nis la anarkiisto Natan Futerfas, kiu en la antaŭa jaro estis for- lasinta la kongreson en Petrogrado proteste kontraŭ la centraii- zemo de Drezen.[688] Ankaŭ inter la kunlaborantoj de la revuo estis anarkiistoj, ekzemple Sergej Hajdovskij kaj Johanson Zil^?ber- farb. Ili ĉiuj samopiniis pri tio, ke SEU ne rajtas reprezenti la sovetan movadon, ĉar en ĝi regas neŭtralismo-oportunismo.

En aŭgusto 1922 Futerfas en recenzo pri verko de Drezen kriti- kis la - laŭ li - vanan klopodon pravigi artefaritan lingvon el la vidpunkto de historia materiismo.[689] Drezen postulis, ke La Nova Epoko aperigu refutan leteron de li. Kiam la redakcio rifuzis, li sin turnis al la literatura ĉefadministrejo, kio kaŭzis provizoran interrompon de la aperado de la revuo.[690] La konflikto proksimiĝis al batalo por potenco.[691] Dum Drezen ne kaŝis sian celon silentigi la oponantojn, la Moskva Klubo Esperantista, kiu en oktobro eksiĝis el SEU, postulis, ke la Centra Komitato de SEU forlasu „ĝis nun praktikitajn neŭtralismajn principojn" kaj eksigu el siaj vicoj „ĉiujn neŭtrale-burĝajn elementojn".[692] Samtempe la res- pondeculoj de La Nova Epoko rezistis la proponon de Drezen, ke SAT aliĝu al Komintern.[693] Ili defendis la pluralismon de SAT kaj, implicite, postulis, ke tiu principo regu ankaŭ interne de SEU.

Sed frue montriĝis, ke la pozicio de Drezen estis pli forta, ĉar la Popolkomisarejo pri Internaj Aferoj rifuzis la registriĝon de Esperantaj organizaĵoj agantaj ekster la kadro de SEU. Drezen sukcesis persvadi kelkajn eksiĝintojn eniri la Centran Komita- ton.[694] Ĉar ankaŭ Demidjuk kaj Nekrasov montris kompromise- mon, pli kaj pli izoliĝis „maldekstraj radikaluloj" kiel Futerfas. Siaflanke, Drezen, kiu el sia laborĉambro en Kremlo povis deproksime palpi la politikajn fluojn, rekonsideris sian skeptikan pozicion al SAT. En novembro 1922, tuj post la venko de la faŝis- toj en Italio, la Kvara Kongreso de Komintern solene proklamis la gvidlinion, ke la komunistoj klopodu krei unuecan fronton de la laborista klaso, kunlaborante, se necese, eĉ kun socialdemo- krataj organizaĵoj ? Tiu rekomendo ne malfermis larĝe la pordon al kunlaboro inter komunistoj kaj socialdemokratoj, sed ja servis kiel legitimigo de provoj atingi tian kunlaboron, precipe kiam ili promesis esti avantaĝaj por Komintern.

SEU en la sekvantaj monatoj interne diskutis kiel akordigi sin al la gvidlinioj de Komintern. En principa deklaro, difinanta la pozicion de SEU, la Centra Komitato en marto 1923 ne lasis dubon pri sia takso de SAT - ĝia idealismo, „politika malpreci- zeco" kaj „politike-ideologia neŭtralismo" - sed decidis tamen alvoki la komunistajn esperantistojn de ĉiuj landoj subteni SAT tiel longe, „ĝis estos kreita pli taŭga por la komunistoj organiz- formo de internacia agado, samtempe senmask[ig]ante idealis- majn falsideojn de SAT k trudante al ĝi pli da vera praktikeco, pli da komunista influo".[695] Sekve, ekvalidisla linio, laŭ kiuSEU sub- tenu SAT, eĉ se ne tre entuziasme.[696]

Malgraŭ la - tiutempe ne publike konata - intenco iom post iom alkonformigi SAT al ideologie pli akceptebla asocio, SEU alekstere prezentis sin kunlaborema partoprenanto en la interna- cia laborista Esperanto-movado. Signalo de tio estis ankaŭ, ke en majo 1923 ĝi likvidis la reprezentiĝon de UEA en la soveta terito- rio per delegitoj aŭ membroj[697], kaj tri monatojn poste la unuan fojon soveta delegacio aperis en kongreso de SAT: Drezen kaj kvin aliaj delegitoj de SEU ĉeestis laTrian Kongreson en Kassel. Elektita unu el la kunsid-prezidantoj, Drezen montris sin en siaj fermaj vortoj lojala kunmarŝanto:

Tie-ĉi ni trovis tiun mezan vojon, kiun ni, revolucianoj, uzantaj por la profito de la proletaro la internacian lingvon, povas kune iri egale, ĉu anarkistoj, ĉu komunistoj, ĉu anoj de aliaj partioj revoluciaj. Ni kre- das, ke ni trovis ĝustan kaj veran vojon.[698]

Ankoraŭ en la sama jaro, en kiu Drezen deklaris sian ligitecon al SAT, aperis libreto kiel eldonaĵo de SAT, por kiu Miftail Kali- nin, la prezidanto de la Centra Ekzekutiva Komitato de Sovetoj, speciale verkis antaŭparolon.[699] SEU mem eldonis komence de 1923 ilustritan libron pri la kvina datreveno de la Oktobra Revo- lucio, kies profito estis transdonota al la Centra Komisiono por likvido de la malsato-sekvoj[700], provizita per tutpaĝaj portretoj de Lenin, Kalinin, Trockij, Zinov'ev, Lunaĉarskij, Kamenev, Rykov kaj aliaj partiaj gvidantoj, sed ne de Stalin, la libro nea- tendite baldaŭ iĝis historia raraĵo. Kaj en 1924 SEU publikigis skizon pri la komunista movado, kies traduko estis permesita de la Centra Komitato de la Komunista Partio.[701]

Tiuj ĉi eldonaĵoj jam atestis pri la strebo de la nova soveta Esperanto-movado al seriozeco. Sin distancigante de la antaŭa „troa flamiĝemo", SEU en la menciita jubilea libro fidoplene rigardis al ne fora estonteco, kiam - post la interna milito kaj la plago de malsato - la juna Sovetlando povos pli multe atenti la grandan valoron de Esperanto „kaj finfine kronos la unuigon de ia tutmonda popoiaro en unu socion per komuna ligilo, per komuna interkomprenilo".[702]

Car tiu ĉi monda perspektivo en la agado de SEU necesigis ligon al la internacia laborista Esperanto-movado, la kunlaboro kun SAT en la sekvaj jaroj ĉiam pli intensiĝis. Samtempe la makulo de SAT, ĝia rezisto kontraŭ komunisma partieciĝo, igis des pli facile tolerebla, ju pli efike la gvidantoj de SEU sukcesis malebligi al siaj membroj imiti la supertendencan pretendon interne de sia soveta organizaĵo. En la dua duono de 1923 Drezen forte sentigis sian deziron, ke regu disciplino en la soveta Esper- anto-movado. La Nova Epoko ĉesis aperi, per kio la revoluciaj esperantistoj starantaj ekster SEU seniĝis de sia parolejo. Daŭris la periodo de konfuzo kaj necerteco. Komence de 1924 Demid- juk troviĝis en malliberejo dum tri semajnoj.[703] Kaj eĉ Drezen spertis malagrablaĵojn; samjare li estis, en la kadro de partia „purigo", por nelonga tempo eksigita el la Partio.[704] Sed triumfon li havis, gajnante la kunlaboron de Demidjuk kaj Nekrasov, kiuj, laŭ la konsilo de Lanti mem\ ĉesigis sian senŝancan opozicion kontraŭ Drezen.

Futerfas kaj ZiFberfarb ne sekvis la ekzempion de Demidjuk kaj Nekrasov. La agado de la anarkiistoj restis por Drezen ĝena- des pli, ĉar ĝi rekte tuŝis la tiklan punkton de la pluralismo ofi- ciale postulata de SAT. Meze de 1924 Sennacieca /tevz/oaperigis ampleksan artikolon de ukraina anarkiist-esperantisto, A. Levandovskij, pri ia sorto de ia anarkiista movado sub la soveta reĝimo.[705] La artikolo estis atentinda, ĉar ĝi senkaŝe raportis la kunpuŝiĝojn kun la bolŝevikoj kaj la persekutadon, kaj la inte- reso pri ĝi kreskis ankoraŭ, post kiam Lanti, kiel redaktoro, sekve de protesto de Levandovskij vidis sin devigita aperigi ankaŭ tiujn partojn de la originala manuskripto, kiujn li pro zor- gemo pri reago de SEU estis forstrekinta.[706] Ĉi-okaze, Lanti espri- mis bedaŭron, ke SAT-anoj „volas altrudi artikolojn, kiuj riskas danĝerigi la unuecfrontan agadon de nia organizaĵo", kaj kiam kiel atendeble venis akra respondo el Moskvo, en kiu Levando- vskij estis kulpigita, ke li objektive faras „kontraŭ-revolucian la- boron", Lanti aldone anoncis, ke estonte li rifuzos aperigi artiko- lojn, kiuj entenas atakojn aŭ ofendojn kontraŭ tendencoj laŭsta- tute reprezentitaj en SAT.[707]

Levandovskij estis arestita komence de 1925[708], kelkajn mona- tojn poste ankaŭ la kunlaborinto de La Nova Epoko, Hajdo- vskij, kaj lia edzino, kiuj dividis sian sorton kun ĉirkaŭ 80 anarkiistoj en Moskvo kaj Leningrado.[709] Lamalliberigoj trovisĉe Lanti nur mildan, ne publike eldiritan kritikon[710], kaj propono al la Kvina Kongreso de SAT en Vieno (aŭgusto 1925) postuli de la soveta registaro la liberigon de la SAT-ano Hajdovskij[711] estis mal- akceptita de la komisiono pri proponoj, „ĉar ni ne konas la afe- ron Hajdovski, do ne povas enmiksiĝi".[712]

Tiu ĉi rifuzo estis la provizora kulmino de procezo en SAT, kiu pasis kvazaŭ sub la devizo „unueco super ĉio". La unuaj viktimoj estis la anarkiistoj, kiuj jam en 1924 perdis sian fidon al SAT kaj fondis propran organizaĵon, sub la nomo Tutmonda Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj (TLES). Post la sperto pri la artikolo de Levandovskij la periodaĵoj de SAT alprenis pli unuforman karakteron: Anstataŭ la anoncita libera konkurado de diversaj tendencoj ilin karakterizis artikoloj, kies enhavo plejparte ne riskis ofendi iun. Kontribuaĵojn kun kontraŭsoveta tendenco la redakcio asertis entute ne esti ricevinta, kaj responde al kritiko kontraŭ superpezo de komunisma tendenco Lanti simple dekla- ris, ke tio devenas de tio, ke „la komunistaj k-doj estis pli age- maj".[713]

La jaro 1925 do markas cezuron kaj por SAT kaj por SEU: La unua spertis, ke organizaĵo, kiu deziris servi al la proletaro trans ĉiujn partiajn diferencojn, ne povis eskapi de la antagonismoj regantaj en la laborista movado. La dilemon konkrete evidentigis la anarkiistoj, kaj SAT provizore solvis ĝin favore al la penso pri unueca fronto, kio signifis komunistan superregon almenaŭ en la periodaĵoj. SAT oferis al la unuec-strebo sian deklaritan tolere- mon pri malsamaj opinioj. SEU, aliflanke, venkis la krizojn de 1923/24 kiel organizaĵo, kiu estis interne firmigita, obeis al la sovetaj gvidprincipoj kaj havis gvidanton ne plu kontestatan. En julio 1925, dum la Dua Kongreso de SEU, Drezen konsideris sian pozicion jam tiel forta, ke li invitis ankaŭ la anarkiistojn Futerfas kaj Zil'berfarb aliĝi al la vicoj de SEU.[714] La vojo nun estis libera ankaŭ por plivastigo de la kunlaboro kun SAT: La Centra Komitato oficiale alvokis ĉiujn aktivajn membrojn de SEU aliĝi al SAT, kaj por montri al la tutmonda organizaĵo sian „revolucian simpation" SEU decidis aĉeti akciojn ĉe la Eldona Kooperativo de SAT.[715]

La atingita organiza stabiliĝo estis samtempe la antaŭkondiĉo por plenumo de la agadplano. La celo de SEU estis varbi en la soveta publiko por la utilo de Esperanto. La obstakloj, kun kiuj tiurilate necesis kalkuli, estis konsiderindaj. Antaŭ kaj tuj post la revolucio pledantoj por Esperanto inter la bolŝevikoj ne estis multnombraj, kaj tiuj ofte devis aŭskulti de sampartianoj ripro- ĉojn, el kiuj tiu, ke ili malŝparas siajn energiojn por negravaĵo, estis ankoraŭ la plej milda. R&kosi, la funkciulo de Komintern, avertis sian vizitanton Lanti, ke li ne fidu al la rusaj esperantistoj: „Multaj estas kontraŭrevoluciuloj."[716] Lanti mem observis, ke la komunistaj esperantistoj „hontas pri sia esperantisteco", „timas sin kompromiti farante propagandon en komunistaj rondoj" kaj ke la „severa disciphno komunista sufokis ĉe multaj la entuzias- mon kaj la fervoron" por Esperanto.[717] La plej fortajn suspektojn kontraŭ la nefidindaj esperantistoj Drezen kredeble ja sukcesis elimini per la celkonscia „sovetigo" de SEU. Ebiis ekde 1925 pli ofte registri simpatideklarojn de komunistaj eminentuloj, ekzemple de la antaŭa Popola Komisaro pri Ekstera Komerco, Leonid Krasin[718], de la prezidanto de la Malgranda Konsilantaro de Popolkomisaroj, Mihail Boguslavskij[719], de la japana membro de la Plenumkomitato de Komintern, Katayama Sen[720], kaj ankaŭ de la verkisto ITja Erenburg.[721] Sed dum la Dua Kongreso de SEU pluraj delegitoj plendis, ke la partiaj, sindikataj, junkomunistaj kaj aliaj organizaĵoj rilatas al Esperanto indiferente kaj ke tio restas la ĉefa baro por sukcesa surloka agado.[722]

4.1.4. Intemaci-eduka laboro per Esperanto

Drezen kompreneble bone konsciis la situacion, pri kiu plendis la lokaj delegitoj. La recepto, kiun li ofertis por ŝanĝi ĝin - por forigi la ignoran traktadon aŭ eĉ mokon, kiun renkontis la esper- antistoj inter „rondoj aŭtoritataj revoluciaj", estis tre simpla: Necesas uzi la lingvon kaj tiel pruvi al la dubantoj, ke ĝi havas praktikan utilon. Kaj Drezen ne preterlasis nomi ankaŭ la kam- pon, sur kiu Esperanto demonstru tiun utilon: Per sia rekomendo „Apliku Esperanton!" li celis precipe la elprovadon de Esper- anto kiel facila rimedo por la interrilatado de sovetaj kaj alilan- daj laboristoj.

Klarigante tion, Drezen menciis, ke lastatempe oni donas multe da atento al la „senpera interrilatigo" de diverslandaj la- boristaj gazet-korespondantoj.[723] Efektive, en julio 1924, dum la Kvina Kongreso de Komintern en Moskvo, la demando estis pri- diskutata kiel pliintensigi la informadon al eksterlandaj labor- istoj pri la luktoj kaj ĉiutaga vivo de iliaj sovetaj klasfratoj kaj, inverse, la informadon al la laboristoj en Soveta Unio pri iliaj kamaradoj en okcidenta Eŭropo, ankoraŭ suferantaj sub la jugo de kapitalismo. Kiel konkretan paŝon la Plenumkomitato de Komintern rekomendis, ke la t.n. laboristaj korespondantoj vas- tigu sian agadsferon al eksterlando.[724] Tiutempe en Soveta Unio jam ekzistis granda reto de laboristaj korespondantoj, kompre- nataj kiel novtipaj, volontulaj ĵurnalistoj: homoj, kiuj, agante meze inter la laboristaj amasoj, per siaj diversmaniere disvastiga- taj korespondaĵoj klopodis reflekti la dezirojn de la lokaj labor- istoj, transdoni ties plendojn kaj proponojn al superaj instancoj kaj tiel funkcii kiel interproksimigantoj de partio kaj laboristoj. La ĉefaj tribunoj de la laboristaj (kaj kamparanaj) korespondan- toj estis regionaj kaj lokaj gazetoj, uzinaj bultenoj kaj murgaze- toj. En tiuj, ili „senkompate elportas por juĝo de socio ĉiujn ulce- rojn de ĉiutaga vivo kaj laboro"[725] de la sovetaj laboristoj kaj kam- paranoj.

La movado de laboristaj korespondantoj estis jam firma insti- tucio en Soveta Unio kaj trovis imiton ankaŭ fare de la komunis- taj partioj en aliaj landoj, kiam en julio 1924 aldone estis publiki- gita la alvoko organizi internacian laboristan korespondadon. Drezen, ĝuste komprenante, kiom baros amasan korespondadon inter sovetaj kaj alilandaj laboristoj la lingvaj malfacilaĵoj, vidis en la nova iniciato de Komintern unikan ŝancon por demonstri la utilon de Esperanto kaj fortigi la ekzistorajton de SEU. Ekde la komenco de 1925 li apelaciadis al la membroj ne nur propagandi Esperanton, sed jam tuj praktike apliki ĝin, kaj ne nur private korespondi, sed proponi siajn peresperantajn servojn al ĉiuj sovetaj organizaĵoj, kiuj deziras kontakti kun eksterlando.[726] Kiel la ĉefa tasko de SEU estis difinita: „direkti aplikadon de Esper- anto por la celoj de Sovetismo, proksimiĝi al alilandaj laboristoj kaj, rakontante al ili la veron pri Sovetlandoj, varbi inter ili ami- kojn de sovetia laborularo kaj de sovetia sistemo".[727]

La alvoko de Drezen servis al multaj membroj kiel konfirmo, ke ili jam agas en la ĝusta direkto, ĉar fakte tuj post la disrompo de la internacia izoliĝo de la soveta ŝtato la esperantistoj vaste ekkorespondis kun eksterlando. La kvanto de tiu Esperanta korespondado estis impona: En 1925/26, nur el la urboj Minsk kaj Smolensk dum ok monatoj estis senditaj eksterlanden po ĉ. dumil leteroj en Esperanto. Post kiam estis proklamita la konscia disvolvo de internacia laborista korespondado, multaj el la lete- roj ricevitaj el eksterlando estis tradukitaj kaj publikigitaj en ĵur- naloj kaj murgazetoj. Dum unu jaro pli ol 360 Esperantaj leteroj estis presitaj en gazetoj de Belorusio, kaj jam meze de 1924 en la urbo Tver' (nun Kalinin) la loka ĵurnalo aperigis pli ol 100 Esper- anto-korespondaĵojn el eksterlando. Kiam en majo 1926 tutso- veta konferenco de laboristaj kaj kamparanaj korespondantoj en Moskvo revuis la ĝisnunajn atingojn de la apenaŭ dujara kam- panjo por internacia korespondado, kun laŭdo estis menciita la agado en Krimeo, Smolensk kaj Tver' - ĉiuj estis organizaĵoj de laboristaj korespondantoj, kiuj faris sian internacian laboron preskaŭ nur per Esperanto.[728]

La interesiĝo pri Esperanto evidente kreskis konsiderinde en ligo kun la celkonscia utiligo de leteroj el eksterlando, tiel ke komence de marto 1926 la Centra Komitato de Komsomolo dis- sendis al siaj guberniaj komitatoj instrukcion kiel organizi Esper- anto-rondetojn en junularaj kluboj; la cirkulero kuraĝigis al fondo de rondetoj tiam, kiam estas interesiĝo pri Esperanto, postulante ke la membroj „devas kunligi sian lernadon de la lin- gvo kun praktika laboro en la formo de korespondado kun alilan- daj laboristoj".[729] Kaj tri monatojn poste la sovetaj esperantistoj ricevis aŭtoritatan laŭdon, kiun ili registris kun aparta fiero: La moskva Izvestija en granda artikolo nomis la internacian labor- istan korespondadon, faratan de kamaradoj en Smolensk per Esperanto, modelo por la tuta Soveta Unio.[730]

La jaro 1925 do ŝanĝis la situacion de la Esperanto-movado en Soveta Unio. Kiel Drezen konstatis ses jarojn poste, de tiu tempo, kiam la aŭtoritatoj proklamis la neceson de internacia eduka laboro por la laboristaj amasoj kaj kiam la esperantistoj proponis tiucele siajn servojn al la publiko, la agado, farita antaŭe nur por la esperantistoj mem, „fariĝis nun publika bezo- naĵo. ... Tio tiris atenton de la aŭtoritatoj al esperanto kiel al atentinda kultura faktoro".[731] La rekonon de la serva rolo de Esperanto en internacia korespondado simbole substrekis la fakto, ke en 1925 la soveta poŝto por la unua fojo en la filatela his- torio eldonis poŝtmarkojn kun teksto en Esperanto.

Tiuspeca praktika apliko de la lingvo okazis en la kadro de la revo je monda revolucio. Gi malgrandskale jam ŝajnis anticipi tion, kio karakterizos la interhomajn rilatojn en proleta civilizo de la proksima estonteco. Tian antaŭvidon havis ankaŭ la soveta publicisto L.S. Sosnovskij, farante en 1925 la jenan prognozon: Se ne hodiaŭ, do morgaŭ ekfluos per granda torento la amasaj ekskur- soj de laboristoj el SSSR eksterlanden kaj inverse. Esperi, ke rusa la- boristo, veturanta en Eŭropon, ellernos antaŭe 5-6 lingvojn por viziti 5-6 landojn, - estas naive. Li ne povos, certe, ankaŭ per Esperanto sin turni al la laboristaj amasoj de Okcidento, ĉar ankaŭ tie itiu ĉi lingvo ne estas sufiĉe disvastigita. Sed se en ĉiu lando la komunistaj partioj alme- naŭ iomete sin okupus pri tiu ĉi problemo, kiomoble plifaciliĝus la eblo por nia vica laboristo, ne posedanta la fremdajn lingvojn, komunikiĝi kun la fratoj laŭ la laboro kaj laŭ la batalo en aliaj landoj.[732]Estis kvazaŭ konfirmo por la optimismo de Sosnovskij, ke pli kaj pli ofte okcidentaj laboristoj, vizitantaj Sovetan Union, trovis per Esperanto facilan kontakton. Tiuj vizitantoj, kies unuaj estis brita[733], ĉeha[734], germana[735] kaj sveda[736] laboristoj, dum sia restado en

Soveta Unio helpis forigi la skeptikon de lokaj instancoj pri la funkcikapablo de Esperanto kaj, reveninte hejmen, disvastigis favorajn raportojn pri siaj impresoj en Soveta Unio.[737]

Pli rektan helpon al la agado de SEU donis kelkaj spertaj ek- sterlandaj esperantistoj, kiuj venis al Soveta Unio por pli longa restado. Krom politikaj elmigrintoj, kiel la hungaroj P&1 Robi- csek[738], Istv&n Michalicska[739] kaj Sdndor SzatmЈri[740], al ili apartenis du fondaj membroj de SAT. Unu, Robert Guihĉneuf, estis amiko de Lanti.[741] La alia, la aŭstrodevena komunisto Lucien Lau- rat[742], ludis aparte gravan rolon, ĉar li vivis en Moskvo dum kvar jaroj ekde 1923. Laborante en la gazetara oficejo de Komintern, funkciante kiel korespondanto de L'Humanitĉ kaj instruante en la Komunista Universitato de Orientaj Laboruloj, Laurat en tiuj jaroj, dum kiuj li estis ankaŭ membro de la CK de SEU kaj aperi- gis, sub la pseŭdonimo L. Revo, multajn artikolojn en Senna- ciulo, kvazaŭ personigis la proksiman interiigiĝon de SAT kaj SEU.

La ligoj kun SAT iĝis por SEU ĉiam pli gravaj, ĉar por efike antaŭenigi la internacian korespondadon de siaj membroj ĝi bezonis la kunlaboron de alilandaj laboristaj Esperanto-asocioj kaj la koordinan agadon de tutmonda organizaĵo. Pro tiu ĉi kon- sidero Drezen forte substrekis la principon de unueca fronto. En radio-parolado pri la Kvina Kongreso de SAT en Vieno (1925) li ne nur subtenis la karakterizon de SAT kiel „kultura asocio en la servo de la proletaria klaso", sed eĉ eksplicite salutis la venkon kontraŭ „kamaradoj tro partiecaj kaj doktrinemaj":

Ne necesas, ke ni faru propagandon en SAT por niaj specialaj politikaj idealoj. Ni argumentu per faktoj. Ni citu sole la faktojn. La faktoj posedas mirigan econ de la klerigado, de la kulturigo.[743]

Jam unu jaron poste al la sovetaj esperantistoj prezentiĝis grava okazo por testi ne nur la komunikajn eblecojn de sia lingvo, sed ankaŭ la aktualan sintenon de la aŭtoritatoj je la provoj meti Esperanton en la servon de internacia klerigo de la laboristoj. En aŭgusto 1926, nome, SAT organizis sian Sesan Kongreson en Leningrado. A1 la kongresejo, la Taŭrida Palaco, venis pli ol 400 partoprenantoj, el kiuj ĉ. 150 estis eksterlandanoj. La Popola Komisaro pri Klerigo, Lunaĉarskij, akceptis esti honora prezi- danto de la kongreso; en sia skriba salut-mesaĝo li agnoskis, „ke la esperantistoj, sentante sin kondukantoj de la ekstreme progre- sigaj formoj de homa interkomunikado, sentas ankaŭ ian proksi- mecon al la granda komunisma movado".[744] Okaze de la kongreso aperis speciala poŝtmarko. Reprezentanto de la Asocio de Prole- taj Verkistoj publike konfesis „gravan eraron" - nome tiun, ke li kaj liaj kamaradoj antaŭe opiniis Esperanton „utopiaĵo kaj fan- tazia afero".[745] Aludante al tiuj kaj similaj deklaroj de apogo[746], Drezen en sia ferma parolado diris, ke la kongreso „signas turno- punkton en nia movado".[747]

Ne malpli, ankaŭ la interfratiĝa etoso dum la kongresaj tagoj levis la partoprenantojn preskaŭ en staton de eŭforio, kiu influis pozitive ilian ĝeneralan juĝon pri Soveta Unio. Barthelmess entuziasme parolis pri „paradizo por esperantistoj kaj homoj kun liberaj ideoj", nomis la liberecon de la soveta civitano nekompa- reble pli alta, ol „en iu ajn ,demokrata' lando", kaj rakontis pri „enviindaj kuraclokoj kaj banlokoj", en kiuj la laboristoj post ŝvita laboro ĝuas la merititan ripozon.[748] La konvinko, ke nur dank' al Esperanto eblis ekkoni kaj ĝuste aprezi la gigantajn pro- gresojn de Soveta Unio, konsekvence inspiris al la unuanima akceptiĝo de rezolucio, kiu postulis, ke per Esperanto oni batalu „kontraŭ la penado de pseŭdogvidantoj trompi kaj teni en mal- scio la laboristojn el diversaj landoj, kaŝi de ili la veron pri vivkondiĉoj de la laboristoj en diversaj landoj, malhelpi kreon de la unueca fronto".[749] Pri la kongreso mem estis fiere konstatite, ke ĝi signifas grandan paŝon antaŭen en la klopodoj demonstri la taŭgecon de Esperanto „ne nur por komerco, turismo, filatelio, nudkulturo ktp., sed ankaŭ por esprimi sciencperfekte ĉiujn batalaspirojn de la proletaro".[750]

Kiel unu el la plej gravaj ekzemploj por la servokapablo de Esperanto estis nomata ĝia apliko en la internacia laborista korespondado, pri kiu la kongreso akceptis apartan rezolucion.[751]Tiu ĉi rezolucio alvokis ĉiujn SAT-anojn doni „unuavican aten- ton" al la korespondado, disponigante sian helpon al laboristaj organizajoj, kiuj deziras havi ligon kun eksterlando, kaj organi- zante la tradukadon de korespondaĵoj el Sennaciulo por lokaj la- boristaj ĵurnaloj kiel ankaŭ de leteroj de eksterlandaj laboristoj, kiujn rekte ricevis tiuj ĵurnaloj. La gazeto de SAT do estis ser- vonta kiel centra organo de la intemacia korespondado per Esperanto, de kiu eliru granda multobliga efiko, kaj tial Drezen dum la kongreso denove emfazis la neceson elimini ĉion, kio mal- helpas plenumon de tiu celo. Traktante leteron de Lanti, kiu enhavis plendojn pri malfacilaĵoj en la redakta laboro de Sen- naciulo, Drezen diris: „Ni devas en la nomo de la kongreso esprimi plenan konfidon al nia meritoplena K-do. Li rajtu rifuzi presigon de artikoloj tro ,komunistaj' aŭ tro ,anarkistaj\ kiuj povas malhelpi al la unueca fronto proletaria de SAT."[752]

Resume, la kongreso ne nur fortigis la enlandan pozicion de SEU, sed montriĝis fruktodona ankaŭ por SAT: Ĝia membraro en Soveta Unio atingis post Leningrado la nombron de preskaŭ 2000.[753]

4.1.5. Sukcesoj en la koresponda agado

La entuziasmon pri tio, ke dank' al Esperanto la internaciaj rilatoj ĉesis esti „privilegio de potenculoj kaj de riĉuloj"[754], meze de la 1920aj jaroj akcelis ankaŭ la evoluo de radio. Tiu teknika atingo, permesanta transsalti landlimojn, ŝajnis kvazaŭ altrudi la penson pri Esperanto kiel solvo de la malpli facile venkebla baro de diverslingveco, kaj efektive komence de marto 1926 la Unua Tutsoveta Kongreso de la Societo de Radio-Amikoj rekomendis al ĉiuj membroj lerni kaj apliki Esperanton.[755] Komenciĝis disaŭ- digoj de Esperantaj kursoj kaj elsendoj en la lingvo⁴mem, inter- alie de la moskva stacio „Komintern"^s, kaj ligiĝis kontakto inter sovetaj kaj alilandaj radio-amatoroj.[756]

Tamen, pro la tre limigita ebleco persone rilati kun eksterlan- daj esperantistoj, neniu formo de praktika uzo de Esperanto povis atingi tiun gravecon, kiun havis la korespondado. Gi kaj malfermis al la individua SEU-membro pordon^al la ekstera mondo kaj, baziĝante sur la bonvolo de la aŭtoritatoj al la ideo deinternacia laborista korespondado ĝenerale, samtempe helpis levi la prestiĝon koj organizan fortecon de SEU kiel tuto.

225

En la jaroj 1926/27 sole la esperantistoj en la regiono Smolensk sendis 3800 leterojn al eksterlando, el kiuj 1001 estis publikigitaj en naciaj komunistaj gazetoj; ili ricevis el eksterlando 3600 lete- rojn, el kiuj 778 aperis en la gubernia gazeto Raboĉijput'} Iliaj kolegoj en Dnepropetrovsk interrilatis kun laboristaj korespon- dantoj en 40 landoj; en la unua duonjaro de 1927 ili skribis ĉ. 1000 kaj ricevis 981 leterojn.[757] Oficejo por Internaciaj Ligoj en Minsk, kiu koordinis la agadon de pluraj Esperanto-grupoj en Beloru- sio, korespondis kun 247 adresoj en ĉiuj kvin kontinentoj; de majo 1925 ĝis majo 1926 ĝi ekspedis 4209 leterojn kaj ricevis 4035 korespondaĵojn.[758] Similajn dimensiojn atingis la korespondado en multaj aliaj lokoj, precipe en la okcidenta parto de Soveta Unio. Pri tiu amasa utiligo de Esperanto raportis interalie Pravda kaj la oficiala organo de la sovetaj laboristaj kaj kamparanaj korespondantoj, Raboĉe-kresfjanskij korrespondent.[759]

Ke la kampanjo efektive respondis al la deziro de multaj sove- taj esperantistoj, montris la granda nombro de korespond-anon- coj, kiuj aperis en preskaŭ ĉiu numero de Sennaciulo. Kiajn sen- tojn donis la konscio ligiĝi per Esperanto kun la tuta mondo, bone priskribas la memoroj de la konata germanisto Lev Kope- lev[760], kiu en 1926, kiel lernejano en Kiev, eklernis Esperanton. Parolante pri sia instruisto kaj la entuziasmo, kiun li ekflamigis inter la junuloj, Kopelev skribas:

En la gazetoj estis tede stereotipaj sciigoj el eksterlando, en la revuoj oni vidis malhelgrizajn fotojn: malfortaj kopioj de malproksima, fremda vivo...

Kaj jen kontraste Kopelev rimarkis

la personajn leterojn el malproksimaj regionoj, nur lastatempe alve- nintajn kaj adresitajn al tiu viro: nia instruisto. Li tiris el malnova aktujo buntajn, kvazaŭ lakitajn poŝtmarkojn, kovertojn kun fremd- landaj markoj. Oni povis preni ilin en la manon, ili eligis nekutimajn odorojn: la spiron de Londono, Parizo, Sanfrancisko, Tokio... ... Mia koro ĉesis bati, kiam mi vidis la kovertojn kun poŝtmarkoj el Aŭstrabo, Japanio, Usono, Hispanio, Argentino... Kaj ĉie estis sur- skribita lia nomo, ĉiu letero komencis per la bela alparolo „kamarado" aŭ ^samideano"...[761]

La koresponda agado, kiu konformis al la desupre postulata „interaacia eduklaboro de la amasoj" kaj samtempe kontentigis la personajn aspirojn de individuaj sovetianoj pri kontakto kun eksterlando, grandskale kreskigis la interesiĝon pri Esperanto en Soveta Unio. Lernolibro eldonita en 10 000 ekzempleroj plene disvendiĝis dum tri monatoj, tiel ke jam en aprilo 1926 SEU parolis pri sia limigita kapablo efektive respondi al la interesiĝo[762]La membraro ĉirkaŭ tiu tempo atingis la nombron 10 000.[763]Esperanto ĉesis, laŭ Drezen, esti celo de agado, sed jam fariĝis reale kaj serioze utiligata rimedo je dispono de la „vastaj popol- masoj".[764]

Por ankoraŭ plialtigi la amasan efikon de la lingvo la Centra Komitato de SEU alvokis siajn membrojn ne resti inter si en Esperanto-kluboj, tiel sin apartigante de la socia vivo; anstataŭe, „la tuta pezocentro de la laboro devas esti en organizo kaj gvido de Esperanto-ĉeloj ĉe uzinoj, fabrikoj, oficejoj".[765] En tiu klo- podo SEU ricevis la apogon de oficialaj instancoj: Fine de nov- embro 1926 la Gubernia Komitato de la Partio en Tver' en cirku- lero al la distriktaj komitatoj konstatis, ke la granda signifo de la laboro por internacia interligo, gvidata de Esperantaj organiza- joj, ankoraŭ ne ricevas sufiĉan atenton, kaj alvokis la lokajn par- tiajn, komsomolajn kaj profesiajn organizaĵojn _Mtutforte helpi al la organizado de esperanto-rondetoj en laboristaj kluboj".[766]Aparte favora estis la sinteno de la Centra Sindikata Konsilan- taro de Ukrainio, kies kultur-kleriga fako en septembro 1926 substrekis la neceson disvastigi Esperanton „inter la larĝaj labor- istaj amasoj".[767] Unu jaron poste ladecidoenkonduki Esperanton en laboristajn klubojn estis konfirmita, ĉar la Esperanto-ronde- toj „pruvis sian celkonformecon" kaj „montris bonajn rezultojn" precipe en la utiligo de la lingvo por la internacia laborista kores- pondado kaj „por la disvastigo de 1' vero pri Sovet-Unio".[768] Kvan- kam mankis simila apogo flanke de la plej superaj instancoj en Moskvo[769], SEU povis meze de 1927 kun kontento registri, ke ĝi ricevas „gravan subtenon de la partiaj kaj sociaj organizaĵoj. Gi ne jam havas iun formalan eksteraĵon - iun ĝeneralan direktivon - sed ĝi estas sentebla por ni ĉiutage. Oni ne plu rilatas al ni mokeme aŭ suspekte, aŭ ignore - oni konsideras SEU kaj la pro- letan Esperanto-movadon kiel valoran socian faktoron'.[770]

Plia konfirmo de la respektata pozicio, kiun ĝuis SEU en tiu tempo, estis la fakto, ke ĝi ricevis, same kiel aliaj sovetaj organi- zaĵoj, en 1927 la rajton inviti gastojn el eksterlando por parto- preno en la solenaĵoj okaze de la deka datreveno de la Oktobra Revolucio. La inviton sekvis 11 personoj el 9 landoj, al kiuj aldo- niĝis 12 aliaj esperantistoj, apartenantaj al diversaj dele»acioj.[771]

Ili ĉeestis interalie en Mondkongreso de la Amikoj de Soveta Unio (lOa ĝis 12a de novembro 1927), el kies preskaŭ 1000 dele- gitoj el pli ol 40 landoj unu kvarono subskribis deziresprimon por pli vasta utiligo de Esperanto en la kulturaj rilatoj inter Soveta Unio kaj eksterlando.[772] Krome, la esperantistoj vizitis la redakte- jojn de gazetoj kaj dum aparta konferenco interŝangis la spertojn pri internacia korespondado.[773] La vojaĝo, kiu kondukis la gastojn de SEU ankaŭ al aliaj urboj de Soveta Unio, ebligis gajni impre- sojn de la soveta vivo, kiuj verŝajne estis pli profundaj, ol tiuj, kiujn povis ricevi la plimulto de aliaj delegitoj, ne uzantaj la ser- von de Esperanto.[774]

Pro la apiplekso de la korespondaj rilatoj inter sovetaj kaj ali- landaj esperantistoj estas praktike ne eble havi superrigardon pri la temoj, kiuj konsistigis la enhavon de la amase interŝanĝataj leteroj. Sed la fakto, ke tiu korespondado estis grandparte celdi- rektita, permesas al ni konkludi pri la preferata enhavo de la lete- roj. Ĉar SEU celis al alta efiko de la korespondado kaj deziris maksimume alirebiigi la ricevitajn leterojn al kiel eble plej granda publiko, nome per aperigo en gazetoj, ĝi kaj regule donis al siaj membroj praktikajn konsilojn kiel organizi la koresponda- don[775] kaj klopodis instrui al la eksterlandaj korespondantoj pri

TRJ\ (J.S.S.R. E5PERANT0.

1

Sub ruĝaj standardoj

lmy. ooi L„ ,

Malgrinda beJptibrttc pŭ# ai:ldfwld «sf^v-aniiiio

. I *> MfiV« h pr>h i~_r*.

Soveta Unio kiel vojaĝ-celo de espe- rantistoj. Supre: Raporto de Lanti en Sennacieca revuo (1922). Manlibreto de SEU por eksterlandaj vojaĝantoj (1926). Meze: Libro de sveda ĵuraa- listo (1928). Vojaĝimpresoj en Juna soveta Ruslando de la japana dramver- kisto Akita Uzyaku (1929). Apude: Raporto pri vizito de berlinaj labo- ristaj esperantistoj (1932).

tio, kiaj estu iliaj leteroj por povi servi kiel materialo por sovetaj gazetoj. Analizo de la eksterlanden direktitaj instrukcioj pri dezirindaj leter-temoj montras precipe du karakterizaĵojn.

Unue, estis la admono ne plenigi la leterojn per bagatelaĵoj. Konstatinte ke granda nombro da leteroj „diras al ni pri nenio grava - ili priskribas la belaĵojn de la hejmlando aŭ pure burgajn, lokajn sensaciojn", la aktivulo P. Kirjuŝin en Minsk precizigis, kio estis atendata de la eksterlandaj korespondantoj. Laŭ li, sim- plaj leteroj de laboristoj, kiuj „senĝene" rakontu pri diversaj flankoj de sia vivo, estas aparte bonvenaj:

Por ni kaj nia legantaro estos interese el la letero de simpla laboristo ekscii, kiaj laborkondiĉoj estas en iaj lokoj de iu lando kaj estas grave, se tion priskribus okulvidanto mem. Same interese por ni estas legi pri politikaj rajtoj de laboristoj, pri persekutado de laborista movado, pri iaboristaj idealoj kaj la sento de la tutmonda laborula frateco.[776]

Ne mankis preteco flanke de okcidentaj kamaradoj respondi je tiaj alvokoj, ĉar indikitaj estis temoj, kiuj - en tiu ĝenerala for- mulo - ŝajnis esti de komuna intereso por laboristoj en ĉiuj land- oj. Multaj estis simple konvinkitaj, ke Soveta Unio meritas sub- tenon, kaj tial volonte utiligis Esperanton por montri sian solida- recon. Ili siavice esperis kompense ricevi de sovetaj korespon- dantoj informojn pri la vivkondiĉoj en Soveta Unio, kiuj estis publikigotaj en nacilingvaj laboristaj gazetoj. Tiucele la pli fer- voraj eĉ rekte petis al siaj sovetaj amikoj, ke ili helpu per aŭtenti- kaj sciigoj ĝustigi misprezentojn de sia lando. Ekzemple, post kiam la angla EveningNews en junio 1927 asertis, ke la soveta la- boristo devas mem pagi por la edukado de siaj infanoj, tre baldaŭ en Sennaciulo aperis rilata artikoleto kun la alvoko: „Ĉu iu sove- tiano helpos nin kontraŭbatali la burĝan mensogaron per res- pondoj al jenaj demandoj:... '[777] En alia okazo, estis traduke rea- perigita artikolo de MunchenerZeitung pri Siberio, kiu per cita- ĵoj el siberiaj gazetoj donis ekzemplojn de malkulturo, drin- kemo, vagisteco kaj superstiĉo, kaj estis publikigita la peto de munkena SAT-ano, ke oni rebatu la asertojn, por ke li povu post- uli de la gazeto ĝustigon.[778] Reago venis de la membroj de Esper- anto-kurso en la kavaleria lernejo de Tver*, kiuj listigis paŝojn faratajn de \? soveta registaro por kontraŭbatali la priskribitajn negativaĵojn.[779]

Sed certe ne estus korekte supozi, ke la korespondaj rilatoj inter sovetaj kaj eksterlandaj esperantistoj dankis sian viglecon al la sinteno de homoj, kiuj eliris de la premiso, ke burĝaj gazetoj skribas nur malĝustaĵojn pri Soveta Unio kaj ke Esperanto mal- fermas privilegian vojon por ekscii la veron. Male, la korespon- dado floris, ĉar ankaŭ tiuj SAT-anoj, kiuj malpli inklinis rigardi Sovetan Union kiel modelan landon de socialisma konstruado, trovis ĝin kaj interesa por si mem kaj grava por la Esperanto- movado. Multaj ekkorespondis kun sovetianoj pro natura sci- volo pri la vivkondiĉoj en ilia lando kaj pro la deziro rakonti en siaj leteroj pri la propra medio. Ili krome konsciis, ke en Soveta Unio estis granda interesiĝo pri korespondado kun eksterlando, kiun respondi ŝajnis kvazaŭ devo ankaŭ el la vidpunkto de sub- teno al la Esperanto-movado, kaj tiun konscion akrigis la avertoj de tempo al tempo publikigitaj en Sennaciulo kontraŭ minacanta malekvilibro inter la disvastiĝo de Esperanto en Soveta Unio kaj tiu en eksterlando.[780]

Tio. nin kondukas al la dua ĉefa karakterizaĵo de la korespon- dado. Kiel montras la avertoj kontraŭ malekvilibro, al kiuj ni povas ankoraŭ aldoni la konstantan admonon, ke la membroj de SAT estu fidelaj, akurataj korespondantoj, la deziro entute pro- gresigi la korespondadon klare superregis tendencojn tro detale fiksi temojn, kiuj ĝin konsistigu. Apenaŭ necesas atentigi pri la praktika neebleco preskribi la enhavon de la korespondado, kaj certe neniam jen la kamaradoj en eksterlando limigis sin al plen- doj pri sia mizera vivo sub kapitalismo kaj jen iliaj sovetaj kores- pondantoj konstante rakontadis al ili pri siaj venkoj en la kons- truado de socialismo. Kiom ajn forta estis la instigo trakti en lete- roj temojn, kiuj povus poste interesi ankaŭ la legantojn de gaze- toj, ĝi ĉiuokaze ne povis malfortigi la elementon de spontaneo, scivolo kaj persona plezuro. Sed, kio estas grava: ankaŭ por la celata ekspluato de eksterlandaj ieteroj en ekzemple uzinaj gaze- toj origine estis eĉ preferata la specifa aromo de persona letero. La koloro de individueco en la ieteroj skribitaj de eksteriandanoj estis ŝatata, kiei emfazis komence de 1927 laborista Esperanto- korespondanto en Kremenĉug:

Leteroj de simplaj apenaŭ kleraj laboristoj havas ofte multe pli da sukceso ol altpolitikaj rezonadoj, ĉar ili estas pli „vivecaj".'

Simiie, la redakcio de Sennaciulo apelaciis al siaj korespondan- toj:

... ne verku politikecajn artikolojn, ne provu imitaĉi la profesiajn publicistojn; rakontu simple pri via vivo, pri via profesio, pri la moroj en via regiono kaj tiel nia gazeto akiros specialan karakteron, certan originalecon.[781]

Ke korespondaĵoj konatigu la vivkondiĉojn de eksterlandaj ia- boristoj anstataŭ doni priskribon de la ĝenerala politika situacio, eksplicite postulis ankaŭ beiorusa sindikata gazeto en letero al esperantistoj, kiuj ofertis liveri al ĝi materialon per Esperanto.[782]Kaj kiam similan deziron regule ricevi unuavice informojn pri vivkondiĉoj en eksterlando esprimis la redakcio de gazeto por ukrainaj laboristinoj, ĝiaj esperantistaj priservantoj detaligis por nesovetaj SAT-anoj la temojn, kiujn traktu ieteroj destinitaj por aperigo:

... en kiaj kondiĉoj laboristinoj laborasĉe la fabrikaj laborejoj; kiel ili estas salajrataj (diferenco inter la vira kaj virina salajroj); kiom da horoj oni laboras; danĝeroj de 1' laboro kaj akcidentoj (vundiĝoj dum laboro); ĉu la entreprenejo havigas specialan vestaron, se la laboro estas malpuriga aŭ ĉifiga; ĉu la laboristinoj ricevas dum la jaro pripaga- tan libertempon (forpermeson), kiom longa; ĉu ekzistas asekuro de 1' laboro (kion laboristino ricevas dum malsano, lastaj monatoj de grave- deco kaj post la akuŝo, pro vundo; kiu, kiel, kiomlonge kaj kiomsume pripagas tiujn mallaborajn periodojn); skribu pri ekspluatado de 1' virina (kaj speciala knabina) laboro; skribu pri sukcesoj de 1' revolu- ciul-ina movado kaj pri la bataio kontraŭ la etburĝa "por-emancipa" virinmovado; pri kulturlaboro inter laboristinoj; kiel la labor- isl(edz)inoj partoprenas en la koopera laboro; kiel laboristaj koopera- tivoj plifaciligas la laboristinan vivon (fondo de manĝejoj, suĉinfanoj, infanĝardenoj, helpo al gravedulinoj ktp.); senlaboreco inter inoj... Direktu al ni torenton da leteroi! Skribigu viajn konatulinojn! La lete- roj estu simplaj, sed faktoriĉaj I[783]

Preferon do havis, laŭ tiuj alvokoj, leteroj, kies temaro estis

proksima al la ĉiutaga sperto de laboristoj en kiu ajn lando. Tio

signifis, ke por la gazetara utiligo de leteroj estis dezirata enhavo,

kiu verŝajne kongruis kun tiuj temoj, pri kiuj la plej multaj labor-

istaj esperantistoj en ĉiu okazo preferis interŝanĝi informojn kaj

opiniojn. Ĉar artikoloj pri la vivkondiĉoj en diversaj landoj kon-

sistigis ankaŭ grandan parton de Sennaciulo kaj evidente estis

aparte ŝatataj deja legantoj, ni povas supozi, ke eĉ sen speciala

admono la plimulto el la SAT-anoj malinklinis al „altpohtikaj

rezonadoj", opiniante, ke estas pli interese kaj ph konforme al

ilia kompetento, se ili korespondas pri aferoj de la ĉiutaga vivo.

Tial estis kuraĝige, ke ankaŭ de soveta flanko venis subteno al la

uzo de korespondado por la komparo de faktoj. La ŝanco ŝajnis

esti bona, ke la celdirektita korespondado inter Soveta Unio kaj

aliaj landoj ne deformiĝos en rimedon por reciproka entuzias-

migo aŭ propagandeca konfirmo de ideologiaj premisoj.

4.1.6. Akriĝinta klasbatalo kajla „misuzo" de Esperanto

Kiel supozigas la postuloj pri „vivecaj" kaj „faktoriĉaj" lete- roj, en Soveta Unio tiutempe estis konsiderinda surloka libero en la selektado de leteraj temoj taŭgaj por publikigo. Tamen, tiu libero ne estis tiel vasta kiel la temo-gamo de la skribintoj. Per aliaj vortoj: Ne ĉio estis publikigebla, kion eksterlandanoj skribis al siaj sovetaj amikoj. Lanti mem spertis tion jam en 1924/25, kiam li servis al siberia gazeto kiel esperantista korespondanto. Post ĉ. duona jaro li rezignis sian - pagatan - kunlaboron, rice- vinte sciigon de la redakcio, „ke miaj artikoloj ne multe plaĉas al la legantoj; ne pro tio, ke iU ne estas interesaj, sed tial ke ŝajne mi ne opinias, ke la franca kapitalismo staras ĉe la rando de ban- kroto; ankaŭ pro tio, ke mi ne raportis sufiĉe optimisme pri la ,progresoj' de 1' kompartio".[784] Ne estas surprize, ke la malkaŝemo de Lanti kunpuŝiĝis kun la redaktaj kriterioj de soveta gazeto. Sed, pli signife, ankaŭ la persona korespondado ne estis senpro- blema: Eksterlandaj esperantistoj en siaj leteroj ne nur, ofte nekonscie, komprenigis, ke la vivkondiĉoj de laboristoj en kapi- talismaj landoj ne ĉiam kompariĝas nesaveble pli malbonaj kun tiuj en Soveta Unio. Ili ankaŭ, eĉ se plene simpatiante kun la konstruado de socialismo en Soveta Unio, de tempo al tempo vidigis la fenomenon de revoluciula ĉasteco, nome la sintenon de homoj, kiuj naive mezuris la realecon de Soveta Unio laŭ siaj imagoj pri la karaktero de sukcesa revolucio. Ekzemple, iu en letero al sia soveta korespondanto esprimis grandan miron pri la informo, ke la sovetaj sindikatoj „devas zorgi pri pli produktiva laboro" anstataŭ batali por la laboristo kaj kontraŭ la uzina admi- nistracio. Reage je tiaj leteroj, SEU jam en 1926 admonis siajn membrojn, ke ili evitu doni neĝustajn aŭ neprecizajn informojn pri la vivo en Soveta Unio, kiuj „naskas konfuzon ĉe alilandaj la- boristoj".[785]

En la unuaj tri jaroj SEU tuŝis nur sporade negativajn aspektojn en ligo kun la koresponda aktivado. Se problemoj estis nomitaj, ili temis ekzemple pri la „pezaj kondiĉoj", en kiuj labor- as eksterlandaj korespondantoj[786], aŭ pri tio, ke en kelkaj landoj esperantistoj, kiuj korespondas kun Soveta Unio, estas perseku- tataj .[787] Ke tamen ankaŭ la prezento de Soveta Unio en leteroj iĝis objekto de atento, unue montris diskutoj en Sennaciulo: Jam en aprilo 1927 Demidjuk, membro de la CK de SEU, vidis kialon por furiozi kontraŭ pli frue aperintaj asertoj de iu „Sovetiano" pri salajroj, impostoj, loĝeja pago kaj libertempo, kiuj, laŭ

Demidjuk, „tiomgrade fuŝas la faktojn, ke oni povas supozi komencon de iu sistema misinformado pri Sovetio".[788] Pli princi- pan prilumon de problemoj rilatantaj al la korespondado kaj la kontribuado de sovetaj esperantistoj al Sennaciulo unuafoje donis letero, kiun la organo de SAT publikigis komence de 1928. Subtenante la opinion de germana SAT-ano, ke sovetaj kamara- doj verkas artikolojn „kvazaŭ laŭ propono de soveta registaro", esperantisto el Rostov plendis, ke en Sennaciulo „abundas priso- vetia materialo pri plensukcesoj de laborista, ekonomia, kultura vivo", kaj faris energian pledon por pli realec-konforma rapor- tado pri la vivo en sia lando. Li rekomendis, ke la sovetaj esper- antistoj „ne prisilentu la temojn pri senlaboruloj, senhejmu- loj..., loĝeja krizo en urboj, pri malklereco de kamparanoj", ĉar nur tiamaniere la kamaradoj en eksterlando ricevos „plenan bil- don". La letero finiĝis jene: „Mi kredas, ke vero devas esti antaŭ ĉio."[789]

Tiu ĉi pledo koncernis la enhavon de kontribuaĵoj al Senna- ciulo, sed kiam temas pri leteroj, ŝajnas, ke tiutempe en ili jam pli ofte estis traktataj ĝuste la negativaj flankoj de la soveta vivo. Siavice, nesovetaj esperantistoj en siaj leteroj montris ĝenan sci- volemon, demandante la opinion de siaj korespondantoj pri luktoj interne de la soveta Partio, post kiam en decembro 1927 estis eksigitaj la opoziciuloj Trockij, Zinov'ev kaj Kamenev. En letero al sia siberia korespondanto Benjamin Zyrjanov la bavara SAT-ano Karl Weber ja aprobis tiun eksigon, sed samtempe esprimis malkonsenton „pri la mortiga punekzilo, ĉar tio estas kontraŭrevoluciula, kontraŭmarksista fiago". Weber krome demandis pri la ĝusteco de onidiroj, laŭ kiuj la leteroj, kiujn sovetaj esperantistoj sendas eksterlanden, „plejparte ne estas verkitaj de ili mem, sed de iu Esperanto-oficejo", al kiu oni ankaŭ devas submeti la korespondaĵojn ricevitajn el ekster- lando. Li avertis, ke, se la informo montriĝos ĝusta, li kaj liaj kamaradoj ĉesos korespondi kun sovetaj esperantistoj, ĉar sub tiaj kondiĉoj ili „ĉiam estus trompitaj kaj neniam ekscius la veron pri Sovetio".[790]

Ĉar multiĝis la okazoj de malagrabla interesiĝo en ekster- lando, ofte evidente stimuiita per leteroj ricevitaj el Soveta Unio mem, la Centra Komitato de SEU faris en julio 1928 senprece- dencan paŝon: En letero adresita al la redakcio de Sennaciulo ĝi komunikis:

Lastatempe apartaj neŭtralaj esperantistoj, ankoraŭ loĝantaj en Sove- tio..., en siaj leteroj al eksterlando disvastigas mensogajn sciigojn pri kvazaŭ politikaj kaj ekonomiaj krizoj en Sovetrespublikaro, pri kva- zaŭ kruela traktado al politikaj enkarcerigitoj... Certe eksterlandaj proletaj esperantistoj... estaskonfuzataj de tiuj informoj kaj rezulte ai SEU-organizoj kaj apartaj Sovetrespublikaraj esperantistoj venas multaj demandoj pri vereco de tiuj informoj.

SEU nomislainformojn „senhontaj kalumniaj mensogoj". Same aludante asertojn pri la ekzisto de ŝtata cenzura oficejo, al kiu la sovetaj esperantistoj devas sendi siajn leterojn destinitajn por eksterlando, SEU kategorie neis, ke tia oficejo ekzistas; ĝi kulpi- gis „neŭtralulojn" en Soveta Unio, ke ili en anonimaj leteroj dis- vastigis ankaŭ tiun aserton. Konklude, SEU patose emfazis:

Sovetlandaj esperantistoj SAT-anoj, kaj SEU-anoj skribas al siaj ek- sterlandaj klasfratoj nur veron, nur tion, kion diktas ilia klasa honoro, ilia laborista koro.[791]

Samtempe la Centra Komitato sendis ankaŭ al la SEU-organiza- ĵoj cirkuleron avertantan kontraŭ „misinformoj" venantaj el Soveta Unio. Tiu cirkulero tamen klare agnoskis, ke malfacilaĵoj en la korespondado ne fontis nur el la leteroj de sovetaj „neŭtra- luloj". Nome, sendepende de tio, „eksterlandaj esperantistoj lastatempe superŝutas esperantistojn de Sovetio per leteroj kun demandoj pri agado de V opozicio kaj pri apartaj opoziciaj tezoj, alsendas specimenojn de eksterlandaj opoziciaj flugfolioj ktp.". Sekve, kreskis la konfuziĝo interne de la membraro de SEU: „Ofte niaj kamaradoj, ne povante respondi ĉiujn, iam tre mal- facilajn demandojn, bombardas CK SEU per leteroj, petante konsilojn..."[792]

Jam antaŭ ol SEU publike alarmis pri kalumniaj leteroj kaj embarasaj demandoj, ĝi konfesis „kelkajn sufiĉe gravajn difektojn" en la korespondado inter sovetaj kaj alilandaj esper- antistoj. Ties radikojn ĝi atribuis ĉefe al la fakto, ke la korespon- dado estas farata preskaŭ ekskluzive sur individua bazo. La difektojn ĝi karakterizis jene:

... medio de eluzado de ricevataj leteroj estas tre malvasta kaj ofte, krom la korespondanto mem, neniu scias pri tiu korespondado; en individua korespondado pli ofte okazas misinformado al eksterlandaj kamaradoj pri vivo en Sovetio; individua korespondado estas tre mal- facile kalkulebla.

Por evitigi misinformadon kaj por vastigi la praktikan aplikon de Esperanto inter la laboristaj amasoj SEU opiniis necesa reorga- nizi la korespondan agadon entute. Gi rekomendis „nun transiri al pli supera ŝtupo de korespondado - al la korespondado kolektiva". Kiel tiu aspektu en la praktiko, SEU ilystris per la konsilo, ke letero el eksterlando estu publike diskutata en grupo, ke ĝia traduko estu elpendigita en speciala tabulo, por ke ankaŭ neesperantistoj informiĝu pri ĝia enhavo, kaj ke fine ankaŭ la respondo al la eksterlandano estu la rezulto de kolektive disku- tata, unue ruslingve ellaborita teksto.[793] Estis klare, ke SEU celis, per la slogano „kolektiva korespondado", al pli da reglamen- tado. La CK-ano Roman NikoFskij eĉ postulis „ĉiurimede kaj plene anstataŭi privatan individuan korespondadon per la kolektiva korespondado de konformaj grupoj (partiaj, fakaj, sindikataj ktp.) kaj per porgazeta korespondado".[794]

En pli frua cirkulero al siaj organizaĵoj SEU atentigis, ke la „plivigliĝo de neŭtraluloj" kaj mankoj en la politika eduko de la membraro, kaŭzantaj misprezentadon de la soveta vivo en lete- roj al eksterlando, havas rektan rilaton al ĝia socia strukturo - ke la danĝeraj tendencoj ŝuldiĝas ankaŭ al la nesufiĉa proporcio de laboristoj en SEU. Per tio ĝi tuŝis vundan punkton, ĉar efektive al la membraro apartenis multaj instruistoj kaj oficistoj, sed nur malmultaj laboristoj.[795] De nun al la varbado de industriaj labor- istoj estis dediĉota unuavica atento. La Centra Komitato alvokis siajn lokajn organizaĵojn streĉi siajn fortojn, ke la procentaĵo de laboristoj en SEU estu levita de 17% al almenaŭ 40%. Samtempe ĉiuj SEU-anoj estis admonitaj plifortigi la batalon „kontraŭ pro- voj eluzi la lingvon internacian ne por klasaj, revoluciaj kaj teknikaj celoj, sed por simpla amuzado, flirtado ktp.".[796]

Internaj konfliktoj en la Centra Komitato de SEU mem, kiuj iĝis konataj en la komencaj monatoj de 1928, evidente ne estis senril&taj al tiuj severaj admonoj. La CK-ano Ivan Iidin pro mal- akordo kun sia kolego Demidjuk kaj pro „nekontentiga redakto" de la Bulteno estis liberigita de siaj taskoj.[797] Eĉ pli grave, en decembro 1927 NikoFskij, kiu kiel sekretario de la CK respond- ecis pri la internacia korespondado, deklaris sian eksiĝon el SEU. En letero li motivis tion per la „troa mildeco" de la CK, specife de Drezen, al „neŭtraluloj". Kelkajn semajnojn poste NikoFskij retiris siajn akuzojn kaj estis revenigita al sia antaŭa pozicio.[798] Tio evidente estis la rezulto de kompromiso, ĉar Dre- zen nun siaflanke, kvazaŭ por forigi suspektojn pro cedemo, transiris al pli batalema lingvaĵo: En tezoj por la okazonta Kvara Kongreso de SEU li komprenigis, ke jam ne plu temas nur pri lukto kontraŭ neŭtralismo, sed ke necesas senmaskigi precipe „la tendencojn oportunistajn klasperfidajn de certaj eksterlandaj la- boristgvidantoj^M. Drezen nomis la mondan situacion karakteri- zita _Mper ĉiuloka pliakrigo de la klasa interlukto", dum kiu „fari- ĝas sensencaj ĉiuj mezaj pozicioj". Krome, li ripetis, ke la mem- broj de SEU _Mlaŭpove" forlasu „la malnovajn metodojn de indi- vidua korespondado" favore al „kolektiva grupa interkorespon- dado".¹ Kiom hardiĝis la pozicio de la gvidantoj, montris atakoj ankaŭ kontraŭ la „25%-a neŭtralismo", praktikata de tiuj SEU- anoj, kiuj „preferas kolekti poŝtmarkojn anstataŭ pritrakti sociajn temojn".[799] Ĝuste al tiaj interŝanĝemuloj direktiĝis la post- ulo estonte serioziĝi per kolektiva korespondado.[800]

La mencio de Drezen pri „akriĝo de klasbatalo" memorigas pri la politika fono, sen kies konsidero la ĉiam pli ordona tono, uzata de la gvidantoj de SEU ekde 1928, fakte ne estus komprenebla. Estis Stalin mem, kiu lanĉis la agitsloganon pri „akriĝinta klasba- talo" en ligo kun siaj du grandaj celoj: kolektivigo de la agrikul- turo kaj rapida industriigo, kaj ĝi utilis al li malpli kiel rimedo por analizi veran situacion, ol kiel preteksto por pravigi senkompa- tan batalon kontraŭ ĉia opozicio al la efektivigo de tiuj celoj.

La 15a Kongreso de la Partio en Decembro 1927, kiu akceptis direktivojn por la ellaboro de Kvinjarplano cele al industria eks- pansio, finiĝis per la forpelo de Trockij kaj aliaj „maldekstruloj", kiuj kontraŭstaris la stalinan programon pri la konstruado de socialismo en unu lando. Sekvis jam komence de 1928 la arestado kaj ekzilado de opoziciuloj, dum samtempe, kiam pro malbona rikolto en 1927 la ekonomia krizo atingis sian kulminon, la Partio rigore intervenis en la vivon de la kamparanoj, ordonante la kon- fiskadon de iliaj gren-provizoj.

Ke anonciĝis eĉ pli drastaj politikaj ŝanĝoj, iĝis evidente en marto 1928, kiam la sekreta polico asertis esti malkovrinta kon- traŭrevolucian konspiron de „specialistoj" en la nordkaŭkaza urbo Ŝahty. Ne nur sekvis pubiika proceso kaj mortverdiktoj, sed ankaŭ insistaj alvokoj por pli alta atentemo pri burĝaj specialis- toj. Per tio la dekjara alianco inter la Partio kaj nekomunistaj fakuloj, karakteriza por la periodo de Nova Ekonomia Politiko, alproksimiĝis al sia fino.

Stalin en 1928 ne tuj atingis sian celon de solregado, ĉar mode- ruloj inter la partiaj gvidantoj, precipe Buftarin, rezistis kontraŭ tro rapida industriigo kaj la akompana ekspluato de kamparanoj. En junio Kamenev kaj Zinov'ev estis reallasitaj kiel membroj de la Partio. Kaŝe, tamen, Stalin daŭre laboris por senkreditigi la moderulojn. Kiam en juiio estis malfermita en Moskvo la Sesa Kongreso de Komintern, li postkulise intrigis kontraŭ Buĥarin, kiu estis la prezidanto de Komintern. La kongreso fine submeti- ĝis al Stalin, prokiamante batalon kontraŭ ĉiuj dekstraj deviantoj kaj reformistoj en la komunistaj partioj kaj kontraŭ la socialde- mokratoj. Per tio Komintern metis finon al sia unuecfronta devizo kaj krome anticipe legitimigis la pli fortan batalon kon- traŭ dekstruloj en Soveta Unio mem, kiun Stalin preparis enmeze de disvastiĝanta atmosfero de politika teroro kontraŭ ĉiuj malsamopiniantoj.

En novembro 1928 Stalin prezentis al la Centra Komitato la teorian bazon de la estonta politiko. Li asertis, ke la venko de socialismo povos esti garantiita nur, se en la industria kaj ekono- mia evoluo oni atingos kaj preterpasos la kapitalismajn landojn. Krome, ne eblos certigi la sekurecon kaj sendependecon de Soveta Unio sen la kreo de industria bazo por la nacia defendo. Tiu kurso trovis la aprobon de la Centra Komitato.

Ankoraŭ ne fidante la stabilecon de sia pozicio, Stalin intensi- gis la kampanjon kontraŭ ideologiaj deviantoj. Unue, li disbatis la restintajn „maldekstrulojn"; Trockij en januaro 1929 estis ekzilita el Soveta Unio. Sed por Stalin jam estis pli grave elimini ankaŭ la influon de Bufiarin kaj aliaj „dekstruloj". Meze de marto komenciĝis senbrida gazetara propagando kontraŭ la „dekstruloj" kaj entute kontraŭ ĉiaspecaj „malamikoj de la Par- tio". Por mutigi la opoziciulojn kaj por plene obeigi la popolon al siaj instrukcioj, la Partio kompletige al la propagando pri akri- ĝinta klasbatalo lanĉis la same disciplin-instigan tezon, ke ĉiam pli aktuala iĝas la danĝero de imperiisma milito kaj de surpriz- atako kontraŭ Soveta Unio. La landon kvazaŭ ĉirkaŭis atmos- fero de sieĝata fortikaĵo.

Ĉio ĉi okazis paralele kun la plifortiĝanta suferado de vastaj popolamasoj. En nordokcidenta Ruslando kaj en suda Ukrainio kamparanoj multnombremalsatmortis. Laboristoj estis submeti- taj al severaj ordonoj kaj minacoj de puno, celantaj levi la „la- boran disciplinon". Arestado iĝis amasa fenomeno, kiun homoj jam ne plu spertis nur pro politika devio, sed eĉ pro la nura apar- teno al socia grupo.[801] En aprilo 1929 definitive estis akceptita la Kvinjarplano por la industriigo kaj la plano pri rapida kolekti- vigo. Finiĝis la kompromisa Nova Ekonomia Politiko, siatempe proklamita de Lenin, kaj komenciĝis nova etapo en la historio de Soveta Unio, kies nepridisputata mastro estis Stalin. Li nun povis per revolucio de supre konstrui la socialismon en unu lando.

Tia estis la interna politika situacio en Soveta Unio, kiu reflektiĝis en la agado de SEU ekde 1928. En posta ĉapitro ni klo- podos priskribi pli detale, kiel SEU akordigis sin al tiu situacio. Sed unue ni ĉi-sekve esploru, kiamaniere evoluis ĝis la jaroj 1928/ 29 la rilatoj inter SEU kaj SAT. La demando, kiu precipe intere- sas nin, estas, ĉu la t.n. „akriĝo de klasbatalo" en Soveta Unio, kiu interne de SEU esprimiĝis per signoj de kreskanta maltole- remo kaj per severaj admonoj al la membraro, havis influon al la rilatoj inter la sovetaj esperantistoj kaj SAT.

4.1.7. Diskutopriprogramo de SA T

Lanti, kiu en majo 1925 estis eksiĝinta el la Ekzekutiva Komi- tato de SAT, ĉefe por montri al la anarkiistoj, ke li „tute ne celas ian ajn personan diktatorecon"[802], en julio 1926 denove transpre- nis la redaktorecon de la revuo Sennaciulo.[803] Lia gvida principo estis stiri la asocion tiel, ke neniu el la anoj de diversaj tendencoj de la socialisma movado, kunigitaj sub la tegmento de laborista Esperanto-organizaĵo, sentu sin diskriminaciata. A1 socialistoj, komunistoj kaj aliaj partianoj estis rekomendite formi frakciojn, en kiuj ili faru, ekster la respondeco de SAT, sian partian labor- on. En Sennaciulo, kontraŭe, polemikoj de la anoj de unu ten- denco kontraŭ tiuj de alia tute ne havu lokon. Ke tiu principo ofte invitis al silento pri maljustaĵoj, aliaj ol tiuj de la kapitalisma sis- temo, jam estis montrinta la kazo de Levandovskij kaj aliaj anarkiistoj. Sed Lanti nur tiamaniere esperis konservi la unuecon de SAT, kaj lian singardon, kiel ni vidis, ankaŭ Drezen subtenis en 1926.

Pro la sama kialo Lanti tre skeptike observis la provojn doni al SAT programon, ĉar tio riskus igi SAT simila al aliaj laboristaj organizaĵoj kaj malatenti ĝian specialan karakteron kiel „serv- aparato".[804] Sekve, kiam projekto de programo, prezentita en marto 1926, en lingvaĵo ĉefe komunisma difinis SAT „kiel orga- nizaĵon de unueca proleta fronto kontraŭkapitalista"[805], ĝi tuj tro- vis la kontraŭstaron de Lanti[806], kaj la afero restis en pritrakto de komisiono.

Kiel montris la priprograma diskuto, Lanti ne hezitis bremsi la entrudiĝon de partiecaj tendencoj en SAT. Sed la komunistaj membroj de la asocio ne povis esti surprizitaj pro lia kritiko kon- traŭ la program-projekto, ĉar ili sciis, ke li, eĉ kiel partiano, neniam estis tre aktiva komunisto. Ili konis lian konfeson, skribi- tan en 1923 pri la vojaĝo al Moskvo, ke li „ne kunportis el Rusio kuraĝigajn impresojn pri la efektivigebleco de F komunismo, kiel teorie oni ĝin prezentas al si".[807] Kaj ankaŭ al Lanti estis klare, ke minimume parto el la komunistaj membroj de SAT daŭre rigar- dis lin kun malfido. En persona letero li malkaŝis komence de 1925 la jenan observon: „... en Moskvo estas kelkaj ,komunis- toj\ kiuj celas pere de S.E.U. kapti en siajn manojn la gvidadon de la esperanta movado laŭ internacia skalo. Kaj por tion fari ili ne preterlasas la okazon prezenti min kiel ne tre ortodoksan komuniston."[808] Tiamaniere ambaŭ flankoj bone konsciis pri siaj diverĝaj pozicioj, sed malgraŭ tio sukcesis konservi modus vivendi- aŭ eble pro tiu ĉi konscio des pli zorgis subordigi politik- ideologiajn diferencojn al la komune dezirata disvastigo de Esperanto.

Tamen, en aŭgusto 1928 (dum okazis en Moskvo la Sesa Kon- greso de Komintern) unuafoje estis signoj de publika kunpuŝiĝo inter Lanti kaj Drezen. La estro de SEU en laborkunsido de la Oka Kongreso de SAT en Goteborg faris deklaron, kiu sonis minace:

Mi povas diri tute klare: ni en Sovetio havas diktaturon lab-istan; tiel longe kiel SAT-movado helpas al pliklerigo de nia lab-istaro, ni parto- prenas en SAT. Eble povas veni momento, kiam ni estos devigitaj for- iri el SAT aŭ el SAT foriros ĉiuj alitendencanoj.

Drezen estis aparte furioza pro kelkaj neortodoksaj artikoloj de

Lanti en Sennaciulo, aperintaj precipe en la rubriko „Inter ni"[809],

en kiu Lanti per ofte ironia tono akcentis la specifan, „sennacie-

can" karakteron de SAT kaj celis konsciigi al la membraro, ke ĝi

„ne devas estis politika, sed eduka, kultura, informa organizo".[810]

Malgraŭ sia kritiko kontraŭ la nesufiĉe klasbatalaj artikoloj de

Lanti, Drezen konfirmis sian ligitecon al SAT, tuj aldonante, ke

la momento de foriro „povas okazi nur, kiam ŝanĝiĝos la cirkons-

tancoj":

Nun SAT havu politikon, por ke ni ĉiuj ne interpuŝiĝu, ĉar tio povas esti utila al neniu. Estas bone, se Lantisukcesas trovi mezan vojon por ni ĉiuj, kun zigzagoj jen al unu flanko, jen al alia. Se estas tiel, ni dum kelkaj jaroj havu eblon iri kune. Por ni estas kara nia „S-ulo", kiu donas al ĉiuj bonajn informojn. Ni ne volas frakasi ĝin kun neklara

espero pri io, kio eble estus por ni pli agrabla. Ni starigu unuecan fron ton almenaŭ en tiuj medioj, kie tio estas ebla en kultura laborkampo.[811]

Drezen ankaŭ ne kontraŭstaris proponon de Lanti pri komple-

tigo de la statuto de SAT per redifino de ĝiaj celoj, kiu implicite

estis direktita kontraŭ la pravemo de komunistoj. La kongreso

akceptis aldonon al la unua paragrafo de la statuto, laŭ kiu SAT

atendas de siaj membroj komprenemon kaj toleremon rilate al la

diversaj klasbatalaj movadoj: „... per komparo de faktoj kaj

ideoj, per libera diskutado ĝi celas malebligi ĉe siaj membroj la

dogmiĝon de la instruoj, kiujn ili ricevas en siaj apartaj medioj."[812]

Tiu ĉi punkto estis por Lanti aparte grava, kaj li kontentis pri ĝia

senproblema akceptiĝo. Post la kongreso li tial esprimis sin fido-

plena, „ke la SAT-aneca sento superregas la disigajn fortojn en la

kadro de nia Asocio'\[813]

Sed pri la programo la plua diskuto montris daŭrantan mal-

akordon. En Goteborg Lanti estis nominta ankaŭ la reviziitan

program-projekton neakceptebla, ĉar ĝi „ne ebligas al anoj de

ĉiuj lab. organizoj aliĝi al SAT"; li malkaŝis sian opinion, ke pre-

fere oni eble entute ne havu programon. Ankaŭ Drezen je tiu

okazo konsentis, ke la projekto bezonas prilaboron.⁴ Sed kiam

en la kongresa protokolo aperis kritikaj rimarkoj de Lanti pri la

projekto, kiuj egalis ĝian plenan kondamnon, venis forta reago

de Drezen. Li nun nete kulpigis la Direkcion[814] de SAT pri „revi-

ziado de la SAT-idearo".[815] Tiu atako de Drezen estis farita evi-

dente malph por defendi la projekton de programo mem, ol por

refuti la argumentojn, kiujn Lanti estis uzinta por kondamni ĝin;

ĉar la projekto grandparte estis komunist-tendenca, Lanti neevi-

teble estis kontraŭargumentinta en maniero, kiu provokis la

komunistojn. Sekve, Drezen sentis sin devigita akre rebati la

komentojn de Lanti.[816]

Kvankam Drezen, ĝuste taksante la danĝeron de plua parti- politika poiemiko, jam en marto 1929 proponis ĉesigon de la debato pri programo, ĉar „pli valoras la praktika laboro"[817], lia kri- tiko kontraŭ Lanti, precipe la akuzo pri „reviziado", ne povis esti ignorata. En majo 1929 la direkcio de SAT respondis al Drezen per longa deklaro, kiu, inversigante la lancon, akuzis la ĝenera- lan sekretarion de SEU kiel „ĉefrevizianton", ĉar li aspiras trans- formi la superpartian SAT en unuecfrontan organizaĵon laŭ la proponoj de Komintern. La deklaro finiĝis per averto al la „revi- ziemuloj", ke, se per sia agado ili okazigos skismon en SAT, „ili portu antaŭ la Historio plenan respondecon pro tiu krimo kon- traŭ la veraj interesoj de 1' Proletaro".[818] En junio la CK de SEU respondis al la Direkcio per letero, kiu defendis la starpunkton de Drezen kaj protestis kontraŭ la suspekto, ke iuj sovetaj mem- broj provas estigi skismon en SAT. Sed la letero ne ripetis la aku- zon pri „reviziado" kaj entute estis verkita en surprize milda tono.[819]

Kiom ajn ambaŭ flankoj klopodis zorgi, ke la disputo ne eska- ladu, je tiu tempo jam aldoniĝis plia signo, ke paralele kun la kreskinta sentemo de la komunistoj malkreskis ankaŭ la sinrete- nemo de Lanti. Fine de 1928 SAT estis publikiginta broŝuron, kiu portis la titolon La laborista esperantismo. La aŭtoro de la bro- ŝuro estis Lanti, kaj en la antaŭparolo li, kiu antaŭe ĝuste kon- traŭ programo de SAT estis avertinta, nomis sian verketon „kva- zaŭa programo" por la SAT-anoj .[820]

Tiu ĉi karakterizo de la broŝuro kaj la fakto, ke Lanti en ĝi eks- plikis sian specifan interpreton de „sennaciismo"[821], trovis mal- aprobon ĉe la CK de SEU, kiu en sia menciita letero de junio 1929 nomis la broŝuron plia pruvo, ke Lanti, misuzante sian aŭto- ritaton, propagandas en SAT siajn proprajn ideojn, kiuj por la anoj de almenaŭ unu tendenco - la komunista - ne estas akcepte- blaj. Sekve, Drezen lanĉis en Leipzig, dum la Naŭa Kongreso de SAT, novan ofensivon kontraŭ la Direkcio. Permesinte la publi- kigon de la broŝuro, ĝi faris, laŭ li, „pekojn aŭ krimojn ... kon- traŭ la revolucia tradicio". Kvankam li ne proponis eksigon de Lanti el la gvidado de la revuo, li postulis, ke la Direkcio transiru de Parizo al germana urbo, kie ĝiaj anoj „estu pli ligitaj kun la amaso".[822] Denove ekaperis la nuboj de skismo, sed, surprize, Drezen jam la postan tagon, rimarkinte la kontraŭstaron, rezi- gnis sian postulon pri ŝanĝo de la Direkcio, admonante nur, ke la erarintoj „ne ripetu siajn erarojn". En emociplena parolado li deklaris, ke al li, kiu dum 22 jaroj „estis pli malbona komunisto ol bona esperantisto"[823], la danĝero de disfalo kaŭzas sentojn de doloro: „Tial mi serĉas mezan vojon, por gardi la unuecon. Ni malplej celas komunistigi SAT."[824]

Ankoraŭfoje estis trovita kompromiso: La kongresa rezolucio de Leipzig esprimis fidon al la Direkcio kaj notis ties konfeson, ke la maniero, laŭ kiu eldoniĝis La laborista esperantisto, estis „mispaŝo". Ĝi deklaris la program-komisionon dissolvita kaj krome ŝovis la kulpon pri miskomprenoj en la priprograma diskuto ĉefe al „la fordetruenda kapitalisma sistemo, kiu nun- tempe malebligas normalajn kaj liberajn kontaktojn de la larĝaj amasoj el Sovetio kun la proletaro de la kapitalismaj landoj".[825]

Lanti faris post la kongreso optimisman bilancon, skribante ke la rezolucio revenigis SAT „al pura, sana stato". Li hipotezis, kredeble pensante ankaŭ pri la vortoj de Drezen, ke la evito de skismo eble ŝuldiĝis al tio, „ke ni ĉiuj, pli malpli konscie, estas unue esperantistoj kaj nur due partianoj".[826]

Ne povas esti dubo, ke Drezen ankoraŭ en Leipzig opiniis skis- mon en SAT evitebla. Lia tuta sinteno montris, ke li estis tre fleksebla, jen energie defendante tion, kio laŭ komunista kom- preno estis la ĝusta klasbatala linio, jen tuj cedante, kiam la eista- rigo de la komunista pozicio minacis tuŝi la bazan interkonsenton pri la unueca karaktero de SAT. Sed same ne estis pretervideble, ke la interna situacio en Soveta Unio pli kaj pli malvastigis la manovro-kapablon de SEU. En Soveta Unio ŝanĝiĝis la cirkons- tancoj, de kiuj - laŭ la diro de Drezen en Goteborg- dependis, ĉu SEU povos resti en SAT. La demando estis, kiel longe ankoraŭ eblos konservi la kontraŭdiron inter la kondamno de „mezaj pozicioj", direktita de Drezen al la membroj de SEU en 1928, kaj lia subteno de „meza vojo" por SAT, proklamita en Leipzig.

