BLOEIENDE MIMOSA

Van Kate Furnivall verschenen eerder:

De wilde orchidee

Sneeuwklokjes van de steppe

Russische kamille

Oorspronkelijke titel: The Jewel of St Petersburg

Vertaling: Annet Mons

Omslagontwerp: Wil Immink

Omslagfoto portret: Juan Silva / Getty Images

Omslagfoto bloem: Vincenzo Lombardo / Getty Images

Omslagfoto Hermitage Sint-Petersburg: Image Select

1

Tesovo, Rusland

2

Njet! Nee! Het woord weergalmde in Valentina�s hoofd tot er geen ruimte meer was voor andere woorden. Njet! Geen ruimte voor woorden als �bloed� en �pijn�. Geen ruimte voor de dood.

Hun paarden kwamen slippend tot stilstand op het grind voor het huis en Valentina sprong uit het zadel. Overal lawaai. Radeloze mensen. Bedienden die heen en weer holden, schreeuwden, huilden. Een sfeer van hevige paniek, geschokte gezichten. Er was de stank van rook, overal lagen glasscherven op de grond. Uit de stallen kwamen paarden zonder ruiter aangesneld, schichtig van angst. Ze hoorde steeds weer het woord �bom�.

�Papa!� gilde ze.

Haar vaders studeerkamer. Het was aan die kant waar de rook opsteeg, en het huis met gretige happen leek op te slokken. Wanneer ze op Tesovo waren ging haar vader altijd meteen nadat hij bij het ontbijt zijn krant had gelezen naar zijn studeerkamer om zijn ministeri�le brieven te schrijven. Haar hart kromp ineen toen ze naar de verwoeste vleugel van het gebouw begon te rennen, maar ze werd al na twee stappen met een schok tot stilstand gebracht. Ze was door een vuist als een ankerketting bij haar pols gegrepen.

�Liev,� gilde ze, �laat me los!�

�Njet.

�Ik moet kijken of papa��

�Njet. Het is niet veilig.�

Zijn smerige vingernagels groeven diep in haar blanke huid, terwijl in zijn andere hand de teugels van de twee paarden lagen. Dasja steigerde wild, met trillende neusvleugels, maar het lelijke paard bleef gewoon op vier voeten staan, met zijn nieuwsgierige bruine ogen op Popkov gericht.

Ze hield op met spartelen en richtte zich in haar volle lengte op. �Ik beveel je mij los te laten, Liev Popkov.�

Hij keek neer op haar gebiedende gestalte. �Of anders? Of anders laat u me geselen?�

Op dat moment ontwaarde Valentina haar vaders rug � ze herkende zijn marineblauwe militaire jas � die door de dichte stofwolk strompelde.

�Papa!� schreeuwde ze weer.

Maar voor ze Popkov kon dwingen haar los te laten, kwam de zwartgeblakerde gestalte van een man uit de rook tevoorschijn, snakkend naar adem. In zijn armen lag een roerloze gestalte. Hij hield die tegen zich aan gedrukt, met zijn hoofd gebogen over het gehavende lichaam, waarvan de met roet besmeurde benen slap en levenloos omlaag bungelden. De man brulde iets, maar om de een of andere reden deden Valentina�s oren het niet, ze kon niet verstaan wat hij zei. De man kwam dichterbij en ze besefte met een schok dat het haar vader was, maar haar vader in een cocon van zwart stof die zijn huid, zijn snor, zijn kleren omhulde.

�Papa!� gilde ze.

Nu liet de kozak haar los. Toen ze naar haar vader toe rende, ondekten haar ogen een voet van de gestalte. Deze was gehuld in een rode schoen, een schoen die ze zelf haar zusje had helpen uitkiezen in een winkel aan Nevski Prospekt. De rest was zwartgeblakerd, net als papa, haar benen, haar jurk, haar gezicht, zelfs haar haar, met uitzondering van ��n enkele sliert opzij, die nog steeds blond was. Maar wel met vuurrode strepen erin.

�Katja��

Valentina probeerde de naam te schreeuwen, om haar zusje te dwingen haar blauwe ogen open te doen, rechtop te gaan zitten en te lachen om het spelletje dat ze speelde. Maar het woord bezat geen leven. Het bestierf op haar lippen.

�Katja!�

Haar vader brulde tegen de bedienden: �Ga de dokter halen! Breng hem in godsnaam meteen mee. Het kan me niet schelen waar hij mee��

Zijn stem werd dik en begaf het. Valentina stond bij hem, met een verstard gezicht, maar toen ze de lappenpop wilde aanraken, draaide haar vader zich opzij.

�Raak haar niet aan.�

�Maar ik��

�Raak haar niet aan. Dit is door jou gekomen.�

�Nee papa, ik ben weggereden om��

�Je had haar mee moeten nemen. Ze zocht je, ze wachtte op je. Door jou is ze gewond geraakt. Jij��

�Nee,� fluisterde Valentina.

�Ja. Ik was nog in de ontbijtkamer, maar zij was verdrietig omdat jij er zonder haar vandoor was gegaan. Ze is waarschijnlijk naar mijn werkkamer gegaan, waar�� Zijn mond bezweek onder een zachte kreet. �Ik zal die moordzuchtige woestelingen dood laten schieten, dat zweer ik bij God.�

�Katja��

Het blond-zwarte hoofd bewoog. Het rode schoentje begon te schokken en te beven en er ontsnapte een wonderlijke, ijle kreet uit de gekwelde keel. Haar vader drukte het kind nog steviger tegen zijn borst en sprak sussend haar naam terwijl hij de brede stoep naar de voordeur op liep, met Valentina op zijn hielen. Toen hij over de drempel stapte draaide hij zijn hoofd met een ruk om en hij keek haar aan. Wat ze in zijn ogen zag, maakte dat ze bleef staan.

�Eruit, Valentina. Maak dat je wegkomt. Als paarden zoveel meer voor je betekenen dan je zusje, moet je die maar gaan helpen vangen.� Zijn ogen gingen bijna dicht en hij wankelde even. Hij schopte de deur voor haar neus dicht.

Valentina bleef verbijsterd staan en staarde naar de deur, naar het ijzeren beslag erop, naar de plaats waar Katja en zij met een steen een kras hadden gemaakt om aan te geven hoe hoog de sneeuw vorig jaar met Kerstmis was gekomen.

�Katja,� kreunde ze.

Waar was mama? Bezig warm water en verband te zoeken?

Een oorverdovende gil achter haar maakte dat ze zich met een ruk omdraaide. De paarden daverden in paniek over de oprijlaan, schuddend met hun hoofd, terwijl ze steigerden en bokten. Wie had ze eruit gelaten? Er zaten schuimvlokken rond hun mond en op hun flanken. Wat was er in de stallen gebeurd? Waren de revolutionairen daar ook geweest? De stalknechten gingen achter de doodsbange dieren aan, smeekten en riepen, maar nergens viel de stalmeester te bekennen, Simeon Popkov, een sterke man die wist hoe hij de leiding moest nemen en opwinding tot bedaren moest brengen. Hij was nergens te zien.

Waar was hij? En waar was Liev?

Ze draaide zich om op de stoep en snelde langs de zijkant van het huis. Had hij de mannen al gegrepen die Katja dit hadden aangedaan? Papa zou haar haar ego�stische gedrag vast vergeven als ze hem de verantwoordelijke revolutionairen bracht.

�Simeon!� riep ze, toen ze het stalerf op rende.

Ze bleef abrupt staan, zwaar hijgend. Het was stil op het erf, en wonderlijk leeg. Alleen Dasja en het logge paard van Liev stonden er aan een ijzeren ring in de muur vastgemaakt. Ze waren schrikachtig, liepen in kringetjes heen en weer, botsten tegen elkaar op. Aan de andere kant van het erf, voorbij de stallen, stond het schuurtje dat de werkkamer van de stalmeester was. De deur ervan hing open. In het schemerige interieur ontwaarde ze een forse mannelijke gestalte, met zijn rug naar haar toe. Hij lag geknield op de grond, zijn zwarte hoofd gebogen.

�Simeon,� riep ze. Ze hoorde de angst in haar stem.

Maar al terwijl het woord haar mond verliet, was ze zich bewust van haar vergissing. Het was de stalmeester niet, het was zijn zoon, Liev. Hij lag ineengedoken over iets op de grond. Ze rende het schuurtje in, met bonzend hart.

�Liev, waar is�?�

Zijn vader, Simeon Popkov, lag daar voor haar. De stalmeester lag languit op zijn rug op de grond, met zijn armen en benen naar alle kanten, zijn zwarte ogen open. Zijn keel was tot op het bot doorgesneden. Ze had nooit gedacht dat er zoveel bloed kon zijn. Haar wereld werd overspoeld door donkerrood bloed. Het had zijn tuniek overspoeld, zijn haar doordrenkt, de vloer bedekt. Er zweefden rode spikkels in de lucht en ze werd onpasselijk van de geur.

Haar hoofd werd wazig. Ze knipperde met haar ogen, alsof ze daarmee kon wegvagen wat er voor haar lag, ze knipperde nog eens, en deze keer richtte ze zich op de zoon van de kozak. De tranen stroomden over zijn wangen en zijn hand hield die van zijn vader vast, hij greep de sterke vingers beet alsof hij daarmee de dood kon uitbannen. Ze stak haar hand uit en legde die op de rug van de jongeman, waar ze de bevingen onder zijn hemd voelde. Ze streelde het schokkende lichaam, zich bewust van de spieren onder haar hand, zich bewust van de wanhoop die erin school.

�Liev,� fluisterde ze zacht. Ze streelde hem over zijn haar, over de zwarte kroeskrullen. Ze wilde de splinters verdriet eruit trekken, maar ze wist niet hoe. �Mijn deelneming. Hij was een goed mens. Waarom zouden ze hem ook kwaad willen doen?�

Popkov keek op en staarde nietsziend naar de rode spetters op de muur. De woorden bulderden uit zijn keel. �Mijn vader was niets voor hen. Helemaal n��ts! Ze hebben dit alleen maar gedaan om te bewijzen dat ze het konden, om hun macht te tonen. En als waarschuwing aan hen die voor andere families van jullie klasse werken.�

Ze hapte naar lucht. Maar ze zei niets meer.

Lange tijd bleef ze daar staan, bijna zonder adem te halen, terwijl ze in gedachten de gebroken gestalte van Katja zag, zich de blik in haar vaders ogen herinnerde, luisterde naar de pijn in de klanken die beverig uit de kozak opstegen. Haar hand lag op zijn schouder, in een vergeefse poging troost te bieden, hoewel ze besefte dat troost het laatste was wat ze allebei wilden. Er steeg een overweldigende golf van woede in haar op.

�Liev,� verklaarde ze, �ze zullen hiervoor moeten boeten.�

Hij keek met zijn donkere ogen naar haar op. �Ik zal niet rusten,� gromde hij, �en ik zal het niet vergeten. Niet tot ze dood zijn.�

�Ik zal het niet vergeten,� zei ze hem na.

Haar blik gleed naar het dode lichaam van Simeon, die haar de eerste keer op de rug van een paard had getild toen ze amper drie jaar oud was, en de eerste was die haar uit het zand had opgeraapt als ze eraf viel. Hij klopte haar dan af, plaagde haar met zijn brede lach en zette haar er meteen weer op.

�Ik zal het niet vergeten,� zwoer ze. �En niet vergeven.�

Het was stil in het huis, de kamers waren verduisterd. Iedereen liep op zijn tenen en sprak op fluistertoon, alsof er iemand gestorven was. Valentina had het liefst de gordijnen opengeduwd en geschreeuwd: �Ze leeft nog!� Maar ze zweeg, negeerde de pijn in haar borst en zat vlak naast haar moeder op de chaise longue in de salon.

Ze waren niet in staat iets te zeggen. Beiden zaten in gedachten verzonken te wachten op de zware stap van de dokter die de trap af kwam. Het was warm in de kamer, de zon probeerde tussen de gordijnen door te komen, maar Valentina was koud tot in haar botten. Haar ogen volgden haar moeders tengere vingers, zagen hoe ze in de schoot van haar lavendelkleurige ochtendjapon lagen, in elkaar gehaakt, om elkaar heen draaiend en wringend, plukkend aan de kanten manchet van haar mouw, terwijl de rest van haar tengere gestalte stil bleef zitten. Dit schokte Valentina meer dan de uitdrukking van wanhoop op haar moeders gezicht of de twee vurige blosjes op de blanke huid van haar wangen. Jelizaveta Ivanova was iemand die vond dat je je te allen tijde diende te beheersen. Dat haar handen zich nu zo onbeheerst gedroegen, maakte dat de wereld onveilig leek.

