nasze topory � wtr�ci� Tutmozis. � Lichy to �o�nierz, kt�ry cofa si� przed p�omieniami czy straszyd�ami albo marnuje czas na przys�uchiwanie si� tajemniczym g�osom.

� Dobrze m�wisz, wodzu! � zawo�a� Samentu. � Gdy tylko b�dziecie szli dzielnie naprz�d, strachy pierzchn�, g�osy umilkn�, a p�omienie przestan� parzy�.

Teraz ostatnie s�owo, panie nasz � zwr�ci� si� kap�an do Ramzesa. � Gdybym zgin���

� Nie m�w tak!.. � �ywo przerwa� mu faraon.

� Gdybym zgin�� � m�wi� ze smutnym u�miechem Samentu � przyjdzie do waszej �wi�tobliwo�ci m�ody kap�an Seta z moim pier�cieniem. Niech wi�c wojsko zajmie Labirynt i wyp�dzi dozorc�w i niech ju� nie opuszcza gmachu, bo �w m�odzieniec, mo�e w ci�gu miesi�ca, a mo�e i wcze�niej, znajdzie drog� do skarb�w, przy wskaz�wkach, jakie mu zostawi�

Ale, panie � m�wi� kl�kaj�c � b�agam ci� o jedno: gdy zwyci�ysz, pom�cij mnie, a nade wszystko nie przebaczaj Herhorowi i Mefresowi. Ty nie wiesz: jacy to s� nieprzyjaciele!..

Gdyby oni wzi�li g�r�, zginiesz nie tylko ty sam, ale i twoja dynastia�

� Albo� zwyci�zcy nie godzi si� by� wspania�omy�lnym?� � spyta� pochmurnie w�adca.

� �adnej wspania�omy�lno�ci!.. �adnej �aski!.. � wo�a� Samentu. � Dop�ki oni b�d� �yli, tobie i mnie, panie, grozi �mier�, ha�ba, nawet zniewaga naszych trup�w.

Mo�na ug�aska� lwa, kupi� Fenicjanina, przywi�za� Libijczyka i Etiopa, mo�na ub�aga� chaldejskiego kap�ana, bo on jak orze� unosi si� na wysoko�ciach i bezpieczny jest od pocisk�w�

Ale egipskiego proroka, kt�ry zakosztowa� zbytku i w�adzy, nie zjednasz niczym. I tylko �mier� ich albo twoja mo�e zako�czy� walk�.

� Prawd� m�wisz, Samentu � odpowiedzia� Tutmozis. � Na szcz�cie, nie jego �wi�tobliwo��, ale � my, �o�nierze, b�dziemy rozstrzygali odwieczny sp�r mi�dzy kap�anami i faraonem.

Dwunastego Paofi z r�nych �wi�tyn egipskich rozesz�y si� niepokoj�ce wie�ci.

W ci�gu paru dni ostatnich w �wi�tyni Horusa wywr�ci� si� o�tarz, w �wi�tyni Izydy pos�g b�stwa p�aka�. Za� u Amona teba�skiego i u grobu Ozirisa w Denderach wypad�y bardzo z�e wr�by. Z nieomylnych oznak wywnioskowali kap�ani, �e Egiptowi grozi jakie� wielkie nieszcz�cie jeszcze przed up�ywem miesi�ca.

Skutkiem tego arcykap�ani Herhor i Mefres nakazali procesje doko�a �wi�ty� i sk�adanie ofiar w domach.

Zaraz nazajutrz, trzynastego Paofi, odby�a si� w Memfis wielka procesja: b�g Ptah wyszed� ze swojej �wi�tyni, a bogini Izyda ze swojej. Oba b�stwa pod��a�y ku �rodkowi miasta, w bardzo nielicznym gronie wiernych, przewa�nie kobiet. Musia�y jednak cofn�� si�: mieszczanie bowiem egipscy drwili z nich, a innowiercy posun�li si� do rzucania kamieni na �wi�te �odzie bog�w.

Policja wobec tych nadu�y� zachowa�a si� oboj�tnie, a nawet niekt�rzy jej cz�onkowie przyj�li udzia� w nieprzystojnych �artach. Od po�udnia za� jacy� nieznani ludzie zacz�li opowiada� t�umom, �e stan kap�a�ski nie pozwala na �adne ulgi dla pracuj�cych i chce podnie�� bunt przeciw faraonowi.

Ku wieczorowi pod �wi�tyniami zbiera�y si� gromadki robotnik�w z gwizdaniem i z�orzeczeniami na kap�an�w. Jednocze�nie ciskano kamienie do bram, a jaki� zbrodniarz publicznie odbi� nos Horusowi pilnuj�cemu swojej �wi�tyni.

W par� godzin po zachodzie s�o�ca zebrali si� arcykap�ani i ich najwierniejsi stronnicy w �wi�tyni Ptah. By� dostojny Herhor, Mefres, Mentezufis, trzech nomarch�w i najwy�szy s�dzia z Teb�w.

� Straszne czasy! � odezwa� si� s�dzia. � Wiem z pewno�ci�, �e faraon chce podburzy� mot�och do napadu na �wi�tynie�

� S�ysza�em � odezwa� si� nomarcha Sebes � �e wys�ano rozkaz do Nitagera, a�eby przybieg� czym pr�dzej z nowymi wojskami, jakby ju� i tych nie by�o dosy�!..

� Komunikacja mi�dzy Dolnym i G�rnym Egiptem przeci�ta od wczoraj � doda� nomarcha Aa. � Na go�ci�cach stoi wojsko, a galery jego �wi�tobliwo�ci rewiduj� ka�dy statek p�yn�cy Nilem