4.2. SKISMOENSATKAJPEREODELA SOVETA MOVADO

4.2.1. La agado de SEUinter subteno kaj suspekto

Revenante al la evoluo de la Esperanto-movado en Soveta Unio, ni disponas pri multaj faktoj, kiuj permesas la konkludon, ke ĝi troviĝis en prospera stato fine de la 1920aj jaroj. La kores- pondaj rilatoj inter sovetaj kaj eksterlandaj esperantistoj atingis imponajn ciferojn. Dum ok monatoj la esperantistoj de Sebasto- polo ricevis 500 leterojn el 20 landoj[827], iliaj kolegoj en Kurgan dum 17 monatoj ricevis 696 leterojn el 23 landoj kaj mem sendis 938 korespondaĵojn.[828] En Irkutsk, kie la komitato de junkomu- nistoj rekomendis al siaj ĉeloj lerni fremdajn lingvojn cele al internacia edukiĝo, nomante Esperanton unualoke, la korespon- dado kun eksterlando ampleksis jare ĉ. 500 sendaĵojn.[829] Oni rimarkis kreskantan pretecon de redakcioj publikigi materialojn ricevitajn per tiu korespondado. Ili aperis regule en pli ol 10% de la soveta gazetaro.[830] En 29 periodaĵoj de Moskvo dum duona jaro aperis 82 korespondaĵoj, tradukitaj el Esperanto[831], kaj en Kurgan el 481 leteroj ricevitaj dum unu jaro 86 aperis en ĵurnaloj aŭ mur- gazetoj.[832] De la materialo el eksterlando, kiu dum la vintro 1928/ 29 aperis en la fabrikaj gazetoj de la leningrada urboparto Volo- darskij, 95% havis esperantlingvan originon.[833] La revuoj de SEU regule raportis pri surlokaj spertoj en la koresponda agado, donante konsilojn al siaj membroj, „kiel per lerta uzado de peresperanta korespondado oni povas en ĉiu redakcio trabori indiferentecon kaj eĉ kontraŭstaron rilate al esperanto".[834]Redakcioj, kiuj preferis utiligi naciajn lingvojn por la korespon- dado, estis kritikataj pro malŝparo de mono, ĉar anstataŭ uzi la servon de Esperanto ili elspezas grandajn sumojn por tradukan- toj.[835] La esperantistoj argumentis ankaŭ, ke ilia materialo estas pli aŭtentika, ol tiu, kiun gazetoj ricevas el eksterlando pere de „transdonaj instancoj".[836]

Ŝuldiĝis precipe al tiu senlaca utiligo de Esperanto en la inter- naci-koresponda laboro, ke SEU renkontis pli ofte favoran sinte- non al sia agado flanke de organizaĵoj aŭ influaj personoj. Komence de 1928, ekzemple, la gazetara fako de la Komunista Partio en Belorusio aprobe atentigis pri la sukcesa agado de la Esperanto-korespondantoj en Minsk.[837] Tiujare la sovetaj labor-

Novaj lemantoj de Esperanto en la Pola Pedagogia Teknikumo de Minsk (1927).

Anoj de Esperanto-grupo en Lipeck, Tambova gubemio (1927/28).

istoj estis oficiale alvokitaj lerni fremdajn lingvojn por povi pli intime ligiĝi kun eksterlandanoj; SEU reagis je tio argumen- tante, ke Esperanto estas la plej facile lernebla lingvo kaj krome helpas la lernadon de fremdaj naciaj lingvoj.[838] Efikoj ne mankis. En aŭgusto 1929 la Centra Komitato de Ukraina Komsomolo, jam pli frue agnoskinte la servojn de junaj komunistaj esperant- istoj sur la kampo de internacia korepondado, laŭdis la „plenan taŭgecon" de Esperanto precipe por la interkompreniĝo de di- verslandaj junaj laboristoj kaj insiste rekomendis al siaj mem- broj la lernadon kaj uzadon de la lingvo.[839] Ĉirkaŭ la sama tempo konata verkisto kaj kultura aktivulo, Jurij Larin, ligis la nuntem- pan utilon de Esperanto kun la bezonoj de internacia komuni- kado en la epoko post la monda revolucio:

Ekmastri en unu fojo plurajn fremdajn lingvojn nia laboristo ne povas. Sed estas necese havi la eblon komuniki kun eksterlandaj kamaradoj, kompreni ilin. Ja tiuj, kiuj nun eniras lernejojn, estos plenkreskuloj post la venko de la proleta revolucio en la resto de Eŭropo, kiam voja- ĝoj al eksterlando (kaj la alveno de eksterlandanoj al ni) fariĝos ĉiuta- gaj kaj amasaj. Se estas malfacile ellerni ĉiujn lingvojn, estas do facile ellerni la ununuran Esperanton ... Jam nun oni povas travojaĝi ĉiujn ĉefajn landojn de Eŭropo kaj interrilati kun la tieaj laboristoj sciante nur Esperanton. ... Se en niaj duagradaj lernejoj oni enkondukus la instruadon de la lingvo Esperanto, tio forte antaŭenpuŝus la pluan konatiĝon kun ĝi kaj kun eksterlandaj laboristoj...[840]

Organize, SEU registris kreskadon „en grado preskaŭ katas- trofa". En majo 1928 la Centra Komitato kalkulis, ke jam la dua dekmilo da homoj „estas tirita en niajn rondetojn kaj grupojn". La aktivaj membroj de SEU (kiuj abonis la revuojn) tiutempe estis 3500. Sole dum duona jaro estis venditaj lernolibroj en 35 000 ekzempleroj[841] Kvankam tiuj atingoj ankoraŭ ne kontenti- gis SEU kaj ĝi ofte riproĉis al siaj lokaj grupoj organizajn man- kojn, la publika interesiĝo pri Esperanto ŝajnis sufiĉe granda por rigardi al la estonteco kun optimismo.

Komence de la Kvinjarplano, dum kiu estis entuziasme glorata la heroeco de la soveta laboristo, por SEU estis aparte grave pro- gresi ankaŭ rilate sian proklamitan celon altigi la procentaĵon de laboristoj en la membraro. E1 la lokoj venis al la centro raportoj pri sukcesoj en plenumo de la plano: Jen Sebastopolo informis, ke la procentaĵo de laboristoj kreskis de 7,6 al 22,9[842]; jen en la gubernio Moskvo ĝi grimpis de 18 al 23.[843] Sed tio ankoraŭ ne sufi- ĉis, kaj SEU daŭrigis siajn fortostreĉojn por pligrandigo de la la- borista kerno en la soveta Esperanto-movado, des pli ĉar ĝian konscion pri la urĝeco de tiu tasko akcelis la sperto, ke ĝuste la gvidantoj de la oficiala laborist-koresponda movado montris malinklinon al vasta apliko de Esperanto. Iliaj rezervoj fontis el antaŭjuĝoj kontraŭ artefarita lingvo, sed ricevis plian, gravan nutraĵon per la observo, ke la socia konsisto de ĝiaj uzantoj ne estis sufiĉe proleteca. Krome, la materialo publikigita en gazetoj surbaze de Esperantaj korespondaĵoj ne ĉiam ŝajnis konformi al la ideologiaj reguloj.

En novembro 1928 la organo de la laboristaj kaj kamparanaj korespondantoj, Raboĉe-krest 'janskij korrespondent, publike traktis la demandon de la apliko de Esperanto. En ĝi aperis arti- kolo, kiun verkis neniu alia ol la fratino de Lenin, Maria Urjanova, la respondeca redaktorino de la revuo. Si nete dekla- ris, ke Esperanto, kvankam oni dankas al ĝi kelkajn rezultojn en la organizado de internacia interligo, pro sia nesufiĉa esprimpovo kaj limigita disvastigiteco ne havas estontecon - „malgraŭ laŭdaj himnoj de siaj adeptoj", ke laboristo prefere lernu fremdan nacian lingvon kaj ke ekzistas okazoj, kiam „oni uzas esperanton malutile por Sovetio' ³ Tiun lastan punkton ankoraŭ pli draste elstarigis alia aŭtoro en la sekvanta numero de la revuo:

Oni havas faktojn, kiuj konfirmas, ke esperanton uzas malamikoj de V laborista klaso por disvastigo de mensogoj kaj nekredindaj informoj

pri la situacio de 1' laboristaro en USSR kaj en kapitalistaj iandoj. Necesas ankoraŭ aldoni, ke esperanto en eksterlando estas pli disvasti- gita inter etburĝaro, en medio de diversaj oficistoj, komercistoj kaj burokratoj, en tiu de personoj, kiuj estas malamike agorditaj al ĉio revoluciema. Estas superflue paroli pri tio, kiel tiaspecaj homoj utili- gas eblon dank' al esperanto de libera interiigo kun la laboristaro en Sovetio. Ai tio jam delonge necesas direkti atenton.[844]Estas notinde, ke tiu averto pri misuzo de Esperanto estis publi- kigita nur kvar monatojn, post kiam la CK de SEU mem, en letero al Sennaaulo, estis konfesinta, ke „neŭtralaj esperant- istoj" disvastigis eksterlanden „mensogajn sciigojn" pri la poli- tika situacio en Soveta Unio.

La atakoj de Raboĉe-krest'janskij korrespondent okazis ĵus antaŭ la Kvara Konferenco de Laboristaj kaj Kamparanaj Korespondantoj en Moskvo (28a de novembro ĝis 7a de decem- bro 1928). Sur ĝia tagordo troviĝis ankaŭ la uzo de Esperanto en la internacia laborista interligo. Projekto de rezolucio, submetita al la konferenco, entenis la aserton, ke la Esperanto-movado estas etburĝa. Krome, la esperantistoj estis kulpigitaj pro troa fanfaronemo pri siaj atingoj. Dum la diskuto tamen elpaŝis ankaŭ multaj defendantoj de Esperanto, tiel ke el la rezoluci- projekto fine estis forstrekita la frazo pri etburĝeco de la Esper- anto-movado kaj anstataŭigita per la rekomendo utiligi por la korespondado paralele al naciaj lingvoj ankaŭ Esperanton.[845]

Simile, malgraŭ la eksplicita malrekomendo de la sekretario de la Tutsoveta Komsomolo, Lazar Ŝackin³, lerni Esperanton, la Oka Kongreso de Komsomolo en majo 1928, dank' al persistaj pledoj de multaj delegitoj, akceptis rezolucion, laŭ kiu Esper- anto-organizaĵoj „devas esti utiligataj por la internacia ligo".[846]Ambaŭ eventoj montris do, ke estis eble limigi la influon de gvi- dantoj malamikaj al Esperanto - ne nur per desuba premo, pri kiu SEU aparte fieris[847], sed ankaŭ pro la fakto, ke en la superaj in- stancoj ne regis unueca opinio rilate la Esperanto-movadon. En Komsomolo, ekzemple, la starpunkton de Sackin kontraŭpezis la varma subteno de ukrainaj funkciuloj kaj de aliaj, kiuj agnoskis la potencialon de Esperanto kaj rekomendis al la junko- munistoj atenti „tiun ĉi vastan volontulan movadon, kiu estiĝis spontane, sen ajna premo de supre".[848] Reprezentanto de la dis- trikta parti-komitato de Vladivostok en marto 1929 nomis „mal- sana", ke loka lernejo korespondas angle kun burĝaj lernantoj en Usono, kaj rekomendis: „Niaj lernantoj devas korespondi kun infanoj de alilandaj proletoj, kaj tion povas helpi esper- anto."[849] Redakcioj, kiuj komence preferis organizi koresponda- don en naciaj lingvoj, devis konstati, ke per Esperanto estas rice- vata pli da utiligebla materialo el eksterlando.[850]

Aliflanke, ke ĝuste la gvidantoj de la laborist-koresponda movado kontraŭis Esperanton, sendube ĝenis la agadon de SEU. A1 gubernia ĵurnalo la redakcio de Pravda sendis el Moskvo admonan leteron pro la misuzo de papero per pritrakto de Esper- anto.[851] Sekve, okazis, ke gazetoj aperigis materialon ricevitan de esperantistoj sen indiko pri la fontolingvo aŭ kun sindistanciga noto, montranta al la oficiala pozicio, ke en interligoj prefere estu uzata la gepatra lingvo de eksterlandaj laboristoj[852] - aŭ ke ili entute rifuzis aperigi ĝin. La revuo Raboĉe-krestjanskij korres- pondent ne ĉesis riproĉi la esperantistojn pro aplomba agado kaj kritiki gazetojn, „precipe en la provinco", ke ili tro abunde aperi- gas leterojn tradukitajn el Esperanto. La propagando de Esper- anto kiel ilo de interproksimigo de la laboristaj amasoj estis nomata „la plej malutila formo de ŝmirado (= mis-klarigado) pri klasbatalo"; uzi anstataŭ naciaj lingvoj la artefaritan Esperanton signifas „en plej bona okazo agitadi por margarino anstataŭ butero".[853] Por dokumenti, ke la korespondado per Esperanto kondukas al dubindaj rezultoj, eĉ al „politike malutilaj sensenca- ĵoj", la revuo citis el diversaj provincaj gazetoj kontribuaĵojn, kiujn ĝi trovis nebezonaj, malseriozaj, naivaj aŭ simple danĝeraj - kiel la leteron de germana esperantisto, kiu plendis, ke la socia- listaj kaj komunistaj partioj okaze pli multe bataias inter si, ol kontraŭ la burĝaro.[854] Iu ĵurnalisto bazis sian kritikon kontraŭ la esperantistoj sur la konstato, ke en laboristaj Esperanto-gazetoj amase troviĝas anoncoj de filatelistoj aŭ eĉ de edzin-serĉantoj.[855]Sekve, Meĵdunarodnyj jazyk, la monata teoria organo de SEU, tra la jaro 1929 dediĉis multe da spaco al klopodoj refuti precipe la kulpigon, ke la sovetaj esperantistoj korespondas kun eksterlandaj etburĝoj. Konsentante, ke la Esperanto-movado en aiiaj landoj havas etburĝajn restaĵojn, ĝi atentigis, ke la kores- pondantoj preskaŭ senescepte apartenas al la laborista klaso.[856]Pruvcele estis prezentita la persona fono de kelkaj el tiuj kores- pondantoj, kaj ankaŭ estis donitaj citaĵoj el iliaj leteroj, laŭ kiuj la eksterlandaj amikoj brulas pro scivolo pri la atingoj de Soveta Unio, entuziasme apogas la batalon kontraŭ kulakoj kaj dekstraj deviantoj aŭ konfesas, ke, foje ŝanceliĝinte per misprezentoj de klasmalamikoj, ili retrovis sian revolucian ekvilibron dank' al la konvinkaj klarigoj de siaj sovetaj korespondantoj.[857] Alia arti- kolo, citante el leteroj de aŭskuitantoj, celis montri, kiom efikas la esperantlingvaj elsendoj de Radio Komintern en Moskvo por kreskigi la sentojn de solidareco kaj simpatio de eksterlandaj la- boristoj al Soveta Unio.[858]

La sindefendojn kompletigis admonoj al la membroj. Kian celon havis la kampanjo por „laboristigo" de la soveta movado, montris la klarigo, ke „nur tiam gi estos ideologie pura \[859] Simile, la provoj de SEU mobilizi siajn membrojn al kolektiva korespon- dado intensiĝis pro la timo, ke ili, donante troan atenton al pri- vata, individua interŝanĝo de leteroj, sentas sin „kiel iun apartan kaston" kaj ne „unu el branĉoj de la ĝenerala laborist-kamparan- korespondanta movado".[860] La fakto, ke la menciita Kvara Konfe- renco de Laboristaj kaj Kamparanaj Korespondantoj oficiale decidis doni al la kolektiva korespondado pli grandan atenton[861], ankoraŭ pligravigis la tiurilatajn klopodojn de SEU.

Tio ĉi kondukas al la demando, ĝis kiu grado esperantistoj en eksterlando, de kies kunlaboro fine dependis sukceso, emis par- topreni en la novtipa kolektiva korespondado. Cu ili pretis sekvi la vojon, kiun iri diktis al SEU la aktualaj bezonoj en Soveta Unio?

La jaro 1929 montris ankaŭ flanke de la ekstersovetaj SAT- anoj ŝanĝiĝantan sintenon al la korespondado. En januaro Ida Lisiĉnik, unu el la plej aktivaj organizantoj de korespondado en SEU, tumis sin al la legantoj de Sennaciulo per apelacio: Si alvo- kis la SAT-anojn plikonsciiĝi pri la „socia signifo" de korespon- dado kaj speciale instigis ilin pli aktive strebi al la interligiĝo de samprofesiuloj, laborejoj, partiaj ĉeloj, redakcioj k.s. de divers- aj landoj. Por substreki sian pledon ŝi atentigis, ke en ŝia urbo, Sebastopolo, la junkomunistoj „deziregas" korespondi, sed ke Sennaciulo ne disponigas al ili sufiĉe da adresoj de partneroj kon- formaj laŭ aĝo kaj profesio.[862] Unu monaton poste Barthelmess respondis la alvokon de Ida Lisiĉnik. Li principe subtenis ĝin, ankaŭ la ideon pri la interligo de kolektivoj, sed samtempe nomis du gravajn barojn, kiuj „tujan solvon praktike malebligas". Unu estas la ĝenerala fendo, ekzistanta inter la korespond-proponoj el Soveta Unio kaj la korespond-respondoj el la cetera mondo. La alia baro, kiu kontraŭstaras vastigon de la korespondaj rila- toj, fontas el sovetaj propraĵoj:

Ni ofte povis rimarki, ke sovetiaj leterskribantoj kontentiĝas per adre- sado de agitvortoj kaj laŭskema, seka pritrakto de organizaj temoj al la eksterlandaj K-doj. Sovetiaj junk-doj pripensu, ke la spiritostato de multaj junaj K-doj alilandaj formiĝas en medio tute fremda al la sove- tia mondo kaj ke, por trovi la intiman kontakton kun ili, oni ne devas komenci per priskribo de organiza aŭ partia laboro, sed per rakonto pri vivkondiĉoj individuaj kaj kolektivaj en laborejo, klubo kaj familio.[863]

Tiaj admonoj ĝis tiam aŭ ne necesis aŭ estis retenitaj. Ili sendube baziĝis sur aktualaj impresoj, sed en la momento de publikigo jam estis iusence anakronismaj. Barthelmess kredeble ne kons- ciis, ke, subtenante kolektivan korespondadon kaj pledante por malpli da agitvortoj, li celis du aferojn, kiuj reciproke sin eksklu- dis: La invito al la sovetaj esperantistoj, ke en siaj leteroj ili klo- podu adapti sin al la „spiritostato" de alilandanoj kaj ne rezignu priskribi sian privatan sferon kaj esprimi personajn sentojn, sen- dube estis adresitaj al homoj, kies pensmaniero ne esence dife- rencis de loĝantoj en la cetera mondo. Sed la novstila kolektiva korespondado, kia ĝin propagandis SEU sub la kondiĉoj de „akriĝinta klasbatalo", ĝuste celis subordigi la nekalkuleblan riskon de individueco. E1 eksterlando ĝi bezonis unuavice tiajn korespondaĵojn, kiuj harmoniis kun la redakta politiko de la soveta gazetaro kaj atestis la utilon de Esperanto por la havigo de bonvenaj informoj. Analoge, al eksterlando fluu leteroj, en kiuj la sovetaj esperantistoj fidinde raportu la atingojn de la socia- lisma konstruado. SEU en 1929 komencis rekte preskribi al siaj membroj, pri kio ili skribu al eksterlando - nome, „pri la senco kaj signifo de kvinjara programo de la ,Grandaj laboroj', de la seninterrompa kaj kvintaga laborsemajno kaj aliaj gravaj momentoj en la vivo de Sovetio".[864] Ĝuste je tiaj temoj, tamen, multaj nesovetaj membroj de SAT jam komencis satiĝi, kaj seentute ili plu volis korespondi kun Soveta Unio, ili ĉiam malpii povis liveri leterojn kun enhavo, kiu taŭgis por publikigo en sove- taj ĵurnaloj, uzinaj bultenoj kaj murgazetoj.

257

4.2.2. SA Tkaj la sennaciismo

En la sama tempo, kiam SEU klopodis altigi la procentaĵon de laboristoj en sia membraro kaj liberiĝi de suspektoj, ke ĝia kores- ponda aktivado permesas la infiltriĝon de etburĝaj ideoj, ĝi vidis sin devigita dediĉi kreskantan atenton ankaŭ al la evoluo de siaj rilatoj kun SAT. Estis ĉefe du faktoroj, kiujn necesis konsideri. Unue, la interesoj de la komunisma movado tute kunfandiĝis kun la celo garantii la potencon de Soveta Unio. Stalin en 1927 difinis, ke „internaciisto estas tiu, kiu senrezerve, senhezite, sen- kondiĉe pretas protekti USSR, ĉar USSR estas la bazo de la tut- mond;i»«. volucia movado".[865] En la posta jaro Komintern komple- tigis tiun postulon per bataldeklaro kontraŭ ĉiuj, kiuj, laŭ ĝia vid- punkto, forlasis la veran linion de klasbatalo kaj per nesubteno de Soveta Unio servas al la imperiisma konspiro. Pasis la tempo, kiam Soveta Unio, rigardante al la celo de monda revolucio, pro- pagandis aŭ almenaŭ toleris la lojalan kunagadon de komunistoj en internaciaj laboristaj organizaĵoj, kaj ekvalidis la tezo, ke krom la faŝistoj la socialdemokratoj estas la plej danĝera mal- amiko de Soveta Unio - de la patrolando de ĉiuj proletoj.

Pli-malpli frue SEU devis rimarki tiun evolutendencon en la komunisma movado kaj klopodi sin adapti al ĝi koncerne sian kunlaboron en SAT. Ni jam vidis, kiom kunpuŝiĝis Drezen kaj Lanti dum la kongresoj de Goteborg kaj Leipzig, tiel ke multaj jam time antaŭsentis skismon. Ankoraŭ ne venis la momento de disiĝo, kiun kredeble Drezen same timis; en Goteborg li esprimis la esperon, ke, kvankam laŭ lia opinio „Moskvo k Amsterdamo neniam interharmonios", tamen „/i/ povas harmonii".[866] Sed la pluiradon sur komuna vojo plikomplikis dua faktoro, kiu aldoni- ĝis ekde la fino de 1928: Temis pri ŝanĝoj en SAT mem.

Kiel ni klarigis supre, SAT dekomence ceiis eduki siajn mem- brojn al eksternacia, „sennacieca" pensmaniero. Gi konsciis, kenaciaj tradicioj plue havas grandan persistopovon, ankaŭ en la laborista movado, sed almenaŭ la SAT-anoj, unuigitaj per komuna lingvo, neniam infektiĝu per naciismaj tendencoj kaj tiel kvazaŭ modele demonstru la solidarecon de la tutmonda prole- taro. Tiun solidareco-senton ili defendu ne nur kontraŭ malvas- taj naciaj lojalecoj, sed ankaŭ kontraŭ la partioj, kiuj konkure pretendis plej bone reprezenti la proletaron. En la praktiko ne estis eble deteni sin de la laboro en partioj aŭ sindikatoj (ankaŭ ĉar la membroj tie varbu por Esp^ranto). Des pli zorgemaj estis la gvidantoj de SAT, precipe Lanti, ke partiaj konfliktoj ne enŝo- viĝu en la asocion - ke en la sino de SAT kiel kultura kaj kleriga organizaĵo regu intertendenca harmonio. Kiel eksplicite postulis la statuta kompletigo akceptita en Goteborg, SAT celis per la mensolarĝigo, kiun ebligas la internacia lingvo Esperanto, ankaŭ liveri kontraŭpezon al la dogmiĝo, kiun en la cerbo de proleto povas elvoki la gvidlinioj de partio.

La fakto, ke SAT mem ne alprenis difinitan starpunkton pri la plej bona revolucia starpunkto nek tro multe precizigis la enha- von de „sennacieca" pensmaniero, sendube helpis la kunekzista- don de la anoj de diversaj partioj, kvankam neniam mankis oka- zoj de ekscitiĝo pro artikoloj en Sennadulo kaj Sennacieca Revuo, kiujn tiu aŭ alia partiano trovis ofendaj. Tamen, fine de la 20aj jaroj plimultiĝis terenoj de interfrotiĝo. Inter la okciden- taj nekomunistaj SAT-anoj la preteco ŝpari al Soveta Unio ĉian kritikon malkreskis des pli, kiam interne de la unuopaj landoj pliakriĝis la rilatoj inter komunistoj kaj socialdemokratoj. Sajnis nur demando de tempo, kiam skuiĝos ankaŭ la ekvilibro en SAT.

SAT-anoj, kiuj estis, kiel la socialdemokratoj, samtempe firme enkadrigitaj en partio, pligrandigis siajn streĉojn por mal- helpi, ke SAT estu entirita en la kreskantan antagonismon de komunistoj kaj socialistoj; ili, kiuj antaŭe ofte plendis pri komu- nista superrego en SAT, sed pro la bono de unueco kutime dete- nis sin de polemikoj, nun atente observis, ĉu SAT gardos sian sendependecon. Por ili estis grave, ke la evoluo en SAT ne ĝenu ilian agadon en nacia kadro, precipe la pozicion antaŭ la landЈ socialdemokrata partio.

Aliaj, al kiuj mankis la kuseno de partio aŭ kiuj ne bezonis konsideri landajn cirkonstancojn, same celis konservi la unuecon de SAT. Sed ili, por atingi tion, konsideris necesa doni al SAT pli memstaran profilon, kiu kapabligu ĝin rezisti la entrudiĝon de partiaj disputoj. A1 tiuj apartenis unuavice Lanti. En 1928 li, jam ne paginte kotizon dum du-tri jaroj, eksiĝis el la Franca Komu- nista Partio. La seniluziiĝo pri komunismo, kiun esprimis tiu paŝo kaj kiun freŝe nutris raportoj de Laurat, reveninta en 1927 el Moskvo post kvarjara restado[867], lasis al Lanti kiel solan hejmon la propran fondaĵon - SAT. Kaj tio instigis lin pli konkrete elstarigi la karakterizaĵojn de SAT - ĝuste en tempo, kiam la interpartiaj konfliktoj elmetis la tradician, intence neniam klare difinitan pluralismon de SAT al grava elprovo.

Estas jam menciite, ke fine de 1928 Lanti en broŝuro sub la titolo La laborista esperantismo faris provon prezenti la „senna- ciismon" kiel apartan doktrinon. Pri tiu ĉi termino antaŭe ne estis multe da diskuto inter la SAT-anoj; la plej multaj, inkluzive la komunistojn kaj kredeble Lanti mem, longe kontentiĝis konsi- deri ĝin kombinaĵo el la proleta intemaciismo plus la strebo al internacia lingvo. Fruan provon teorie difini la sennaciismon faris Nekrasov dum la Tria Kongreso en Kassel en 1923. Citante Marx, Kautsky, Lenin kaj Staiin por montri al natura strebado de socialistoj je la asimiliĝo de nacioj kaj kulturoj, li komprenigis, ke SAT sur kultura kampo, aparte emfazante la batalon kontraŭ naciismo, kompletigu la ĝeneralan batalon de revoluciuloj por senklasa socio per batalo por sennacia mondordo.[868] Proksimume unu jaron poste Nekrasov precizige aldonis, ke la sennaciismo ne signifas toleron al la disvastiĝanta monda kapitalismo kaj ke SAT ne forgesu helpi la subprematojn en kolonioj, „ĉar ilia ,nacia' revolucio estas direktata kontraŭ la kapitalismo internacia".[869] En 1924 SAT eldonis broŝuron, A.B.C. de sennaciismo, kiu same argumentis, ke sennaciismo tute akordiĝas kun la antaŭvidoj de Kautskv kaj Lenin pri asimiliĝo de nacioj post la venko de socia- lismo.[870]

En la unuaj jaroj de SAT tiaj teoriaj eksplikoj ne estis oftaj. Entute, pri sennaciismo estis malpli ofte la parolo, ol pri la „sen- nacieca" pensmaniero, kiun SAT statute postulis de siaj mem- broj. Se aŭdigis kritiko kontraŭ sennaciismo, ĝi unue venis ĉefe de socialdemokratoj, precipe la germanaj kaj aŭstraj, al kiuj tia ismo ŝajnis utopia, eĉ absurda.[871] Inter la sovetaj esperantistoj, kontraŭe, la sennaciismo - „nia morgaŭa tago"[872] - havis entuzias- majn adeptojn; multaj rigardis la praktikadon de Esperanto kiel edukilon al tiu idealo.³ Kopelev priskribas en siaj memoroj, kiajn sentojn h havis, kiam li kiel 14jara lernanto ricevis la mem- brokarton de SAT: „De nun je la demando pri nacieco ni estis respondontaj fiere: ,neniu!'... Tiu ĉi ludo estis des pli bela, ĉar ĝi prezentis la komenciĝon de nova vivo."[873] Li krome klarigas:

Kiam en la lemejo mi aŭdis pri la lingvo, destinita interligi ĉiujn popo- lojn de la mondo, la estonteco ŝajnis al mi simpla kaj klara. La homoj de ĉiuj landoj lernos kompreni unu la alian; kaj tute per si mem mal- aperos malfido, malamikeco, mensogaj fabeloj de ŝovinistoj. ... Ni esperis, ke baldaŭ sur la tuta mondo venkos tiuj fortoj, kiuj bata- las por la frateco de ĉiuj homoj - por la komunismo. Kaj ni kredis, ke en nia lando tiuj bonaj fortoj triumfas, ke ĉe ni jam okazas la kunfan- digo de la diversaj gentoj kaj popoloj .[874]

Tio ĉi redonas la atmosferon de la jaro 1926. Du-tri jarojn poste, kiam Soveta Unio plene koncentriĝis al la konstruado de socia- iismo Јn la propra lando, la minacon de lojalec-konflikto inter la aparteno ai SAT kaj la subteno de Soveta Unio, kiu plue rigardis sin modelo por tutmonda revolucio, la esperantistoj povis eskapi nur tiel longe, kiel la enhavo de sennaciismo restis apenaŭ difi- nita. Sed precize tion Lanti klopodis fari.

En La laborista esperantismo Lanti dediĉas la pli grandan par- ton al resumo de la celoj de SAT, denove emfazarite ĝian kon- traŭdogman karakteron kaj la malfermitecon al libera diskutado. Sed en unu ĉapitro, „Apero de nova tendenco: Sennaciismo", li

malkaŝas sian deziron, ke malgraŭ sia superpartieco SAT pli multe ebligu la diskonigon de sennaciismo, eĉ se tiu „kelkrilate ne akordiĝas kun la nuntempa programo de la laboristaj par- tioj".¹ Ĉi-kuntekste Lanti atentigas pri la disvastiĝado de „inter- naciaj trustoj"; li skribas: „Kontraŭbatali la imperialismon signi- fas bari al la historia procezo, kiu tendencas nepre al starigo de mondmastrumado kaj mondlingvo/ ² Kiel atingi, ke tiu procezo rezultu en socialismo, Lanti tamen ne detaligas - krom akcenti, kiom la uzo de Esperanto povas kontribui al sennaciigo de la mondo. Li asertas, ke la unuiĝo de la proletaro, premiso por sukcesa agado, „estas ebla nur per la helpo de komuna lingvo", kaj riproĉas al la laboristaj gvidantoj, ke, malatentante tion, ili „senkonscie perfidas ... la interesojn de 1' Proletaro".[875]

La tezoj de Lanti baldaŭ provokis energian kontraŭstaron, precipe flanke de gvidaj sovetaj esperantistoj. Ili kulpigis lin pro defendo de „ideologia oportunismo", ĉar li nomis la batalon kon- traŭ imperiismo vana kaj la rajton de nacioj je memdecido ne subteninda.[876] Lanti respondis lakone, ke pri tiuj demandoj jam disputis Lenin kaj Rosa Luxemburg.[877] Malnova bolŝeviko, Boris Ejdel'man, kiu en 1898 estis kunorganizinta la fondkongreson de Rusa Socialdemokrata Partio en Minsk, riproĉis al Lanti, ke li „evidente tre malmulte zorgas pri la marksismo", je kio tiu reagis per la konfeso, ke li preferas pensi mem, ne per la cerbo de „iu ajn aŭtoritatulo".[878] Inter la unuaj atakoj eble la plej vunda estis tiu de Nekrasov, kiun Lanti kalkulis inter siaj amikoj. Li argu- mentis, ke Lanti, oponante al nacia emancipiĝo kaj kvazaŭ esperante sennaciiĝon pere de asimiliĝo, „faras fatale teruran kaj treege danĝeran eraron", ĉar ignori la batalon de la subpremataj popoloj estas inviti la apetiton de la „grandnaciismoj^{v l} Nekra- sov, kiel ankaŭ EjdeFman[879], insistis, ke Lanti kreis grandan kon- fuzon, prezentante la sennaciismon kiel novan tendencon, ĉar tiu termino jam delonge ekzistas kaj „tute plene akordiĝas kun la proleta koncepto de V internaciismo", substrekante nur la aldo- nan strebon konsciigi la proletaron pri la bezono de komuna lin- gvo en monda - senklasa kaj sennacia - socio.[880]

Durn la sovetaj esperantistoj, almenaŭ komence, klopodis savi sian komprenon de sennaciismo kontraŭ la reinterpreto de Lanti, al la socialdemokratoj la tuta debato pli servis kiel pruvo de sia ne nova suspekto, ke Lanti celas trudi al la laboristaj esperantistoj apartan ideologion de SAT. Efektive, ne estis logike, ke Lanti unuflanke konfirmis, ke li volas eviti ĉion, kio malhelpas al di- verstendencaj anoj resti en SAT, kaj ke aliflanke li implicite pro- pagandis specifan tendencon de SAT. Lanti skuis la fragilan ekvi- libron. Lia elpaŝo estis ĉiuokaze plej embarasa por la sovetaj esperantistoj - des pli, ĉar ĝi evidente estis elfluo de lia senilu- ziiĝo pri Soveta Unio kiel pioniro de monda revolucio.

En decembro 1929, nelonge post la pena kompromiso de Leipzig, Sennaciulo aperigis la tradukon de longa artikolo el Daily Herald> laŭ kiu en Soveta Unio reviviĝas naciismo kaj la bolŝevikoj „celas malpli al la realigo de Mondrevolucia kata- klismo, ol al la asekuro de la sendanĝereco de Rusio".[881] Per tio Lanti liveris novan municion al tiuj, kiuj vidis lin fordrivi en kon- traŭsovetan tendaron. La gvidantoj de SEU, por kiuj la kun- agado en organizaĵo ne kontrolata de komunistoj jam iĝis riska, nun devis demandi sin, kiel longe ankoraŭ eblos enlande prezenti SEU kiel ideologie fidindan organizaĵon, dum samtempe ili tole- ras, ke SAT ne nur rezistu konformiĝon kun gvidprincipoj de

Komintera, sed per disvastiĝo de la tezoj de Lanti eĉ akiru pli memstaran idean profilon, ol iam antaŭe.

4.2.3. Skismo en la laborista Esperanto-movado

La kreskanta antagonismo interne de SAT kondukis al nepre- tervidebla reaktiviĝo de la frakcioj. Post Leipzig, Franz Jonas vokis la socialistajn SAT-anojn al singardemo, atentigante ke la insulta esprimo „socialfaŝismo", uzata de la komunistoj, direkti- ĝas kontraŭ minimume la duono de la SAT-membraro[882]; evidente pro tio jam dum la kongreso estis refondita la Socialdemokrata Frakcio de SAT.[883] Nelonge poste, fine de septembro 1929, komu- nistaj esperantistoj en Leipzig fondis propran gazetaran servon, Proleta Esperanto-Korespondantc?, kies elekto de novaĵoj res- pegulis plenan akordiĝon kun la soveta difino de la ĝusta klasba- tala linio. Kaj en novembro, kiel organo de „Internacia Komu- nista Esperantista Frakcio", estis kreita la bulteno Kunligilo, kiu senĝene levis la demandon, ĉu „klaskonsciaj" esperantistoj povos plue resti en „politike senforma asocio simila al S AT" - ĉu ili ne devos foriri, se daŭros la „fuŝa oportunisma filozofado" de ties gvidantoj.[884]

Grava etapo en la vojo al skismo estis la evoluo en Laborista Esperanto-Asocio por la Germanlingvaj Regionoj (LEA), kiu post SEU estis la plej granda nacia organizaĵo kunlaboranta kun SAT. Kvankam la membraron konsistigis plimulto de nekomu- nistoj, la estraro de LEA estis jam de 1924 ĉefe komunista. Kiam ekde 1928 ankaŭ en kelkaj lokaj grupoj komunistoj transprenis la gvidadon aŭ, kiel en Berlino, malobservis la pripartian neŭtra- lecon per kolektiva membriĝo de la grupo en la komuniste regata

Laborista Kartelo de Sporto kaj Kulturo, pluraj socialdemokra- taj membroj de LEA eksiĝis kaj fondis en siaj lokoj proprajn gru- pojn. Per statuta ŝanĝo ili volis atingi, ke ankaŭ tiuj novaj grupoj povu aparteni al LEA. Pri tio devis decidi la jarkunveno de LEA, okazanta en aprilo 1930 en Essen. Dank' al lertaj preparoj flanke de la komunistoj, kiuj profitis de la fakto, ke el 207 lokaj grupoj (kun ĉ. 3 600 membroj) nur 59 estis reprezentitaj, la propono allasi kelkajn grupojn en unu loko estis malakceptita. Krome, plimulto de la delegitoj voĉdonis por membriĝo de LEA en „Intereskomunaĵo por Laborista Kulturo", kiu estis klare komu- nista organizaĵo. Kiel sekvo, demisiis la socialdemokrata redaktoro de la asocia organo kaj eksiĝis el LEA granda nombro de socialdemokrataj membroj, parto el kiuj fondis propran orga- nizaĵon sub la nomo Socialista Esperanto-Asocio. LEA de tiam estis firme en la manoj de komunistoj.¹

Por SAT estis granda bato, ke LEA forlasis sian supertenden- can karakteron. Ankoraŭ pli forta, neatendita bato sekvis du monatojn post la paskaj eventoj en Essen: La administracio de SAT sciigis, ke la soveta Popola Komisaro pri Financoj malper- mesis la pluan transpagon de mono el la bonhavo de SAT en Moskvo, atinginta la sumon de pli ol 15 000 germanaj markoj, kaj ke tial provizore ne plu eblas akcepti abonojn kaj mendojn el Soveta Unio.[885]

La administracio direktis al Drezen insistan peton uzi sian influon por reguiigi la transsendon de la mono, kiu estis kolekti- ĝinta ĉefe per la kotizoj de preskaŭ 2 000 sovetaj SAT-membroj. La maniero, en kiu respondis Drezen, estis interpretebla kiel neta rifuzo helpi: Li skribis, ke „SAT nun ne estas ĉe ni atentata tiel, kiel antaŭ 3-4 jaroj", kaj ke pro la ĝenerala sinteno de la gvi- dantoj en Parizo lia persona interveno „povus ŝajni nur tre stranga". Drezen tamen ne ekskludis klopodojn flanke de SEU, kaj tiuj efektive okazis. Demidjuk informis, ke laŭ la ricevitaj sciigoj transpago ne eblos „ĝis oktobro", iom poste aldonante sian impreson, „ke la nunaj malhelpoj estas provizoraj". Kiom ajn reaiisma estis la atendo, ke la deviza problemo estos solvebla, SAT meze de 1930 estis minacata de bankroto.

Kvankam la Direkcio de SAT komence klopodis maidramigi la monproblemon, nomante ĝin „signo de ,rusto' ĉe ŝtata aparato, rusto kontraŭ kiu batalas la sovetia proletaro"[886], inter ĝiaj mem- broj la informo, ke la mono de SAT estas blokita en Moskvo, elvokis ŝokon kaj indignon. La pubiikigitaj leteroj montris nekredemon, ke laborista mono el Soveta Unio ne estas transpa- gata ai laborista asocio, kaj furiozon pri tio, ke SAT, kiu ĉiam servis al Soveta Unio kaj kiun pro tio la klasaj malamikoj tiel ofte nomis „maskita komunista entrepreno", nun suferas tian ĉikanan trakton.[887] Baldaŭ Sennaciulo aperigis ankaŭ leterojn de sovetaj membroj, kiuj - anonime - ne nur plendis pri „inertemo" de la CK de SEU rilate la monproblemon, sed ankaŭ aludis tute spe- cife je diktatora sinteno kaj „rabema" politiko de Drezen.[888]Kvankam ĉirkaŭ la sama tempo Demidjuk klarigis, ke pro la bojkoto en eksterlando kontraŭ sovetaj varoj[889] la ŝtato devis limigi la laŭplanan eksporton de mono kaj ke tiu decido ne trafis nur SAT, promesante ankaŭ, ke SEU laŭ siaj povoj pretas fari por SAT ĉion por kompensi la ŝuldon[890], la rilatoj inter SAT kaj SEU de tiam disvolviĝis al kulmino de streĉiteco, kiu estis aparte gravigata per la emocioj de la membroj: Ekster Soveta Unio la monafero forblovis la restaĵojn de la naiva kredo pri natura alianco inter la proleta ŝtato kaj la „kultura kaj interhelpa orga- nizo de prolet-esperantistoj", dum inter la sovetaj SAT-anoj dis- vastiĝis malespero pro la perspektivo, ke al ili nun kiel legaĵo res- tos nur esperantlingvaj broŝuroj pri la konstruado de socialismo eldonitaj de SEU kaj tradukitaj el la rusa lingvo.

Komence de aŭgusto 1930 en Londono okazis la Deka Kon- greso de SAT. En ĝi por la unua fojo ne partoprenis sovetaj dele- gitoj; pri la kialoj la kongresa komitato ne ricevis klarigojn. La unua laborkunsido de la kongreso, kiu aŭdis la raportojn de la Plenum-Komitato, komenciĝis en trankvila atmosfero: Lanti montris sin optimisma, ke la monafero „solviĝos pli malpli kon- tentige", kaj kvazaŭ petege deklaris sian „tutan admiron" al la soveta revolucio.[891] Tiam subite, aŭskultinte la vortojn de Lanti, ke la valutaj malfacilajoj ne detruis lian fidon je la soiidareco de la sovetaj SAT-anoj, la kongresanoj sciiĝis pri la teksto de tele- gramo ĵus ricevita el Moskvo:

Lastjare nuna Direkrio kaj Sennaciulo faris chion por malhelpi SAT kaj ankaŭ SEU agadon. Nuna Direkcio kondukas SAT al rapida skismo. Proteste agojn de Direkcio CK SEU decidis ne utila sian chees- ton en London. Alilandaj kongresanoj decidu mem pri situacio. Ni esperas, ke la chikanantoj kaj subfosantoj estos malhelpataj pluen chi- kani kaj subfosi. Se por la estonta Kongreso estos elektita Moskvo ni faros chion por ke ghi sukcesu. Ni promesas fidelon al nia laborafero CKSEU.[892]

Je tiu telegramo, kiu anstataŭ anonci, kiel multaj atendis, solvon de la monproblemo, krude kulpigis la gvidantojn de SAT pri skis- miga agado, la kongresanoj reagis per silenta konsterniĝo. La atmosfero nun abrupte ŝanĝiĝis. Kiam la germana komunisto Willi Vildebrand ripetis la akuzon, ke la Direkcio de SAT „ne plenumas siajn laŭstatutajn devojn",[893] Laurat, la franca eksmem- bro de la CK de SEU, eklanĉis kontraŭofensivon. Plurfoje alu- dante siajn personajn spertojn akiritajn dum la restado en Moskvo, Laurat protestis ne nur kontraŭ „la bolŝevika ĵargono" kaj la „kazerna tono" uzata de la komunistoj, sed pledis ankaŭ, ke la Direkcio rezignu sian timemon publikigi en Sennaciulo materialojn „pri la mispaŝoj k pri la malbonaj rezultoj de la poli- tiko" de la sovetaj regantoj. Li eldiris sian suspekton, ke „iuj sovetiaj K-doj" ekspluatas la problemon de montranssendo por „trudelpremi" la garantion, ke Sennaciulo konservu favoran raportadon pri Soveta Unio. Krome, li rekte demandis al la komunistaj frakcianoj, ĉu ili, dum Komintern klopodas disigi sin- dikatojn, sportajn kaj kulturajn asociojn de laboristoj, _nvolas sammaniere agi en SAT".[894]

Post la longa interveno de Laurat, kiu - kiel „renegato" - aparte ekscitis la komunistajn kongresanojn, ankaŭ Lanti rezi- gnis la sinretenon montritan komence de la kongreso. Kvankam jam en Leipzig estis proponite kongresi en Moskvo, li rekomen- dis malakcepti la „kvazaŭan minac-inviton" de SEU, ĉar ĝi impli- cite metis kiel kondiĉon, ke antaŭe estu forpelita la nuna Direkcio de SAT. Lanti malkaŝis krome, ke li ricevis el Soveta Unio leterojn kun „tre gravaj akuzoj" kontraŭ la CK de SEU; el ili li konkludis, ke precipe Drezen havas multajn malamikojn inter la sovetaj membroj de SAT.[895]

La Londona Kongreso, la unua en la historio de SAT, dum kiu aŭdiĝis rekte malfavoraj juĝoj pri la soveta reĝimo, esprimis sian fidon al la Plenum-Komitato kaj - malgraŭ ĉio - „principe" voĉ- donis por okazigo de la venonta kongreso en Moskvo.[896]

Pri tiu rezulto tre rapide informiĝis la CK de SEU, kaj jam la 7an de aŭgusto - unu tagon post la voĉdonoj - kunvenis en Moskvo. La kunsido, kiun partoprenis ankaŭ du gastoj de Ger- mana Laborista Esperanto-Asocio (GLEA)[897], decidis i.a. fari „vastan agitadon" cele al malvenko de Lanti en la referendumo pri la kongresaj decidoj; prepari la kongreson en Moskvo „por reguligi la novan revolucian organizadon"[898]; kaj kunlabore kun GLEA eldoni revoluciajn librojn kaj novan revuon. Fina decido pri la estonta kunlaboro kun SAT estis prokrastita ĝis post la membrara referendumo, sed SEU deklaris sian intencon inter- tempe zorgi pri repago de sia ŝuldo al SAT. Protokolo[899] de la kunsido de la CK de SEU estis baldaŭ koni- gita al la Direkcio de SAT, kiu, publikigante ekstraktojn el ĝi en Sennaciulo, nun definitive ĉesigis sian taktikon ne enverŝi oleon en la fajron, dum daŭris la traktadoj pri solvo de la transpaga pro- blemo. Konstatante ke SEU malobservas interkonsenton faritan inter la landaj laboristaj asocioj kaj SAT, laŭ kiu ili publikigu nur nacilingvajn verkojn pri Esperanto, dum SAT eldonu la esper- antlingvajn librojn[900], kaj komprenante kiel celon de la planata kongreso en Moskvo la starigon de nova organizaĵo, la Direkcio oficiale transiris al la interpreto, en formo de suspekto jam for- mulita de Laurat, ke la monafero servas al SEU kiel bonvena okazo por malfortigi la financan bazon de SAT kaj ĉantaĝe sub- premi la disvastiĝon de „kontraŭsovetaj" tendencoj. Aparte notinda trajto de la reago estis, ke la Direkcio koncentris sian kontraŭatakon grandparte al Drezen. Gi neis malamikan sinte- non al Soveta Unio kaj pozis eĉ kiel ĝia pli fervora defendanto, dum Drezen estis karakterizita kiel „intrigulo k ŝajnkomunisto", kiu denuncis SAT ĉe la sovetaj aŭtoritatoj „por kaŝi sian burĝe- con, sian esperantistan neŭtralismon, k aspekti ortodoksa".[901]Stampante Drezen kiel ĉeffriponon, la Direkcio do ŝovis la kul- pon preskaŭ ekskluzive al unu persono. Evidente, ĝi tiamaniere celis krei fendon interne de SEU, simile kiel Lanti en Londono estis distinginta inter Drezen unuflanke kaj granda nombro de sovetaj membroj fidelaj al SAT aliflanke.

Estas dubinde, ĉu la Direkcio konsciis la riskon, kiun ĝia atako kontraŭ Drezen prezentis por la sovetaj SAT-anoj. Nek ni scias, kiugrade la kulpigo baziĝis sur fidindaj informoj aŭ kiom ĝin

influis taktikaj konsideroj.[902] Ĉiuokaze mankas pruvo, ke la netranspago de vaiuto ŝuldiĝis ai denunco de Drezen. Li mem parolis tiurilate pri „monstra mensogo" kaj oficiaie plendis al la Kontrol-Komitato (t.e. konflikt-komisiono) de SATpro „perso- neca kompromitado" flanke de la Direkcio.[903]

Fakte, la reago de la Direkcio de SAT maltrafis la veran ker- non de la problemo, kiu en septembro 1930 ne plu turnigis ĉirkaŭ valutaj malfacilaĵoj. Ĝi ne rimarkis, kiom gravaj estis por SEU du punktoj, kiujn la CK en la protokolo pri siaj decidoj rangigis unualoke. La unua decido tekstis:

a) Konstati, ke propaganditaj ideoj de sennacii&mo k ĝenerala sinteno de SAT-Direkcio dum la lasta tempo nur malhelpis la SEU-laboron (elpaŝo de K-do Skrypnik). Ĉi sennaciisman ideologion necesas plej decide kontraŭbatali.

Pri kio temis? Ĝuste kiam Demidjuk kaj eble ankaŭ Drezen klo- podis pri ordigo de la monproblemo, SEU enlande estis dolore puŝita al konsciiĝo pri la delikataj implicoj, kiujn havis ĝia tuta kunlaboro kun SAT. La puŝo venis de unu el la plej aŭtoritataj politikistoj de Soveta Unio. En junio 1930 Komunist, la organo de la Komunista Partio de Ukrainio, publikigis sub la titolo „Ĉu esperantigo aŭ ukrainigo?" la tekston de parolado de Mykola Skrypnyk (ruse Nikolaj Skrypnik), la ukraina popolkomisaro pri klerigo.³ En tiu parolado Skrypnyk traktis progresojn kaj obsta- klojn en la procedo de disvastigo de la ukraina lingvo en Ukrainio - procedo, per kiu estis venkota la multjarcenta heredaĵo de rusigo. Parolante pri malhelpoj, Skrypnyk larĝe traktis lateorion de sennaciismo, kies adeptojn li renkontis, je sia miro, eĉ inter junkomunistoj. Lia starpunkto estis malaproba: La fakto, ke en kelkaj lernejoj Esperanto estas instruata kaj prezentata kiel alternativo al ukrainigo, servis al li kiel ekzemplo por tendenco

transsalti senpere al unueca lingvo kaj - je la nomo de interna- ciismo - malgravigi la signifon de naciaj kulturoj kaj lingvoj en la epoko de socialisma konstruado. Per tio estas ignorata, diris Skrypnyk, la ekzisto de gepatra lingvo de milionoj da laboruloj kaj sekve ankaŭ la praktika tasko levi ilian kulturan nivelon pere de lingvo, en kiu la amasoj parolas. Tiuj, kiuj pledas por la deviga enkonduko de Esperanto en lernejojn, havas la etburĝan deziron eskapi ukrainigon; se nova lernfako estas bezonata, tiam necesus enkonduki politeknikismon, sed ne Esperanton. Se la esperant- istoj pledas por aparta internacia, sennacieca kulturo, metata kontraŭ la nacia kulturo de la amasoj, tia teorio devas esti kon- traŭbatalata, ĉar ĝi estas nek proleta nek komunisma nek inter- nacia, sed reakcia kaj falsa.

En alia loko ni pli detale analizos la politikan fonon de la elpaŝo de Sk^pn^k.¹ Tie ĉi gravas noti, ke SEU reagis je lia sur- priza atako per tuja memkritiko: „Ni estas kulpaj, ĉar ni ne klari- gis bone al niaj k-doj ke sennaciismon ni konsideras nur kiel bata- lilon kontraŭ naciismo, ŝovinismo de socialŝovinistoj en laborista movado... ke ni ne celas per esperanto krei iun apartan esperant- an kulturon, sed ke ni celas uz/esperanton por eduki internacian spiriton proletan kaj anstataŭi per ĝi la spiriton malvaste nacian, naciisman."[904] En la lumo de tiu konfeso, ke la tuta ĝisnuna teoria laboro de SEU estis malsufiĉa, iĝas facile kompreneble, kial la CK envicigis en siajn decidojn de la aŭgusta kunsido frontloke la alvokon batali kontraŭ la sennaciisma ideologio, kiun Lanti las- tatempe estis klopodinta reformuli kun la evidenta celo utiligi ĝin kiel novan integrigilon por SAT skuata de interpartia luktado.

Aldoniĝis alia zorgo de SEU: Penante pruvi al la partiaj aŭtori- tatoj, ke ĝi havas nenion komunan kun sennaciismo en la senco de ignoro de la naciaj kulturoj en Soveta Unio, kaj laŭe eduki ankaŭ siajn membrojn, ĝi sentis sin aparte vundita per la kons- tato, ke multaj sovetaj SAT-anoj, laŭ la eldiro de Lanti mem, skribis leterojn apoge al la Direkcio en Parizo kaj ke kelkaj el tiuj, entenante fortajn akuzojn kontraŭ la CK, estis publikigitaj en Sennaciulo. Pri tio temis la sekva decido en la protokolo:

b) ... Anonima karaktero de tiuj elpaŝoj ankoraŭ pli substrekas ilian kontraŭsovetan esencon. CK SEU alvokas lokajn organizojn de SEU k SAT plej krude malaprobi la agentojn de reformista alo, kiuj penetris en la vicojn de Soveta esperanta movado.

En la unua informo de Sennaciulo pri la kunsido de SEU tiu punkto ne estis citita. SAT nek registris la signifon de la parolado de Skrypnyk^J, minimume ne komprenis ĝin kiel elementon en la decidoj de la CK, nek konsideris, ke Drezen, jam en defensivo post la atakoj de alta ŝtata funkciulo, estis aldone timigita per la publika alvoko al la sovetaj SAT-anoj senigi sin de gvidanto, kiu estas kaŝita malamiko de Soveta Unio. Ne plu tamen povis esti surprizo por SAT, ke Drezen kaj la CK nun siavice malfermis grandskalan kampanjon kontraŭ la Direkcio de SAT², pri kiu estis klare, ke ĝi devos konduki al rompiĝo.

Jam en oktobro 1930 ekaperis la anoncita nova revuo, Interna- ciistc?, kies unua numero portis deklaron de la „klasbatala SAT- opozicio" vokantan al batalo por retransformo de SAT en revo- lucian organizaĵon kaj forpelo de la Direkcio, kiu faris el la aso- cio „ian sekton deŝiritan de la vastaj proletaj amasoj".[905] En nov- embro estis fondita en Leipzig la eldonejo EKRELO, en kiu komencis aperi, presitaj en Moskvo, dekoj da libroj kaj broŝu- roj. Ĉirkaŭ la sama tempo, evidente pro interveno de SEU ĉe la aŭtoritatoj, eldonaĵoj de SAT senditaj al Soveta Unio komencis esti konfiskataj.⁵ En januaro 1931 la opozicio gublike alvokis al bojkoto de la revuoj de SAT kaj anoncis la organizon de referen- dumo cele al eksigo de la Direkcio.[906] Sekvis kontraŭbato de la gvi- dantaro de SAT: Gi eksigis la ĉefajn opoziciulojn kaj minacis eksigi ĉiujn aliajn, kiuj partoprenis ilian „detruan laboron".[907] La polemiko en la gazetoj atingis senprecedencan apogeon de reci- prokaj kulpigoj kaj insultoj. La rusiingva revuo de SEU aperigis serion da artikoloj por denunci la „kontraŭrevolucian" karakte- ron de sennaciismo[908], Internacusto atakadis la „fiagadon^w kaj kalumniojn de la „uzurpulaj" SAT-gvidantoj kaj instigis porti la batalon inter „oportunistoj" kaj „klaskonsciaj proletesperantis- toj" ankaŭ en la kadron de la landaj asocioj[909], dum Sennaciulo nun regule publikigis leterojn el Soveta Unio, en kiuj troviĝis deklaroj de subteno al la Direkcio kaj samtempe esprimoj de for- ta malaprobo de la CK, specife de la persono de Drezen.[910]

Car disbloviĝis la espero kongresi en Moskvo, la lla Kongreso de SAT okazis, komence de aŭgusto 1931, en Amsterdamo. Ĝin denove ne partoprenis delegitoj el Soveta Unio[911], sed la star- punkton de SEU dum la kongresaj kunsidoj reprezentis kelkaj el la jam eksigitaj kaj aliaj opoziciuloj, kiuj per bruado kaj kriaj intervokoj substrekis sian postulon, ke per forpelo de Lanti kaj la ceteraj gvidantoj estu restarigita la klasbatala unueco kaj demo- krateco en SAT. Lanti defendis sin kontraŭ tiu agitado, denove asertante ke SAT havas inter la sovetaj esperantistoj plimulton de simpatiantoj, ke SEU pro tio denuncis la SAT-eldonaĵojn kiel kontraŭsovetajn kaj ke la Direkcio de SAT „pli bone servas lainteresojn de 1' Sovetia popolo ol faras la CK de SEU".[912] Voĉ- dono rezultigis preskaŭ unuaniman apogon al la agado de la Ple- num-Komitato.[913] Sed jam antaŭ ĝi la opoziciuloj proteste forlasis la kunsidon kaj malfermis sian propran „Kongreson de Revolu- ciaj Esperantistoj"[914], kiu fondis Internacian Unuigan Komitaton por reorganizo de la proleta Esperanto-movado. La skismo en SAT per tio estis plenumita fakto.

273

4.2.4. IPE, ISEkajSAT

La sekvojn d« la amsterdama „batalkongreso" eblas priskribi koncize. La malvenkintaj opoziciuloj vokis al „batalo kontraŭ la restaĵoj de SAT mem".[915] Nun ankaŭ la mono igis malkaŝe utili- gata armilo: Jam en julio 1931 la CK de SEU decidis „ĉesigi pro- vizore la transpagon de SAT-mono gis kiam estos restarigita la internacia organo de proleta esperanto-movado".⁵ Poste, apo- gante sin sur la rezultoj de aranĝita voĉdono, laŭ kiu granda pli- multo de la laboristaj esperantistoj ne plu subtenas la Direkcion de SAT[916], la CK destinis la Internacian Unuigan Komitaton „la vera heredanto de tiu mono".⁷ Fine, dum kongreso en Berlino, en aŭgusto 1932, estis fondita nova organizaĵo. Ĝi alprenis lanomon „Internacio de Proleta Esperantistaro" (IPE).[917] Dife- rence de SAT, kiu havis membrecon sur individua bazo kaj nur kunlaborajn rilatojn kun naciaj laboristaj Esperanto-asocioj, IPE estis asocio konsistigata de landaj sekcioj - kaj tio permesis al ĝi dekomence proklami sian „amasan karakteron" kiel kolektivo de 14 000 proletaj esperantistoj.[918]

La skismo en la laborista Esperanto-movado, kiu unue perdi- gis al SAT la sovetajn membrojn kaj fine kulminis en la starigo de konkurenca organizaĵo, sendube estis influita de la katastrofe malutila decido de Komintern komenci la frakason de faŝismo per la detruo de ĝia „ĝemelo", la socialdemokrataro. Tiu ĉi poli- tiko, decidita en Moskvo kaj instiganta la komunistojn al sen- kompata batalo kontraŭ „socialfaŝistoj", malebligis al la sovetaj movad-gvidantoj plue konservi sian eĉ nur silentan toleron de la pluralismo de SAT kaj fari signifajn cedojn en la rapide evo- luanta procedo de dispolusiĝo. Esperanto ne plu povis servi kiel unuiga faktoro super la rivalaĵoj de la laboristaj partioj, eĉ se SEU mem ĝis la lasta momento - kredeble ankoraŭ ĝis la mezo de 1930 - tion esperis. Pro tiuj eksteraj cirkonstancoj ankaŭ la klo- podoj de SAT preterpasi Drezen de maldekstre kaj sendi al siaj sovetaj membroj „fratecan saluton trans la kapoj de la nuna C.K. de SEU"[919] devis kolizii kun la politika premo, al kiu SEU interne de sia lando estis submetita - por ne paroli pri tio, ke la tezoj de Lanti pri sennaciismo, propagandataj ĝuste en la plej tikla periodo, kvazaŭ devige puŝis SEU en fronton kontraŭ SAT.

Aliflanke, la skismo en SAT estis pli, ol sekvo de la disduiĝo de internacia laborista movado en du alojn, unu stalinisman kaj unu demokrat-socialistan. Nome, ĝi havis sian specife esperantistan koloron - en tiu senco, ke SAT post la foriro de komunistoj ĉesis esti akceptebla hejmo ankaŭ por adeptoj de la alia ĉefa direkto en la laborista movado, la socialista, kaj tiel preskaŭ estis reduktita al malgranda grupiĝo de sennaciistoj kaj senpartiuloj. Se ni ne mencius tiun aspekton, ni maltrafus plenan komprenon pri la signifo de la skismo.

Inter multaj socialistaj membroj de SAT kaj precipe de la landaj organizaĵoj jam delonge regis malkontento pri la organiz- strukturaj kaj ideologiaj apartaĵoj de SAT. Tio validis unuavice por la aŭstroj: Fakte, Aŭstria Laborista Ligo Esperantista (ALLE), kiu en sia lando proksime kunlaboris kun la Socialista Partio, ĉiam estis skeptika pri SAT, ĉar tiu rezulte de sia principo de individua membreco emis neglekti la agadon por Esperanto en nacia kadro kaj ne sinapogis al la laboristaj Internacioj por tia- maniere kunordigi la laboron de la landaj aktivuloj.[920] Se la aŭstroj kunlaboris dum pli ol dek jaroj kun SAT, ilia ĉefa motivo estis per tio malhelpi, ke en la asocio superregu la komunistoj. Sed estas karakterize, ke ankoraŭ en 1932 el 2000 membroj de ALLE nur 118 estis samtempe aliĝintaj al SAT.[921]

La skismo ŝanĝis la situacion ankaŭ por la socialistaj esperant- istoj. Jam antaŭ la fondiĝo de IPE, ALLE anoncis, ke socialistoj ne vidas kialon resti en SAT post la eksiĝo de la komunistoj, ĉar tiam forfalus por ili la bezono gardi la supertendencan karakte- ron de la asocio.³ En aŭgusto 1932, dum la SAT-Kongreso en Stuttgart, 40 aŭstraj SAT-anoj faris lastan provon por realigo de sia delonga revo: fari el SAT esperantistan Internacion bazitan sur la landaj organizaĵoj de laboristaj esperantistoj, do komplete ŝanĝi ĝian sennaciecan, „individuisman" strukturon. La provo fiaskis⁴, tuj poste fondiĝis IPE, kaj ALLE nun siaflanke paŝis al la starigo de propra Internacio, kiu sentu sin konscia parto de la socialista movado. Malgraŭ certigoj, ke ne temas pri konkurenco al SAT, la proklamoj de ALLE, precipe de ĝia motoro Franz Jonas, elradiis la konvinkon, ke SAT, elŝirinte la laboristojn el la neŭtrala movado, „jam plenumis sian historian funkcion" kaj ke devas nun sekvi nova etapo. Jonas prijuĝis la situacion de SAT post la foriro de la komunistoj jene:

Kio restis en SAT? K-doj, kiuj al neniu partio apartenas, do senpartiu- loj, kiuj pro iuj sentimentalaj kaj individualistaj kaŭzoj faras „memsta- ran" klasbataion, mondreformantoj, fantaziuloj kaj ĉagreniĝintaj filantropoj. Ili montriĝas ĉiuj en SAT sub la masko de revoluciuloj. Krom ili restis en S AT la granda aro de socialistaj esperantistoj. Cu tiuj pro la senpartiuloj restu supertendencaj? Neebla postulo![922]

Dum la pentekostaj tagoj de 1933, komence de junio, la repre- zentantoj de asocioj de sociahstaj esperantistoj en Aŭstrio, Ĉeĥoslovakio, Francio kaj Hungario[923], kunvenintaj por Mezeŭ- ropa Konferenco en Vieno, starigis Internacion de Socialistaj Esperantistoj (ISE). Ĝi prenis kiel organon la revuon La Socia- listo, kiun aperigis ALLE ekde 1926. Sed la multpromesa starto de ISE, kiu celis koncentri sin al la disvastigo de Esperanto inter la partioj de la Dua Internacio, volante nek influiĝi de la politiku- mado de IPE nek malŝpari siajn energiojn per sennaciismaj ĥimeroj, baldaŭ venis al abrupta fino. Kelkajn monatojn post sia fondiĝo ĝi perdis en februaro 1934 sian faktan bazon, kiam en Aŭstrio la dekstra reĝimo de Engelbert DollfuB malpermesis kune kun ĉiuj laboristaj organizaĵoj ankaŭ ALLE. Tio trafis la vivonervon de ISE, eĉ se ĝi ankoraŭ, dank' al siaj sekcioj en Francio kaj Nederlando, daŭrigis sian ekziston ĝis la militeks- plodo.

Transvivis ankaŭ SAT, kvankam organize kaj finance ĝi estis preskaŭ ruinigita. Komence de 1933 ĝi havis malpli ol 2000 mem- brojn.[924] La organo Sennaciulo aperis en reduktita amplekso kaj malpli ofta ritmo - ekde februaro 1933 nur unu fojon monate.[925]Fine de 1932, kiam minacis jam la apartiĝo de la socialistoj, Lanti sentis la respondecon ne plu portebla kaj anoncis sian eksiĝon el la gvida pozicio de SAT.[926] Lin turmentis la penso, ke lia persono povus esti obstaklo en la klopodoj savi la asocion kontraŭ disfaio, ĉar „ekzistas la emo ĉe muitaj personoj konsideri miajn dirojn kiel ion oficialan".³ Li konsciis, ke estis malfacile konvinke kla- rigi, ke sennaciismo, pri kies propagando li ne volis rezigni, estas nur unu el la tendencoj reprezentitaj en SAT - kaj tio efektive estis malfacila, ĉar la Sennaciista Frakcio estis la sola frakcio, kiu ne havis apogon ekster S AT, kaj ĉar sennaciecan sintenon la aso- cio postulis de ĉiu membro. Sekve, Lanti, kiu insistis pri ia rajto plue „herezumi", decidis demeti siajn funkciojn, esperante ke tio ankaŭ helpos „faciligi la rekuniĝon de ĉiuj fortoj en SAT".[927] Li restis regula kontribuanto al la revuoj, sed post 1933 ne plu parto- prenis en kongreso de SAT. En 1936 li por ĉiam forlasis Eŭro- pon, komencante kelkjaran mondvojaĝon, kiu kondukis lin al Japanio, Aŭstralio, Novzelando kaj Suda Ameriko. Lia fina sta- cio estis Meksikio, kie en januaro 1947 li mortigis sin.[928]

En sia abdika artikolo Lanti proponis, „ke sur nian standardon oni skribu novan frazon, nome: Niestu unueesperantistoj, SAT- ano/'[929], kaj en aŭgusto 1933, dum la kongreso en Stokholmo, kie li demisiis, li nomis erara la na$kiĝan sloganon de SAT ,ni estu unue revoluciuloj k nur due esperantistoj".⁷ Kvankam tio praktike egalis deklaron pri bankrotiĝo de la principoj de SAT, fontantan el plena seniluziiĝo pri la centrifugaj fortoj en la labor- ista movado, sendube la transvivo de SAT ŝuldiĝis - krom al la financa helpo de la nederlanda asocio[930] - ĝuste al tiuj membroj (inter kiuj restis ankaŭ kelkaj komunistoj[931]), kiuj povis kaj volis ne subordigi sian esperantistecon al partiecaj konsideroj aŭ kiuj, ne estante ligitaj al iu partio, ne bezonis pensi pri prioritatoj. Per aliaj vortoj: SAT post la duobla skismo iĝis pli kohera organi- zaĵo, ĉar la restintaj membroj, plejparte loĝantaj en demokrataj landoj, ne sentis konflikton inter partia linio kaj sia lojaleco al Esperanto. La kosto de tio ofte estis manko de politika klarvido, kiel montris ekzemple la distanciĝema pozicio de multaj SAT- anoj rilate al la Civila Milito en Hispanio², sed kompare kun la malglora bildo, kiun prezentis la kelkjara vivo de IPE, oni povas diri pri SAT almenaŭ tion: ĝi kuraĝigis al memstara pensado kaj estis je dispono kiel libera diskut-forumo. Dank' al la fideleco de siaj restintaj membroj SAT sukcesis rezisti la politikajn ŝtormojn de la 30aj jaroj, kaj ĝian organizan malfortiĝon (jertagrade kom- pensis la fakto, ke ĝi fine povis pli senĝene demonstri sian bazan karakterizaĵon, kiun en la unua jardeko ofte ombris partieca fanatiko kaj oportunisma nedecidemo: la toleremon.

4.2.5. Esperanto en la maturiĝ-procezo de stalinismo

La skismo en S AT estis por la sovetaj membroj doloriga sperto - ankaŭ por tiuj, kiuj, kiel Demidjuk kaj Nekrasov[932], ne povis tion konfesi. Ilia kunlaboro en SAT estis tro aktiva, ĝia utilo kiel peranto de kontaktoj kun laboristaj esperantistoj ekster Soveta Unio estis tro evidenta, por ke la disrompiĝo de unueco ne lasu profundan vundon. La membroj de SAT en Soveta Unio estis kvazaŭ forŝiritaj de intima hejmo; por ili la ĉeso de livero de Sen- naciulo signifis la adiaŭon al revuo, al kiu iii ofte kontribuis, per kiu ili konigis siajn korespond-dezirojn kaj kiu provizis ilin per legonutraĵo jam ne plu trovebla en sovetaj gazetoj. Estas dubinde, ĉu la teoriaj diskutoj pri sennaciismo aŭ la pikoj de Lanti kontraŭ la soveta patriotismo multe malagrabligis al ili la legadon. Fakte, ĝis tuj antaŭ la skismo Sennaciulo neniel povis esti konsiderata kiel kontraŭsoveta revuo. Eĉ male: Ankoraŭ fine de 1928 Lanti varbis por la subteno de Drezen, plendante ke „en Moskvo oni ne ĝuste taksas mian laboron", dum efektive li multe streĉas „por malhelpi atakojn kontraŭ Sovetio". Li aldo- nis: „Eĉ inter komunistoj oni riproĉas, ke mi ne permesas diri la ,veron' ktp."[933] Kaj en sia redakta raporto por la Londona Kon- greso Lanti skribis, ke „la materialo ricevita el Sovetio estis pre- cipe abunda", ke aperis en la agadjaro 1929/30 entute 60 artikoloj pri Soveta Unio kaj ke intence li „enmetis nur favoran materialon pri Sovetio, ĉar ni konsideris, ke aperas sufiĉe da malfavora materialo en burĝaj gazetoj". La kritiko kontraŭ tio ne mutiĝis; komence de junio 1930 parizaj SAT-anoj rezoluciis kontraŭ la tro laŭda raportado de Sennaciulo pri Soveta Unio.[934] Sed se plen- dis sovetaj legantoj mem, ili ĉefe turnis sin kontraŭ la abundo de artikoloj pri sia lando.[935]

Nemirige do, ke la interrompo de livero de Sennaaulo lige kun la montranssenda problemo ŝokis la sovetajn SAT-anojn. La Centran Komitaton de SEU atingis insistaj petoj, ke ĝi ordigu la transpagon de la kotizoj de SAT, ĉar la disvolviĝon de la loka movado tre malhelpas la foresto de Sennaciulo, la revuo „tiel de ĉiuj ŝatata k legata".[936] Precipe post kiam pro la cenzuro aldone iĝis maleble profiti donac-abonojn, multaj skribis amarajn lete- rojn al SAT, en kiuj ofte - ĉu prave aŭ ne - la kulpo pro tiu situa- cio estis donita al la CK en Moskvo.