�Hoeveel langer zal het nog duren?� mompelde Valentina.

�De dokter is al veel te lang boven. Dat is een slecht teken.�

�Nee, het betekent dat hij haar nog steeds helpt. Dat hij het niet heeft opgegeven.� Ze probeerde te glimlachen. �U weet wat voor doorzetter Katja is.�

Jelizaveta Ivanova slaakte ��n droge, hese snik en bedwong zich toen weer. Ze was grootgebracht in de traditie dat de vrouw een overwegend zwijgend statussymbool voor haar man was, dat er aan zijn arm altijd aantrekkelijk en beschaafd uit moest zien en zijn kinderen ter wereld moest brengen, van wie er minstens ��n een jongen moest zijn om het geslacht voort te zetten. Wat dit laatste betrof had ze gefaald. Ze had twee gezonde meisjes gebaard maar ze scheen zichzelf het ontbreken van een zoon niet te kunnen vergeven en beschouwde dit als een straf van God voor de een of andere onbekende doodzonde. En nu deze vloek op haar jongste dochter.

Ondanks haar moeders dagelijkse routine van sociale verplichtingen dacht Valentina soms dat ze eenzaam was. Ze sloeg een arm om haar heen in een zeldzaam gebaar van fysiek contact, en ze verbaasde zich over de warmte van haar lichaam. Haar eigen huid was koud als marmer. Zelfs nu was het weelderige blonde haar van haar moeder elegant boven op haar hoofd opgestoken en ze zat kaarsrecht in haar harnas van Franse zijde en kant, van amethisten broche en korset met baleinen. Valentina besefte voor het eerst dat haar moeder misschien al wist wat voor gevaarlijke plek de wereld was, en dat dat de reden was waarom ze nooit ontspannen was.

De veiligheidspolitie doorzocht de velden en het bos, maar tot dusver waren er geen mannen met geweren gevonden.

�Mama,� fluisterde ze, �als de opstandelingen me niet hadden vastgehouden in het bos, was ik allang terug geweest voordat Katja wakker werd, dan was ze met mij naar de kreek gegaan in plaats van te gaan kijken in papa�s��

Jelizaveta Ivanova draaide haar gezicht opzij om haar dochter aan te kijken. Haar neusvleugels trilden, haar ogen waren bijna kleurloos, alsof hun gebruikelijke blauwe pigment door verborgen tranen was weggespoeld. �Het is niet jouw schuld, Valentina.� Ze pakte haar dochters hand.

�Papa vindt van wel.�

�Je vader is boos. Hij wil iemand de schuld geven.�

�Hij zou de gemaskerde mannen in het bos de schuld kunnen geven.�

�Ach.� Jelizaveta Ivanova slaakte een lange, droevige zucht. �Dat zou te gemakkelijk zijn. Wees geduldig met hem, liefje. Hij heeft meer zorgen aan zijn hoofd dan jij weet.�

Valentina huiverde. Ze besefte dat vanaf nu niets meer gemakkelijk zou zijn.

Het was snikheet in de slaapkamer. Wat probeerden ze met haar zusje te doen? Wilden ze haar soms laten stikken? Er brandde een vuur in de haard hoewel het een warme zomerdag was, de gordijnen waren gesloten en een vaag licht wierp schaduwen waarvan Valentina vond dat het heimelijke gestalten leken die zich schuilhielden in het duister. Ze mocht vijf minuten blijven, dat was alles, en alleen omdat ze zo hevig had gesmeekt. Ze knielde onmiddellijk naast het bed, legde haar handen op de geborduurde zijden sprei en steunde met haar kin op haar hand zodat haar ogen op dezelfde hoogte waren als die van haar zusje.

�Katja,� fluisterde ze. �Katja, het spijt me.�

Het gezicht op het kussen bezorgde haar een steek in haar hart. Het was Katja zoals ze over vijftig jaar zou zijn, met haar huid grijs en levenloos, haar lippen dun, vertrokken tot een strakke streep van pijn. Valentina kuste voorzichtig haar wang en rook het stof op haar. Jaren geleden had een van de tuinjongens een rattennest onder de schuur uitgegraven en hadden Katja en zij met grote ogen staan kijken hoe de kleine, harige lichaampjes piepten toen ze vochten om te ontsnappen. Ze hadden een muffe geur verspreid die in Valentina�s neusgaten was blijven hangen. Dat was het waarnaar Katja�s huid nu rook.

Ze wist niet of Katja wakker, bij bewustzijn was of bewusteloos. Ze zeiden dat de dokter haar iets had gegeven. Wat betekende dat? Morfine? Hoe kon haar lieve blonde zusje, dat altijd vol vrolijkheid en energie zat, zich schuilhouden onder de huid van dit oude dametje? Aarzelend streelde Valentina de stoffige arm die op de sprei lag en hij voelde als de arm van een vreemde, korrelig en ruw. Waar waren de satijngladde ledematen die zo graag in de kreek gingen zwemmen en takken omlaag trokken uit de wilgen om zilverachtige schuilhutten te bouwen?

Er viel een grote traan op de hand van haar zusje, en Valentina schrok. Ze wist niet dat ze huilde. Ze legde haar wang tegen de hete arm van haar zusje, en het voelde als een fornuis onder haar huid.

�Ik, Valentina Ivanova, heb dit veroorzaakt,� mompelde ze op gedempte toon, zodat zowel haar oren als haar geest getuige waren van deze woorden. Ze veegde haar tranen weg en zei luid: �Katja, ik ben het, Valentina.�

Geen reactie.

Ze kuste het smerige haar van haar zusje. �Kun je me horen?�

Geen reactie.

�Toe, alsjeblieft, Katja.�

Er trilde een grijs-gouden wimper.

�Katja!�

In ��n oog was een streepje blauw te zien.

Valentina boog zich dichterbij. �Hallo, privet, liefje.�

Het streepje werd iets breder. Katja�s lippen bewogen, maar er kwam geen geluid uit haar mond.

Valentina legde haar oor tegen de mond van haar zusje en voelde een vaag zuchtje adem. �Wat is er? Heb je pijn? De dokter heeft��

�Ik ben bang.�

Valentina voelde een prop in haar keel. Ze kuste de zachte wang steeds weer, tot ze zelf eindelijk lucht kon krijgen. �Wees niet bang, Katja. Ik ben er. Ik zal op je passen en je beschermen. Voor de rest van ons leven.� Ze kneep in de kleine vingers van haar zusje en zag een flauwe beweging in de hoek van haar strakke, gekneusde mond. Een glimlach.

�Beloof het,� hijgde Katja.

�Ik beloof het. Zo waar als ik hier sta.�

Langzaam vielen Katja�s ogen dicht, en het smalle streepje blauw verdween. Maar de rand van de glimlach bleef, en Valentina hield haar slappe hand vast tot ze haar dwongen weg te gaan.

3

Sint-Petersburg

4

Katja had gelijk met die Viking. Valentina had geprobeerd erom te lachen, maar dat ging niet � ze was nu kwaad op hem. Hij herinnerde zich haar niet, dat was duidelijk, maar het deed er niet toe. Waarom zou ze dat ook verwachten, na de manier waarop ze op haar vijftiende had gespeeld?

Nee, dat was het niet wat haar dwarszat. Het was de manier waarop hij gisteren was weggelopen. Zodra ze klaar was met spelen was hij vertrokken met een gretigheid die ronduit beledigend was: hij was overeind gesprongen en was, na een paar woorden met de tsaar, naar de deur gestevend alsof hij niet snel genoeg naar buiten kon gaan. Was hij zo teleurgesteld dat hij het niet kon verdragen om te blijven? Maar zij was deze keer erg trots geweest op haar vertolking. Zijn onverschilligheid stak haar danig.

Ze ging vol verlangen achter de vleugel in de muziekkamer zitten en streek als altijd even over het oppervlak. Het was een prachtig glanzende zwarte Erard, waar ze dol op was. Ze legde haar vingers op de toetsen en op slag verdween alle spanning uit haar lichaam, als een trein die uit de rails liep, even plotseling. Haar vingers streelden het ivoor en begonnen over het klavier heen en weer te bewegen met wisselende snelheid, om de spieren op te warmen en de pezen te rekken. Het volle, uitbundige geluid dat uit de Erard opsteeg kalmeerde haar, bracht iets van haar opwinding tot bedaren. Want ze was �cht heel erg opgewonden, maar om een verkeerde reden. Ze wilde de Viking weer zien.

Daar had Katja gelijk in.

Valentina was verbijsterd geweest toen hij vlak achter de tsaar de zaal in was gelopen, lang en recht in zijn pandjesjas. Ze had hem niet verwacht. Hij was verreweg de langste man in de zaal, slank en breedgeschouderd, met een houding van onoverwinnelijkheid. Twee jaar geleden was hij bij het concert in het Jekaterininski Instituut naar binnen gewandeld te midden van een groep hovelingen van de tsaar en had hij haar vijftienjarige ogen verblind met zijn energie en zijn vurige rode haar. Zijn levendige groene ogen hadden de zaal overzien met een blik vol vrolijkheid, alsof de hele situatie te absurd was om serieus te nemen.

Bij die gelegenheid had ze hem gadegeslagen tijdens het zingen en dansen, in een poging zijn blik te trekken, maar ze had gezien dat hij zich verveelde bij de optredens en hij had alleen maar oog gehad voor de knappe vrouw aan zijn zijde, gehuld in groene zijde en smaragden. Toen Valentina aan de beurt was om te spelen was ze vastbesloten geweest hem niet te vervelen, maar zijn aanwezigheid had haar nerveus gemaakt en ze had niet goed gespeeld. Aan het eind had hij beleefd geapplaudisseerd terwijl hij heimelijk naar zijn gezelschap had geglimlacht, als om een grapje. Valentina was woedend geweest op zichzelf. Maar je kon niet verliefd zijn op iemand die je nooit had gesproken, iemand die je alleen maar aan de andere kant van de zaal had gezien. Het was onmogelijk.

Haar vingers staakten hun oefeningen en begonnen aan de sonate van Mozart in C grote terts, een stuk waarvan ze altijd wist te genieten, maar ze nam haar handen abrupt van de toetsen. Er waren momenten � heel vreemde, ongemakkelijke momenten � dat ze speelde en echt in de muziek opging, om dan plotseling op te houden, zoals nu. Ze was zich ervan bewust dat haar moeder haar passie voor de piano overdreven vond en daarom niet passend voor een jonge vrouw. Ze wist dat haar moeder nooit zou kunnen begrijpen waarom zij er geen belangstelling voor had om met haar te gaan winkelen, jurken uit te zoeken, al die dingen te doen die jongedames hoorden te doen, in plaats van thuis urenlang op een pianokruk te zitten. Erger nog, soms vreesde Valentina dat haar moeder vond dat als zij zich niet als een echt meisje ging gedragen, ze beter de zozeer begeerde jongen had kunnen zijn.

Ze wenste dat Katja er gisteren bij was geweest om haar te horen. Met een plotselinge beweging ging ze staan, schoof een stoel van bij de muur dichterbij en zette hem naast haar pianokruk. De stoel was bekleed met roomkleurig brokaat en had slanke, taps toelopende armleuningen. Ze ging weer op haar kruk zitten en legde eerst ��n hand op de stoel en toen de andere. Ze probeerde zich zonder haar benen te gebruiken van de kruk op de zitting van de stoel te slingeren, maar ze miste volledig. Haar armen raakten in de knoop en ze bezeerde haar schouderblad toen ze als een lappenpop op de vloer viel. Ze keek woest naar haar benen, alsof die het konden helpen.

�Tsjort!�

Er waren vijf moeizame pogingen voor nodig, maar ten slotte lukte het haar. Haar hart bonsde en haar armen trilden van de inspanning.

�Tsjort!� vloekte ze nogmaals. Toen stond ze op en holde naar boven, naar haar kamer.

Valentina zat achter haar schrijftafel met in haar handen een lijst die ze keurig op een vel ivoorkleurig papier had geschreven. Het was een lijst die ze vier maanden geleden had gemaakt en die ze in de lade van haar tafel achter slot en grendel bewaarde, weg van nieuwsgierige blikken � dienstmeisjes keken overal in. Maar het papier vertoonde al ezelsoren doordat ze het zo vaak bekeek, om zichzelf te herinneren. Haar ogen gleden een voor een naar elk punt.

1. Contact opnemen met alle ruggengraatspecialisten van Europa.

Ze had alle medische tijdschriften in de bibliotheek uitgekamd op artikelen over beschadigingen aan de ruggengraat en ze had naar artsen geschreven tot in Berlijn, Rome, Oslo en zelfs Londen toe. Slechts enkelen hadden de moeite genomen te antwoorden.

2. Katja gelukkig maken.

Nu glimlachte ze. Dit was zo�n eenvoudig doel. Vier maanden geleden had Katja gelukkig maken na haar operaties het gemakkelijkst geleken van haar hele lijst. Ze las haar dan voor, deed kaartspelletjes met haar, fluisterde haar geheimen in en gaf haar de laatste nieuwtjes van school of uit de personeelskamer beneden door. Ze bracht haarlinten en puzzels voor haar mee, en ook de nieuwste boeken uit Belizards boekwinkel. In de parken of op de oever van de rivier verzamelde ze veren van eksters en de eerste koperkleurige esdoornbladeren in de herfst. Ze smokkelde chocolade van Wolf & Beranger naar binnen, of riskeerde de kleverige snoepjes van de bazar op Gosvini Dvor.

Maar nu besefte ze dat het gelukkig maken van Katja veel meer inhield dan dat. Het betekende een volledig nieuwe toekomst voor haar scheppen. Die woorden leken enorm in de stilte van haar hoofd.

Dus wat nog meer?

3. Werk zoeken.

Ze streek met haar vinger over het woord �werk� en haar maag kromp ineen. Jarenlang had ze een droom gehad. Sinds ze een slungelig kind met uitstaande tanden was geweest had ze dit gepland, terwijl anderen in de hoek stonden te giechelen of met speelgoed speelden. Concertpianiste worden. Dat was haar doel. De grootste concertzalen en paleizen van Europa afreizen, om in Rome en Parijs, Londen en Wenen op te treden voor staatshoofden. Maar die droom was nu verdwenen, aan stukken gereten door de bom. Het ging nu niet meer. Het zou betekenen dat ze jarenlang hard moest studeren aan het conservatorium van Sint-Petersburg en die luxe bezat ze niet langer. Ze moest voor Katja zorgen. Ze staarde naar haar handen, naar de sterke pezen en ronde kussentjes ervan, en ze voelde zich ontrouw jegens haar vingers. Ontrouw jegens zichzelf.

�Vergeet die droom,� zei ze hardop.

Maar hoe? Hoe kon ze dat doen terwijl ze zichzelf nog steeds achter het klavier kon zien zitten? Om haar hart in de muziek uit te storten en dan op te staan van de piano, met het publiek dat haar een staande ovatie bracht. Ze zou een vuurrode jurk uit Parijs dragen, een enkel snoer parels in haar haar, en ze zou op de mooiste podia van Europa spelen. Ze kon het al voor zich zien, ze voelde haar hart al bonzen.

�Vergeet de droom.� Ze zei het deze keer luider.

Het papier in haar hand trilde. Werk zoeken. Ja, daar had ze een besluit over genomen. Ze moest met papa praten. Ze wist dat vrouwen en dochters uit hooggeplaatste kringen niet buitenshuis gingen werken en dat papa zich zou schamen als ze dat deed. Hij zou het als vernederend voor de naam Ivanov beschouwen. Maar ze zou het hem uitleggen, hem overhalen ermee in te stemmen.

4. Zorgen dat papa me vergeeft.

Eens, papa. Eens.

Wat haar het meeste verdriet deed was dat haar vader en zij altijd zo�n stilzwijgend begrip voor elkaar hadden gehad, en dat dat nu verdwenen was. Hij was nooit een attente vader geweest en had zijn werk altijd vooropgesteld, maar hij en zij hadden toch een speciale band gehad. Katja was degene die hij het meeste liefkoosde, verwende en vertederd bekeek, en Valentina begreep waarom: ze was het evenbeeld van haar moeder toen ze jong was. Blond, blauwe ogen en een stralende glimlach. Terwijl Valentina als haar vader was: donker haar, bruine ogen en met een doorzettingsvermogen dat op het zijne leek.

Hij had er in de loop der jaren geen geheim van gemaakt dat hij zijn oudste dochter een lastpak vond, maar zelfs als hij haar een standje gaf voor het een of andere wangedrag, lag er een twinkeling van trots in zijn ogen, een ondertoon van respect in zijn stem. Het soort gevoelens dat hij wellicht zou koesteren voor de zoon die hij nooit had gekregen. Maar sinds de bom had hij zich van haar afgekeerd, en ze voelde het gemis hevig. Hij wil iemand de schuld geven, had haar moeder gezegd, maar het leek niet eerlijk dat zij dat was.

Eens, papa, eens zul je me vergeven.

5. Mama gehoorzamen.

Daar werkte ze nog aan.

6. Elke dag beter pianospelen.

Wat had dat nu nog voor zin?

7. Voor de tsaar spelen.

Ze lachte om zichzelf en trok er een streep doorheen.

8. Met de Viking trouwen.

Die woorden waren al doorgehaald met woeste zwarte strepen inkt. De verliefdheid van een onnozel meisje. Ze schudde het van zich af en negeerde de blos die in haar hals omhoog kroop.

9. Een pistool kopen.

Ze staarde ernaar met een hart dat sneller ging kloppen. Ze had nog niet bedacht hoe ze dit moest doen, maar ze weigerde het door te strepen. De revolutionairen waren ��n keer gekomen, ze zouden nog eens kunnen komen, net zoals nare dromen terugkwamen wanneer je dacht dat ze waren verdwenen, maar de volgende keer zou ze erop voorbereid zijn. Nummer negen. Ze onderstreepte dit punt met zwarte inkt. Een pistool kopen. Ze bleef zitten, met haar ogen op de lijst gericht, en ze overdacht elk punt tot in detail. Ten slotte pakte ze haar vulpen en schreef er nog ��n op:

10. Een bolsjewiek zoeken.

D� bolsjewiek zoeken. Dat bedoelde ze eigenlijk. De beloften van de politie en van haar vader om de daders voor hun misdrijf te laten boeten waren even nietszeggend gebleken als de leugens van de tsaar zelf. De mannen met bivakmutsen waren spoorloos verdwenen. Ja, er waren groepjes bekende bolsjewieken opgepakt en ondervraagd, maar niemand wist iets van de spoken die in het bos ronddoolden.

Een bolsjewiek zoeken.

�Dobroje oetro, goedemorgen, excellentie.�

�Dobri den, goedemiddag excellentie.�

�Dobri vetsjer, goedenavond, excellentie.�

Dat waren de woorden die Viktor Arkin het minst bevielen. In plaats van Goedemorgen, kameraad.

�Ja, meneer. Da, barin.�

�Nee, meneer. Njet, barin.�

Dat waren woorden waar zijn maag bijna van omdraaide.

Elke dag reed Arkin minister Ivanov in de Turicum langs de oever van de Neva naar het ministerie van Financi�n en elke dag luisterde hij naar de woorden die achter in de auto werden gesproken. De minister bezat een losse tong. Vaak praatte hij heel openlijk met collega�s wanneer Arkin hen door de stad naar een vergadering reed. Minister Ivanov was zelfs zo dom geweest om zijn attach�koffer op de bank in de auto te laten liggen na te veel glazen cognac in het Donon. Arkin had de inhoud nauwkeurig bekeken en een uur lang aantekeningen gemaakt voor hij hem aan de minister teruggaf.

Het ergst waren de avonden. Wanneer hij als een hond in de kou voor een restaurant zat te wachten. Voor een nachtclub. Voor een bordeel. Voor het appartement van de ma�tresse, op Izmajlovski Prospekt. Maar op sommige dagen verlangde mevrouw Ivanova de auto in plaats van het rijtuig en op zulke dagen glimlachte Arkin.

Arkin zag Jelizaveta Ivanova de stoep voor het huis af komen en hij bedacht dat vrouwen van deze klasse zich anders bewogen, een andere houding hadden. Je kon ze in lompen hullen en nog steeds wist je wie ze waren en wat ze waren. Mooie, elegante, geurige parasieten.

Ze kwam naar hem toe over het grind, zocht behoedzaam haar weg op het dunne laagje sneeuw dat was gevallen sinds de oprit een uur geleden was geveegd. Hij stond in zijn kastanjebruine uniform en pet met gouden band op instructies te wachten.

�Arkin, ik wil dat je vandaag mijn beide dochters naar de stad brengt. Naar restaurant Gordino op Morskaja.� Haar blauwe ogen keken hem onderzoekend aan, en hij wist dat ze zich afvroeg of ze hem kon vertrouwen.

Beide dochters. Dat was zeldzaam. Die invalide kwam niet veel buiten, ook al had hij de passagiersplaats voorin weggebroken om ruimte te maken om haar rolstoel neer te zetten. Het moest de invloed zijn van de oudste, die met het donkere haar, degene die hem aankeek met ogen die zich niet snel lieten misleiden door het uniform van een chauffeur en het onder danig neerslaan van de ogen.

Vandaag naar de stad, had ze gezegd. Gedurende een fractie van een seconde had hij zich bijna de verkeerde woorden laten ontglippen. Vandaag is niet de dag om uw dochters naar de stad te laten gaan. Houd uw dochters thuis. Maar in plaats daarvan knikte hij beleefd en hield het portier van de auto open.

Arkin luisterde naar elk woord. Dat deed hij altijd. Dat was zijn taak.

De Turicum was een schitterend monster van een voertuig. Ge�mporteerd uit Parijs, met donkerblauw leer en indrukwekkende koperen accessoires, die hij elke dag poetste alsof zijn leven ervan afhing. Hij voorin, achter het stuur, gehuld in zijn kastanjebruine jas � het was vandaag vinnig koud. Ter beschutting hadden de dochters een dikke berenvacht over hun knie�n en een bontmuts over hun oren.

Het zal vandaag koud zijn voor de demonstranten. Geen berenvachten. Geen bontmutsen. Alleen maar de warmte van woede in hun buik.

Terwijl hij door de stad reed gleden de straten van Sint-Petersburg voorbij, met hun hoge, pastelkleurige gebouwen en mensen die haastig verder gingen, om niet te lang in de ijzige wind te hoeven verkeren. Hij zag met voldoening hoe auto�s en rijtuigen zich verdrongen, hoe de drozjki zich langzaam voortbewogen, zonder zich iets aan te trekken van alle claxons die ruimte om te passeren eisten. Hoe meer verkeer hoe beter � des te meer chaos er zou ontstaan.

Hij luisterde naar hun meisjesachtige gekwebbel. Waardeloze woorden. Er klonk een kreet van verrukking toen de modieuze kledingwinkel van madame Duclet op Morskaja in zicht kwam, een gemompel van waardering toen ze langs het beroemde huis Zjirov kwamen, met zijn etalages vol exotisch porselein uit de Ori�nt en zilverwerk uit Engeland. Toen hij achteromkeek zag hij dat de handen van juffrouw Katja in de warmte van de berenvacht genesteld lagen, maar dat haar ogen de buitenwereld bekeken zoals hij naar een circus zou kijken.

�Vandaag,� kondigde Valentina aan, �gaan we precies doen wat we leuk vinden.�

�Ja,� lachte Katja, �reken maar.�

Arkin had het verlamde meisje zelden buiten gezien zonder haar moeder of zuster Sonja als chaperonne, dus hing er een gevoel van vrijheid om haar heen. Opeens moest hij hard remmen. De weg werd geblokkeerd door een rij politieagenten, donker en dreigend. Hij bracht de auto tot stilstand, maar het rijtuig voor hen slingerde vervaarlijk heen en weer toen het paard tegen de armen van de disselbomen sloeg, nerveus door lawaai dat van voren kwam en dat als een verre donder klonk. Alleen was het geen donder. Hij merkte dat zijn passagiers aandachtig naar het geluid luisterden. Het klonk als golven die zich terugtrokken over een kiezelstrand, scherp en knarsend. Het kwam dichterbij.