Kiel ni vidis, Lanti post komenca hezitemo larĝe utiligis tiujn leterojn en sia sindefendo kontraŭ la komunistaj atakoj. Dekla- rante, ke Sennaciulo restas lojala al Soveta Unio, kaj eĉ espri- mante komprenemon por la ekzisto de cenzuro malhelpe al „la spionado de la kapitalistaj landoj k la konspiroj de la blankuloj", li celis diferencigi inter Soveta Unio unuflanke kaj la ambiciaj interesoj de la CK de SEU aliflanke. „Danĝeraj malamikoj de Sovetio troviĝas en Moskvo mem"[937], estis lia drameca konkludo. Verŝajne Lanti pravis supozante, ke multaj sovetaj esperantistoj malŝatas Drezen kaj emas sekvi la rezonadon, ke la skisma dan- ĝero fontas el lia regemo. Sed - aŭ naive aŭ intence - Lanti silen- tis pri la politikaj kondiĉoj, kiuj plej malfme meze de 1930 pelis la CK al konfrontiĝo kun SAT, kaj pri la premo, sub kiu troviĝis Drezen mem. Postulante revenigi SAT al klasbatalaj pozicioj kaj tiel dependigi ĝin de Komintern, la CK sciis sin plene akorda kun la aktualaj taskoj proklamitaj por la sovetaj civitanoj kaj sekve starigantaj ankaŭ la kondiĉojn por plua agado de SEU, eĉ se ĝi ne ricevis eksplicitan ordonon kaperi la gvidadon de SAT. Pro tio la provo de Lanti apelacii al la solidareco de la sovetaj SAT-anoj trans la kapojn de la CK kaj prezenti Drezen kiel karieriston kaj kaŝitan neŭtraliston estis, se ne memtrompo, minimume nebu- ligo de la politika kunteksto, en kiu disvolviĝis la konflikto inter SAT kaj la komunista opozicio.[938]

Plie, tiu provo estis danĝera por la sovetaj SAT-anoj, ĉar la atakoj el Parizo ne povis skui la pozicion de Drezen. Jam antaŭ ol la Direkcio en semptembro 1930 malfermis sian kampanjon kon- traŭ Drezen, Ivan Lidin, antaŭa membro de la CK de SEU, estis transdoninta al la Partia Kontrolkomisiono materialojn malfavo- rajn pri Drezen. Sekve, tiu ricevis „severan mallaŭdon kun averto".[939] Post refoja espioro, tamen, la kontrolorganoj deklaris Drezen „absolute pura de tiuj malĝustaj atakoj"; Lidin estiseksi- gita el SEU.[940] Drezen ricevis helpon ankaŭ de du antaŭaj kon- traŭuloj, la CK-anoj Demidjuk kaj NikoFskij, kiuj pli frue estis akuzintaj lin pro tro maldekstra sinteno resp. troa mildeco: Ili rebatis la kulpigon de la Direkcio per longaj artikoloj.[941] Car en la leteroj de sovetaj SAT-anoj ofte troviĝis plendoj pri la „teruro de Drezena kompanio"[942] kaj asertoj, ke oponintoj de Drezen „trafis malliberejon" aŭ estis timigitaj „per polica domtraserĉo"[943], NikoFskij opiniis necesa eksplicite nei, ke iu „pro ne konsento kun Drezen trafis malliberejon".

Se ne malliberigon, almenaŭ silentigon atingis la CK en la kazo de tiuj, kiuj kuraĝis protesti la batalon de SEU kontraŭ SAT. Maksim Krjukov en Irkutsk, partiano de 1904, kiu en 1907 ren- kontiĝis kun Zamenhof[944] kaj en oftaj kontribuaĵoj al SennaciuJo elstarigis, foje per aŭdacaj ekzemploj[945], la revolucian karakteron

de sennaciismo, en 1930 en letero al la estraro de la Komunista Frakcio riproĉis ĝian „malutilan malpacigan aplomban rilaton al organizo de unuecfronto SAT". Tiun leteron SEU publikigis en sia ruslingva revuo kun minaca komento.[946] Depost tiam, laŭ la konstato de Lanti en Amsterdamo, Krjukov silentis.[947]

Aludoj pri „perfiduloj" inter la sovetaj esperantistoj[948] klare montris, ke SEU ne intencis allasi dubojn pri sia volo elimini ĉiujn, kiuj konservis rilatojn kun la Direkcio en Parizo. Paralele kun sia laboro por „reorganizo" de la internacia proleta Esper- anto-movado ĝi intensigis la fortostreĉojn por restarigi enlande la organizan kaj ideologian koheron. La membroj estis alvokataj eltrovi kaj senmaskigi adeptojn de Lanti en siaj vicoj; al la „plej obstinaj" la CK minacis eksigon el SEU [949] Pedante estis registritaj la nomoj de SEU-membroj, kies pozicio en la konflikto kun S AT ŝajnis neklara, kaj pri la loka movado en Barnaul, kiu malobser- vis la direktivojn de SEU, averte estis deklarite, ke ĝi „estas des- tinita, inter kondiĉoj de soveta konstruado, al fiasko".³ Kie ajn montriĝis signoj de devio, la CK tuj publike ilin skurĝis. Ekzem- ple, pri la grupo en Koĥma estis notite, ke ĝi al centoj da homoj „neŭtralece" instruas Esperanton, sen doni al ili „vivan laboron" per korespondado. Por ilustri, ke tie regas „plena dekadenco", estis cititaj la vortoj de unu Esperanto-lernanto:

Kial mi skribu pri mia vivo al alilandaj k-doj, se mi estas nur oficisto, t.e. pariao, forrifuzito, se miaj infanoj ne lernas en lernejo, se mi preskaŭ nenion ricevas el produktejo, se post la laboro mi ne ripozas, sed laboras en arbaro aŭ staras en antaŭbutikaj vicoj ktp ?

Ankaŭ tiaj „fiparoloj" estis atribuitaj al influo de Lanti. La sekvo

estis, ke la Landa Komitato de Ivanovo „decidis fari personan

purigadon de ĉiuj urbaj esperantistoj" en Koftma.[950]

Kiom vasta fakte estis la malkontento inter la sovetaj esperant-

istoj pri la ĉesigo de siaj rilatoj kun SAT, ne plu eblas konstati.[951]

Sendube, multaj pli-malpli frue akceptis la oficialan tezon, ke

S AT degeneris al „socialfaŝisma" organizaĵo kaj transiris en kon-

traŭsovetan tendaron. Kiuj dubis pri tio, estis silentigitaj iom

post iom, dum la CK de SEU sentigis sian firman volon ne toleri

opozicion kaj denunci ĉiun malsamopinianton kiel amikon de ek-

sterlandaj renegatoj aŭ eĉ kiel perfidulon de socialismo. La plej

multaj membroj de SEU kredeble preferis plue praktiki la lingv-

on malgraŭ la ŝanĝiĝinta situacio. Kelkaj el ili, dank' al varb-

kampanjo de Heroldo de Esperanto por donac-abonoj por sove-

taj esperantistoj, ĝoje profitis la eblecon senkoste ricevi tiun

neŭtralan gazeton.[952] Kvankam La Socialisto en Aŭstrio konjektis

en 1931, ke inteligentaj esperantistoj en Soveta Unio retiriĝas el

la organizaĵo „por mute protesti kontraŭ la intelekta endoga-

mio"[953], la oficiala statistiko de SEU montris kreskon de la mem-

braro. Nome, fine de 1930 estis 5116 membroj en 686 lokoj, unu

jaron poste 5740 en 884 lokoj[954], kaj dum la Kvina Kongreso de

SEU fine de novembro 1931 en Moskvo Drezen eĉ konstatis, ke

„la movado superkreskis la ĝisnunajn formojn" kaj ke diversloke

„estas efektivigata brilanta modela esp. laboro". Li pentris ĝene- rale optimisman bildon pri la estonteco.¹

En la kongreso, kiu okazis post plurfoja prokrasto², partopre- nis 119 delegitoj el 45 lokoj; el tiuj 70 estis oficistoj kaj 49 labor- istoj.³ Lafakton, ke 41% de la kongresanoj estis laboristoj, SEU nomis aparte fierinda karakterizaĵo, „ĉar ne estas sekreto, ke ĝis nun en Sovetio la absoluta plimulto de la esp.-istaro konsistis el oficistoj k studentoj".⁴

Kiel menciite, estis la celo de SEU plialtigi la procentaĵon de laboristoj en sia membraro, kiu ankoraŭ en septembro 1932 res- tis sub 33%.⁵ Tiu celo estis proklamita sub la impreso de atakoj

,,5-a Kongreso de Sovetrespublikara Esperantista Unio", samloke, p. 135.

Vd. sube, p. 400.

Bulteno de CK SEU10.1931, p. 140. - Laŭ partia aparteno, 40 delegitoj estis komunistoj kaj 26 junkomunistoj (kune 55%). Laŭ nacia aparteno, la rusojn (66) sekvis kiel plej fortaj grupoj la judoj (22) kaj ukrainoj (18). Laŭ aĝo, superregis 21- ĝis 40jaruloj. 77 sciis krom Esperanto neniun fremdan lingvon.

N. Nekrasov, „La 5-a kongreso de SEU unuanime voĉdonis por IUK", Internaciisto 2. 1932, p. 9.

Statistiko pri 3544 membroj de SEU montris la jenan laŭprofesian divi- don: oficistoj 53,24%, laboristoj 32,62%, kamparanoj 7,03%, aliaj (ler- nantoj, ruĝarmeanoj ktp.)7,11%.-17,16% de lamembroj apartenisal la Partio, 23,05% al Komsomolo. Viroj estis 74%. Interesas la ciferoj pri nacia aparteno:

Rusoj

1780

50,23%

Ukrainoj

786

22,18

Judoj

410

11,57

Kartveloj

136

3,84

Armenoj

84

2,37

Belorusoj

76

2,14

Germanoj

48

1,35

Ĉuvaŝoj

33

0,93

Poloj

31

0,87

Tataroj

25

0,71

Latvoj

19

0,54

Litovoj

12

0,34

Grekoj

11

0,31

29 aiiaj nariecoj

(po malpli ol 10)

93

2,62

La reprezentiĝo de rusoj kaj ukrainoj en la membraro de SEU ne multe diferencas de ilia procentaĵo en la tuta loĝantaro de Soveta Unio; tiu estis en 1926 47,5% resp. 21,4%. Sed atentinda estas la forta reprezentiĝo de judoj: Ili konsistigis pli ol 11% de la membraro, dum en la loĝantaro ili estis nur 2,4%.

flanke de la oficiala laborist-koresponda movado, ke la kores- pondado per Esperanto riskas altiri precipe etburĝajn elemen- tojn. En la klopodoj liberigi sin de tiaj suspektoj ne mankis sukcesoj. Precipe en Ukrainio daŭris la kuraĝiga subteno de sin- dikatoj kaj Komsomolo al la uzo de Esperanto por internacia edukado.[955] Kiam en aprilo 1930 Tutsoveta Konsiliĝo por Kluba Laboro diskutis en Moskvo proponon por la utiligo de la lingvo fare de sindikataj kluboj, la tuta ukraina delegitaro voĉdonis por tiu propono, dum ĉiuj delegitoj el Moskvo, Leningrado kaj aliaj lokoj de RSFSR voĉdonis kontraŭ ĝi.[956] Kiel granda sukceso estis notita la fakto, ke la ĉeforgano de Komsomolo, Komsomol'skaja pravda, fine de 1930 por la unua fojo aperigis paĝon kun leteroj ricevitaj en Esperanto el diversaj mondpartoj.[957] Kaj en 1931 la Moskva Landa Intersindikata Konsilantaro akceptis decidon, kiu, atentigante ke Esperanto „povas kaj devas esti prepara ŝtupo al studado de fremdaj lingvoj", kuraĝigis al la organizado de Esperanto-rondetoj ĉe fabrikoj.[958]

Aliflanke, ne malofte okazis, ke lokaj gazetoj rifuzis materia- lon, deklarante ekzemple, ke ĉiuj eksterlandaj esperantistoj estas socialdemokratoj.[959] Eĉ la interveno de partia komitato, favora al Esperanto, foje ne povis ŝanĝi la negativan sintenon, kiun sekve de la kontraŭesperanta kampanjo de Raboĉe- kresfjanskij korrespondent montris redakcioj al la utiligo de Esperanto-korespondantoj, kaj ankaŭ estis farita la observo, ke fabrikaj gazetoj entute ne multe interesiĝas pri internacia edu- kado.⁶ La esperantistaj organizantoj de koresponda laboro tial ankoraŭ pli akcentis la neceson de kolektiva korespondado por povi pli celtrafe priservi la gazetaron. La eksterlandaj kamaradoj estis petataj forĵeti „malutilan individuismon"[960] kaj devis aŭskulti eĉ tiun ĉi admonon: „Nuntempe estas krimo antaŭ esp-o k sia klaso amuziĝi nur per persona korespondado."[961]

Ju pli akriĝis la konflikto kun SAT, des pli severaj iĝis la mobi- lizaj vokoj de SEU en rilato kun la korespondado. En novembro 1930 cirkulero de la CK transdonis al la organizaĵoj de SEU la direktivon, ke en sia korespondado kun eksterlando ili estonte „pritraktu unuavice la aktualajn problemojn de sovetia vivo", kaj ĝi ankaŭ tuj precizigis la temojn, kiujn necesas atenti „por la proksima tempoperiodo", nome:

la proceson de _nIndustria Partio"[962], la vastajn planojn de detrimentado (detruiga malhelpado) en diversaj fakoj de sovetia ekonomio, mal- kovritajn de OGPU (Stata Politika Administr[ac]io) kaj evidentigitan kunligon inter detrimentistoj de sovetia ekonomio kaj eksterlandaj kapitalistaj grupoj kaj ŝtatorganizoj, ellaborantaj la planojn de la nova militinterveno.

Baldaŭ poste la CK kontente registris, ke la novajn gvidliniojn oni jam fidele observas sur regiona nivelo:

Nia korespondada laboro jam eliris el kadroj de simpla kolektado de po&markoj kaj kartoj, ni plenumas socian-politikan taskon per infor- mado de eksterlandaj gelaboristoj pri niaj mirindaj sukcesoj en la socialisma konstruado en la orientaj respublikoj de USSR.[963]

Car plue estis dezirinde pruvi ankaŭ al la enlanda publiko la ser- vokapablon de Esperanto, oni atendis kompensojn flanke de la eksterlandaj korespondantoj. Sed tiuj bedaŭrinde ofte post- lamis: Kiel plendis Dmitrij Sneĵko jam en marto 1930, ili ne live- ris raportojn pri la sinteno de sialandaj laboristoj je la Kvinjara Plano nek „pri teknika helpo al USSR, pri kolektado de mono por aĉeti traktorojn al Sovetiaj vilaĝoj". Dum komunist-partiaj gazetoj „batalas per viva, aktuala lingvo de bolanta vivpulso", la materialo entenata en Proleta Esperanto-Korespondanto (PEK) estis, laŭ Sneĵko, ne sufiĉe interesa, seka kaj ofte ne utila.[964]

La plendo de Sneĵko aperis ĉirkaŭ la sama tempo, kiam flanke de SEU multiĝis alvokoj „direkti la tutan korespondadon al teknika helpo por industriigo de la lando kaj por kolektivigo de agrikulturo".[965] En tiuj alvokoj, faritaj en la jaro 1930, kiam okazis interalie la amasa deportado de „kulakoj", montriĝis la efiko, kiun la Kvinjarplano, pelanta la tutan Sovetan Union al grandega industriiga fortostreĉo, neeviteble havis ankaŭ je la esperant- istoj. Ili ne povis stari flanke, dum Stalin por bona noto fare de ĉiu soveta civitano deklaris en februaro 1931: „Ni postrestis la progresintajn landojn je kvindek ĝis cent jaroj. Ni devas trakuri tiun distancon en dek jaroj. Aŭ ni kapablos tion fari aŭ ni estos frakasitaj. "[966] SEU konsciis, ke novajn taskojn metos sur ĝin la pli- rapidigita konstruado de socialismo - ke ĝi „devas esti pli proksime ligita kun la produktado, kun la amasoj".[967] En la praktiko tio signifis, ke la utiligo de Esperanto havu sencon mal- pli por stimuli la mondrevolucian fervoron de ĉiulandaj labor- istoj, ol por havigi aklamon kaj subtenon al la industriigo de Soveta Unio.

Kiugrade la sovetaj esperantistoj montriĝis kapablaj transiri al la nova, produktad-orientita maniero de korespondado, ni klo- podos anilizi, almenaŭ parte, en alia loko. Sed se temas pri la ek- stersovetiaj esperantistoj kaj la de ili atendata servo al la soveta industriigo, la plendaj rimarkoj de Sneĵko supozigas, ke la sin- adapto de laboristoj en la kapitalistaj landoj estis malrapida.

Fakte, postuli ankaŭ de ili ĉefe prisovetajn materialojn kaj mal- pli, kiel estis tradicie, informojn pri la vivkondiĉoj en ilia lando ne estis aparte inspire - kaj estas cetere dubinde, ĉu tiaj materia- loj, se liveritaj kaj presitaj, ankoraŭ povis variigi la monotonecon de sovetaj gazetoj kaj tiamaniere turni atenton al la fontolingvo. Ĉiuokaze, se akorde kun partia direktivo SEU petis el ekster- lando teknikan helpon en formo de faka materialo kaj eĉ «aĵoj"[968], ĝi evidente ne konsciis, kiom per tiu peto ĝi ne nur trostreĉis la bonvolon, sed ankaŭ malkonsideris la kompetentecon de siaj ek- sterlandaj laborist-korespondantoj.

En aprilo 1931 la Centra Komitato de la Komunista Partio dekretis reorganizon de la movado de laborist-kamparanaj korespondantoj en Soveta Unio.[969] Kritikante ke la korespondan- toj tro ofte okupiĝas pri ĝeneralaj problemoj, la Partio postulis de ili estonte dediĉi sian atenton ekskluzive al fakspecifaj proble- moj. La movado estis subigita al la gvido de Pravda. Per tio la Partio, kiu je la fino de la Kvinjarplano elstarigis la bezonon havi specialistojn, celis definitive likvidi la riskon, ke ĉe la bazo for- miĝu spontanea, nekontrolata agado, kiu estus neakordigebla kun la burokrata centrismo.[970] Ĉar la redakcioj pli kaj pli rezignis pri la helpo de „specialaj korespondantoj" en laborejoj kaj pre- feris utiligi profesiajn ĵurnalistojn, kiuj estis pli spertaj ekspliki la partian linion, la graveco de la koresponda movado, iam insti- ginta al amasa agado ĉe la laborfronto, de tiam konstante mal- kreskis.

Se jam la enlanda reto de laborist-kamparanaj korespondantoj estis submetita al kuratoreco, la internacia korespondo-movado, precipe tiu per Esperanto, ne povis farti pli bone - aŭ eĉ malpli, ĉar ĝi estis malplej proksima al la aktualaj produktadaj bezonoj. La admona tono de SEU atingis ankoraŭ pli altan ŝtupon. Sove- taj esperantistoj, kiuj anoncis korespond-deziron en Heroldo de

289

Esperanto kaj kies dankleteroj pro donac-abono aperis en tiu

neŭtrala revuo, revidis siajn leterojn en piloriaj artikoloj de la

organo de SEU, kie ili estis atakataj kiel homoj, kiuj petas „bur-

ĝan almozon" kaj profitas „falsan filantropion".[971] Dum la kon-

greso de SEU Nikol'skij furiozis, ke „restas ankoraŭ inter ni ele-

mentoj, kiuj estas fremdaj al la revolucio kaj eluzas sian SEU-

anecon por kontraŭrevoluciaj celoj", menciante la parencon de

kulako, kiu en kunveno minacis informi per Esperanto la mon-

don pri la persekutado de kulakoj. Nikol'skij ankaŭ diris, ke

sovetaj esperantistoj, kiuj, „korespondante kun aliaj landoj,

okupas sin pri iuj belaj bildkartoj", perfidas la celojn de la

movado: „Oni devas senkompate elĵeti el internacia korespon-

dado la senpolitikecon."[972]

La sekvoj de tiuj severaj admonoj, nome kreskanta stereoti-

peco de la skribaĵoj venantaj el Soveta Unio, estis baldaŭ regis-

trataj en eksterlando. Jam meze de 1931 La Socialisto en Vieno

observis: „Ŝajnas, ke la tuta Esperanta korespondado komencas

iĝi malagrabla al iuj homoj, kiuj sekve provas aranĝi ĉirkaŭiron

de la rekta leterinterŝanĝo de laboristo al laboristo."[973] Kiel plej

freŝan ekzemplon por tiu tendenco la gazeto indikis la fakton, ke

leterojn el Soveta Unio komencis akompani aŭ eĉ anstataŭi pre-

sitaj folioj, kiuj portis la titolon „La vero pri Sovetio. Niaj res-

pondoj al alilandaj laboristoj". En tiuj folioj, de kiuj SEU ekde

1931 eldonis minimume 15 en kvanto de 7 000 ĝis 10 000 ekzem-

pleroj[974], estis responditaj interalie la jenaj demandoj:

Ĉu estas vero, ke laboristoj en Sovetio malsatas? Ni ne komprenas: vi, sovetiaj kamaradoj, ĉiam skribas pri sukcesoj de la socialisma konstruado, sed samtempe - vi alarmas pri diversaj „bre- ĉoj".

Kial k-do Litvinov en Genevo parolas pri la senarmiĝo, sed samtempe la Sovetia registaro pligrandigas la batalforton de sia Ruĝa armeo? Kial Trockij estas eksigita el la komunista partio kaj ekzUita el Sovet- unio?

Ĉu 6uj laboristoj en Sovetio ĝuas la sephoran labortagon? Kion signifas ke Sovetio finas nunjare (t.e. en 1931) konstruadon de la fundamento de socialisma ekonomio? Ĉu en la sekvonta jaro en via lando jam estos la socialismo?

La folioj estis destinitaj faciligi al la membroj de SEU, inter kiuj,

denove laŭ NikoFskij, _wtreege ofte renkontiĝas politika analfa-

betismo", la taskon doni trafan respondon al la demandoj de siaj

eksterlandaj korespondantoj. Ke la demandoj kutime similis unu

la alian, tiel ke montriĝis ekonomie respondi ilin per presitaj

folioj, povus esti unu klarigo por la helposervo de SEU, sed pli

verŝajne estas, ke la demandoj el eksterlando plej ofte estis tiklaj

kaj tial necesigis poluritan respondon. Ke fakte la malfacilaĵoj

fontis ĝuste el tio kaj ke ankaŭ flugfolioj jam ne plu sufiĉis por

venki ilin, ni povas konkludi el notinda raporto, kiun donis loka

grupo de SEU frue en 1931: En Tuapse ĉe Nigra Maro la SEU-

ĉelo postulis de ĉiuj siaj membroj, kiuj korespondis kun ekster-

lando, viziti politikan lernejon de la partio. Krome, ĝi estis en

regula konsulta rilato kun la kulturpropaganda fako de la loka

partia komitato. La celo de instruiĝo kaj konsultado estis kiel

eviti politikajn erarojn en la internacia korespondado kaj levi la

„kvaliton" de la leteroj, ĉar estis farita la sperto, ke „eksterlandaj

k-doj donas demandojn, pri kiu eĉ ne ĉiu komunisto povas res-

pondi".[975]

Kiom tiklaj povis esti tiuj demandoj, pri tio la organo de SEU mem donis karakterizan ekzemplon. Ĝi citis el letero de franca admiranto de Soveta Unio al lia korespondanto la peton, ke tiu liveru al li klarigojn pri la sendube tute nekredindaj asertoj tro- vitaj en franca katolika gazeto: „En Rusujo ... oni vidas en la kamparo grandajn arojn de malfeliĉaj infanoj. Ili estas forlasitaj kaj vivas, kiel ili povas. Multaj mortas pro malsato."²

Nemirige, la korespondado rapide perdis sian sukon. La grupo de GLEA en Munkeno spertis, ke sovetaj korespondemuloj eksilentis, ricevinte la unuajn leterojn. Je ĝia korespond-anonco ja venis proksimume 40 leteroj el Soveta Unio, sed kiam la ger- manaj kamaradoj reskribis, iliaj leteroj ŝajne estis tiel embarasaj, ke el la kvardeko nur kvar-kvin respondis.[976] La malskribemo de sovetaj esperantistoj precipe indignigis la senrezervajn adeptojn de Soveta Unio, kiel montris reagoj de la germanaj komunistoj Otto Bafiler kaj Walter Kampfrad, kiuj apartenis ai la unuaj opo- ziciuloj eksigitaj el SAT. Bafiler raportis pri vaste aŭditaj plendoj „pri nefunkciado de la korespondado" inter Germanio kaj Soveta Unio. Se tamen venis leteroj, tiam ilia enhavo estis senilu- ziiga:

Kaj kion ni plejparte ricevas por legi en ĉi tiuj leteroj? „Ni estas patrio de r mondproletaro, ni plenumas kvinjarplanon en kvar jaroj, ni kons- truas socialismon, tie kaj tie estas konstruita tiom kaj tiom granda uzino, en ĝi laboras tiom kaj tiom da laboristoj k.t.p." Poste ankoraŭ sekvas la adreso en esperanta, rusa aŭ ukraina lingvoj - kaj tio estas plej ofte ĉio.

Leterojn kun tiaspeca enhavo Bafiler konsideris kvazaŭ insulto al sia ligiteco kun Soveta Unio: „Ni tion scias kaj kredas, ni ja estas komunistoj." Anstataŭ uzi batalvokojn kaj gazetstilajn paroltur- nojn, admonis Bafiler, la sovetaj kamaradoj skribu „per simpla, primitiva hngvo de proleto" pri sia labora kaj kluba vivo, famiho, laborkondiĉoj kaj saiajroj. Por substreki, kiajn malutilajn sek- vojn havas frazeologia korespondmaniero, h menciis, ke 70- membra komunista ĉelo en Leipzig ĉesigis sian kolektivan kores- pondadon kun granduzino en Harkovo, „argumentante, ke ĝi ne ŝatas legi gazetartikolojn".[977]

Tute simile, Kampfrad plendis, ke la kolektivan koresponda- don malhelpas la soveta flanko - aŭ per silento aŭ per agiteca res- pondo. Amare U raportis, ke en Germanio plurfoje okazis, ke post multe da peno kaj sub „daŭra minaco de maldungo" esper- antista laboristo persvadis siajn kolegojn en la fabriko komenci korespondadon kun soveta fabriko, sed ke „en 95 okazoj el 100" la rezulto „estas ĉio aha, nur ne ĝojiga". Aŭ tute ne venis reago aŭ la sovetaj laboristoj respondis „per nenion diranta frazaro pri socialisma konstruado, pri grandioza Ruĝa armeo k.t.p." kaj per informoj delonge konataj, ekzemple „ni venkis nian kapitalista- ron ... kaj ni esperas ke vi venkos la vian". Post tio, laŭ Kampf- rad, la germanaj laboristoj, kiuj deziris interalie sciiĝi pri salajroj en rilato al vivkostoj en Soveta Unio, ĝenerale perdis la emon je plua kontakto.[978] Ankaŭ japanoj ĉagrenite riproĉis al la sovetaj esperantistoj, ke ili estas inertaj, ĝuste kiam oni „sopiras scii ĉion pri Sovetio".[979]

SEU mem pubiikigis tiujn plendojn, apelaciante al siaj mem- broj, ke ili nepre respondu la leterojn ricevitajn el eksterlando. Ĝi eĉ ne faris provon ŝovi parton de la kulpo pro mankoj en la korespondado ankaŭ al la eksterlandaj kamaradoj. Tiuj fakte klopodis esti servemaj al SEU ĝis ekstremo kaj pruvi la utilon de Esperanta korespondado ankaŭ per plenumo de la peniga tasko doni teknikan helpon al la socialisma konstruado. Ekzemple, la PEK-filio en Munkeno deklaris sian pretecon „liveri: ĝenerale - sciigojn pri maŝin-konstruado kaj speciale - sciigojn pri fabri- kado de flugmotoroj, veturilmotoroj kaj konstruado de funda- menthavaj (Diesel) motoroj".[980] La oferton akompanis la peto sendi nur „konkretajn dezirojn teknik-bazajn" kaj flankenlasi korespondon cele al interligo de fabrikoj, „ĉar tio nur malrapidi- gus nian intencon, helpi al la teknika konstruo en USSR".[981]

4.2.6. Distanciĝo inter SEUkaj IPE

La efikec-orientita laboro de la munkena PEK-filio ne plu povis rikolti fruktojn, ĉar tre baldaŭ la politika evoluo en Germa- nio igis malebla la konservon de rilatoj kun sovetaj esperantistoj.

Per la potencpreno de Hitler ankaŭ la nur kelkmonata ekzisto de Internacio de Proleta Esperantistaro ricevis fortan baton, ĉar GLEA, la germana sekcio, kiun dissolvis la nazioj, estis unu el ĝiaj du ĉefkolonoj. Por transvivi kiel atentinda organizaĵo IPE tial bezonis la plenan subtenon de sia alia kolono - de SEU.

En Moskvo estabiiĝis provizora oficejo de IPE.[982] Meze de 1933 SEU transformis sian Bultenon en la revuon Sur Posteno, kiu, anstataŭante Internacuston laste aperintan en Berlino, prokla- mis sin samtempe organo de IPE. Tiun nov-aranĝon multaj ek- stersovetiaj IPE-membroj rigardis kun miksitaj sentoj, ĉar ili memoris, ke fine de 1931 la tasko presi Internaciiston en Moskvo estis forprenita de SEU, pro daŭraj malfruoj en ĝia aperado, kaj transdonita al GLEA. Efektive, ankaŭ SurPosteno eldoniĝis laŭ tiel neregula ritmo, ke jam post malpli ol unu jaro oni parolis pri la alternativo reaperigi Intemaciiston en okcidenta lando[983], des pli ĉar la enhavo de Sur Posteno karakteriziĝis per malfacile digestebla kombinaĵo el furiozaj polemikoj kontraŭ la „socialfa- ŝistoj" en SAT[984] kaj tedaj komunikoj pri la kvinjarplanaj atingoj de Soveta Unio. Krome, kialon por grumbli plue donis al okci- dentaj IPE-membroj la soveta kontribuo al PEK, do la publikig- cela organizado de korespondado. La brito William Keable plen- dis, ke la soveta PEK-bulteno Veropri Sovetio prezentas nenion novan, sed nur statistikojn kaj faktojn jam legitajn en la propra partia gazetaro, dum tio, kion avide akceptus la gazetoj, nome leteroj kun „priskribo de P vivo de individuaj laboristoj" sovetaj ne venas.[985] Keable raportis, ke, kiam alproksimiĝis la datreveno de la Oktobra Revolucio, sovetaj esperantistoj „superŝutis nin per postuloj pri livero de salutleteroj". La britaj kamaradoj ple- numis la peton, kvankam ili vane atendis respondon je antaŭe senditaj leteroj al Soveta Unio. La sperto servis kiei okazo por amika kritiko adrese al la sovetaj esperantistoj: „... unu intima letero, skribita per viaj propraj manoj faras milfoje pli fortan impreson ol centoj de eĉ la plej bonaj pres-artikoloj."[986]

Ne plu estis parolo pri tio, ke en Moskvo okazu, kiel anoncite en Berlino, la Dua Kongreso de IPE. Anstataŭe, en aŭgusto 1934 sepdeko da okcidenteŭropaj komunistoj -esperantistoj kunvenis por konferenco en Lille. Tie la debatojn jam okupis la demando ĉu entute valoras daŭrigi la agadon.[987] Delegito de SEU ne ĉeestis, sed aperis soveta sindikata funkciulo, kiu transdonis, franc- lingve, la salutojh de SEU. Surprize, ii sugestis - la dissolvon de IPE.[988]

Anstataŭ obei la okcidentaj IPE-membroj nun ne plu bridis sian malkontenton pri SEU. La franca aktivulo^Marcel Boubou diris, ke „SEU-estroj ne propagandas por IPE", kaj la saman konstaton faris nederlanda delegitino pri leteroj de sovetaj esperantistoj ĝenerale.[989] Rezolucio pri la PEK-laboro admoniŝ, ke ia „malserioza rilato, precipe ĉe sovetiaj k-doj", ai korespon- dado „miskreditigas" la Esperanto-movadon.[990] Kaj hungaro rimarkis, ke, ne trovante informojn pri la soveta movado en Sur Posteno, h „devas ilin serĉi en neŭtralaj gazetoj".[991] Fine, la konfe- rencanoj decidis estonte eldoni la organon de IPE en Amster- damo, timante ĝenojn al sia agado en kapitalismaj landoj pro la malakurata apero[992], malfacila stilo kaj tro partieca enhavo de la moskva revuo.[993] La organo de IPE konservis la nomon SurPos- teno, dum la antaŭa revuo, kiel organo de SEU, de tiam nomis sin Sur Posteno KlasbataJa.

Reage al la riproĉoj eldiritaj en Lille SEU faris malfortan pro- von defendi sin, uzis memkritikon kaj cetere promesis pliakti- viĝi, ankaŭ doni pli da atento al siaj taskoj en IPE.[994] Tia estis deklaro direktita eksteren, sed enlande SEU jam de du-tri jaroj aŭdigis tezojn, kiuj igas pli facile kompreneblaj la rimarkitan malentuziasmiĝon de sovetaj esperantistoj kaj la neglekton de IPEfaredeSEU.

Jam antaŭ la Kvina Kongreso en novembro 1931 la CK de SEU estis kritikata de ĝuste unu el la plej aktivaj membroj de SEU, Viktor Kolĉinskij, pro tio, ke ĝi mem ĉesis doni gravecon al la varbado por Esperanto. En letero li skribis:

En Sovetio oni elpensis teorion, ke la procedo de soc. konstruado mal- ebligas sin okupi pri duagradaj aferoj (inter ili esp-o) pli malpli vast- skale.

Alilande oni elpensis alian teorion - ke pro malbona ekonomia stato de

diversaj landoj la movado ne povas bone disvolviĝi.

Ili estas du plej oportunistaj teorioj, kiujn ni devas plej akre kontraŭ-

batali.

Citante el la letero, la CK ja neis, ke ĝi propagandas la unuan teo- rion, sed samtempe konfesis sian opinion, ke efektive amasa pro- pagando de Esperanto kaj klopodoj pri oficiala agnosko estas senutilaj tiel longe, kiel ne eblas konsiderinde vastigi la praktikan aplikadon de la lingvo en la epoko de la Kvinjarplano. La CK nomis kiel prioritaton larĝigi la financan bazon de SEU kaj kreskigi la uzeblecon de Esperanto; precipe necesas koncentri la energiojn al „teknika aplikado":

Unu moderna esperantlingva verko pri traktor-produktado aŭ pri per- ekskavatora ekspluatado de minejoj estos pli potenca, ol miliono da esperanto-lernolibroj por sovetianoj...

La akuzo pri oportunismo estis redonita al Kolĉinskij, ĉar li, tiu- rilate similante al la tendenco de „neŭtraiuloj" kaj de SAT „tro- taksi" Esperanton, pledis por „substituo de laboro por plivastigo de esperanto-uzeblo per vastskala propagando de esperanto".[995]

Se en tiu polemiko[996] ŝajne temis ankoraŭ pri la plej bona strate- gio kiel venkigi Esperanton, nur keikajn monatojn poste la gvi- danto de SEU mem senkaŝe deklaris, ke la cirkonstancoj ne per- mesas rapidigi la Esperanto-movadon. Meze de 1932 la teoria organo de SEU aperigis, en formo de letero al leningrada esper- antisto, artikolon de Drezen, en kiu li skribis, ke dum la Dua Kvinjarplano kaj ankoraŭ longan tempon „la demandoj de la ekonomia konstruado kaj la demandoj de la organizado de la defenda kapablo de USSR" havos prioritaton kontraŭ ĉiuj aliaj, inkluzive la demandon pri alpreno de interaacia helplingvo. Laŭ Drezen, ja kreskos la nombro de esperantistoj, sed ne pli, ol al kelk-dekmil, kio ankoraŭ ne estos amasa movado. Eĉ se Esper- anto pli grandskale disvastiĝus en Soveta Unio, tio estus „apenaŭ ĝojiga", ĉar tiel kreiĝus malekvilibro kontraŭ aliaj landoj, kie la movado postrestas. Nur sub la kondiĉo, ke eksterlande la movado estas pli forta, ol en Soveta Unio, eblas pensi „pri agoj cele al rapidigo de la ĝisnuna kresk-rapideco" de la soveta Esper- anto-movado.[997]

Estas faciie imageble, ke tiuj tezoj provokis inter la sovetaj esperantistoj ŝtormon de indigno. Lanti ricevis leteron de iama soveta SAT-ano, kiu juĝis, ke la CK, bremsante la movadon, faras krimon kontraŭ Esperanto.[998] SEU mem parolis eŭfemisme pri „certa nekompreno", kiun kaŭzis la letero de Drezen inter „kelkaj aktivuloj", kaj tial, konfesante ke gi estis interpretebla „preskaŭ kiel direktivo por malkonstruo de la Esperanto- movado", sentis sin devigita pli detale ekspliki ĝian sencon. Unue, la elpaŝo de Drezen estis laŭdata kiel „decida bato kon- traŭ la maldekstre radikalaj fantaziaĵoj" esprimiĝintaj ekzemple en pledoj por esperantigo anstataŭ evoluigo de la naciaj kulturoj en Soveta Unio. Tia „,maldekstra' deviado", laŭ SEU, invitus la- boristojn „deturni sian atenton kaj siajn fortojn de la aktiva agado en centoj da konstruejoj, en miloj da fabrikoj kaj uzinoj, en kiuj estas solvataj la ĉefaj problemoj de la konstruado de sen- klasa socialisma socio", kaj igus ilin ankaŭ neglekti la studadon de fremdaj lingvoj, kiuj necesas por regi la teknikon. Post tiuj rezonadoj, malantaŭ kiuj facile malkovreblas la ĝenerala ten- denco de la admonoj, kiujn SEU ricevadis de partiaj aŭtoritatu- loj, la membroj estas trankviligataj per la certigo, ke ne rapidigi tamen ne estas ne laŭ la bezonoj disvastigi. Alivorte, postuloj al la movado kreskas, sed tiujn ĝi ne kapablas respondi, precipe ĉar ĝi postrestas en servigo de Esperanto en la nova etapo karakteri- ziĝanta per „,sinturno' al produktado" - etapo, en kiu ne sufiĉas bazi la agitadon de SEU sur klarigoj pri la signifo de la internaciaj ligoj de laboristoj kiel potenca ilo de internaciisma eduko kaj pri la ĉi-rilata rolo de Esperanto, sed necesas subordigi ĝin al la plej proksimaj problemoj de socialisma konstruado kaj internacia klasbatalo.[999] Por substreki la kernan tezon de Drezen SEU dekla- ris: „Necesas klare diri, ke la Esperanto-movado ne rajtas esti rapidigata, ke la lingva problemo kaj eĉ certagrade la internaciaj ligoj de la laboristoj ne rajtas esti metataj sur la tagordon kiel unuarangaj ĉeftaskoj en la nuna periodo."[1000]

SEU bonkaŭze publikigis sian averton kontraŭ „rapidigo" de la movado nur ruslingve, tiel ŝparante al siaj kamaradoj en IPE la cerbumadon pri tio, kial subite malpli graviĝis la internaciaj ligoj aŭ kial al proletaj esperantistoj, kiuj dekomence celis meti

Esperanton en la servon de klasbatalo, necesis prediki pri „tro- takso" de la iingvo. Sed eĉ sen scio pri la teorio[1001] estis evidente, ke malrapidiĝo de la soveta movado okazas en la praktiko. Regreso sur iuj kampoj jam estis rimarkebla ekde 1932/33: La revuo La Nova Etapo, organo de Internacia Asocio de Revouluciaj Esper- anto-Verkistoj (IAREV)[1002], eldonata en Moskvo, estis en 1932 plena de interesaj kontribuaĵoj, interalie pri la rilato inter marksismo kaj internacia lingvo; en 1933 aperis ankoraŭ unu sensuka kajero, kiu estis preskaŭ ekskluzive plenigita per tradu- koj el la soveta priplanplenuma literaturo, kaj poste la revuo silente forpasis. Pri la stato de la movado en Soveta Unio inter la esperantistoj ekregis sentoj de malespero: Unu skribis, ke li „preferas silente atendi pli favorajn cirkonstancojn", alia konfe- sis, ke lin „regas ia indiferento".[1003] Tristan bildon pri la situacio de SEU entute donis raporto pri plenkunsido de la CK, okazinta la 24an de septembro 1933; laŭ ĝi, la varboplano „ne estas plenu- mita eĉ duongrade", ne funkciis la organizado de korespondado, en la lokaj grupoj regis senplaneco, sendiscipiineco, hazardeco, espero je memfariĝo, kaj, plej malbone, preskaŭ ne estis „sub- teno al SEU en ĝiaj ĉiutagaj praktikaj laboroj flanke de sindika- toj kaj aliaj organizaĵoj".[1004] Ne mankis ankaŭ esprimoj de rekte malamika sinteno, ekzemple en Leningrado, kie la urba komi- tato de Komsomolo deklaris la lernadon de Esperanto „sencela kaj malutila".[1005]

Eksterlande, kiel montris la debatoj dum la IPE-konferenco en Lille, ne restis kaŝitaj la malforto de SEU kaj la efikoj de nefa- vora enlanda situacio, de kiu estis simptomo la teoriaj ekzercoj de Drezen. Sed la bildon pri stagnado de SEU kaj fremdiĝo inter ĝi kaj IPE konfuzas kontraŭdiroj. Ankaŭ post Lille ekzistis IPE- centro en Leningrado, krom la oficejo de IPE en Amsterdamo.¹ Pri la interna situacio de SEU en 1934 venis novaj informoj, lriuj ŝajnis ne apogi plenan pesimismon pri la estonteco de la soveta Esperanto-movado. Farante bilancon de siaj atingoj en tiu jaro, SEU raportis, ke estis akirita la subteno de Intersindikata Konsi- lantaro al la internaci-koresponda laboro farata de esperantistoj en entreprenoj kaj fortan apogon donas ankaŭ la Centra Komi- tato de Ukraina Junkomunista Unio. La retorikan demandon, ĉu estas favoraj kondiĉoj „por pli vaste organizi laboron por plu venki", SEU respondis tiel: „Jes, kiel neniam antaŭe." Pruvcele estis atentigite pri la kresko de la membraro: de 4 600 en 1932 al 8 580 en 1934, kio donis kuraĝon por proklami kiel celon por 1935, ke „SEU fariĝu amasa organizaĵo".[1006] La procentaĵo de la- boristoj kreskis de 30 komence de 1934 al 45 ok monatojn poste.[1007]Aliflanke, komence de septembro 1934, plenkunsido de la CK de SEU traktis raportojn pri malaperintaj aŭ nekontentige labor- antaj grupoj; oni registris, ke kaj en la provinco kaj en Moskvo regas la opinio, ke Esperanto mortis; kaj Demidjuk rimarkis, ke en Soveta Unio „ĝenerale oni ne multe aŭdas pri esperanto - plena kontrasto al tio, kion ni havis antaŭ 6-7 jaroj". Nekrasov kritikis la „formalan karakteron" de la raporto donita de la CK, kies „tezoj entenas nur burokratecajn frazojn kaj nenion pri la viva laboro". Drezen efektive liveris tre palan raporton, senigi- tan de la entuziasmo, kiun pli frue li sukcesis inspiri al la organi- zaĵo; li nun devis aŭdi, publike, la riproĉon, ke h ne nur malaten- tas la varbadon por Esperanto, sed eĉ neas ĝian neceson.[1008]

La volo ne laciĝi en la poresperanta fervoro restis forta. Kvan- kam en ia numero de SurPosteno Klasbatala, kiu raportis pri ia plenkunsido de la CK, troviĝis ĉefartikolo okaze de la murdo de la leningrada parti-sekretario Sergej Kirov[1009] kun minaca anonco, ke baldaŭ „ni publikigos la materialojn senmaskigantajn trockia- nojn en la esperantista tendaro" („ideaj fratoj de la aĉa zinovje- vana opozicia grupo'⁹)[1010], la cetera enhavo de la sama numero havis trajtojn, kiuj povis doni al la membroj de SEU la esperon pri nova komenco. La redakcio, nomante prava la kritikon espri- mitan en Liiie, enkondukis kelkajn enhavajn ŝanĝojn, ekzemple lingvan angulon, enigmofakon kaj humuran rubrikon („Rido ruĝa") por tiamaniere iom mildigi la agitecan karakteron de la organo. Eĉ pli: Estis publikigita letero de leganto, laŭ kiu ŝajnis, ke la ŝanceliĝado de SEU fine atingos punkton, kiam ne plu estas tabuo fari el la uzo de la lingvo simple ŝatokupon. La skribinto, Evgenij Blinov, alvokis altigi la lingvan nivelon de la sovetaj esperantistoj kaj ŝanĝi la manieron de varbado por Esperanto, postulante ke oni ne „deklinaciu ĉie kaj ĉiam la vortojn: kapita- iismo kaj proletaro", ĉar tia „r-r-revolucia" bigoteco nun malhel- pas la progreson de la movado. Blinov ne hezitis pledi, eĉ se tio ne plaĉas al „radikaluloj", por la rajto esprimi per Esperanto „amajn sentojn".[1011]

En la postulo de Blinov liberiĝi de „pseŭda bombasta revolu- cieco" respeguliĝis la tendenco de partiaj deklaroj pri atingo de senklasa socio kaj la sekva rajto de la sovetaj civitanoj ĝui la fruktojn de sia konstrulaboro por socialismo. Komencis regi pli optimismaj sentoj, dum iom post iom pliboniĝis la ekonomia situacio; ekde aŭtuno 1935 ne plu necesis porciumi nutraĵojn. Novan fidon pri la estonteco stimulis ankaŭ la decido revizii la sovetan konstitucion, anoncita en februaro 1935. En kunvenoj tra la tuta lando la Partio diskutigis pri la proponitaj ŝanĝoj - pri „demokratiigo de la elekto-sistemo", la principo de politika ega- leco de ĉiuj civitanoj kaj la garantiado de fundamentaj homaj liberecoj. Kvankam la nova konstitucio, aprobita en decembro 1936, neniel iimigis la superregan pozicion de la Partio, kio en la praktiko lasis ĝiajn promesojn surpaperaj, ĝi tamen plue akcelis la esperojn, ke pasis la tempo de ekstrema politika premo. Kaj tio ŝajnis aŭguri ankaŭ pli helajn perspektivojn por la amikoj de Esperanto en Soveta Unio.

Ke kreskis la interesiĝo pri Esperanto, montras la membro- evoluo de SEU: Meze de novembro 1935 estis registritaj 13 344 membroj, kio estis rekorda nombro en la historio de la organi- zaĵo.[1012] Tamen, tiu kresko ne kongruis kun la organiza stato kaj materiaj rimedoj de SEU. Ĉar rapide vastiĝis la postuloj pri ler- nolibroj de la lingvo, montriĝis necese uzi la disponeblan pape- ron unuavice por tiuj.[1013] Post 1934 aperis nur tri numeroj de la esperantlingva organo. Fine, ankaŭ mankis papero por lernoli- broj, ĉar la jara paperprovizo, jam antaŭe de jaro al jaro reduktita, ne estis donita al SEU.[1014]

Por ne perdi la kontakton kun siaj membroj la CK de SEU dis- sendis al la regionaj organizaĵoj kaj ĉefaj aktivuloj modestan esperantlingvan informilon⁴ kaj dupaĝan folion en la rusa.[1015] En 1936 aperis denove unu - la lasta - numero de SurPosteno Klas- batala; ĝi ne enhavis sciigon pri plibonigo de la situacio. Kvankam angla komunista esperantisto, Thomas Aldworth, kiu en junio 1936 vizitis Sovetan Union, revenis kun la impreso, ke Esperanto „longe dormis en Sovetio k nun ĝi vekiĝas denove", aliaj infor- moj parolis pri tio, ke „en la grandaj urboj Moskvo, Kievo, Odeso, la agado velkas", ĉefe pro la neapero de revuo[1016], kaj ankaŭ Aldworth konfirmis, ke la „terura manko de papero por libroj" kaj la tempomanko de la laboristoj, devantaj „studi tekni- kon de metio", grave malhelpas Esperanton.¹

Aldone al tio, interne de SEU evidente daŭris malakordo kiel difini la aktualajn taskojn de la soveta movado, kiel ni povas kon- kludi el nova, publika interveno de Kolĉinskij en 1936. La men- ciita kritikinto de Drezen memorigis pri la elstara loko, kiun en la postularo de la esperantistoj, ĉu „neŭtralaj", ĉu laboristaj, ĉiam okupis la pledo por enkonduko de Esperanto en lernejojn, kaj akre kritikis tiujn funkciulojn de SEU, kiuj pro la kontraŭstaro de politikistoj rezignas pri tiu postulo - uzante la pretekston, ke mankas instruistoj kaj lernolibroj, kaj argumentante ke oni ne rajtas malproksimiĝi de aktualaj klasbatalaj taskoj. Laŭ Kol- ĉinskij, inter la gvidantoj de SEU iuj („treege malmultaj, sed pretendantaj ke tia estu la opinio.de V tuta organizo") asertis, ke en la nuna stadio la Esperanto-movado ne povas estis amasa. Tian sintenon li skurĝis „misa ,maldekstrumo"\ ĉar ĝi signifas okupi „kapitulacistan" pozicion.[1017] Kion Kolĉinskij faris, estis eble la lasta provo forpuŝi la disvastiĝantajn sentojn de defetismo.

4.2.7. La sovetaj esperantistdj silentas

Ni ne scias, ĉu la „kapitulacistoj", inter kiuj Kolĉinskij sen- dube kalkulis Drezen, progresis sur sia vojo aŭ ĉu la kritikantoj de timema sindeteno ankoraŭ povis regajni iom da tereno. Kol- ĉinskij mem ne aperigis sian pledon en iu eldonaĵo de SEU, sed en Sur Posteno, la organo de IPE, kiu post kelkmonata inter- rompo ekde januaro 1936 aperis en Nimes. Preskaŭ nur per tiu revuo estis eble post 1935 sciiĝi pri la soveta movado. La infor- moj, sporadaj kaj magraj kiaj ili estis, ĉiuokaze respegulis kreskantan distanciĝon inter IPE kaj SEU.

Kiam en aŭgusto 1935 en Antverpeno okazis la Dua Kongreso de IPE, refoje mankis delegito de SEU, kio inter la malpii ol 100 partoprenantoj „elvokis sufiĉe amarajn rimarkigojn".[1018] La nere- prezentiĝo de SEU estis des pli bedaŭrata, ĉar sur la kongresa tagordo troviĝis la demando pri reunuecigo de la laborista Esper- anto-movado. Tiu demando estis aktualigita per radikala ŝanĝo en la soveta politiko. Kompreninte ke la venko de la nazioj en Germanio ne estis efemera okazaĵo, Soveta Unio serĉis - per la sloganoj de kontraŭfaŝisma popolfronto kaj kolektiva sekureco- eblojn por larĝa alianco kontraŭ la faŝisma minaco. Gi strebis pli- bonigi siajn rilatojn kun la kapitalismaj registaroj de okcidenta Eŭropo kaj, pere de Komintern, ofertis komunan agadon al nekomunistaj laboristaj organizaĵoj, ĝuste al tiuj, kiuj ĝis nelonge antaŭe estis insultataj kiel „socialfaŝistoj^w. La nova taktiko ne restis sen efiko: Fine de junio 1935 en Parizo okazis impona Kongreso por la Defendo de Kulturo, en kiu multaj el- staraj intelektuloj el la tuta mondo manifestaciis kontraŭ la faŝismo, ne sciante aŭ ne ĝeniĝante pri tio, ke la kongreso aleks- tere montranta sin neŭtrale-progresema fakte estis financita de Komintern.

Sub la impreso de signoj por novorientiĝo en la komunista movado jam komence de aŭgusto 1934 la 14a Kongreso de SAT en Valencia estis akceptinta rezolucion kun la deziresprimo, ke restariĝu rilatoj kun la sovetaj esperantistoj, „kiuj nuntempe estas izolitaj de siaj tutmondaj fratoj".[1019] SAT oficiale transsendis la rezolucion al IPE.[1020] En sia polemikeca reago la IPE-centro en

Leningrado insistis, ke unueca fronto jam estas efektivigata en la kadro de IPE.[1021] Ĉar tiu respondo apenaŭ vidigis kompromise- mon, la komencita kontakto inter SAT kaj IPE provizore inter- rompiĝis.[1022]

Nur en somero 1935 denove leviĝis esperoj pri akordigo. La sinturno al la popolfronta taktiko estis oficiale proklamita de Georgi Dimitrov dum la Sepa Mondkongreso de Komintern, kiu malfermiĝis en Moskvo la 25an de julio.[1023] Servoprete, la IPE- centro proponis al SAT jam fine de julio, ĵus antaŭ la kongresoj de SAT en Parizo kaj de IPE en Antverpeno, ke ambaŭ organiza- ĵoj rapide intertraktu pri starigo de unueca fronto kaj tiucele interŝanĝu reprezentantojn ĉe la kongresoj.[1024] SAT respondis, ke ĝi ĝojas „pri la montrita unuecemo", sed aldonis la demandon, ĉu tiun ne malhelpas la programa iigiĝo de IPE al marksismo-leni- nismo; krome, SAT proponis restarigi la liberan korespondadon individuan inter sovetaj kaj alilandaj laboristoj.[1025] La kongresa rezolucio de Parizo specife invitis la iamajn membrojn, kiuj „las- tatempe malkonfesis k forlasis sian antaŭan sekteman taktikon", reveni en la sinon de SAT.[1026]

305

La IPE-kongreso en Antverpeno, kiu okazis kelkajn tagojn post la SAT-kongreso en Parizo, diskutis tiujn proponojn, parte en ĉeesto de tri observantoj senditaj de SAT. Pri ŝanĝo de la sta- tuta punkto pri dialektika materiismo la kongreso deklaris sin nekompetenta, sed pri la pli multaj proponoj de SAT ĝi esprimis sian konsenton aŭ faris promeson akceptigi ilin, ekzemple rilate la enirpermeson por SAT-eldonaĵoj en Soveta Unio.[1027] La kon- gresa rezolucio deklaris ne plu valida tiun parton de la fonda deklaracio de IPE de 1932, kiu alvokis kontraŭbatali krom sen- naciismo ankaŭ la socialdemokration, kiu subtenas la „imperia- lismajn rabadojn k militojn" kaj „plenumas la taskon deteni la la- boristojn de klasbatalo k malhelpi la efektivigon de la ruĝa unueca fronto".[1028] Por daŭrigi la traktadon kun SAT la kongreso elektis trimembran komisionon.[1029]

La sinteno de la antverpena kongreso donis kialojn por opti- misma pritakso de la ebloj de estonta akordiĝo, sed la okcidentaj IPE-anoj ne estis prenintaj en konsideron la pozicion de siaj sovetaj kamaradoj. La lan de oktobro 1935 la leningrada IPE- centro komunikis al SAT la decidon de la antverpena kongreso. En akompana letero tamen ĝi faris aldonajn postulojn, kiuj, laŭ SAT, „forprenis ĉiun bazon por traktado"[1030]: La IPE-centro deklaris malebla ĉian komunan agadon kun trockiistoj kaj „kun organizoj, kiuj kontraŭbatalas la fortikaĵon de la tutmonda pro- letaro Sovetunio".[1031] Nemirige, SAT en sia respondo nomis tiujn postulojn neakcepteblaj.[1032]

Inter la okcidenteŭropaj membroj de IPE, kiuj en Antverpeno ankaŭ estis admonintaj SEU „plej rapide restarigi sian organizan

laborkapablon"kreskis sentoj de perplekso pro la sinteno de ilia soveta sekcio. La akriga letero el Leningrado, kiu haltigis la intertraktadojn kun SAT, estis malkaŝe kritikata kiel „maller- taĵo".[1033] Kurioza estis la situacio de la „unuec-komisiono" elektita en Antverpeno: En letero al SAT ĝi emfazis sian legitimecon, argumentante ke kongreso estas en IPE „la suverena instanco".[1034]Kiam SAT rifuzis rilati kun la komisiono, opiniante ke ĝia supe- rulo estas la leningrada centro[1035], la komisiono skribis tien por havigi konfirmon de sia mandato, sed je tio ĝi ne ricevis respond- on.[1036] Sub tiuj cirkonstancoj, SAT, kiu rimarkis, ke en IPE man- kas „absoluta unueco"[1037], des malpli emis daŭrigi traktadojn pri estonta kunlaboro aŭ reunuiĝo.

Kelkaj EPE-funkciuloj, furiozaj pro la malatento de la centro al la kongresaj decidoj, esprimis dubojn, ĉu entute ĝiaj gvidantoj estas komunistoj .[1038] Fakte, skeptikon pri la saĝeco de SEU kreis en la vicoj de IPE jam informoj venintaj antaŭ la antverpena kongreso, kiuj supozigis, ke la soveta flanko interesiĝas pri nor- maligo de siaj rilatoj kun la neŭtrala Universala Esperanto-Aso- cio. Komence de 1935 la franca komitatano de UEA Pierre Petit montris sin esperplena, ke - analoge al la aliĝo de Soveta Unio al Ligo de Nacioj en septembro 1934 - baldaŭ SEU trovos la vojon al UEA.[1039] La okcidentaj IPE-anoj, laŭ kies opinio la neŭtrala movado „toleras, eĉsubtenas faŝisman ideologion", rifuzis kredi, ke SEU aliĝos „al la reakcia UEA".[1040] Sed baldaŭ de SEU mem venis konfeso, ke kunlaboron kun UEA ĝi konsideras ebla, ĉar fronte al la faŝisma minaco la proletaro devas principe kunlabori ankaŭ kun „la burĝa intelektularo". Ankaŭ komunan fronton kun iuj SAT-membroj ĝi nomis imagebla, tamen nur kun ĉiama memoro pri tio, ke „la nuntempa SAT estas estrata de danĝera, idealisma, kontraŭrevolucia ideologio".[1041]

Tiu ĉi pozici-difino de SEU, kiu - ĉiam akorde kun la komin- terna politiko - indikis malfermiĝon al la neŭtrala movado kaj samtempe helpis klarigi la kialojn, pro kiuj la IPE-centro sabotis la traktadojn kun SAT, estis la lasta pli longa komuniko de la Centra Komitato de SEU legebla en esperantlingva gazeto. Dum la jaro 1936 la kontakto de la okcidentaj IPE-anoj al la centro en Leningrado „fariĝis nenormale lama k fine tute ĉesis funkcii", kaj pri SEU, IPE notis en sia agad-raporto, ke ĝi „niascie faris nenian organizitan laboron".[1042] Dum la Tria Kongreso de IPE, kiu okazis en aŭgusto 1937 en Parizo, Alberto Respe [1043], la redaktoro de Sur Posteno, rezignacie deklaris: „Ni devas akcepti, ke sovetiaj k-doj havas malfacilojn, pri kiuj ni nur povas supozi, sed ne scii." Same neklarigita restis la silento de la IPE-centro, tiel ke la kongreso decidis starigi novan centron en Londono.[1044]

Sporade estis signoj, ke eble ankoraŭ ne malaperis ĉiuj esperoj pri restarigo de kontakto kun la sovetaj esperantistoj. Tro nekre- debla ŝajnis la fakto, ke subite dissolviĝis organizaĵo, kiu fine de 1936 kalkulis 11 873 membrojn.[1045] Komence de 1937 SurPosteno raportis pri granda aktivado de SEU subtene al la kontraŭfaŝisma batalo en Hispanio; estis organizitaj pli ol 500 salutleteroj de sovetaj laboristaj kolektivoj al hispanaj kamaradoj kaj sendita Esperanta literaturo al esperantistoj batalantaj en la internaciaj brigadoj ? Eĉ venis ankoraŭ eldonaĵoj de SEU: En la unua duon- jaro de 1937 aperis tradukoj de la nova soveta konstitucio kaj de du verkoj de Stalin.[1046] En februaro 1938 Sur Posteno publikigis opiniesprimojn de sovetaj legantoj pri la revua enhavo[1047], kaj en la posta numero sekvis iom mistera informo, ke SEU, nun kun Nekrasov kiel ĝenerala sekretario, „komencas sian laboron sur nova bazo"[1048] - sen ia klarigo, kio okazis al Drezen.

Sed tiun ĉi informon pri kreo de „nova bazo" por SEU akom- panis la sciigo, ke la nombro de ĝiaj membroj, inkluzive amikojn de Esperanto, atingis por 1937 nur 5 286. Ke mallumo kovris la Esperantan vivon en Soveta Unio, frape konsciigis la ĉesigo de esperantlingaj radio-elsendoj. Jam antaŭ decembro 1936 ĉesis la elsendoj el Minsk[1049], kelkajn monatojn poste ankaŭ tiuj el Lenin- grado.[1050] La soveta ambasadoro en Parizo, demandita pri la kialoj, unue nomis la ĉesigon „nur provizora"[1051], sed poste donis al ĝi la stampon de definitiveco, klarigante ke la sovetaj radiostacioj ne plu dissendas en Esperanto „pro ,teknikaj kaŭzoj', sed ankaŭ ĉar ihaj dissendoj jam okazas en pluraj hngvoj".[1052] Esperanto iĝis superflua, do. Aperis en 1938 ankoraŭ kelkaj korespond-anon- coj de sovetaj esperantistoj en SurPosteoo kaj la hispana PopoJa Frooto. Tiam regis silento.

Falis la dua kolono de IPE - malpli ol kvin jarojn post la nazia bato kontraŭ gia germana sekcio. Per la malapero de SEU, IPE seniĝis de sia plej membroriĉa landa asocio kaj tiamaniere ŝrum- pis al nur kelkcent-membra organizaĵo, el kies sekcioj jam antaŭe pli ol la duono agadis kontraŭleĝe. Restante en kompleta nescio pri la kaŭzoj de la silentiĝo de la Esperanto-movado en Soveta Unio, la konfuzitaj gvidantoj de IPE en okcidenta Eŭropo nur pene spitis la plenan paraliziĝon de sia malgranda Internacio. Neeviteble, la internaj diskutoj pli kaj pli turniĝis ĉirkaŭ la demando pri la senco de plua ekzisto.

4.2.8. IPE en agonio

Esperoj pri reunuiĝo de la laborista Esperanto-movado estis ankoraŭfoje ekflamintaj en 1936. En julio de tiu jaro, kvar monatojn post la restarigo de sindikata unueco en Francio kaj unu monaton post la formiĝo de la popolfronta registaro de Lĉon Blum, la asocio de franclingvaj SAT-anoj[1053] kaj la franca IPE- sekcio[1054] okazigis en Parizo komunan kongreson por kunfandiĝi al unueca organizaĵo.[1055] Tio ĉi okazis kelkajn tagojn antaŭ la eks- plodo de la Civila Milito en Hispanio, per kiu tutmonde multe kreskis la subteno al la ideo de popolfronta kontraŭstaro al la faŝismo. Kiam komence de aŭgusto malfermiĝis en Manchester la 16a Kongreso de SAT, ankaŭ tie ŝajnis blovi vento de unueco: La delegitoj permesis al reprezentanto de IPE, William Keable, fari dudekminutan paroladon, en kiu li varme rekomendis sekvi la modelon de la francoj ankaŭ internaciskale.[1056] Kvankam ne estis akceptita propono pri starigo de unuec-prepara komisiono, la kongresa rezolucio, kiu invitis ĉiujn laboristajn esperantistojn kolektiĝi en SAT por „tutforta lukto kontraŭ la naciecan frene- zon", ne plu entenis ekspiicitajn kondiĉojn. Estis postulite, ke „la unueco devas okazi en la kadro de SAT", sed samtempe la kongreso ofertis forgesi pri pasintajoj kaj deklaris ĉiun klasbata- leman esperantiston, senrigarde al antaŭaj faroj, bonvena en la vicoj de SAT.[1057]

Tamen, se entute la alekstere montrita optimismo post Man- chester havis bazon[1058], SAT rapide ĝin perdis, observante kiel la francaj IPE-anoj senĝene klopodis regi la „modelan" unuecan asocion en sia lando kaj flankenŝovi la influon de SAT.[1059] La Ple- num-Komitato de SAT juĝis, ke la situacio en Francio „montras tre akre ĉiujn malfortajn flankojn de tiu intertendenca ,paco' kiu estiĝis nur el defenda gesto kontraŭ la minaco de V faŝismo, sed ne estas profunde bazita sur komuna idearo".[1060] Tio aludis ankaŭ la staton de la popolfronto, kies partneroj pli kaj pii disiris. En junio 1937, per la abdiko de la ĉefministro Blum, komenciĝis pro- cezo kondukanta al dissolviĝo de la popolfronta registaro en Francio; la socialistoj rifuzis la proponon de la komunistoj formi unuecan partion. Estis en tiu tempo, ke IPE perdis ĉian kredin- decon en la okuloj de SAT.[1061] Gi ankaŭ ne plu povis gajni per tio, ke en nova statuto, akceptita en 1937, fine estis forstrekita la postulo pri ligiĝo de la IPE-membraro al dialektika materiismo.[1062]Tiu ĉi decido tamen estis unuavice indiko pri tio, ke en IPE la diskuto pri „unueco" ŝanĝis la direkton. Gi jam apartenis al klo- podoj prezenti IPE ne plu kiel organizaĵon, kiu serĉas revenigi SAT al „vera klasbatalo", sed bazi ĝian ekziston sur la nova tezo, ke ankaŭ laboristaj esperantistoj konsideru sin unue - esperant- istoj. IPE, kiu naskiĝis sub la slogano, ke SAT, ĉesante subordigi Esperanton al klasbatalo, perfidis la tradicion de la laborista Esperanto-movado, kaj kiu ĉiam celis doni unuarangecon al la „peresperanta" PEK-laboro, komence de 1938 surprizis siajn membrojn per la admono, ke ili ne sensence babilu pri nure ins- trumenta utilo de Esperanto, sed konsciu sia tasko diligente pro- pagandi kaj lerni la lingvon.[1063] Per tio IPE eksplicite forlasis sian ĝistiaman linion: malemfazi la varbadon por Esperanto kaj kura- ĝigi al praktika apliko de la lingvo por la specialaj celoj de la pro- letaro.

La rekonsciiĝo pri Esperanto kiel valoro per si mem ne signifis forpuŝon de ĝia serva karaktero; plue, IPE proklamis la neceson utiligi la lingvon kiel batalilon kontraŭ faŝismo kaj milita dan- ĝero. Tamen, ĝuste rigarde al tiu celo IPE opiniis necese ne plu elstarigi sian prolet-interligan rolon, sed akcenti la komunan res- pondecon de la tuta Esperanto-movado, direktante inviton kun- labori al ĉiuj laboristaj organizaĵoj kaj „al ĉiuj seriozaj esp-istoj en la neŭtraia movado", kiuj pretas observi la minimuman antaŭkondiĉon - la batalon „kontraŭ faŝismo k por paco k demo- krateco".[1064]

Tiu ĉi „alvoko al unueco" aperis en la aŭgusta-septembra numero de 1938. Ĝi estis la lasta numero de SurPosteno.[1065] Mal- kovrinte esperantistecon kiel kunigan elementon, kelkaj gvidan- toj de IPE nun rapide decidiĝis pri konsekvencoj, kiuj konformis al la logiko de ilia novorientigo. Nome, en la plua memstara ekzisto de sia organizaĵo ili vidis malhelpon al la aspirata unueco de ĉiuj esperantistoj.

Tiun starpunkton detaligis ampleksa cirkulero, kiun - angla- lingve - en oktobro 1938 dissendis la ĝenerala sekretariino de IPE, Gladys Keable, „al ĉiuj komunistaj esperantistoj".[1066] La cirkulero enkonduke parolas pri gravaj ŝangoj en la monda situa- cio, karakterizita per la antaŭenmarŝo de faŝimo: Sep monatojn antaŭe Hitler estis aneksinta Aŭstrion, fine de septembro la Munkena Konferenco sankciis la frakason de Cefioslovakio, kaj en Hispanio la respublikanoj jam trovigis en senespera lukto kontraŭ la trupoj dt Franco. Ĉi-kunhge, la cirkulero atentigas pri la persekutoj kontraŭ esperantisto j, ankaŭ „neŭtralaj", fare de la nazia regimo kaj pri la rezulte vastiganta konvinko, ke por savi Esperanton necesas kontraŭbatah faŝismon. Sekve, IPE devas komplete rekonsideri sian pozicion:

Ni ne plu povas daŭrigi apliki linion, kiu taŭgis en 1932, aldonante tie kaj tie flikaĵon, por provi alĝustigi ĝin al la novaj cirkonstancoj de 1938. Ni fakte devas konfesi, ke ni grave eraris, daŭrigante tiun linion tiel longe sen pli serioze demandi pri ĝia ĝusteco.

La sama organizaĵo, kiu ankoraŭ malpli ol kvar jarojn antaŭe karakterizis la neŭtralan movadon bloke kiel reakcian, nun kon- fesis, ke en ties vicoj kreskas la proporcio de tiuj, kiuj estas „demokrataj kaj antifaŝistaj". Pro tio - laŭ la cirkulero - estis erare trakti la demandon de unueco nur kiel aferon inter S AT kaj IPE kaj ne konsideri ĝin en rilato al la movado kiel tuto. Sekve, ankaŭ la IPE-anoj prave meritus, akorde kun la eldiroj de Dimi- trov en la Sepa Kongreso de Komintern, la epiteton „memkon- tentaj sektemuloj". Post tiu ĉi memkritiko la konkludo estis: ... la nura defendo de Esperanto mem en la nuna monda situacio estas batalo kontraŭ faŝismo, por demokratio kaj kulturo, por paco, libereco de ideoj, por rasa egaleco, por internaciismo...

Por plene enviciĝi en tiun batalon la komunistaj esperantistoj estis alvokitaj konsenti al la likvido de IPE kaj ahĝi, laŭ la landaj cirkonstancoj, al neŭtrala aŭ laborista Esperanto-asocio, en kiu ih - sub la gvido de internacia „Komunista Esperanto-Frakcio" - klopodu „iĝi la plej bonaj laborantoj". Por ornami la proponon pri likvido de IPE per ofidala sigelo Gladys Keable piednote atentigis, ke ŝia cirkulero estis ellaborita „kun la helpo kaj aktiva subteno" de la Brita Komunista Partio.[1067]

Kvankam la cirkulero estis klasifikita kiel „privata^w, ĝia enhavo iĝis rapide konata.[1068] La Plenum-Komitato de SAT, scii- ĝinte pri la cignokanto de IPE, memorigis pri la tempo, kiam IPE pretendis reprezenti 25 000 laboristajn esperantistojn: „Hodiaŭ tiu sapveziko krevas!"[1069] Preter iuj sentoj de malica ĝojo, multaj membroj de S AT Ŝokiĝis pro la intenco de IPE dissolviĝi ka j tran- siri al la neŭtrala tendaro, ĉar al ili apenaŭ eblis dividi la pozitivan juĝon pri la „neŭtraluloj"[1070], ĉar en la cirkulero SAT estis plue ata- kata⁵, sed eble precipe ĉar la lini-ŝanĝo denove konfirmis tion, kio dekomence estis la ĉefa trajto de IPE: ĝia absoluta obeemo al la aktuale validaj direktivoj de Komintern.

Kiom ajn komprenebla estis la reago de SAT - surprizo estis, ke en IPE ĉi-foje ne efikis la komunista disciplino. Montriĝis, ke la britaj gvidantoj de IPE subtaksis la kapablon de siaj membroj kompreni la kialojn de ia dissoivo-propono. Tiuj suspektis, ke „malantaŭ tiu propono estas pli, ol la membroj rajtas scii"¹, kriti- kis, ke ĝi baziĝas sur oportunismo kaj ignoro de klasbatalo[1071], plendis pri provo reirigi la radon de la historio ĝis antaŭ la tempo, kiam laboristoj kaj burĝoj apartiĝis³, kaj atakis „ia etburĝan mentalecon de niaj gvidantoj".[1072] La atakitoj, la estraranoj de Brita Laborista Esperanto-Asocio (BLEA)[1073], ei kiuj Gladys Kea- ble samtempe plenumis la funkcion de ĝenerala sekretariino de IPE, tamen ne cedis. A1 la jara konferenco de BLEA, kiu okazis en Glasgow dum la paskaj tagoj en aprilo 1939, ili submetis ofi- cialan proponon, ke la asocio dissolviĝu kaj ĝiaj membroj aliĝu al la neŭtrala Brita Esperanto-Asocio; la propono invitis la IPE- anojn en aliaj landoj imiti la ekzemplon de siaj britaj kamara- doj .[1074] Estis arda diskuto, je kies fino granda plimulto malakceptis la proponon de la estraro.[1075] La venkitaj iniciatintoj de likvido de IPE sekve demisiis kaj en aparta deklaro anoncis sian volon „lojale" kunlabori en BEA kaj Internacia Esperanto-Ligo.⁸

Tiel fiaskis la provo dissolvi IPE. BLEA, sub la gvido de nova, ĉefe skota estraro, daŭrigis sian agadon. En Francio, kie same ne sukcesis likvidaj tendencoj[1076], en majo 1939 reaperis la organo de

* .ŭ!

(i n

La Sottise

Esperantiste

(Sfpcranto

%

eitt

Contre l octroi du patronage de la Societe des Nations a 1'Esperanto

n P O T M B

ByPWyA3H0M HOHTPAEAHAbl B FI3blH03HAH MM

Ĉesupre: Franca broŝuro, kiu de ekstreme naciisma, kontraŭjuda starpunkto atakas Esperanton (1907). Sube: Tiu ĉi broŝuro agitadis kontraŭ Esperanto, vidante en ĝi malhelpon al la tutmonda disvastiĝo de germana komerco (1915); sub ĝi, atako de brazila de- legito en Ligo de Nacioj (1922); dekstre, strikte sekreta raporto de prokuroro pri la japana proleta Esperanto-movado (1939). Malsupre: "Kontraŭ burĝa kontrabandaĵo en la lingvoscienco" (1932): En ĉi tiu ruslingva libro unu artikolo kondamnas la teoriojn de la esperantologoj Spiridoviĉ kaj Drezen.

IPE sub la malnova nomo Ioteroaciisto. Eldoniĝis tri numeroj. IPE ankoraŭ ĝisvivis la Hitler-Stalin-Pakton de la 23a de aŭgusto 1939 - kun ĝi do la kompletan kolapson de ĉiuj esperoj pri alianco de komunistoj, socialistoj kaj progresemaj burĝoj kontraŭ la faŝismo. Unu semajnon poste komenciĝis la Dua Mondmilito, dum kiu ĉesis la ekzisto de IPE.[1077] A1 la multaj viktimoj de milito kaj genocido apartenis ankaŭ du francaj ĉefaktivuloj de IPE, Marcel Boubou kaj Honor6 Bourguignon, kiuj pereis en la naziaj koncentrejoj Auschwitz kaj Dachau.²

4.3. SOCIALISMO KAJLINGVOINTERNACIA

Marksistoj-leninistoj ĉiam konsideris grava, ke ilia agado havu teorian bazon. Pro sia ĝenerala konvinko, ke la historia evoluo sekvas difinitajn leĝojn, ih zorgis teorie pravigi sian pohtikon kaj demonstri plenan harmonion inter teorio kaj praktiko. Por povi atingi komprenon pri la kialoj, pro kiuj post du jardekoj de ofi- ciala tolero aŭ eĉ bonvolo estingiĝis la Esperanto-movado en Soveta Unio, ni sekve unue provu ĉi-sube analizi la rilaton inter sociahsmo kaj hngvo internacia. La demandoj estas: Ĉu la mal- apero de Esperanto en Soveta Unio estas klarigebla el la tradicio de socialismo, precipe de ĝia marksisma variaĵo? Ĉu la idearo de socialismo hveras teorian pravigon por la ekzisto de la Esper- anto-movado? Kaj ankaŭ: Kiaj estis la klopodoj de sovetaj esperantistoj formuli teorian bazon por sia agado en Soveta Unio?

4.3.1. Frusocialistajrevojpri universala lingvo

La temo de lingva interkompreniĝo de la homaro trans naciajn limojn jam okupis la menson de pensuloj, kiujn oni kalkuhs inter la pioniroj de utopia socialismo.[1078] A1 ili apartenas la angla huma- nisto Thomas More (1478-1535), la itala monaho Tommaso Campanella (1568-1639) kaj la franca aŭtoro de vojaĝpriskribo al fikcia lando Denis Veiras d'Alais. En iliaj verkoj, Utopia, Civitas Solis kaj L'Histoire des Sevarambes[1079], same kiel en aliaj fantazi- plenaj projektoj de nova mondo ofte troviĝis aludoj pri la lingvo kiel faktoro helpanta aŭ baranta la realigon de la idealo de nova sociordo. Eĉ pii: Pluraj el tiuj verkoj ankaŭ faris proponojn kiel forigi tion, kion Voltaire priploris kiel „unu el la plej grandaj malfeiiĉoj de la vivo"[1080]: la lingvan dissplitiĝon de la homaro.