Alle beweging op Morskaja was tot stilstand gekomen en de voetgangers begonnen terug te lopen over de trottoirs terwijl ze nerveuze blikken over hun schouders wierpen. Chauffeurs vonden geen ruimte om rond de politieafzetting heen te manoeuvreren maar kwamen vast te zitten in het stilstaande verkeer, en de irritatie liep snel op, met ruzies tot gevolg.

�Wat is er, Arkin?� vroeg Valentina. Ze boog zich naar voren, vlak langs zijn schouder, in een poging te zien wat er verderop aan de hand was. �Wat is de oorzaak van dit oponthoud?�

�Het zijn de stakers,� antwoordde hij, voorzichtig om haar niet aan het schrikken te maken. �Ze trekken over Morskaja.�

�Stakers? Je bedoelt de mensen die zoveel problemen in de fabrieken veroorzaken? Ik heb er in de krant over gelezen.�

Hij gaf geen commentaar.

�Premier Stolypin heeft zijn afkeuring over hen uitgesproken omdat ze de economie van Rusland proberen te verwoesten. Ze zijn erin geslaagd onze mijnen te sluiten en te verhinderen dat onze treinen rijden.�

Hij gaf nog steeds geen commentaar.

�Ik kan ze niet zien,� klaagde Katja. �De politie staat in de weg.�

�Kijk, daar zie je de bovenkant van hun spandoeken,� wees Valentina. Hij kon het ongemak in haar stem horen.

Wacht maar. Wacht gewoon maar af. Jullie zullen meer te zien krijgen dan jullie lief is.

Voor hen zagen ze de ruggen van politieagenten, een hechte muur van de ene kant van de straat naar de andere.

�Denk je dat er problemen zullen komen?� Valentina zat zo dicht achter hem dat hij haar adem warm in zijn nek kon voelen. Hij stelde zich haar handen voor, wit en nerveus, en de haren die in haar nek overeind gingen staan. �Waarom staken deze mannen, Arkin?�

Wist ze het dan niet? Hoe kon ze het niet weten?

�Ze vragen een eerlijk loon, juffrouw Valentina. De politie gaat nu op hen af.�

Langzaam, meedogenloos, kwamen ze op hen af. Hij kon stokken in hun handen zien. Of waren het geweren? De spreekkoren van de demonstranten klonken dichterbij en meteen ontstond er een gevoel van echt gevaar in de straat. Het knetterde in de lucht en de mensen begonnen te rennen, glibberend op het ijs, glijdend in de sneeuw. Arkin voelde zijn hart sneller gaan kloppen.

�Arkin.� Dit was de stem van juffrouw Valentina. �Zorg dat we hier wegkomen. Doe wat er maar voor nodig is, maar zorg dat we hier wegkomen.�

�Dat gaat niet. We zitten vast in het verkeer.�

�Arkin,� beval Valentina, �breng ons hier alsjeblieft vandaan. Nu.�

Hij voelde de spier in de hoek van zijn kaak verstrakken en zijn kastanjebruine handschoenen krulden zich om de rand van het stuur. �Ik kan de auto op dit moment geen kant uit sturen,� zei hij op vlakke toon, terwijl hij recht voor zich uit door de voorruit keek. �We zitten vast.�

�Arkin, luister naar me. Ik heb gezien wat bolsjewieken kunnen doen. Ik wil hier niet met mijn zusje als hulpeloze kalveren blijven zitten wachten tot ze het weer doen.�

Toen hoorde hij het, de trilling van angst. Hij draaide zich om in zijn stoel en keek haar recht aan. E�n ogenblik haakten hun blikken zich in elkaar vast, toen sloeg hij zijn ogen neer. �Ik begrijp het, juffrouw Valentina.�

�Doe alsjeblieft iets.�

�Het is echt niet nodig om bang voor hen te zijn,� loog hij. �De demonstranten willen alleen maar meer loon en betere arbeidsomstandigheden. Niemand zal u kwaad willen doen. Of juffrouw Katja.�

Ze stak haar handen omhoog alsof ze hem door elkaar wilde schudden. �Haal de rolstoel er dan uit,� beval ze. �Ik zal hem zelf door de straat duwen.�

�Dat is echt niet nodig.�

Opeens draaide hij het stuur heel hard naar rechts. Hij duwde met de voorkant van het spatbord van de Turicum tegen de achterkant van het rijtuig, zodat dit scheef naar buiten kwam te staan. Voor hen hinnikte het paard, maar de zware wielen van de auto waren nu vrij en Arkin kon hem naar de stoeprand manoeuvreren en naar de open ruimte.

�Ik zal proberen u hieruit te krijgen.�

5

�Welke zullen we nemen?�

�Neem jij de meringue maar, daar ben je zo dol op.�

�En die met chocola?�

�Nee, die mag je niet hebben,� lachte Katja. �Die wil ik.� Met een verrukte glimlach cirkelde Katja met haar vork boven de zilveren verdiepingen van de etag�re met taartjes in het midden van de tafel. �Ik zal eerst kiezen,� kondigde ze aan.

Valentina had de grootste moeite om te doen alsof er niets was gebeurd. Ze wilde dat haar zusje zou genieten, daarom was ze met haar hierheen gegaan, en het was lang geleden dat ze Katja zo vrolijk en levendig had gezien. Maar Valentina�s gebaksvorkje voelde als lood in haar vingers.

Arkin had woord gehouden. Hij had de auto over de trottoirs gejaagd zonder zich iets aan te trekken van de kreten van voetgangers die wegstoven bij de nadering van de grote blauwe auto. Hij had een uitweg gevonden, zoals hij had beloofd. Ze reden naar een ander restaurant, La Gavotte, zonder enig commentaar op alle gebeurtenissen, en Valentina koos een tafeltje tegen de achterwand, naast de deur naar de keuken. Zo ver mogelijk van de ingang verwijderd.

Om hen heen verliep alles even normaal als altijd, met serveersters die heen en weer snelden in zwarte jurken met witte schorten met strookjes en frivole bandjes van witte kant in hun haar. Allemaal heel hoffelijk. Allemaal heel beleefd. Hier heerste geen woede. Klonken geen kreten. De klanten glimlachten en waren chic gekleed, beschenen door de gezonde gloed die door de roze glazen muurlampen werd verspreid, terwijl ze in taartjes prikten en warme chocola dronken. Terwijl ze lachten. Praatten.

Valentina verbaasde zich over haar gevoel van kwetsbaarheid. Niemand anders leek bang te zijn, en geen van de andere klanten bleek op het punt te staan de lunch over het onberispelijk witte tafelkleed uit te braken. Alle anderen haalden normaal adem. Was zij dan zo dwaas of waren zij het?

�Valentina?�

�Ja?�

�Is alles goed met je?� Katja keek haar onderzoekend aan.

�Ja.�

Er was een ruimte tussen hen die kwetsbaar aanvoelde. Breekbaar. Valentina weigerde die aan te raken.

Katja veranderde met opzet van onderwerp. �De nieuwe auto is goed, h�?�

�Ja.�

�En Arkin deed het uitstekend.�

�Hij rijdt goed.�

Valentina wierp een achterdochtige blik op de brede boogramen met vitrage, die uitkeken op de weg. Iets in haar borst huiverde even.

�Kun jij ook iets horen?� vroeg ze. �Ik dacht dat ik wat��

Katja vouwde op het tafelkleed haar hand rond die van Valentina. Zij had tengere vingers, die van Valentina waren steviger, met sterke spieren. Al die toonladders.

�Het is helemaal niet erg om wel eens bang te zijn,� zei Katja, �na alles wat jij in het bos hebt meegemaakt.�

Valentina keek even naar de vitrages. �Jij was vandaag niet bang.�

�Dat komt doordat mijn leven zo saai is. Ik ben gewoon te dom om te weten wanneer ik bang moet zijn en wanneer niet. Jij hebt meer gezond verstand.�

�Katja,� vroeg Valentina zacht, �denk je dat��

Dat was het moment waarop de bakstenen door de ramen vlogen, waardoor regendruppels van glas als diamanten door gepoederde wangen sneden. Het moment waarop ��n pijlvormige scherf zich in de hals van een vrouw groef. Dat was ook het moment dat het gillen begon.

Valentina rende. Ze rende en gleed uit op de sneeuw maar bleef rennen. Haar benen wisten niet van ophouden. De wielen van de rolstoel krijsten en slipten.

�Valentina, niet doen!� Een ijzige hand greep de hare. �Hou alsjeblieft op. Stop!�

Het was Katja. Ze smeekte haar. Met veel moeite wist ze haar benen stil te laten houden, maar haar vingers hielden de handgrepen van de rolstoel nog steeds vast alsof ze er deel van uitmaakten, star en stijf, aan het metaal geklonken. De gil van de vrouw met het glas in haar hals weerklonk nog in Valentina�s hoofd en ze kon hem niet kwijtraken. Ze haalde diep adem en voelde de lucht in haar longen bijten, zo koud was het.

�Valentina, we vriezen nog dood.�

Langzaam kwam Valentina weer bij zinnen. Katja had zich in haar rolstoel omgedraaid en haar blote hand trok aan Valentina�s mouw. Haar blauwe ogen stonden panisch.

�Katja, is alles goed met je?�

Haar zusje schudde haar hoofd.

Valentina keek om zich heen, verbijsterd toen ze zich realiseerde dat ze zich in een smalle, vieze straat bevonden waar uitwerpselen tot gevaarlijke gele bergen op het plaveisel waren bevroren. In de goot lag een regenpijp, overdekt met sneeuw, als een lijk, en de ramen waren met karton verduisterd. Overal bladderde verf af, waren muren gescheurd. Er stond een man naar hen te kijken, met een baard en een hond die er net zo gerafeld uitzagen als zijn kleren.

O god, wat had ze gedaan?

Zodra de bakstenen het raam hadden geraakt had ze slechts ��n gedachte gehad: Katja hiervandaan zien te krijgen. Naar buiten. Weg. Veilig.

Haar handen hadden de rolstoel met haar zusje erin vastgegrepen en hadden haar door de deur naar de restaurantkeuken gevoerd en daarna aan de achterkant het gebouw uit, naar een rommelige binnenplaats. Daarvandaan waren haar voeten gaan rennen. Naar buiten. Weg. Veilig. De woorden draaiden rond in haar hoofd. Ze was straten in geschoten die ze nooit eerder had gezien, alsof ze instinctief wist dat ze hier veiliger zou zijn, te midden van de nooddruftigen en de vergetenen, dan te midden van haar eigen soort, waar bommen en bakstenen middelen van communicatie waren geworden.

Katja�s wangen waren wit geworden � ze dreigde te bevriezen. De noordenwind was opgestoken vanaf de Finse Golf en geen van beiden droeg een jas of handschoenen of zelfs maar een sjaal. Alles was achtergebleven in La Gavotte. Ze kon het bloed in Katja�s aderen bijna zien stollen. Valentina was warm gebleven door het harde hollen, maar ze besefte dat ze Katja�s dood op haar geweten zou hebben. Alweer. Ze liep naar de dichtstbijzijnde deur. Die was doormidden gespleten en met grove latten opgelapt, maar ze timmerde er hard met haar vuist op. Na lang wachten werd er opengedaan door een kind dat niet hoger kwam dan haar heup.

�Mogen we binnenkomen? Alsjeblieft? Pozjaloesta? We hebben het koud.�

De jongen reageerde niet. Zijn gezicht was overdekt met korsten en hij peuterde met een smerige vinger aan een zweer op zijn kin.

�Pozjaloesta,� zei ze weer. �Is je moeder thuis?�

Hij stapte achteruit en ze dacht dat hij de deur wijdopen zou doen zodat de rolstoel naar binnen kon, maar hij duwde hem dicht. Ze bonsde zo hard op de deur dat de spleet wijder werd.

�Doe de deur open!� schreeuwde ze. �Otkrojte dver!�

De deur ging een klein eindje open, net voldoende om een paar blauwe ogen waar te nemen die naar haar omhoogkeken. �Wat moet je?� vroeg een meisjesstem.

�Mijn zusje vriest hierbuiten dood. Laat ons alsjeblieft binnen.�

Maar ze had haar les geleerd en liet het hier niet bij. Deze keer ging haar verzoek vergezeld van een duw tegen de deur, waardoor het kind verbaasd achterovertuimelde. Voor ze wist wat er gebeurde had Valentina de rolstoel en zichzelf de schemerige gang in geduwd en de deur stevig achter zich op slot gedaan. Het gebouw stonk. Op de trap hing de muffe geur van rattenkeutels.