La plendo de Voltaire estis karakteriza por la klerismo de la 17a kaj 18a jarcentoj, direktita kontraŭ malvasta nacieca pen- sado kaj apelacianta por racio, moralo, jura ordo kaj interpopola harmonio. Ekde la komenco de la 17a jarcento, kiam disfloris la naciaj lingvoj kaj malfortiĝis la signifo de la latina kiel interligilo de la mondaj intelektuloj, multaj filozofoj kaj sciencistoj - inter ili Descartes, Comenius kaj Leibniz - dediĉis atenton al la ebleco krei tute novan lingvon. Ilia celo plej ofte ne estis nur akiri instru- menton por pli facila komunikado inter malsamlingvanoj, sed atingi lingvon, kiu, interrilatigante vortojn kaj konceptojn, plene respegulu la homan penson kaj tiel superu ĉiujn ĝisnunajn lingv- ojn. La universala lingvo, al kies planado celis kontribui pluraj skemoj de „filozofia" lingvo, estis rigardata kiel la logika kul- mino de la senhalta progresado de la homa intelekto aŭ eĉ, kiel imagis pli mistike agorditaj pensuloj, promesis reiron al tiu stato, kiu ekzistis ĝis la konfuziĝo de lingvoj en Babel[1081]

Dum la 19a jarcento, en la epoko de nacia reviviĝo kaj roman- tiko, aperis pliaj projektoj de universala lingvo, kiuj - diference de la filozofiaj aŭ aprioraj lingvoj - klopodis pli multe ĉerpi el la strukturo kaj vortaro de ekzistantaj lingvoj. Daŭris ankaŭ la inte- resiĝo de reprezentantoj de utopia socialismo, kvankam ĝi ne alprenis la formon de pli aktiva subteno al la nova lingvoplanada tendenco, kiu ja celis al pli pragmata solvo. En siaj verkoj, la uto- piaj socialistoj atentigis je la perspektivo de lingva unueco de la homaro sub la kondiĉoj de nova socia ordo, sed preterlasis doni detalojn pri la karaktero de la universala lingvo aŭ la procezo de ĝia formigo. La franco Etienne Cabet, kies romano Voyage en Icarie inspiris al eksperimentoj de komunisma kolonio, prezentis la plene regulan, racian kaj facile lerneblan lingvon de la ikaria- noj kiel modelon de lingvo venkanta la progres-malhelpan varion kaj neperfektecon de la lingvoj.[1082] Ankaŭen la grandioza Thĉorie de Funitĉ universelle de la ekscentra franco Charles Fourier ape- ras racia universala lingvo, konvena al la perfekta socio; ĝia estiĝo estas prognozata - iom kontraŭdire - kiel la rezulto de kontaktoj inter la popoloj, t.e. kiel kunfandiĝo de la ekzistantaj „neraciaj" lingvoj.[1083] Alia franca ĉefreprezentanto de la antaŭ- marksa socialismo, Pierre-Joseph Proudhon, eĉ debutis per pri- lingva verko. Li kredis, ke la homaro iam havis komunan lingvon kaj revenos al tutmonda frateco per restarigo de la perdita lingva unueco.[1084]

Pli rimarkinda estas la pritrakto de la temo de universala lin- gvo, kiun donas unu el la plej originalaj frusocialistoj, la germana tajloro kaj aŭtodidakto Wilhelm Weitling.Li konstatis:

La diverseco de la lingvoj estas nenio sankta kaj bela nek io utila, ĝi estas potenca baro al la progreso en la sciencoj.

Weitling, kiu rekomendas „surtreti la stultan antaŭjuĝon de patriotismo kaj nacieco en la polvon", montrante al Leibniz opi- nias necesa kaj ankaŭ ebla „inventi tute novan, belan, bonsonan, perfektan lingvon". Ke en la epoko de trajnoj kaj aviado plue ekzistu iimoj kaj lingvoj, al li ŝajnas simple neimageble.[1085] Kun tiu laŭtempa kompreno pri la praktika utilo de mondlingvo tamen kontrastas la maniero, per kiu Weitling mem klopodis pri solvo de la problemo: Lia verko Allgemeine Denk- und Sprachlehre, konata nur kiel eltiraĵo, konsistigas ambician provon eltrovi, laŭ la modelo de la grandaj filozofoj, perfektan sistemon por la kon- gruigo de penso kaj lingvo kaj tiel prezenti kiasifikon de la tuta universo.[1086]

Kiel ajn supraĵaj kaj ofte naivaj estis la skizitaj ideoj pri uni- versala lingvo, ili ĉiuokaze formis konsistigan parton en la pen- sado de gvidaj reprezentantoj de la utopia socialismo. La revo pri solidara homaro, obeanta al la racio kaj forĵetanta ĉian supersti- ĉon, en kiu malaperis socia malegaleco kaj naciaj diferencoj, fa- cile estigis la imagon, ke eblas revenigi kvazaŭ la paradizan pra- staton ankaŭ en la sfero de lingva interkomunikiĝo.

4.3.2. La problemo de antaŭrevolucia internaciismo ĉe Marx kaj Engels

Kiamaniere do pluefikis tiu ĉi heredaĵo en la posta historio de socialismo? Kiel konate, la apero de la Komunista Manifesto (1848) inaŭguris evoluon, en kies paso pli fruaj fluoj de socia- lisma pensado fine devis cedi al la „scienca socialismo" fondita de Marx kaj Engels. Estis la marksismo, kiu-laŭ la formulo de Max Adler - „manifestas la realan kernon de tiu ĉi [utopia] revo kaj levas ĝin en la konscion de klaraj rimedoj kaj celoj, per kio el la revo de la jarmiloj iĝas la ekonomie maturiĝinta realeco de proksima estonteco".[1087]

Unue, necesas noti, ke en la verkoj de Marx kaj Engels ne tro- viĝas ia atentigo pri lingva unueco de la homaro en komunismo.

Nur sporadaj aludoj montras, ke ili almenaŭ sciis pri la foje ekzaltaj lingvo-utopioj de siaj antaŭloj. Engeis en 1853, mon- trante al propono de Weitling forigi la dativon kiel „aristokratan institucion"[1088], mokas, ke la persa lingvo estus por Weitling la „langue universelle toute trouv6e^w,ĉar en ĝi „la dativo kaj la aku- zativo estas ĉiam identaj".[1089] Kaj pri Proudhon ni konas komenton de Marx, ke tiu per sia „nematura verko pri la ,Langue univer- selle'" aŭdacis trakti problemojn, „por kies solvo al h ankoraŭ mankis la plej elementaj scioj".[1090]

Marksistaj esperantologoj kelkfoje konkludas el tiuj flankaj rimarkoj, ke Marx kaj Engels principe rekonis la gravecon de la problemo de universala lingvo kaj kritikis nur la netaŭgajn solvo- proponojn de Weitling kaj Proudhon. [1091] Ĉu tia mterpreto estas akceptebla? Aŭ ĉu kun la transiro de utopia al scienca socialismo la problemo entute ŝoviĝis en malantaŭon?

Komprenon pri tio eble helpos alporti la ĝenerala teoriaro de Marx kaj Engels, precipe ihaj opiniesprimoj pri la rilato inter socialismo kaj nacieco. Ne estas dubo, ke la penso de Marx en fina konsekvenco estis direktita al la kreo de konkorda homaro.[1092]Lia malŝato de naciismo montriĝas en multaj teoriaj eldiroj kaj ricevas apartan signifon per la tezo, ke la nacio estiĝis kune kun la formiĝo de la burĝ-kapitalisma mondo kaj malaperos post ties pereo. Kun la hkvido de kapitalismaj propriet-rilatoj falas la las- taj naciaj antaŭjuĝoj, kaj: „Kun la kontraŭeco de klasoj interne de nacio falas la malamika interrilato de nacioj."[1093] Marx ankaŭ atentigis, ke pri la forigo de malvastaj naciaj limoj jam zorgas la burĝaro mem, ĉar la kapitalismo strebas al ekonomiaj teritorie- goj kaj kreas sistemon de tutmonda interdependeco. Estas latasko de la proletaro kompletigi la historian procezon kaj plue malaperigi limojn kaj konfliktojn inter la nacioj.

321

Tamen, kiam Marx kaj Engels alprenis starpunkton pri naciaj problemoj, ili plej ofte rilatis al difinitaj politikaj situacioj; ili preterlasis ellabori sisteman teorion de la „nacio". Ĉar malgraŭ sia internaciisma celado ili ne rifuzis al la nacioj la rajton je dis- volviĝo, el tio sekvas aro da kontraŭdiroj. Ili asertas, ke post la proleta revolucio la naciaj limoj falas kune kun la klasaj baroj; sed antaŭe oni trapasas la demokratian revolucion, per kiu la nacieco estas grave akcelata. Kiel malaperu naciaj apartaĵoj, dum fortiĝas la ŝtata potenco, restas neklare. Estante tute fiksitaj al la unuarangeco de klasbatalo, Marx kaj Engels akceptas la for- tikiĝon de nacioj kiel portantoj de la progreso kaj samtempe rigardas la asimiladon de pli malgrandaj popoloj kaj la sennacii- gon de kolonioj per la tutmonda penetro de kapitalismo kaj eĉ militojn pli-malpli eksplicite kreskigantaj la maturiĝon de la revolucio.

Se do militoj kaj koloniismo akcelas la revolucion: ĉu, ekzem- ple, pacifismo ĝin ne proksimigas? Kvankam Marx kaj Engels estas konvinkitaj, ke la proleta batalo kondukos al unuiĝo de la mondo, ni trovas ĉe ili apenaŭ klarigojn pri tio, kiel la monda unuiĝo estu flanke de la proletaro akcelata antaŭ la revolucio aŭ antaŭ la kompletiĝo de la procezo de burĝa emancipiĝo. Ŝajnas, ke, laŭ ili, la burĝ-kapitalisma unueciĝo de la mondo ne estu ĝenata per antaŭaj internaciismaj strebadoj de la proletaro. La komunistoj ne estu „mondp!ibonigantoj"[1094] kaj ne kredu pri la „himero" de eterna paco[1095] antaŭ la proleta revolucio. Marx aver- tas kontraŭ „la internacia fratiĝo de popoloj"[1096], ĉar tiu ĉi burĝa frazo kaŝas la klasan antagonismon kaj deturnas atenton de la prioritato de klasbatalo. Kontraŭe, vere fratigi la naciojn kapa- blas nur la proletaro, kiu jam estas „esence homarana, kontraŭ- nacieca".[1097] Kiel Engels skribis en 1885[1098], la Komunista Manifestokonscie anstataŭigis la pli malnovan devizon „Ĉiuj homoj estas fratoj" per la nova batalvoko „Proletoj de ĉiuj landoj, unuiĝu!". Tiu alvoko al solidareco de agado unuavice celis al preparo por la revolucio. Alivorte: Antaŭ la revolucio ne povis ekzisti substanca internaciismo, kaj post ĝi ĉio kvazaŭ reguliĝus per si mem. Ni do povas resume konstati, ke la marksismo ja jesis la finan staton de tutmonda harmonio, sed meminiciate nenion faris por la inter- proksimigo de popoloj antaŭ la revolucio.[1099]

Pro tio iĝas kompreneble, kial Marx kaj Engels ne nur mal- akceptis la klerisman strebadon al federalismo de la popoloj, sed proklamis decidan batalon ankaŭ al la eŭrop-federacia linio de sia socialista konkuranto Proudhon. Sian konstaton, ke la labor- istoj ne havas patrujon[1100], ili ne komprenis kiel inviton al nacia nihilismo. Tian radikalismon de la anoj de Proudhon Marx ridin- digis, riproĉante al la francoj, ke ili komprenas „sub negacio de la naciecoj ilian absorbiĝon en la modelan nacion francan".[1101] Marx kaj Engels celis al la forigo de baroj inter la nacioj, sed ne pensis pri dissolviĝo de naciaj kulturoj kaj lingvoj .[1102] Karakterize, jam en 1845 ili akuzis Max Stirner pri la strebo anstataŭigi ĉiujn lingvojn per unu sola[1103], kaj sendube ili ankaŭ samopiniis kun la kritikantoj de Weitling, kiuj pro ties pledo por universala lingvo timis, ke la komunistoj estos suspektataj pro ĝenerala strebo likvidi „nian belan germanan lingvon".[1104]

Scenejo de la batalo de Marx kontraŭ liaj oponantoj estis la Unua Internacio, fondita en 1864, la „Internacia Laborista Aso- io" (ILA), en kiu estis reprezentitaj la diversaj socialismaj ten- lencoj inkluzive la anarkiistojn. La kongresoj de ILA, precipe iu en Bruselo en 1868, evidentigis la kreskantan influon de narksismo, ĝis en 1872 kun la eksigo de Mifiail Bakunin okazis nalkaŝa skismo inter la pledantoj por centrismo kaj revolucia >artio ĉirkaŭ Marx, unuflanke, kaj la anarkiistaj subtenantoj de pontanea, kontraŭ-aŭtoritatamovado, aliflanke. Ĉi-lastaj dezi- is, ke ILA estu organizita laŭ la federalisma principo kaj tiama- tiere jam liveru modelon de la estonteco. Marx kaj Engels kon- raŭe timis, ke la naciskale okazanta batalo de la proletaro mal- ortiĝus, se oni adoptus la imagojn, „kiujn kelkaj fantaziuloj aras al si pri nedifinita estonta socio".[1105] Ili preferis „veran mova- lon" de la proletaro al internaciaj organizformoj, dum Bakunin :aj la proudhonistoj ligis al la programo de politika ctntrigo de la aboristoj ankaŭ la danĝeron, ke naciaj minoritatoj estos ignora- aj aŭ eĉ subpremataj. La venko de Marx kontraŭ Bakunin signi- is, sekve, ke la monda revolucio estis komprenata kiel kunordi- rita agado de la proletaro de progresintaj landoj, ne plu kiel pontanea agado de la tutmonda laborista klaso. „La proleta nternaciismo per tio perdis sian origine universalan aŭ ,tutplane- ian', sed samtempe ankaŭ sian ofensivan karakteron."[1106] La narksismo do malfortigis la tradician internaciismon de socialis- oj.

Dum la unuaj kongresoj de ILA la diskutoj ankoraŭ estis forte tampitaj per la pensaro de utopia socialismo. En Ĝenevo en 1866 la delegitoj havis antaŭ si memorandon de la pariza labor- sto Leneveux, kiu pledis por ortografia simpligo dela franca. En ezolucio la kongreso esprimis sian simpation ne nur al tiaj cela- loj, sed ankaŭ kuraĝigis ĉiujn, „kiuj klopodas krei universalan ingvon por multigi la rilatojn de homoj de diversaj naciecoj kaj ekundigi ilin por la feliĉo de la homaro".[1107] Ankaŭ en la posta aro, dum la kongreso en Lausanne, sekve al raporto de la svisa bakuninisto James Guillaume pri la maifacilaĵoj de la franca ortografio estis akceptita rezolucio pri la lingva problemo:

La Kongreso opinias, ke universala lingvo kaj reformo de la ortografio estus ĝenerala bonfaro kaj potence kontribuus al la unueco de popoloj kaj al la frateco de nacio j.[1108]

La starpunkto de Marx pri tiuj du rezolucioj ne estas konata, sed tute evidente ili, pro la popolinterfratiga retoriko kaj la kurioza kombino de universala lingvo kaj ortografiaj problemoj en la franca, ne akordis kun lia programo. Tial ankaŭ ne estas mirige, ke la rezolucioj, kiuj estis la lasta elpaŝo de utopia socialismo favore al universala lingvo, restis sensekvaj kaj rapide forgesi- ĝis.[1109]

4.3.3. Kautsky kaj la vojo al lingva unueco en socia- lismo

La malfortiĝo de internaciismo en-la laborista movado de post la disrompiĝo de ILA kaj la silentado de Marx kaj Engels pri antaŭrevoluciaj rimedoj akcelantaj la mondan unuiĝon tamen ne signifis, ke la laboristaj amasoj ĉesis rigardi la naciismon kiel esprimon de ia burĝa klasa socio aŭ ke ili transiris de malestima ignoro de ia nacia demando al pli realisma konsidero de la nacio en sia politika batalo. Male, nelaste ĉar Marx ne prezentis kohe- ran teorion pri la rilato inter nacio kaj socialismo, ĝis la unuaj jaroj de la dudeka jarcento la laboristoj persistis en la konvinko, ke ili estas malhelpitaj partopreni en la nacia kulturo kaj ke ih trovos plenan individuan disvolvon nur en unueca monda socio. Tiun sintenon la aŭstra teoriisto Otto Bauer nomis „naiva kos- mopohtismo".[1110]

Eĉ kiam la kreskantaj strebadoj pri aŭtonomio interne de la multnacieca Aŭstrio-Hungario montris la plenan eksplodforton de la nacia problemo, la reprezentantoj de ortodoksa marksismo ankoraŭ emis ĝin bagateligi, atentigante ke per la venko kontraŭ la burĝaro aŭtomate solviĝos la naciecaj konfliktoj. Ja ph kaj ph ofte necesis trakti la temon, sed plu superregis la esperigo pri la historie determinita unueco de la mondo. En tiu ĉi kunligo spe- cialan intereson meritas artikolo de Karl Kautsky, kiu esence kontribuas al kompreno de la rilato inter marksismo kaj la ideo de internacia lingvo.

La artikolo portas la titolon „La moderna nacieco"[1111], kaj en ĝi la german-aŭstra marksisto klopodas elmontri la historiajn kaj sociajn fundamentojn de naciismo. Malgraŭ kontraŭdiroj en sia argumentado, kiu, ekzemple, preskaŭ egalas rekonon de la fakto, ke ankaŭ la laboristaro havas naciecan intereson, li klare insistas pri internaciiga efiko de la kapitalo en la epoko de mond- ekspozicioj, limtranspaŝa trafiko kaj internaciaj kongresoj. Notinde estas en tiu ĉi kunligo, ke la lingvon, kies signifo en la formiĝ-procezo de nacio estas detale traktata, li same rilatigas kun la internaciigaj tendencoj. Kautsky skribas:

Ju pli intensiĝas la internaria komunikiĝo, des pli sentiĝas ankaŭ la bezono de internacia komunikilo, de universala lingvo.

Tiun bezonon li nomas „simptomo de la bezono por unuiĝo de la nacioj de la moderna civilizacio en unusola ekonomia teritorio, por malkonstruo de la naciaj bariloj".

La apero de la artikolo koincidas kun evento grava lige kun nia temo: En 1887, la sama jaro, en kiu Kautsky prognozis la estiĝon de universala lingvo, Zamenhof publikigis sian projekton de internacia iingvo - ne malpli konvinkita, ke tio respondas kreskantan bezonon. Tamen, malgraŭ la tempa paraleleco la antaŭvidoj de Kautsky kaj Zamenhof fundamente diverĝis. Pri la solvo proponita de Zamenhof Kautsky ankoraŭ ne povis scii, sed li mencias Volapŭk por akcenti tuj, ke universalan lingvon „nature ne ebias arbitre inventi".[1112] „Volapŭk apenaŭ transiros la rangon de sekreta lingvo por kelkaj malmultaj sciantoj. Pli ĝuste unu el la jam ekzistantaj lingvoj kredeble iĝos universala lingvo." Li poste daŭrigas:

Por esti „klera", por povi plene partopreni en la moderna ekonomia kaj intelekta vivo, oni jam nun devas kompreni, laŭeble ankaŭ paroli, apud sia gepatra lingvo minimume ankoraŭ unu duan lingvon, unu mondlingvon. Tiu ĉi neceso ĉiam pli kreskos; apud la mondlingvoj la naciaj lingvoj malaltiĝos al rango simila al tiu, kiun nuntempe okupas la dialektoj apud la skriba lingvo. La naciaj lingvoj estos pli kaj pli rezervataj al hejma uzo kaj ankaŭ tie ĉiam pli alprenos la rolon de mal- nova familia meblo, kiun oni konservas kun pietato, sed kiu ne plu havas grandan praktikan valoron. Ĉiam pli disvastiĝos la scio de la lin- gvoj, parolataj en la grandaj centroj de monda komunikiĝo, en Lon- dono, Novjorko, Parizo, Berlino, kaj inter tiuj siavice unu venkos super la aliaj. Kiu lingvo estos tiu, oni kompreneble apenaŭ povas diri hodiaŭ; sed ĉiuokaze estos kaŭzoj ekonomiaj, kiuj venkigos ĝin, ne iuj konsideroj pri gramatiko aŭ muzikeco.

Precipe la pli malgrandaj nacioj sentas, laŭ Kautsky, la bezonon uzi komunan lingvon, ekzemple la germanan aŭ francan, kaj estas malavantaĝe, se tiun evoluon malhelpas nacia respektemo.

La opinion diritan en 1887 Kautsky konservis ankoraŭ multajn jarojn poste. En 1908 li skribis, ke en socialisma socio la homoj scipovos krom siaj naciaj lingvoj unu aŭ plurajn mondlingvojn: „... tiam estos ankaŭ la bazo por la iom-post-ioma malgraviĝo kaj plena malapero unue de la lingvoj de pli malgrandaj nacioj, por la fina kunigo de la tuta kultura homaro en unu lingvo kaj unu nacieco..."[1113] Kaj en 1917 li ripetis: „Ne ladiferenciĝo, sed la asi- miliĝo de la naciecoj ... estas la celo de la socialisma evoluo." Kautsky akcentis, ke la amasproduktado postulas ne la konser- von de multlingveco, sed la lingvan unuiĝon de la homaro: „Kon- traŭagi al ĝi estas reakcie."[1114]

Kautsky estis ĝis 1914 la plej aŭtoritata teoriisto de la Dua Internacio; liaj verkoj, precipe tiuj pri la problemoj de nacieco kaj internacieco, havis grandan influon je la tutmonda laborista movado. Same estis li, kiu unuafoje enkadrigis la demandon de mondlingvo en la marksisman teorion pri ekonomiaj evoluŝtu- poj. Kio ĉe Marx kaj Engels estas rimarkebla nur ĝerme, kvan- kam faciie deduktebla el la antaŭe skizitaj ideoj, tion prenis kaj teorie poluris Kautsky. Lian artikolon de 1887, sekve, oni povas konsideri kiel elirpunkton de la esence negativa sinteno de marksistoj al la demando de neŭtrala internacia iingvo - en tiu senco, ke ĝi ne nur forlasis la ideon pri supernacia, universala iin- gvo, kiu estis heredaĵo de la utopia, antaŭmarksa socialismo, sed samtempe rekte ekskludis la eblecon, ke iingva unueco kreiĝos per la vojo de artefarita lingvo. Prenante ĝin kiel tian, ni povus akcepti lian kontraŭstaron, ĉar skeptiko kontraŭ novkreita iin- gvo estis (kaj estas) multe disvastiĝinta ĝis inter rondoj, kiuj por tio ne bezonis bazi sin sur marksismo. Ankaŭ la ignoron de la fakto, ke Esperanto en vortaro kaj gramatiko, malsame kiel la aprioraj projektoj, ĉerpis el ekzistantaj iingvoj kaj deziris esti komunikilo por anoj de ĉiuj tavoloj, ne nur kleruloj, oni povas klarigi per pragmataj duboj pri ĝia vivkapablo kaj praktika sukceso, kio estis same tute kutima ekster la marksismo. Sed pro- blema iĝas la marksisma teorio de mondiingvo, kiam oni konsi- deras, ke ĝi ne nur malagnoskas lingvan pluralismon, sed eĉ pro- klamas la forpuŝadon de pli malgrandaj iingvoj kiel neeviteblan rezulton de la ekonomia progreso. Tio estis radikala pozicio, kun kiu la plej multaj esperantistoj havis nenion komunan, ĉar ilia iingvo ja celis servi apud, ne anstataŭ la naciaj lingvoj. Kvankam Kautsky neniam pledis por la perforta asimilado de nacioj, sed imagis, ke la iiberigita tutmonda proletaro frate interkonsentos rezigni la naciajn iigojn, iia ortodokse marksisma teorio montris malkomprenon de la aspiroj de pli malgrandaj nacioj. Tia sin- teno en la praktiko povis inspiri al politiko de subpremo - al tio, kion la judo Zamenhof karakterizis kiel „englutemecon de nacioj kaj iingvoj fortaj kontraŭ nacioj kaj lingvoj malfortaj".[1115] Celante nepre subordigi naciecan celadon al kiasbatalo, Kautsky objektive proksimiĝis al lingva imperiismo.

Sed eĉ sendepende de la eksplicitaj vortoj de Kautsky, la marksisma teorio entenis signifan pravigon por la malakcepto de

Esperanto aŭ similaj lingvo-projektoj, malhelpante detalan diskuton pri ia vojo al universala lingvo - ĉu pere de kunfandigo de nacioj aŭ pere de sennaciigo - surbaze de sia postulo, ke la proletaro ne provu labori por lingva unuigado antaŭ la deca tempo. Tia provo ŝajnis des pli suspektinda, se gi ligigis kun moralaj kategorioj: Ci-rilate Esperanto estis speciale eksponita al kritiko, ĉar Zamenhof kaj Uaj disĉiploj daŭre parolis pri „popola interfratigo" kaj „mondpaco" kaj propagandis la estigon de homara mondo tiamaniere, ke apenaŭ restis loko por observi ekonomiajn evolulegojn kaj la specifan avangardan rolon de la proletaro. La retoriko de la esperantistoj ja havigis al Esperanto adeptojn ankaŭ inter la laboristoj.[1116] Sed por la gvidantoj de la proleta movado, kies atento estis fiksita al la realaĵoj de klasba- talo, tio estis simptomo de tiu „naiva kosmopolitismo", al kiu la sociahsma teorio multon ŝuldis, al kiu tamen nun, post la transiro de utopio al scienco, algluiĝis anakronismo.

4.3.4. Unuaj reagoj alEsperanto kaj la opinio de Gramsci Jen kial la disvastigo de Esperanto dekomence renkontis mal- aprobon de influaj marksistaj gvidantoj. Kiam dum kongreso de la aŭstraj socialdemokratoj en 1897 kelkaj delegitoj pledis, ke en elementaj lernejoj apud la gepatra lingvo estu instruata „mond- lingvo", la partia gvidanto Victor Adler kolere kondamnis tiun proponon kiel „volapukumadon".[1117] Frua reago al Esperanto estas artikolo aperinta komence de la jarcento en Prŭvo tidĉ, la organo de la socialdemokratoj en Bohemio. La nova lingvo estas rekonata kiel progreso kompare kun Volapŭk, sed pro la dubinda eblo „la vivajn, organe elkreskintajn hngvojn de la nunaj nacioj anstataŭ[ig]i per iu ajn arbitre konstruita lingvo" Esperanto fine ricevas la karakterizon esti „nura sporto".[1118]

Malph sinretenaj estis la opiniesprimoj flanke de germanaj socialdemokratoj. Kiel jam menciite en ĉapitro 1.6, ih malhelpis en 1907, ke franca iniciato favore al Esperanto estu metita sur la tagordon de la Internacia Socialista Kongreso en Stuttgart, argu- mentante ke la propono estas „antaŭtempa" kaj nematura.[1119] Ĉar baldaŭ poste aperis Ido, la konkurenca projekto, la esperantistoj rezignis pri simila provo dum la Socialista Kongreso en Kopen- hago (1910) por ne montri al la delegitoj la kverelon en la propra tendaro. Singardo ŝajnis des pli konsilinda, ĉar en septembro 1910 interveno favore al Ido estis akceptita de la partoprenantoj de la socialdemokrata parti-kongreso en Magdeburg kun ridoj kaj sekvigis „detruan" respondon de August Bebei.[1120] En pli frua okazo Vorwarts kaj Leipziger Volkszeitung j am akre kritikis la propagandon de Esperanto inter laboristoj: Estas terura sensen- caĵo postuli de laboristo lerni tian lingvon, ĉar ĝi unue estas por li tro malfacila kaj due ĉiuokaze ĉiam restos utopio.[1121] Kvankam - kiel montris la fondigo de Germana Laborista Esperanto-Asocio en 1911 - tiaj avertoj ne estis plene efikaj, en la sekvaj jaroj la ofi- ciala pozicio de la partio restis senŝanĝa: Lerai Esperanton estas superflue aŭ ridinde, se ne eĉ „etburĝa malsaĝaĵo". Malmultajn monatojn antaŭ la eksplodo de la Unua Mondmilito Sachsisches Volksblatt deklaris responde al demando de leganto, „ke ni ne sentas inklinon esti aparte fervoraj pri Esperanto. La valora tempo, kiun vi dediĉas al ĝi, estas uzebla en multe pli utila maniero por la urĝe necesa studo de la partia kaj sindikata histo- rio" [1122]

Se malgraŭ la desupra kontraŭstaro Esperanto atingis popula- recon inter laboristoj, ni tion povas konsideri kiel unu esprimon de spontanea tendenco evoluigi kontraŭnaciecan subkulturon, kies portanto estas la proletaro. Eble pro tio la teoriisto Josef Strasser en 1912 distancigis sin de la kutima mokado pri Esper- anto.[1123] Sed kiam post la militeksplodo en 1914 la laboristoj tuj kuris al la standardoj de siaj naciaj regantoj, tio ĉi neeviteble pelis en fonon la interesiĝon pri internacia lingvo. La riproĉo, ke okupiĝi pri Esperanto estas anticipi la evoluon kaj malatenti la esencaĵojn, iĝis pli kredebla pro la nun observata nacieca rekons- ciiĝo de socialistaj partioj. Kiu en tiu ĉi milito ankoraŭ kroĉiĝis al senpripensa supernaciismo, tiu ŝajnis esti kompreninta nenion - almenaŭ laŭ la opinio de tiu j marksismaj teoriistoj, kiuj zorgis iel harmoniigi la internaciecan celadon de la laborista klaso kun la persistado de naciecaj ligoj. Tiu baris, kiel ekzemple opiniis en 1917 la aŭstra marksisto Karl Renner, la strebadon al realisma politiko. Esperanto estis, laŭ Renner, elmontro de revado, kiu paralizas la laboristan klason:

La naiva kosmopolitismo povis havi la infanan kaj latinlernantecan imagon, ke la problemo de la nacioj kaj de la paco devenas nur de du aferoj, la lingvo kaj la artefaritaj limoj.

Renner koncedis, ke liberkomercismo kaj mondlingvo povus reliefigi antagonismojn de naciaj interesoj kiel tiajn, kiaj ili estas sen „ideologia masko", nome antagonismoj de klasoj. Sed tiel ne eblas fari politikon:

Certe, tiu senmaskigo nin pli rapide antaŭenigus, ĝi forigus miskom- prenojn, sed ne havigus al ni realan progreson. Sen pozitiva tutorga- nizo de la mondo ne eblas malaperigi la prezentitajn antagonismojn kaj elimini militojn[1124]

Kvankam la teoriistoj estis devigitaj pli forte konsideri la reale- con de nacioj, ili ne tute ĉesis pensi pri mondlingvo socialisma. Sed ĝia formiĝo ne ŝajnis imagebla laŭ alia maniero, ol prognozis

Kautsky. Krome, ĝi estis prokrastita al „tre malproksima" tempo, kiel diris unu el liaj interpretantoj, kiu aldonis, ke Kaut- sky pensas pri vivanta lingvo, kredeble la angia, kaj kompreneble ne pri „la stultaĵo de artefarita lingvo".[1125]

Pri la demando de supernacia lingvo en la nuntempo ni dispo- nas interesan kontribuon, kiun verkis unu el la plej gravaj marksismaj teoriistoj. Ĝi aperis komence de 1918, kaj ĝia aŭtoro estas Antonio Gramsci, la posta kunfondinto de Itala Komunista Partio. Sub la impreso de diskutoj inter socialistoj en Milano pri Esperanto[1126] Gramsci provas liveri al siaj kamaradoj marksisme bazitajn konsilojn por ilia priesperanta pozicio. Li enkonduke konfesas, ke temas pri vera problemo, ne pri „sofistumado", kaj singarde esprimas komprenemon por la deziro plibonigi la inter- homan komunikadon. Sed tuj poste li emfazas, ke por socialisto tio ne estas unuavica koncerno: Temas pri „zorgo kosmopolita, ne internacia, de burĝoj, kiuj vojaĝas por negocoj aŭ piezuro, de nomadoj pli, ol de civitanoj stabile produktantaj. Tiuj volus arbi- tre estigi konsekvencojn, por kiuj ankoraŭ ne ekzistas la necesaj kondiĉojLa radikojn de la strebado al unueca lingvo Gramsci rimarkas en la klerismo de la 17a jarcento; pro la sama spirito- stato oni siatempe deziris fondi falansterojn kaj feliĉajn kolo- niojn.[1127]

Pro la malfacilaĵo normigi la lingvon eĉ nur naciskale Gramsci neas la eblecon, ke internacia lingvo, plene artefarita kaj meka- nika, ne posedanta historian tradicion, literaturon kaj esprimri- ĉon, iam povus havi sukceson. Ankaŭ la argumenton, ke Esper- anto celas esti nur helpa lingvo kaj ekzempie faciligas la laboron de internaciaj kongresoj, Gramsci malakceptas, ĉar la esperant- istoj ĉiam restas, laŭ li, inter si kiel la surdmutuloj kaj aliaj ne sentos sin instigitaj transpreni ties specialan manieron de interkompreniĝado. La konkludo de Gramsci: „Esperanto, la ununura lingvo, estas nenio alia ol himero, la iluzio de kosmopo- lita, homarana, demokrata mentaleco, ankoraŭ ne fekundigita, ankoraŭ ne senvualigita fare de historia kritikismo."

Sekve, Gramsci kontraŭstaras ĉian oficialan apogon de socia- hstoj al Esperanto. LJ admonas siajn kamaradojn batah, „por ke estiĝu la ekonomiaj kaj politikaj kondiĉoj necesaj por la alveno de kolektivismo kaj de la Internacio". Tiam oni - en „hbere kaj spontane" disvolviĝanta procezo - venos malrapide „al balancita interproksimiĝo de la arjaj-eŭropaj lingvoj kaj eble al ilia disvas- tiĝo en la tuta mondo pro la influpovo, kiun la nova civilizo havos al la mondo". Gramsci kategorie deklaras: „Nur laborante por la alveno de la Internacio socialistoj laboros por la ebla alveno de ununura lingvo."[1128]

La artikolo de Gramsci konsistigas la tre kredeble plej profun- dan analizon de Esperanto laŭ marksisma starpunkto. Li koncen- tras argumentojn, kiuj ahe en verkoj de marksistaj teoriistoj tro- veblas nur dise kaj alude, kaj definitive evidentigas, kial por kon- vinkitaj marksistoj serioza okupiĝo pri Esperanto ne estas akcep- tebla: unue, ĉar ĝi originas en utopiaj imagoj de la pasinteco kaj do tiusence estas anakronisma; due, ĉar ĝi celas venki la multling- vecon jam en la nuntempo kaj tiel per - same utopia - salto antaŭas la laŭordan pason de la aferoj. Kiel Kautsky, ankaŭ Gramsci fidas pri nehaltigebla tendenco al iingva unueciĝo dum la procezo de ekonomia koncentrado, en kiu Esperanto ne havas rolon. Li rifuzas atribui al Esperanto eĉ nur dumtempan rolon kiel helpa lingvo kaj rekte pridubas, ke en la subaj tavoloj estas vera bezono de internacia komunikado - kvazaŭ la laboristo aŭ kamparano ne rajtus de sia stablo aŭ terpeco ĵeti rigardon mal- proksimen: „La plej multaj civitanoj laboras stabile en fiksa loko kaj ne bezonas tro ofte havi leteran korespondadon kun ekster- iando."[1129] Kaj, tute sekvante la tradicion de siaj antaŭuloj, Gramsci senkaŝe predikas eŭrop-centrismon kaj favoras la for- puŝadon de ph malgrandaj lingvoj.

4.3.5. Lenin kajla naciaproblemo

Pri la estonteoo Gramsci nomis interalie la eblecon, ke ĉiujn ekzistantajn iingvojn superos la iingvo „de la unua lando, kiu konstruos la sodalismon". Hu ĉi rimarko estas notinda pro la fakto, ke la artikolo de Gramsci aperis nur kelkajn monatojn post la Oktobra Revolucio. La fondiĝo de Soveta Ruslando estis evento, kiu inspiris la komunistojn de ĉiuj landoj al la espero, ke la tutmonda revolucio ne plu estas malproksima. Kaj en tia atmosfero povis prosperi ankaŭ atendo, kiun en marto 1919, dum la Unua Kongreso de Komintern en Moskvo, jene formulis la franca delegito Jacques Sadoul:

Kamaradoj! Mi devas multe pardonpeti, ke mi parolas nek la germa- nan, la lingvon de internacia socialismo, kiel ĝin hieraŭ nomis kama- rado Zinov'ev, nek la rusan, la lingvon, kiu jam morgaŭ estos tiu de internacia komunismo. Mi regas iom flue nur la francan, kiu bedaŭ- rinde almenaŭ momente devas esti nomata la lingvo de iama revolu- cio.[1130]

Per tio ni venas al pritrakto de la demando, kiel evoluis en Soveta Ruslando la rilato inter la marksisma teorio kaj la Esperanto- movado. Estas evidente, ke tiucele necesas unue konsideri la pozicion de Lenin.

Kiel antaŭe aliaj teoriistoj de socialismo, ankaŭ Lenin imagis kiel finan celon de socialismo la „unuiĝon, alproksimiĝon, inter- miksiĝon de la nacioj"[1131]:

La celo de socialismo estas ne nur likvidi la etŝtatismon kaj ĉian sin- apartigon de nacioj, ne nur interproksimigi la naciojn, sed ankaŭ kun- fandi ilin.^

Li ekspiicite bonvenigis la „ asimiliĝ-procezon de la nacioj" kiel „potencan historian progreson"[1132]; ĝi nome konsistigas „unu el la plej grandaj pelfortoj, kiuj transformas la kapitalismon en la socialismon".[1133] Kiu kontraŭe - kiel la judaj bundistoj - parolis pri danĝero de asimilismo, tiu por Lenin estis nenio alia, ol „naciista etburĝo".[1134] La marksismo ŝajnis al li neakordigebla kun ĉia naciismo:

La marksismo metas en la lokon de ĉia naciismo la interaaciismon, la kunfandiĝon de ĉiuj nacioj al pli alta unuo, kiu antaŭ niaj okuloj kreskas kun ĉiu fervoja kilometro, kun ĉiu internacia trusto, kun ĉiu (interaacia laŭ sia ekonomia aktivado, sed ankaŭ laŭ siaj ideoj kaj stre- badoj) laborista asocio.

Aliflanke, Lenin konsciis - pli ol la aŭstraj teoriistoj - la ekster-

ordinaran signifon de la nacia problemo por la revolucia strategio

de marksismo. Lin koncernis precipe la situacio en la cara regno,

kie la epoko de nacia (burĝ-demokrata) revolucio, karakteriza

por la landoj de okcidenta Eŭropo, ankoraŭ ne estis finita kaj kie

estis praktikataj aparte naŭzaj formoj de nacieca subpremo. Ĉar

la naciaj minoritatoj ribelantaj kontraŭ la cara politiko de rusigo

krome estis apenaŭ utiligata potencialo, Lenin opiniis neevitebla

revizii la marksisman pozicion rilate al la nacia problemo. Unue,

li subtenis limigitan kunlaboron kun la liberala burĝaro de

Ruslando: Kiom tiu pledas por demokratia solvo de la nacia pro-

blemo, ĝi trovu apogon flanke de la partio de la proletaro. Due, li

forte esprimis la tezon, ke la laborista klaso batalu por samraj-

teco de la nacioj, ke ĉia subpremo de naciaj minoritatoj malakor-

das kun la proleta demokratio kaj ke necesas garantii eĉ la rajton

de subpremataj naciecoj je ŝtata secesio. La senkompromisa sin-

teno de Lenin kulminis en la fama frazo „Nenia privilegio por ia

nacio, por ia lingvo!".^J

La pozicio de Lenin en la nacia demando trovis interne de la

marksista movado konsiderindan reziston. Rosa Luxemburg, en

kies revolucia strategio nur la klasa konscio de la laborista klaso

havis politikan signifon, kondamnis la „memdecidrajton por ĉiuj

nacioj", en 1903 akceptitan en la programon de Rusa Socialde-

mokrata Partio, kiel „metafizikan frazon"[1135] Responde, Lenin konfesis, ke tiurilate temas pri „escepto de nia ĝenerala premiso de centrismo", sed insistis, ke ĝuste tia escepto estas „absoiute necesa konsidere al la grandrusa reakciega naciismo" kaj sekve devas esti principo valida almenaŭ en lia partio.[1136]

Tamen, Lenin pledis por internacia revolucia levigo de la pro- letaro kaj uzis la propagandon de la rajto je memdecido kiel rimedon utilan por tiu celo, kaj en tio li tute sekvis la tradicion de Marx kaj Engels. Troa indulgo kontraŭ naciaj sentoj estis al li fremda. Li akre kritikis la esperojn de la aŭstroj Otto Bauer kaj Karl Renner pri paca, nerevolucia solvo de la nacia problemo. Laŭ li, per ties postulo pri „naci-kuitura aŭtonomio", t.e. pri transdono de ekzemple la lernejoj en la manojn de unuopaj naciecoj, malfortigas la internacia batalforto de la laborista klaso kaj endanĝeriĝas la internaciisma fincelo de socialismo.[1137] Ansta- taŭ kaptiĝi de iluzioj pri „la ,nacia' unueco de proletaro kaj bur- ĝaro"[1138] la laboristoj kunligiĝu en unuecaj, ne laŭnaciece apartigi- taj organizaĵoj.[1139] Lenin forte oponis transigon de la principo de memdecido al la partio; kontraŭe, la strukturo de la partio nepre devas esti centrisma. La „kunfandiĝo de la laboristoj de ĉiuj naciecoj de ŝtato en unuecajn proletajn organizaĵojn"[1140] servu kiel ia prototipo de la estonta komunisma ideala Ŝtato. En tio ĉi evi- dentiĝas, ke por Lenin same kiel por Marx, eĉ se la unua havis pli da kompreno por naciaj aspiroj, prioritaton havis la kohereco de la socialisma movado kaj ke, post la venko de socialismo interne de la unuopaj naciecoj, tiuj ree devus - libervole - kunfandiĝi.

La 15an de novembro 1917, kelkajn tagojn post la Oktobra Revolucio, la nova soveta registaro gvidata de Lenin publikigis „Deklaron pri la rajtoj de la popoloj de Ruslando", kiu promesis al la nerusaj naciecoj „egalecon kaj suverenecon" kaj la rajton „je libera memdecido inkluzive ia secesion kaj formiĝon de sen- dependa ŝtato".[1141] La deklaro estis subskribita de Lenin kaj de lia popolkomisaro pri naciecaj aferoj, Stalin. Jam neionge poste, en januaro 1918, tiu iasta malkaŝe proklamis, ke la memdecido devas esti rimedo en ia batalo por socialismo kaj estu permesata nur laŭ postulo „de ia laborulaj amasoj de ia koncerna nacio".[1142]Tiu ĉi interpreto, kiu ebligis kontraŭi deziron pri memdecido kvazaŭe nur esprimitan de ia burĝaro, ja ne eniris ia konstitucion de Rusa Socialisma Federativa Soveta Respubliko (de junio 1918); ia federacia ideo venkis. Sed praktike ia politiko de ia par- tio rilate al ia naciaj minoritatoj evoiuis en tia maniero, ke Lenin observis ĝin ekde 1919 kun kreskanta malplezuro.

Ekestis forta disputo inter Lenin kaj Stalin, precipe pro ia per- forta reenpreno de Kartvelio. Kvankam fine de 1922 estis akcep- tita lia projekto de konstitucio de Unio de Socialismaj Sovetaj Respublikoj - kontraŭ ia opozicio de Stalin, kiu volis konsenti al la aneksitaj respublikoj aŭtonomion nur interne de RSFSR, Lenin kredis sian vivoverkon minacata per ia burokrat-centrisma starpunkto de Stalin. En tri notoj, publikigitaj nur en 1956, ii esprimis sian zorgon, „ke ia ,libereco de eksiĝo el la Unio' ... montriĝos senvalora paperpeco", se la nerusaj naciecoj ne estas sufiĉe protektataj kontraŭ la „rusa aparato". Lenin admonis, ke oni zorge diferencigu „inter la naciismo de subpremanta nacio kaj la naciismo de subpremata nacio", kaj avertis ne subfosi la partian aŭtoritaton „eĉ nur per la plej malgranda bruteco kaj maljusto kontraŭ niaj propraj nerusaj popoloj".[1143] Lenin ne iasis dubon pri tio, ke la grandrusan ŝovinismon li konsideras la ĉefa danĝero por la proleta internaciismo. Antaŭ ol li mortis en januaro 1924, ii fojfoje ŝajnis malesperi pro la kontraŭdiroj inter teorio kaj praktiko en la nacia demando, tamen ne konsciigante al si, ke jam lia fido pri la integriga efiko de la revolucio implicis limigon de la rajto je secesio, ke li mem nomis la federacion eks-plicite „transira formo al la plena unueco de la laboruloj de di- versaj nacioj '[1144] kaj ke la sistemo de alcentrigita partia kontrolo, kreita de li, gardas kontraŭ kompreno de la memdecidrajto kiel invito al la naciecoj apartiĝi de la soveta regno kaj tiel do mal- akcepti la benojn de socialismo.

337

Malgraŭ ĉio, la egaleca ideologio restis viva ankaŭ post la morto de Lenin. La koncepto de samrajteco de nacioj kaj lingvoj ebligis al la nerusaj respublikoj emfaze akcenti, apogante sin sur Lenin, siajn proprajn politikajn, ekonomiajn kaj kulturajn inte- resojn. Multaj iam subpremataj minoritatoj fakte travivis kultu- ran renaskiĝon.

Kiom la partio klopodis pri solvo de la nacia problemo kaj kiajn praktikajn sekvojn havis la egaleca ideologio, sendube sur neniu alia kampo iĝis tiel evidente kiel sur tiu de la lingvo. Lenin ripete atentigis pri la eksterordinara signifo de tiu ĉi aspekto. Li pledis, ke la loĝantaro estu provizita per lernejoj, en kiuj la ins- truo okazas en la lingvo gepatra[1145], kaj en februaro 1920 persone instrukciis al Stalin zorgi pri tio, ke en ĉiuj armeaj ĉefkomandejoj estu interpretistoj: „Tio estas nepre necesa - rilate la lingvon ĉia cedo kaj kiel eble plej granda samrajteco."[1146] Tre akre li turnis sin kontraŭ „deviga ŝtata lingvo", do kontraŭ malkaŝe prokla- mata unuarangeco de la rusa.[1147] Tiun ĉi pozicion li des pli decide defendis, ĉar samtempe li estis konvinkita, ke la loĝantoj de Ruslando, se liberigitaj de ĉia premo, mem ekkomprenos, kiajn avantaĝojn alportas al ili la scio de la rusa lingvo: "... la bezonoj de la ekonomiaj interrilatoj per si mem decidigos pri tiu lingVo de koncerna lando, kies scio pro la komercaj rilatoj estas avantaĝa por la plimulto."[1148]

Kiam Lenin lige kun la lingva demando denove substrekis sian perspektivon de „kiel eble plej granda interproksimiĝo de la nacioj"[1149], lia rigardo estis fiksita al la situacio interne de

Ruslando. Li ne postlasis precizajn eldirojn pri tio, kiel kaj kien evoluos en tutmonda skalo la procezo de unueciĝo sur la kampo de lingvoj. La formigo de monda lingvo ne estas eksplicite traktita. La laste citita prognozo evidente rilatis nur al Ruslando. Sed ĝi ne ekskludas la interpreton, ke Lenin kalkulis pri simila, ekonomie diktita solvo de la problemo de internacia komuni- kado.

Fakte, ŝajnas, ke tiupunkte Lenin samopiniis kun Kautsky, kiom ajn li krome kondamnis ties grandŝtatisman pensadon. En skiza resumo de referaĵo pri la nacia problemo troviĝas tabelo, kiun Lenin evidente transprenis de Kautsky, pri la kreskanta signifo de la angla, iom malpli ankaŭ de la franca kaj germana; interkrampe estas aldonita la frazo: „Mondlingvo estos eble la angla, eble + la rusa".[1150] Simile esprimiĝis Lenin kvar jarojn poste, kelkajn monatojn post la Oktobra Revolucio, kiam Carl Lindhagen, la urbestro de Stockholm, demandis iin, ĉu la soveta registaro pretus aliĝi internacian konvencion pri la enkonduko de mondlingvo (Lindhagen celis Esperanton) en ĉiujn lernejojn. „Ni jam havas tri mondlingvojn", lakone respondis Lenin, „kaj la rusa iĝos la kvara." Artefaritan lingvon Lenin ĉiuokaze ne pre- nis en konsideron.[1151]

Ke en la teorio de Lenin ne estis loko por internacia lingvo kia Esperanto, eble plej klare montras lia priskribo de la karaktero de internacia kulturo. Okaze de kritiko de judaj socialistoj li sub- strekis en 1913, ke sub „internacia kulturo de la demokratismo kaj laborista movado tutmonda" li komprenas la kunigon de la demokratiaj kaj socialismaj elementoj de la unuopaj naciaj kul- turoj, ne - kiel oni fuŝkomprenis - „sennacian kulturon, kiu rajt- as esti nek rusa nek juda nek pola, sed nur simple kuituro". Interne de ĉiu nacia kulturo la batalo inter la burĝaj kaj proletaj elementoj okazas per la „indiĝena" lingvo. Sekve, malgraŭ la for- miĝo de laboristklasa internaciismo la naciaj kulturoj kaj lingvoj pluekzistos.[1152] Lenin neniam pensis pri kulturo tute senigita de nacieco, kies esprimilo eventuale estus Esperanto[1153], kaj pro tio impresas kurioze, se fojfoje sovetaj esperantistoj klopodas pre- zenti lin kiel simpatianton de Esperanto.[1154] Nedubeble, Drezen en 1934 estis pli bone informita, klare konstatante: „Lenin ne sciis internacian lingvon kaj neniam detale interesiĝis pri la movado por la internacia lingvo."[1155].

A1 tio konformiĝas ankaŭ eldiro de Lenin, kiun raportis iu E. Didrikir. En somero 1913 dum prelego en Bern pri la nacia pro- blemo Lenin, laŭ Didrikil', deklaris interalie:

La revoj pri artefarila kreo de unusola internacia lingvo, de ia „Esper- anto" aŭ „Volapŭk", estas utopio. Ne artefarite estos kreita la lingvo de la estonta socio. La problemo pri la lingvo povos esti solvita en unu el du specoj. Aŭ fariĝos universala por ĉiuj popoloj unu el la lingvoj de la grandaj kulturaj nacioj: la angla, germana, franca kai eble rusa. Aŭ ĉiuj popoloj ellernos tri-kvar lingvojn kaj posedos ilin/

La atesto de Didrikil' ŝajnas tute kredinda, des pli ĉar ĝi ne estas la sola, kiu aludas similecon inter la ideoj de Kautsky kaj Lenin pri la tutmondiĝo de grandaj naciaj lingvoj. Se temas pri la rilato de Lenin al Esperanto, lia fratino Maria Ul'janova karakterizis ĝin en 1928 kiel nete negativan:

Vladimir Il'iĉ plurfoje parolis pri Esperanto kaj tre malfavore, konsi- derante ĝin tro artefarita, simpligita, malviva. Ni plurfoje parolis pri lingvo, li estis granda scianto de lingvoj kaj volonte mergiĝis en vort- arojn. Li nur esprimis la opinion, estis nelonge antaŭ lia malsano, ke devus esti enkondukita ĝenerala alfabeto, kio kompreneble ankaŭ okazos post la revolucio. Estas konsilinde, ke la kamaradoj argumen- tante favore al Esperanto prefere ne apogu sin sur Lenin, kies vid- punkto tiurilate estas al ili tute nekonata.[1156]

La aktuala okazo por tiu ĉi admono estis la populareco de Esper- anto en la internacia laborista korespondado, al kiu Maria Urjanova kontraŭmetis la pli grandan utilon de la uzo de naciaj lingvoj. Sed jam dum ankoraŭ vivis Lenin, la sovetaj esperant- istoj ne faris ai si iluziojn pri lia sinteno.[1157] Ofte la varbado por Esperanto en partiaj rondoj eĉ nur pro tio ne trovis reefton, ĉar la verkoj de Lenin ne entenis opiniesprimon pri la temo.[1158] Kaj pli maibone: Se gvidaj bolŝevikoj diris sian opinion pri Esperanto, la juĝo estis kondamna. Ekzemple, Nikolaj Buftarin, la brila teo- riisto, skribis en 1920:

... el la marksisma vidpunkto ekzistas 99,9% ŝanooj por ĝia realigo [de komuna lingvo] per komplete alia [ne artefarita] vojo. Provoj serioze starigi la demandon pri intemaria lingvo estus plene analogaj al la pro- voj unuerigi rasajn trajtojn pere de formala devigo por membroj de Komunista Partio de la blanka kaj flava rasoj edzinigi negrinojn kaj papuaninojn.[1159]

Alia, ne malpli eminenta partigvidanto, Grigorij Zinov'ev, en parolado antaŭ partiaj funkciuloj en Petrogrado (1923) riproĉis al la adeptoj de Esperanto facilaniman aliron al la problemoj de lingvo kaj nacio:

Necesas kompreni, ke la nacia problemo estas ege pli granda pro- blemo, de pli granda skalo, ol la problemo pri armeaj komitatoj, ĝi estas problemo esenca, problemo de homa komunvivado. Ekzemple vi ne neniigos la diferencon de lingvoj. Ekzistas tiaj stranguloj, kiuj diras, ke sufiĉas verki libreton je esperanto, en kiu unu vorto estas angia, kaj krome fuŝita, alia franca, tria rusa ktp. - kaj estas lingvo, kiun parolos la tuta mondo. Certe tiel povas paroli nur stranguloj. La samo rilatas al la nacia problemo. Ne estas eble la nacian problemon neniigi, ĝi ekzis- tos ankaŭ post konkero de la povo de la Proletaro dum jaroj kaj jarde- koj, ĝi estas esenca problemo de la homa kunvivado.[1160]

Ĉirkaŭ la sama tempo ankaŭ Nadeĵda Krupskaja, la edzino de Lenin, turnis sin eksplicite kontraŭ Esperanto. Sia elpaŝo estis malpli ideologie kolorita, sed konsistigis klaran malaprobon de ĉiaj „kultutrevoluciaj" eksperimentoj pri Esperanto ĝuste pro sia pragmata firmigo de la prioritatoj validaj en Soveta Ruslando: Estas sensence elspezi tempon por la lernado de Esperanto en lernejo. Oni devas ellerni la lingvojn de la progresemaj nacioj, kiuj tutmonde estas plej multe disvastigitaj, tiujn lingvojn, en kiuj estas verkita la plej multa scienca kaj socialisma literaturo. Tiaj lingvoj estas la angla, ger- mana kaj parte franca.[1161]

4.3.6. Stalin, Marr kaj la praktika agado de SEU

La soveta Esperanto-movado, se temis pri la teoria bazo de ĝia laboro, troviĝis do en kiel penseble plej malfavora elirpozicio. Drezen, la gvidanto de SEU, dekomence konsciis pri tio. Jam en 1922 li verkis broŝuron, kiun li nomis „provo de materiisma sur- bazigo de la problemo" de internacia lingvo.[1162] Pro tiu ĉi provo Drezen rikoltis primokon de la anarkiisto Futerfas, kiu lin atenti- gis, ke li „havas kontraŭ si ĉiujn aŭtoritatojn de Marksismo' .[1163]Fakte, en tia situacio ŝajnis pli prudente (kion celis ankaŭ Dre- zen) rezoni pure pragmate kaj elstarigi la argumenton, ke Esper- anto estas same nemalhavebla helpilo kiel la telefono aŭ aviadilo kaj sekve tute ne bezonas eksplicite marksisman pravigon.[1164]

Post kiam Drezen sukcesis elimini la adeptojn de neŭtralismo kaj la anarkiistojn (inter tiuj ankaŭ la kritikinton de sia broŝuro), la disvastiĝo de Esperanto, kiel konate, mirinde progresis en Soveta Unio. La lingvo servis kiel ŝatata rimedo por plifaciligi la kontaktojn kun la ekstera mondo, kaj inverse la esperantistoj profitigis sian „naivan kosmopolitismon" pli kaj pli al kreskigo de la prestiĝo de Soveta Unio inter siaj eksterlandaj samlingvanoj. La suspektemo de oficialuloj malkreskis tiugrade, kiel Esperanto montriĝis taŭga rimedo por plenigi per vivo la desupre akcelatan ideon de internacia laborista korespondado. Dum kelkaj jaroj SEU povis ankaŭ profiti de tio, ke la Partio permesis certan agii- berecon en kulturaj aferoj kaj ne opiniis necesa aŭ oportuna ekzameni la diversajn formojn de arta kaj literatura aktivado daŭre pri tio, ĉu ili harmonias kun la doktrino.

Tio tute validas ankoraŭ por la unuaj jaroj de la regado de Sta- lin; fakte la prospero de SEU nur komenciĝis post la morto de Lenin. Ankaŭ la prioritat-ŝanĝo en la soveta politiko - de la espero pri revolucio en aliaj landoj al konstruo de socialismo enlanda - unue ne malfaciligis la laboron de la Esperanto- movado. Male: Eĉ sur la tikla kampo de teorio okazis renverso de prioritato, kiu ŝajnis pli avantaĝa por la esperantistoj. Gin kaŭzis teoria elpaŝo de Stalin.

En sia traktaĵo „Marksismo kaj la nacia demando" de 1913 Stalin priskribis la estontecon de nacio kaj lingvo tute laŭ la senco de Marx (kaj Lenin), aprobe citante el la Komunista Manifesto frazojn kiel „la naciecaj apartiĝoj kaj antagonismoj de la popoloj pli kaj pli malaperas" kaj „la regado de la proletaro eĉ pli malape- rigos ilin".[1165] Sed la proksimeco de tiu ĉi vizio al la realo jam obskuriĝis en la unuaj jaroj post la Oktobra Revolucio, kiam la bolŝevikoj proklamis sian naciec-politikan programon kaj komencis sisteme akceli la kulturojn kaj lingvojn de la minorita- toj subpremitaj sub la cara reĝimo. Kvankam Stalin interpretis la rajton je nacia memdecido malsame kiei Lenin, ia procezo de dis- floro de la naciaj kulturoj daŭris ankaŭ dum lia regado.

La sekvo estis, ke Stalin vidis sin devigita esprimi starpunkton pri la demando, kiamaniere tiu procezo kontribuas al la komu- nisma fincelo de unueca ĝenerale homa kulturo. Li tion faris en majo 1925: Ambaŭ ne estas reciproke ekskluzivaj, ĉar „la nacia kulturo de la popoloj ne nuligas, sed kompletigas kaj riĉigas la ĝenerale homan proletan kulturon". Kontraŭdiron inter la pro- gramo de nacieca disvolvo kaj la komunisma fincelo li neis, stari- gante la faman formulon: „Proieta laŭ sia enhavo, nacia laŭ sia formo - tio ĉi estas la ĝenerale homa kulturo, kiun alproksimiĝas la socialismo."

Stalin, kiu samjare proklamis sian teorion de „konstruado de socialismo en unu iando", do pravigis la politikon de nacieca dis- volvo kaj samtempe klopodis nebuligi sian teorian direktoŝanĝon per la aserto, ke la Partio gardanta pri la „proleta enhavo" sufiĉe garantias la vojon al kvazaŭe universala, fakte tamen nur tutso- veta komunaĵo. Pri la komunisma fincelo kiel priskribita de antaŭaj teoriistoj Stalin parolis malentuziasme:

Oni parolas pri tio (kiel ekzemple Kautsky), ke en la periodo de socia- lismo estos kreita ĝenerale homa universala lingvo kaj ke ĉiuj aliaj lin- gvoj formortos. Mi malmulte kredas je tiu ĉi teorio de ĝenerala lingvo. La sperto ĉiuokaze ne favoras, sed kontraŭas tiun ĉi teorion. Ĝis nun estis tiel, ke la socialisma revolucio ne malmultigis la nombron de lingv- oj, sed plimultigis ĝin, ĉar, ekskuante la plej profundajn malsuprojn de la homaro kaj levante ilin al la politika areno, ĝi vekas al nova vivo tutan aron da novaj, pli frue tute ne aŭ malmulte konataj naciecoj.[1166]

Stalin unuafoje per tio aŭtoritate traktis temon, kiu kompreneble rekte tuŝis la sovetajn esperantistojn. Li forĵetis la ideon de uni- versala lingvo, sed faris tion en kunteksto, kiu ne estis tiel mal- kuraĝiga por la esperantistoj, kiel eble ŝajnis unuarigarde. Nome, Stalin sin distancigis de Kautsky, kiu estis pensinta pri la universaliĝo de unu aŭ pluraj grandaj naciaj lingvoj, kaj li nomis la formiĝon de tutmonda lingvo samspeca kun la malapero de ĉiuj aliaj lingvoj, kion ĝuste ne celis la adeptoj de mondhelp- lingvo. Tial por la sovetaj esperantistoj ne estis malfacile aklami al Stalin pro lia malaprobo de ĉia asimilada forpuŝo de lingvoj kaj laŭdi lin kiel antipodon de la proletkultura teoriisto Bogdanov, kies sinteno pri la evoluo de lingvoj estis same „grandpotenc- ŝovinisma" kiel tiu de Kautsky.[1167]

Aliflanke, kvankam la deklaro de Stalin instigis la esperant- istojn emfazi sian starpunkton, ke neniu nacia lingvo iĝu mond- lingvo, kaj memorigi pri la rezisto de Lenin kontraŭ privilegiigo de iu lingvo, ne estis pretervidebie, ke en ĝi tute mankis interna- cia perspektivo de la estonta evoluo de lingvoj kaj ke do tio, pri kio speciale zorgis la esperantistoj, estis komplete malkonside- rata. Tiu manko estas des pli atentinda pro la fakto, ke ĉirkaŭ la sama tempo la demando de mondlingvo estis metita, kun pozitiva tendenco, en la diskuton de alia flanko - de soveta lingvisto, kies nomo pli kaj pli ofte estis menciata en la sekvantaj jaroj: Nikolaj Marr.

En fakulaj rondoj Marr estis konata ekde 1908 pro sia t.n. jafe- tida lingvoteorio. Filo de skota patro kaj kartvela patrino, li aser- tis, ke la kaŭkazaj lingvoj kune kun la sumera kaj vaska lingvoj konsistigas la jafetidan lingvofamilion kaj ke la hindeŭropaj lin- gvoj estiĝis rezulte de transformo de tiuj jafetidaj lingvoj. Pli ĝenerale, Marr parolis pri unueca, laŭŝtupa lingvoevolua pro- cezo, iranta de amaso da primitivaj dialektoj al ĉiam pli grandaj lingvo-unuoj; la diversajn ekzistantajn lingvojn li komprenis kiel diversajn ŝtupojn de unueca evoluo. Aparte fama iĝis la tezo de Marr, ke la vortoj de ĉiuj lingvoj originas en la kvar sonaj ele- mentoj sal, ber, jon kaj roŝ. Krome, elirante de la konstato, ke la lingvo estas socia fenomeno, Marr konsideris ĝin parto de la superstrukturo, dependa de la ekonomia bazo en la socio. Li sim- ple neis, ke ekzistas naciaj lingvoj, kaj insistis, ke la lingvo deko- mence estas klasa.

Marr ne trovis grandan entuziasmon por sia teorio inter la lin- gvistoj. Parte pro ties kontraŭstaro aŭ ignoro li pli kaj pli prezen- tis sin avangarda batalanto kontraŭ la „burĝa hindeŭropa lingv- okomparo". Dum komence ha teorio apenaŭ havis elementojn konsidereblajn kiel marksismajn, ekde ĉ. 1926 Marr nutris la interpreton, ke, ĉar haj ideoj celas revoluciigi la lingvistikon, ih almenaŭ konformiĝas al la marksismo. Kaj ĉar la pensado pri laŭŝtupa evoluo de lingvoj kaj pri ilia dependeco de la ekonomio inkluzivis la kredon, ke sociaj revolucioj transformas ankaŭ la lingvojn, ne estas surprize, ke li traktis ankaŭ la demandon, kio estas la fina celo de lingva evoluo - pli precize, kia estas la lingva rezulto de la tutmonda establiĝo de socialismo. Tiurilate Marr estis konvinkita, ke la evoluprocezo kulminos en unulingveco.[1168]Li deklaris:

La estonta unueca, universe esprimpova, lingvo - estas senevita post- ulo de la estonta senklasa kaj sennacieca unueca komunhoma socio.

Marr do proklamis perspektivon, kiu ĉe Stalin ne aperis kiel reala ebleco; samtempe li disvolvis ideojn pri la karaktero de la pro- cezo de unueciĝo, kiuj ne harmoniis ĝuste kun la samaj tezoj, kiujn Stalin kondamnis por bazi sur tio sian diferencan, principe malaproban sintenon pri universala lingvo. Marr, nome, tute ne pensas pri iu el la ekzistantaj lingvoj:

Apartaj lingvoj, kiom ajn ili estu imperialisme disvastigitaj, neniam fariĝos tiu estonta unueca lingvo. Falis ĉiuj antaŭe estintaj mondling- voj, falos ankaŭ ĉiuj nun florantaj aŭ proksimiĝantaj al plena disfloro, grandaj kaj malgrandaj, laŭ la nombro da parolantaj en ili homamasoj, lingvoj, sendepende ĉu ili estas kreaĵoj de superaj soci-tavoloj, ĉu pli potencaj produktaĵoj de la amasoj mem.

La amasoj, laŭ Marr, mem havas la eblon kaj kapablon rapidigi la procezon de lingva unueciĝo per intervenoj en la ekzistantajn lingvojn aŭ eĉ sendepende krei la „perfektan universalan lingvon de la homaro". Tiu ĉi starpunkto - la jesado de artefarita interve- nado en lingvon - ŝajnis tre proksima al tiu de la esperantistoj. Tamen, Marr aldonis, ke unue la scienco devas esti en pozicio gvidi la amasojn kaj direkti ilian strebadon al lingva unueco en la ĝustajn vojojn. Esperanton li konsideris maksimume indico pri tio, ke la tendenco al mondlingvo funde jam kuŝas en la amasoj: La vivo certe ne atendas kaj aperas diversaj surogatoj, simile al Esper- anto, Ido, ktp.[1169]

La tezoj de Marr pri estonta universala lingvo, disvastigitaj ankaŭ per la populara gazetaro, ekzemple la revuo Ogonek, multe pli forte ekscitis la atenton de la sovetaj esperantistoj, ol la ĉiuokaze ne publike diskutebla elpaŝo de Stalin. Ilia kerna argu- mento reage al Marr estis: „Ni... ne pretendas... ,sciencecon' en nia lingvo, ni zorgas kaj celas nur, ke nia lingvo servu al niaj bezo- noj, ke nian lingvon uzu la amasoj, ĉar ĝuste dum la amasa uzado efektiviĝos la kreo-procedo de 1' estonta mondlingvo, ĉar ĝuste per tiu vojo de la amasa iingvo-uzado ni akcelas la senevitan his- torian procedon."[1170]

Tia sinteno estis karakteriza por la esperantistoj esence jam de la tempo de Zamenhof. Reage al tiuj sciencistoj, kiuj opiniis Esperanton reformenda aŭ entute kontestis ĝian vivkapablon, oni emfazis la unuavican neceson sukcese elprovi la lingvon en la praktiko; ju pli da adeptoj akiros Esperanto, des pli rapide estos malpravigitaj la teoriaj postuloj de la lingvistoj. Tio estis saĝa taktiko, kaj ĝin sekvis ankaŭ SEU, kiam ĝi, vidante la malfacila- ĵon teorie pravigi Esperanton sur marksisma bazo, donis priori- taton al fortikigo de la propra organizaĵo kaj demonstris la praktikan valoron de la lingvo.

Tiel longe, kiel Esperanto estis plejparte ignorata de lingvo- sciencistoj[1171] kaj kiel la Partio ne esprimis ideologian malfidon, tiu taktiko ŝajnis promesi sukcesojn. Skeptikuloj kiel Lunaĉarskij, la popola komisaro pri klerigo, konfesis en 1926, ke „la faktoj parolas por Esperanto".[1172] Sed kiam pro la tezoj de Marr la pro- blemo de estonta mondlingvo eniris la publikan diskuton, SEU pli-malpli frue devis demandi sin, ĉu ĝi ne ŝuldas al sia intertempe atentinda organiza forto respondajn atingojn ankaŭ sur teoria kampo.

4.3.7. Porla konstruo de marksisma lingvistiko

Fakte, de 1926 notinde kreskis ia teoria interesiĝo. Tiujare en la ŝtata eldonejo aperis, sub redakto de Drezen, artikol-kolekto pri Esperanto.[1173] De oktobro 1926 SEU publikigis plian revuon, kies kontribuaĵoj temis ĉefe pri teoriaj demandoj de internacia lingvo.[1174] Jam ĝia unua numero respegulis konsiderindan memfi- don de la asocio: Riproĉojn kontraŭ la „oficiala lingvoscienco", kiu malatentas la fenomenon de disvastiĝo de internacia lingvo, sekvis la alvoko por kreo de „nova lingvoscienco libera je ajna fetiĉismo". Kaj en tiu tasko precipe kunlaboru la proietaj esper- antistoj, por ke Esperanto ricevu teorian apogon per la nova, marksisma iingvoscienco.[1175]

La aŭtoro de la menciita enkonduka artikolo, la belorusa ĵur- nalisto kaj universitata docento Efim Spiridoviĉ, poste publikigis serion da artikoloj pri la teorio de lingva evoluo. En tiuj, li dife- rencigis inter kvar epokoj: Post la epoko de popolaj dialektoj evoluis la naciaj literaturaj lingvoj, sekvas la epoko de mondhelplingvo, kaj je la fino de tiu ĉi evoluo estos la universaia lingvo de la homaro en la epoko de komunismo. De epoko al epoko, laŭ Spiridoviĉ, montriĝas la lingva progreso: de disigiteco al unueco, de nekonscia (natura) al konscia (arta) lingvokreo, de komplikeco al simpleco en la strukturo kaj de malriĉo al riĉo en la lingva esprimpovo.[1176]

Rilate la estontan lingvo-evoluon, kiu lin plej multe interesas, Spiridoviĉ maiakceptas la eblecon, ke la lingvoj sub la influo de la ekonomia evoluo „nature" atingos sian unuecon. Ja okazas kreskanta internaciiĝo de ekonomio, kulturo kaj penso; ankaŭ multiĝas la nombro de internaciaj terminoj, komunaj al la naciaj lingvoj. Sed restas granda kontraŭdiro: Pro sia „arkaika strukturo" la naciaj lingvoj ne kapablas plene respeguli la inter- nacian karakteron de la moderna pensado. Por solvi tiun kon- traŭdiron necesas lingva revolucio, nome „la konscia enmiksiĝo de la rado".[1177]

Aktuale, la kontraŭdiro estas plej evidenta en Soveta Unio, kie akorde kun la deklaroj de Lenin la lingvoj de iam subprema- taj popoloj evoluas al literaturaj lingvoj, dum aliflanke estas kreskanta bezono pri unueca lingvo. Ne aludante la eblecon de alternativo, ekzemple per la rusa, Spiridoviĉ asertas, ke tiun kon- traŭdiron venkas la „helpa lingvo internada". Ĝi estas la lingvo de la „transira epoko", dum kiu la nadoj interproksimiĝas, kaj samtempe preparas la vojon al la epoko de komunismo, de la „kunfluiĝo de nadoj", kiam ekzistos la - plene artefarita - uni- versala lingvo.[1178]

Pri la soveta Esperanto-movado Spiridoviĉ emfazas, ke ĝi jam tiagrade fortiĝis, ke oni ne plu rajtas kontentiĝi per nura propa- gando kaj la praktika apliko de Esperanto, sed ke nun necesas transiri ankaŭ al teoria ofensivo.[1179] Tiurilate h kulpigas la hngv- istojn pri tio, ke ih ĝis nun neglektis esplori la epokojn de lingva evoluo. Ih ne rimarkis, ke en la Esperanto-movado komendĝas nova epoko de la lingvosdenco, kies ĉefa karakterizaĵo estas, „ke la masoj mem prenas sursin la aferon pri la konstruado kaj plua progresigo de sia ĉefa ilo - hngvo".[1180] Eĉ reformuloj en la lingv- istiko kiel Marr rifuzas agnoski tiun ĉi fenomenon. Tial, konklu- das Spiridoviĉ, necesas plene rekonstrui la lingvosdencon kaj atingi, ke la nova, marksisma lingvosdenco firme enkadrigu la teorion de internada helpa lingvo.

La diskuto iniciatita de Marr pri la origino kaj estonteco de la lingvo do konsdigis la sovetan Esperanto-movadon pri ĝia post- restado sur la kampo de teorio kaj inspiris Spiridoviĉ disvolvi sian kuraĝan skemon de lingva evoluo. Sed lin ankoraŭ superis kiel teoriisto la gvidanto de SEU mem, Drezen. Komence de 1928 en laŜtata Eldonejo de Moskvo aperis ampleksa libro, en kiu Dre- zen priskribis la historion de la provoj krei mondlingvon - pre- zentitaj estis 217 projektoj aperintaj antaŭ Zamenhof kaj 245 poste estiĝintaj - kaj nomis Esperanton la krono de la multjar- centa serĉado por internacia lingvo.[1181] Kio estis aparte notinda: Por tiu ĉi verko Marr skribis enkondukon. En ĝi li plendas, ke la demando de artefarita universala lingvo estas priridata ĝuste en sciencaj rondoj aŭ en plej bona okazo elvokas „nemerititan indi- ferenton". Laŭ Marr, la libro de Drezen konfirmas la korektecon de la jafetida tezo pri „artefarita origino de la sona lingvo ĝene- rale" kaj krome kontribuas „al la kolekto de materialoj por adek- vata trakto de la problemo de universala lingvo".[1182]

Tio ŝajnis indiko, ke Marr modifis sian pli fruan skeptikon pri Esperanto. En la sama jaro li publikigis detalan enkondukon en la jafetidan teorion, kiu enhavis eldirojn pri la estonta mond- lingvo, tute akcepteblajn por esperantistoj. Marr parolas pri „demando, eĉ ne minuton prokrastota, de la nova internacia socia konstruado"; oni devas liberigi sin „de la limigitaj, kvazaŭ naturaj rimedoj, kiujn ni disponas". Estas necese

ne paroli pri multnombraj internaciaj, vivaj kaj mortaj, tradiciaj, ĉiam ligitaj al klasa kulturo, kaj ĉiam neeviteble imperiismaj lingvoj, sed pri unu artefarita tuthomara lingvo - kaj ne paroli pri ĝi utopie kaj amator- metiiste laŭ la gusto kaj kun la subteno de la eŭropa imperiismo, sed en vere tutmonda skalo konsiderante la lingvokutimojn kaj interesojn ne nur de la malvastaj supraj tavoloj, sed de la laborulaj amasoj de ĉiuj lingvoj kaj landoj...

La jafetida teorio povas kompreni la estontan lingvon de la homaro nur kiel artefaritan lingvon. Laborante por ĝi, „neniu nacia lingvo, neniu triba lingvo povas esti malkonsiderata, kiom ajn forlasita ĝi ŝajnas esti, ĉar en ili, eĉ la izolaj kaj plene soleci- ĝintaj, konserviĝis por ni ege valoraj, pro la socia agordo de la pasinteco perditaj postrestaĵoj de la atingoj de tutaj epokoj de ĝenerale homa kreado en monda skalo".

Marr neniam precizigis kiel praktike efektivigi tiun grandegan lingvan konstrulaboron, sed li nun almenaŭ konfesas, ke eblas profiti el ĝisnunaj spertoj sur la kampo de lingvokreo:

Tio [la neceso koni la jafetidan teorion] certe ne signifas, ke ni forgesas la fruajn provojn pri kreo de artefaritaj internaciaj lingvoj, la ekziston de artefarita internacia lingvo, kiel la vaste sukcesa Esperanto kaj la lingvo Ido, kvankam tiu nur lastatempe vekis grandan interesiĝon de la esplorantoj. Tio ne signifas, ke ni forturnas nin de ili kiel quantitĉ nĉgligeable, kiel fenomenoj ne meritantaj atenton.[1183]

La anonco de Marr, ke li revenos al ĉi-lasta temo, lia pledo por artefariteco de la estonta mondlingvo kaj lia rifuzo akcepti la eblecon, ke iu nuna, nacia lingvo ludos la rolon de universala lin- gvo en la estonta senklasa socio, donis al parto de la sovetaj esperantistoj sufiĉe da kialoj por rigardi Marr preskaŭ aliancano, por citi lin kiel ĉefatestanton pri la historia praveco de siaj pro- praj celadoj. Esperantlingva broŝuro, eldonita de SAT, eĉ klopo- dis popularigi la ideojn de Marr inter la esperantistoj en ekster- lando.[1184]

Tamen, ne estis tiel, ke la soveta Esperanto-movado havis unuecan pozicion rilate al Marr. Ankaŭ ne regis unuanimeco pri la sinteno al la iingvoscienco ĝenerale. Spiridoviĉ mem, pro sia bloka atako kontraŭ la lingvoscienco, devis aŭskulti kritikon el la propraj vicoj. La juna lingvisto Evgenij Bokarev[1185] instruis lin en la revuo de SEU, ke la lingvoscienco neniel entute rilatas mal- amike al internacia lingvo; tio validas nur por kelkaj skoloj kaj direktoj, ekzemple la romantikistoj, la reprezentantoj de la natura-historia direkto kaj la jungramatikistoj. Sed ju pli terenon gajnas la koncepto, ke la lingvo estas socia interkomunikilo, kaj tiamaniere detruiĝas pli frue regantaj metafizikaj opinioj pri la iingvo, des pii da intereso trovos ankaŭ la ideo de internacia iin- gvo. Guste la plej grandaj reprezentantoj de la sociologia skolo fondita de Ferdinand de Saussure[1186] jesis la bezonon kaj eblon de artefarita lingvo. Konstatante laŭgradan alproksimiĝon de la lin- gvoscienco al la Esperanto-movado, Bokarev decide kontestis la tezon de Spiridoviĉ, ke Esperanto akiros rajtan rekonon nur per kompleta reorganizo de la lingvoscienco.[1187]

En sia respondo Spiridoviĉ insistis, ke la esperantistoj neniel esperu pri subteno flanke de la burĝa, kaduka iingvoscienco, kaj polemike demandis Bokarev, ĉu ii, evidente apartenante al la sociologia direkto, volas „nei la neceson konstrui la lingvoscien- con sur la bazo de marksismo".[1188] Fakte, Bokarev ne estis espri- minta starpunkton pri la demando de marksisma lingvistiko. Tion ii faris preskaŭ unu jaron poste, publikigante novan artiko- ion, „Lingvoscienco kaj marksismo", kiun karakterizis la klo- podo peri inter la kontraŭaj pozicioj.

Bokarev deklaris, ke la marksismo estas la sola metodoiogia kaj filozofia bazo por la lingvoscienco. Sed ankoraŭ tute ne oka- zas konstruo de marksisma iingvistiko. La klasikuloj de marksismo, Engeis, Plefianov, Kautsky, Lafargue kaj Bufiarin, postlasis nur ĝeneralajn eldirojn pri la iingvo. „Pro tio la lingvisti- kaj verkoj, pretendantaj la nomon marksisma, faciie deglitas al vulgarigo kaj deformado de la marksisma metodo." Ankaŭ la jafetida teorio de Marr„ kiun la publiko ofte identigas kun marksisma iingvoscienco ĝenerale, nur kontribuas al la okazonta konstruo; multaj pensoj de Marr ne estas originalaj, lia teorio enhavas gravajn metodologiajn erarojn, kaj krome lin ĉefe inte- resas unu aspekto, nome la paleontologio de parolo. Por marksistaj lingvistoj estas ph grave utiligi la atingojn de la socio- logia skolo, kiujn Spiridoviĉ vane provas ignori. Bokarev espri- mas sian fidon, ke la marksisma iingvistiko dediĉos apartan aten- ton al la Esperanto-movado, „kiu devos iĝi serioza momento en la nuntempa lingvopolitiko". Per tio siavice la esperantistoj estos instigitaj aktive partopreni en la konstruo de marksisma lingvo- scienco, ĉar, kiel opiniis ankaŭ Bokarev: „Nur ĝi kapablas doni al la internacia lingvo stabilan teorian bazon."[1189]

Drezen ne rekte enmiksiĝis en la disputon inter Bokarev kaj Spiridoviĉ. Sed h zorgis, ke la membroj de SEU ricevu orientiĝ- helpon pri la esencaj teoriaj fundamentoj de sia laboro. Fine de julio 1928 la Kvara SEU-Kongreso akceptis tezojn verkitajn de Drezen pri la „vojoj de formiĝo kaj disvastiĝo de la lingvo inter- nacia".[1190] En tiuj estis deklarite, ke la Esperanto-movado ŝuldas sian forton sole al si mem kaj ke ne estas celkonforme „planti" Esperanton desupre. La esperantistoj plue direktu sian esperon „precipe sur la iniciaton de malsupre, sur la kreemon de la repre- zentantoj el la vastaj homaramasoj". Samtempe - postulis la tezoj - necesas, ke „la kreema marksisma penso" faru konklu- dojn el la sukcesa praktiko de la Esperanto-movado kaj ne plu „preterpasu la problemon pri la lingvo internacia per silento".[1191]

4.3.8. Kultura revolucio kaj la dialektiko de Stalin

Fine de la 1920aj jaroj la tempo ne ŝajnis malfavora por ligi la estontecon de Esperanto kun la konstruo de marksisma hngv- istiko, ĉar tiutempe la tuta kultura vivo de Soveta Unio travivis periodon de profunda transformiĝo. Dum la Unua Kvinjarplano (1928-1933), kiu gigantpaŝe antaŭenpuŝis la industriigon, la lando spertis novan kulturan revolucion. Ties ĉefa celo estis kon-duki akriĝintan klasbatalon ankaŭ en la kultura vivo kaj tiama- niere estigi kondiĉojn, por ke la edukado, literaturo, arto kaj scienco povu esti plene metitaj en la servon de socialisma kons- truado. La Partio pli forte uzis la kulturon kiel poiitikan kaj eko- nomian potencfaktoron, ĉesigante per tio plurjaran periodon de relativa trankvilo en la sfero de kulturo.[1192]

Tamen, la kultura revolucio dankis sian elanon ne nur al la gvido de la Partio: Gi samtempe inkluzivis elementojn de sponta- nea ribelado kontraŭ ĉiuj restaĵoj de la pasinteco kaj kontraŭ supozeblaj misevoluoj post la Oktobra Revolucio. La membroj de Komsomolo, ekzemple, vidis en sia „kultura kampanjo", komencita per la batalo kontraŭ analfabetismo, ankaŭ ŝancon por kontentigi proprajn avanc-dezirojn, farante celtabulo de sia agitado prefere alte salajratajn specialistojn kaj privilegiitajn ofi- cistojn. La kontraŭaŭtoritata karaktero de la kultura revolucio estis aparte reliefa en la kampo de sciencoj, kie junkomunistoj furiozis kontraŭ la nerompita, laŭ ili, monopolo de pli aĝaj scien- cistoj ankoraŭ kroĉiĝantaj al burĝaj tradicioj. Per la postulo al „proleta hegemonio" estis ĉesigita la armistico ĝis tiam ekzistanta inter komunistaj kaj nekomunistaj sciencistoj. Ankaŭ sur la kampo de literaturo la „toleremon pri ideologiaj transir-formoj", proklamitan de la Partio en 1925, anstataŭis la kalumniado de dekstraj kunvojaĝantoj. La beletro estis de nun komprenata kiel rimedo por politike reeduki la amasojn - celado, kiun radikalaj „proletaj verkistoj" jam propagandis antaŭ la komenciĝo de la vera kultura revolucio.

353

Aldone al tio, dum la kultura revolucio havis renesancon pli malnovaj vizioj pri la estonta komunisma socio. La jura teoriisto E.B. Paŝukanis jam de 1924 argumentadis, ke en socialismo tute malaperos la malnova, burĝa juro kaj estos anstataŭigita per sociaj principoj. Analoge, la „maldekstraj pedagogoj" ĉirkaŭ V.N. ŜuFgin propagandis estontan formorton de la lernejo, kien la ĉiam pli proksima interligiĝo de leraado kaj produktiva laboro en fabriko kaj kolĥozo preparas la vojon. Multaj el tiuj utopiaj ideoj, al kiuj apartenis ankaŭ projektoj de „socialisma urbo",trovis de post 1928 oficialan favoron kaj subtenon flanke de la Partio, kio tamen ne malofte estis pli sekvo, ol kaŭzo de ilia altir- forto je la amasoj mobilizitaj al la konstruado de socialismo. Ne nur premo, ankaŭ vera entuziasmo pelis la homojn al plenumo de la fiksitaj celoj. La grandegaj sociaj ŝanĝoj tra kolektivigo kaj industriigo refreŝigis la malnovan esperon, ke la formorto de la ŝtato, kiel prognozis Marx kaj Engels, baldaŭ fariĝos realeco. En tiu senco la heroa, suferdona lukto en la jaroj de la Unua Plano akcelis la kredon pri pli bona estonteco en komunismo, kaj kiu ajn opiniis sin kapabla kontribui al konkretigo de la utopio, tiu sentis sin speciale stimulita en la aŭrora atmosfero de la kultura revolucio.[1193] Per tia sento kaptiĝis ankaŭ la sovetaj esperantistoj: A1 ili ŝajnis esti destinita la tasko pentri tiun aspekton de la eston- teco, kiu koncernis la problemon de lingva interkompreniĝo.[1194]

Neatendite baldaŭ estis okazo, kiu nutris inter la sovetaj esper- antistoj la opinion, ke iliaj ĝis tiam modestaj teoriaj ekzercadoj ne nur plene konformas kun la postuloj de la tempo, sed eĉ jam promesas porti fruktojn: En la mezon de la vigla diskutado pri konstruo de marksisma lingvistiko trafis refoja deklaro de Stalin pri la problemoj de nacio kaj lingvo en socialismo.

En raporto al la 16a Kongreso de KPSU, meze de la jaro 1930, Stalin lanĉis atakon kontraŭ tiuj „deflankiĝuloj", kiuj apogante sin sur Lenin opinias, ke „venis la tempo ĉesigi la politikon, kiu konsideras la naciajn apartaĵojn de la popoloj de USSR, kaj transiri al la politiko de asimilado en la intereso de ... interna- ciismo". Por pravigi sian malaprobon de tia politiko Stalin aser- tis, ke „Lenin neniam diris, ke la naciaj diferencoj devas mal- aperi kaj la naciaj lingvoj devas kunfandiĝi en unu komunan lin- gvon en la limoj de unu ŝtato, antaŭ Ja venko de socialismo en tut- monda skaJo". Kiu tion forgesas, diris Stalin, tiu estas kulpa pri grandrusa naciismo, „kaŝata per la masko de internaciismo kaj per la nomo de Lenin". Stalin lerte atentigis pri la dialektiko de la historiaj procezoj. Por la nuntempo, t.e. la periodo de socialisma konstruado en Soveta Unio, estas karakteriza la „fiorado de naciaj kulturoj", dum nur en la estonteco okazos ilia kunfandiĝo „en unu komunan sociaiisman (laŭforme kaj laŭenhave) kultu- ron, kun unu komuna iingvo". Vaiidas, iaŭ Stalin, ia jena for- muio:

Florado de naciaj kulturoj (kaj lingvoj) en la periodo de proleta dikta- turo en unu lando, kun la celo prepari la kondiĉojn por ilia formortado kaj kunfandiĝo en unu komunan socialisman kulturon (kaj en unu komunan lingvon) en la periodo de tutmonda venko de la socialismo.[1195]

Sed Stalin estis trotaksinta la konvinkoforton de sia dialektiko. Dum la kongreso delegitoj demandis lin, kiel iia nuna deklaro akordiĝas kun la parolado de 1925, en kiu ii kondamnis la teorion de universala lingvo.[1196] Klopodante pliprecizigi sian pozicion, Sta- lin neis, ke io estas malklara; ii insistis, ke tute ne estas kontraŭ- diro inter la du eldiroj: La „naci-ŝovinisman" teorion de Kaut- sky, laŭ kiu „ĉiuj nacioj, ni diru en USSR", kunfandiĝos „en unu komunan grandrusan nacion kun unu komuna grandrusa lin- gvo", ii kondamnis kaj ankoraŭ kondamnas. Nome, la demando de formorto de naciaj lingvoj kaj ilia kunfandiĝo ne estas demando interne-ŝtata, sed internacia; dum la konstruado de socialismo en unu lando la naciaj lingvoj neniel formortas, sed plene disvolviĝas kaj ekfloras. Staiin diris, ke rilate tiun punkton li daŭre akceptas la koncepton de Lenin, same kiel rilate la „pii malproksiman perspektivon",

ke en la periodo de la mondskala venko de socialismo... la naciaj lingv- oj neeviteble devos kunfandiĝi en unu komunan lingvon, kiu kompre- neble estos nek la grandrusa nek la germana, sed io nova.[1197]

Eĉ se Stalin tion neis, oni ne povas pretervidi, ke lia opinio tra la jaroj ŝanĝigis. En 1925 li emfazis ekskiuzive la floradon de nacioj kaj lingvoj akcelatan per la socialisma revolucio kaj malakceptis la eblecon de estonta komuna lingvo. Lia posta provo apogi sin tiurilate sur Lenin havis malfortan bazon, ĉar la tezo de Lenin, kiun Stalin citis en la kongreso de 1930, ke „naciaj kaj ŝtataj dife- rencoj inter la popoloj kaj landoj ... estos ekzistantaj ankoraŭ tre, tre longe eĉ post la efektivigo de proleta diktatoreco en la skalo tutmonda^wl, estisproklamita en 1920-jamsubpremode la postrevoluciaj realaĵoj. Antaŭe Lenin - kaj same ankaŭ Stalin en 1913 - ĉiam deklaris, ke la socialismo rapidigos la procezon de asimilado ekirintan jam sub kapitahsmo. Krome, la dialektiko de Stalin ne povas trompi pri tio, ke en 1925 h tute ne diferencigis inter la cirkonstancoj antaŭ kaj post la tutmonda venko de socia- hsmo - ke do ha parolado en 1930 estis provo vuah per retroira interpreto sian ph fruan, por marksisto preskaŭ herezan opona- don kontraŭ la estonta kunfandigo de nacioj kaj lingvoj.[1198]

Nun, en 1930, Stalin opiniis necesa ja konfirmi sian kontraŭ- staron al pohtiko de rapida asimilado, sed kombini ĝin kun revi- vigo de la internacia perspektivo. Tio ĉi el la vidpunkto de la sovetaj esperantistoj signifis progreson: Donante sian apogon al la ideo de universala hngvo, Stalin samtempe klare senigis tiun ideon de trajtoj, kiuj de la tempo de Kautsky kompromitis gin en la okuloj de esperantistoj kaj batalantoj por la rajtoj de pli mal- grandaj nacioj. Nome, h ne prezentis la evoluon al universala hn- gvo kiel procezon de tutmondiĝo de nacia lingvo, sed unuafoje prognozis la tuthomaran lingvon kiel „ion novan", kiel lingvon de nova tipo. Kvankam ties karaktero ne estis detaligita, estis evidente, ke Stalin adoptis starpunkton, kiu almenaŭ tre simihs al tiu de Marr.

4.3.9. Skrypnyk kontraŭ esperantigo Nemirige do, ke la sovetaj esperantistoj estis ekscititaj per la

parolado de Stalin.[1199] Sed antaŭ ol ni traktos ilian reagon je la nova elpaŝo, ni devas konsciigi al ni, en kia situacio SEU troviĝis meze de la jaro 1930. Unue, kiel ni jam scias, ĝiaj rilatoj kun SAT ĝuste tiam estis ekstreme streĉitaj kaj moviĝis en la direkto al definitiva rompo. Due, la esperantistojn trafis en la propra lando ne- atendite forta atako flanke de alta partia funkciulo. Tiun ĉi same jam menciitan intervenon necesas iom pli detale atenti.

Tuj antaŭ la komenciĝo de la Partia Kongreso estis publikigita parolado de la ukraina popolkomisaro pri klerigo, Mykola Skrypnyk.[1200] Li kritikis en ĝi la esperantistojn „pri la celado krei apartan sennacian popolon kun aparta sennacia kulturo kaj ideo- logio, substituante per ĉio ĉi la celadon de apartaj nacioj konstrui siajn proprajn naciajn kulturojn".[1201] Skrypnyk, malnova bolŝe- viko, estis konsiderata ne nur kiel subtenanto de kultura aŭtono- mio de Ukrainio, sed nerekte kvazaŭ advokato de ĉiuj nerusaj komunistoj, kiuj timis troan superpezon de la rusoj en Soveta Unio. Li ĉiam apogis sin sur la linio de Lenin, ke la klasbatalo estas internacia fenomeno kaj ke naciecaj sentoj kaj antagonis- moj malhelpas la antaŭenmarŝon de la proleta revolucio. Pro tio li konsekvence kontraŭstaris la rusan ŝovinismon, precipe en Ukrainio, kiel ankaŭ la ukrainan naciismon, se tiu minacis mal- fortigi la solidarecon de la sovetaj respublikoj.[1202] Li aparte mal- fidis la politikon de Stalin rilate la nacian problemon; jam en 1923 li riproĉis, ke Stalin per la samrangigo de du naciismoj, t.e. „de la reganta grandpotenca naciismo kaj de la naciismo de la iam sub- premataj naciecoj", neglektas la unuavice gravan batalon kon- traŭ la „grandrusa ŝovinismo" kaj emas realigi la „deziron de niaj sovetaj aparatoj pri la ,unueca, nedisigebla'".[1203]

Kiam fine de 1920 la „Unio por Liberigo de Ukrainio" estis malkovrita kaj kulpigita pri ŝtatperfido[1204], tio kreskigis la zorgon de Skrypnyk, ke ankaŭ lia programo de ukrainigo, kvankam gi restis ĉiam kadre de lojaleco al la tutsoveta socialisma patro- lando, povus esti denuncata kiel incito al naciisma opozicio. En tiu lumo ni devas rigardi liajn atakojn kontraŭ difinitaj aspektoj en la propagando de la esperantistoj, kiuj, laŭ Skrypnyk, celas enkonduki en lernejojn anstataŭ la ukraina Esperanton kaj ĝene- rale propagandas sian lingvon kiel liberiĝon de naciaj lingvoj, kiel anstataŭigon de la naciaj lingvoj per unu sola, internacia lin- gvo. Precipe la sennaciismajn teoriojn de la esperantistoj Skryp- nyk kondamnis kiel etburĝan deflankiĝon de la vera komunisma nacieca politiko.

Aliflanke, Skrypnyk, kies sekretario estis esperantisto, tute ne vokis al principa kontraŭbatalo de Esperanto. Li agnoskis, ke la lingvo havas sian signifon kiel rimedo de internacia komunikado, atentigis pri tio, ke per Esperanto eksterlanden penetris informoj pri la kultura progreso de Ukrainio[1205], kaj eĉ promesis subtenon al la Esperanto-movado, se ĝi restos „volontula". Fakte, konside- rante la konfliktojn, kiuj tiutempe karakterizis la naciecan politi- kon, pli specife la rilatojn inter la rusa nacio kaj la minoritataj naciecoj, oni devas entute dubi pri tio, ĉu vere estis danĝeroj flanke de la esperantistoj en malvasta senco, kiuj instigis Skryp- nyk al la averto kontraŭ „sennaciismo". Pli verŝajne estas, ke lia atako kontraŭ „la celado transsalti senpere al unueca lingvo" estis kaŝa bataldeklaro al la grandrusa ŝovinismo, kiu ŝajnis pli ol iam antaŭe minaci la ukrainan identecon. Kiom aktuala li konsi- deris tiun temon, montras la fakto, ke la parolado de Skrypnyk estis publikigita nur kelkajn tagojn antaŭ la malfermo de la 16a Partia Kongreso.

Dum tiu kongreso Stalin deklaris, ke la grandrusa ŝovinismo estas la pli danĝera formo de naciisma deflankiĝo. Ciuj, kiuj opi- niis la tempon matura bremsi la procezon de florado de nacioj kaj transiri ai „internaciismo", estis kulpigitaj pro malobservo de la instruoj de Lenin. Ĉi-okaze memorigante ankaŭ pri la lenina refuto de „sennacia kulturo", Stalin tiamaniere klopodis kvietigi la nerusajn partianojn, kiuj pro centralizaj kaj asimilaj tendencoj sentis maltrankvilon. Kaj efektive ankaŭ la timoj de Skrypnyk dumtempe ŝajnis esti forpelitaj.

Ke estis ia ligo inter la averto de Skrypnyk kontraŭ „esperant- igo" kaj la opono de Stalin al tro frua internaciismo, baldaŭ evi- dentigis ankaŭ la sovetaj esperantistoj. Ankoraŭ samjare aperis broŝuro, kiu entenis esperantigitajn eltiraĵojn el la kongresaj paroladoj de Stalin pri la nacieca problemo.[1206] En antaŭparolo por tiu ĉi broŝuro Drezen tuj enkonduke citas Skrypnyk kaj tiras el ties riproĉoj kaj el la parolado de Stalin la instruon por la sovetaj esperantistoj, ke ne eblas kontraŭmeti Esperanton al la naciaj lingvoj kaj trakti ĝin kiel lingvon „jam nun povantan formigi iun apartan sennacian kulturon". SEU, kiu lige kun sia konflikto kun SAT estis kritikinta la specifan interpreton de sennaciismo fare de Lanti, nun deklaris batalon al tiu koncepto entute. Pri Esper- anto, Drezen klarigis, ke ĝi ne pretendas ion plian, ol esti helpa rimedo de internaciaj rilatoj, „taŭga nur por la nuna tempo".[1207]

Malgraŭ la ŝoko, kiun la elpaŝo de Skrypnyk kaŭzis inter la esperantistoj, ilia reago tamen ne havis nur defensivan karakte- ron, ĉar Stalin ja ĉirkaŭ la sama tempo estis submetinta fantazi- instigan prognozon pri la estonteco de lingvoj kaj nacioj. Post la tezoj de Marr, kiuj jam stimulis al propraj klopodoj sur teoria kampo, ili per la tute simile sonantaj deklaroj de Stalin sentis sin alvokitaj kontribui ankoraŭ pli intense al klarigo de la demando, kiel disvolviĝas la procezo al universala lingvo. Tiurilate Drezen konstatis, ke la laboro de la revoluciaj esperantistoj „akcelas akumuladon de teknika sperto por estonta kunfandiĝo de ekzis- tantaj lingvoj en unu komunan lingvon".

Kvazaŭ kontraŭdirante sian neon de pli vastaj pretendoj de

Esperanto, li asertis, ke pluevoluigita Esperanto sendube havos influon je la estonta universala lingvo kaj ke ĉiuokaze preparla- boroj por tiu estonta iingvo devas esti farataj jam en la periodo antaŭ la tutmonda starigo de sociahsma sociordo.[1208]

Aparte decidaj tezoj pri la estontec-direktitaj taskoj de Esper- anto estis prezentitaj de Spiridoviĉ. Je la tempo, kiam Stalin kaj Skrypnyk faris siajn deklarojn, la teoria organo de SEU ĵus ape- rigis el lia plumo artikol-serion pri la teorio de internacia lingvo[1209], kiu hbroforme aperis en la sekvanta jaro.[1210] Spiridoviĉ nun rekte nomis kriterio de vere marksisma hngvistiko, ĉu tiu kontentiĝas per ŝango de la lingvosciencaj metodoj aŭ konscias pri tio, „ke same, kiel la burĝaro iam devis krei lingvon de nova epoko - la nacian hteraturan lingvon hodiaŭ, ĉe la sojlo de proleta monda revolucio, la proletaro frontas la taskon krei la lingvon de sia epoko".[1211] Dum la ĉefa celo de la burĝa iingvistiko estis agi por „la asimilado de ,popoloj kaj triboj"'[1212], la proletaro komencis evo- luigi la hngvojn de subpremitaj popoloj al naciaj hteraturaj lingv- oj kaj nun bezonas la lingvistikon „precipe kiel sciencon pri la kreo de internacia lingvo".[1213]

Pri Marr, Spiridoviĉ skribas, ke h, kontraŭbatalante la grand- potencan pensadon de la hindeŭropa hngvoscienco, eniris novan vojon, sed ke h ne plupaŝis konsekvence. Eĉ tute ekster la „nebu- leco de la koncepto de klasa lingvo en la jafetida teorio", Marr pro sia prefero al buŝaj lingvoj, servontaj kiel materialo por liaj paleontologiaj studoj, malatentas la historie ne plu retroigeblan evoluŝtupon de la naciaj hteraturaj iingvoj [1214] Plej multe pezas, laŭ

Spiridoviĉ, ke Marr imagas la evoluon al tutmonda iingvo kiel „grandegan salton"; la vojo tien restas tute malklara, por ne paroli pri tio, „ke por la akademiano Marr eĉ ne ekzistas la pro- blemo de transira iingvo, de internacia helpiingvo".[1215] Se li aldone al ĉio kritikas la „individuan" kreadon de artefarita lingvo kaj komplete ignoras, ke Esperanto dankas sian sukceson ĝuste al kolektiva kreado[1216], oni povas konkludi nur jene: „Kvankam la jafetida teorio donis grandan kontribuon al la marksisma lingvo- scienco, ĝi ne povas esti bazo de tiu scienco."[1217]

Spiridoviĉ fakte opinias la marksisman prilaboron de la lingvo- scienco esence jam finita kaj per tio celas la lingvan revolucion inaŭguritan per Esperanto.[1218] La „genia iingvisto" Zamenhof[1219]intuicie komprenis la bezonojn de la epoko kaj starigis la teoriajn fundamentojn de la proleta movado por internacia lingvo. La principo de simpleco „por la nekleruloj" ebligis la aliron de la „plej vastaj amasoj" al Esperanto, kaj rezignante pri siaj aŭtoraj rajtoj Zamenhof kreis la kondiĉojn por „viva kolektiva kreado de la amasoj".[1220] Intertempe Esperanto jam iĝis „portanto de nova kulturo, la kulturo de la proletaro".[1221] En la epoko de transiro al komunismo la lingvo ĉiam pli perfektiĝos, dum paralele al tio kaj per „interefikado" pluevoluos la kreo de naciaj literaturaj lingvoj de la postrestintaj popoloj.[1222] Spridoviĉ aldonas, ke en la arta kreado de tiuj lingvoj oni ne rajtas malatenti la „baldaŭan unue- ciĝon" de ĉiuj lingvoj; estas signo de naciisma miopeco, se la kreantoj de naciaj literaturaj lingvoj rifuzas allasi internaciajn, eĉ teknikajn vortojn. Akorde kun la tezo de Stalin, ke la florado de nacioj kreas la kondiĉojn por ilia formortado, Spiridoviĉ argu- mentas, ke „la vasta evoluo de la naciaj lingvoj en tiu ĉi epoko estas nur dialektika premiso por la unueca lingvo de la estonteco, de la baldaŭa estontecoLaŭ li, larevoluciatransiro de labuŝaj dialektoj al naciaj literaturaj lingvoj estas nur transira etapo sur la vojo al eĉ pli granda lingva revolucio, nome la „kreo de unueca universala lingvo por la sennacia socio de la komunisma epoko"[1223]Kompletigi tiun duan lingvan revolucion tial devas esti la „vera bataldevizo" de marksisma lingvoscienco.[1224]

4.3.10. La miskalkulo de Jazykfront

Kiom ajn aŭdace impresas la provo de Spiridoviĉ asigni al la esperantistoj la rolon de revolucia avangardo en la lingvoscienco - li troviĝis en spirita klimato, kiu tute favoris tiajn ideojn. La diskuto pri marksisme bazita lingvistiko intertempe atingis sian kulminon. Baldaŭ post la Partia Kongreso grupo de junaj iingv- istoj, nomanta sin „Jazykovednyj front", t.e. Lingvoscienca Fronto (mallongigite „Jazykfront"), alpaŝis la publikon, vokante al pli akra batalo „por la kreo de vere dialektik-materiisma lingvoscienco". La grupo turnis sin kaj kontraŭ la „senprincipa eklektikismo" de la hindeŭropa skolo kaj, interese, kontraŭ la „mekanikaj tendencoj" de la jafetida teorio. Ĝi asertis, ke nur, kiam ĉi-ambaŭ direktoj estos venkitaj, la lingvistiko povos res- pondi la postulojn, kiujn starigas la konstruo de socialismo kun la „entiro de la multmilionaj amasoj de Soveta Unio parolantaj malsamlingve".

A1 la fondaj membroj de Jazykfront apartenis apud pli konataj lingvistoj kiel G.K. Danilov, T.P. Lomtev kaj Janis Loja ankaŭ Drezen.[1225] Tial ne surprizas, ke SEU reagis favore je la unua alvoko de Jazykfront, kvankam tiu, menciante la „studon de la laŭleĝeco de la lastaj etapoj en la lingva evoluo", ne rekte tuŝis la demandon de unueca lingvo. La alvoko aperis en la teoria organo de SEU kune kun komento, en kiu la redakcio plene solidarigis sin kun ĝi.[1226] Tio signifis, ke SEU nun oficiale subtenis strebadojn konstrui marksisman lingvistikon en konkurenco kun la jafetida skolo de Marr. Drezen persone enviciĝis en fronton de kontraŭ- uloj de Marr - de tiu homo, kiu nur du kaj duonan jarojn antaŭe estis skribinta antaŭparoion al verko de Drezen. Post kiam ia tra- dicia lingvistiko malhelpis al Esperanto precipe per prisilentado kaj ankaŭ Marr, ia profeto de estonta artefarita mondlingvo, montriĝis neentuziasma simpatianto, Drezen nun, ekipita per la nova tezo de Stalin, volis ekataki ia malamikojn de Esperanto, kulpigante ilin pri ignoro de dialektikaj vojoj en la lingva evo- luo.[1227] Jam liginte ia sorton de Esperanto kun ia konstruo de marksisma iingvistiko, ii fidis, ke tiu sukcesos helpe de Jazyk- front.

Dum kelka tempo efektive ŝajnis, ke tiu espero plenumiĝos. Adeptoj de Jazykfront komencis konkeri katedrojn en universi- tatoj, sciencajn institutojn kaj revuojn. Akra polemiko klopodis malkovri ia malfortojn de la jafetida teorio de Marr: ia skeman konsideron de iingva evoiuo, ia provon rekte interrespondigi lin- gvon kaj sociekonomiajn kondiĉojn kaj ankaŭ ia neglekton de aktualaj probiemoj favore al troa okupiĝo pri la pasinteco kaj estonteco de ia lingvo. Krome, Jazykfront komprenigis, ke ĝi ne intencas forĵeti ĉiujn atingojn de ia ĝistiama lingvoscienco, pre- cipe tiujn de la socioiogia direkto.

Sed Jazykfront miskalkulis. Nome, jam en ia daŭro de ia jaro 1932 evidentiĝis, ke Marr kaj liaj disĉiploj disponis apogon en la Partio, kiun la junaj lingvistoj de Jazvkfront ne plu kapablis skui. La kariero de Marr ĝuste je tiu tempo proksimiĝis al la zenito: En 1930 li avancis al vicprezidanteco en la Soveta Akademio de Sciencoj, kaj por ties politike motivita reorganizo ia Partio bezo- nis lian helpon. Kiugrade ia jafetida teorio meritis la epiteton marksisma, tio ŝajnis duaranga konsidere ĝian nekontesteble revolucian karakteron kaj la fakton, ke Marr prezentiĝis kiei pli senkompromisa kontraŭuio de ia malnova, burĝa lingvoscienco. Se Jazykfront favoris „venki la tradician iingvistikon sen bioke malakcepti ĉiujn ĝiajn rezultojn"[1228], gi ĝuste pro tiu „meza pozi- cio" elmetis sin al la akuzo, ke en efektiveco ĝi estas grupo de kaŝaj hindeŭropistoj. De tio tiam ne plu estis longa vojo al la detrua verdikto, ke Jazykfront estas „la standardo de maskitaj reakciuloj en la lingvoscienco, la standardo de niaj malamikoj".[1229]

Unu el la ĉefaj kialoj por la fiasko de Jazykfront estis, laŭ Lawrence L. Thomas, la fakto, ke Stalin kaj Marr samopiniis pri la demando de estonta universala lingvo.[1230] Nedubeble, la pozi- cion de Marr helpis firmigi, ke Stalin en 1930 donis perspektivon, kiu lŭdis gravan rolon en la teorio de Marr. Sed aldoniĝis unu pha kongruaĵo: Ambaŭ proklamis tre malproksiman rezulton de la tutmonda socialisma revolucio, sen ke ih priskribis pli ol per ĝeneralaj formuloj la procezon kondukontan al la kunfandiĝo de lingvoj. Kaj estis ĝuste tiu malprecizo, sur kiu la esperantistoj stumblis.

La esperantistoj delonge koncentris siajn riproĉojn kontraŭ Marr al la punkto, ke h limigas sin al „nuraj deklaracioj pri la tut- monda lingvo de la komunisma socio" kaj ne donas „gvidon al agado".[1231] La kongresa parolado de Stalin kreskigis ihan fervoron kulpigi Marr pri nekonsekvenceco kaj pasiveco, ĉar nun la teorio de novtipa mondlingvo, ĝis tiam ne multe priatentata ekster aka- demiaj rondoj, oficiale eniris la dogmaron de komunismo. Sed dum la jaroj 1931-32 iĝis ĉiam pli klare, ke Marr estis malfortige- bla nek per la atakoj de Jazykfront nek per atentigoj pri la manko de „gvido al agado". La kaŭzo estas, ke ĝuste la nedeviga karaktero de ha teorio akordiĝis kun la intencoj de Stalin. Ali- vorte: Se Marr, surbaze de sia instruo pri la origino kaj estonteco de la lingvo, estus provinta formuh decideman lingvopolitikan programon, tio tre rapide estus evidentiginta la malharmonion inter la internaciismo de la jafetida teorio kaj la realaj evoluten- dencoj en Soveta Unio. Ju pli intense oni diskutis pri la vojo al universala lingvo, des pli akre minacis sentiĝi la kontraŭdiroj regantaj inter teorio kaj praktiko.

4.3.11. Diskutoprila rusa lingvo

Kiel ni vidis, jam dum la kongreso ne estis facile por Stalin komprenigi al la delegitoj la dialektikan rilaton inter la florado de nacioj en la nuntempa Soveta Unio kaj ilia kunfandiĝo en la tut- monda komunisma sistemo de la estonteco. La konfuzo ankoraŭ pligrandiĝis pro la kontraŭdiroj, kiuj montriĝis eĉ en la nun- tempa Soveta Unio, interne de tiu procezo, kiun laŭdire precipe karakterizis la „florado de nacioj". Ke la naciaj kulturoj ne dis- volviĝos tute sen iaj limigoj, tion Stalin jam aludis per sia formulo „nacia laŭforme, socialisma laŭenhave"; la nacia elemento atin- gis limon tie, kie io ŝajnis minaci la unuarangecon de socialismo. Tamen, la zorga distingo inter „nacia formo" kaj „socialisma enhavo" komencis perdi sian konvinkipovon, se la konturoj for- viŝiĝis - se la „socialisma enhavo" pleniĝis per naciaj simboloj. Kaj ĝuste tia evoluo kristaliĝis ekde la fino de 1931: La „socialis- man enhavon", devigan por la popoloj de Soveta Unio, pli kaj pli plenigis rusaj karakterizaĵoj. A1 tiu aspekto ni nun devas turni nian atenton.

La pozicio de la rusa lingvo estas temo, kiun la disponeblaj skribaĵoj de sovetaj esperantistoj preskaŭ ne mencias. Tio ĉi estas des pli notinda, ĉar pri la rilato inter la principo de samraj- teco de la lingvoj kaj la bezono je supernacia komunikado ili pre- zentis tezojn, kiuj kvazaŭ provokis al pritrakto de la rolo de la rusa. Anstataŭe, la diskuto preskaŭ ekskluzive turniĝis ĉirkaŭ la rilato inter ĉiuj naciaj lingvoj unuflanke kaj Esperanto aliflanke. Ekzemple, el la aserto de Stalin, ke la naciaj lingvoj interproksi- miĝas surbaze de sia komuna socialisma enhavo, Drezen konklu- dis, ke fina kunfandiĝo sen influo al la naciaj lingvoj flanke de „internacia helpa lingvo" ne estas imagebla, ĉar tiu helpa lingvo, do Esperanto, respondanta la nunan bezonon je internacia komunikado, jam estas bazita sur la naciaj lingvoj, formas kun ili unuecon „surbaze de la leksika materialo de la moderna interna- cia scienco kaj tekniko" kaj tiamaniere kondukas ilin al kunfan- diĝo.[1232] Pli frue Drezen eĉ deklaris, ke „tendencoj al ekposedo de supernacia socialisma enhavo" estas en Esperanto, „lingvo uzata speciale de plej progresemaj soci-tavoloj,... pli klaraj, pli okul- frapantaj, ol en la lingvoj naciaj".[1233] Nek Drezen nek Spiridoviĉ ĉi- rilate atentigis, ke en la nerusaj lingvoj de Soveta Unio la scienc- teknikaj terminoj plej ofte estis prenitaj el la rusa.

Tia nekonsidero surprizas, ĉar la faktoj estas tute klaraj. Kiel akcentas George P. Springer, neniam Esperanto estis oficiale konsiderata kiel akceptebla interkomunikilo interne de Soveta Unio, kvankam objektiva vido tute bone estus povinta allasi tian eblecon, ekzemple pro la konata kontraŭstaro de Lenin al privi- legiigo de la rusa lingvo.[1234] Male, la celo de la Partio estis, ke la multnombraj naciecoj de Soveta Unio uzu por sia interkompre- niĝo la rusan, kaj ili pli kaj pli spertis premon lerni tiun lingvon. A1 Esperanto restis nur la rolo servi kiel iigilo (kaj propagandilo) kun eksterlando.

Alia demando estas, ĉu la sovetaj esperantistoj ĉiam povis dis- tingi inter la du sferoj de komunikado - interne de kaj ekster Soveta Unio. Estas kelkaj indicoj pri tio, ke la esperantistoj de nerusaj naciecoj inklinis rigardi Esperanton certagrade kontraŭ- pezo al la superrego de la rusa lingvo, dum aliflanke inter rusaj esperantistoj estis observebla la tendenco konsideri la disvasti- ĝon de la rusa interne de Soveta Unio kiel antaŭŝtupon al la mondskale per Esperanto akcelata procezo de „sennaciiĝo".⁴ Tiuj lastaj ideoj ne plu ŝajnis laŭtempaj, post kiam Skrypnyk publike avertis kontraŭ tro fervora „esperantigo" de Ukrainio[1235], kaj se Stalin, same en 1930, kondamnis la favorantojn de komuna lingvo en Soveta Unio, ĉar „ili ceias esence restarigon de la privi- Jegioj de la antaŭe superreganta iingvo, nome de la grandrusa"[1236], tio donis portempe stimulon ĝuste al tiuj, kiuj voiis propagandi Esperanton kvazaŭ garantion por egalrajta florado de la nacioj en Soveta Unio.

Tamen, ĉirkaŭ la sama tempo unu incidento malkaŝis, ke estis riske lanĉi diskuton pri Esperanto en ligo kun la lingva problemo interne de Soveta Unio. Iom antaŭ la Partia Kongreso la ukraina esperantisto S. Sinickij demandis keikajn verkistojn de sia hejm- lando pri ilia opinio pri Esperanto. E1 la publikigitaj eldiroj aparte interesa estis tiu de la populara poeto Volodymyr Sos- jura[1237]:

Mi tre miras, ke Esperanto ne estas instruata en niaj lernejoj. Tio rapi- digus, paralele al la organizado de rondetoj en la amasoj, la preparon de la anstataŭigo de la nisa lingvo per Esperanto kiel ŝtata lingvo de USSR. Tio nin helpus pii rapide kaj pli sukcese batali kontraŭ la tiel nomataj lokaj naciismoj per ilia likvido. Tio metus la rusan lingvon en la saman lokon kiel la lingvoj de la aliaj respublikoj, kaj la grandrusa Sovinismo sur la linio de kulturo estus nur loka naciismo. Esperanto - lingvo kreita surbaze de scio pri la evoluo de lingvoj - nin helpas iri ne blinde en la grandega maro de lingvoj al la tutmonda kulturo. Miaopi- nie necesas, fine, enkonduki Esperanton en la praktikan vivon de niaj respublikoj, kiel ttngvon, lriu foriĝos ŝtats lingvo de USSR kaj poste de la tutamondo.[1238]

Tiuj ĉi herezaj tezoj de Sosjura estis publikigitaj en la teoria organo de SEU - tamen kune kun redakcia noto, kiu atentigis pri „lia tute malĝusta, kontraŭmarksisma starpunkto". Sosjura estis kulpigita, ke li batalas kontraŭ la naciaj formoj de la lingvoj kaj forgesas la ĉefan aferon, la socialisman enhavon. Por kontraŭba- tali naciismojn - admonis la redakcio - „oni devas forigi ties kla- sajn radikojn, sed neniel la iingvon. En nia lando ne ekzistas pri- vilegioj de ia unuopa ŝtata lingvo: La lingvoj de ĉiuj popoloj de Soveta Unio estas inter si egalajLa propono de Sosjura enkon- duki Esperanton kiel ŝtatan lingvon sekve devas esti konsiderata „nenecesa kaj malutila fantaziaĵo, ,maldekstre-radikala' kva- zaŭa antaŭenpaŝo".[1239]

La tezoj de Sosjura baze similis konceptojn, kiuj estis validaj en la Esperanto-movado jam longe antaŭ la fondiĝo de Soveta Unio; la t.n. „Deklaracio pri Esperantismo", akceptita dum la Unua Kongreso en Boulogne-sur-Mer en 1905, enhavis interalie la celdifinon, ke Esperanto „povus servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo".[1240] Ke por esperantistoj la propono de Sosjura ne sonis neortodokse kaj ke tiaj, certe nerealismaj ideoj havis grun- don eĉ interne de la membraro de SEU, montras la reago de la intervjuinto Sinickij je la redakcia kritiko kontraŭ Sosjura. Tute ne estas vero - skribis Sinickij -, ke Sosjura proponis „neniigi la naciajn lingvoformojn per la lingvo Esperanto". Male, Esper- anto havu sian lokon apud la naciaj lingvoj - kiel „ŝtata lingvo de USSR, helpa lingvo, dua lingvo post la nacia, la gepatra lingvo" - kaj devas „forpuŝi la rusan lingvon el la nuna privilegia pozicio", por ke tiamaniere estu observita la principo de Lenin. Ĉar „ne vidi kaj nei", kiel faris la redakcio, „ke la rusa lingvo per sia privi- legia pozicio kontraŭas la leninan principon ,nenia privilegio por ia nacio, por ia lingvo', aspektas evidente kontraŭleninisme".[1241]

Sinickij kuraĝe provis spiti la realan evoluon kaj uzi Esperant- on kiel batalilon por reveno al la principoj de Lenin. Konsciante la politikan danĝerecon de tiu provo, la redakcio nun rebatis pli akre. Gi akuzis Sinickij, ke li falis „en klasan pozicion malamikan al la proletaro", ĉar li ignoras la artikolon 34 de la soveta konsti- tucio, laŭ kiu la rusa ne plu ĝuas „la privilegiojn kiel ŝtata lingvo ekzistintajn en la kapitalisma ordo". Evidente li ne konas ankaŭla vortojn de Lenin: „Ni kompreneble estas por tio, ke ĉiu loĝanto de Ruslando havu la eblon lerni la grandan rusan lingv- on." La redakcio demandis al Sinickij, ĉu do h eble volas mal- helpi la deziron de la laboruloj de la naciaj respublikoj legi en ori- ginalo la verkojn de Lenin kaj Stalin kaj ĉiujn partiajn decidojn kiel ankaŭ ihan strebadon alproprigi al si la teknikan scion pera- tan de la rusa lingvo. Ne komprenante, „ke la tutaĵo de la klasaj interesoj estas ph grava ol la naciaj diferencoj", Sinickij turnas sin ne specife „kontraŭ la iingvo de la rusaj bienposedantoj, kapi- tahstoj, popoj, pohcistoj, sed kontraŭ la rusa lingvo ĝenerale". Se tiamaniere h kontraŭas, ke la nerusaj laboristoj kaj kampara- noj de Soveta Unio lernu la lingvon de siaj rusaj samklasanoj, h celas al laŭnacieca apartigo kaj faras „kontraŭrevolucian labor- on". Konklude la redakcio ankoraŭ notis, ke la starpunkto de Sinickij estas „klara ekzemplo pri tio, kiel malforte la sovetaj esperantistoj estas armitaj per la marksisma-leninisma metodo".[1242]

369

Post tiu ĉi severa riproĉo, al Sinickij kaj Sosjura restis nur fari ampleksan memkritikon. Ambaŭ konfesis, ke ih kulpas pri „kruda pohtika eraro", ne diferenciginte inter „lernado kaj ins- truado" de la rusa lingvo kaj subtaksinte „la signifon de la studo de la rusa por la proletaro de USSR".²

Kiel prijuĝi la polemikon, unikan en la organo de SEU, pri la pozicio de la rusa lingvo? Rimarkinde estas, kiom malmulte en ĝi temis pri Esperanto: La redakcio detale traktis la progreseman karakteron de la lernado de la rusa kiel „granda paŝo antaŭen al la kunfandiĝo de nacioj en pli altan unuon" kaj ne menciis ian ĉi- rilatan kontribuon de Esperanto. Mile, Sinickij estis kulpigita, ke ha difino de la rolo de Esperanto nur helpas la izohtecon de nacioj. Kvankam en sia memkritiko Sosjura timeme varbis por latutmonda lingvo, „de kiu Esperanto formas kaj formos elemen- ton", kaj la redakcio ne ekskludis la eblecon de deviga instruado de Esperanto, „kie estas ĉiuj necesaj kondiĉoj^M, tute mankis en la longa atako kontraŭ la du ukrainoj la antaŭe tiel ofte, precipe de Spiridoviĉ farita interrilatigo de naciaj lingvoj, internacia helpa lingvo kaj estonta tutmonda lingvo.

Eĉ la prognozo de Stalin pri universala lingvo ne estis menciita je tiu ĉi okazo - kaj tio fakte ne estas surpriza: Rilatante al la epoko post la tutmonda venko de komunismo, ĝi ne taŭgis por doni teorian apogon al la aktuala soveta politiko. Stalin ja estis deklare certiginta la estontecon de internaciismo, sed por la nun- tempo klare donis prioritaton ai la „florado de nacioj" kaj ligis kun tiu principo sian kritikon kontraŭ „grandpotenca ŝovi- nismo". Li do varbis por fido ĝuste inter la nerusaj naciecoj de Soveta Unio. Tamen - kaj tio devis konfuzi kaj seniluziigi la sovetajn esperantistojn - rapide kreskis la kontraŭdiroj inter la oficiala teorio kaj la praktiko. Nome, ili devis konstati, ke Stalin ne nur neniel kuraĝigis al preparlaboroj por la estonta lingvo de komunismo, sed ke li en la nuntempo praktike pli kaj pli mal- proksimiĝis ankaŭ de tiu principo de egalrajteco de ĉiuj nacioj en Soveta Unio, kiu povis servi kiel favora grundo por Esperanto. Fine de 1931 Stalin komencis pliseverigi sian politikon kontraŭ la nerusaj minoritatoj - kaj ĉirkaŭ la sama tempo la diskuto pri la funkcio de Esperanto interne de Soveta Unio, lanĉita de Sosjura, alportis flanke de la gvidantoj de SEU la konfeson, ke la esper- antistoj devas ankaŭ batali „nepacigeble kontraŭ kiuj ajn elmon- troj de loka naciisma deflankiĝo". Kaj oni povas aldoni, ke tiu diskuto iom post iom konsciigis al la esperantistoj, ke senvalidiĝis la skemo prezentita de Spiridoviĉ, laŭ kiu ne la - ne eksplicite mendita¹ - rusa lingvo, sed Esperanto kontribuas al la unueciĝo de lingvoj en socialismo.

4.3.12. Letero de Stalin kaj „Tezoj pri internacia lin-

gvo"

Stalin mem pii kaj pii konsciis, ke esperoj vekiĝintaj dum la kultura revolucio minacas la politikon de la Partio. En oktobro 1931 ii faris sekvoriĉan kontribuon ai la demando pri la ĝusta rilato inter teorio kaj praktiko. En letero ai la redakcio de la revuo Proletarskaja revoljucija Stalin protestis kontraŭ la ape- rigo de artikolo, en kiu la historiisto A. Sluckij traktis la sintenon de Lenin ai la germana socialdemokratio antaŭ la mondmilito. La temon, ĉu Lenin subtaksis la danĝeron de oportunisma cent- rismo, Stalin arbitre misprezentis kiel kvazaŭan argumentadon pri tio, ĉu Lenin estis vera boiŝeviko aŭ ne. Kolere ii riproĉis la historiistojn, ke pri demandoj, kiuj estas aksiomoj de bolŝe- vismo, oni ne rajtas diskuti, kaj ĉi-okaze kondamnis entute la inklinon de komunistaj intelektuloj senfrukte teoriumadi. Ne sufiĉas, laŭ Stalin, fidi sole ai „paperaj dokumentoj": „Kiu, krom arkivaj ratoj, ne komprenas, ke partiojn kaj gvidantojn necesas ekzameni unuavide surbaze de iliaj agoj kaj ne nur surbaze de iliaj deklaroj?"[1243]

La letero de Stalin ekmovis ondon de memkritiko ne nur inter la historiistoj, sed inter ĉiuj marksistaj sciencistoj kaj teoriiste aktivaj intelektuloj. Unu el la rezultoj estis la formado de briga- doj, kiuj interalie devis kontroli la ekzistantan literaturon pri trajtoj de ia „putra liberalismo" brulmarkita de Stalin. Tra la tuta lando partiaj kunvenoj diskutadis pri la instrua ieciono donita en la letero.

Ankaŭ la Esperanto-movado sentis sin pelita al malagrabla ideologia pentofaro. Komence de 1932 longa, principa artikolo anoncis, ke ĉe la Centra Komitato de SEU estis fondita brigado[1244]kun la tasko „unufoje por ĉiam elbalai per fera balailo de mem- kritiko" ĉiujn erarojn, kripligojn kaj defiankiĝojn ekzistantajn inter la sovetaj esperantistoj. Akorde kun la atako de Stalin kon- traŭ la „duonmenŝevika kaĉo", t.e. la subtakso de la nacia pro- biemo, estis proklamita ankaŭ pli forta bataio kontraŭ restaĵoj de sennaciisma pensado. Aparte notinda estis la konkludo, kiun faris SEU pri la nuntempa rolo de Esperanto. Gi ne nur ripetis, ke Esperanto volas esti nur helpa lingvo, sed unuafoje klare kom- prenigis, ke al teoriaj konsideroj pri la lingva problemo ne piu eblas atribui multe da graveco. Rekte tuŝante ia tezojn de Spiri- doviĉ, SEU nun distancigis sin de lia „devizo de batalo", ke „en la centro de marksisma iingvoscienco ... devas stari ia iingvo de nova, proleta epoko - la lingvo internacia". Elstaran signifon kontraŭe havas ia „procedo de ekflorado de ,kulturoj naciaj laŭ- forme kaj socialismaj laŭenhave'", dum „la devizo pri lingvo internacia povas esti nature nur akcesora".[1245] Pli klara konfeso, ke la „historia letero" de Stalin de 1931 obsoletigis ia entuziasmon vekitan per lia kongresa parolado de la antaŭa jaro, apenaŭ estas imagebla.

La teoria diskuto ankoraŭ daŭris dum iom da tempo, kvankam ĝi nepretervideble portis signojn de retiriĝo kaj iasta spitado. Kun la ceidifino gardi interalie pri la „materialism-dialektika trakto de la lingvo" fine de 1931 estis fondita, laŭ iniciato de SEU, „Internacia Sekretariaro de ia Landaj Proletaj Esperantaj Lingvo-Komisionoj" (ISLK).[1246] Tiu funkciis kiel kuneldonanto[1247]de La Nova Etapo, revuo ekaperanta komence de 1932, en kiu la debato pri teoriaj demandoj de internacia lingvo havis sian lastan kulminon.

En la tria kajero de La Nova Etapo aperis la Esperanta tra- duko de dokumento, kiun SEU nomis „grandega venko", ĉar per ĝi la marksisma lingvoscienco unuafoje donis seriozan atenton al Esperanto.[1248] Temas pri dek-unu „Tezoj pri internacia lingvo", kiujn akceptis la Scienc-Esplora Instituto de la Lingvo en Moskvo.⁵ Tiu ĉi instituto, kiu estis iigita al la Popolkomisarejo pri Klerigo, servis kiel centro de la adeptoj de Jazykfront *; estas verŝajne, ke Drezen, unu ei ia fondintoj de Jazykfront, aimenaŭ influis la eilaboron de la Tezoj.

Valoras doni iom pli detalan atenton al la Tezoj. Ui klare nomas la uzon de internacia helpa iingvo necesa kaj la lingvisti- kan pritrakton de Esperanto legitima. A1 la avantaĝoj de Esper- anto apartenas, ke „ĝi ne estas hgita kun iu respektiva nacio kaj estas por ĉiuj ,fremda'", dua iingvo kaj ke ĝi jam estas sukcese uzata „por intensigo kaj firmigo de internaciaj rilatoj de ia revo- iucia proietaro". Sekve, oni ne rajtas ignori Esperanton nek pre- zenti ĝin, kion provas fari iuj „gildaj lingvistoj", „kiel morte- naskitan produkton, ekskluzive kiel etburĝan utopion, kiu elva- poriĝos kune kun la likvido de la ĝin naskintaj kontradikciaj kon- diĉoj de la burĝa socio". Tamen, samtempe la dokumento fiksis tre malvaste la limojn, en kiuj subtenon meritas la plua disvastigo de Esperanto en Soveta Unio. Kiel konfesis SEU, la Tezoj „signalas pri tiuj malfortaj lokoj de nia teoria fronto, kiuj ĝis la lasta tempo restis sen sufiĉa atento kaj sur kiuj pro tio povis elmontriĝi kaj ekflori fremdaj kaj malutilaj ideoj". Unuavice temis pri tio, ke la sovetaj esperantistoj lasis sin erare inspiri de Stalin: La Tezoj substrekis, ke en Soveta Unio „aktuala tasko estas la batalo por ĉiuflanka disvolvigo de ĉiuj senescepte naciaj hngvoj en la klasbatalo de proletaro por iha unueca socialisma enhavo" kaj ke „ĉiuj provoj, starigi la demandon pri la komun- universala hngvo nunmomente kiel vican aktualan taskon, estas antaŭtempaj kaj tial utopiaj". Eĉ estas pridubata ia signifa kon- tribuo de Esperanto al la kreo de estonta tuthomara lingvo: „La kunproksimiĝo de naciaj lingvoj, kiu kondukos al unu monda lin- gvo, okazas sendepende de esperanto."

Estante jam reduktita al la rolo de modesta helpilo en la nun- tempo, Esperanto ankoraŭ estis submetita en la Tezoj al tuta aro da ideologiaj admonoj. Ekzemple, estas eraro prezenti ĝin kiel nuran interkomunikilon, „simile al tiu aŭ aha internacia teknika kodo", ĉar per tio oni neas ĝian superstrukturan karakteron.

Esperanto „naskiĝis en la burĝa medio", kaj tie radikas ankaŭ ĝia kvazaŭa „internaciismo":

La belanimaj celadoj de d-ro Zamenhof kaj de 1' esperantistaj burĝaj propagandistoj al frateco de popoloj kaj al tutmonda harmonio objektive estis, kiel ĉiuj etburĝaj iluzioj, helpilo de imperialismo.

Sekve, necesas rekonstrui la ideologian enhavon de Esperanto. La aliĝo de klaskonsciaj laboristoj ja plifortigis la gravecon de proletaj elementoj en la lingvo kaj kondukis al diverĝo inter la „sociaj dialektoj" de Esperanto, sed la sovetaj esperantistoj devas ankoraŭ „pliintensigi la laboron en la klasa diferencigo de esperantista movado, kiel ekstere, tiel same ankaŭ interne de USSR".

Apartan atenton, fine, meritas la fakto, ke la Tezoj, klopo- dante zorge diferencigi inter aktualaj kaj estontecaj taskoj en la lingva politiko, direktis atakojn kaj kontraŭ Marr kaj kontraŭ Spiridoviĉ.[1249] Marr (implicite mallaŭdata pro sia neatento al Esperanto) konsideras baza problemo de lingvistiko la proble- mon de lingvo-deveno, dum Spiridoviĉ, „simbolo de la plimulta parto de sovetiaj esperantistoj dum la lastaj jaroj", asertas, ke la „baza problemo de lingvistiko estas la konstruo de la estonta lin- gvo": Ambaŭ tiamaniere deturnas la atenton de taskoj aktualaj en la nuntempo. Pri Spiridoviĉ la Tezoj aldonas:

Tiu ĉi formulo, maldekstrume deprenanta la problemojn de la transira tempo, kiam ĉiuj niaj fortoj devas esti uzitaj por helpo al „plena ekfloro de naciaj lingvoj, naciaj laŭ-forme kaj socialismaj laŭ-enhave", - fakte agas por grandŝtatismanoj.

Se iuj esperantistoj, malĝuste interpretante la elpaŝon de Stalin dum la 16a Kongreso, celas prezenti Esperanton „se ne jam kiel pretan tutmondan lingvon de 1' homaro, do kiel solan embrion de ĉi tiu lingvo", necesas energie kontraŭstari al tia provo, ĉar ĝi „estas nenio alia ol reakcia etburĝa utopiismo, sin akomodanta al la kondiĉoj de la diktaturo de proletaro".

Malgraŭ kritiko pri iuj detalo j, SEU deklaris sin plene solidara kun la Tezoj. Sendube superregis sento de kontento pri tio, ke el la vicoj de la longtempe privarbata lingvoscienco fine venis serioza diskuta kontribuo pri Esperanto. Guste tion ja esperis

Drezen, kiam li aliĝis ai ia kritikantoj de Marr. Nun ii nomis la Tezojn „kolosa atingo" kaj fiere parolis pri turnopunkto en la lin- gvoscienca pensado, „pri kiu antaŭ tri jaroj oni eĉ ne kuraĝis revi".[1250]

Spiridoviĉ, tamen, rifuzis kunkanti la ftoron de aprobo. Li ja agnoskis la „konstruktivan karakteron" de la kritiko entenita en la Tezoj kaj ankaŭ konfesis, ke en liaj propraj verkoj troviĝas „krudaj eraroj". Ekzemple, li jesis, ke li „tute ĉirkaŭiris la pro- blemon pri klasa, proleta karaktero de la konstruataj de prole- taro naci-literaturaj lingvoj" - kio estis nerekta rekono, ke li ne donis atenton al la progresema influo de la rusa lingvo je la vort- aro de la iam postrestintaj minoritataj lingvoj. Sed entute la res- pondo de Spiridoviĉ egalis pravigon de lia centra argumento, ke la sinorientado pri la celo de tutmonda venkigo de komunismo devas validi ankaŭ por la iingvoscienco kaj ke sekve ties plej grava tasko estas konstrui la estontan lingvon de la komunisma socio. Apogante sin sur citaĵo de Lenin, Spiridoviĉ insistas, ke la tuta laboro de la proletaro devas sin direkti al la „definitiva celo", kio ne deprenas de ĝi la dialektikan kapablon „starigi kaj solvi la akutajn taskojn en kondiĉoj de ĉiu konkreta momentoTion ne komprenis la verkintoj de la Tezoj, kulpigante lin, Spiridoviĉ, pri „maldekstruma" fuĝo antaŭ la postuloj de la transira periodo. Ili evidente konsideras la floradon de nacioj kaj lingvoj ^ne kiel eta- pon dum konstruado de komunismo sed kvazaŭ ion memsufi- ĉan", dum por li tiu procezo estas ^necesa ŝtupo por konstruado de la estonta mondlingvo".

Spiridoviĉ daŭrigas, ke lia „formulo" celas insiste rememorigi pri la „definitiva celo". Pri nesufiĉa kompreno por la nuntempe gravaj taskoj oni ne kulpigu lin, ĉar ĉiam kaj ĵus denove, en komento pri verko de Skrypnyk, li postulis de la proletaj esper- antistoj „esti antaŭ ĉio aktivaj batalantoj por realigo de marks- leninisma nacipolitiko, batalantoj por la plej vasta disvolvo de la naciaj kulturoj kaj lingvoj, se ili deziras resti en la vicoj de 1' efektivaj konstruantoj de la unueca estonta mondoiingvo".[1251] Ĉiu komprenu, konkludis Spiridoviĉ, ke la batalon por plena dis- volvo de la naciaj lingvoj li „traktas dialektike kiel batalon por konstruo de la estonta unueca lingvo".[1252]

Kun la pledo de Spiridoviĉ, ke oni ne forgesu la estontecan perspektivon, praktike ĉesis la teoria diskuto pri la tutmonda lin- gvo de komunismo. Dum okaze de la Tezoj Spiridoviĉ frontis homojn, kiuj same kiel li mem sin distancigis de Marr, li samjare spertis novajn atakojn. Tiuj ĉi-foje venis de adeptoj de Marr kaj estis direktitaj ne nur kontraŭ Spiridoviĉ, sed ankaŭ kontraŭ Drezen kaj la tuta Jazykfront. En libro publikigita de la Akade- mio de Sciencoj la verkoj de Drezen kaj Spiridoviĉ estis tre akre kritikitaj. La aŭtoroj demandas retorike: „Cu en la epoko de la proleta diktatoreco tia formalismo kaŝanta sin per la revolucia frazo pri Esperanto kiel lingvo de la proletaro entute rajtas esti tolerata?" Di kontestas al la argumentado de Drezen kaj Spirido- viĉ kiun ajn konformecon kun marksismo, samspire akuzante ambaŭ kaj pro etburĝeco kaj pro maldekstra radikalismo. La internacia lingvo evoluos, laŭ la aŭtoroj, nur sur la bazo de unueca mondekonomio en la epoko de disvolviĝinta komunismo kaj estos lingvo de tute nova kvalito, „kiu estos enkorpiginta ĉiujn grandajn atingojn de la naciaj lingvoj".[1253] Ĉia pretendo de Esperanto esti „lingvo de la proletaro" estas rifuzata: „Ke prole- toj per ĝi korespondas internacie, ankoraŭ ne faras ĝin proleta." La verkoj de Drezen kaj Spiridoviĉ (ties „marksisma frazeolo- gio" evidente sonis aparte provoke) estas konsiderataj kiel damaĝaj, „ĉar ili konsistigas atakon de la klasa malamiko en la lingvistika kampo de la ideologia fronto".[1254]

Kontraŭ tiaspecaj akuzoj apenaŭ eblis defendi sin. Fine de 1932 la teoria organo de SEU jam ne plu montris multe da fido, ke la Esperanto-movado povas atendi profiton el la disputo inter la lingvistoj. Kiel skribis A.P. Andreev, nek Marr sukcesis ĝis nun estigi „vere marksisman, krean teorion" nek kapablis tion Jazykfront, malgraŭ la _n9revoludaf lozungoj en sia lingvistika pakaĵo". Andreev esprimis la esperon, ke la Partio decide inter- venos por ĉesigi ia malunuecon de la lingvistoj - simile al siaj neionge antaŭe entreprenitaj paŝoj sur ia kampo de literaturo kaj arto. Cu tamen organiza unueciĝo de la sovetaj lingvistoj helpos teorie pliklarigi ia demandojn, pri kiuj aparte interesiĝis ia esper- antistoj, tion Andreev evidente ne kredis. Li ĉiuokaze konstatis tute sobre, ke la demando de evoluo al universala lingvo estas „pli pohtika, oi strikte lingvistika" probiemo.¹

4.3.13. La vana teoriumado

Aludante pri „arbitracia rolo" de la Partio, Andreev rilatis al decido de la Centra Komitato de la 23a de aprilo 1932, per kiu estis dissolvita la Rusa Asocio de Proletaj Verkistoj (RAPP). Tiu ĉi evento markis gravan etapon en la procezo de „stabihgo" post la kultura revoiucio. Dum la komencaj jaroj de la Unua Kvinjar- piano RAPP, kiei instrumento de ia Partio, metis ia literaturon en ia servon de sociahsma konstruado, sed samtempe konservis gradon de memfido, kiu ph kaj ph malplaĉis al ia Partio. Mal- dekstraj kritikantoj de la estraro de RAPP formis en aŭgusto 1930 la grupon „Litfront", kiu propagandis pure agitan hteratu- ron kaj baldaŭ trovis ankaŭ partian apogon. En aprilo 1932 fine, dissolvante kaj RAPP kaj „Litfront", ia Partio metis finon al la disputo.[1255]

RAPP, kiu ĝislaste insistis pri sia proleta, klasa starpunkto, ne plu konvenis al la tempo je la fino de la Unua Kvinjarplano.

Ĉirkaŭ la jaro 1932 la situacio en Soveta Unio estis esence ŝanĝi- ĝinta. La ekonomio nun estis transformita sur la bazo de kolekti- vismo, ĉia opozicio estis neniigita. La Partio estis fortikiginta sian regadon tiagrade, ke ĝi nun povis permesi al si distanciĝi de la slo- gano pri akriĝinta klasbatalo. Elstarigi la „proletaron" ne plu necesis, post kiam la popolo sub giganta viktimigo, sed ne sen propra entuziasmo pri la konstruata progreso, estis kunfandita en unuecan sovetan popolon. En edukado, la direkto ŝanĝiĝis jam en aŭtuno 1931, ne plu lasante lokon al la teorio de „for- morto de la lernejo"; politeknikigon kaj aliajn radikalajn ekspe- rimentojn sekvis la evoluo al aŭtoritateca lerafabriko. Reformoj enkondukitaj en 1932/33 alportis „lernejigon" ankaŭ en la uni- versitata sistemo. Infanoj de neproleta deveno ricevis multe pli facilan aliron al supera edukado. Kaj dum la marksistaj, altgrade politikigitaj intelektuloj perdis influon, denove avancis la „kun- vojaĝantoj": La burĝaj specialistoj reakiris gvidajn postenojn en la ekonomia aparato. Administra kapablo, kombinita kun lipaj konfesoj pri ideologia fideleco, havis pli da kurza valoro, ol kul- turrevolucia fervoro kaj scioj pri la marksisma teorio.

Fonen iris utopioj radikantaj en la tradicio de marksismo; ili ŝajnis al la Partio malhelpaj al la aktualaj taskoj. Jam en 1930, dum la 16a Kongreso, Stalin malkuraĝigis la esperantojn pri bal- daŭa „formorto de la ŝtato", proklamante la formulon, ke la ŝtato unue devas maksimume fortikiĝi „kun la celo prepari la kondi- ĉojn por la formorto de la ŝtata potenco".[1256] Unu jaron poste, la restinta ideo pri formorto de la lernejo ankaŭ ne plu konformis kun la celo de la Partio uzi la edukan sistemon kiel fortikigilon de la ŝtato. Sendube, la memoro pri la komunisma utopio, en kiu formortos la ŝtato, ankoraŭ konsistigis fonton de entuziasmo por la socialisma konstrulaboro; ĝi helpis konsoli pri la penegaj stre- ĉoj de la nuntempo, havigi al la suferoj ian sencon kaj igi pli elte- nebla la penson pri pluaj mizeroj. Samtempe tamen la utopio ĉiam entenis ĝermon malkvietigan, ĉar ĝi permesis mezuri la nun- tempon laŭ marksismaj celdifinoj. Guste tiun ĉi danĝeron Stalin rimarkis kaj tial en aŭtuno 1931 senigis la kulturan revoiucion de partia apogo, kondamnante en sia letero al la revuo Proletar- skaja revoljucija la vanan teoriumadon de komunistaj intelektu- loj.

Post tio daŭris ankoraŭ pli ol unu jaron, ĝis ankaŭ la sovetaj esperantistoj definitive venis al la konkludo, ke ne plu estas kon- silinde elpaŝi per teoriaj kontribuoj.[1257] Ke ili kvazaŭ iigissian sor- ton al Jazykfront, montriĝis miskalkulo; estis avertsignalo, ke la dumtempe premata jafetida skolo sukcesis konservi la bonvolon de la Partio. Plian, eble eĉ pli gravan kialon por silenti donis la novaj evolutendencoj en la nacieca poiitiko de Soveta Unio. Kvankam Stalin ankoraŭ dum la kongreso de 1930 el la naciismaj deflankiĝoj nomis ĉefa danĝero la grandrusan ŝovinismon, jam de 1931 la batoj de la moskva gvidantaro ekskluzive direktiĝis kontraŭ la alia formo de deflankiĝo - la loka naciismo.

Tiu loka naciismo minacis revigliĝi, kiam pro la industriigo la nerusaj respublikoj ĉiam pli elmetiĝis al centraliza kontrolo. Sim- bolan signifon aiprenis ĉi-rilate la evoluo en Ukrainio, kie la mal- nova boiŝeviko Skrypnyk ĉiam estis energie pledinta por malcen- traiizo kaj kultura aŭtonomio. Fine de 1931 li iĝis celtabulo de fortaj atakoj, sed rifuzis memkritikon, eĉ post rekta postulo flanke de la Politika Buroo de la Ukraina Partio en marto 1932, ke li konfesu siajn erarojn. Duonan jaron poste komenciĝis kam- panjo kontraŭ la Popolkomisarejo pri Klerigo, kiun estris Skryp- nyk. Fine de februaro 1933 li eksiĝis el tiu ofico. En junio la Cent- ra Komitato denove postulis, ke li publike maladoptu sian naciis- man deflankiĝon. Skrypnyk plue rifuzis, sed fine, pro la daŭran- taj atakegoj, elektis kiel lastan eliron la sinmortigon.[1258] Postmorte Skrypnyk estis denuncita kiel helpanto de naciisma kontraŭrevo- lucio, sekvis grandskala purigado en la kampo de klerigo kaj kul- turo en Ukrainio, kaj, kvazaŭ tute konsekvence, dum la 17a Kongreso en januaro 1934 Stalin simple inversigis la leninajn principojn pri la unuarangaj danĝeroj en la nacieca problemaro:

Montrante al la devio de Skrypnyk, li nomis Ukrainion la prece- denta kazo de ĉefa danĝero minacanta flanke de la loka naciismo por la paca kunvivado de la sovetaj popoloj.[1259]

La malapero de Skrypnyk estis precipe por la esperantistoj de Ukrainio grava bato, ĉar el ĉiuj sovetaj gvidantoj li estis la sola, kiu konsideris Esperanton serioze[1260] kaj - malgraŭ sia kritiko kon- traŭ la troa fervoro de esperantistoj - klare jesis ĝian rajton pri disvastiĝo en Soveta Unio. Pli ĝenerale, la morto de Skrypnyk kaj la nova puŝdirekto de Stalin kontraŭ la ioka naciismo drame lumigis, kiom ŝanĝiĝis la pozicio de la Partio pri la nacieca pro- blemo - dum tiuj malmultaj jaroj post la averto de Stalin kontraŭ la grandrusa ŝovinismo, per kiu la timoj de Skrypnyk estis por- tempe eliminitaj.

Ekster la menciita ŝanĝo de prioritatoj, tamen, Stalin ne refor- mulis la principojn de la soveta nacieca poiitiko. Restis valida lia diraĵo, ke en Soveta Unio devas flori la naciaj kulturoj kaj lingv- oj, por ke tiel kreiĝu la kondiĉoj por ilia kunfandiĝo en la komu- nisma monda socio. Stalin ne juĝis oportuna adapti la oficialan teorion al la nova realaĵo, kvankam ne nur delonge paliĝis la vizio pri la estonteco, sed ankaŭ ŝanĝiĝis tio, kio gravis en la nuntempo - nome, ne plu la egalrajteco de nacioj, sed tutsoveta patrio- tismo, kiu ĉiam pli pleniĝis per rusaj simboloj.

Sub tiuj cirkonstancoj la klopodoj de la sovetaj esperantistoj akiri profilon kiel revolucia avangardo en la batalo por la estonta universala lingvo trafis en vakuon. Same kiel la tezo pri „for- morto de la ŝtato" ne havis gravecon por la nuntempo, tiei ankaŭ la unuiĝo de nadoj kaj lingvoj estis afero de la malproksima estonteco. La ceiado asigni al Esperanto estontec-preparajn taskojn ne konformis kun la politikaj realaĵoj, kaj la provo pro- pagandi ĝin kiel helplingvon necesan apud la „florantaj" naciaj iingvoj estis same vana peno, ĉar la funkcion de iingvo de inter- popola komunikiĝo en Soveta Unio pli kaj pli efike plenumis la

rusa.

Fakte, memorigante pri la fina celo de komunismo kaj siama- niere substrekante la egalecon de ĉiuj lingvoj, la esperantistoj tuŝis dangerajn tabuojn, ĉar ili - neintence - atentigis, kiom disi- ĝis teorio kaj realeco en la nacia demando kaj gia rilato al socia- lisma internaciismo. Ĉu do tie ĉi ni vidu jam la rektan kialon por la pereo de la Esperanto-movado en Soveta Unio? Tio estas dubinda, ĉar la Partio, kiel dirite, ne donis teorian precizigon de la stalinaj eldiroj pli konforman al la nuntempo nek, laŭ nia scio, la esperantistoj estis oficiale riproĉitaj, ke ili interpretis Stalin malguste kaj sekve kulpas pri deviado. Kontraŭe, la situacio fine de 1932 estis iom paradoksa: Ke Drezen turnis sin kontraŭ Marr, ne donis frukton; li vane, ĉar tro frue, klopodis trovi kompromi- son inter la teorio de tutmonda lingvo kaj la praktikaj prioritatoj en la transira periodo. Kaj la adeptoj de Marr, triumfante super Jazykfront, povis teni sian pozicion, kvankam ilia internaciisma sinteno ne estis akordigebla kun la komenciĝanta subpremo de la nerusaj popoloj.

Marr nelonge antaŭ sia morto en 1934 estis konfirmita kiel nekontestata papo de la soveta lingvistiko. Tio montras, ke la revoluciaj lingvistoj, malsame kiel la proletaj verkistoj kaj la maldekstraj pedagogoj, ne viktimigis en la stabiliga procezo post la kultura revolucio. Ke la jafetida teorio akiris superregon en la soveta lingvistiko en la sama tempo, kiam ekokazis la persekutoj de la regimo kontraŭ la „loka naciismo", certe prezentis para- dokson, ĉar oni distordus la konceptojn de Marr, se oni konside- rus lin teoriisto kaj apologiisto de la subprema politiko, al kiu transiris Stalin spite de siaj deklaroj de 1930: Fakte, Marr forte oponis ĉian imperiismon, inkl. la rusan; la rolon de naciaj malpli- multoj en la monda historio h emis kelkfoje eĉ troige pentri[1261]; kaj, ne forgesende, h emfaze diris, ke la universala lingvo de la eston- teco ne povos esti iu nacia lingvo, tiom malph unu el la multe dis- vastigitaj mondlingvoj ? Daŭris preskaŭ du jardekojn, ĝis Stalin publike konfesis, ke la teorio de Marr ne taŭgas por la soveta nuntempo.

Se temas pri la esperantistoj, kiel tujan sekvon de la diskuto pri konstruo de marksisma lingvistiko ni unuavice povas noti ilian ekkomprenon, ke ne plu utilas partopreni en tiu diskuto, ke povus esti riske insisti pri „lingva revolucio". La esperantistoj komprenis, sur kia varmega tereno ili moviĝas, diskutante pri la formo kaj enhavo de estonta universala lingvo kaj proklamante rilate al la praktika, nuntempa politiko postulojn, per kiuj Esper- anto estus metita en pozicion kontraŭan al la rusa. E1 la diskuto ne rezultis teoria pravigo de subpremo de Esperanto; valida res- tis teorio, kiu, kiam prezentita en 1930, ŝajnis disponigi al la esperantistoj pli favoran bazon por ilia agado ol iam antaŭe. Sed la politikaj realaĵoj malvastigis la eblecojn por la esperantistoj memstare interpreti tiun teorion kaj adapti ĝin al siaj celoj, tiel ke fine ili preferis eviti pluan diskutadon kaj la minacantan kun- puŝiĝon de utopio kaj realeco.

Longa kaj pena estis la vojo, kiun - sub la ŝarĝo de marksisma tradicio ne doninta lokon al neŭtrala, internacia lingvo - iris la sovetaj esperantistoj por elbatali por Esperanto teorian ekzisto- rajton. Post la „ŝveba stato" en la 20aj jaroj ili kredis en 1930, ke venis la trarompiĝo: Esperanto ŝajnis havi la ŝancon trovi lokon en la nove difinita komunisma utopio. Sed la esperantistoj estis seniluziigitaj, ĉar tre baldaŭ montriĝis, ke la Partio ne favoris spontanean alproksimiĝon al la utopio. Per tio ili praktike repuŝi- ĝis al la elirpunkto de siaj klopodoj: Necesis konformigi la Esper- anto-movadon kun la postuloj de la nuntempo. Tamen, konservi agadon konforman al la cirkonstancoj en Soveta Unio post 1930 iĝis pli kaj pli malfacile.