�Dank je wel,� zei ze. �Spasibo.�

Voor haar stonden drie smerige straatkinderen: twee identieke jongens en een meisje met vieze haren. De tweelingjongens waren nerveus, hun kleren waren gescheurd en vormloos, met een broek die niet eens tot hun enkels kwam. Het meisje was jonger dan haar broers en staarde met grote ogen naar de rolstoel.

�Is je moeder thuis?� vroeg Valentina.

Het meisje wees naar een deur zonder haar blik van de spaken van Katja�s stoel af te wenden. �Is dat een fiets?� fluisterde ze.

Een van de jongens gaf haar een luchtige draai om de oren. �Doe niet zo stom, Ljoeba. Dit is voor mensen die verlamd zijn.�

Valentina deed de deur open waarnaar het meisje had gewezen en ze duwde de rolstoel een kamertje binnen dat slechts een heel klein beetje warmer was dan de buitenlucht. Over een deel van het raam was een gevlekt laken gedrapeerd in een poging de kou buiten te houden, waardoor het schemerig was. Het rook er naar vochtig pleisterwerk en ongewassen lichamen.

�Het spijt me dat ik u stoor.�

Op het voeteneind van een smal bed zat een vrouw een baby te voeden. Haar kleding was haveloos en haar lichaam was mager en tanig als van een oude vrouw, maar haar ogen waren nog helder en jong. Ze droeg wollen wanten zonder vingers en had een bruine sjaal om haar hoofd geknoopt. Ze maakte de voorkant van haar jurk dicht.

�Wat wil je?� De stem van de vrouw klonk vermoeid.

�Mijn zusje en ik hebben hulp nodig. Alstublieft.� Valentina vond het vreselijk iets te moeten vragen aan deze vrouw die zo duidelijk niets te geven had. �Mijn zusje heeft het koud. Ze heeft warmte nodig. Iets warms te eten.�

�Mijn kinderen hebben warm eten nodig,� zei de vrouw nors, �maar ze krijgen niets.�

Valentina voelde zich vreselijk schuldig, hoewel hun lege buik niet haar schuld was. Ze pakte Katja�s koude hand en begon deze krachtig te masseren. De vrouw legde onmiddellijk het kind op het bed en liep naar het kleine zwarte fornuis in de hoek. Ze deed het metalen deurtje open, waarachter een piepklein vlammetje te zien was. Geen wonder dat het hier zo koud was. Met behulp van een tang haalde de vrouw een zware steen uit het fornuis, ze wikkelde deze in een zwartgeblakerde lap die klaarlag voor dit doel en legde hem op Katja�s schoot. Katja�s handen nestelden zich eronder.

�Kunt u niet meer hout op het vuur leggen?� opperde Valentina.

�Nee.�

�Ik heb geld.�

De drie kinderen schoven iets dichterbij. Het meisje stak een groezelige hand uit. �We kunnen brandhout kopen.�

Valentina moest hen vertrouwen. Ze haalde twee witte tienroebelbiljetten uit de portemonnee in haar zak, hoewel ze wist dat dat veel te veel was voor brandhout. �Breng ook iets te eten mee. Snel! Potoropites!�

Alle drie de kinderen verdwenen.

�Hier, neem deze maar.� De vrouw hield een deken van het bed omhoog. Valentina keek ernaar. Hij zat waarschijnlijk vol luizen en vlooien.

�Spasibo.� Ze sloeg hem om de schouders van haar zusje en stopte hem in onder haar slappe benen. Terwijl ze dit deed was ze zich bewust van de aandachtige blik van de vrouw, en voor de eerste keer in haar leven kwam het in haar op om zich af te vragen hoeveel de rolstoel waard was. Evenveel als het gezin van deze vrouw in een maand verdiende? In een jaar? Ze had geen idee. Dit naargeestige onderkomen was kleiner dan Valentina�s slaapkamer thuis en verkeerde in een erbarmelijke staat. Een deel van het plafond hing omlaag en langs ��n muur kroop zwarte schimmel omhoog. Het was er kil en klam.

�Dank u wel dat u ons helpt,� zei ze, oprecht dankbaar. �Het restaurant waar we waren werd door stakers overvallen en mijn zusje en ik wisten te ontkomen, maar zonder onze jassen.

De vrouw knikte naar Katja. �Is ze ziek?�

�Ze heeft een ongeluk gehad.�

De baby op het bed begon te huilen en de vrouw zei: �Pak haar op.�

Valentina keek naar het spartelende bundeltje.

�Pak haar op.� De stem van de vrouw klonk deze keer scherper.

�Wat?�

�Jullie willen mijn hulp. In ruil daarvoor wil ik jullie hulp. Een moment rust van het kind.� Ze glimlachte, en even kreeg ze iets jeugdigs. �Maak je maar niet ongerust, ik zal de stoel van je zusje heus niet stelen.�

Valentina kreeg een vuurrode blos en tilde de baby op. Ze wist nog hoe ze Katja ooit als baby in haar armen had gehouden, maar die had nooit zo vies geroken als deze. De baby was bijna kaal en had dunne staken als beentjes.

�Valentina.� Dit was de zwakke stem van Katja. �Laat mij haar vasthouden.�

Valentina bracht het kind tot vlak bij de rolstoel, maar ze gaf het niet over. �Het kind is vies,� zei ze op gedempte toon. �Je wilt vast niet�� Maar ze zag de verlangende blik in Katja�s ogen. Ze legde het kind op Katja�s schoot en was onzet toen haar zusje zich bukte en het ingevallen gezichtje kuste. Er verscheen een glimlach op Katja�s gezicht. Waar ze ook mocht zijn geweest, ze was weer terug.

De geur van warme pirozjki veranderde alles. De drie kinderen leken al dikker te worden nog voordat ze een hap van een van de vleespasteitjes uit het pak van vetvrij papier hadden genomen. Ze zaten op de vloer voor de fel brandende houtkachel en ze keken ernaar met het soort betovering dat Valentina bij een balletuitvoering kon hebben.

�Moeten ze niet eerst hun handen wassen?� opperde Valentina, toen ze in elke hand een pasteitje legde. Het vuil op hun vingers was zwarter dan de vloer.

�De waterpomp is bevroren.� De vrouw haalde haar schouders op en nam een flinke hap van een snee brood die met zwartebessenjam was besmeerd. Terwijl ze erop kauwde zag Valentina hoe de trekken van haar gezicht van genot smolten en de jaren van haar af vielen.

�Hoe heet je?�

�Varenka Sidorova.�

�Ik ben Valentina. Mijn zusje heet Katja.�

Katja dronk warme thee met honing uit een blikken beker en ook zij had nu kleur op haar wangen. De baby lag als een jong poesje op haar schoot, ontspannen en zacht van de warmte.

�Varenka, wat doet je man?�

De blik van de vrouw werd behoedzaam. �Hij werkt in een fabriek.�

�Is hij een bolsjewiek?�

Ze zag blik in de ogen van de vrouw verstrakken. �Wat weet jij van bolsjewieken?�

�Deed hij vandaag mee aan de demonstratie?�

Varenka begon te lachen. De kinderen keken verbaasd naar haar om, alsof ze dit geluid niet gewend waren. Maar het gelach hield niet op, het bleef maar doorgaan. De aderen in haar hals zwollen op en er rolden tranen over haar wangen, maar het gelach duurde nog steeds voort, onbedwingbaar. Ze liet zich op haar knie�n vallen, en toen hield het gelach even abrupt op als het was begonnen. Ze rukte de hoofddoek af, waardoor er een bos rode krullen tevoorschijn kwam. Valentina staarde. Katja slaakte een gesmoorde kreet. E�n kant van het hoofd van de vrouw was volledig kaal en er liep een breed wit litteken, dat glansde alsof het nat was, van haar slaap dwars over haar schedel naar haar achterhoofd. Ze bekeek de zusjes met een mengeling van medelijden en haat.

�Vijf jaar geleden, voor de poort van het Winterpaleis,� zei ze met harde stem, �zijn jullie soldaten me met sabels te lijf gegaan toen we optrokken om met de tsaar te spreken. We voerden niets kwaads in ons schild, maar ze hebben ons neergemaaid. Dankzij die doden overleven jullie en jullie klasse nog. Maar hebben jullie dat ook verdiend?�

Valentina tilde de baby van Katja�s schoot en legde hem op het bed. �Ik denk dat het tijd is dat we vertrekken.�

�Jij!� De vrouw lag nog steeds op haar knie�n en wees naar Valentina. �Ik beloof je dat wij binnenkort naar jou en je soort toe zullen komen en deze keer zul je het niet overleven. Jullie luie rijken. Jullie parasieten.� Ze spuwde op de vloer. �De arbeiders zullen gerechtigheid eisen.�

Valentina pakte haar portemonnee en keerde deze op de tafel om. De roebels rolden alle kanten uit en de kinderen schoten als muizen toe om ze op te rapen. �Dit is omdat je me vandaag hebt geholpen. Ik ben erg dankbaar.� Ze liep naar de geknielde vrouw en gleed met haar vingers over het glanzende litteken op haar hoofd. Het voelde glad en glibberig, en het was even kleurloos als iets wat onder de grond leefde. �Het spijt me, Varenka.�

�Ik hoef je medelijden niet.�

�Valentina.� Dit was Katja. �Ze wil dat we weggaan.�

�Ja, je hebt gelijk. Voor mijn man thuiskomt.� Varenka keek Valentina uitdagend aan. �Mijn bolsjewiek.�

Een luide bons op de deur deed hen opschrikken. Voor ze konden reageren werd er nog twee keer gebonsd, als met een hamer, en ze hoorden het hout versplinteren. De vrouw greep de baby en drukte hem zo hard tegen haar borst dat het kind begon te huilen. Valentina�s hart bonsde. Ze kende deze omgeving niet.

�Wacht hier, Katja.�

�Nee Valentina, niet doen��

Er werd weer op de deur gebonsd. Zonder enige aarzeling maakte Valentina de deur naar de akelige gang open en deed de verbrijzelde voordeur naar de straat van het slot. Een forse gestalte blokkeerde het daglicht.

�Wat doe jij in godsnaam in dit krot, Valentina Ivanova?�

Het was Liev Popkov.

6

Arkin was monteur, maar in zijn hart zag hij zichzelf als een bekwaam chirurg van machines. Hij was voorzichtig met zijn handen en las voortdurend over de laatste uitvindingen, om zijn kennis te verbreden. Hij kon goddank lezen. Niet dat God er iets mee te maken had. De meeste boeren konden niet lezen of schrijven, maar zijn moeder vormde een uitzondering op de regel en had hem met haar breinaald op de knokkels geslagen om zijn trage brein tot actie aan te sporen.

�Viktor,� zei ze, als hij aan haar knie worstelde met een wirwar aan letters, in een poging ze tot woorden te vormen, �een man die kan lezen is een man die de wereld kan regeren.�

�Maar ik wil de wereld helemaal niet regeren.�

�Nu niet. Maar eens op een dag zul je het wel willen. En dan zul je me er dankbaar voor zijn.�

Hij glimlachte inwendig bij deze herinnering. �Spasibo, dank u,� zei hij zacht. Ze had gelijk gehad. Nu, op zijn drie�ntwintigste, wilde hij de wereld wel regeren.

�Arkin.�

Hij keek op. Hij zat gehurkt op de betonnen vloer van de garage, bezig de olie en de paardenmest van de spaken van de Turicum te poetsen, zodat de blauwe verf ervan weer glom. Zijn doek spetterde groezelig zeepsop op zijn laarzen.

�Wat is er, Popkov?�

De kozak was op stille voeten de garage binnengekomen. Voor zo�n grote man bewoog hij zich geruisloos, als de wolven thuis in het bos.

�Wat is er?� vroeg Arkin opnieuw.