4.4. KIALOJ DE LA PEREO DE ESPERANTO EN SOVETA UNIO

4.4.1. Kiookazisen 1937/38?

Kio, do, okazis al la soveta Esperanto-movado en la jaroj 1937/ 38? En antaŭa ĉapitro ni jam priskribis la finon de SEU tiel, kiel ĝi prezentiĝis al SAT kaj la ekstersovetaj membroj de IPE. La tiutempaj revuoj, precipe SurPosteno, liveris pri SEU bildon de malrapida, sed nehaltigebla degenero: Ĉiam malpli ofte aperis Esperantaj eldonaĵoj en Soveta Unio, rompiĝis la regulaj kon- taktoj, kaj fine eĉ ne plu venis leteroj de individuaj esperantistoj. Poste dum preskaŭ dudek jaroj mankis kiuj ajn informoj pri Esperanta vivo en Soveta Unio.

E1 la lando mem ĝis hodiaŭ ne venis oficiala konfirmo, ke Esperanto estis subpremata, des malpli atingis nin deklaro, kiu klarigus la kaŭzojn de la mistera malapero de la soveta Esper- anto-movado. Maksimume jen kaj jen troviĝas mencio, ke la movado „longe stagnadis", kaj pri la kialoj ankoraŭ lastatempe soveta esperantisto donis la jenan „klarigon":

En la fino de la 30aj jaroj okazis malaktiviĝo de la movado. Tion kaŭzis unuavice la katastrofa malboniĝo de internaciaj rilatoj, kiu manifesti- ĝis en faŝismiĝo de Eŭropo, la dua mondmilito, kiun sekvis deko da jaroj de „malvanna" milito ktp.[1262]

Kontribuoj de sovetaj kaj orienteŭropaj esperantistoj nur spo- rade donas imagon pri tio, ke la vero estis alia kaj pli terura, ol kredigas la simpliga aludo al eksteraj cirkonstancoj. Biografiaj skizoj abrupte ĉesas je difinita punkto.[1263] La iama sekretario de la Urala Komitato de SEU rakontas, ke de 1938 ĝis 1957 li nenion legis kaj skribis en Esperanto.³ Kaj ni ekscias sen pliaj detaloj pri la poeto MihaTskij, ke li „tragedie mortis" en 1937[1264], aŭ pri alia poeto, Vladimir Sutkovoj, ankaŭ „tragike pereinta".[1265]

Kompreneble, jam frue cirkulis onidiroj pri arestiĝo de sovetaj esperantistoj. Lanti en oktobro 1936 specife menciis la kazon de la malnova bolŝeviko kaj radikala sennaciisto Maksim Krjukov, kiu estis malliberigita aŭ eĉ mortpafita, ĉar li „kuraĝis eldiri sian opinion".[1266] Internacia Esperanto-Ligo komunikis en aprilo 1941, ke la soveta registaro en 1937 „malfondis ĉiujn memstarajn kieri- gajn asociojn, do ankaŭ la Esperanto-organizaĵojn"[1267], sed meze de la milito tiu informo ne povis trovi atenton. Ivo Lapenna, estrarano de UEA, ankoraŭ en 1947 publike kontraŭdiris aser- tojn, ke en §oveta Unio la Esperanto-movado estas malhelpata.[1268]La nerefuteblan mankon de kontaktoj ĉefioslovaka esperantisto klopodis klarigi en 1949 per tio, ke la sovetaj esperantistoj pro sia konstrulaboro ne havas tempon por korespondado kun ekster- lando.[1269]

Kvankam la organo de francaj komunistaj esperantistoj jam en 1950 malkaŝis, ke SEU estis disigita de la registaro pro „interna sekureco"[1270], nur en la poststaiina, „degela" periodo pli da detaloj iĝis konataj. En 1956 la sveda esperantisto Erik Ek- strom eksciis dum vizito al Soveta Unio, ke „laŭleĝe" SEU „neniam estis nuligita", sed samtempe unuafoje alportis sciigon pri la sorto de Drezen: „Li estis arestita de la beria-banditoj[1271] - kiel oni diris - kaj mortis en malliberejo."[1272] Orienteŭropaj esper- antistoj povis kompreni, pri kio temis, kiam en Pola Esperantisto ili legis pri la Esperanta poeto Georgij Deŝkin, ke en 1938 „li estis nevole forŝirita de la esperanta movado por 18 jaroj kaj loĝis en Siberio".[1273] Iom post iom penetris, tra diversaj kanaloj, konster-naj informoj pri la sorto de la soveta Esperanto-movado, multe pli terura, ol oni ĝis tiam estis imaginta. En 1965 ia unua atestanto de la persekutoj sukcesis fuĝi al okcidento: la rusa aktoro Nikolaj Ryt'kov, konata per sia ludado de la rolo de Lenin. Intervjuo kun li kaj buŝaj informoj de sovetaj esperantistoj al okcidentaj vizi- tantoj helpas almenaŭ parte rekonstrui la trapason de la eventoj enlajaroj 1937/38.

385

Grave estas noti, ke la arestojn ne preparis rektaj atakoj kon- traŭ Esperanto en la sovetaj amaskomunikiloj (kiuj, tamen, estis plenaj de informoj pri popolaj malamikoj, eksterlandaj spionoj kaj publikaj procesoj) kaj ke tial apenaŭ povis ekregi klara kons- cio, ke nur la kono kaj apliko de Esperanto jam estas danĝeraj. Male: Ĝuste meze de la 30aj jaroj la sovetaj esperantistoj, same kiel multaj ordinaraj homoj[1274], sentis ioman reduktigon de la premo por „klasa atentemo" kompare kun la tempo de la Unua Kvinjarplano, kion eble plej trafe ilustras la menciita pledo de Evgenij Blinov, ke oni jam ĉesu deklinacii „ĉie kaj ĉiam la vort- ojn: kapitalismo kaj proletaro" kaj rekonsciiĝu la eblecon esprimi per Esperanto ankaŭ „amajn sentojn". Kvazaŭ komenci- ĝus paŭzo por spirado, la esperantistoj ne sen optimismo rigardis al pii trankvila periodo, en kiu sendepende de ideologiaj konsi- deroj estos rekonita la praktika utilo de Esperanto. Nehazarde, la ĉefa teoria kontribuo de SEU tiutempe estis la eldono de meto- diko de la Esperanta instruado - verko, kiu aparte akcentis la propedeŭtikan valoron de Esperanto por la pli facila lernado de fremdaj lingvoj.[1275]

Ankaŭ Drezen, verŝajne kun sento de malŝarĝiĝo, tute forlasis ekskursojn sur la kampon de marksisma teorio kaj de post 1932 koncentris sin al esploroj pri la internacia normigo de teknikaj terminoj. Li helpis popularigi en sia lando la pioniran verkon pri tiu temo, publikigitan en 1931 de la aŭstra terminologo Eugen Wŭster, kiu - esperantisto de sia junaĝo - argumentis favore alvasta utiligo de Esperanto por la internacia lingvonormigokaj mem ankaŭ verkis programecan libron pri la normigo de scienc- teknikaj terminoj ? Kiel prezidanto de la terminologia fako de la Normiga Komitato de USSR, Drezen ellaboris projekton pri la starigo de internacia terminologia kodo bazita sur la ĉefaj princi- poj de Esperanto. Tiun raporton[1276] la Normiga Komitato prezentis en septembro 1934 al la konferenco de Internacia Federacio de naciaj Normig-Asocioj (ISA) en Stokholmo, kiu ĝin unuanime aceptis, komisiante al la soveta komitato daŭrigi la esplorojn. En la posta jaro eldoniĝis rusa traduko de la verko de Wŭster[1277], kaj sur la sovetaj normfolioj pri elektrotekniko kaj metrologio komencis aperi subtitoloj en Esperanto.

La komuna interesiĝo, ke Esperanto havu lokon en la diskutoj pri internacia lingva normigo, ekde 1934 ankaŭ proksimigis la rilatojn inter Drezen kaj la neŭtrala movado.[1278] Fakte, dum IPE nomis aŭgurojn pri ahĝo de SEU al UEA trompaj, Drezen jam regule korespondis kun gvidantoj de UEA.[1279] Li ne volis, ke la rilatoj iĝu publikaj, sed klare komprenigis sian deziron trakti kun la neŭtrala movado pri „multaj problemoj", ankaŭ ekster la temo de terminologio. La 15an de marto 1936 li skribis „persone" al la prezidanto de UEA, generalo Bastien, por peti „iujn sugestojn utilajn por nia komuna laboro":

En nia lando supozeble proksimtempe revigliĝos laboro de SEU sur supozeble iom nova bazo. Interalie verŝajne estos ebla nia aliĝo al UEA. SEU ... akceptos eniron en UEA sub kelkaj formalaj deklaroj pri neceso propagandi kaj uzi Esperanton, utiligi ĝin kulturcele kaj defendi kontraŭ la naria Sovinista reakcio. Neniujn aliajn specialajn politikajn postulojn - SEU starigos. Krampe dirate ni certe ne povus tion fari, se en UEA (kiel siatempe en „Heroldo^M) montriĝus iuj ten- denooj propagandi aŭ defendi la aŭtokratajn faŝismajn reĝimojn. Vi vidas, ke mi skribas tute malkaŝe (kvankam por komuna utilo - konfi- dencie) por ke vi povu doni al mi viajn konsilojn kaj opiniojn.

Responde, Bastien atentigis Drezen, per letero de la 30a de marto, pri artikolo 4 de la Statuto de UEA: „UEA estas neŭtrala rilate al religio, nacieco, politiko kaj sociaj demandoj." La publi- kigon de deklaroj „kontraŭ la nacia ŝovinista reakcio" flanke de UEA Bastien rifuzis. La artikolojn en Heroldo li nomis „truditaj kvazaŭdevigaj": „... mi mem, kiu ne aprobis ilin, ne kuragus mal- laŭdi la eldoniston. Esperantistoj vivas en ĉiuj landoj, havas Ĉiu- specajn opiniojn; sed, kiam ili agas esperantiste, ili ĉiuj estas nur esperantistoj." Bastien donis al Drezen ja la esperon, ke eble UEA povus fari kun SEU interkonsenton pri komuna agado, sed apenaŭ tiun, ke SEU povus esti akceptita kiel Asocia Membro. Sendube memorante la antaŭan, tiom agitecan karakteron de la agado de SEU, Bastien esprimis la malfidan opinion, „ke viaj membroj ne akceptas esti membroj de Asocio, kiu enskribis en sian statuton plenan neŭtralecon".

Post kiam Bastien estis komisiita de la estraro de UEA daŭrigi la intertraktadon kun Drezen¹, li petis, la 30an de aprilo, ke SEU precizigu, kion ĝi komprenas sub „nacia ŝovinista reakcio" kaj ĉu temos nur pri deklaro de la flanko de SEU. Li konfirmis, ke UEA rifuzas fari tian deklaron, sed pretas „kunlabori pri problemoj, kie komuna agado povas esti utila, kondiĉe ke ni konservu nian neŭtralecon". La respondo de Drezen je la du leteroj de Bastien konsistigis nur mallongan poŝtkarton, de la 8a de majo, kies enhavo tamen ŝajnis tute esperiga. Drezen skribis:

Mi bone notas ĉiujn viajn konsiderojn. Reciproka informado kaj certa kunagado estas utila. Kiel sidejo de UEA - London estas certe bona.[1280]Mi ne povas dume komuniki al vi iujn oficialajn konsiderojn rilate la kunagadon de UEA kaj SEU. Tamen tuj post solvo de kelkaj funda- mentaj problemoj koncernantaj esp. laboron de SEU - ankaŭ tiu pro- blemo estos oficiale starigota. Persone mi opinias, ke la kruda vivo mem kondukos la esperantistaron al neceso - pliprecizigi siajn celojn kaj agadon. Espereble dum unu el la proksimaj Esp-kongresoj ni povos pridiskuti tiun temon.[1281]

Konservante sian optimismon pri kreo de „nova bazo" por SEU, Drezen restis ankaŭ okupita per siaj diversaj organizaj kaj esplo- raj laboroj. Ekzemple, kun Wŭster li vigle korespondis, precipe en iigo kun speciala komisiono por la ellaboro de terminologiaj kaj ieksikografiaj principoj („ISA 37"), starigita de ISA en 1936 iaŭ propono de la Soveta Normiga Komitato. La 28an de januaro 1937 Wŭster demandis al Drezen, ĉu Soveta Unio estos reprezen- tita en konferenco de la komisiono, antaŭvidita por junio en Parizo, kaj krome gratulis iin „pro tio, ke oni komisiis al vi la ĉefan redaktadon de la plurlingvaj teknikaj vortaroj".

Cirkaŭ tiu tempo la aferecan kunlaboron ĝenis mencio de la nomo Wŭster en ligo kun poiitika proceso en Moskvo; akuzito konfesis, ke dum vojaĝo en Germanio li estis dungita de iu inĝe- niero Wŭster por spiona agado.[1282] Vidinte raporton pri tio en la organo de UEA, kiu levis la demandon, ĉu temas pri la aŭstra ter- minologo, Drezen petis al sia korespondanto, ke li respondu al la demando.[1283] Tion Wŭster faris per deklaro, de la 22a de marto 1937, en kiu li neis identecon kun la menciita persono[1284]; samtage li sendis al Drezen kopion de sia deklaro. La antaŭa letero de Dre- zen al Wŭster portis la daton de la 9a de marto.[1285] Ĝi estis la lasta:

Je siaj leteroj de la 22a de marto, 27a de marto, 22a de aprilo, 22a de majo kaj postaj Wŭster ne plu ricevis respondon de sia soveta kolego.

Kredeble jam en marto 1937 aŭ iom poste Drezen estis ares- tita.[1286] Ni ne scias, ĉu la konfuzo pri la identeco de Wŭster ludis rolon, kaj oni ankaŭ povas demandi, ĉu la malliberigo de Drezen estis farita unuavice pro lia gvida pozicio en la Esperanto- movado: Kiel neruso, iama carisma oficiro kaj frutempa aktivulo en la Ruĝa Armeo, universitata profesoro, estrarano de Tutso- veta Societo por Kulturaj Rilatoj kun Eksterlando (VOKS), kunfondinto de Jazykfront kaj, nelaste, kiel homo ofte vojaĝinta eksterlanden, li liveris tutan bukedon da kialoj por suspektiĝo kiel „spiono". Sed - kiel ni klopodos montri sube - ne estas dubo, ke la aŭtoritatoj faris, kredeble antaŭ la aresto de Drezen, princi- pan decidon pri SEU - kaj ke tiu decido signifis verdikton pri per- forta silentigo de la Esperanto-movado en Soveta-Unio.

La verdikto komencis esti plenumata, kiam startis la Granda Purigo de 1937/38. Post la arestiĝo de Bufiarin kaj Rykov en januaro aŭ februaro 1937, la Centra Komitato, kunsidanta de la 23a de februaro ĝis la 5a da marto, faris la vojon iibera por eklanĉo de la ofensivo de Stalin kontraŭ ĉiuj veraj kaj supozataj opoziciuloj, kaj jam en junio la terurita popolo eksciis, ke mar- ŝalo Tuhaĉevskij kaj aliaj gvidantoj de la Ruĝa Armeo estis mort- pafitaj.

Ke decido enmetanta SEU en la vicon de ekstermotaj malami- koj ne estis publikigita - ke regis necerteco, ĉu Esperanto restas tolerata kiel nura ŝatokupo, tute konformis al la taktiko de la sekreta polico. La purigoj dankis sian efikon ĝuste al la fakto, ke ili grandparte pasis sen akompana bruo - ke la individuoj ne estis avertitaj kaj ne povis scii antaŭe, ĉu la sorto, kiu trafis najbaron, trafos ankaŭ ilin. Tial SEU estis senvivigita malrapide - per la iom-post-ioma malaperigo de siaj funkciuloj. Post Drezen sekvis aliaj membroj de la Centra Komitato de SEU: Demidjuk, iam amiko de Lanti, sed dum kaj post la skismo lojala defendanto de

Drezen kontraŭ la atakoj de SAT; Nikolaj Incertov, kiu precipe aktivis por la disvastigo de Esperanto en la kontraŭreiigia movado; NikoFskij, redaktoro de Meĵdunarodnyj jazyk kaj unu el la plej revoluciemaj aktivuloj de SEU, kiu iam substrekis la internacian, laborist-unuigan karakteron de la Ruĝa Armeo per la klarigo, ke ĝiaj „pafceloj estas burĝulaj ventraĉoj".[1287] Malliberi- gitaj estis ankaŭ la estro de la ekspedejo de SEU, Petr Gavrilov, kune kun siaj teknikaj helpantoj, kaj eĉ la desegnisto Evgenij Gurov, kiu en 1932 projektis glumarkon kun la teksto „Subtenu la eldonon de Lenin-verkaro en Esperanto".[1288] Same, ne eskapis la arestadon eksterlandaj esperantistoj elmigrintaj al Soveta Unio. La hungaroj Sdndor Szatmdri, frutempa membro de la CK de SEU, J6zsef Batta[1289], ĝis la nazia potencpreno redaktoro de la IPE-organo Internaciisto en Berhno, kaj Ferenc Robicsek, filo de la vic-popolkomisaro pri poŝto en la Hungara Konsilantara Respubhko de 1919[1290], estas la plej konataj; el ih nur Szatm&ri transvivis. Germana esperantisto, Friedrich Kohncke, transloĝi- ĝinta al Soveta Unio en 1931 pro senlaboreco, estis en 1937 ares- tita kiel spiono kaj post sepmonata turmentoplena mallibereco ekstradiciita al - Gestapo.[1291]

De la plej multaj esperantistoj, kiujn trafis malhberigo, man- kas detaloj pri iha fina sorto. Drezen estis, laŭ Ryt'kov, mortpa-

nmoiiiii

N r S*

iti

Supre: Varba glumarko por Esperanta eldono de la verkoj de Lenin. La traduko neniam aperis. Apude, la aktoro Nikolaj Ryt'kov — ĉi tie en la rolo de Lenin — pro Esperanto suferis preskaŭ 18-jaran mal- liberecon. Maldekstre: Muntaĵo el Leningrado (1936): En la soveta gazetaro regule aperis tradukoj el Esperantaj leteroj, skribitaj de eksterlandanoj. Sube: Ekde septembro 1929 aperis gazetara servo.

%

—' ESPERANTO

JgESFONPANTO

C'¹-' ■ «c aboi atan kor*spond kdon

fita jam en 1937; laŭ aliaj informoj, li pereis en mortotendaro. La ĵurnalisto Nikolaj Nekrasov, riĉiginta la literaturon de Esper- anto, ankaŭ li komence amiko, poste kontraŭbatalanto de Lanti, pereis en 1939 en siberia punlaborejo.¹ Samjare mortis „post longa nekuracebla malsano"[1292], nur 35jara, Viktor Kolĉinskij, kiu en 1936 estis kuraĝe protestinta kontraŭ malrapidigo de la soveta Esperanto-movado. En iu ekstermejo malaperis ankaŭ Vladimir Varankin, aŭtoro de Teorio de Esperanto (1929) kaj de la origi- nala romano Metropoliteno (1933), kiu en 1926 estis helpinta lanĉi la utiligon de Esperanto en la internacia laborista korespon- dado. La ukraina verkisto Volodymyr Kuzmyĉ, kiu verkis ankaŭ esperantlingve, mortis en mallibereco en Alma-Ata en oktobro 1943.[1293] Sed pri la plej multaj konataj esperantistoj, al kiuj aparte- nas ekzemple Spiridoviĉ, mankas informo, kio okazis al ili.

La malliberigo de la gvidantoj trenis post si ĉiam pli multajn viktimojn: ne nur funkciulojn sur loka nivelo, sed fine ankaŭ la grandegan nombron de ordinaraj membroj. Semen Podkaminer, kunorganizinto de la SAT-kongreso en Leningrado, kiu eskapis arestiĝon, sed estis elpelita el la Partio, memoras: „E1 la leningra- daj esperantistoj estis en 1937 arestitaj 14 gravuloj, kaj ni sidis hejme tremante, atendante nian vicon."[1294] Kvankam tiu ĉi atesto aludas pri disvastiĝanta timo, ĝis la lasta momento troviĝis esper- antistoj, kiuj, plene fidante la justecon de la reĝimo, naive plu praktikadis la lingvon, korespondis kun eksterlandaj amikoj aŭ, kiel faris Ryt'kov ankoraŭ fine de 1937, akceptis en sia hejmo gaston el kapitalisma lando. Ryt'kov raportas, ke, kiam Drezen kaj la IPE-respondeculo Muravkin estis arestitaj, multaj subpre- mis sentojn de maltrankviliĝo, konsciigante al si, ke la latvo Dre- zen parolis la rusan lingvon kun fremda akcento kaj ke Muravkin longe studis en Germanio[1295] kaj portis iom tro kvalitajn vestojn - konkludante do, ke ili eble fakte havis rilatojn kun „kontraŭso- vetaj elementoj". Nur kiam Gavrilov kaj Robicsek, iiaj intimaj amikoj, estis arestitaj, Ryt'kov „komprenis, ke okazas io mal- justa", sed eĉ tiam ii ne ĉesis okupiĝi pri Esperanto.

Kortuŝaj dokumentoj pri la nezorgemo de la ordinaraj sovetaj esperantistoj troviĝas en la revuo SurPosteno de februaro 1938, kiam ankoraŭ daŭris la plej terora fazo de la Purigoj. La redakcio (tiam en Parizo) publikigis leterojn de sovetaj legantoj, petitaj esprimi sian opinion pri la gazeto. J. Mironov el Leningrado eldi- ris deziron, kiu, laŭ la redakcio, ofte venis el Soveta Unio: „... presigu pli multe da diversaj enigmoj k problemoj." Alia lenin- gradano petis, ke la solvojn de enigmoj oni aperigu ne en la sek- vanta, sed en la postsekvanta numero, ĉar tra la adreso de SEU li ricevas la revuon ĉiam malfrue. Ankaŭ de Ryt'kov venis reago: Li kritikis, ke „la ŝaradoj, kiuj aperis en n-o 54 estas tro facilaj k sekve seninteresaj".[1296]

La giganta aresta maŝino silente, sed nehaltigeble englutis ankaŭ la simplajn esperantistojn. Eĉ tiam ili ne tuj konsciis, kio terura ilin atendas. Kiam Ryt'kov estis arestita en la nokto de la 21a/22a de marto 1938 - la sekretaj policanoj konfiskis ankaŭ kofron kun liaj leteroj ricevitaj el eksterlando -, li serioze kredis, ke oni venigas lin al Lubjanka pro traduklaboroj. La veran kialon li eksciis post alveno en tiun fifaman turmentejon de Moskvo. Kiel ĉiu arestita esperantisto li aŭdis la jenan stereotipan akuzon: „Vi estas aktiva membro de internacia spiona organizaĵo, kiu sin kaŝis sur la teritorio de USR sub la nomo de Sovetrespublikara Esperantista Unio."

Dum la pridemandado oni montris al Ryt'kov la protokolon de unu el liaj sortofratoj. Li rekonis la subskribon de Roman Nikol'skij, kiu, en 1926 en Smolensk, estis lia instruisto de Esper- anto. Laŭ la protokolo, NikoFskij konfesis, ke li planis mortpafi Stalin dum akcepto en Kremlo. De aliaj, jam kondamnitaj esper- antistoj Ryt'kov vidis atestojn, en kiuj li mem estis nomita - kiel membro de la spiona organizaĵo SEU. Hazarde, en koridoro li renkontis sian amikon Gavrilov, kiu, jam rompiĝinte pro la tor- turoj, flustris (en Esperanto): „Pardonu min, mi denuncis vin, vi povas same fari kontraŭ mi. Almenaŭ vi tiam ne multe suferos. En ĉiu okazo ni ĉiuj estos senditaj al koncentrejo."[1297] Ryt'kov ne tiris iun post si, rifuzante denunci esperantistan amikon, sed nun komencis kompreni, ke li ne povas elsaviĝi. Post kvar monatoj, en somero 1938, Ryt'kov estis transportita per vagonaro al Vladi- vostok, kie li revidis la glumark-desegniston Gurov. Ilia komuna restadejo iĝis la teritorio Kolyma, la plej terura loko en la eks- trema nordoriento de Soveta Unio.

La plua sorto de Ryt'kov ne estas tie ĉi detaligenda[1298]; ĝi similas la golgoton, kiun devis trairi, kaj plej ofte ne transvivis, mult- nombraj aliaj viktimoj de la stalina teroro. Kiel Ryt'kov, miloj da membroj de SEU, inter ili ankaŭ homoj, kiuj pro antaŭtimo jam estis ĉesintaj aktivi por Esperanto, suferis multjaran pezan pun- laboron en siberiaj koncentrejoj. La preciza nombro verŝajne neniam estos konata: Laŭ Ryt'kov, 30 000 sovetaj esperantistoj estis arestitaj, el kiuj kelkdeko estis mortpafita; miloj mortis poste, kaj nur tre malmultaj revenis.[1299]

Nur 24jara, kiam li estis arestita, Ryt'kov liberiĝis en nov- embro 1955. Li aŭdis, ke li estis senkulpe malliberigita kaj ke li bonvole pardonu tion; kiel kompenson li ricevis dumonatan sa- lajron kaj senpagan restadon en kaŭkaza sanatorio. Cirkaŭ la sama tempo liberiĝis ankaŭ Demidjuk [1300]; alia gravulo, kiu trans- vivisĉ. lSjarojndapunlaboro^estisPavelŜumilov.[1301] Ryt'kovbal- daŭ reprenis sian aktivadon por Esperanto (kaj la aktoran profe- sion) kun la sama entuziasmo, kiun li havis ĝis la nokto de sia arestiĝo.[1302] En la Esperanto-klubo de Moskvo h regule renkontis esperantiston, de kiu h, Ryt'kov, estis siatempe denuncita, tamen ne montrante al h tiun sian scion. Iom post iom reaperis ahaj homoj, kiuj dum du jardekoj aŭ eĉ ph longe estis forSiritaj de la Esperanto-movado, sed nun komencis reaktivi. A1 Ui apar- tenis la ukraino Aleksandr Logvin: En haj poemoj ĝis 1934 konantoj rimarkis multpromesan talenton; dudek kvin jarojn poste Logvin revenis al ia Esperanta hteraturo, profitante la antaŭzorgon de sia patro, kiu „dum la tempo malfavora por Esperanto" estis kaŝinta la junaĝajn poemojn de sia filo en abe- lujo.[1303]

Post jaroj da sufero aŭ timo, ne ĉiuj tuj fidis la degelan vete- ron: Kiam eksterlandanoj malkovris en 1961 la esperantistecon de Stepan Titov, patro de la kosmonaŭto German Titov, kaj la Universala Kongreso, kiu tiujare okazis en ia angla urbo Harro- gate, sendis al h gratul-telegramon pro la sukceso de ha filo, Titov komence estis grave ŝokita. Nur iom post iom h konvinki- ĝis, ke fine ĉesis la periodo, kiam oni persekutas homojn pro la scio kaj uzo de Esperanto.

4.4.2. Esperantistoj en la Granda Purigo

La esperantistoj kompreneble ne havis la kalibron de mal- novaj boiŝevikoj aŭ ruĝarmeaj altranguloj. Ili apartenis, laŭ la formulo de Solĵenicyn, al la „modestaj, persistaj riveretoj", kiuj preskaŭ perdiĝis „sub la superbordiĝantaj torentoj" de homoj fluantaj en la stalinajn koncentrejojn.[1304] Oni ne faris bruon pri la sovetaj esperantistoj, kiuj, kiel ni vidis, ĝisiaste ne suspektis, ke prepariĝas detrua atako. Sed hodiaŭ ni scias, ke ili ne simple mal- aperis, kvazaŭ sennome, kune kun milionoj da viktimoj de la teroro, sed ke la reĝimo eksplicite kaj laŭplane destinis iiin al eli- mino. Restas fari la provon rekonstrui la manieron, laŭ kiu la persekutado de la esperantistoj estis organizita.

La Granda Purigo, vastskale lanĉita en marto 1937, ne nur celis la likvidon de malnovaj bolŝevikoj, kiujn Stalin rigardis kiel obs- taklon kontraŭ sia strebo al persona diktaturo, sed volis per amasa arestado kaj deportado komplete renversi la sovetan socion. Tiucele speciala departemento de NKVD[1305] havis listojn, en kiuj suspektindaj personoj estis grupigitaj laŭ jenaj katego- rioj:

AS = kontraŭsovetaj elementoj Ts = aktivaj membroj de eklezio S = membroj de religia sekto

P = ribeluloj - t.e. ĉiu, kiu en la pasinteco estis iel entirita en kon-

traŭsovetan agadon SI = dvitanoj kun kontaktoj al eksterlando[1306]

Ke en tiu lasta kategorio troviĝis la esperantistoj, supozigas

informo donita de la aŭstra komunisto Alex Weissberg, kiu, la-

borante en Soveta Unio kiel fizikisto, estis arestita en marto

1937:

Estis Stalin mem, kiu donis al Eĵov [la estro de NKVD] siajn instru- kciojn por la Granda Purigo. Estis Stalin mem, kiu indikis la grupojn, kiujn necesas detrui: (5) Ĉiuj, kiuj vivis en eksterlando kaj konas proprasperte la antaŭmili- tan periodon, kaj ĉiuj, kiuj havas amikojn kaj parencojn en ekster- lando kaj korespondas kun Lli; la po&mark-kolektantoj kaj la esperant- istoj.

Weissberg ne indikis sian fonton, sed tre simila kategoriigo ape- ras en la solaj dokumentoj de NKVD, kiujn ni disponas. Temas pri dokumentoj, kiuj estis kaptitaj de germanaj trupoj dum la okupo de Litovio kaj poste falis en la manojn de usonanoj. Ili estas sekretaj instrukcioj eldonitaj en ligo kun la perforta aparte- nigo de la baltaj ŝtatoj al USSR en 1939.

Plenumante ordonon n-ro 001223 de NVKD de USSR de la lla de oktobro 1939, la Popolkomisaro pri Internaj Aferoj de Litova SSR, Guzeviĉius, postulis per „strikte sekreta" ordono n-ro 0054 de la 28a de novembro 1940, ke estu registritaj - pro la „granda infektiĝo" de Litovio per ili - ĉiuj „kontraŭsovetaj kaj socie fremdaj elementoj". Li indikis entute 14 kategoriojn, inter- alie:

j) Personoj, kiuj havas personajn kontaktojn kaj korespondadon kun eksterlando, kun eksterlandaj legarioj kaj konsulejoj, esperantistoj kaj filatelistoj.[1307]

Tiu registrado devis esti finita sur provinca nivelo ĝis la lOa de februaro 1941, kiel vidiĝis el instrukcio de la NKVD-ĉefo en Biriai de la 30a de januaro, cetere relistiganta la diversajn kate- goriojn.[1308]

Tre baldaŭ sekvis la ŝtupo de arestoj surbaze de la preparitaj listoj. La taskon forigi la „kontraŭsovetajn elementojn" el la bal- taj respublikoj al malproksimaj regionoj de Soveta Unio havis la vicĉefo de la soveta NKVD, Ivan Serov. La deportado komenci- gis la 6an de junio 1941, atingis sian kulminon en la nokto inter la 13a kaj 14a de junio kaj tiam estis interrompita pro la germana invado la 22an de junio. La nazioj daŭrigis la laboron laŭ sia maniero. Inter la esperantistoj, kiujn ili mortigis, estis la verkis- tino Heimi Dresen, kiu post la sovetigo de Estonio iĝis urbestra- ranino de Tallinn, kaj la ministro pri sociaj aferoj de Estona SSR, Neeme Ruus.[1309]

Sed tiuj viktimoj de la nazioj estis spertintaj la finon de organi- zita Esperanto-movado jam antaŭ la germana invado. En nov- embro 1940 la sveda Esperanto-gazeto La Espero estis raportinta la bonan novaĵon, ke en la sovet-estona parlamento 15% de la deputitoj estas esperantistoj kaj ke simpatianto de Esperanto, la verkisto J.J. Vares-Barbarus, iĝis nova ĉefministro[1310]; krome, oni eksciis, ke la nova trafikministro de Litovio, Jonas Masiliunas, estas esperantisto.[1311] Nur keikajn monatojn poste, tamen, en aprilo 1941 (kiam NKVD devis esti jam fininta sian registradon en Litovio kaj, supozeble, ankaŭ en Latvio kaj Estonio), La Espero sciigis, ke ĉesis aperi ia estona Esperanto-revuo.[1312] Kaj ankaŭ el atesto de Rein Kapper, eksprezidanto de Estona Esper- anto-Asocio, kiu en 1944 sukcesis fuĝi al Svedio, konfirmiĝas la fakto, ke la malpermeso de Esperantaj radio-elsendoj kaj fermo de Esperanto-grupoj okazis jam antaŭ „la plej terura, satana nokto, la 13-14 de junio 1941".[1313]

Detaloj pri la nombro de arestitaj esperantistoj en la baltaj ŝta- toj kaj pri ilia fina sorto sub la soveta reĝimo estas apenaŭ kona- taj. Sed la jena kazo ne estis ununura: En 1954 oni eksciis, ke la iama prezidanto de Litova Esperanto-Asocio, la konata pacifisto Balys Giedra, kiu kompilis Esperanto-litovan vortaron kaj la verskolekton Violetoj, mortis „ie en Siberio", verŝajne en marto 1953 - do, post pli ol lOjara deviga ekzilo.[1314]

Se „socie fremdaj elementoj" ne estis tolerataj en la baltaj landoj, oni evidente ilin ne toieris, kaj pii frue forigis, en Soveta Unio mem. Pro tio la grupigo de Weissberg verŝajne posedas altgradan aŭtentikecon. Ĝi ŝajnas kredinda ne nur pro sia simi- ieco kun la litovaj dokumentoj, sed ankaŭ pro du aliaj kongrua- ĵoj. Unue, la supozo, ke ia esperantistoj troviĝis en la sama kate- gorio kiel la filatelistoj, estas apogata per la atesto de Ryt'kov, kiu memoras, ke, kiam SEU estis disbatata, tiu sama sorto trafis ia asocion de filatelistoj. Ankaŭ la historiisto Roj Medvedev mencias la persekutojn kontraŭ poŝtmark-kolektantoj kaj esper- antistoj en la sama kunteksto.[1315]

Sed la alia kongruaĵo estas ankoraŭ pli interesa: La nomo de Eĵov, la instrukciito de Stalin, jam en la decida tempo mem estis menciita en ligo kun Esperanto. Iom antaŭ la mezo de la 1930aj jaroj Nikolaj Incertov, membro de la CK de SEU, skribis al sia japana kamarado Kurisu Kei, ke Eĵov komencis esplori ia situa- cion de Esperanto en Soveta Unio; kiel rezulton de tiuj esploroj Incertov atendis, ke dank' al interveno de Eĵov pliboniĝos ia pozicio de SEU.

La sciigo de Incertov estis nek la unua nek la sola indiko pri tio, ke Esperanton ekzamenis gvidaj sovetaj instancoj. Fakte, SEU ekde 1930 plurfoje informis pri klopodoj havigi al si pli da sub- teno de la aŭtoritatoj - klopodoj, kiujn igis akutaj la konscio, ke la agado de SEU tro ofte puŝiĝas kontraŭ baroj, ĉar mankis eks- plicita agnosko de ĝia utilo flanke de la Partio.

Jam meze de 1930 Drezen esprimis tiurilate la konvinkon, ke SEU baldaŭ atingos decidan turnopunkton. En la sama tempo, kiam la rilatoj kun SAT komencis rapide malboniĝi, li informis la membrojn en longa artikolo, ke, ĉar „estas studata la tuta sis- temo de diversaj publikorganizoj en Sovetio", SEU povas atendi konkretajn proponojn kiel pli bone adapti siajn agadojn kaj organizon al la „sociaj bezonoj". Skizante principojn de reorga- nizo de SEU, prezentotajn al la instancoj, kiam venos al la tagordo la demando de la estonta statuso de SEU, Drezen prepa- ris la membrojn je pluraj alternativoj, inter kiuj troviĝis ankaŭ la ebleco, ke SEU dissolviĝos kaj ke ĝian lokon transprenos Esper- anto-centroj ĉe sindikatoj sur tutunia kaj loka niveloj.[1316]

Por povi sekvi la proponojn pri nova organizformo SEU plur- foje prokrastis la okazigon de sia Kvina Kongreso, origine pla- nita por julio 1930. Sed la atendita direktivo ne venis. Kiam la kongreso fine okazis, en novembro 1931, SEU mem donis al si novan statuton kaj enkondukis la kategorion de „amikoj", t.e. simpatiantoj, kiuj ne devis lerni Esperanton, por ke la asocio estu „pli proksime ligita kun la produktado, kun la amasoj".[1317] La unua paragrafo de la nova statuto tekstis:

Sovetrespublikara Esperantista Unio (asocio de 1' amikoj de la interna- cia laborista interligo kaj de la lingvo internacia) estas volontula pro- leta organizaĵo, celante sur bazo de progresigo, disvastigo kaj praktika apliko de la lingvo internacia esperanto, akceli la organizadon de la vastaj laborular-amasoj de USSR por aktiva kaj ĉiurilata internacia interligo, kiel unu el la ĉefaj momentoj de la edukado de la laboruloj en spirito de proleta internaciismo, kaj helpi praktike per intemacia la- borista interligo la konstruadon de socialismo.

Aprobinte la statutŝanĝon, la kongreso komisiis al la CK „defini- tivan konfirmon de la nova statuto post ĝia konformigo ĉe la res- pektivaj ŝtataj leĝinstancoj".[1318] Drezen anoncis, ke SEU „denove" prezentos la demandon de Esperanto al la Centra Komitato de la Komunista Partio.[1319]

En la sekvaj jaroj SEU atendadis la rezulton de siaj klopodoj atingi opini-esprimon de la Partio. Se pli frue ĝia agado konten- tige disvolviĝis eĉ sen desupra apogo, nun pli kaj pli ĝuste tiu for- esto de rekono negative influis la regulan funkciadon de la orga-nizaĵo. SEU ne nur devis barakti kun tiel fundamentaj problemoj kiel la havebligo de papero por siaj eldonaĵoj, sed konsternite konstatis ankaŭ, ke inter ĝiaj membroj ekregas „malmobiliziĝo" - ke oni neas la eblecon varbi por Esperanto, ĉar ĝi „ne estas ofi- ciale agnoskita de sovetiaj aŭtoritatoj".[1320] Cetere estis jam timigaj precedentoj. En septembro 1932 estis dissolvita la Societo por Proleta Kinematografio kaj Fotografio, kio ŝajnis atesti pri ĝene- rala intenco de la Partio malmultigi la nombron de „volontulaj" asocioj.

401

Kiel fragila estis la pozicio de SEU, kun malofta klareco vidi- ĝas el raporto donita en 1935 al la Dua Kongreso de IPE en Ant- verpeno. En ĝi la organizaj problemoj de SEU estas rekte rilati- gitaj al la neekzisto de vojgvida decido de la plej superaj instanc- oj:

Por kompreni la specifajn kondiĉojn, en kiuj disvolviĝas SEU, la mal- regulecan aperon de gazetoj, la malgrandiĝon de eldonagado ktp nece- sas scii la pozicion de esp-movado en soveta socia vivo. La esp-movado estas tiel nomata „volontula movado", do ne Ŝtate subtenata. Neniu centra instanco sin okupis serioze pri la problemo k tial ankaŭ ne sub- tenis ĝenerale k principe la laboron de esp-istoj. Certe, unuopaj regio- naj komitatoj de la komunista junularo, de Ruĝa Helpo k de la sindika- toj subtenis la PEK-laboron, je kiom ĝi donisokulfrapajn rezultojn. Eĉ ekzistas konforma rekomendo de CK de ukraina komjunularo k de 1' kultura fako de 1' tutsovetia sindikata unio. Kelkaj el konataj k-doj, kiel Lozovskij k Manuilskij[1321] rilatas simpatie al nia movado, sed tio ne sufiĉas. La foresto de principa decido aŭ rekomendo flanke de la cent- raj instancoj certe malhelpas al la laboro sur la lokoj, ĉar la lokaj in- stancoj ofte mem ne kuraĝas transpreni la iniciaton k tial ankaŭ multo dependas de la ŝanĝiĝantaj funkciuloj. De tio ankaŭ dependas la provi- zado de SEU-eldonejo per papero, kiu ja estas centrigita por ĉiuj orga- nizoj. Ni ricevas responde al taksiĝo kiel triagrava organizo paperon nur en tre malgrandaj kvantoj.

La raporto informas, ke SEU nun batalas por tio, ke la „principa

decido" estu farita. Konsciante ke la tasko estas malfacila, „ĉar ni

antaŭe devas pruvi, ke nia problemo estas aktuala, ni devas refuti

la kontraŭargumentojn de diversaj pseŭdomarksistaj kontraŭu-

loj de esp-o", SEU tamen esprimis optimismon pri fina sukceso:

En la proksima tempo oni atendas principan k pli ĝeneralan solvon pri problemoj de nia movado, kiu donos nun fine la bazon por rapida pro- greso.[1322]

En sia lukto por aŭtoritata decido SEU mobilizis ankaŭ mal- novan amikon de la revolucia Esperanto-movado, la francan verkiston Henri Barbusse, kiu meze de 1935 restadis en Moskvo. En interparolo kun du reprezentantoj de SEU kaj IPE[1323] Barbusse promesis verki artikolon pri Esperanto por Pravda kaj fari sian eblon kontraŭ „niaj malfaciloj, la ignoro kaj nekompreno, kiun ni ofte renkontas en la instancoj de la internacia kaj landa labor- ista movado".[1324] Sed Barbusse ne plu povis plenumi sian prome- son, ĉar unu monaton post la renkontiĝo kun la esperantistoj li mortis.

SEU malgraŭ ĉio ne perdis kuraĝon. En decembro 1935, kelkajn monatojn post la antverpena kongreso kaj la interparolo kun Barbusse, la interna informilo de la IPE-centro en Lenin- grado malkaŝis iom pri la maniero, kiel SEU traktis kun la aŭtori- tatoj. Nome, kiam pro la nericevo de paperprovizo ĉesis la ebleco eldoni lernolibrojn kaj organon, la asocio prezentis al la aŭtorita- toj la netan alternativon, ke „aŭ ĝi likvidiĝu, aŭ ĝi estu organizo subtenata", por tiamaniere rapidigi decidon.

Informante pri tiu sia taktiko, SEU asertis, ke fakte, post kiam ĉe la CK de la Partio establiĝis fako pri volontulaj asocoj, „nia problemo fariĝis pli atentata", ke pluraj instancoj, interalie la CK de Komsomolo, jesis la ekzistorajton de SEU kaj ke, sekve, jam „neniuokaze oni povas pensi pri SEU-likvido aŭ morto". Sciante ke ĝia peto „jam troviĝas en esplorstadio", SEU supozis, ke „eble post unu-du monatoj" la aŭtoritata, definitiva decido venos. Kaj ĝi ne dubis, ke la decido estos pozitiva.[1325]

Dum SEU atendis, Drezen sondis ĉe generalo Bastien pri kun- laboro kun UEA, kiun li opiniis dezirinda kaj ebla, tuj post kiam, „proksimtempe", estos solvitaj „kelkaj fundamentaj problemoj" koncerne la laboron de SEU. Simile kiel Incertov, kiu kredis la aferon de Esperanto ĉe Eĵov en bonaj manoj, Drezen evidente fidis, ke baldaŭ, rezulte de la okazanta procedo de ekzamenado, SEU akiros novan, pli firman bazon por sia agado, kiu ankaŭ ŝan- ĝos ĝian reprezentiĝon en la internacia movado.

La monatoj pasis, kaj ne venis la sopirata decido. Sed ni ne povas dubi pri tio, ke la ekzamenantoj dum la tuta tempo okupi- ĝis pri SEU, eĉ se malrapide. Ŝajnas, ke ili faris sian laboron tre zorge. Lev Kopelev, kiel lernanto entuziasma SAT-ano, sed poste iom perdinta sian interesiĝon pri Esperanto, iun tagon rice- vis la instrukcion reaktivigi ĝin. Devante pruvi sian „klasan aten- temon", Kopelev, tiutempe studento en la Fremdlingva Instituto de Moskvo, havis la taskon iri al la kunvenejo de esperantistoj kaj konstati, kiuj tie regule ĉeestis. Ai tio, kio precipe interesis la komisiintojn de Kopelev, apartenis la raportado pri ricevataj poŝtaĵoj el eksterlando.[1326]

Tio ĉi estis en 1936 aŭ iom poste. Pri la jaro, en kiu Incertov sendis sian esperplenan leteron pri la esplorlaboroj de Eĵov, Kurisu ne plu memoras ekzakte. Sed ni scias, ke, post kiam komence de 1933 estis proklamita la neceso plene ekzameni la partian membraron, Eĵov iĝis membro de la puriga komisiono. La postan jaron, dum la 17a Kongreso en januaro/februaro 1934, h estis nomita vic-estro de la Partia Kontrol-Komisiono, kaj en februaro 1935, malph ol tri monatojn post la mortigo de la lenin- grada parti-sekretario Kirov, h tute transprenis la gvidadon de la Kontrol-Komisiono. Nun tre rapide multiĝis la signaloj de inten- siĝanta teroro: Meze de 1935 estis dissolvitaj la Asocio de Mal- novaj Bolŝevikoj kaj la Asocio de Iamaj Ekzihtoj (kies aktojn havigis al si Eĵov por trastudo), proksimume samtempe Komso- molo estis draste reorganizita kun la celo elimini „malamikojn" de la Partio, kaj en 1936 la Komunista Akademio, centro de marksistaj sciencistoj, estis fermita.

La 26an de septembro 1936 Eĵov avancis al la posteno de popolkomisaro pri internaj aferoj, estante komisiita de Stalin pli- rapidigi la senmaskigon de trockiistoj kaj zinovevistoj. Li nun, kiel ĉefo de NKVD, zorgis, ke la sekreta polico estu taŭga instru- mento de la teroro. En la komenco de 1937 la preparlaboroj por la Granda Purigo estis finitaj. Ankaŭ estis farita, fine, „principa decido" pri SEU. Kia ĝi estis, la esperantistoj eksciis nur, kiam ili estis jam arestitaj. En la kelo de Lubjanka ili aŭdis la verdikton: „Vi estas aktiva membro de internacia spiona organizajo..."

4.4.3. La evoluo al soveta patriotismo

Antaŭ ol veni al fina analizo de la kaŭzoj, pro kiuj la sovetaj esperantistoj estis selektitaj por „purigo", ni unue devas anko- raŭfoje reveni al la rilato inter socialismo kaj internacia lingvo. Kiel ni detaligis en antaŭa ĉapitro, la esperantistoj ĉesis ĉirkaŭ la jaro 1932 partopreni la mallongvivan, sed viglan teorian diskuton pri la estonteco de la lingvo en komunismo, ĉar iii rimarkis, ke ili senelire implikiĝis en la sentiva tereno de la nacia problemaro. Jam ilia pretendo esti vojpretigantoj por la malproksima celo de universala iingvo malhavis rilaton al la praktika politiko, kiu direktiĝis al „florado" de la nacioj en la transira periodo. Tiel longe, kiel Stalin apogis sin sur la tezo de Lenin, ke unuavice la grandrusa ŝovinismo minacas la kunvivadon de la popoloj de Soveta Unio, kaj kiel do plena egalrajteco de ĉiuj nacioj kaj naciecoj ŝajnis esti kerna punkto de la soveta politiko, la Esper- anto-movado almenaŭ povis sin vidi kuraĝigita partopreni en la diskuto de la evidenta demando kiel trovi kompromison inter la principo de iingva egalrajteco kaj la neceso de internacia komu- nikado. T^men, kiam la socialisma, kvazaŭe „supernacia" enhavo pleniĝis per rusaj karakterizaĵoj kaj Stalin komence de 1934 nomis pli granda danĝero la „lokan naciismon", por la esperantistoj ne plu estis utile uzi oficiale ankoraŭ validajn teo- riojn kiel pravigon por sia agado, ja ŝajnis al ili eĉ danĝere kroĉiĝi al tiuj teorioj kaj per tio kvazaŭ demonstri malkaŝan ignoron de la aktualaj politikaj prioritatoj.

La malakordo inter teorio kaj praktiko iĝis eĉ pli profunda dum la Granda Purigo, kiam la premo kontraŭ la nerusaj popoloj atingis sian kulminon. Tiu premo eble sentiĝis nenie pli klare, ol sur la kampo de la lingvo. Necesas doni atenton al tiu aspekto por kompletigi la bildon de kontraŭdiroj inter teorio kaj praktiko en la politiko de multnacia Soveta Unio.

En la 1920aj jaroj oni konsideris unuaranga tasko havigi al se eble ĉiuj popoloj de Soveta Unio propran literaturan lingvon. Kiel ties bazo servis la latina alfabeto, kiun alprenis ankaŭ nacie- coj jam posedantaj propran skriban tradicion. En tio ĉi, krom praktikaj konsideroj ludis rolon la vidpunkto, ke la latinigo kon- dukos al interproksimiĝo de la popoloj, ĉar la latina alfabeto samtempe reprezentis la ideon de tutmonda revolucio. Ĝi estis nomata ne nur „potenca instrumento de kultura revolucio" en Soveta Unio, sed ankaŭ la „alfabeto de monda komunisma socio"[1327], kaj por la nerusaj popoloj simbolis la liberiĝon el grand- rusa subpremo.

Pri lingvopolitikaj aktivadoj en la nerusaj respublikoj nemi- rige la esperantistoj montris grandan interesiĝon. Kelkaj mem iĝis aktivuloj sur la kampo de alfabetigo kaj lingvoplanado. En Azerbajĝano, kie en 1922 estis iniciatita la movado por latinigo[1328], unu el la reformuloj provis krei skribon surbaze de la Esperanta alfabeto, ĉar tiu estas - kiel li skribis en Izvestija - „la plej racia el ĉiuj alfabetoj".[1329] Poste, esperantistoj partoprenis en la kreo de novaj vortoj aŭ la ellaboro de alfabetoj, ekzemple en Armenio[1330], en Turkmenio[1331] kaj en norda Kaŭkazo.[1332] Komence de 1930, kiam ĉe la popoloj uzintaj araban skribon estis finita la transiro al la latina alfabeto, la teoria organo de SEU aperigis pri la temo de skribreformo plurajn artikolojn, en kiuj kun kulturrevolucia fer- voro estis postulita la enkonduko de la latina alfabeto ankaŭ por la ukraina iingvo.¹

Sed en 1934 subite komencis aperi, interalie en Pravda, artiko- loj malfavoraj pri la latinigo.[1333] En aŭgusto 1936 la Tutunia Komi- tato por la Nova Alfabeto estis kritikata pro nesufiĉa atento pri la kreskanta signifo de la rusa kiel tutsoveta interkomunikilo; pre- cipe akre estis kondamnita la opinio, _wke la rusa alfabeto portas en si restaĵojn de feŭda kaj patriarka karaktero".[1334] En februaro 1937 la Soveto de Naciecoj decidis enkonduki la cirilan alfabeton por la lingvoj de la nordaj popoloj. Per tio estis haltigita la lati- niga kampanjo, kaj en la postaj tri jaroj la transiron al la cirila alfabeto devis plenumi la plej multaj nerusaj popoloj, inter ili multaj, kiuj nur kelkajn jarojn pii frue estis adoptintaj, post lon- gaj preparlaboroj, la latinan alfabeton.

Por pravigi tiun ĉi iingvopolitikan direktoŝanĝon estis ekspii- cite dirite, ke por fortikigi la komunan socialisman enhavon de la lingvoj de Soveta Unio necesas faciligi la aiproprigon de tekni- kaj-sciencaj terminoj el la rusa kaj ke anstataŭ la komunikiĝ-mal- helpa latina alfabeto[1335] devas esti kreitaj pii bonaj antaŭkondiĉoj por la ellerno de la rusa iingvo. Dum la kongreso de la Komunista Partio de Kirgizio en 1937 la scio de la rusa estis nomita antaŭ- kondiĉo por la plena integrado de la kirgizoj en la tutsovetan kul- turon, kaj same estis admonataj la uzbekoj, ke ili lernu la rusan, „la lingvon de bolŝevismo, la rimedon de komunikado kun la aliaj popoloj".[1336] La kulmino de tiu evoluo estis dekreto de la Par- tio kaj registaro, kiu deklaris la rusan lingvon deviga fako en ĉiuj lernejoj de Soveta Unio.

La dekreto estis publikigita la 13an de marto 1938 - la saman tagon, kiam Buŭarin kaj Rykov estis kondamnitaj al morto. Eĉ se tiu koincido eble estis hazarda: la persekuto de nerusaj partiaj gvidantoj, paraieie iranta kun la rusiga politiko, konsistigis esen- can parton de la Purigo. La batalo kontraŭ „naciismaj defianlri- ĝoj" furioziĝis ekde proksimume la mezo de 1937; laŭ konata modelo, la kritikon de la kulpigitoj baldaŭ sekvis ilia eksigo, akuzo kaj ekzekuto, kaj en la publika proceso kontraŭ Buharin ankaŭ aro da gvidantoj de nerusaj parri-organizaĵoj ludis rolon.¹ .La novaj partiaj funkciuloj enoficigitaj de Stalin en la uniaj res- publikoj komencis sian agadon per kampanjo por la rusa lingvo. De nun nerusa komunisto ceiis pruvi sian lojalecon al Moskvo per rego de la rusa.

Okazis precize tio, kion Spiridoviĉ jam en 1930 time antaŭsen- tis. Responde al Skrypnyk li atentigis, ke la Esperanto-movado „povas progresi nur sur bazo de la plej larĝa disvolviĝo de naciaj kulturoj kaj lingvoj". Konsenti, ke la evoluo pasu alimaniere, „tio signifus ekstari sur la vidpunkton de 1* asimiligo de la nacioj kaj sekve ankaŭ de iliaj lingvoj el la flanko de pli potencaj nacioj". Kaj, se estus tiel, „tiam mainecesiĝus la bezono pri inter- nacia helpa lingvo".[1337]

Ok jarojn poste tiu stato estis atingita: En Ukrainio, kie Skryp- nyk aparte konsekvence estis batalinta por observo de la prina- ciecaj principoj de Lenin kaj kie unue sentiĝis la transiro al poli- tiko de perforto kontraŭ la nerusaj popoloj, estis vokita en 1938 al senindulga batalo kontraŭ la „burĝaj, naciistaj, trockiistaj kaj buharinistaj malamikoj", kiuj provis „forpeli la grandan rusan lingvon el niaj lernejoj kaj universitatoj". Per likvido de la sekvoj de tiu „malamika perfido en la instruado de la rusa lingvo" estis fortikigota la frata amikeco de la ukraina popolo kun la „granda rusa popolo".[1338]

Tiamaniere plian subtenon ricevas ia jam eidirita supozo, ke Skrypnyk, kritikante la esperantigon = sennaciigon, celis kaŝe ataki la tendencojn al rusigo kaj centralizo. Krom Spiridoviĉ, ankaŭ Drezen aludis pri tia kunligiteco, konfesante ke li ne vidas diferencon inter la anstataŭigo de la ukraina lingvo en la lernejoj per Esperanto kaj la subpremo de la ukraina per la rusa lingvo.[1339]Nek Skrypnyk nek Drezen, kredeble ankaŭ ne Spiridoviĉ, ĝis- vivis la tempon, kiam en Ukrainio komenciĝis intensa instruado de la rusa lingvo. La evoluo al tutsoveta patriotismo, pli forte propagandata ekde 1934 kaj akcentanta la komunan intereson de ĉiuj popoloj de Soveta Unio pri la konstruado de socialismo kaj la venko kontraŭ internaj kaj eksteraj malamikoj, ne plu estis haltigebla en 1937/38. Dum la nerusaj popoloj devis akcepti dras- tajn limigojn de siaj naciaj propraĵoj, la rusa lingvo estis ievita al ia rango de komuna hngvo de ĉiuj sovetaj popoloj. Ĝi nun estis oficiale konsiderata „la lingvo de granda popolo, kiu kreis la tut- monde plej riĉan socialisman kulturon kun ĝia plej alta atingaĵo, la leninismo". Tion skribis Pravda meze de 1938, kaj kiel la lokon de mondrevoluciaj atendoj prenis naciece-grandruse kolorita soveta patriotismo, tiel ankaŭ sur la kampo de hngvopohtiko ne rajtis ekzisti internaciismaj tradicioj, kiuj kontraŭis la novdifini- tan rolon de la rusa: „La rusa iĝos la internacia lingvo de la socia- lisma kulturo, kiel la latina estis la internacia lingvo de la superaj tavoloj de la frumezepoka socio kaj la franca la internacia lingvo de la 18a kaj 19a jarcentoj."[1340]

Oni ne povas nei, ke la malapero de Esperanto samtempe kun la hegemoniiĝo de perrusa soveta kulturo donas sencon. En la sistemo de tutsoveta patriotismo, kiu forigis eĉ la „revolucian" latinan alfabeton, ne plu povis havi lokon neŭtrala, internacia iingvo. Stalin „grandŝtatisme" ĉesis toleri la liberan evoluon de lingvoj kaj nacioj dum la t.n. transira periodo, kaj li „forgesis" la gravan aksiomon de Lenin, ke la kunfandiĝo de nacioj devos okazi libervole, ke estas nepacigebla konflikto inter socialismo kaj nacia subpremo kaj ke neniu iingvo havu ian privilegion. Kaj la esperantistoj, kiuj fieris estis avangarda trupo en la formiĝ- procezo de tutmonda komunismo, kiuj nelacigeble penadis varbi por la modelaj akiraĵoj de Soveta Unio, kiuj fidoplene registris la profetaĵon de Stalin pri tutmonda lingvo, kiuj salutis Eĵov kva- zaŭ savanton: ili meze de tiu evoluo estis senprepare, sendiskute, silente forbalaitaj; ili sen ia jura bazo kaj sen la eblo defendi sin kontraŭ konkretaj akuzoj estis simple deportitaj al neniigejoj, se ne tuj mortigitaj, kune kun, ekzemple, la ŝatantoj de tia sendan- ĝera hobio, kia estas la kolektado de poŝtmarkoj. La grandaj cer- bostreĉoj, per kiuj Drezen kaj aliaj provis meti Esperanton en la servon de proleta internaciismo, ne alportis al la esperantistoj ian privilegian traktadon, kiam Stalin decidis entrepreni la Grandan Purigon kontraŭ ĉiuj „malamikoj de la ŝtato".

Ĉio ĉi okazis, dum oficiale restis valida la internacia ideologio de la bolŝevika revolucio, tiu „ekstreme favora bazo por progre- sigo de la esperanto-movado".[1341] Kvankam la esperantistoj rezi- gnis pri la provo plifirmigi sian pozicion per sinapogo je la teorio de unulingva estonteco en komunismo, tiu teorio mem ne estis modifita, nek trafis la esperantistojn eksplicita postulo, ke ili reduktu sian agadon kaj ĉesu fari nedecajn konkludojn el la elpaŝo de Stalin favore al universala lingvo. Male, se antaŭe ia soveta movado ne dependis de lingvopolitikaj gvidlinioj de la Partio, ĝi post sia mallonga, sed entuziasma ekskurso al la kampo de teorio povis konservi la fidon, ke la praktika disvastigo kaj apiiko de la lingvo akorde kun la sovetaj kondiĉoj kondukos al sukcesoj.

Se la movado, akcentante la praktikan flankon de Esperanto, konsiderinde progresis dum la 20aj jaroj kaj ne malofte rikoltis elmontrojn de oficiala bonvolo, ĝi povis vidi ŝancojn daŭrigi sur tiu vojo kaj, kiel ni vidis, post 1932 efektive plue kapabiis demonstri la vivantan Esperanton. Ne mankis optimismaj rigar- doj de SEU al la estonteco, nek okazoj de oficiala subteno al ĝi, ekzemple flanke de la sindikatoj. Kaj meze de la 30aj jaroj la membroj eĉ sentis sin kuraĝigitaj rekonsciiĝi pri la plezuro, kiun donas la uzo de Esperanto laŭ persona plaĉo. Post preskaŭ du jardekoj, dum kiuj konstante kreskis la premo al politika aikon- formiĝo, subite iĝis eble emfazi la estetikan flankon de Esperanto kaj uzi la vortojn „revolucio" kaj „proletaro" en senco ironia.

Tamen, nelonge post tiu ŝajna mildiĝo de ekstera premo venis la mortiga bato kontraŭ SEU. Kiel klarigi tiun abruptan kruelan finopunkton de ĝia ekzistado?

Por atingi komprenon pri la kaŭzoj ni ankoraŭfoje devas direkti nian atenton al la karaktero de la multjara agado de SEU.

4.4.4. Sukcesojkajlimoj dela internacia korespondado

Estis unu formo de aktivado, al kiu kun granda energio SEU dediĉis sin preskaŭ de sia establiĝo: Temas pri la internacia korespondado. Por esperantistoj ĝenerale, la korespondado ĉiam estis aparte ŝatata maniero de praktika apliko de Esper- anto, sed en Soveta Unio ĝi havis specifan gravecon pro sia duo- bla funkcio: Tie estis eble kunligi la tradician ŝaton de esperant- istoj al korespondado kun la desupre proklamita neceso de inter- naciisma eduko. Diference de esperantistoj en multaj aliaj land- oj, kiuj povis uzi Esperanton ankaŭ dum vojaĝoj aŭ en interna- ciaj renkontiĝoj, la sovetaj esperantistoj trovis preskaŭ eksklu- zive en korespondado la praktikan utilon de sia lingvo. Interŝanĝi leterojn donis kontentigon al la individuoj, kiuj tiamaniere lernis pri vivkondiĉoj en aliaj landoj kaj sentis emocian tuŝon pro la konkrete spertata internaciismo. Sed ĉar la korespondado sam- tempe estis oficiale rekomendata kiel kontribuo al la tutmonda solidareco de la laboristoj, la esperantistoj ankaŭ povis sin senti en akordo kun la generale elmetita principo levi la internacian edukon de la sovetaj amasoj. Ili sekve pii kaj pii konvinkiĝis, ke Esperanto, estante tre efika ilo por la iiverado de perkoresponde akiritaj informoj al gazetoj, okupos rekonatan lokon en la soveta socio.

Ni do povas diri, ke korespondado fakte konsistigis la ekzisto- kialon de la soveta Esperanto-movado.[1342] Multaj lokaj sukcesoj kaj pluraj simpati-deklaroj de centraj aŭtoritatuloj stimulis la konvinkon de la esperantistoj, ke ili plenumas valoran agadon por la tuta lando. Pri negativa aŭ indiferenta sinteno de partiaj gvidantoj ne ŝajnis necese multe zorgi: Ju pli da leteroj el ekster- lando diskoniĝis per murgazetoj, kiuj aklamis al la konstruado de socialismo en Soveta Unio, des pli kreskis la esperoj de la esper- antistoj, ke ilia ĉefa handikapo - la foresto de mondlingva pers- pektivo en la marksisma teorio - malgraviĝos kaj fine malaperos sub la forto de la faktoj.

Daŭrigi sur tiu vojo antaŭkondiĉis, unue, ke la korespondado celanta al internacia edukado plue estu oficiale patronata, due, ke la esperantistoj plue havu la eblon efike partopreni en ĝi, gajni prestiĝon kiel liverantoj de interesaj raportoj kaj tiel altiri pli da atento al Esperanto. Se temas pri la unua antaŭkondiĉo, la sub- teno de partiaj aŭtoritatoj al pliproksimigo de laboristoj per korespondado transdaŭris la ŝanĝojn de politikaj prioritatoj, pli precize tiun ŝanĝon, kiu estis karakterizita per la celdifino „kons- truado de socialismo en unu lando". La transiro de Stalin al poli- tiko, kiu pli kaj pli ĉesis dependigi sin de la atendoj je monda revolucio, ne signifis redukton de internaciismaj sloganoj nek rezignon ekspluati la kvazaŭ naturan simpation de alilandaj komunismaj movadoj por Soveta Unio. Kiam en 1930 la 16a Par- tia Kongreso denove substrekis la gravecon de internaci-eduka laboro[1343], la esperantistoj, kiuj plurloke jam „fariĝis kvazaŭ monopolistoj" en tiu laboro², per tio estis stimulitaj ankoraŭ pliintensigi siajn fortostreĉojn.

Malpli facile estis daŭre plenumi la alian antaŭkondiĉon, nome efike demonstri la utilon de Esperanto. Unu malhelpa faktoro estis, ke la soveta movado ŝajnis multe pli rapide kreski, ol tiu en la cetera mondo; jam frue oni parolis pri la danĝero, ke en Soveta Unio „stariĝos tro multe da esperantistoj kompare al la kores- pondkapablo ekster Sovetio".[1344] Sed eĉ pli da problemoj havis sian fonton en la enhavo de la korespondaĵoj mem.

Sendube, la korespondado estis dekomence tiel diversa kaj varia, ke ĝi rezistis ĉian provon doni al ĝrunuecan direkton. La idealo estis, ke la okcidentaj kamaradoj raportu pri la revolucia batalo en sia lando kaj ke iliaj sovetaj korespondantoj donu informojn pri la postrevoluciaj atingoj de Soveta Unio - ke do la interŝanĝo de leteroj servu al reciproka stimulado persisti en la komuna lukto por liberiĝo de la proletaro. Sed en la praktiko la temo-gamo de la interŝanĝataj leteroj estis multe pli vasta kaj diferenciĝinta. La korespondantoj ĉiuokaze ne limigis sin al reci- proka entuziasmigado. Sovetianoj komprenigis, ke ilia ĉiutaga vivo ne estas tute plenigita per agoj de heroeco, kaj konfuzis siajn leteramikojn per raportoj, laŭ kiuj la sindikatoj en Soveta Unio ne plu konas la rimedon de striko, la salajroj kaj vivtenkostoj estas sur pli malalta nivelo, ol en la okcidenteŭropaj landoj pla- gataj de ekonomia krizo, kaj, entute, regas ankoraŭ krudaj neperfektaĵoj en la prolet-kamparana ŝtato. Se do kontraŭdiroj interne de Soveta Unio, kiujn partiaj deklaroj klopodis kamufli, ne estis egale kaŝeblaj en la korespondado, siavice la eksterlan- daj korespondantoj liveris al sovetianoj nefiltritan priskribon de la vivkondiĉoj en siaj landoj, kiuj supozeble konfirmis poiitikan premon de la regantaj klasoj kaj socian maljuston, sed ne ĉiam taŭgis por apogi la propagandan tezon, ke kapitalismo staras sur la sojlo de kolapso.

Ekde ĉ. 1928 problemoj estiĝintaj en iigo kun la korespondado komencis esti pubiike konataj. A1 Soveta Unio iris insistaj demandoj pri poiitikaj persekutoj kaj ekonomia krizo, kaj el ĝi venis pii da informoj, kiuj konsciigis al la eksterlandanoj, ke ne ĉio, kion raportas la burĝa gazetaro, estas simple mensogo. Sekve, SEU konfesis publike, ke en la korespondado okazis mis- uzo, kaj avertis siajn membrojn kontraŭ tiu danĝero. Dezirante ne perdi la pozitivajn rezultojn atendatajn de la perkoresponda utiligo de Esperanto, SEU pii kaj pli akcentis la bezonon transiri al kolektiva korespondado, ĉar ĝi - ne malprave - opiniis, ke „nekalkulebla risko" kuŝas en la amase praktikata individua korespondado.

En eksterlando jam fine de 1927 cirkulis onidiroj pri la ekzisto de ŝtata Esperanto-oficej o, kiu cenzuras aŭ eĉ preparas la lete- rojn elirontajn el Soveta Unio.[1345] Eĉ se SEU dementis tion: Post kiam la oficiala organo de la laborist-kamparanaj korespondan- toj aperigis atakon kontraŭ la disvastigo de mensogoj per Esper- anto kaj la forta influo de etburĝoj en la movado, ĝi estis devigita meminiciate plifortigi la kontrolon kaj lanĉi kampanjon por la- boristigo, kiu garantiu la ideologian purecon de ĝiaj membroj. Por akceli la kolektivan korespondadon fine de 1929 estis organi- zita la sistemo de „Proleta Esperanto-Korespondanto" (PEK), laŭ kiu en ĉiu grupo iu respondeculo zorgu pri tio, ke la enhavo de la leteroj senmakule respegulu la regantan opinion - ke la res- pondo al la demandoj faritaj el eksterlando estu plene konforma al tio, kion la Partio deziris, ke oni tie eksciu. Krome, tiu sistemo celis havigi „plene fidindajn adresojn", nome de eksterlandaj komunistoj, kun kiuj la sovetaj esperantistoj povos korespondi sen la risko esti influataj de neortodoksa pensado.[1346]

Tute konsekvence, SEU komencis ĉirkaŭ la sama tempo ankaŭ rekte preskribi la temojn, kiuj dominu en la korespondado de ĝiaj membroj kun eksterlando. Ih estis instrukciitaj transdoni la kreskociferojn de la soveta industrio dum la Kvinjarplano kaj raportojn pri la sukcesa batalo kontraŭ „detrimentistoj" kaj kulakoj kaj havigi de siaj korespondantoj unuavice informojn pri teknikaj atingoj de la evoluintaj kapitalismaj landoj, helpantajn antaŭenigi la konstruadon de socialismo.

La sukceso de tiuj provoj tute reglamenti la korespondadon estis limigita. La peto liveri teknikan scion estis por la okcidentaj kamaradoj tro nekutima kaj plej ofte transiris ilian kapablon. En raporto pri sia agado en 1932 la esperantistoj de Stalino konfesis, ke tiu parto de ilia laboro, kiu portis la devizon „importo de avan- garda amerika kaj eŭropa tekniko", malsukcesis. Rilate la alian parton, t.e. „eksporto de nia sperto de revolucia batalo kaj socia- lisma konstruado", la sama raporto notis „aron da sukcesoj"[1347], sed pri tio la ricevantoj evidente havis alian opinion. Nome, pli kaj pli eĉ inter ekstersovetiaj komunistoj, kiuj ja deziris profiti de revoluciaj spertoj, disvastiĝis kritiko kontraŭ la nova, pro- duktad-orientita formo de korespondado, plendoj pro la agiteca enhavo de leteroj el Soveta Unio kaj sento de furiozo pri tio, ke la sovetaj kamaradoj liveras statistikojn aŭ delonge konatajn faktojn.

Se eĉ la okcidentaj PEK-laborantoj estis konfuzitaj, des malpli la multaj ordinaraj korespondantoj en eksterlando povis esti adaptitaj al la bezonoj fiksitaj de SEU por la korespondado - bezonoj, kiuj siavice estis diktitaj al ĝi sub la kondiĉoj de la „akri- ĝinta klasbatalo". Daŭre venis el eksterlando demandoj, fontan- taj el natura scivolo, sed kaŭzantaj embarason al tiuj, kiuj estis demanditaj: la sovetaj esperantistoj. Kvazaŭ por armi sian mem- braron per argumentoj, SEU eldonis la flugfoliojn La vero pri Sovetio, aldonotajn al leteroj. Sed tio ĉi kaj rektaj petoj de la membroj al SEU pri konsiloj ne multe solvis la problemon. Plue, de eksterlandanoj venis demandoj, „pri kiuj eĉ ne ĉiu komunisto povas respondi", tiel ke - por eviti gravajn politikajn erarojn en la korespondado - montriĝis necese aranĝi konsultajn rilatojn kun lokaj partiaj komitatoj. Kiom ĝenaj estis la demandoj, ilus- tras ankaŭ la fakto, ke ĉiam pli ofte okcidentaj korespondantoj spertis, ke soveta korespond-anoncinto ne reagis je la unua rice- vita letero.

La zorgon de SEU konformi al la partiaj gvidlinioj ekde 1930 akompanis la timo, ke granda parto de ĝiaj membroj, kutimiĝin- taj utiligi la servojn de SAT por trovi korespondantojn ekster- lande, ne senproteste akceptos la fortranĉitecon de tiu organi- zaĵo. La skismo en la laborista Esperanto-movado ne nur signifis organizan kaj ideologian disiĝon de SAT kaj SEU, sed ankaŭ profunde influis la personajn rilatojn inter ekstersovetiaj SAT- anoj kaj la sovetaj esperantistoj, precipe tiuj, kiuj, estante sam- tempe membroj de SAT, fakte konsistigis laplej aktivan (kaj lin- gve plej kompetentan) kernon de SEU.

La gvidantoj de SEU mem estis longe timintaj la danĝeron de skismo, sed kiam ĝi okazis, ili ne hezitis - pro la premo de la ek- steraj cirkonstancoj kaj ankaŭ pro la provo de SAT konstrui fen- don inter gvidantoj kaj membroj - rigore defendi sian aŭtorita- ton kaj silentigi oponantojn. La instrukciojn pri la dezirinda enhavo de korespondaĵoj sekvis post la skismo pli alta ŝtupo: la apliko de premo kontraŭ tiuj sovetaj esperantistoj, kiuj konser- vis rilatojn kun SAT. Ili estis submetitaj al esplordemandado de la CK[1348]; depende de la rezulto ilin trafis admono, eksigo kaj publika pilorio. Nun eĉ la fakto, ke iu korespondis nur individue, igis la koncernaton suspektinda.

Tiu procedo de ĉiam pli fortiĝanta kontrolo kaj de minacoj kon- traŭ deviantoj fine kulminis en arestoj. Vokante al la eliminado de lakeoj kaj renegatoj el siaj vicoj, SEU klare indikis, kian modelon ĝi intencas sekvi:

Laborista klaso de Sovetio malkovris komplotan laboron de „Industria Partio", de menŝevika centro, per la mono de Il-a Internacio kaj franca imperiismo plenuminta detrimentan (malutiladan) laboron. Laborista esperantistaro en Sovetio same sukcese malkovras kaj ĝuste taksos la „informan" laboron de „Sovetiaj SAT-anoj", helpantaj al Lanti venenigi ekstersovetian laboristaron per duboj, profitaj nur al kapitalismo.

Per tio SEU celis unuavice al tiuj personoj, kies leteroj, kritikaj kontraŭ Drezen kaj la CK, estis anonime publikigitaj en Senna- ciulo sub la titolo „Voĉoj el Sovetio". Keikajn el ili ĝi povis iden- tigi kaj, nemirige, kondamnis kiel perfidulojn kaj spionojn. A1 ili apartenis la seruristo Viktor Djatlov, kiu estis liverinta al SAT i.a. tradukon de la interna protokolo de la CK-kunsido de la 7a de aŭgusto 1930. Li estis eksigita el SEU kaj fine juĝita al mal- liberigo.[1349] Pri aliaj, kiujn pro ligoj kun SAT trafis la verdikto pri kontraŭrevolucia sinteno, ni scias nur, ke ili de la jaro 1931 silen- tis. La lasta vivsigno de unu el ili estis malespera helpovoko: „Mi vin petas, se estas eble ĉe okazo de mia arestigo,... helpu al mi. Aliel mi devos fari ,viziton' al sufiĉe malproksimaj lokoj en USSR. Mi ne volas tie perei."[1350]

Post la skismo, nur kun granda singardo povis esti konservataj la kontaktoj inter SAT kaj kelkaj iamaj membroj en Soveta Unio. Lanti mem donis al okcidenteŭropaj SAT-anoj konsilojn pri la korespondado, ekzemple kiel ĉirkaŭiri la cenzuron. Li rekomendis, ke oni faru „tute precizajn demandojn":

Se vi estas sufiĉe pariencaj k persistemaj, mi certigas vin, ke post unu aŭ du jaroj vi estos kolektintaj materialon per kiu vi havos tute alian bildon pri la vivo de laboristoj en Sovetio ol tiun, kiun disvastigas grandskale k multekoste la Stalina propagandaparato tra la tuta mondo. Tiel vi praktike utiligos la lingvon.³

Estante liberigita de respondeca funkcio en SAT, Lanti nun ne plu hezitis diskonigi leterojn ricevitajn el Soveta Unio. Komence de 1935 li fondis, kiel organon de la Sennaciista Frakcio, la revuon HerezuJo⁴, en kiu li konfesis, ke lin delonge atakas „kons- ciencriproĉoj", ĉar dum multaj jaroj li, celante konservi la unue- con de S AT, „toleris la publikigadon de blufaj artikoloj pri Sove- tio k metis flanken tiujn, kiuj eldiris la simplan veron".[1351] Lanti komencis aperigi en la nova revuo aktualajn leterojn el Soveta Unio, kiuj, laŭ li, donis nefiltritan bildon pri la situacio tie.