�Mevrouw wil je spreken, in het huis.�

�Over vanmiddag? Is dat het?�

�Hoe moet ik dat weten?�

Het bestaan op een boerderij in het midden van de van God verlaten steppe brengt een mens geduld bij. Op het platteland is het leven nooit gehaast, heeft alles een langzaam tempo, en Arkin wist heel goed wat wachten was. Hij had zijn dorp zes jaar geleden verlaten, toen hij zeventien was, vastbesloten in Sint-Petersburg te gaan wonen en werken. Hier kon hij het hart van Rusland voelen kloppen. Hier groeiden en verspreidden de idee�n van grote mannen als Karl Marx en Lenin zich ondergronds, als de wortels van een boom. Hij was ervan overtuigd dat in deze stad de toekomst van Rusland lag. Hij draaide zich weer om en maakte het wiel verder schoon voor hij de doek uitspoelde en netjes aan een haakje hing. Toen hij omkeek stond Liev Popkov er nog steeds, zoals hij had verwacht. De grote man deed naar Arkins zin te veel wat hem zelf goeddunkte.

�Hoe heb je verdomme zo stom kunnen doen?� wilde Popkov weten.

Arkin deed zijn lange bruine schort af en hing dit op een ander haakje. �Stom? Ik beschermde ze juist.�

�Door ze los te laten lopen? Is dat jouw idee van beschermen?�

�Het zijn geen kleine kinderen, Popkov. Het zijn jonge vrouwen. Ze nemen hun eigen beslissingen, goed of slecht.�

�Deze stad is gevaarlijk.�

�Gevaarlijk voor hen? Of voor de arbeiders die elke dag in de fabriek werken?�

�Je bent gek,� snoof Popkov smalend.

�Nee,� zei Arkin geduldig. �Ik doe alleen maar mijn werk.�

Behalve in de personeelskeuken had Arkin nog nooit een voet in het huis gezet, en hij had moeite om niet met open mond om zich heen te kijken. Waarom zou iemand zo veel spullen willen hebben? Meer dan manshoge schilderijen aan de muren. Robijnen die als druppels bloed rond een spiegel hingen en een gouden rand langs het voetstuk van elk standbeeld. Een huisknecht bracht hem naar een kleine zitkamer. Arkin bedacht dat dit de meest vrouwelijke kamer was waar hij ooit in had gestaan, allemaal lavendel- en roomkleuren, met bloemen die de lucht vervulden van exotische geuren die nieuw voor hem waren.

Jelizaveta Ivanova zat kaarsrecht op een elegante stoel, met een glas warm water in de ene hand. Haar lila japon maakte dat ze zelf ook een bloem leek. Hij boog, met zijn handen langs zijn lichaam, en hij wachtte tot zij zou spreken. Ze nam er de tijd voor, er verstreek een volle minuut.

�Arkin,� zei ze ten slotte. �Vertel eens hoe dit heeft kunnen gebeuren.�

�Ja mevrouw. Ik heb de twee jongedames naar de stad gereden om thee te drinken bij Gordino, maar we konden daar niet komen doordat er een groep stakers over Morskaja trok.�

�Ga verder.�

�We kwamen vast te zitten in het stilstaande verkeer, maar ik wist de auto eruit te manoeuvreren en de jongedames naar een ander etablissement van hun keuze te brengen.�

�Je had hen rechtstreeks naar huis moeten brengen. De straten zijn gevaarlijk.�

�Dat heb ik voorgesteld, mevrouw. Maar beide jongedames waren op dit idee tegen, ze weigerden naar huis terug te keren.�

�Waarom verbaast me dat nou helemaal niet?� De woorden ontsnapten haar en ze schrokken er allebei van. �Wat ik niet begrijp is waar jij was toen ze de theesalon verlieten. Je draagt de verantwoordelijkheid voor hen, Arkin, wanneer je chauffeur voor dit gezin bent. Ik dacht dat dat je was uitgelegd toen�� Ze zweeg en bracht het glas water naar haar mond, maar ze dronk er niet van. �Ze zijn heel eigenzinnig,� zei ze zacht.

Hij glimlachte heel even. �U kent uw dochters, mevrouw.�

�Goed genoeg.�

�Het spijt me heel erg dat de demonstranten me hebben gedwongen de Turicum in een zijstraat te parkeren. Toen ik te voet terugging naar de theesalon, verkeerde deze in een staat van paniek � juffrouw Valentina en juffrouw Katja waren verdwenen.�

�Heb je naar hen gezocht?�

�Uiteraard, mevrouw.�

Had hij gezocht? Had hij hun naam geroepen? Was hij als een gek van straat naar straat en van winkel naar winkel gerend? Had hij mensen bij hun revers gegrepen om hun te vragen of ze een rolstoel hadden gezien? Ja, hij had al die dingen gedaan en hij had gehold tot zijn longen pijn deden. En hij had die meisjes verwenst tot zijn tong brandde, maar hij had hen niet gevonden.

Jelizaveta Ivanova knikte. �Natuurlijk heb je dat gedaan. Ik weet dat je een betrouwbare jongeman bent.�

�Het spijt me, mevrouw. Ik bied u mijn excuses aan omdat ik u reden tot bezorgdheid heb gegeven.�

�Hoe heb je hen uiteindelijk gevonden?�

�Ik ben naar hier teruggegaan om een groep mannen bijeen te roepen om grondiger te kunnen zoeken.�

Ze bleef zwijgen, waardoor ze hem dwong meer te vertellen dan hij wilde.

�Liev Popkov heeft hen gevonden,� gaf hij met tegenzin toe. �Hij heeft de sporen van de rolstoel in de sneeuw gevolgd.�

De kozak was als een bloedhond geweest � hij had de trottoirs afgezocht, met zijn gezicht vlak boven de grond, en hij had de miniemste bandafdrukken kunnen vinden, zelfs waar het oppervlak was vertrapt.

Ze liet het gesprek uitdoven en nam een slokje water, waarbij haar hals zich samentrok vlak boven de roomkleurige parelketting. �Katja is onwel,� zei ze, na een moment stilte.

�Dat spijt me.�

�Het was niet jouw schuld.�

De rechtvaardigheid van haar opmerking verbaasde hem. De meeste werkgevers gaven hun personeel de schuld van alles wat verkeerd ging. Hij wachtte, maar er volgde niets meer.

�Wilt u er misschien met Popkov zelf over praten?� vroeg hij.

Ze huiverde heel even. �Nee, dat hoeft echt niet.�

Het was drie uur in de nacht. Valentina had twee uur lang in het donker gezeten. Toen ze de zware tred van zuster Sonja ten slotte Katja�s kamer hoorde verlaten, wachtte ze een paar minuten en glipte toen de gang in. Haar blote voeten waren geluidloos en ze draaide de kruk van de deur van de ziekenkamer met niet meer dan een zacht klikje om. Achter een gazen haardscherm knetterde een vuur in de haard en op het bed was een dikke, gewatteerde deken opzijgeschoven zodat hij hobbelig als een rij bergtoppen op het bed lag. De tengere gestalte van haar zusje lag roerloos onder een dun laken, hoewel haar hoofd rusteloos op het kussen bewoog alsof het bij iemand anders hoorde.

�Katja,� fluisterde Valentina.

Het blonde hoofd ging onmiddellijk omhoog. �Valentina?�

�Hoe is het met je?�

�Ik verveel me.�

Valentina knielde neer op het voeteneinde van het bed. �Je weet toch wel waarvan je ziek bent geworden, h�?�

�Waarvan dan?�

�Van die kus op het hoofd van de baby.�

�Het was het waard,� glimlachte Katja.

�Je hebt mama of de zuster er niets over verteld, h�?�

�Natuurlijk niet. Ik ben niet gek.�

�Beschouw het als een avontuur, maar wel als een avontuur dat we niet zullen herhalen. Ik heb te heftig gereageerd, het spijt me.�

�Zeg dat niet. Zeg niet dat je me niet meer meeneemt op avonturen.�

�Als je echt avonturen wilt, Katja, moet je beter worden. Ik zal ze je bezorgen,� beloofde ze, �alleen niet zo gevaarlijk als deze keer.�

�Een avontuur is geen avontuur als het niet gevaarlijk is. Ik had het voor geen goud willen missen.� Ze duwde het vochtige haar uit haar ogen. �Vertel me eens hoe dat litteken van die vrouw voelde, toen je het aanraakte.�

�Als warm glas. Hard en glad.�

�Ik had medelijden met haar.�

�Ik niet.�

�Ik geloof je niet.�

�Het is waar, Katja. Ik haat hen. Het kan me niet schelen of ze zich mensjewieken, bolsjewieken of socialisten noemen, ze zijn voor mij allemaal hetzelfde. Ik haat hen om wat ze jou hebben aangedaan.�

Ze bewoog zich naar voren en kuste de warme wang van haar zusje.

Katja bracht haar hand omhoog en streelde het donkere haar van haar zusje. �Hij zal uiteindelijk weer verdwijnen, die haat,� zei ze stellig.

�Is hij bij jou verdwenen?�

�Ja.�

Valentina vertelde Katja niet dat het al te laat was. Dat de haat zich al een weg tot diep in haar botten had gebrand.

Ze klopte op de deur van haar vaders werkkamer. Het was tijd om hem van haar besluit te vertellen.

�Binnen. Vchodite.�

Ze duwde de deur open. Haar vader zat aan zijn brede bureau met leren bovenblad en keek op van de papieren die hij bestudeerde.

�Je wilde me spreken?� zei hij. Hij leek niet erg blij te zijn dat hij werd gestoord.

�Ja.�

Hij sloeg zijn armen over elkaar en bewoog ongeduldig een onaangestoken sigaar tussen twee vingers. Hij was nog steeds knap om te zien, hoewel nu een beetje zwaar van te veel banketten in het Winterpaleis, maar ze herinnerde zich hem als slank en sportief toen hij als generaal in het Russische leger had gediend. Hij droeg zijn haar uit zijn gezicht naar achteren geborsteld, en had zware wenkbrauwen boven scherpe, diepliggende ogen. Donkere ogen, net als de hare. Die ogen keken haar nu onderzoekend aan.

�Ga zitten.�

Ze ging op de stoel voor het bureau zitten en legde haar handen netjes in haar schoot. �Papa, ik wil mijn excuses aanbieden omdat ik Katja gisteren heb meegenomen naar het district Rzjevka. Ik probeerde haar te beschermen tegen de stakers die��

�Ik accepteer je excuses.� Hij streek over zijn donkere bakkebaarden, alsof hij daarmee zijn gedachten kon wegvegen. �Wat jij hebt gedaan,� zei hij, �was dwaas, maar ik besef dat je probeerde je zusje te beschermen.�

Ze had erger verwacht.

�Is dat alles?� vroeg hij. �Ik ben druk bezig.�

�Nee,� zei ze. �Dat is niet alles.�

Hij legde zijn sigaar in een asbak, precies evenwijdig aan een pen en een rood potlood die voor hem lagen. Zijn ogen bleven op de sigaar gericht, alsof hij die graag in alle rust wilde oproken. Haar vader had een ordelijke geest en daarom deed hij dit werk. Valenina wist niet precies wat hij als minister deed, maar ze wist wel dat het iets met financi�n te maken had. Ze had zich hem vaak voorgesteld in zijn kantoor op de kanselarij, bezig het geld van de tsaar te tellen, in hoge stapels roebels tot aan het plafond.

Ten slotte kreeg hij genoeg van haar stilzwijgen en keek op.

�Wat is er nog meer?� vroeg hij, enigszins ongeduldig. �Ik heb werk te doen.�

�Papa, ik wil niet meer naar school terug als het nieuwe trimester begint.�

Hij keek haar verbaasd aan. Zonder een greintje van de woede die ze had verwacht. Hij glimlachte.

�Ik hoop dat je het goedvindt, papa,� voegde ze er snel aan toe.

�Ik vind het inderdaad goed. Je moeder en ik hebben de situatie besproken en we zijn ervan overtuigd dat onderwijs niets meer voor je kan doen. Het wordt tijd om over je toekomst na te denken.�

Hij was maar heel klein, die eerste steek van onbehagen. Ze sloeg er geen acht op.

�Daar ben ik het mee eens, papa. Ik ben erg blij dat jij er ook zo over denkt. Ik heb ook plannen gemaakt en ik heb een idee.�

Hij leunde achterover in zijn stoel en pakte voldaan de sigaar van zijn bureau. Hij deed het bandje eraf, knipte een stukje van het ene uiteinde en rook aan de geurige bladeren voordat hij hem omslachtig opstak. Ze had het gevoel dat hij al iets wilde vieren.

�Zo, Valentina,� zei hij. �Ik ben blij dat we het eens zijn. Nu ben je weer een goede dochter.�

Ze merkte de toevoeging van het woord �nu� op. Maar toch. Het was een eerste stap.