La leteroj entenis, ekzemple, informojn pri salajroj kaj prezoj en Moskvo, al kiuj Lanti apudmetis la koncernajn indikojn pri

Parizo.[1352] Tiu komparo de vivkostoj kondukis unu sovetan kores- pondanton al la konkludo, ke „francaj laboristoj vivas kvazaŭ en paradiza lando".[1353] Alia skribis, ke la pli malaltan vivnivelon en Soveta Unio li eĉ ne konsideras la ĉefa malbono. Lin pli afliktis la manko de „parol- k kunvenlibero" kaj, plej multe, la observo, ke la homoj jam komencis kutimiĝi al tiu manko: „... verdire - k tio eble estos por vi la ple j terura ekscio - ph k ph ĉi tie la homoj per- das la emon al hbero; la nova generacio eĉ ne komprenas tion, kio estas por mi k por vi libero."[1354] Ĉiuj publikigitaj leteroj draste priskribis la pohtikan-socian situacion sub la rego de Stalin: ke nedenuncado sekvigas punon per lOjara malliberigo; ke la pohco per torturado elpremas konfesojn; ke laŭ nova dekreto eĉ 12jaraj junuloj povas esti mortkondamnataj[1355]; ke formiĝis „nova klaso da privilegiuloj, da ekspluatantoj", dum „la socialisma ideologio iom post iom ĉesas ludi rolon".[1356]

La leteroj donis do tre negativan karakterizon de la soveta rea- leco. Ih pentris bildon de subpremo, timo kaj mizero - de „tomb- efika ortodoksejo", en kiu la iam liberigotajn laboristojn sklavi- gas altgrade perfektigita sistemo de ŝtatkapitalismo.[1357] Skribis la leterojn homoj, kiuj mem batalis kontraŭ la cara reĝimo kaj esperis de la revolucio la ĉesigon de ekspluatado, sed nun vidis sian idealon kruele detruita. Kun ŝirita koro ih konfesis, ke kon- traŭ la sistemo de teroro, instahta de „niaj nuntempaj ŝakaloj- regantoj", pahĝas eĉ la persekutoj de la cara reĝimo kaj ke la liberiga batalo de la laborista klaso „trafis en senelirejon".[1358]

Lanti, kiu plej malfrue meze de 1933 perdis la reston de sia kredo, ke Soveta Unio „estas ankoraŭ revolucieca faktoro en la batalo de 1' proletaro por sia emancipiĝo"[1359], konsideris la leterojn konfirmo de sia opinio, ke la aserto pri konstruado de socialismo en Soveta Unio estas mito, kiun necesas disbati.[1360] Laŭ li, la tiean regosistemon eblis karakterizi nur kiel „ruĝan faŝismon".[1361]

Estis nur Lanti, kiu publikigis leterojn, en kiuj „revoluciaj esperantistoj"[1362] donis malkaŝan priskribon de la cirkonstancoj en Soveta Unio. Sed estas certe, ke multajn en okcidento - homojn, kiuj ne estis tiel eksponitaj kiel Lanti - atingis similaj korelverŝoj deseniluziigitoj.

Unu skribis, ke la komunistoj en eksterlando tre mirus, se ili scius pri la vero en Soveta Unio: „Nur k-doj kun bone pagata ofico povas tiel entuziasme skribi pri Sovetio sed la plejmulto mizeras kaj ne kuraĝas ion skribi pri sia vera stato." [1363] Aparte inte- resan sperton, ankaŭ pri la risko, kiun skribinto prenis sur sin, havis la japana IPE-ano Kurisu Kei. Li estis skribinta leteron al SEU, en kiu li esprimis sian admiron pro la socialisma kons- truado en Soveta Unio, priskribis sian malfacilan vivon sub la atentemaj okuloj de la japana polico kaj krome petis, ke SEU peru al li taŭgajn sovetajn esperantistojn por korespondado. SEU konigis la leteron de Kurisu; rezulte atingis lin kelkaj leteroj - kaj ankaŭ pakaĵeto, kiu entenis malnovan franclingvan lernoli- bron de Esperanto.[1364] Malfermante la libron, Kurisu trovis, ke soveta esperantisto estis skribinta mesaĝon en ĝi. Nome, tra la tuta 165paĝa libro sur ĉiu paĝo kun malpara nombro troviĝis, en la maldekstra marĝeno proksime al la bindaĵo, krajone skribitaj frazoj. La manskribaĵo estis nur pene deĉifrebla:

Tne kara k-do, Viaj bonaj opinioj pri nia lando estas nur bela sonĝo kaj memtrompiĝo. Nenia feliĉo estas. Libero kaj sato ekzistas nur sur papero. Fakte oni same kiel en ĉiuj landoj de la mondo malsatas, sufe- ras kaj estas kruele, eĉ pli kruele ol en kapitalistaj landoj ekspluatata de novaj sinjoroj....

Ĉi tic oni tre premadas la esperantan movadon, por ke ne doni al rusa laboristaro senpere rilatiĝi kun eksterlandaj laboristoj. ... Delegitoj kiuj alveturas de eksterlando, estas jam antaŭe elektitaj de s[oveta] registaro kaj alveninte ĉi tien oni senpage vojaĝas en ĉiuj banlokoj kaj ricevas diversaj[n] donacoj[n]. Neniu eksterlanda laboristo povas sen- pere sen ĉeesto de maskitaj agentoj paroli kun rusaj laboristoj kaj la- boristinoj

Kara k-do kaj amiko mi tute komprenas vian teruran situarion en kapi- talistaj landoj sed kredu, ke tie-ĉi ne estas pli bone. Mi mem estis treege aktiva kiel ruĝgvardiano kaj de tuta koro dum multegaj jaroj batalis por laboristaro, sed nun ĉio absolute ŝanĝiĝis.... Kara amiko mi skribas tiuj[n] ĉi linioj[n] per mia laborista sango. Se nun viekkredosalmiporviestosteruramalreviĝo.... mifariĝiskiella

plej malfeliĉa kompatindulo Mi batalis kontraŭ malveron, sed kion

mi akiris. Nenion, nenia espero. K-do mia karega mi tre bedaŭras vin sed kredu al miaj sangvortoj. Viaj feliĉaj opinioj pri Sovetio estas nur bela sonĝo, same kiel revoj de religiulo pri paradizo. Kie oni devas serĉi la feliĉon por laboristaro mi ankoraŭ ne scias.¹

Ni devas supozi, ke ne estis nur malmultaj, kiuj kuraĝis senkaŝe

skribi pri la stalinismaj ekscesoj en leteroj al siaj eksterlandaj

korespondantoj; pri tio aludas ankaŭ la konstato farita dum kun-

sido de la CK de SEU en septembro 1934, ke „en la organizaĵon

penetris kontraŭrevoluciaj elementoj, kiuj aranĝis koncernan

informadon al eksterlando".[1365] Ne necesas akcenti, ke tiu kores-

pondado estis danĝera: Lanti mem en 1932 spertis, ke du el liaj

korespondantoj estis persekutataj, ĉar la soveta cenzuro eltrovis,

de kiu venis la ricevitaj poŝtaĵoj .[1366] Sed danĝeron entenis la kores-

pondado ankaŭ pro faktoro, kiun la sovetaj skribantoj verŝajne

ne estis enkalkulintaj. Tio estas aparte malluma ĉapitro.

Kiel ni menciis, SEU jam fine de la 20aj jaroj publike priparo- lis temojn, kiuj estis traktitaj en korespondaĵoj de sovetaj esper- antistoj kun eksterlando. Ofte pri tiuj temoj la membroj mem sin turnis al SEU por peti konsilojn kiel argumenti. Sed ankaŭ oka- zis, ke eksterlandanoj rekte petis de SEU konfirmon, ĉu estas ĝusta, kion iliaj korespondantoj rakontis pri la rolo de sindikatoj, pri la sekvoj de la agrikultura kolektivigo aŭ pri la distribuo de sa- lajroj. Kiam sub la kondiĉoj de evoluinta stalinismo multiĝis la nombro de politike tiklaj temoj, tiu ĉi praktiko de informiĝo ĉe

SEU, origine eble ĉefe fontinta el komprenebla scivolo de la okcidentaj kamaradoj, kaŭzis ne nur kreskantan embarason al la gvidantoj, sed pli kaj pli ankaŭ malagrablaĵojn al la membroj, kies korespondaĵoj iĝis konataj.

La danĝero estis malpli antaŭvidebla, ol tiu, kiu rezultis el la atentemo de la cenzuro. Pri kio temis - nome, pri la risko esti denuncata el eksterlando, tion klarigis Lanti en parolado antaŭ nederlandaj laboristaj esperantistoj. Farante konsilojn kiel daŭ- rigi la korespdndadon kun sovetaj esperantistoj sub la malfaciii- ĝintaj kondiĉoj, li atentigis, ke „necesas plie, ke vi akiru ilian fidon; ili devas esti certaj, ke iliaj leteroj ne estos transsendataj al CK de SEU, kiei jam okazis fare de k-doj, kiuj sendube opiniis, ke tiujn leterojn skribis danĝeraj kontraŭrevoluciuloj".[1367]Komence de 1936 Lanti tuŝis la vundan punkton ankoraŭ pli klare, kvankam nepubiike:

Pripensu, ke okazis, ke ekstersovetiaj K-doj kaŭzis la enkarcerigon de siaj sovetiaj korespondantoj per tio, ke, ricevinte leterojn, kiuj diris la veron, tiuj K-doj opiniis, ke nur Jtontraŭ-revoluciuloj" povas skribi tiajn leterojn. Di komunikis al C.K. de S.E.U. tiujn skribaĵojn k neniam phi oni aŭdis de aŭ pri tiuj kompatindaj korespondantoj.

Lanti ne troigis. En 1931 leteroj de du sovetaj SAT-anoj, senditaj al Parizo, estis faksimile aperigitaj en la ruslingva organo de SEU.[1368] Demandante sin, kiel tio povis okazi, SATesprimis la sus- pekton, ke unu el la tri membroj de sia propra Kontrol-Komitato rompis la skriban promeson, ke al neniu li sciigos la nomojn de sovetaj korespondantoj. Nome, la Kontrol-Komitato ricevis de S AT dosieron kun leteroj de sovetaj esperantistoj, ĉar ĝi havis la taskon trakti la plendon de Drezen kontraŭ „malhonorigo" fare de la Direkcio de SAT.[1369] La suspekto esti perfidinta ĝuste homojn, kiuj akuzis Drezen pri diktatoreco, falis sur la belgan komuniston Henri Jeanneret, kiu fine de decembro 1930 eksiĝis el sia funkcio kiel membro de la Kontrol-Komitato kaj transiris al la tendaro de la opozicio.[1370]

Dum la amsterdama kongreso la komunistaj opoziciuloj eks- piicite pravigis la promesrompon² kaj cetere kutimis kvitanci la laŭtlegadon de anonimaj leteroj el Soveta Unio per vokoj kiaj „Tio estas blankruso! Tio estas kontraŭrevoluciulo! "[1371] Konside- rante tiun spiritostaton, ni ne bezonas multe da fantazio por imagi, kiel reagis fidelaj adeptoj de Soveta Unio en okcidento, kiam sovetaj esperantistoj de tempo al tempo elverŝis sian koron kaj raportis faktojn, kiujn la ekstersovetia partiano ne povis (aŭ ne volis) kredi. Ankaŭ Kurisu memoras, ke li neniel volis kredi la surmarĝenajn notojn de sia korespondanto kaj ke nur pro ins- tinkta sento li ne skribis pri ili al SEU. Eĉ pluraj legantoj de HerezuĴo, do membroj de la Sennaciista Frakcio de SAT, akcep- tis la ŝokan enhavon de la publikigitaj leteroj kun pridubo; laŭ Lanti, ili „emas pensi, ke nur ,blankuloj', ,kontraŭrevoluciuloj' povas tiele paroli pri ,la patrio de 1' tutmonda laboristaro'".[1372]

La malkaŝemo de sovetaj kaj la ortodoksemo de okcidentaj partneroj do kaŭzis, ke rompiĝis korespondaj rilatoj. Pri la mal- bona sorto, kiu atendis tiujn, kies leteroj estis el okcidento resen- ditaj al Soveta Unio, bedaŭrinde ne estas dubo, ĉar la CK de SEU, kien trafis la leteroj, ne miskompreneble deklaris sian pre- tecon plenumi la taskojn, kiujn la Partio postulis de ĉiu soveta civitano. Kiom servema ĝi estis, montriĝis en ĝia Esperanta lingv- aĵo, kiu elspiris la regantan pensmanieron de plej militema stali- nismo:

Ni devas plialtigi nian klasan atenton. Uzante esperanton por la celoj revoluciaj, ni malebligu al kulakaj agentoj uzi esperanton por la celoj kontraŭrevoluciaj. Ni eltiru tiujn agentojn de la monda kapitalo el iliaj kaŝtruoj, ni frakasu ĉe ili la deziron daŭrigi sian laboron, en esenco direktita al preparado de kapitalisma milito kontraŭ Sovetio. Ni laŭte deklaru al laborista esperantistaro tutmonda: jen vidu, kiel kontakte kun premeganta kaj ekspluateganta vin kapitalistaro laboras renegato Lanti kaj tiaj amikoj-agentoj en Sovetio.[1373]

Sed okazis ankaŭ inverse: Koresponda kontakto same povis rom- piĝi pro tio, ke estis ne transpontebla fendo inter okcidentaj korespondantoj, kiuj, estante socialistoj, malaprobe juĝis pri la evoluo en Soveta Unio, kaj sovetaj esperantistoj, kiuj senŝancele defendis sian landon kontraŭ ĉia kritiko. Kiel tiamaniere eĉ mult- jara perletera amikeco povis veni al abrupta fino, montras la jena ekzemplo. La franco F.A. Chavenon, en Clermont-Ferrand[1374], longe korespondis kun sovetiano, kies patro pereis en la civila milito, batalante kontraŭ la „blankuloj", kaj kiu mem „ĉiam estis fervore sindonema al soveta reĝimo". Lin regule Chavenon scii- gis pri „malbonfamoj" ekzistantaj en Francio pri Soveta Unio, kaj li responde fervore komunikis al sia franca amiko la „veron". Dum certa tempo la sovetiano estis „maljuste" enkarcerigita, sed ankaŭ tiam ne ŝanceliĝis lia lojaleco al la reĝimo.

En oktobro 1936 Chavenon sendis al sia „karega amiko" poŝt- karton kun la jena teksto:

Ambaŭ niaj registaroj estas kapitalistaj, ĉu ŝtata, ĉu privata, sed same premantaj al la popolo, tial ili ne povas subteni la hispanan proletaron, kies venko estus mortbato al kapitalismo. ... Oni diras, ke Stalin mal- sanas; li povas morti, li jam faris sufiĉan malbonon, perfidante la Okto- bran Revolucion.

Post kelkaj semajnoj venis la respondo. Chavenon estis titolita „sinjoro" kaj legis en la ricevita letero interalie la jenon:

Dum kelkaj jaroj de nia konatiĝo vi diris al mi, ke vi estas socialisto, sed laŭ la enhavo de viaj leteroj mi sentis, ke en vi estas tre malmulte da socialista, k hodiaŭ finfine mi komprenis, ricevinte vian poŝtkarton, ke vi estas trockisto.

Sekvas detalaj klarigoj pri la sinteno de Soveta Unio en la his- pana civila milito, kiuj klopodas pruvi, ke fakte estas nur ĝi, kiu donas al la hispana popolo efikan helpon. La sovetiano konsilas al Chavenon pii ofte legi L'Humanitĉ- „tiam vi havos pii veran vidpunkton" - sed tuj poste jam rezignas esprimi la esperon, ke Chavenon ŝanĝos sian opinion. La letero finiĝas tiel:

... laŭ via malamikeco al nia amata K-do Stalin mi povas konkludi, ke vi kun via kapo dronis en la malpura marĉo de 1' trockismo; tial vi estas en la vicoj de 1' faSistoj, en vicoj de la malamikoj de paco. Ni povas batali kune kun socialistoj, anarkistoj, eĉ katolikaj laboristoj por paco unuecfronte, sed kun trockistoj ni ne povas unuiĝi, k ĉiujn trockistojn ni devas pafmortigi kiel furiozajn hundojn.[1375]

4.4.5. La Gno de korespondado

Ne estas malfacile kompreni, ke en la korespondado inter Soveta Unio kaj eksterlando meze de la 30aj jaroj iĝis pli kaj pli maleble, kaj danĝere, trakti temojn de politik-ideologia karaktero. Malgraŭ la uzo de ĉirkaŭvojoj, ankaŭ la kontakto de Lanti kun sovetaj korespondantoj de post 1935 estis nur spo- rada.[1376] Sed restas demandi sin, ĉu korespondaj rilatoj ĉesis nur pro la malkaŝemo de sovetianoj, la provokaj demandoj de okci- dentaj socialistoj kaj la denuncoj de ekstersovetiaj komunistoj. Alivorte: Ĉu ni devas atribui la pereon de la soveta Esperanto- movado unuavice al tio, ke en la korespondado akiris superregon rekte kontraŭsovetaj tendencoj?

Ne estas dubo, ke ekde la komenco de la 1930aj jaroj aro da personoj estis arestita, pro la enhavo de leteroj, kiujn ili sendis eksterlanden, kaj eble ankaŭ pro korespondaĵoj kun „neorto- doksa" enhavo, kiujn ili ricevis.[1377] Sekve de tio ege altiĝis la aten- temo de la sovetaj esperantistoj. Restis al ili, rilate la korespon- dadon, esence tri manieroj de sinadapto.

Unu ebla reagoformo estis eviti ĉian riskon kaj simple rezigni pri plua koreSpondado. Jam pii frue eksterlandanoj ofte spertis, ke eĉ sovetiano, kiu anoncis sian korespond-deziron, ne respond- is la unuan alskribon. Tio ĉi povis havi diversajn kaŭzojn, sed en la 1930aj jaroj evidente multiĝis la okazoj, ke malskribemo ŝuldi- ĝis al embarasiĝo pro la trudaj demandoj de la eksterlandano.

Aliflanke, korespondado estis nedisigeble ligita kun la esperant- isteco kaj tial ne facile rezignebla. Krome, SEU konsideris la par- toprenon en la kolektiva korespondado devo de siaj membroj. Kiam venis plendoj, ke la provoj interligi sovetajn kaj alilandajn fabrikojn kaj organizaĵojn fiaskis, ĉar el Soveta Unio ne venis respondo al la demandoj faritaj de ekzemple germanaj labor- istoj, SEU severe admonis siajn membrojn ne perfidi la laboron: „Ni atentigas, ke nerespondo al la demandoj de alilandaj kores- pondantoj estas granda politika krimo, neniel pardonebla!"¹ Kaj kiam en 1933 SEU ricevis agnoskon de la Tutsoveta Intersindi- kata Komitato pri la valoro de la uzo de Esperanto en la „interfa- brika korespondado internacia", ĝi atingis eĉ la garantion, ke la sindikatoj disciplinos tiun esperantistan fabrikanon, kiu neglektas siajn taskojn en la organizado de korespondado.[1378]Certe, tio ĉi montras, kiom malfortiĝis la iama elano de la entu- ziasme lanĉita koresponda agado; admonoj kaj minacoj simp- tome atestis, kiel peza fariĝis la tasko ellabori enhave senripro- ĉan respondon al ekstersovetiaj laboristoj. Sed restas la fakto, ke korespondado, precipe se kolektiva, plue konsistigis gravan par- ton de la laboro de SEU kaj ke ĝi, kvankam laŭ konfeso de Dre- zen en 1932 malkreskis ĝia relativa graveco, ankoraŭ povis kalkuli pri la subteno de oficialaj instancoj.

Ĉar do mankis oficiala malinstigo, multaj sovetaj esperantistoj bonkonscience povis elekti la alian eblecon: daŭrigi la korespon- dadon. La plue valida principo de internacia eduko de la labor- istoj kuraĝigis ilin konservi siajn rilatojn kun eksterlandanoj kaj tiamaniere demonstri al la aŭtoritatoj, kiel bone Esperanto daŭ- ras servi al la interproksimigo de la tutmonda proletaro. La pagenda prezo por tio estis la zorgemo moviĝi strikte nur en la kadro de tiuj esprimformoj, kiujn la stalina reĝimo preskribis al siaj civitanoj. La rezulto tiam estis la jam menciita fenomeno, ke la leteroj, kiujn skribis sovetaj esperantistoj al eksterlando, alprenis ĉiam pli stereotipan karakteron. Plenigis la leterojn entuziasmaj raportoj pri la kvinjarplanaj atingoj, laŭdego al la

Partio kaj ĝia amata gvidanto Stalin kaj flamaj esprimoj de la konvinko, ke Soveta Unio estas „la plej forta, plej potenca ŝtato en la mondo" kaj ke „ni vivas en bona kolorriĉa vivo, sed la estonto estos ankoraŭ pli bona".[1379]

Tiu ĉi formo de korespondado povis sukcesi nur, se ankaŭ el eksterlando venus adekvataj respondoj -respondoj, kiujn eblus diskonigi en Soveta Unio kiel frapan pruvon pri la valoro de Esperanto kiel peranto de admiraj voĉoj. Tiaspecan reefion oni atendis de la aparato de PEK, kaj sendube ĝi sukcesis produkti rezultojn en la dezirata direkto. Tamen, ni jam scias, ke la pacienco de eĉ plej bonvolaj PEK-laborantoj estis metita al seve- raj elprovoj pro la kutimo de la sovetaj korespondantoj komu- niki sukcesraportojn kaj statistikojn, sed ne tion, kio interesis iliajn okcidentajn kamaradojn pli multe. Tiuj plue preferis ske- mon de „labordivido", kiu iam ŝajnis esti tute normala en la korespondado inter Soveta Unio kaj eksterlando, nome ke unu priskribu la postrevoluciajn atingojn kaj la alia sian porrevolu- cian batalon. En 1936, PEK-filio en Ĉefioslovakio ankoraŭfoje precizigis, kion oni atendas de la kamaradoj en la kapitalistaj landoj: ili „skribu pri sia batalo, kreo de unueca fronto, strikoj, mallibereja vivo, senlaborula vivo ..., militpreparoj kaj batalo kontraŭ ĝi..." Je la sama okazo estis formulitaj tre precizaj demandoj, kiujn estis respondontaj la sovetianoj:

Kiel vivis laboristoj iam, kiel hodiaŭ? Logado iama k nuna. Kiom da horoj laboras la laboristoj, ĉe kiaj kondiĉoi? Kia estas diferenco inter la salajro de la junularo, viroj kaj virinoj. Cu ricevas la laboristoj kar- bon senpage? Kiom? Kia estas ilia socia asekuro, kiu pagas ĝin? Kiom da subteno ricevas malsanaj laboristoj? Ĉu por ĉiuj tagoj de mal- saneco? Kiom da subteno ricevas malkapablulo pro invalideco aŭ mal- juneco? Kipm ricevas la vidvinoj kaj orfoj ĉe mortigo de siaj edzoj kaj patroj? Ĉu okazas oftaj malfeiiĉoj en fabrikoj? Kiel longa estas forper- meso de la laboristoj, kiel ili ĝin pasigas? Kiel laboristaro pasigas libe- ran tempon? Kiel estas punataj en la fabrikoj laboristoj, majstroj, inĝenieroj, ktp.? Kiel rilatas majstroj, inĝenieroj al laboristoj? Kiaj estas eblecoj de studado? Kion manĝas laboristo? (Por nia laboristaro tre grava). Pri beligo de urbo, naciminoritoj, ktp., ktp...

Per tio ankoraŭ ne elĉerpiĝis la scivolo de la ĉeftoj. Ili eble tro- taksis la gradon de socia progreso en Soveta Unio, sed ĉiuokaze ne ĉesis pensi. Montrante al la kampanjo lanĉita post ia miraklaj laborsukcesoj de la ministo Aleksej StaRanov en 1933, ili aldonis la jenajn demandojn:

... kial oni okazigas stafianovajn tagojn? (Se ĝi estas metodo, sistemo. Se unufoje oni tion faris, do oni tiel devus labori daŭre, diris al ni iu k- do). Ĉu staBanovanoj laborgajnos tiom, kiom ili periaboros, pro- duktos? Ĉuonine malaltigos al ili salajron kiel ĉe ni estas farate?

Ni ne scias, ĉu la ĉeBa PEK-filio ankoraŭ sukcesis ricevi respond- on kaj, kiel ĝi intencis, transdoni ĝin al ĉefiaj laboristaj gazetoj por tiamaniere imprese demonstri sian kapablon doni dank' al Esperanto aŭtentikan enrigardon en la ĉiutagan vivon de sovetaj laboristoj. La ŝabloneca karaktero de korespondaĵoj tiutempe senditaj de sovetaj PEK-aktivuloj igas nin dubi, ke venis konten- tiga respondo, ĉar ĝuste la socian staton, la ĉiutagajn vivkondi- ĉojn en Soveta Unio jam ĉirkaŭis sekretumado kaj tabuemo, nur pene kaŝataj de kliŝaj frazoj kaj bombastaj ciferoj.[1380]

Se entute ili venis, la leteroj el Soveta Unio estis plenaj de tiuj „ĝeneralaĵoj", kiujn eĉ komunistoj maifacile digestis. Fojfoje, konkreta demando estis respondita, sed en maniero, kiu limis la absurdon. Meze de 1935, bazante sin sur informo publikigita en Izvestija de la 9a de majo, laŭ kiu iu ukraina laborejestro ricevas monatan salajron de 3 300 rubloj, la franco Raymond Laval skri- bis al la PEK-perantino en Minsk por peti klarigojn. Jen ŝia res- pondo:

... Via demando: ĉu estas vero? Respondo: Ne, ne estas vero. Mi trari- gardis la Isvestia de la tuta monato k ne trovis. Unue ne estas vero, due, tio ne povas esti. Ne ekzistas tiu granda salajro laŭ sovetaj leĝoj...[1381]

Resume do, ankaŭ la plua partopreno de la sovetaj esperantistoj

en la kvazaŭ oficiala korespondado ne asekuris ilin kontraŭ

risko. Iii konstante frontis la neekstermeblan scivolon de ekster-

landaj korespondantoj, kies delikatajn demandojn eblis res- pondi, fine, nur per mallertaj elturniĝoj aŭ propagandecaj lozun- goj - aŭ kvitanci per silento.

Sed restis al la sovetaj esperantistoj ankoraŭ tria ebleo de sin- adapto: Hi povis konscie eviti ĉian enplektiĝon en diskuton pri temoj ekster Esperanto mem aŭ hobioj facile kombineblaj kun ĝi, ekzemple poŝtmarkkolektado. Fakte, la emo dediĉi sin al tute senpoiitikaj, eĉ banalaj temoj neniam mankis en la korespon- dado, sed dum keikaj jaroj ĝi almenaŭ oficiale apenaŭ estis tole- rata. Meze de la 1930aj jaroj, tamen, lriam la reĝimo proklamis la klasbatalon ne plu necesa kaj surface iom mildiĝis la premo al revolucieca konduto, ankaŭ la esperantistoj, kiel montras la ekzemploj de Blinov kaj Ryt'kov, ekopiniis denove legitima la amuz-celan aplikon de Esperanto.

A1 la eksterlandaj admirantoj de Soveta Unio same ne plaĉis tiu maniero de korespondado. Ekzemple, la PEK-filio en Madrid plendis, ke ofte la sovetaj PEK-laborantoj ne respondas „al seriozaj socipolitikaj demandoj pri sovetia vivo. Ekzistas eĉ unuopuloj, kiuj preferas pii poŝtkartojn kaj filatelion ol seriozajn temojn."¹ Sed kompreneble ekzistis eksterlande ankaŭ kompre- nemo por la sovetaj korespondantoj, kiuj, konsciante la riskon de serioza opini-interŝanĝo, eskapis al banaleco. La informilo de la svisaj laboristaj esperantistoj rekte konsilis al okcidentaj korespondantoj, ke ili bremsu sian scivolon, se entute ili volas konservi kontakton kun la kamaradoj en Soveta Unio - ke de la „ĝeneralaj demandoj pri tekniko, literaturo kaj eĉ pri la vetero" ili prefere ne transiru „al demandoj politikaj, prireĝimaj", ĉar el tio povus rezulti la ĉesigo de la korespondado.[1382]

Fakte, iĝis rimarkate en okcidento, ke la korespondaj rilatoj kun Soveta Unio pli kaj pli misfunkciis. Ne temis nur pri tio, ke sovetaj esperantistoj libervole ĉesis skribi; kelkaj post deviga paŭzo tuj rekomencis korespondi, kiel montris letero el Voroneĵ kun la dato de la de decembro 1936, sendita al sveda esperant- isto:

En januaro 1933 mi estis arestita kaj kondamnita al kvinjara mallibe-

rigo pro aroganta letero adresita al M. Gorkij. En septembro de

kuranta jaro mi liberiĝis kaj revenis hejmen. Kiel malliberigito mi la- boris ĉe konstruejo de kanalo Moskvo-Volgo. E1 tiea vivo mi rememo- ras interesajn momentojn, sed mi ankoraŭ ne riskas skribi pri tio. Ĉiujn miajn esperantaĵojn, kiujn mi kolektis en daŭro de 20 jaroj, mi perdis pro kaŭzo dirita supre.[1383]

En tiu ĉi okazo la kaŭzo de la arestiĝo ne ŝajnas esti ligita kun

Esperanto. Sed ni scias ankaŭ pri la jena sperto de sveda esper-

antisto, farita proksimume en la sama tempo. Lia soveta kores-

pondanto, kiu ĉiam preferis „skribi pri ĝeneralaj, ĉiutagaj afe-

roj", estis subite eksilentinta. Iun tagon li denove skribis. Mon-

triĝis, ke la ruso estis kondamnita al dujara restado en Siberio,

kaj pri la kaŭzo la svedo suspektis, ke „la sola ,krimo' de li farita

estis lia esperanto-korespondado kun homoj el eksterlandoj".

Atentemo ne plu helpis: La svedaj amikoj devis konstati, ke,

kvankam „ni evitis ĉiun enmikson da politiko en niaj leteroj",

iom post iom ĉesis veni korespondaĵoj el Soveta Unio.² En okto-

bro 1937 - la sama monato, en kiu la svisa informilo avertis kon-

traŭ endanĝeriga scivolo - ankaŭ la anglo Thomas Aldworth, kiu

la antaŭan jaron estis vizitinta Sovetan Union, raportis, ke ĉiuj

liaj korespondantoj silentas: Liaj leteroj al Leningrado kaj

Moskvo revenis kun la surkoverta indiko „nekonata".³ Kaj ĉi-

foje ne temis pri dumtempa paŭzo en la korespondado. La

silento estis, en la plej multaj okazoj, porĉiama.

VIKTIMOJ DE LA PERSEKUTOJ EN SOVETA UNIO:

E. MifiaFskij

J. Batta

T.Indra

Eksterlandanoj do devis konstati, ke iliaj korespondaj rilatoj kun sovetaj esperantistoj interrompiĝis eĉ, kiam ambaŭ flankoj klopodis eviti la pritrakton de tiklaj temoj. La singardo ne plu utilis, ĉar fine la esenca problemo estis ne kiel korespondi, sed ĉu korespondi entute.

Ke tie ĉi troviĝis la problemo, montris la sorto, kiun havis la verŝajne lasta granda kampanjo lanĉita por akceh la internacian laboristan korespondadon per Esperanto. En februaro 1937 la organo de Brita Komunista Partio, Daily Worker, komencis varbi, sub la slogano „Manojn trans la maron", por la interhgo de britaj kaj sovetaj laboristoj per korespondado. En la gazeto ape- ris adresoj de korespondemuloj el Soveta Unio, parte hveritaj de Brita Laborista Esperanto-Asocio (BLEA), kiu tuj entuziasme ofertis siajn servojn en la perado kaj tradukado de leteroj. Jam delonge farinte similan laboron en la kadro de PEK, la asocio vidis en la kampanjo unikan ŝancon por rekomendi sin al la partio kiel nemalhaveblan fielpanton. Fakte, en la evoiuanta korespon- dado Esperanto estis pli ofte uzata, ol la angla, kaj Daily Worker, kiu ĉiusemajne aperigis angulon kun adresoj kaj raportoj pri la stato de la kampanjo, konfesis, ke la sukceso superas ĝiajn aten- dojn.¹

Sed post malph ol unu jaro la kampanjo estis haitigita - sen publika klarigo. Aldworth raportis pri tio en Sennaciulo unua- foje. Pri la kaŭzoj de la ĉesigo h skribis:

... la korespondado ĝenis la kontroiintojn de la korespondaĵaro. Venis tro da insistaj demandoj pri kondiĉoj, salajroj, ktp, k kiel ĉiu esp-isto scias, la rusaj korespondantoj skribas nur pri ĝeneralaĵoj. Kiam oni postulas detalojn, la korespondado ĉesas.[1384]

Post tio sekvis ankaŭ provo de BLEA klarigi la aferon. Ĝi indikis la jenajn du kaŭzojn:

Unue, la brita kompartio opiniis, ke ĝi jam sufiĉe starigis la korespon- dadon k bezonas la uzitan spacon por aliaj celoj. Due, k pii grave, ekzistas akordo inter la sovetia registaro k la angla, ke unu ne propa- gandu en la lando de la alia; k la brita kompartio ne deziris doni al la britaj reakriuloj ŝancon diri ke la Sovetia registaro rompas la akordon per la publikigado en angla ĵurnalo de leteroj de sovetiaj rivitanoj.[1385]

Tiu ĉi lasta argumento neintence maikovras la kernon: Ĝi aser- tas, ke korespondado egalas propagandon, devas submetiĝi al politikaj konsideroj kaj, senrigarde al sia enhavo, alportas ĝenon al ŝtataj interesoj. Per aliaj vortoj: la problemo ne estas misuzo de korespondado, sed la korespondado en si mem. La korespon- dado kiei tia estas ĝena kaj tial ĉesigenda: Tion la argumento tute klare esprimas, kaj erariga ĝi estas nur pri tiu, kiu ne deziris la korespondadon. Tiu estis ne la brita, sed la soveta registaro.

Ĉu tiun deziron de la soveta registaro konsciis la esperantistoj, antaŭ ol ili multnombre malaperis en labortendaroj? Tion kom- preneble oni povas malfacile pruvi per konkretaj faktoj. Kiel raportis post la milito iamaj sovetaj civitanoj al usona esploranto, fine de la 1930aj jaroj iĝis konate en Soveta Unio, ke estas riske daŭrigi Esperantan korespondadon; laŭ ili, Esperanto „silente kaj kviete" mortis, ĉar ne plu eblis private korespondi kun esper- antistoj en Eŭropo kaj Ameriko.[1386] Sed pli rimarkinda estas, kion spertis la brita komunista esperantisto E.A. Evans: Li transsen- dis en 1937 leteron de Kurisu Kei, elkontrabanditan el japana karcero, al ties korespondanto en Ĥarkovo, Abram Klimovskij. Evans mem interŝanĝis dum kelkaj monatoj leterojn kun Klimo- vskij, sed: „Tiam li min informis, ke li ne povas korespondi plu. Amikoj miaj kiuj korespondis kun aliaj Sovetanoj ricevis lete- rojn samsence. Ŝajnis, ke la Soveta Esperanto-Asocio konsilis al siaj anoj ke korespondado kun alilanduloj devas ĉesi." ²

Pri korespond-malpermeso parolis ankaŭ hungaro ekzilita al Novjorko, Ralph Bonesper, kiu, kiel aliaj samurbanoj, antaŭ 1937/38 havis pli ol cent korespondantojn en Soveta Unio. La kontakto ĉesis, laŭ Bonesper, ne nur pro la cenzuro, sed ĉar de tiu tempo estas „100%a (aŭ preskaŭ 100% a) malpermeso por korespondi kun eksterlandanoj". Li precizigis, ke tiu malper- meso koncernis la korespondadon en ĉiuj lingvoj, ne nur la esperantlingvan, ke tamen „Esperanto mem estas distinge mal- favorata".¹ Efektive: Se korespondado estis malpermesita, tio devis trafi Esperanton plej multe, ĉar, kiel atentigis, certe ape- naŭ troigante, la franca eksmembro de la CK de SEU, Lucien Laurat, Esperanto estis praktike la sola fremda lingvo, per kiu sovetaj laboristoj povis facile interrilati kun eksterlandanoj.²

Per tio ni venas al la konkludo: Esperanto igis en 1937/38 ne plu tolerata, ĉar ĝi estis efika ilo en la perkoresponda komuni- kado de sovetaj civitanoj kun eksterlando, kaj tiu iam oficiale subtenata korespondado perdis la favoron de la soveta reĝimo, ĉar ĝi laŭ ĉiuj siaj aspektoj entenis riskojn:

La korespondado ne plenumis sian celon: servi al la interesoj de Soveta Unio, kiaj ilin difinis la Partio.

La korespondaĵoj, kiuj venis el eksterlando al Soveta Unio, origine bonvenaj, se stimulaj por la konstruantoj de socia- lismo, alportis tro da informoj pri la vivo en la kapitalismaj landoj, kiuj, anstataŭ pozitive stimuli, invitis al komparoj nefavoraj por la soveta reĝimo.

La korespondaĵoj de eksterlandanoj entenis tro da ĝena sci- volo pri la reala politika-socia situacio interne de Soveta Unio, kiun zorge klopodis kaŝi la oficiala propagando.

Ne plu eblis utiligi la korespondadon por la priskribo de la socialismaj atingoj de Soveta Unio. Eĉ organizita korespon- dado rezistis plenan unuformecon, ĉar el leteroj ne estis elimi- nebla la elemento de spontaneo.

Ankaŭ la pure hobia formo de korespondado ne donis garan- tion kontraŭ la malobservo de tabuoj, ĉar korespondado, kiu akorde kun la iam proklamita principo de internaciisma eduko

Letero de Ralph R. Bonesper al Boris I. Sokolov, de 30-3-1954, en Infor- milo de Esperanto-Koresponda Studrondo (Tokio) 1955, n-ro 3 (sept.), p. 11. - La franca komunisto William Gilbert skribis en 1952, ke „el 100 esperantistoj en nia lando, 95 estas tute certaj, ke fakta malpermeso [de la Esperanto-movado] ekzistas en Sovjetio". Li observis ankaŭ, ke en komunistaj gazetoj „neniam oni trovas anoncetojn por korespondado, nek ruslingve nek franclingve aŭ alilingve": La Pacdefendanto 1952, n-ro ll,p.l.

Lurien Laurat, Staline, la Iinguisdque elPimpĉriaUsme russe_y Paris 1951, p. 85. - Germana esperantisto notis la jenan eldiron de soveta oficiro (esperantisto) en la orienta zono de Germanio: „Ne la lingvo mem estas leĝe malpermesita, sed nur la eksterlanda korespondado." (Sepp Hdnig, „Trans la kurtenoⁿ, Heroldo de Esperanto 25.1949,n-ro 10[1107],p. 1.)

de la amasoj estis rigardata kiel politika instrumento, ne povis esti simple reduktita al la rango de hobio. Pro la fakto, ke ĝenerale la riskoj de korespondado estis superre- gaj, necesis malebiigi la korespondadon entute. Per tio la Esper- anto-movado, kiu vivis per korespondado, perdis sian ekzisto- rajton.

La soveta registaro neniam oficiale klarigis, kial ĝi subpremis la Esperanto-movadon. Sed helpas komprenon de ĝiaj motivoj, se ni citas provon de analizo, kiun publikigis Drezen en 1932: ... fariĝas kompreneble, ke la burĝaro en la tutmondo komencas ĉiel malhelpi penetron de Esperanto en la laboristaj amasoj. Ĉiu eĉ nove- bakita, laborista esperantisto, eĉ se aliĝinta al Esperanto per helpo de iu katolika aŭ „sennaciista" organizaĵo, ĝuste per helpo de Esperanto riskas kleriĝi, kompreni la esencon de klasbatalo, aktive aliĝi al la internacia laborista korespondado, kiu troviĝas plene en manoj de klaskonsciaj proletoj; kaj tiamaniere, rezulte, li riskas fariĝi aktiva, organizita kontraŭulo de la nuntempa sociordo.[1387]

Drezen trafe atentigis, ke ekzistas registaroj, kiuj turnas sin kon- traŭ Esperanto, ĉar civitanoj helpe de tiu lingvo „riskas kleriĝT kaj forlasi la fiksitan kadron de lojaleco. Sed li ne povis antaŭ- vidi, ke kvin jarojn poste al la sama konkludo venos registaro, al kiu li mem kaj miloj da sovetaj esperantistoj, inter ili „klaskons- ciaj proletoj", montris fidon ĝis la fino.

4.5. POSTLA DUA MONDMILITO

4.5.1. La Granda Silento en orienta Eŭropo

433

En la landoj de orienta Eŭropo, kun la escepto de Ĉeftoslova- kio, la Esperanto-movado troviĝis inter la du mondmilitoj en preskaŭ senĉesa lukto kontraŭ la malfavoro aŭ eĉ persekutoj de la aŭtoritatoj. Tio validis precipe por laboristaj Esperanto-unui- ĝoj, plej ofte devigitaj agi duonlegale aŭ tute subtere. Poste, la antaŭenmarŝo de la nazi-germanaj armeoj ekstermis komplete la Esperantan vivon en Pollando kaj minacis estingi ankaŭ en laceteraj landoj tiun modestan restaĵon de neŭtrala movado, kiun pretis toleri la dekstraj registaroj. Multaj esperantistoj, precipe en Bulgario kaj Jugoslavio, donis sian vivon en partizana batalo kontraŭ la en- kaj eksterlanda faŝismo.

Pro tio estas tute kompreneble, ke la fino de la milito liberigis la korojn de multaj esperantistoj en orienta Eŭropo de peza ŝarĝo. La frakaso de faŝismo ŝajnis signali novan aŭroron ankaŭ al la idealo de komuna lingvo. Pluraj antaŭe persekutataj labor- istaj esperantistoj transprenis gravajn funkciojn en la novestabli- taj socialismaj ŝtatoj, esperante malfermi per sia respondeca pozicio senprecedence pli favorajn perspektivojn por la Esper- anto-movado.

Plej rapide rekomenciĝis la agado por Esperanto en Bulgario. Tuj post la starigo de kontraŭfaŝisma registaro, la 9an de septem- bro 1944, renaskiĝis lokaj grupoj de esperantistoj, ĝoje sekvante la alvokon, ke ili denove kolektu ĉiujn kaŝitajn Esperantajn librojn kaj gazetojn.[1388] Jam en aŭgusto 1945 ekaperis la monata revuo Internada Kulturo, kiel organo de Bulgara Esperantista Asocio (BEA). En ĝia unua numero la redaktoro Asen Grigo- rov, malnova veterano de la laborista Esperanto-movado[1389], ple- zure konstatis, ke _ndank' al la potenca apogo de la Ruĝa Armeo" la Esperanto-grupoj „denove estas centroj de bolanta kultura vivo" kaj ke, „kvankam ankoraŭ daŭras serio da malhelpoj en la internaciaj interrilatoj, kvankam la landlimoj ne estas malfermi- taj por senbara trafiko de homoj, gazetoj kaj leteroj, jam la unuaj hirundoj de la alpaŝanta esperanta printempo montriĝis: Oni plene permesis korespondadon inter Bulgario kaj Jugosla- vio, kun Sovjetio, lasttage-kun Rumanio kaj pluraj landoj."[1390]

Kiam oni konsideras, ke Grigorov kaj Uaj kamaradoj ĝis 1934 estis tre vigie partoprenintaj la internacian laborist-kamparanan korespondadon, ne surprizas la fakto, ke la unua postmihta kon- greso de bulgaraj esperantistoj, komence de septembro 1945 en

Sofio, akceptis apartan rezolucion pri internacia korespondado.

Baziĝante sur la konvinko, ke „la internaciaj rilatoj neeviteble

demokratiiĝos", la rezolucio asignas al Esperanto esencan rolon:

... por ke la interaaciaj komunikigoj fariĝu facilaj kaj amasaj, krom la malhelpoj kaŭzataj de la tutmonda piutokratio kaj reakcio, ekzistas ankoraŭ seriozaj malhelpoj de teknika karaktero. La landlimoj mal- rapide kaj malfacile malfermiĝas, por doni vojon al libera kaj intensa interŝanĝo de homoj, varoj, kulturvaloraĵoj, politika sperto kaj ideoj. Grava malheJpo por la kreo de amasaj komunikiĝoj inter la popoJoj estas ankaŭ la manko aŭ la neutiligado de facila internada helplingvo.[1391]

La bulgaraj esperantistoj estis alvokataj enlande kaj internaci-

skale konduti kiel pioniroj de demokratio kaj kontraŭfaŝismo.[1392]

La nova BEA pretendis, ke la antaŭa laŭklasa apartiĝo de esper-

antistoj en neŭtralan kaj laboristan organizaĵojn ne plu necesas,

ĉar ĝi nun signifus dissplitiĝon kaj „do utilus nur al la reakciu-

loj".[1393] En sia entuziasmo pri la nova politika ordo, ŝajne garan-

tianta favoran klimaton por Esperanto, la gvidantoj de la bulgara

Esperanto-movado iris eĉ tiel malproksimen, ke ili identigis la

venkon de la komuniste kontrolata Patrolanda Fronto kun la plej

intimaj deziroj de la esperantistoj, minace nomante tiun, kiu ne

apogas la „popolan registaron", „malamiko de Esperanto":

... se troviĝas esperantisto, kiu ne estus adepto ankaŭ de la vere demo- kratia P.F. registaro, li estas adepto de la faŝista reakcia reĝimo, adepto de la ideo por la likvido de nia demokratia internacia lingvo Esperanto, kiel „danĝera" lingvo, - li do, ne rajtas nomi sin esperant-

isto.[1394]

La saman principon de kontraŭfaŝisma unuecfronto BEA klopo- dis aplikigi ankaŭ en la internacia Esperanto-movado. Tiucele ĝi jam frue donis atenton al kunordigita agado de la landaj asocioj en la popoldemokratioj. Ekde la numero de majo/junio 1946 Internacia Kulturo subtitole nomis sin „Kultura revuo de balkan- landaj Esperanto-asocioj"[1395], kaj fine de aŭgusto delegitoj el Bul- gario, Rumanio kaj Jugoslavio kunvenis en Asenovgrad por Balkana Esperanto-Konferenco. Je tiu okazo Interaacia Esper- anto-Ligo kaj Universala Esperanto-Asocio estis kritikitaj pro „nekonsekvence demokratia" sinteno („pasiva, neŭtrala sinteno al faŝismo kaj reakcio").[1396] La kampanjo daŭris, dum IEL kaj UEA traktis pri sia reunuiĝo[1397], kaj nelonge post kiam, en aprilo 1947, estis starigita la nova UEA kiel unueca organizaĵo de la neŭtrala movado, ok landaj asocioj[1398] prezentis al la 32a Univer- sala Kongreso en Bera fine de julio projekton de rezolucio, kiu, krom la emfazo pri demokratio kaj kontraŭfaŝismo, postulis de ĉiuj esperantistoj „senĉese plej energie kontraŭbatali la restaĵojn kaj la novajn fajrujojn de faŝismo" kaj „senmaskigadi la prepa- rantojn kaj provokantojn de nova milito; aktive subteni ĉiujn demokratajn, pacajn tendencojn".[1399]

La rezolucio estis malakceptita kun plimulto de proksimume tri kvaronoj .[1400] Eĉ tiuj esperantistoj, kiuj konsentis, ke post la sperto de la faŝisma malamikeco kontraŭ Esperanto la antaŭa kompreno de neŭtraleco bezonas revizion, voĉdonis kontraŭ rezolucio, kiu praktike estus kateninta la Esperanto-movadon al unu flanko en la komenciĝinta Malvarma Milito, nome al la poli- tiko de Soveta Unio.[1401]

Malgraŭ la malsukceso en Bern daŭris la klopodoj de bulgaraj kaj jugoslavaj esperantistoj plifortigi la kunlaboron inter la Esperanto-asocioj en la balkanaj landoj kaj krei komunan aga- don por la „demokratigo" de UEA. Paralele, okcidentaj komu- nistoj, kiuj apartenis al SAT, estis admonataj forlasi tiun organi- zaĵon de „anarko-trockistoj kaj etburĝaj elementoj" kaj aliĝi al UEA por povi influi ĝin „progresive". Tion ekzemple fine de 1947 Grigorov rekomendis al la dano Poul Thorsen, petante lin ankaŭ provizi informojn pri la karaktero de la dana movado kaj la politika sinteno de ĝiaj gvidantoj.[1402] Thorsen ne faru - skribis Grigorov - vanan laboron per la restarigo de Komunistema Frakcio en SAT, sed anstataŭe tenu konstantan kontakton kun Internacia Kulturo. Pri tiu revuo Grigorov malkaŝis, ke ĝi „iom post iom devas fariĝi fakte vera centra organo de la movado, fariĝi kultura, ideologia kaj socia ... revuo, ĝis kiam vere demo- krataj samideanoj transprenos la estradon de UEA".[1403]

Apenaŭ estis farita progreso en tiu direkto. Tio ŝuldiĝis ne nur al la rezisto aŭ malinklino de la plej multaj esperantistoj ekster la popoldemokratioj, sed ankaŭ al esenca handikapo, kiun deko- mence havis la orienteŭropaj protagonistoj de kontraŭfaŝisma UEA: la neekzisto de movado en Soveta Unio. En 1947 Interna- cia KuĴturo ja menciis la ricevon de kelkaj leteroj de sovetaj esperantistoj, sed tiuj evidente ne entenis iujn atentindajn infor- mojn.[1404] Samjare disvastiĝis sciigoj pri malhelpoj kontraŭ la Esperanto-movado en la soveta zono de Germanio[1405], kio dum la diskuto en Bern kontribuis al la negativa reago je la rezoluci-pro- jekto.[1406] Eĉ en komunistaj medioj ekster la popoldemokratioj montriĝis malfavoro al Esperanto, kiel raportis franca SAT-ano komence de 1947. Indikante plurajn faktojn pri la sinteno de la Franca Komunista Partio, ekz. pri malpermeso organizi kurson en kvartala sekcio de la partio en Parizo, li sciigis, ke „la partiaj instancoj bojkotas nian agadon", ĉar ili „tute ne deziras, ke la proletoj povu libere rilati kun alilandaj laborfratoj".[1407]

La jaro 1948 alportis akriĝon de la Malvarma Milito inter Usono kaj Soveta Unio. En februaro ankaŭ en Ĉeftoslovakio la Komunista Partio transprenis la potencon, per kio nun la tuta orienta Eŭropo falis sub la influon de Soveta Unio. Rezulte alar- miĝis la okcidentaj ŝtatoj pri la danĝero de plua komunisma antaŭenmarŝo, des pli kiam, en junio, Soveta Unio blokadis la surterajn ligojn inter okcidenta Berlino kaj la okcidentaj zonoj de Germanio. La kreskanta atentemo en okcidento siavice insti- gis Moskvon plidensigi sian kontrolon super la popoldemokra- tioj. Fine de junio Jugoslavio, kiu rezistis la sovetan kuratorecon, estis eksigita el Kominform. Por eviti similan malobeon en la aliaj landoj, regataj de Komunista Partio, sekvis intensa kam- panjo kontraŭ ĉiuj veraj aŭ supozataj devioj de la postulata loja- leco al Soveta Unio. Jam en aŭgusto Wtadystaw Gomulka, mal- fidata pro sia inklino al naci-komunisma koncepto, estis malŝar- ĝita de sia posteno kiel unua sekretario de la partio en Pollando. En septembro estis arestita albana partia gvidanto, Ko$i Xoxe, sub la akuzo esti titoista agento. Kelkajn monatojn poste publika proceso kontraŭ li finiĝis per morto-verdikto, kaj la sama sorto ekde 1949 sinsekve trafis funkciulojn ankaŭ en Bulgario, Hunga- rio, Rumanio kaj Ĉefioslovakio.

Dum en orienta Eŭropo disvastiĝis la sufoka atmosfero de sta- linismo, ankaŭ la Esperanta printempo, apenaŭ ekflorinta, jam venis al sia fino. La malvarma vento unue ekblovis en la orienta zono de Germanio, tiutempe ankoraŭ rekte kontrolata de soveta militista registaro. Tie la fakta malpermeso organiziĝi por la dis- vastigo de Esperanto, spertita jam en diversaj lokoj, estis oficiale konfirmita per dekreto de la Germana Administracio de Internaj Aferoj „pri la transigo de popolartaj grupoj kaj popolklerigaj asocioj en la ekzistantajn demokratajn amasorganizaĵoj n", de la 12a de januaro 1949; en la direktivoj por plenumo de la dekreto, la ciferoj 6 kaj 7 postulis la malfondon de „artlingvaj grupoj" kaj la tujan ĉesigon de Esperanto-rubrikoj en la gazetaro.[1408] Klarigon pri tiu rigora paŝo iiveris kvin monatojn poste Neues Deutsch- land, la organo de Socialista Partio de Unueco. Laŭ ĝi, la espero je interpopola fratigo per Esperanto malhelpas al multaj homoj ekkonscii la verajn kaŭzojn de militoj, krizoj kaj politikaj kon- fliktoj, dum fakte la dispartigon de la mondo eblas forigi ne per mondlingvo, sed nur per la klasbatalo kaj la fina venko de la la- boristaro.[1409] Tion ĉi skribis la sama partia organo, kiu komence de 1947 estis memoriginta pri la giora tradicio de Germana Labor- ista Esperanto-Asocio kaj alvokinta la esperantistojn rekolektiĝi sub la verda stelo.[1410]

Simile mailongviva estis la reekfloro de la movado en Ruma- nio. En 1947 la rumanaj esperantistoj ĝoje raportis pri „historia momento". Temis pri tio, ke Rumana Esperanto-Societo, fon- dita en 1907, ĵus akiris por la unua fojo rekonon kiel jura perso- neco.[1411] Sed jam en la sekvanta jaro ekregis „profunda silento" en Rumanio[1412], kaj ĝis hodiaŭ la Societo ne estis restarigita.

Venis la vico al la bulgaroj. Malbonon kvazaŭ aŭguris la inten- siĝantaj klopodoj de BEA discipiini sian membraron. Ĝia junu- lara sekcio en aŭgusto 1948 postuiis „ĝisfine disbati la vivantajn ankoraŭ en iuj Esperantistoj sensencajn ideojn pri ,nova sento', ,interna ideo', aŭ iu speciala dia misio de Esperanto".[1413] La sek- vojn de la premo por interna kohero kiel unua spertis SAT, kies bulgara peranto fuĝis al okcidento; lia posteulo estis arestita.[1414]Internacia Kulturo devis forstreki la jugoslavajn membrojn de sia redakta komitato, inter ili Ivo Lapenna.[1415] Sed tio paliĝis apud la bato, kiu trafis la bulgarajn esperantistojn en la eventoplena somero 1949. (Komence de julio mortis Georgi Dimitrov; en sep- tembro Bulgario devis rompi sian amikecan kontrakton kun Jugoslavio.) En majo BEA estis serene anoncinta, ke la 32a Bul- gara Esperanto-Kongreso, okazonta en Vraca de la 21a ĝis 23a de aŭgusto, „promesas esti grandioza manifestacio de la esperanto- movado".[1416] Tiujn atendojn la kongreso neniam povis plenumi, ĉar lastminute ĝi estis nuligita.[1417]

Cirkaŭ la sama tempo ankaŭ la hungaroj spertis malagrablan ŝanĝon de la eksteraj cirkonstancoj. Uia agado post la milito estis simile multpromese komenciĝinta kiel tiu de la bulgaroj. Reape- ris la revuo Literatura Mondo, kiu en la 1920aj kaj 1930aj jaroj ludis eistaran rolon en la evoluigo de Esperanta kulturo. En decembro 1947 la tradici-riĉaj Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) kaj Hungaria Esperantista Societo Laborista (HESL) kunfandiĝis al unueca organizaĵo. En printempo 1948 la instru- ministro permesis la instruadon de Esperanto kiel nedeviga fako en elementaj lernejoj, sekve de kio 104 parlamentanoj, inter ili 34 komunistaj, subtenis etendiĝon de la dekreto ankaŭ al mezier- nejoj.[1418] Tre sukcesa konferenco de delegitoj de ladanubregionaj Esperanto-asocioj okazis en julio en Budapeŝto; la delegitoj aŭskultis kuraĝigajn vortojn de partiaj kaj registaraj reprezen- tantoj kaj solenajn promesojn pri plua subteno de la movado. La prezidanto de la hungara parlamento, Imre Nagy, deklaris, ke „Esperanto devas leviĝi el la sekta vivo kaj oni devas ĝin disvas- tigi inter la larĝaj popoltavoloj"[1419], kaj MЈtyЈs Rŭkosi, la gvidanto de la partio, diris dum akcepto de la konferencaj delegitoj, ke li ne bezonas interpreton, ĉar li mem iam lernis Esperanton.[1420]

Pri la budapeŝta konferenco raportis eĉ usonaj gazetoj, kies formulo „la komunistoj uzas Esperanton en la Danuba baseno"[1421]estas prenebla kiel priskribo de la grandaj perspektivoj, kiuj mal- fermiĝis al la hungaraj esperantistoj. Sed nur kelkajn monatojn poste ili mem donis multe malpli optimisman analizon de la situa- cio. Membrokunsido de HES konstatis komence de 1949, ke la movado „troviĝas en krizo", ĉar ĝi „ne fiksis por si programon identan kun interesoj de la nacio". Laŭ maniero jam observita en Bulgario, la kulpo estis donita al la ideologia postrestado de la membroj, kiuj, sekve, estis admonataj „flankenŝovi la senutilan neŭtralecan politikon,... rezigni pri la pacifista idearo" kaj per- fektiĝi en la socialisma ideologio.[1422] La postaj etapoj en la evoluo de la hungara movado pasis paralele kun la stalinisma purigo de la partio: En majo L6szl6 Rajk, la ministro pri eksterlandaj afe- roj, estis arestita pro „naciisma devio" kaj „spionado por impe- riismo"; post sia julia/aŭgusta numero ĉesis aperi Literatura Mondo, oficiale „pro financaj malhelpoj"[1423]; kaj en oktobro, kiam Rajk estis ekzekutita, ĉesis la Esperantaj elsendoj de Radio Budapeŝto. HES ne tuj perdis la esperon; dezirante aliĝi al la Popola Fronto kaj ricevi organizan helpon de la sindikatoj, ĝi preparis novan statuton. Sed la 6an de aprilo 1950 okazis ĝia lasta komitatkunsido. A1 la 15 ĉeestantoj estis prezentita propono, laŭ kiu „la Esperanto-societo provizore interrompu sian agadon". Post intensa diskuto ili voĉdonis: 10 akceptis la proponon, 3 kon- traŭis ĝin, 2 sindetenis.[1424] Per tio komenciĝis periodo, kiun la hun- garoj poste nomis „La Granda Silento".

Plej longe rezistis subpremon la ĉeftoslovakoj. Inter la du mondmilitoj la Esperanto-movado en ĈeAoslovakio apartenis al la plej fortaj en Eŭropo. Persekutoj neniam trafis ĝin, krom dum la nazia okupo. Sekve, kiam en tiu lando, havanta spertojn pri ia funkcipovo de burĝa demokratio, la regopotenco transiris al ia Komunista Partio, tio ĉi efikis al la Esperanto-movado alima- niere, ol ekzemple en Bulgario kaj Hungario. Ne troviĝis forta la- borista Esperanto-movado, hardita en ilegala batalo kaj per tio akirinta certagradan prestiĝon ĉe la partio, kaj tial sub la nova pohtika reĝimo la gvido de la movado ne estis transprenita de la- boristaj esperantistoj, sed restis en la manoj de la reprezentantoj de la forta neŭtrala movado. Kiel aldone klarigis Rudolf Burda, malnova veterano de SAT, la laboristaj esperantistoj post februaro 1948 ja „havis konvenan okazon por forigi la neŭtralu- lojn el la centro de Praha, sed ni tion ne faris, konsciante ke per tia ago ni frapus samtempe la ankoraŭ ne tro fortan esp. mova- don".[1425]

Estis do la tasko de la ĝisnuna estraro de Esperanto-Asocio en Ĉefioslovaka Respubhko (EAĈSR) adapti sian laboron por Esperanto al la ŝanĝiĝintaj pohtikaj cirkonstancoj. Dum la unua jaro sub la komunista rego ŝajnis, ke ne nur kontentige pluevo- luos la movado, sed ke ankaŭ restos la tradicie favora sinteno de la aŭtoritatoj. EAĈSR havis komence de 1949 ph ol 3 000 mem- brojn. Ĝia prezidanto Adolf Malfk partoprenis la 34an Universa- lan Kongreson en Bournemouth kiel oficiala delegito de la Minis- terio pri Informado kaj Klerigo, dum bulgaroj, hungaroj kaj rumanoj jam ne plu estis reprezentitaj -pro „tro severaj reguloj" de la registaroj, kiel plendis la organo de EAĈSR.[1426] La Ministerio ankaŭ subtenis la eldonadon de propaganda gazeto, Esperanto- Servo, dissendita en keikmii ekzempleroj ai eksteriando.[1427]

Ahfianke, jam de la fino de 1948 ne plu ebhs pagi eksterlanden por la individua membreco en UEA aŭ la akiro de Esperantaj libroj.[1428] Klopodante solvi tiujn problemojn, EAĈSR sentis sin devigita pli eksplicite emfazi sian lojalecon al la regimo, kio inkluzivis - laŭ skemo jam observita en aliaj popoldemokratioj - insistajn alvokojn de la estraro al ideologia konformeco de la membroj. Tiuj alvokoj estis direktitaj ne nur kontraŭ la tradicia „neŭtralismo", sed ankaŭ kontraŭ la idearo de SAT, kiun sub- tenis konsiderinda nombro de laboristaj esperantistoj. Komence de junio 1949 rezolucio akceptita dum la 7a Ĉeĥoslovaka Esper- anto-Kongreso en Liberec proklamis kiel devon de la esperant- istoj „senindulge senmaskigi nestojn de la reakcio kaj de faŝismo kaj irigi kun ni ĉiujn, kiuj algluiĝis al ,Esperanto por Esper- anto'", t.e. kiuj „faras el Esperanto nuran amuzilon", kaj sam- tempe atakis „tendencon de kapitalista internacia reakcio misuzi tutmondan esperantistan movadon por trompaj imperialistaj celoj kaŝataj sub falsa devizo de kosmopolitismo".[1429] A1 la SAT- anoj, kiuj mem ĉiam malaprobis la „memcelan" uzon de Esper- anto, estis klare, ke la atako kontraŭ „kosmopolitismo" ceiis ilin. Burda amare konstatis, ke „la severe neŭtralaj gesinjoroj", kiuj antaŭ februaro 1948 „kolektis belajn poŝtmarkojn k insultis nin ,komunistaj esperantistoj'", nun por demonstri sian fidelecon al la reĝimo kalumnias la SAT-anojn „kosmopolitaj k kontraŭ- ŝtataj".[1430] Tuja sekvo de tiu kalumnio estis nuligo de jam donita permeso al pli ol 100 ĉeftoslovakoj partopreni en la 22a SAT- Kongreso en Parizo.[1431]

Dum iom da tempo ŝajnis, ke la oportunismo de iamaj „neŭ- traluloj" certigos la pluekziston de la movado. Fine de majo 1950 la 8a Kongreso en Brno havis la rekordan nombron de preskaŭ mil partoprenantoj. Aŭtoritatuloj adresis kuraĝigajn vortojn, kaj Malfk, kies kongresa parolado entenis fortajn atakojn kon- traŭ kosmopolitismo, donis tre optimisman prijuĝon de la situa- cio: „ Ankoraŭ neniam ni havis en nia Respubliko tian eblecon de disvolviĝo kiel en la Respubliko vere demokratia, popola, kiun ni devas tutkore ami, ĉar la laboro por nia Respubliko estas sam- tempe laboro por la Esperanto-movado...^Ml Du monatojn poste, tamen, dum la Universala Kongreso en Parizo, en kies tagordon EAĈSR postulis meti la demandon de bataio por tutmonda paco[1432], Ĉefioslovakio ne estis reprezentita. Granda bato sekvis: La 17an de septembro, precize kvin jarojn post sia starto, ĉesis la popularaj Esperanto-eisendoj de Radio Praha.[1433] Kaj fine de 1950 EAĈSR nuligis sian asocian membrecon en UEA, ĉar tiu „estas tro videble influata de reakcia politiko imperiista kaj de Tito- ismo".[1434]

Post kiam rompiĝis la rilatoj kun eksterlando, la situacio de EAĈSR iĝis enlande ĉiam pli kriza. La manko de lernolibroj kaj literaturo sekvigis drastan malkreskon de la membronombro, redakcioj rifuzis aperigi artikolojn de la Gazetara Servo de EAĈSR, kaj malpli ofte okazis kursoj de Esperanto. Aliflanke iom da espero donis letero de la Komunista Partio, kiu rekomen- dis, „ke ni daŭrigu nian sukcesan laboron iaŭ la ĝisnuna maniero", tiel ke meze de junio 1951 Malfk deklaris dum la aso- cia kongreso en Praha: „... la situacio ne estas tiom mailuma, kiom ŝajnas al keikaj. Sole maigrandaj animetoj suferas pro timo."[1435]

En ia dua duono de 1951 la stalinisma penetriĝo de la politika vivo en Ĉehoslovakio atingis sian kuiminon: En septembro Rudolf Sl&nsk^, la ĝenerala sekretario de KPĈ, estis eksigita el la partio; en novembro li estis arestita, sub la jam ne plu originala akuzo esti kaŝa agento de imperiismo kaj titoismo.[1436] Je la fino de tiu jaro la ĉefioslovaka Esperanto-movado spertis plian eskala- don de siaj malfacilaĵoj: La organo de EAĈSR, Esperantista, la revuo Esperantisto Slovaka kaj la propaganda gazeto Esperanto- Servo devis ĉesigi sian aperadon. La esperantlingve donitaj klari- goj por tio estis, ke oni „ne ricevis por 1952 la bezonatan kvanton da papero"[1437] kaj ke la ministerio „reorganizis planon de eldonado de gazetoj"[1438], sed la ĉefilingva frontartikolo de Malfk en la lasta numero de Esperantista asertis: „La ebleco, ke niaj Esperantaj eldonaĵoj povus esti eksterlande misuzataj por malamika propa- gando, kaŭzis, ke la ĉefioslovakaj esperantistoj ne plu havos sian propran gazetaron." Eĉ nun Malfk demonstris grandaniman memkontenton. Laŭ li, la malapero de la gazetoj „signifas, ke la batalo por interkompreniĝo inter la nacioj kaj por mondpaco nun surpaŝas sian plej altan ŝtupon - la amason, al kiu nia eta laboro jam ne sufiĉas".[1439]

Tio ĉi aludis al la fakto, ke EAĈSR fine de 1951 jam troviĝis en stato de malorganiziĝo. Ĝiaj lokaj grupoj en 1950 komencis dis- solviĝi kiel memstaraj unuoj kaj grandparte transformis sin en Esperanto-rondetojn ĉe entreprenaj kulturaj kluboj de Revolu- cia Sindikata Movado (ROH), distriktaj klerigaj asocioj aŭ lokaj grupoj de Ĉefioslovaka Junulara Asocio. EAĈSR celis analogan aranĝon sur tutlanda nivelo, nome sian akceptiĝon kiel sekcio de la kuitura fako de ROH.[1440] Ekde decembro 1951 speciala komi- siono traktis kun partiaj kaj registaraj instancoj pri la demando kiel daŭrigi la organizitan laboron por Esperanto en Cefioslova- kio. La lOan de julio 1952 la komisionanoj aŭdis dum kunsido en la Centra Komitato de KPĈ la rekomendon „ne propagandi kaj ne instrui Esperanton, eĉ se ĝi helpas al la pacbatalo kaj socia- lismo, ĉar la popoloj same ankaŭ sen internacia iingvo en tiuj afe- roj interkompreniĝas kaj estas unuecaj". La partia reprezen- tanto krome konstatis „la danĝerecon de Esperanto", ĉar ĝi ebli- gas al klasaj malamikoj subfosan agadon.[1441] Tio estis klara avizo pri la definitiva decido de la partio, kaj efektive, la 19an de aŭgusto Malfk estis vokita al la Ministerio pri Internaj Aferoj por ricevi la buŝan ordonon, ke EAĈSR „libervole" likvidu sin.[1442] La 6an de septembro la asocia komitato kunvenis por eksterordi- nara kunsido. Malfk pledis por akcepto de la ministeria ordono, ĉar nur tiam eblos individue daŭrigi la laboron por Esperanto. Lia propono estis akceptita per 23 voĉoj; 18 sindetenis. Burda kaj du aliaj voĉdonis kontraŭ la memlikvido de EAĈSR, ĉar ili prefe- ris atendi devigan dissolvon de la asocio.[1443]

La sentojn, kiujn kredeble havis la plej multaj ĉefioslovakaj esperantistoj post la likvidiĝo de sia asocio, unu el ih redonis jene:

Se ne estus fakto, ke tiel okazis, mi ne kredus! Neniam en mia vivo mi estus imaginta, ke foje venos tempo kaj la Esperanto-movado estos lik- vidota - de socialista registaro.[1444]

Esperanto en Ĉefioslovakio ne plu estis dezirata eĉ por konigi la

verkon de „nacia heroo" en eksterlando. La Esperanta traduko

de Raporto desurla eŝafodo de la ĉefia komunisto Julius Fuĉfk,

ekzekutita de la nazioj, estis jam finkompostita en 1951, sed sub

la premo de la aŭtoritatoj ne plu atingis la formon de libro.[1445]

Ĉefioslovakio estis la lasta el la popoldemokratioj eŭropaj, kiu

transprenis la modelon de Soveta Unio ankaŭ en rilato al la

Esperanto-movado.[1446] Kiam ĉesis la vivo de EAĈSR. restis nur

unu lando en la soveta influsfero provizore indulgata de la ondo

de malfavoro kontraŭ Esperanto: Ĉina Popola Respubliko. Kun

la ĉeesto de registaraj reprezentantoj en marto 1951 estis fondita

en Pekino Ĉina Esperanto-Ligo (ĈEL), kies prezidanto iĝis la

veterana esperantisto Hujucz. Estante estro de la Eldona Admi- nistracio, Hujucz povis atingi, ke jam en majo 1950, iom pli ol duonan jaron post la fondiĝo de Ĉina Popola Respubliko, la Fremdlingva Eldonejo komencu eldoni monatan revuon en Esperanto, E1 Popola Ĉinio. Apud ĝi, aperis - unue kiel organo de Ŝanhaja Esperantista Ligo, poste kiel tiu de ĈEL - ia revuo Popola Mondo, kiu estis dediĉita al la disvastigo de Esperanto en Ĉinio.

Sed jam en januaro 1952 ĉesis aperi Popola Mondo, tiel ke res- tis nur, por konsumado en eksterlando, la propaganda revuo E1 Popola Cinio. Dum iom da tempo ĝi estis la sola esperantlingva periodaĵo, per kiu la esperantistoj en orienta Eŭropo povis kon- tentigi sian legemon. En Ĉeĥoslovakio la revuo havis ĉ. 1000 abo- nantojn, kiuj pretis eĉ pagi duobiigitan abonprezon, post kiam ĝian distribuadon transprenis ŝtata entrepreno.[1447] Sed baldaŭ „ia miopa interveno kaŭzis la ĉesigon de la sendado al nia lando", kiel formulis Rudolf Burda[1448]; la poŝtoficejoj en GDR rifuzis akcepti la ĉinan revuon kiel „nedezirinda propagando de kosmo- politismo".[1449] Sekve, la ĉinoj juĝis minimume neoportuna la pluan eldonadon de E1 Popola Ĉinio. Fine de 1953 ĝi anoncis sian adiaŭon al la legantoj, klarigante ke la ekzisto de periodaĵoj kaj libroj en naciaj lingvoj „ebligas al la diverslandaj legantoj rekte kaj pli bone kompreni Ĉinion".[1450] Kiun komunikilon ĝi konsideris pli taŭga por tiu celo, la eldonejo manifestis per tio, ke ĝi sendis al la abonintoj en la popoldemokratioj (kaj eĉ en Usono) la ekviva- lentan revuon en rusa lingvo.[1451]

Kiel jam delonge en Soveta Unio, tiel do en ĉiuj landoj tiu- tempe rigardataj kiel ĝiaj satelitoj la esperantistoj perdis ĉian eblecon por pubiika agado. Tamen, la subpremo de Esperanto ne estis absoluta en la komunisma bloko; ĝi variis de lando al lando. En Rumanio kaj Hungario la movado estis preskaŭ kom- piete haitigita. En Bulgario la situacio ne estis multe pii bona: Jam kun reduktita eldonkvanto, la revuo Internacia Kulturo post ankoraŭ kvar numeroj en 1950 interrompis sian aperon[1452]; en prin- tempo 1952 ĉesis la Esperantaj elsendoj de Radio Sofia.[1453] Sed Bulgara Esperanto-Kooperativo povis, eĉ se modeste, plu- funkcii. En Germana Demokratia Respubiiko malgraŭ tre severa kontrolo de la aŭtoritatoj multaj esperantistoj sekrete kunvenis, faris komunajn ekskursojn por ekzerci sian lingvo- scion kaj konservis perletere la kontakton kun esperantistoj en Federacia Respubliko kaj en eksterlando.[1454] Relative bonŝancaj estis la ĉehoslovakaj esperantistoj, ĉar sur loka nivelo ili povis pluagi en la kadro de sindikataj aŭ klerigaj kluboj. Reguie okazis someraj kursoj kaj junuiaraj tendaroj. Subtila formo de varbado por Esperanto estis ekspozicioj, kie materialoj akiritaj per Esperanto raportis pri strikoj en okcidento; esperantistoj organi- zis ankaŭ monkolektojn por persekutataj pacdefendantoj en kapitalismaj iandoj, ekz. Japanio. Aperis, formale kiel eldonaĵoj de lokaj neesperantistaj organizaĵoj, kelkaj stencilitaj buitenoj, kiuj servis - fakte, duonlegale - kiel interligiloj de la esperant- istoj en tutlanda skaio. Krom Bulteno de Esperantista Klubo ĉe Osvĉtova beseda en Praha 2lanĉita en marto 1953[1455], aparte grava estis la bulteno La Pacdefendanto, aperanta en Plzefi jam ekde januaro 1952 kaj redaktata de Rudolf Burda, kies signifo poste sentiĝis ankaŭ ekster la iimoj de Ĉehoslovakio.[1456]

Malplej striktaj estis la iimigoj en Poilando. Kvankam en aŭgusto 1950 ĉesis la Esperantaj elsendoj de Pola Radio kaj unu post la alia likvidiĝis la lokaj filioj (el 30 restis nur la filioj en Var- sovio kaj Wroctaw), Asocio de Esperantistoj en Pollando (AEP)konservis sian oficejon kaj eldonis, sub la formo de _Mekzercara materialo al Koresponda Kurso", tre modestaspektan informilon Tra la Mondo kaj IJteraturo. Sed AEP ne rajtis publikigi pagi- tajn anoncetojn pri sia koresponda kurso, kaj nur okaze de la datreveno de la morto de Zamenhof du varsoviaj ĵurnaloj aperi- gis pagitajn nekrologojn en nigra kadro pri okazonta renkontiĝo ĉe la tombo de la kreinto de tiu lingvo, kiu nun en lia propra patrujo estis kvazaŭ anatemita.¹

4.5.2. Stalin kontraŭ Marr

Ĉirkaŭ la sama tempo, kiam en la popoldemokratioj silentiĝis la Esperanto-movado, en Soveta Unio ekokazis diskuto pri lingv- istikaj demandoj, kiu trovis konsiderindan atenton ankaŭ en okcidento. La 9an de majo 1950, Pravda komencis aperigi aron da artikoloj pri la situacio de la soveta lingvistiko, en kiuj, sur- prize, la jafetida teorio de Marr estis forte kritikata. Kaj tre bal- daŭ venis ankoraŭ pli granda surprizo, ĉar la 20an de junio tute neatendite Stalin mem enmiksiĝis en la diskuton. Per tio la unua- vide pure lingvistika disputo estis subite levita al plej alta politika nivelo.

Stalin klare partianiĝis - kontraŭ Marr. La esencajn principojn de ties „nova instruo" li simple deklaris senbazaj. Dum por Marr la lingvo - kiel la arto - estis kategorio de la ideologia super- strukturo kaj ĉiuj ŝanĝoj en la lingvo dependas de la ŝanĝoj en la ekonomio, Stalin decide neis, ke la lingvo apartenas al la super- strukturo. Laŭ li, la lingvo estas io memstara kaj pli daŭra, ol superstrukturo aŭ bazo; la sfero de ĝia efiko transiras vaste tiun de la superstrukturo, ĉar ĝi estas rekte ligita kun la produkta agado de la homo.