Hij knikte voldaan naar haar en ze probeerde dit moment vast te houden, het niet door haar vingers te laten glippen. �Dit idee van jou, heb je het met je moeder besproken?�

�Nog niet, papa. Ik wilde het eerst met jou bespreken.�

�Dwaas meisje.� Hij glimlachte en blies een kronkelige sliert rook in haar richting. �Dacht je nou echt dat ik me met jurken ga bemoeien?�

�Jurken?�

�Ja, de jurken waarover jij een idee hebt. Je moet ze met je moeder bespreken. Moeders zijn degenen die over zulke dingen gaan.�

Ze haalde snel adem, proefde de rook. �Papa, ik heb geen jurken genoemd.�

�Nou, maak je maar geen zorgen, ik weet zeker dat je moeder daar met jou over zal willen praten.� Hij knikte toegeeflijk. �Ik weet hoe dames zijn, wanneer het op jurken aankomt.�

Hij stond op uit zijn stoel en marcheerde de kamer door, met zijn pandjesjas strak over zijn dikke buik gespannen. Hij maakte veel lawaai: zijn mouwen ritselden, zijn voeten stampten op de gewreven vloerplanken, zijn vingers trommelden op het voorpand van zijn overhemd. Ze herkende dit als teken dat hij uitermate in zijn sas was. Wat was hier aan de hand? Dit gesprek ging helemaal niet goed.

�Ik heb maar een paar jurken nodig,� verklaarde ze behoedzaam.

�Nee liefje. Als jij een goede partij zoekt, zul je minstens dertig of veertig jurken nodig hebben, lijkt me. Maar laat dat maar allemaal aan je moeder over. Het belangrijkste is dat het besluit is genomen en dat we al een lijst hebben opgesteld van namen die je kunt overwegen.�

�Papa, wat bedoel je, met een goede partij zoeken?�

�Een man aan de haak slaan, natuurlijk.�

�Een man?� Haar handen vielen van haar schoot.

�Ja liefje. Daar hebben we het toch zeker over? Van school gaan en een man zoeken.� Hij trok zichtbaar voldaan aan zijn sigaar en tikte wat losse sliertjes tabak van zijn overhemd. �Je wordt binnenkort achttien, Valentina. Tijd om je verantwoordelijk te gaan gedragen. Zoek dit seizoen een geschikte man en ga trouwen. Er zijn voldoende voortreffelijke officieren uit prima families.�

�Ik ga niet trouwen, papa.�

�Nu even geen onzin, Valentina. Waar heb je het over?�

�Ik ga niet trouwen.�

�En je zei zojuist dat je eraan toe was om je toekomst te plannen.�

�Ja, maar niet als vrouw van iemand.�

�Wat kun je dan anders, in hemelsnaam? Je moeder en ik�� Hij zweeg, alsof hem een onwelkome gedachte inviel. Hij leek midden in de kamer op te zwellen in zijn kleren, en de aderen op zijn wangen vulden zich met bloed. �Wat is dit idee dat jij voor je toekomst hebt?�

Ze stond op en keek hem aan. �Papa, dat wilde ik je juist komen vertellen. Ik wil verpleegster worden.�

Ze dwongen haar te gaan zitten. Niet in de studeerkamer. Niet in de salon, waar serieuze gesprekken meestal plaatsvonden. Haar ouders gingen met haar naar de muziekkamer, de kamer waarin ze zoveel jaren haar hoop had gevoed. Ze lieten haar zitten op de pianokruk met zijn zitting met kwastjes waaraan ze had geplukt en gefriemeld als de muziek niet klonk zoals zij dat wilde. Haar moeder nam een stoel bij het raam. Hoewel haar gezicht zoals altijd onder controle was, hield ze een opgepropte zakdoek in haar ene hand. Het zwijgen van haar moeder was bijna erger dan de uitbarsting van haar vader.

�Valentina,� zei hij ernstig, �je moet dit onaangename plan onmiddellijk uit je hoofd zetten. Het verbaast me dat je er zelfs maar ��n moment serieus over hebt gedacht. Kijk naar de opvoeding die je hebt gekregen, de muzieklessen. Denk eens aan wat dit alles ons heeft gekost.�

Hij stapte geagiteerd voor haar heen en weer, zodat de rand van zijn jas wapperde. Ze wilde een hand uitsteken om die jas tot bedaren te brengen. Om hem tot bedaren te brengen.

�Probeer alsjeblieft het te begrijpen, papa. Ik kan vier talen spreken en ik kan pianospelen en ik kan netjes lopen. En wat doe ik daar verder mee?�

�Je kunt er een goed huwelijk mee sluiten. Dat is iets waarop alle jongedames worden voorbereid.�

�Het spijt me, papa. Ik heb je al gezegd dat ik niet wil trouwen.�

De wanhopige manier waarop haar moeder naar adem snakte werd Valentina te machtig. Ze draaide zich om naar de piano, met haar rug naar hen toe, en ze deed de klep open. Haar vingers zochten een zacht akkoord en gingen toen over naar een ander akkoord, en als altijd kalmeerde de klank van de noten haar. Het beven in haar borst werd minder. Ze speelde nog een passage uit een stuk van Chopin en zag in een flits weer de Viking met het vurige haar voor zich. Achter haar was alle beweging opgehouden en ze stelde zich de blikken voor die haar ouders met elkaar wisselden.

�Je speelt goed, Valentina.�

�Dank je, mama.�

�Iedere man zou trots zijn om jou zijn gasten na het diner met een stuk van Beethoven of Tsjaikovski te laten verrassen.�

Valentina sloeg haar vingers stijf ineen om ze van de toetsen weg te houden. �Ik wil verpleegster worden.� Ze sprak rustig, geduldig. �Ik wil voor Katja zorgen. Zuster Sonja zal niet voor eeuwig bij ons zijn.�

Er ging een zucht door de kamer en opeens stond haar vaders lange, donkere gestalte pal achter haar. Zijn hand streelde haar haar en bleef op haar schouder liggen. Ze verroerde zich niet. Hij had haar in geen halfjaar meer aangeraakt, sinds die bom op Tesovo, en ze vreesde dat als ze ook maar een spier bewoog, hij zich zou terugtrekken en haar opnieuw in geen halfjaar aan zou raken.

�Valentina, luister, mijn lieve kind. Je weet dat ik het beste voor je wil. Verplegen is een akelig vak, vol hoeren en alcoholisten. Het is geen passend werk voor een beschaafde jongedame.�

�Luister naar je vader,� zei haar moeder zacht.

�Ze hebben luizen. Ze hebben ziekten.� Haar vader sprak het woord ziekten zo uit dat duidelijk was dat hij niet alleen op pokken en tyfus doelde.

�Maar zuster Sonja is geen hoer of alcoholiste,� merkte Valentina op. �Zij heeft geen ziekte. Ze is een fatsoenlijke vrouw.�

Zijn hand verstevigde zijn greep op haar schouder en ze voelde dat hij daarmee de greep op haar gedachten wilde verstevigen. �Er is een andere manier,� zei hij, �waarop je Katja kunt helpen. Een betere manier om het bij haar goed te maken.�

�Hoe?�

�Het is niet moeilijk.�

�Wat is het, papa? Wat kan ik doen?�

�Een goed huwelijk sluiten.�

Ze draaide zich weer om naar de piano, terwijl de teleurstelling haar een prop in de keel bezorgde. Ze wilde haar vader niet dwarsbomen.

�Je hebt me gehoord, Valentina.� Zijn stem steeg. �Verdomme, meisje, je moet een goed huwelijk sluiten. Je moet nu trouwen. Ik sta erop. Omwille van de naam Ivanov.�

7

�Uitbuiting! Ontbering! Honger!�

Michail Sergejev was goed. Hij wist hoe je een menigte moest bewerken, hoe je bij mannen emoties moest oproepen en vuur in hun lege buik moest brengen. Arkin bekeek de bijeenkomst van vanavond met voldoening. De meesten van hen waren boeren, net als hij, eenvoudige arbeiders die uit de landelijke provincies waren gekomen om werk te zoeken in de fabrieken van Sint-Petersburg. De meesten konden niet lezen. Slechts enkelen konden hun naam schrijven. Wonderlijk genoeg stemde dat feit Arkin nog treuriger dan de vreselijke omstandigheden waaronder ze in de fabrieken moesten werken. Het besef dat de geest van de massa opzettelijk werd beknot door hun onderwijs te onthouden, was in zijn ogen de grootste onrechtvaardigheid van alles. Het was een vorm van onderdrukking die moest worden verdelgd.

Dit was de reden waarom hij geloofde in Leon Trotski�s theorie van de voortdurende revolutie. Hij was met Sergejev naar een bijeenkomst geweest om Trotski te horen spreken, en ze waren zo diep onder de indruk geweest van deze man vol visie, met zijn wilde bos haar en immer fonkelende brillenglazen, dat ze de hele nacht op straat waren blijven lopen, niet in staat tot rust te komen. Hij had hun een nieuwe wereld getoond. Een wereld waarin gerechtigheid en gelijkheid geen lege woorden waren maar het warm kloppende hart van ieder mens vormden. Vanaf dat moment waren ze anderen voor de socialistische zaak gaan winnen.

�Mannen van Rusland.� Sergejev was hartstochtelijk in zijn aanmoediging. �We moeten zelf voor onze rechten strijden. De ijzeren vuist van de tsaar moet� � hij zweeg even en keek de zaal in naar zijn gehoor � �m��t worden omvergeworpen.�

Kreten van instemming.

�Ze hebben ons de Doema gegeven om ons de mond te snoeren.� Sergejev sprak de woorden spottend uit. �Maar premier Stolypin behandelt de Doema vol minachting. In plaats van achting legt hij Stolypin-stropdassen, de strop van de beul, op iedere dissident.� Sergejev rukte aan zijn eigen das alsof hij door een touw werd gewurgd, en de menigte juichte. Arkin liet zijn stem ook klinken.

�Kan het Stolypin iets schelen dat er voor jullie kinderen geen brood op de tafel is?�

�Nee! Njet! Nee!�

�Kan het Stolypin wat schelen dat jullie worden gedwongen te werken onder omstandigheden waarvoor een hond zelfs zijn poot zou afbijten om eraan te ontsnappen?�

�Nee! Nee!�

�Kan het Stolypin wat schelen dat��

�Kameraad Sergejev!� Deze schreeuw kwam van een kleine man die was gaan staan, met een sigaret die in zijn mondhoek bungelde.

�Ga zitten!� riep iemand.

Sergejev stak een hand op teneinde om stilte te vragen. �Spreek, kameraad. Iedereen heeft het recht te worden gehoord.�

�Kameraden,� zei de man, en hij verhief zijn stem. �Dit gepraat zal nergens toe leiden. We kunnen de vijand niet bestrijden, we moeten een verdrag met hem sluiten. De Doema was pas een eerste stap. We zijn voortdurend bezig om argumenten voor meer concessies aan te dragen. Aleksander Koetsjkov, de leider van de oktobristen in de Doema, is hard aan het werk om een overeenkomst te bereiken over betere omstandigheden in de mijnen van��

�Aleksander Koetsjkov,� bulderde Sergejev, �is niets meer dan een instrument van de tirannie.�

Dit vond instemming bij de menigte. �Da! Ja!�

Sergejev richtte zich op in zijn volle lengte. �Het enige antwoord is dat de arbeiders de macht grijpen. Kracht aan de vakbonden!�

Een daverend applaus. Schreeuwende stemmen. Handen die duwden en trokken in de richting van de indringer in hun midden, tot hij vloekte dat ze als het zo doorging allemaal een stropdas van Stolypin zouden dragen, waarna hij onverrichter zake de zaal verliet.

�De macht aan de arbeiders!� brulde Sergejev.

Arkin stond tegen de muur geleund. Hij stak een sigaret op en knikte. Een dictatuur van het proletariaat, had Leon Trotski het genoemd. Het zou een bittere en bloedige strijd worden, maar het ging ervan komen. De vraag was alleen wanneer.

De priester was slim, daar was geen twijfel over mogelijk. Vader Morozov begreep de mensen. Hij lokte de lege magen de kerkzaal binnen met een kookpot vol stevige warme soep. Geen vlees uiteraard, alleen groenten, maar ze waren deerniswekkend dankbaar en het voedde meer dan alleen hun lichaam, het voedde hun woede, woede dat ze gereduceerd waren tot zoiets. Het wakkerde hun besef van onrechtvaardigheid aan, zelfs nog voor ze de zaal in werden gestuurd voor de toespraak van Sergejev. Het enige probleem met vader Morozov was dat hij in God geloofde en in de liefde van God voor de hele mensheid, wat voor ellendig exemplaar van het menselijk ras een persoon ook mocht zijn. Dat gaf wel eens problemen.