449

Ankaŭ rilate la klasan karakteron de la lingvo Stalin deturnis sin de la ĝis tiam valida instruo. Marr estis elmetinta la tezon, ke lingvo estas ĉiam klasa lingvo kaj ke ne ekzistas nacia lingvo unui- ganta la diversajn kiasojn de socio. Tion Stalin kontestis, insis- tante pri la ekzisto de unueca nacia lingvo. Laŭ li, la lingvon de latuta popolo apenaŭ influas la unuopaj klasoj, kaj krome estus malutile, se la klasbatalo limigus la iingvan unuecon:

Sen lingvo komprenebla al la socio kaj komuna por ĝiaj membroj la socio... haltigas sian produktadon, disfalas kaj ĉesas ekzisti kiel socio. En thi senco la lingvo kiel ilo de komunikiĝo estas samtempe ilo de batalo kaj socia evoluo.[1457]

Stalin do eltiris la lingvon el la skemo de bazo kaj superstrukturo, atribuis ai ĝi klastranscendan karakteron kaj akcentis ĝian signi- fon kiel ligilo de la socio tra multaj epokoj. Kontraŭe al Marr, kiu estis tute fiksita al la klasa karaktero de lingvoj kaj komprenis la lingvan evoluon, kiel la socian evoluon, laŭŝtupa, Stalin klarigis, ke la iingvo servas kaj al la burĝa kaj al la socialisma kulturo, konsistigante la neŝafiĝiĝantan nacian formon de la enhave ŝanĝi- ĝanta kulturo. Per aliaj vortoj: La intereso de nacio rangas super tiu de klaso.

La konsekvenco, kiun havis la rompo kun la teorio de Marr, aparte klare montriĝis rilate la demandon de estonta unueca lin- gvo de la homaro, kio lige kun nia temo estas plej interesa. En 1930 Stalin - tute simile kiel Marr - estis asertinta, ke en la epoko de komunismo la naciaj lingvoj kunfandiĝos en unu komunan hn- gvon, kiu „estos nek la grandrusa nek la germana, sed io nova". Sed dudek jarojn poste Stalin skribis en Pravda:

Estus tute malĝuste pensi, ke rezulte de la kruciĝo de ekzemple du lin- gvoj estiĝas nova, tria lingvo, kiu similas neniun el la kruritaj lingvoj kaj kvalite diferencas de ĉiu el ili. Fakte, en la kruciĝo unu el la lingvoj kutime elmergiĝas kiel venkinto, konservas sian gramatikon kaj bazan leksikon kaj plue evoluas laŭ la internaj leĝoj de sia propra evoluo, dum la alia lingvo iom post iom perdas sian kvaliton kaj iom post iom formortas.

Do, la kruciĝo ne rezultigas novan, trian lingvon, sed restigas unu el la lingvoj...

Tamen, okazas ia riĉigo de la vortaro de la venkinta lingvo koste de la venkita lingvo, sed per tio ĝi ne estas malfortigata, sed kontraŭe for- tigata.

Laŭ tiu ĉi prognozo, la lingva evoluo ne estas tia, ke la diversaj lingvoj egalrajte „floras" kaj reciproke sin riĉigas por fine kun- fiuiĝi en unuecan lingvon - kiel Stalin estis proklaminta en 1930. Vahdis nun la tezo, ke ĉiam, kiam lingvoj renkontiĝas, ih komen- cas fortan batalon, kiu povas finiĝi nur per venko aŭ malvenko.

Stalin tuj donis ankaŭ ekzemplon por la venko de unu iingvo super alia:

Tiel okazis ekzemple ĉe la rusa lingvo, kun kiu en la daŭro de la historia evoluo kruciĝis la lingvoj de aro da aliaj popoloj kaj kiu ĉiam elmergi- ĝis kiel venkinto.

En tiu procezo estis riĉigita la vortaro de la rusa iingvo, sed ĝia „nacia individueco" eĉ ne spertis „la plej etan damaĝon".[1458]

La interveno de Stalin en lingvistikan diskuton estis konside- rata en kaj ekster Soveta Unio kiel sensacia unuavice pro tio, ke la ĝenerala sekretario de KPSU elpaŝis kontraŭ Marr, kies aŭto- ritato kiel kreinto de nova, materiisma iingvoscienco ŝajnis esti ĝis tiam netuŝebla. A1 tiuj, kiuj registris la detronigon de Marr kun aparta interesiĝo, apartenis la esperantistoj. Ĉar esperant- lingvaj verkoj pli frue kaj denove en 1950 asertis proksimecon inter la instruo de Marr kaj la celoj de la Esperanto-movado[1459], ne estas malfacile kompreneble, ke oni supozis rilaton inter la arti- koloj de Stalin en Pravda kaj la malfacilaĵoj, kiujn havis la esper- antistoj en la landoj sub soveta influo. La distanciĝo de la inter- naciisma skolo de Marr malebligis, laŭ tiu vidpunkto, la pluan disvastigadon de Esperanto en la orienteŭropaj popoldemokra- tioj.[1460]

Lasante flanken la fakton, ke tia argumentado (implicanta, ke Esperanto nur tiumomente iĝis neakordigebla kun la oficiala lin- gva politiko) evidente ne klarigas la multe pli frue okazintan mal- aperon de la soveta movado kaj ties kialojn, ni tamen dediĉu atenton al la demando, ĉu ĝi almenaŭ faciligas komprenon pri tio, kio okazis post la milito.

Kronologio de la eventoj montras, ke la malakceptiĝo de la teorioj de Marr sekvis, kaj ne antaŭis, la malhelpojn al la Esper- anto-movado en la popoldemokratioj. La orienteŭropaj esper- antistoj estis jam malorganiziĝintaj aŭ antaŭsentis, ke tia sorto atendas ilin, minimume unu jaron antaŭ ol Stalin surprizis la publikon per sia reapero, unuafoje post 1938, sur la scenejo kiel teoriisto. Ĝenerala gvidlinio, ke ĉesu ĉia ŝtata subteno al la

Esperanto-movado, verŝajne estis decidita plej malfrue en aŭtuno 1949 - pli ol duonan jaron, antaŭ ol komenciĝis la diskuto en la kolumnoj de Pravda. Kiam la 2an de oktobro 1949 Lajos K6k6ny kiel kutime iris al la studio de Radio Budapeŝto, li aŭdis tie, ke ekde tiu tago la stacio ne plu disaŭdigos Esperantajn eisen- dojn. „De nun tio estas la linio", oni diris al li.[1461]

Tiu ĉi „nova linio" certe ankaŭ ne estis antaŭsigno de prepa- rata atako kontraŭ la marristoj kaj iliaj kvazaŭaj aliancanoj. Eĉ tute male: Ĝuste meze de 1949 ĉesis maOonga periodo karakteri- zita per timemaj provoj eliri la rigidiĝintan framon de la jafetida teorio. Jam en oktobro 1948 la adeptoj de Marr refirmigis sian pozicion, lanĉante vastskalan atakon kontraŭ ĉiuj deviantoj de la instruo de sia majstro. Fakajn kolegojn, kiuj, ekzemple, pledis por revivigo de la kompara metodo en lingvistiko, la marristoj kulpigis esti sub la influo de „reakciaj kaj idealismaj fluoj de la eksterlanda burĝa lingvistiko". Krome, per okazaj aludoj al la disputo kun Jazykfront komence de la 1930aj jaroj la marristoj indikis, ke ili celas - same kiel tiutempe - restarigi sian absolutan monopolon en la soveta lingvistiko, kaj efektive la 21an de julio 1949 la Akademio de Sciencoj per oficiala deklaro konfirmis la pluan validon ekskluzivan de la teorioj de Marr.[1462]

Ĉu estas nur hazardo, ke Esperanto iĝis nefavorata en la orienteŭropaj landoj ĝuste, kiam la marristoj troviĝis en simile zenita pozicio kiel en la mezo de la 1930aj jaroj, plene ĝuante ofi- cialan apogon kaj ĵus venkinte siajn kritikintojn? Estis unu el la gvidaj marristoj, T.P. Lomtev[1463], kiu deklaris jam komence de 1949:

La nuntempaj apologiistoj de la imperiismo faras vastan propagandon por la kosmopoiitismo, reakcia ideologio de la imperiista burĝaro. Hi utiHgas kiel ideologian armilon la ideojn de la renegato Kautsky, kon- cerne ultra-imperiismon, kunfandiĝon de la nacioj kaj iliaj lingvoj en la epoko de kapitalismo kaj imperiismo, kreon, en la nuna epoko, de unu sola lingvo universala.[1464]

A1 tiu linio klopodis sin adapti la bulgara esperantisto Atanas Lakov, kiu skribis en decembro 1949:

... la estonta komuna lingvo de la komunismo kondukas tra evoluado de nariaj lingvoj dum socialismo. Provoj eligi naciajn lingvojn per eni- gado de esperanto okazigos nur kulturan malprogreson por la nacioj, kiuj estas subpremataj dum kapitalismo. Provo trudi esperanton en La nuna tempo ldel universalan lingvon, en ĝia nuna precipe eŭropa for- mo signifas perfortan likvidon de kulturoj kaj lingvoj de eksterefiropaj popoioj, sipiifas starigon de esperanto kiel ilo de impernsma eksplua- tado.[1465]

Kia estu la lingva poiitiko en ia nuna tempo, tion proklamis sove- taj lingvistoj kaj verkistoj jam antaŭ la elpaŝo de Stalin kontraŭ Marr. En sia novjara numero de 1949 Literaturnaja gazeta ripe- tis, kion Pravda estis skribinta jam en 1938: A1 ĉiu historia epoko estis rilatigita unu „mondlingvo" - al la antikva tempo la latina, al la feŭda epoko la franca, al la kapitalisma la angla kaj, fine, al la epoko de socialismo la rusa.[1466] Kiel en novembro 1949 precizigis la akademiano N.T. Jakovlev, la fina perspektivo jam validas en la nuntempo, ĉar la rusa lingvo „ne estas nur la lingvo de USSR, sed ankaŭ la internacia lingvo de la popoldemokrarioj".[1467] Kaj Lom- tev faris pluan paŝon, nomante la rusan lingvon „la instrumento de la plej progresinta civilizacio, de la socialisma civilizacio, de la plej progresema scienco" kaj „la lingvo de la paco kaj pro- greso".[1468]

Tia laŭdado de la rusa lingvo, kiu komenciĝis meze de la 1930aj jaroj kaj atingis kulminon fine de la 1940aj jaroj, neniel konfor- mis kun la tezo de Marr, laŭ kiu ĉiun lingvon formas la klaso, ne la nacio. Marr ĉiam rifuzis trakti lingvojn („t.n. naciajn lingv- ojn") kiel tuton, kiel nacian heredaĵon, sed konsideris ilin kom- binaĵo de diversaj klasaj lingvoj aŭ de restintaj elementoj de kla- saj lingvoj. Laŭ h, kun la ekonomia kaj pohtika progreso kaj la malapero de klasaj diferencoj tiuj lingvoj intermiksiĝos kaj fine, en la tutmonda senklasa socio, cedos sian lokon al tute nova, uni- versala lingvo. Tio ĉi ne ailasis la eblecon, ke unu el la nunaj hn- gvoj leviĝos kiel venkinto el interhngva batalo. Male, Marr tute senkaŝe deklaris, ke la novaj metodoj de ha teorio, „kiu donas egalan konsideron al ĉiuj lingvoj, disrompos ia pseŭdo-sciencan, ideoiogian principon de ia aŭtokratio de la rusa hngvo".[1469]

Malgraŭ tiu klara starpunkto de Marr, Soveta Unio sub Stahn sekvis pohtikon de rusigo, kaj ia jafetidoiogio, kiu restis la gvida skolo en la soveta lingvistiko, devis servi al tiu pohtiko, kiel ajn ĝi malproksimiĝis de la originaj ideoj de Marr (mortinta en 1934). Se la disĉiploj de Marr ne disponigis sin al la reĝimo dekomence kiel obeemaj iloj, ih rapide estis malhelpitaj tiri ei ia teorio kon- kludojn, kiuj kontraŭis ia pohtikon de la Partio.

Fine tamen Stalin komprenis - sendube, mirige malfrue -, ke por pravigi pohtikon, kiu celkonscie akcehs nacian lingvon, ia rusan, kaj kiu utiligis nacian tradicion, ia rusan, ceie ai forĝado de soveta patriotismo, ne plu taŭgis la sinapogo ai ia teorio de Marr. La kontraŭofensivo de la marristoj en 1948/49 eble hveris la aktualan okazon: Iiiaj atakoj kontraŭ ia uzo de tradiciaj lingv- istikaj metodoj, precipe iha rifuzo akcepti la tradiciojn de la burĝa rusa hngvistiko, estis agmaniero preskaŭ hereza, kiam oni konsideras, ke samtempe la ŝtata propaganda aparato elstarigis ia gvidan rolon de ĉio rusa kaj la kontinuecon de ia rusa scienco. Tial do Stalin persone intervenis. Kun sia aŭtoritato kiel plej supera direktanto de la Partio h fiksis, ke la lingvo ne estas klasa fenomeno kaj ne apartenas al la superstrukturo. Pruvcele h aten- tigis, ke de ia tempo de Puŝkin la rusa lingvo restis „en ĉio esenca" sen ŝanĝo, servante kiel komuna nacia lingvo al ĉiuj kla- soj de la sinsekvaj feŭda, kapitahsma kaj sociahsma epokoj.

Certe, ia forigo de la malharmonio inter la teorio de Marr kaj la grandruse kolorita tutsoveta patriotismo ne estis la sola motivo, pro kio Stalin suriris ia scenejon de hngvoscienco. Ke ia soveta lingvistiko tiom dependis de ia jafetida teorio, estis kon- dukinta al aro da negativaj fenomenoj. Tiu dependeco ĝenis pii efikan iingvo-instruadon en lernejoj, kaŭzis stagnadon en la rusa fiioiogio kaj pro la malakcepto de ia kompara metodo baris kon- traŭ historiaj espioroj pri ia rilatoj inter la rusa kaj aliaj slavaj iin- gvoj. Sed kiel ajn utile estis ŝovi al ia marristoj nun la plenan kul- pon pri ĉiuj preterlasoj kaj eraroj en la soveta lingvistiko: La signifo de la verdikto de Stalin kontraŭ Marr troviĝas unuavice en tio, ke estis forigita unu el la lastaj restaĵoj de la revolucia roman- tikismo el la pionira periodo de la soveta ŝtato. La vojo estis iibera por la senhalta disvolviĝo de la „granda rusa lingvo".

Tiun ĉi prijuĝon de ia motivoj de Stalin ankaŭ ne ŝanĝas la fakto, ke en la daŭro de la lingvistika debato Stalin reiativigis sian tezon pri „venkinta lingvo". Kiei montras lia respondo al la kamarado A. Ĥolopov, aperinta en Pravda de la 2a de aŭgusto 1950, ii estis demandita pri la akordigeblo de tiu tezo kun sia for- mulo de 1930. Stalin reagis je ia demando per tio, ke li neis kiun ajn kontraŭdiron. Tute simile kiel tiutempe, kiam li estis memo- rigita pri sia pli frua (en 1925) malaprobo de la prognozo de Kaut- sky, Stalin „solvis" la kontraŭdiron tiamaniere, ke li diferencigis inter ia malsamaj epokoj, al kiuj rilatas liaj eidiroj.

La formulo pri venko de pli forta lingvo rilatas, klarigis Stalin, al la epoko antaŭ la tutmonda venko de socialismo -

kiam la ekspluatantaj klasoj estas la reganta forto en la mondo, kiam restas valida la nacia kaj kolonia subpremo, kiam la nacia izoliĝo kaj la reciproka malfido de la nacioj estas firmigitaj per la interŝtataj diferen- coj, kiam ankoraŭ ne ekzistas nacia egalrajteco, kiam la kruciĝo de lin- gvoj okazas laŭ la vojo de batalo pri la rego de unu el la lingvoj, kiam ankoraŭ ne ekzistas kondiĉoj por la paca kaj amika kunlaboro de la nacioj kaj lingvoj, kiam sur la tagordo estas ne la kunlaboro kaj reci- proka riĉigo de la lingvoj, sed la asimilado de unuj kaj la venko de la aliaj lingvoj.

Dum sub tiaj kondiĉoj povas esti nur venkintaj kaj venkitaj lingv- oj, tute alie estos en la epoko post la venko de socialismo en tut- monda skalo, nome

kiam jam ne plu ekzistas monda imperiismo, kiam la ekspluatantaj kla- soj estas faligitaj, la nacia kaj kolonia subpremo estas forigita, la nacia izoliĝo kaj la reciproka malfido de la nacioj estas anstataŭigitaj per reciproka fido kaj la interproksimiĝo de la nacioj, kiam la nacia egal- rajteco estas realigita, kiam la politiko de subpremo kaj asimilado de lingvoj estas likvidita, kiam la kunlaboro de la nacioj estas establita kaj kiam la naciaj lingvoj havas la eblon libere riĉigi imu la alian laŭ la vojo de kunlaboro.

Tiam povos efektiviĝi tio, kion li, Stalin, celis per sia formulo proklamita en 1930, nome „la kunfandiĝo de la lingvoj en unu komunan lingvon". En la epoko de socialismo tute ne plu temos pri la venko aŭ malvenko de lingvoj:

Tiam ni ne havos du lingvojn, el kiuj unu suferas malvenkon, dum la alia elmergiĝas kiel venkinto el la batalo, sed centojn da naciaj lingvoj, el kiuj rezulte de longa ekonomia, politika kaj kultura kunlaboro de la nacioj elmergiĝos unue la plej riĉiĝintaj unuecaj zonaj lingvoj kaj poste la zonaj lingvoj kunfandiĝos en unu komunan internacian lingvon, kiu kompreneble estos nek la germana nek la rusa nek la angla, sed nova lingvo, kiu absorbis la plej bonajn elementojn dc la naciaj kaj zonaj lin- gvoj.[1470]

Tiel do ankoraŭfoje refreŝigante la mondrevolucian perspekti- von, Stalin tamen ne prezentis solvon de la jena kontraŭdiro: Kiamaniere okazu paca kunfandiĝo de la lingvoj, se unue ili estis senkompate interbatalantaj?

La respondo estas, ke Stalin simple apenaŭ interesiĝis pri tio, kio okazos en fora estonteco. Li unuavice celis doni teorian pra- vigon al la evoluo en Soveta Unio. Pro tio li kondamnis la inter- naciisman doktrinon de Marr, akcentis la klastranscendan rolon de la rusa kaj nomis la forpuŝon de pli malgrandaj lingvoj signo de la historia progreso. Lia diraĵo pri estonta mondlingvo, dume, impresas kvazaŭ alkroĉita[1471]: Per la klaŭzo „en tutmonda skalo" li malhelpis, ke al lia profetaĵo povu esti kontraŭmetita la nun- tempa realeco de Soveta Unio, en kiu ja la socialismo jam venkis kaj „la reciproka malfido de la nacioj" delonge estis likvidita. Post ĉio, en la kunteksto de la lingvistikaj tezoj de Stalin la pro- gnozo de estonta eksternacia mondlingvo ŝajnas preskaŭ nekon- siderinda, ĉar ĝi ja premisus, ke la rusa lingvo ne atingus „finan venkon". Pli kredeble, laŭ la eldiroj de Stalin, estas, ke la rusa lingvo, ĉiam venke trapasinta la batalojn de la pasinteco kaj ser- vanta al la popoloj de Soveta Unio kiel unuigiio, daŭrigos sian venkiron, pligrandigos sian terenon ankaŭ ekster Soveta Unio kaj donos, kiel potenca zona lingvo, esencan infiuon sur la eston- tan mondlingvon.[1472] Tiun ĉi interpreton de la rolo asignita al la rusa apogas la fakto, ke ankaŭ en la popoldemokratioj ĝi estis propagandata kiel „internacia lingvo de socialismo" kaj ke sove- taj lingvistoj samtempe furioze poiemikis kontraŭ la angia, la lin- gvo de la „uson-angiaj imperiistoj".[1473]

Ekster konsidero restis, kial sub ia kondiĉoj de la fido reganta inter la popoloj de Soveta Unio la rusa iingvo plue pligrandigu sian uzosferon koste de aliaj lingvoj kaj kial oni ne komencu jam fari prepariaborojn por la estonta supernacia lingvo. Stalin mem ne klare esprimis sin pri tio, ĉu iel eblas akceli la procezon de lin- gva unuiĝo, sed tion faris lia samlandano, la kartvela lingvisto Arnold Ĉikobava, kiu per sia maja artikolo en Pravda estis lan- ĉinta la diskuton. Kritikante Marr, li ceiis ankaŭ ties tezon pri komuna lingvo de la estonta homaro. Unuavide, skribis Ĉiko- bava, Marr tiurilate kongruas kun la marksismo-ieninismo, sed fakte ha sinteno estas „falsa, nemarksisma" ankaŭ en tiu okazo. Citante la postulon de Marr, ke „la homaro proksimiĝanta al ekonomia unueco kaj al senklasa socio ne povas ne apliki artefa- ritajn, science ellaboritajn metodojn por la rapidigo de tiu monda procezo", Ĉikobava konstatis kun sinapogo al ph fruaj eldiroj de Stalin:

Kiel konate, la marksistoj havas pri tio alian komprenon. Ili opinias, ke la procezo de formorto de la nariaj lingvoj kaj de kreiĝo de unu komuna mondlingvo okazos iom post iom, sen iaj „artefaritaj meto- doj", kiuj „plirapidigu" tiun procezon.

La apliko de tiaj „artefaritaj metodoj" signifus la uzon de perforto kon- traŭ la nacioj, kion la marksismo ne povas permesi.[1474]

Kvankam eble la ĉefa intenco de Ĉikobava estis ŝovi al la marris- toj ia kulpon pri mailertaĵoj en la alfabetigo kaj normigo de neru- saj iingvoj en Soveta Unio \ la tezo, kondamnita de li kiel „nemarksisma", estis ĝuste esenca punkto en la instruo de Marr, kiun la esperantistoj uzis antaŭ marksismaj instancoj por pravigi sian agadon.

La atako de Ĉikobava kontraŭ provoj rapidigi la formiĝon de la tuthomara lingvo per artefaritaj metodoj estis sankciita de Sta- iin, kiam kelkajn semajnojn poste li enmiksiĝis en la diskuton, ĵetante anatemon sur Marr. Ne ĉiuj tuj komprenis la plenan sen- con de la elpaŝo de Stalin; ankaŭ kelkaj esperantistoj lasis sin mistifiki de li. La fakto, ke li parolis pri estonta eksternacia mondlingvo, elvokis inter la premataj esperantistoj en la popol- demokratioj dumtempe la esperon, ke eblas oferti Esperanton kvazaŭ „provo de la mondlingvo profetita de Staiin".[1475] Sed tia estis la reago de esperantistoj elkreskintaj en burĝa tradicio, kiuj ne orientiĝis en la dialektiko de Stalin kaj kredeble eĉ ne sciis pri la teoriaj diskutoj en Soveta Unio komence de la 1930aj jaroj. Pli da senso por la tikleco de la temo havis la komunistaj esperant- istoj de Bulgario, al kiuj jam antaŭ la diskuto estiĝinta en 1950 estis klare, ke la vojo al la unueca lingvo povas konduki nur tra la evoluo de la naciaj lingvoj; ili eksplicite avertis kontraŭ la iluzio, ke Esperanto „povas esti la estonta lingvo de la homaro (t.e. de la komunismo)".[1476] La saman konkludon faris post 1950 la partiaj ideologoj en orienta Eŭropo, vokitaj al interpreto de la lingv- istika kontribuo de Stalin: Ili klarigis pri la karaktero de la estonta, nova mondlingvo, „ke ĝi... ne estos Esperanto aŭ Ido aŭ iu alia arte elpensita lingvo, sed nova vivanta lingvo, kiun kreos la popolamasoj de la socialismaj nacioj en sia komuna iaboro pri la disvolvo de ia komunisma socio".[1477]

Jam antaŭ 1950 ne estis loko por Esperanto en la evoluprocezo kondukanta al universala iingvo. En tiu senco la interveno de Staiin alportis nenion novan. Gi iiveris, malfrue, la teorian bazon por la giorado de ia rusa lingvo, ia subpremo de minoritatoj kaj la delonge praktikata diskriminacio kaj persekuto kontraŭ ia super- nacia iingvo-kolektivo de la esperantistoj. Tamen, per tio, ke Staiin, nun rezignante sian tezon pri la egalrajta florado de nacioj, prezentis fundamente novan formulon pri ia kondiĉoj regantaj antaŭ la tutmonda venko de socialismo, la situacio de la esperantistoj estis aldone kompiikita. Ĉar, se Stalin por ia nun- tempo nomis karakteriza, ke naciaj lingvoj interbatalas por eitrovi, kiu estas la pii forta, tio ĉi impiicis por ĉiuj civitanoj de la ŝtatoj sub soveta influo, do ankaŭ por la esperantistoj, ke ili devis kunhelpi por venkigi la rusan lingvon. Tiei nuiiĝis espero, anko- raŭ restinta post kompreno pri la teorie malsekura pozicio de Esperanto - la espero, nome, ke per la modesta redukto de Esperanto al „taskoj nur de kondiĉa helplingvo por internacia komunikado de personoj posedantaj tiun iingvon"[1478] povos trans- vivi la movado en orienta Eŭropo.

4.5.3. La bezonoj de la nuntempo

Vidi la problemon de Esperanto unuavice en iigo kun la dis- puto inter lingvistikaj teorioj facile kondukas al konfuzo kaj nebuiigo de ia politika fono, kiu ne plu permesis poresperantan laboron. La decida punkto estas: Se la movado estis subpremita en Soveta Unio mem, pii-malpli frue devis ĉesi ĝia ebleco trans- vivi en iandoj sub ties influo, kaj ju pii fortiĝis la soveta influo, des pii energie la reĝimoj en tiuj landoj zorgis eiimini ĉion, kio estis kontraŭa al la soveta modelo.

Kiam en somero 1949 la Esperanto-movado en la popoldemo- kratioj ekfrontis seriozajn obstaklojn, la premo de Soveta Unio kontraŭ supozataj aliancanoj de Tito-Jugoslavio, eksigita en junio 1948 el la komunisma tendaro pro sia malobeo al la gvida rolo de Moskvo, jam troviĝis sur sia kulmino, aparte draste mani- festiĝante en la sinsekva malkovrado kaj likvidado de „malami- koj de la partio". Samtempe en tiuj landoj ruliĝis furioza kam- panjo kontraŭ la t.n. „kosmopolitismo". Tiu ĉi estis interpretata kiel „instrumento por la realigo de la monda hegemoniemo de la usona imperiismo", sed efektive servis kiel kolektiva termino por kondamni ĉiujn nedeziratajn ideojn el okcidento, kiuj ŝajnis sub- fosi la suverenecon de la socialismaj ŝtatoj. La averto kontraŭ kosmopolitisma danĝero estis utila preteksto por malkuraĝigi la civitanojn pri kiuj ajn kontaktoj kun eksterlando.

En Soveta Unio, la gvida partia funkciulo pri kulturaj aferoj, Andrej Jdanov, en aŭgusto 1946 komencis, kvazaŭ mezepoka inkvizitoro, enkatenigi la intelektan kaj kulturan vivon, stre- bante reestabli la partian kontrolon ĉie, kie estis simptomoj de moliĝo sekve de la dummilita alianco kun kapitalismaj ŝtatoj. Artistaj kaj intelektulaj medioj, en kiuj dumtempe ekblovis freŝa vento, estis akuzataj pro „rampado" antaŭ la burĝa kulturo de okcidento, pro „senpatruja kosmopolitismo" kaj nesufiĉa res- pekto al tradiciaj rusaj atingoj. Fine de 1948, komence de 1949, la kontraŭkosmopolitisma kampanjo riĉiĝis je aparte malagrabla komponanto, nome je antisemitismo, maskita kiel atako kontraŭ „cionistoj" komplotantaj kunla okcidentaj milit-instigantoj. Oni malpermesis ĉiujn publikaĵojn en la jida lingvo, kaj eĉ asimilitaj judoj estis persekutataj.[1479]

Post la akriĝo de la Malvarma Milito (en aprilo 1949 fondiĝis NATO) kaj de la konflikto kun Jugoslavio, Soveta Unio insistis, ke la popoldemokratioj senprokraste transprenu tiun kampan- jon kaj severe riglu sin kontraŭ influoj de la ekstera mondo. Kaj tio ankaŭ havis konsekvencojn por la Esperanto-movado.

Kiel ni scias, la soveta modelo ne antaŭvidis vivrajton por Esperanto. La fakto, ke la lingvo iĝis tiel populara en la orient- eŭropaj landoj kaj ke eĉ partiaj kaj ŝtataj instancoj subtenis la movadon, sekve ne povis elvoki ĉe la sovetaj kontrolistoj senfa- ran spektadon. Ankoraŭ malpli ŝatinde, eĉ rekte provoke estis, ke danubregionaj Esperanto-asocioj decidiĝis pri intima kunla- boro ekster la kontrolo de Moskvo, ke ĉefioslovakoj alvokis por korespondaj kaj vojaĝaj kontaktoj per Esperanto inter sialandaj kaj sovetaj laboristoj[1480], ke sovetaj esperantistoj eskapintaj la per- sekutojn legis en Internacia Kulturo pri vigle pulsanta Esperanta vivo en la novaj socialismaj ŝtatoj[1481] aŭ ke leningradano apelaciis en la sama revuo al la tutmonda esperantistaro, ke ĝi helpu revi- vigi la Esperanto-movadon en Soveta Unio, superŝutante la sovetan eldonejon de alilingva literaturo per deziroj pri esperant- lingvaj eldonaĵoj.[1482]

Necesis bremsi tiun evoluon kaj forviŝi individuecajn trajtojn en la orienta bloko eĉ sur tia ŝajne relative sensignifa kampo, kia estis la Esperanto-movado. En decembro 1945, ĵus reveninte el la moskva ekzilo, Georgi Dimitrov estis avertinta sian esperant- istan sekretarion gardi sin „kontraŭ provoj de provoka kaj spiona karaktero". Tiu admono estis aldonita al ĝenerale kuraĝigaj vort- oj por la utiligo de Esperanto kiel „neŭtrala kanaio" por infor- mado pri la „nova demokrata Bulgario".[1483] Sed malpli ol kvar jarojn poste ne plu superregis pozitivaj aspektoj: Nun la unua- ranga faktoro estis la timo pri nekontroleblaj kontaktoj pere de Esperanto - same kiel en 1937/38 en Soveta Unio kaj en 1941 en la baltaj ŝtatoj. Kio instigis la reĝimojn limigi aŭ malpermesi la disvastigon de Esperanto, do malph estis la fideleco al ia oficiala lingva doktrino, ol pohtikaj konsideroj: la zorgo pro interna sekureco.

Por pravigi la paŝojn rezultantajn el tiu timo taŭge servis la slo- gano pri batalo kontraŭ kosmopolitismo. La malpermeso de la Esperanto-grupoj en la soveta zono de Germanio estis motivita per tio, ke tiuj estis utiligataj „por kosmopolitikaj strebadoj kaj agentaj agadoj de la usona imperialismo".[1484] Komence de nov- embro 1949 la registaro de la ĵus fondita Germana Demokratia Respubiiko konfirmis la malpermeson jene:

Estas fakto, ke kontraŭuloj al niademokratio provas ĝeni niajn labor- ojn per helpo de esperantogrupoj.

Per gazetoj aperantaj eksterlande kaj per tiel nomata internacia societo kun sidejo en Mŭnchen[1485] oni provas sub preteksto de kultura neceso gajni anojn, per kies helpo oni volas malbonfamigi nian demo- kratan ordon.[1486]

Unu jaron poste ia sidejo ŝanĝiĝis, sed la danĝero restis la sama: Partia gazeto en GDR skribis, ke la kosmopolitismo propagan- data de Usono, celante paralizi la proletan interaaciismon, „sin servas de la tiel nomata mondlingvo (Esperanto), kies centro kaj sidejo estas en Ameriko".[1487]

Esperanto tamen ne malaperis en orienta Eŭropo per unu bato. La rapidecon kaj intensecon de la subpremo oni devas rila- tigi kun la malsamaj internaj kondiĉoj en la popoldemokratioj. Kie la sovetaj aŭtoritatoj devis malplej atenti lokan aŭtonomion, tie iii povis plej frue realigi siajn dezirojn. Tio kiarigas, kial en orienta Germanio, tiutempe ankoraŭ regata de soveta militista administracio, malpermesa dekreto estis eldonita jam komence de 1949, kun argumentoj, kiuj plej nete paŭsis la sovetan star- punkton, kaj kial la cirklo fermiĝis en fora Ĉinio plej laste, nome en la fino de 1953, kiam ĉesis aperi la revuo ElPopola Ĉinio. En Bulgario kaj Ĉeĥoslovakio, la esperantistoj plej longe kontraŭ- staris la tendencon esti subite identigataj, nur pro sia scio de Esperanto, kun cionistoj kaj kosmopolitoj, ĉar ili povis facile dokumenti sian kontraŭfaŝisman sintenon; aldone al tio, en Bul- gario iamaj gvidantoj de la ilegala laborista Esperanto-movado troviĝis en altaj partiaj kaj ŝtataj pozicioj. Ne pii malbonaj antaŭkondiĉoj ekzistis en Hungario, sed tie, eble eĉ nur sekve de buŝa rekomendo de partia altrangulo „forlasi tiun senbezonan movadon"[1488], la vicprezidantino de HES, kiu samtempe estis par- tia veteranino, tuj obeeme puŝis la komitatanojn al voĉdono por sia propono provizore ĉesigi la funkciadon de la societo, ĉar „nun estas precipe por la partianoj multe pli gravaj taskoj kaj estas dece ĉesigi la agadon".[1489]

Simiia sorto minacis ankaŭ al la bulgara movado. La Centra Komitato de Bulgara Komunista Partio iun tagon juĝis, ke Bul- gara Esperantista Asocio apartenas al la nenecesaj, superfluaj organizaĵoj kaj ke sekve ĝi devas sin likvidi. Tiun inviton la plej fervoraj sekvantoj de la partia linio efektive pretis plenumi, apli- kante premon je la CK de BEA.[1490] Sed la prezidanto kaj kelkaj aliaj reagis je tio per la taktiko de prokrastado, argumentante ke pri dissolvo de la asocio povas decidi nur kongreso. Kaj en tio ili fakte sukcesis, ĉar BEA formale piuekzistis. [1491] Ĝis 1955 , tamen, la publika agado por Esperanto estis komplete ne ebla, ĉar ankaŭ la esperantistoj en Bulgario devis submetiĝi al la oficiala gvidlinio, ke necesas nun dediĉi sin al pli urĝaj taskoj, ol la flegado de inter- nacia lingvo - ke dum la konstruado de socialismo simple ne estas loko por Esperanto.

Per tio ni venas al alia argumentaro por la pravigo de la kon- traŭesperanta sinteno, kiu estis malpli kruda, ol la kulpigo pri kosmopolitismo kaj „agentaj agadoj". Temas pri la tezo, ke la okupiĝo pri Esperanto logas la atenton for de la unuarangeco de socialisma konstruado. Ĝi paralelis la kampanjon kontraŭ kos- mopoiitismo kaj komencis baldaŭ superpezi ĝin, restante valida ankaŭ dum la unuaj jaroj post la morto de Stalin, kiam mal- kreskis la fortimiga efiko de la propagando pri malamikoj en ek- sterlando.

Tiun argumentaron bone resumas dokumento el Cefioslova- kio. Ĝi estas tripaĝa anglalingva letero, „Respondo al japana amiko", verkita laŭdire de - nenomita - ĉefia esperantisto[1492] kaj aldonita al letero (22-9-1953) de doktorino E. Carminov&, sekciestrino pri rilatoj kun Japanio en la ĉeĥoslovaka Ministerio pri Kulturo. La dokumento celis doni respondon al Kurisu Kei, kiu direktis al la ministerio la demandon, kial Esperanto estas subpremata en lando, kies literaturo estis konigita en Japanio pere de Esperanto kaj kies esperantistoj organizis solidarecan helpon al japanaj kamaradoj suferantaj en malliberejoj. Ĉar la ministerio evidente kredis ne povi simple ignori la starpunkton de Kurisu pro ties pozicio - li estis tiutempe la plej aktiva diskoni- ganto de la ĉefta literaturo kaj kulturo en Japanio[1493] ni hodiaŭ disponas raran ekzemplon de detala oficiala klopodo pravigi la kontraŭesperantan politikon de stalinisma reĝimo.

Unue, la letero eksplicite senkulpigas la ĉehoslovakajn esper- antistojn de akuzo kutima en Soveta Unio kaj orienta Germanio: Estas vere, ke esperantistoj en Ĉe&oslovakio montriĝis patriotoj, kiuj uzis Esperanton en progresema maniero. Ne estis unu kazo, ke ĝi estis uzata kontraŭ la interesoj de la popolo kaj Stato. Tio ŝuldiĝis al la kons- cia kaj patriota gvidado de la esperantistoj, kiuj montris kiel uzi Esper- anton por la bono de ŝtato. Nia popolo suferis grandegan malĝojon en sia nacia tragedio dum la hitlera okupado. La esperantistoj ne tro- mpis la esperojn de la nacio kaj metis sian scion de Esperanto en la ser- vojn de la lando. Iliaj aktivadoj estis favore juĝitaj de la registaro. Iliaj modestaj klopodoj donis bonan frukton.

Post tia laŭdo ne ŝajnas facile pravigi, kial nuntempe Esperanto ne plu povas servi al la popolo, sed per pensakrobataĵoj la minis- terio venas al la konkludo, ke sub la ŝanĝiĝintaj kondiĉoj tiuj modestaj, kvankam sukcesaj, klopodoj de la esperantistoj ne plu povas kontentigi la grandajn taskojn difinitajn de partio kajregistaro. La novaj sociaj bezonoj kaŭzis kvazaŭ naturan morton de la Esperanto-movado: En 1950 estis pubiikigita nova leĝo pri asocioj, laŭ kiu ili devus aliĝi al unu el la grandaj amasorganiza- ĵoj.[1494] Tion EAĈSR klopodis fari, sed neniu volis akcepti ĝin, „ĉar ĝi ne konformiĝis al la kadro de agado" de iu amasorganizaĵo. „La tempolimo fiksita de la leĝo por aliĝo pasis, tiel ke la asocio de esperantistoj disrompiĝis. Ne estas la kulpo de la ŝtata admi- nistracio, ke la asocio de esperantistoj ĉesigis sian agadon, sed temas pri la fakto, ke la leĝo por novregistrado de asocioj ne estis observita."

Substrekinte ke „Esperanto ne estas bezonata en la pli alta fazo de la evoluo de internaciaj rilatoj", la letero fine rimarkigas: En la kapitalismaj landoj, en la manoj de progresemaj homoj, ĝi [la Esperanto-movado] ankoraŭ havas gravan funkrion kaj devus labori man-en-mane kun la pacdefendantoj. Se tio ne okazas, tiam ĝi fariĝas kosmopolitismo „por eksporto", kaj tial la ĉefioslovaka popolo kaj ŝtato devas sin protekti pro kialoj de sia propra ekzisto.

Ke la uzado de Esperanto en kapitalismaj landoj por „progrese- maj" celoj ne povas esti tre efika, se mankas ebleco por interko- munikiĝi kun pacdefendantoj en la socialismaj landoj, evidente estis ekster la imagopovo de la ministerio.

Kion signifas „pli alta fazo de la evoluo de internaciaj rilatoj"? Tion la aŭtoritatoj preferis detaligi nur en la enlanda uzo, al kiu apartenis pli sincera lingvaĵo. La 5an de septembro 1952, unu tagon antaŭ la „memiikvidiĝo" de EAĈSR, Rudolf Burda sendis protestan leteron al la ĉefministro Antonfn Z&potock^, petante klarigon, kial Esperanto - lingvo, kiun laŭ la opinio de Burda subtenis eĉ Lenin - nun ne plu estas tolerata. A1 la respondo de la oficejo de Zdpotock^ (24-10-1952) oni ne povas riproĉi nesufiĉan konkretecon:

465

De la tempo, kiam kamarado Lenin akcentis la signifon de Esperanto por la laborista klaso, pasis tre multe da tempo. Intertempe estis kons- truita la granda patrujo de socialismo, Soveta Unio, kaj la konstruado de socialismo disvastiĝis al ĉiam pli da landoj, kiuj vidas en Soveta Unio sian modelon kaj abunde ĉerpas el ĝiaj spertoj. E1 tiu motivo centmiloj da laboristoj en tiuj landoj, eĉ ekster ili, lernas la gepatran lingvon de la pioniroj de socialismo - la rusan. Dum tia amasa disvas- tiĝo de la rusa lingvo, nature malantaŭeniras en fonon la signifo de Esperanto, kiu ĉiuokaze estas lingvo artefarita kaj tial eĉ ne estas lin- gvo en la vera senco de la vorto...

Ni opinias, ke en la nuna tempo efektive multe pli utilas meti ŭujn for- tojn, organizajn rimedojn kaj energion, kiuj estas dediĉataj al Esper- anto, en la servon al plia disvastigo de la scio de la rusa lingvo. Ne temas pri ia oficiala malpermeso de Esperanto, kiel vi aludas en via letero. Temas nur pri tio, ke ĉiuj kamaradoj konsciiĝu pri la Sanĝita situacio kaj el ĝi rezultanta malaltiĝo de la signifo de Esperanto.

Eĉ kiam oni konsideras, ke fakte Lenin neniam sin esprimis

favore al Esperanto, estas rimarkinde, ke la ĉehoslovaka aŭtori-

tatulo, tute ne provante kontesti tian diron de la plej multe citata

- apud Stalin - teoriisto de soveta komunismo, pretis senskru-

pule ignori ĝian validon por la nuna tempo. Tie ĉi senvuale doku-

mentiĝas, ĝis kiu grado oni pretis oportunisme surpaŝi ia ŝajne

ĉiam sanktan teorion favore al ia aktuala tagordo - en piena kon-

centriĝo al ia penso kiei piej fideie pienumi tiun gvidlinion de la

stalina politiko, kiu estis diktita por la nuntempo.

La demando de la rilato inter teorio kaj praktiko revenigas nin al la lingvistika diskuto de 1950. Kiam Pravda donis spacon al ampleksa pritrakto de problemoj de la iingvistiko, en kies daŭro Stalin, tute neatendite, kondamnis ia teoriojn de Marr, ia evoiu- direkto por ia Esperanto-movado en ia popoidemokratioj estis jam klare fiksita: La esperantistoj devis submetiĝi al la postulo dediĉi ĉiujn siajn fortojn al ia konstruado de socialismo. Kaj sur ia iingva kampo, kiu koncernis ilin pii specife, tiu fortostreĉo devis celi unuavice ia antaŭenigon de ia rusa iingvo[1495], kiel jam komence de 1949 formulis orientgermana instanco:

Ni rekomendas al vi meti vian grupon en la servon al la dujara plano kaj direkti viajn filologiajn interesojn al mondlingvo, kiu akcelas nian konstrulaboron multe pli, ol la eksperimentoj de lingva sintezo.[1496]

En tiu ĉi direkto nenio ŝanĝiĝis per la eipaŝo de Stalin kontraŭ Marr. Eĉ se kelkaj esperantistoj dum iom da tempo eble kovis esperojn pro ia ripetita profetaĵo pri universaia iingvo, ili tre rapide devis kompreni, ke tiu elpaŝo ilin ne heipas, sed ke ĝi esence konsistigis ia klopodon reharmoniigi - malfrue - teorion kaj praktikon en la lingva poiitiko de Soveta Unio. Esperanto restis malŝatata kaj praktike malpermesita, ne pro la dominado de tiu aŭ alia lingvoscienca skolo, sed pro poiitikaj konsideroj - pro la deziro protekti post la sovetaj ankaŭ la orienteŭropajn esperantistojn kontraŭ nedogmeca internaciisma pensmaniero.

Aliflanke, nun la aŭtoritatoj povis utiligi la eldirojn de Stalin por pli efike raciigi sian starpunkton kontraŭ Esperanto, ol per nebulaj avertoj kontraŭ „internacia societo en Munkeno" aŭ simile. Citante la vortojn de Stalin pri la ligiteco de lingvo al nacio, oni nomis Esperanton „artefarita kosmopoiita ĵargono" \ kiu ne havas radikojn en nacio aŭ socio, kaj atakis la esperant- istojn pro ilia „erara supozo, ke per la transsaltado de lingvaj baroj la nacioj kunligiĝos en spirito de interfratiĝo".[1497] Same, la aŭtoritata ĉeha lingvisto Frantiŝek Travnfĉek, interpretante la pensojn de Stalin, atribuis al Esperanto „senesperajn perspekti- vojn".[1498] Kaj se iu ankoraŭ malcertis pri la reganta opinio, sufiĉis simple konsulti la Grandan Sovetan Enciklopedion, kiu aplombe asertis:

La plej disvastigita el la artefaritaj lingvoj, Esperanto, estas stranga surogato de la latinidaj lingvoj.

La ideo de artefarita lingvo, komuna por la tuta homaro, esta* pcr si mem utopia kaj nerealigebla. ... tiaj projektoj havas kosmopolitan karakteron kaj tial estas malvirtaj laŭ principo. La utopieco de artefari- taj lingvoj estas aparte klara post la publikigo de la verkoj de I. V. Sta- lin, „La nacia demando kaj la leninismo" (1949) kaj „La marksismo kaj la demandoj de lingvoscienco" (1950), en kiuj estas prezentitaj la rea- laj perepektivoj de la evoluo de la naciaj iingvoj kaj de la formiĝo de la estonta unueca iingvo de la homaro.[1499]

Prokuroro en GDR, kiu bezonis apogon por sia verdikto, ke „la lernado de artefaritaj lingvoj havas nenian kulturan kaj popol- klerigan karakteron", ankoraŭ du jarojn post la morto de Stalin utiligis ties nomon por eldiri stultaĵojn aŭtoritate:

Artefaritaj lingvoj ne konsistigas nacian lingvon kaj sekve, konforme al la instruo de la neforgesebla J.V. Stalin pri problemoj de la

marksismo en la lingvoscienco, ne havas sciencan aŭ kulturan bazon, ĉar ili posedas nek bazan vortprovizon nek propran gramatikon.[1500]

Konsiderante tiun ĉi tute malamikan oficialan teorion, ni devas

rigardi konsola la fakton, ke esperantistoj en orienta Eŭropo ne

estis, laŭ nia scio, senditaj en punlaborejojn, kiel pli frue spertis

iliaj sovetaj kaj baltlandaj samlingvanoj. Certe, okazis arestoj:

Ekzemple, Tutmonda Esperantista Jurnalista Asocio, kiu havis

multajn aktivajn membrojn en la orienteŭropaj landoj, menciis

en sia jarraporto 1951/52, ke „ĵurnalistoj, al kiuj ni sendis TEJA-

Informilon kaj membrokarton tuj estis arestitaj".[1501] Kaj en uzino

de la ĉeha urbo Dĉĉin la membroj de Esperanto-rondeto estis

maldungitaj pro tio, ke ili rifuzis instrui anstataŭ Esperanto la

rusan lingvon.[1502] Sed plej ofte sufiĉis apliki pli subtilajn metodojn

por deteni de poresperanta aktivado. Ĉar necesis anonci ĉian

kunvenon al la poiico kaj provizi ĉiun presitan aŭ multobligitan

tekston per registrita numero, la fakta malpermeso de la Esper-

anto-movado povis esti sekurigita per ordinaraj administraj pre-

skriboj arbitre aplikeblaj, sen ke la aŭtoritatoj bezonis ĉiufoje

detale ekspliki la motivojn por siaj agoj. En Hungario ekzemple,

kie Esperanto ne estis ekspiicite malpermesita, la esperantistoj,

precipe en la provinco, retiriĝis kun timo, aŭ kredante ke estas

ĝenerala malpermeso, aŭ simple ne sciante, kio en rilato kun

Esperanto estas ankoraŭ tolerata kaj kio ne plu.[1503]

Socia ostracismo estis ofte preskaŭ same timata kiel rektaj

punoj. Partianoj, kiuj plue propagandis Esperanton, riskis eksi-

gon el la partio - kun la neeviteblaj negativaj konsekvencoj por

sia profesia kariero. Tial en GDR, „por ne esti konsiderataj kiel

opoziciuloj", iamaj funkciuloj de GLEA aŭ IPE kaŝis sian scion

de Esperanto[1504], kaj en Hungario la partia veteranino Borblla

Szerĉmi-T6th eĉ „entuziasme agadis por bremsi" la Esperanto- movadon.[1505] Sed estis ankaŭ partianoj, kiuj propravole eksigis, vidante ke la partio timas doni „revoiucian klerigan rimedon al laboristoj pensemaj"[1506]; unu hungara esperantisto, kiu estis vokita al siaj partiaj superuloj kaj al la pohtika polico pro sia „kosmopo- hta" aktivado, kuraĝe respondis, ke oni unue montru al h legon, kiu malpermesas korespondi en Esperanto.[1507] Ahaj registris kun abomeno, ke iuj esperantistaj gvidantoj „rapidis forĵeti sian dumjardekan esperantistecon kaj tuj iĝis vervaj lernantoj-propa- gandistoj de la rusa iingvo".[1508] Se tia estis la modelo de kelkaj el la antaŭaj gvidantoj, ne estas mirige, ke ofte la „ordinaraj" esper- antistoj, el kiuj cetere certe nur malplimulto apartenis al la par- tio, preferis „ĉesigi eĉ la simplan korespondadon".[1509] Tiuj, kiuj deziris konservi almenaŭ la rajton kunveni, devis fari neevite- blajn cedojn: En Hradec Kr&lovĉ, ekzempie, la esperantistoj atingis tiun permeson sub la kondiĉo, ke ih aranĝu krome kurson de la rusa iingvo.[1510]

4.5.4. Reviviĝo dela movado

En majo 1952, la du ĉefaj organizaĵoj de la internacia Esper- anto-movado, Universala Esperanto-Asocio (UEA) kaj Senna- cieca Asocio Tutmonda (SAT), alprenis komunan, oficiaian star- punkton pri la subpremo de de Esperanto en la popoldemokra- tioj. Tio estis farita en formo de „nefermita letero" al Stalin.[1511]

Citante eldirojn de Stalin kaj de sovetaj lingvistoj, la letero aten- tigis pri la kontraŭdiro inter la profetaĵoj pri kunfandiĝo de lingv- oj kaj nacioj, unuflanke, kaj la praktika utiligo de la rusa kiel „progresema" internacia lingvo, aliflanke, kaj krome pri la kon- traŭdiro inter la neo de klasa karaktero de lingvo - ĝia karakte- rizo kiel „socia fenomeno" - kaj la implicita postulo, ke „la Inter- nacia Lingvo devus atendi adinfinitum ian ,novan bazon' kaj ian ,novan superstrukturon' por formiĝi kaj ekesti". Kvankam la letero enhavis malfortojn[1512] - ĝi ne klare distingis inter la estonta supernacia lingvo kaj la nuna helplingvo Esperanto kaj ankaŭ tute silentis pri la delonga neekzisto de movado en Soveta Unio ne estu subtaksate, ke per ĝi la internacia movado decide forlasis la pozicion de neŭtralismo kaj senhelpa spektado, tiel ofte sperti- taj, kiam Esperanto kaj ĝiaj parolantoj suferis persekutojn.[1513]

Sed, kion tiutempe la subskribintoj de la letero de UEA kaj SAT apenaŭ povis antaŭvidi: la diskut-instiga elpaŝo de Stalin[1514]havis en ankoraŭ alia rilato grandan signifon por Esperanto. Stu- dantoj de la moderna soveta historio hodiaŭ ĝenerale interkon- sentas, ke eble la plej grava kaj sekvoriĉa eldiro en la longa, teda diskuto pri lingvistiko estas la fina konkludo de Stalin (en la letero al Ĥolopov): „La marksismo estas malamiko de ĉia dogmismo.'[1515] Sendepende de la motivoj de Stalin-li evidente sin esprimis tiamaniere por havigi al si plenan liberecon de agado kaj trovi eliron el la ĉiamaj kontraŭdiroj inter la internaciisma tradi- cio de socialismo kaj la praktika politiko, kiu donis nepran prefe- ron al la naciaj interesoj de la soveta ŝtato - oni retrospektive devas konstati, ke la elstarigo de kontraŭdogma marksismo ne nur kondukis la sovetan lingvistikon, paralizitan per la influo de Marr, el danĝera izoiiteco, sed malrapide, precipe post la morto de Stalin, ebligis „senstalinismiĝon" ankaŭ sur aliaj kampoj. Kaj al tiuj, kiuj profitis de tiu evoluo, apartenis ankaŭ la esperant- istoj.

Kiel iom post iom reviviĝis la Esperanto-movado en orienta Eŭropo, inkluzive de Soveta Unio, estas unu el la plej interesaj ĉapitroj en la historio de Esperanto. Ĝi estas modelkazo de esperantista celkonscio, kontraŭaŭtoritata obstino kaj saĝa kaj lerta agado ĉe la „bazo".

Elirpunkto de la procezo, kiu kondukis al renaskiĝo de la Esperanto-movado en la socialismaj landoj, estis la kuraĝo de manpleno da esperantistoj, kiuj eĉ dum la plej malfavoraj jaroj rifuzis silenti. Sendube la plej kuraĝa estis la jam menciita Rudolf Burda en Ĉehoslovakio[1516], kiu ne laciĝis nomi la silentigon de la movado en sia lando abisma maljustaĵo neharmoniigebla kun la principoj de komunismo (aŭ kun lia idealisma kompreno de komunismo). Kvankam Burda ankaŭ furioze atakis la „neŭtralu- lojn-oportunistojn", kiuj „uzurpis" la gvidpostenojn en la ĉeĥoslovaka movado, kalumniis la laboristajn esperantistojn kiel kosmopolitojn por savi la asocion kaj fine cedis al la premo por „Iibervola" likvidiĝo, li ne lasis dubon pri tio, ke la malfavoro al Esperanto ŝuldiĝas unuavice al pli superaj politikaj konsideroj. Li ne timis publikigi en sia bulteno La Pacdefendanto longan leteron de Kurisu Kei, tre kritikan kontraŭ la subpremo de Esperanto en Soveta Unio kaj la popoldemokratioj, en kiu oni povis legi interalie la jenan aŭdacaĵon:

Se oni volas likvidi Esp.-asocion, oni faru tion malkaŝe, publikigante la kialon, sed ne hipokrite agu kvazaŭ timante publikan juĝon. Estas ne tolereble, ke registaro, kiu sin nomas popoldemokrata aŭ socialista apliku faŝist-similan metodon![1517]

Estis publikigita ankaŭ ietero de ia franco Wiliiam Giibert, kiu deklaris, ke ii - eĉ je ia risko ne esti konsiderata „bona komu- nisto" - ne povas submetiĝi al la partia disciplino, se ĝi postuias de ii akcepti absurdaĵon, kia estas la batalo kontraŭ Esperanto.[1518]Sed Burda ne nur protestis. Li frue nomis ankaŭ la kialojn, kiujn ia aŭtoritatoj preferis kaŝi. Per citaĵo el parolado de Kle- ment Gottwaid, en kiu la rusa iingvo estis giorata kiei „internacia iingvo de ia progreso, de ia batalo por nacia kaj socia iiberigo, iin- gvo de ia batalo por la paco", ii instruis al siaj iegantoj, kial „Esperanto estas en nia iando nedezirata".[1519] Eĉ pii, ii donis iokon al senvuala reiiefigo de la fundamenta problemo, kies simptomo estis la malamikeco al Esperanto. Nome, Gilbert en sia ietero diris ankaŭ:

Estas nun pnivite, ke la kompartioj akceptas la internaciajn rilatojn en sia propagando, sed vere ne intencas itin realigi, kaj tio ankaŭ estas politika hipokriteco. Miaopinie tiu afero jam superpaЈas la problemon de Esperanto mem.[1520]

La proteston kaj provon de analizo paralelis la celado kuraĝigi ia

esperantistojn. Tio okazis unue per konsiloj kiei transvivi ia sub-

premon. Burda aperigis kvazaŭ aktualan raporton pri la kaŝa

agado de komunistaj esperantistoj en faŝismaj landoj, kie ili,

ekzemple, „fariĝis ŝakistoj aŭ fiiateiistoj kaj sub tiu firmao

[= ŝildo]... daŭrigas la esperantistan vivon". En kamufla formo li

tiamaniere alvokis la ĉeftoslovakajn esperantistojn resti fidelaj al

sia idealo kaj spiti la malfavoron kaj ĉikanojn de la aŭtoritatoj.[1521]

Tamen, je la sama tempo Burda ankaŭ jam liveris al la esperant-

istoj argumentojn, kiuj celis al ŝanĝo de la situacio: Li ne hezitis

fari provon kontraŭbatali la superregan pozicion de la rusa lingvo

- kaj kiel rimedo por tio servis al li ĝuste la tezoj de Stalin! Per tre

propra interpreto li klopodis ekspluati ilin favore al Esperanto.

En aŭgusto 1952, duonan jaron antaŭ la morto de Stalin, Burda

skribis:

Kelkaj vulgaraj kaj erarigitaj marksistoj ankaŭ nuntempe asertas, ke Esperanto estas lingvo burĝa, kosmopolitika, kiun ne eblas instnii al socialistoj, kiuj ja havas sian proletan, socialistan lingvon, la lingvon de niaj genioj, Stalin kaj Lenin, la rusan! Stalin tamen klare diris, ke la internacia lingvo ne povas esti la rusa, nek alia nacilingvo, ĉar tio signi- fus altrudi lingvon de pliforta nacio al plimalfortaj, kio estus tute ne marksista kaj reakcia.

Citante la diron de Stalin, ke iingvo devas servi al la tuta nacio kaj ke ne ekzistas burĝa kaj proleta nacia lingvo, Burda daŭrigas: ... ni povas trankvile apliki tiun ĉi tezon ankaŭ por la lingvo internacia, kiu jam sendube ekzistas kaj vivas, por Esperanto.... Laŭ k-do Stalin lingvo servas al ĉiuj, sekve ankaŭ Esperanto povas servi al ĉiuj. ... Falsa estas la opinio, ke ni devas krei proletan lingvon aŭ uzi sorialistan lingvon, kiu diferencus de la burĝa. ... Aliokaze ni konstmus baron inter la proletoj de kapitalistaj landoj, kiuj eble leraos, aŭ estos deviga- taj lerni Esperanton, kaj en la popoldemokrataj landoj oni instnius lin- gvon tute alian, eble la rusan,..

Per sia protesto, la malkovrado de la kaŭzoj, pro kiuj Esperanto estis malfavorata, kaj la utiligo de vortoj de Stalin, Burda certe ne povis konvinki, eĉ apenaŭ atingis, la aŭtoritatojn, sed mini- mume povis eviti, ke inter la esperantistoj disvastiĝu paraliza rezignacio. Se temis pri la celo revivigi la movadon, progreso en tiu direkto dependis de la eksteraj cirkonstancoj. Kaj fakte tiuj evoluis ekde 1953 je la avantaĝo de la esperantistoj en orienta Eŭropo. La 5an de marto 1953 mortis Stalin.[1522] Liaj posteuloj, la novaj gvidantoj de Soveta Unio, transiris al almenaŭ laŭforme pli fleksebla politiko. Jam en junio, dum konferenco en Budapeŝto, la Monda Pac-Konsilantaro, fondita en 1950 kiel instrumento de la soveta eksterlanda politiko, akceptis nekutime vortumitan rezolucion:

Ĉiu popolo havas la rajton libere decidi pri sia vivmaniero kaj devas respekti la vivformon, kiun libere elektis aliaj popoloj. Tio ebligas la necesan pacan kunekzistadon de diversaj sistemoj, kaj la rilatoj inter la popoloj povas disvolviĝi avantaĝe por ĉiuj...[1523]

Post kiam fine de julio per armistico estis ĉesinta la miiito en

Koreio, la Monda Pac-Konsilantaro vokis al „internacia reami-

kiĝo", nomante grava faktoro en tio la vastan kreskigon de kultu- raj interŝanĝoj.[1524] Kiam tiu rezolucio estis akceptita (dum kunsido de la Konsilantaro en Vieno fine de novembro 1953), Burda kaj kelkaj liaj kunagantoj jam estis trovintaj manieron kiel utiligi la ŝanĝiĝintan politikan klimaton por la plibonigo de la situacio de la orienteŭropaj esperantistoj. En kunlaboro kun Burda, la kata- luno Anton Balague, vivanta en aŭstria ekzilo, organizis la 4an- 6an de septembro „Internacian Renkontiĝon de Esperantistaj Pacdefendantoj" en la urbeto St. Polten. La du-tri dekoj da par- toprenantoj, inter ili aŭstraj pacifistoj kaj komunistaj esperant- istoj el Francio, sed neniu el orienta Eŭropo, interkonsentis pri la fondo de „Mondpaca Esperantista Movado" (MEM). La nova organizaĵo proklamis kiel sian celon instigi la esperantistojn al pacbatalo, konforme al la gvidlinioj de la Monda Pac-Konsilan- taro. Burda iĝis la unua prezidanto de MEM, dum Balague trans- prenis la ĝeneralan sekretariecon. En novembro 1953 komencis aperi organo de MEM, la monata revuo Paco, kies karakterizaĵo estis, ke ĝiaj numeroj eldoniĝis alterne en diversaj landoj.

Kvankam MEM atakis en sia fondiĝa manifesto la internaciajn Esperanto-organizaĵojn pro ilia neŭtraleco rilate al la pacbatalo (laŭ sia formulo, „neŭtraleco rilate pacon kaj militon") kaj aku- zis la tutmondajn kapitalistojn pri preparoj por nova hombu- ĉado, la pli granda parto de la manifesto elspiris malpli la lingv- aĵon de komunistoj, ol tradiciajn aspirojn de la esperantistoj pri la kontribuo de Esperanto al paco. Estis vokite: „Helpu, ke nia kara iingvo estu ilo de vera amo kaj monda paco!" Kaj pri la vojo irota de MEM troviĝis eĉ la frazo: „Ni evitu, ke ĝi falu sub la disci- plinon de politika partio."[1525] La intenco estis evidenta: Per la devizo „Per Esperanto por mondpaco" MEM volis demonstri la utilon de tiucela apliko de la lingvo kaj legitimigi la agadon de la esperantistoj en la popoldemokratioj kiel unu agnoskindan for- mon de tiu ĝenerala batalo por paco, kiun la reĝimoj proklamis kiel devon de ĉiu civitano. Tial Burda publikigis en la ĉefioslova- kaj numeroj de Paco, kiel ankaŭ plue en La Pacdefendanto, arti- kolojn, en kiuj li atentigis la esperantistojn, ke, ĉar la porpaca la- boro kongruas kun rezolucioj de la Monda Pac-Konsiiantaro, „ne eblas vin persekuti pro la plenumo de ties decidoj", kaj en kiuj li admonis ilin zorgi „ne iasi sin puŝi en iiegalecon".[1526]

Intime iigita kun la klopodoj malfortigi ideologian kontraŭsta- ron al Esperanto per la demonstro de ĝia praktika servado al la paco estis daŭrigo de la jam pli firue komencita strategio pruvi per citaĵoj de Stalin, ke la glorado de la rusa lingvo originis ĉe la fali- gita Marr kaj sekve nun estas anakronisma:

... ĉiuj, tiuj frazoj de „Lingvo de la progreso", „la lingvo de la paco" nur estas la heredaĵo de la longjara „marksisma lingvoscienco" de Marr kaj de Meŝĉaninov[1527], kies ĉefa eraro estis la doktrino, ke ekzistas „kla- solingvoj". Ke tiu falsa doktrino kaj la malŝato de Esperanto - kies patro estis ankaŭ Mefiĉaninov - tiel obstine restas, nun post la majstra verko de Stalin..., estas mirige. Jen mi citas: „Formiĝis izolita grupo de ,seneraraj' gvidantoj, kiuj, Sirminte sin kontraŭ ĉiu ebleco de kritiko, aŭtoritative agis kaj fiagis." Ĝuste tiu figrupo da „scienculoj" kun Meŝĉaninov lriel gvidanto nun ankoraŭ daŭras efiki.[1528]

Ankoraŭ pli eksplicite, Paco nomis „sensencaĵo" la uzon de la rusa kiei internacia lingvo[1529] kaj krome ridindigis tiujn, kiuj, ansta- taŭ kompreni la utilon de Esperanto kiel interpopola ligilo, „voias atendi la evoluon kaj kunfandiĝon de la iingvoj, por uzi ilinkiel ,ponton"'.[1530]

La senlaca klopodado de Burda doni al la esperantistoj novan memfidon kaj reinstigi ilin al organizita agado ne restis sen efiko, ankaŭ ekster Ĉefioslovakio. En Hungario ia ekzemplon de Burda provis sekvi la bankoficisto Pŝl BalkЈnyi, ekspoziciante „pac-afiŝojn" akiritajn per Esperanta korespondado kaj zor- gante pri la distribuo de La Pacdefendanto en sia lando. Komence preskaŭ sen ia helpo de aliaj hungaraj esperantistoj[1531],

Balk4nyi akiris kuraĝon per longaj leteroj, kiujn skribis al li Burda.[1532] Sed kvankam li ricevis de la Hungara Pac-Konsilantaro principan apogon ai sia porpaca laboro, oni ne klare respondis lian demandon, ĉu konvenas utiligi Esperanton en la interŝanĝo de „pac-materiaioj"[1533], kaj foje Balk&nyi ankaŭ estis admonita de policanoj, ke li faru sian agadon por la paco „en iu ajn lingvo, nur ne en Esperanto".[1534]

lom pli bone evoluis la situacio en CeRoslovakio, kie la lan de septembro 1954 estis ricevita letero de la oficejo de la respublika prezidanto, en kiu al Esperanto-rondeto ĉe iu fabrika klubo en Olomouc estis esprimitaj bondeziroj pro ĝia pac-serva laboro.[1535]Baldaŭ ankaŭ ne plu sufiĉis la eldonkvanto de Paco por konten- tigi ĉiujn petojn pri ricevo. Sed en la plimulto de la popoldemo- kratioj apenaŭ okazis progreso. Multaj preferis atendi, ke de supre venu permeso, aŭ timis la konsekvencojn de tio, kio povus esti konsiderata ago kontraŭ la partia disciplino. Kvankam Burda nomis tion malkuraĝa sinteno kaj konstante admonis, ke oni ne atendu, sed agu por la paco (per Esperanto), li bone kons- ciis, kiel gravaj estas la obstakloj, - kaj li same sciis, kie ili fontis.

Unu el tiuj esperantistoj, kiuj skeptike rilatis al la vojo de MEM, motivis sian hezitemon jene: „... ĝis kiam la Esp.-movado denove ne troviĝos en la Sovjetunio, kiel iam antaŭe, ni ne sukce- sos ion fari."[1536] Ankaŭ Burda kaj liaj kunagantoj ofte spertis, ke partiaj instancoj malaprobas la uzon de Esperanto en la porpaca batalo kun la argumento, ke por tio ne ekzistas vojmontra signalo el Moskvo. Sed iliaj konkludoj estis aliaj, ol tiuj de la atendemu- loj: Vidante ke la ĉefa obstaklo estas la mankanta modelo de flo- ranta Esperanto en Soveta Unio, ili konvinkiĝis pri la neceso fari klopodojn por reveki la delonge mortintan movadon tie.[1537]

*

u PAcmmh

Rudolf Burda, ĉefe helpe de La pacdefendanto, batahs por la revi- vigo de Esperanto en orienta Eŭropo kaj Soveta Unio.

La lingvisto E.A. Bokarev kurage pledis por restarigo de ia soveta Esperanto-movado.

En la jaro 1954 tio ne plu ŝajnis esti senespera revo, ĉar Soveta Unio komprenigis, ke post preskaŭ dudekjara izoliĝo ĝi pretas revigligi siajn kulturajn kontaktojn kun eksterlando. Signifo- plena komenco estis, en aprilo, ĝia aliĝo al Unesko, do al la gvida internacia kultura organizaĵo. Tuj la esperantistoj en la popolde- mokratioj ligis al tiu paŝo la esperon, ke ne nur vaste malfermiĝos la pordoj al mondskala kultura interŝanĝo, sed ke ankaŭ la Esperanto-movado profitos de la novorientiĝo de la soveta kul- tura diplomatio.[1538]

En aŭgusto 1954, oficiala soveta institucio rompis la silenton pri Esperanto - por la unua fojo post tre longa tempo. Responde al demando el Kanado, la vicprezidanto de la Sekcio de Pedago- giaj Sciencoj en Tutsoveta Societo por Kulturaj Rilatoj kun Ek- sterlando, V. Esipov, prezentis la starpunkton de Soveta Unio pri artefaritaj lingvoj. Gi, ne mirige, estis tute negativa, sed lia esprimmaniero tamen donis „iom luman perspektivon", kiel sagace rimarkis la japana esperantisto Miyake Sihei. Esipov skri- bis:

La ĉefa refuto de sovetaj sciencistoj estas la jeno: Esperanto kaj similaj lingvoj baziĝas sole sur la lingvoj de malgranda parto de la homaro, kaj komplete ignoras la lingvojn de la granda plimulto de la popoloj - la popoloj de orienta Eŭropo, Azio, Afriko kaj Oceanio, ktp. Malgraŭ tre vasta propagando dum 50 jaroj, Esperanto estas uzata de ekstreme malgranda malplimulto eĉ de la homoj parolantaj eŭropajn lingvojn.

Laŭ la informo de Esipov, la lernado de Esperanto ne estas mal- permesita en Soveta Unio, nek la sovetaj sciencistoj asertas, ke „mondlingvo" ne povas disvolviĝi; sed ili opinias, ke ĝi povus dis- volviĝi nur en la malproksima estonteco, kiel sekvo de longa kaj vasta komunikiĝo inter ta popoloj.[1539]

Kvankam do la sinteno de tiu ĉi soveta reprezentanto restis nefavora, estas rimarkinde, ke Esipov ne levis ideologiajn aku- zojn kontraŭ la esperantistoj, sed esprimis pragmatan dubon pri la kvalitoj de la lingvo kaj la venkoŝancoj de la movado. Liaj argumentoj, kiuj similis la rezon-manieron de konservativaj kon- traŭuloj de Esperanto, estis kuraĝiga elemento: Esperanto ne plu estis simpie prisilentata, kaj la esperantistoj ne piu estis denuncataj kiei burĝaj kosmopolitoj (akuzo, kontraŭ kiu apenaŭ eblis sin defendi).

En decembro 1954 okazis en Montevideo la Oka Generala Konferenco de Unesko. Universala Esperanto-Asocio estis akceptita kiel organizaĵo, kun kiu Unesko havas konsuitajn riia- tojn. Eĉ pli grave, la Konferenco akceptis rezolucion, kiu „notas la rezultojn atingitajn per Esperanto sur ia kampo de internaciaj intelektaj interŝanĝoj kaj por la proksimigo de la popoloj de la mondo" kaj „rekonas, ke tiuj rezultoj respondas al ia celoj kaj idealoj de Unesko". En ia voĉdono pri tiu rezolucio ia deiegacioj de Soveta Unio kaj ĝiaj aliancanoj surprize sindetenis.[1540]

La fakto, ke Soveta Unio ne kontraŭis rekonan deklaron pri Esperanto, verŝajne decide infiuis la postan evoluon. Per tio la esperantistoj en la popoldemokratioj estis ekipitaj per argu- mento uzebla kontraŭ sabotaj intencoj de la aŭtoritatoj[1541] kaj kuraĝigitaj piiintensigi la ĝis tiam tre sporadajn kontaktojn kun sovetaj esperantistoj, kiuj transvivis la persekutojn kaj, precipe per leteroj de Balk4nyi, iom post iom informiĝis, ke entute anko- raŭ ekzistas Esperanto-movado en la ekstera mondo. Kun granda ĝojo estis registrite, ke fine de decembro 1954 Balk&nyi ricevis respondon de esperantista gravulo el Soveta Unio - de Evgenij Bokarev, kunlaboranto en la Instituto de Lingvoscienco de la Akademio de Sciencoj, kiu en 1928, kiel juna lingvisto, estis partopreninta en la serĉado de marksisma lingvoscienco kaj la ebla loko de Esperanto en ĝi.[1542] Kvazaŭ intertempe ne estis aliaj prioritatoj, Bokarev raportis al BalkЈnyi, ke „Esperanto ludos gravan rolon en procedo de finfina realiĝo de tuthoma lingvo de estonto. Pro tio la marksisma lingvoscienco havas inter siaj stud- objektoj ankaŭ Esperanton."[1543]

Kiel Bokarev poste agnoskis, Balk&nyi estis la unua, kiu insti- gis lin repreni la agadon por Esperanto.[1544] Sekvis pliaj leteroj el Soveta Unio, kaj baldaŭ en Paco kaj La Pacdefendanto aperis la unuaj korespond-deziroj de sovetaj esperantistoj, je kiuj la reeĥo el aliaj landoj estis tiel granda, ke la anoncintoj ne povis respondi al ĉiu. Same, kvankam de La Pacdefendanto, dank' al kiu ekzemple leningradaj esperantistoj eksciis unu pri la alia[1545], centoj da numeroj estis ekspeditaj al Soveta Unio, tio ne sufiĉis por kontentigi la interesiĝon de malnovaj kaj novaj esperantistoj tie. Kaj kiam Bokarev raportis komence de julio 1955, ke laŭ la iniciato de influaj sovetaj lingvistoj[1546] komenciĝis preparoj por la fondo de Soveta Esperanto-Asocio funkcionta kadre de la Aka- demio de Sciencoj kaj ke la esperantistoj „ĉie renkontas aprobon kaj helpon"[1547], la glacio ŝajnis rompita. En oktobro Burda triumfe notis la rezultojn de laboro, kiun li retrorigarde priskribis kvazaŭ militiron kontraŭ la malamikoj de Esperanto: Per la servigo de la lingvo al la pacbatalo tiuj malamikoj estis „senarmigitaj", tiel ke eblis reorganizi la movadon „en la pli facile akireblaj bastionoj", kaj per firmigo de la pozicioj en la popoldemokratioj estis kreita la antaŭkondiĉo por „ataki la por ni gravan centron"; povante montri al Esperanto kiel „grava faktoro en la Monda Pacmo- vado" la sovetaj esperantistoj nun povas daŭrigi la „ofensivon" por definitive faligi la lastan bastionon de la malamikoj de Esper- anto.[1548]

La optimismo, kiun Burda esprimis en tiel batalema lingvaĵo, ne estis senbaza, precipe kiam oni rekonsciigas al si la historianfonon. Komence de junio 1955 la sovetaj gvidantoj Nikita Ĥrus- ĉev kaj Nikolaj Bulganin per sia „kanosa iro" al Beograd aranĝis la repaciĝon kun Jugoslavio, kio ŝajnis sekvigi pli da respekto flanke de Soveta Unio ankaŭ por la suvereneco de la popoldemo- kratioj. En julio, dum konferenco en Ĝenevo, la registaraj estroj de Usono, Soveta Unio, Britio kaj Francio interkonsentis vastigi la kulturajn rilatojn inter okcidento kaj oriento. La „ĝeneva spi- rito" inspiris la organon de UEA paroli pri la komenciĝo de nova epoko ankaŭ por la tutmonda Esperanto-movado, anonciĝanta interalie per la „ĝojigaj informoj", kiuj venas de oriento.[1549] Ili estis, krom la novajo pn reviviĝo de Esperanto en Soveta Unio, la reaktiviĝo de Bulgara Esperantista Asocio, la fondo de Tut- ŝtata Konsulta Komitato Esperantista (TKKE) en Ĉeĥoslovakio kaj la re-aliĝo de la pola asocio al UEA. Ankaŭ povis okazi, komence de aŭgusto 1955, la unua renkonto de esperantistoj el okcidento kaj oriento post la Malvarma Milito - dum la Kvina Monda Festivalo de Junularo en Varsovio. Partoprenis preskaŭ 150 esperantistoj el 15 landoj (inter kiuj ne estis Soveta Unio).[1550]En retrospektivo pri la jaro 1955 la ĉeĥoslovakaj esperantistoj notis, ke ĝi „signas gravan ŝanĝon en la opinio de aŭtoritatoj kaj instancoj pri la Internacia Lingvo [en orienta Eŭropo]: la oficiala malfavoro iom post iom forvelkas kaj aperas signoj pri surpriza favoro kaj pri senantaŭjuĝa konsidero pri la rolo de Esperanto¹.[1551]Kaj post kiam Ĥruŝĉev dum la 20a Kongreso de KPSU malkovris la terurajn krimojn faritajn dum la regado de Stalin, tio ankoraŭ plikreskigis la esperojn de la antaŭe persekutataj kaj diskrimina- ciataj homoj. La 5an de marto 1956, nur dek tagojn post la finiĝo de la kongreso, la soveta novaĵ-agentejo TASS diskonigis, ke en Soveta Unio kreiĝas esperantistaj rondetoj [1552] La lan de julio, la hungara Ministerio pri Popola Klerigo oficialigis Hungarlandan

481