De priester stond als een kraai achter zijn kookpot met dampende soep, die hij in ge�mailleerde bekers schepte, terwijl hij luisterde naar de mensen die hun hart uitstortten, waarna hij een woord van begrip of troost bood. Hij werd nooit moe, was altijd dezelfde, een lange, geduldige gestalte in grofgeweven zwart, enigszins krom en met een dikke baard. Waarschijnlijk was hij niet ouder dan veertig, maar hij leek veel ouder, zijn haar werd al grijs. Misschien was dit het gevolg van al die jaren het verdriet van anderen aanhoren, of misschien was het het verlies van zijn vrouw.

Arkin stond naast vader Morozov, wachtend op een korte onderbreking in de stroom hongerigen.

�Vader, we hebben de spullen.�

�Hier?�

�Beneden. Kom erheen als u klaar bent.�

De priester knikte en glimlachte minzaam naar de volgende man in de rij. Arkin bewonderde hem om zijn kalmte. Niemand wist hoezeer hij zich bezighield met de dood.

Het maken van bommen was een precisiewerkje. Vader Morozov bezat de hersens, hij was degene met de plannen. Michail Sergejev was de leverancier van de noodzakelijke spullen, zonder vragen te stellen. En Arkin leverde de handen. Geen van de anderen wilde explosieven aanraken.

De drie mannen werkten goed samen, maar vandaag merkte Arkin dat zijn kameraad Sergejev rusteloos was. Hij stond voortdurend op van de tafel waaraan Arkin zat te werken en hij irriteerde hem tot Arkin zijn tang neerlegde. De kamer in het souterrain was zo koud dat hun adem elke keer dat ze spraken opkrulde als rook, en Arkin maakte zich zorgen dat de geligniet zou stollen als de temperatuur te laag werd. Hij keek naar Sergejev. Zijn jasje was smerig en zat vol gaten, zijn sjaal was zo vettig en zo vaak om zijn nek gedraaid dat hij leek op een dikke slang die in slaap was gevallen.

�Wat is er, kameraad?� vroeg Arkin. �Je hebt vandaag een goede toespraak gehouden. Je hoort tevreden te zijn.�

Sergejev prutste met het sigarettenpakje in zijn handen, en de Machorka-tabak rook goedkoop en vies in de benauwde ruimte. Arkin had hem verboden te roken in de buurt van de slaghoedjes. Er lagen twee van die hoedjes voor hem op de tafel en zijn ogen werden ernaartoe getrokken. Het waren dunne koperen pijpjes die een kleine hoeveelheid knalkwik bevatten. Uiterst explosief. Arkin hanteerde ze altijd met ontzag, maar hij legde er graag ��n dwars in zijn hand, schijnbaar even onschuldig als een sigaret van Sergejev. Zoveel kracht in zijn hand � daar ging zijn hart sneller van kloppen.

Hij was verbaasd geweest hoe eenvoudig het was om dingen over explosieven te weten te komen. In de bibliotheek van Sint-Petersburg had hij de geniale uitvinding van Alfred Nobel bestudeerd, zodat hij meer begreep van de vijf ruw gevormde staafjes grijze geligniet die voor hem op de tafel bijeen lagen. Geligniet was een explosief mengsel van nitroglycerine, schietkatoen, houtpulp en kaliumnitraat. Twaalf procent krachtiger dan dynamiet. Dermo! Dat was sterk. En het mengsel was ongevoelig voor vocht en produceerde geen giftige damp wanneer het werd gedetoneerd. Hij vouwde zijn hand om een staafje, voelde het koude, glibberige oppervlak tegen zijn huid. Alfred Nobel, vond hij, was een uitzonderlijk mens. Wie anders kon zoveel vernietigingskracht op de wereld brengen en toch nog rustig in zijn graf slapen?

�Kameraad,� zei Sergejev, �het spijt me, maar ik moet nu gaan.�

Arkin trok een wenkbrauw op. �Wat is er aan de hand? Je wordt toch niet zenuwachtig, h�?�

�Nee. Het gaat om mijn vrouw. Onze baby kan elk moment komen, maar ze werkt nog steeds in de lijmfabriek. Daar wordt ze misselijk van.�

�Ach, je gezin.�

�Dat moet je zo niet zeggen.�

Arkin glimlachte. �Sergejev, de dag zal komen dat gezinnen begrippen uit het verleden zijn.� Hij keek even naar de priester. �Net als godsdienst. Opium voor het volk, zoals Karl Marx heeft gezegd. De enige prioriteit zal de staat zijn. Als je het volmaakte staatssysteem hebt, zul je een tevreden bevolking hebben. De staat m��t voor het gezin komen. De staat zal ons gezin worden.�

�Ik ben het daar natuurlijk wel mee eens,� zei Sergejev, ongemakkelijk zijn schouders ophalend. �Maar niet vanavond.� Hij stond op en liep naar de deur. �Blaas jezelf niet op,� lachte hij, en hij vertrok snel voordat de anderen bezwaar konden maken.

Arkin en vader Morozov keerden terug naar de tafel.

�Hij is een goed mens,� zei Morozov.

�Hij is een opzwepend spreker en hij is de zaak toegedaan,� beaamde Arkin terwijl hij een veiligheidslont in het open uiteinde van het slaghoedje schoof. Met de tang kneep hij de randen er voorzichtig omheen. Kneep hij te hard, dan zou alles ontploffen. �Maar hij is niet in staat om te doden.�

�Jij wel?� vroeg de priester.

�Ik zal doen wat ik moet doen.�

�Zelfs werken voor een familie die je verafschuwt? Voor minister Ivanov?�

�Ja, eerwaarde. Ik werk voor die parasiet en ja, ik bespioneer hem. Net als u doe ik alles wat onze zaak van me vraagt. Ivanov heeft dertig bedienden om slechts vier luie mensen in de watten te leggen. Als alle bedienden van Petersburg werden vrijgelaten om aan iets nuttigs te werken, wat een andere stad zouden we dan hebben.�

�Heb je dit aan de Ivanovs voorgesteld?� vroeg Morozov minzaam.

De ironie hiervan ontging Arkin niet. Hij lachte, bond een stuk ijzerdraad rond de staafjes geligniet, met de twee slaghoedjes in het midden. Hij mat de lont af. Deze bestond uit een stuk katoendraad dat rond een kern van fijn buskruit was gewikkeld, en dit geheel was bestreken met witte vernis om het tegen vocht te beschermen. Dit soort lont brandde langzaam, zestig centimeter per minuut. Dat bood tijd om te ontkomen. Hij knipte een stuk van ��n meter twintig af.

Zijn hartslag was rustig, en dat deed hem plezier. Vader Morozov sprak een gebed uit over de bom en maakte er een kruisteken boven. Dat deed hij altijd.

Voordat ze doodden.

Jens trok nog dieper de duisternis in. De geluiden in de tunnel waren oorverdovend, maar toch kwam hij regelmatig hierbeneden. Hij moest in de rioolbuizen afdalen om zich ervan te vergewissen dat het werk snel genoeg vorderde, om te controleren of de opzichters de mannen lieten graven langs de lijnen die hij had uitgezet.

De lucht werd benauwder en hij moest zich bukken onder het lage plafond. Er drupte water op zijn schouders. De sterke zaklantaarn in zijn hand wierp een cirkel van licht op de gewelfde muren zodat hij het metselwerk zorgvuldig kon inspecteren en om de paar stappen stond hij stil om het aan te raken. Zijn ogen waren niet genoeg � hij had zijn vingers ook nodig.

Er klonk geratel van verderop. Onder zijn voeten liepen de rails voor de karren waarmee de uitgegraven grond en stenen werden afgevoerd en hij voelde ze trillen.

�Wagen!� riep hij luid.

De drie mannen achter hem sprongen opzij en drukten zich met hun rug tegen de tunnelwand. Het lawaai van de kar was oorverdovend toen hij passeerde, hoog opgetast met puin. De twee duwers die zich uit alle macht inspanden om de kar in beweging te houden, waren gehuld in anonieme overalls en droegen een doek over het hoofd tegen het steeds druppelende water. Hun gezicht was zwart van het vuil. Het hadden mannen kunnen zijn, maar het waren vrouwen. De mannen deden het graafwerk.

�Lijn vrij,� schreeuwde hij.

Maar hij had iets onregelmatigs in de beweging van de kar gezien. Hij liep naar de plek, schopte tegen een rail en voelde die bewegen. Hij richtte zich tot een van de mannen. �Zorg dat die wordt vastgezet. Ik wil geen ongelukken.�

Hij was ziek van ongelukken, ziek tot in het diepst van zijn ziel. Het was de duisternis, daardoor zagen de arbeiders niets. De ploegendiensten duurden te lang, de gereedschappen waren te bot, het loon te laag.

En hij was degene die ze de schuld gaven.

Het bloed maakte alles glibberig. Jens hield de man met botte kracht in de stoel gedrukt. Hij sloot zijn oren voor de kreten van pijn en negeerde de vloeken. Hij hield ��n arm strak om de borst van de man, zodat hij hem van achteren tegen de zitting duwde, en met zijn andere vuist hield hij de elleboog vast, om deze stil te houden. De man kromde zijn lichaam van pijn en rukte zijn hoofd achterover, zodat hij ermee tegen Jens� kaak sloeg.

�Houd hem vast,� drong doktor Fedorin aan.

Met een laatste ruk, die een nieuwe brul van pijn veroorzaakte, richtte Fedorin zich op. Zijn handen waren rood. Zijn gezicht glom van het zweet en er liep een streep bloed over zijn voorhoofd, waar hij met zijn hand had geveegd.

�Dit is het beste wat ik kan doen, Sergejev.�

De man staarde met wazige ogen naar zijn verbrijzelde onderarm en kreunde. De beenderen waren nog zichtbaar door het aangekoekte bloed, maar er staken niet langer rafelige punten alle kanten uit. Jens voelde hoe Sergejevs borst begon te schokken. Hij liet hem los.

Hij legde een hand op de schouder van de tunnelgraver. �De dokter heeft prima werk geleverd.� Prima werk? Hoe durfde hij zo�n verminkte chaos �prima werk� te noemen? Hij wist dat Fedorin al het mogelijke had gedaan, maar waar moest deze man in godsnaam nu van gaan leven?

�Geef hem nog wat morfine,� zei Jens.

�Wat heb ik nou aan morfine?� kreunde Sergejev. �Ik kan niet meer werken.� Toch accepteerde hij een paar druppels op een lepel toen die hem werden aangeboden.

�Het geneest wel,� verzekerde Fedorin hem. �Hij zal misschien niet zo sterk en recht zijn als eerst, maar hij zal genezen. Je bent jong genoeg om snel te helen.�

Hij begon de arm schoon te maken met gekookt water en jodium, en hechtte daarna de wonden terwijl Jens op de binnenkant van de elleboog van de man bleef drukken om het bloedverlies te beperken. Toen er schone watten, verband en een spalk waren aangebracht en Sergejevs arm in een mitella was gehangen, haalde Jens een fles cognac uit de la van de tafel die dienstdeed als zijn bureau. Ze zaten in de houten keet die als zijn kantoor fungeerde. Hij schonk drie blikken kroezen in.

�Alsjeblieft. Giet dit naar binnen.�

Hij duwde er ��n in de goede hand van Sergejev en gaf er ��n aan de dokter. Dokter Fedorin goot de helft van de drank in ��n teug naar binnen en begon zijn handen te boenen met de rest ervan, boven een kom, met de mouwen van zijn overhemd tot over zijn ellebogen opgerold. Jens wist dat deze ongelukken niet hoorden te gebeuren. Ergens liep iemand de kantjes ervanaf. Hij schonk de graver nog een cognac in en nu het ergste voorbij was, begon de grauwe kleur van de man weg te trekken.

�Spasibo, direktor Friis.� Hij hief zijn beker naar Jens en Fedorin. �Spasibo.�

�Sergejev, hier heb je geld voor een drozjki naar huis.� Jens gaf hem een stapeltje bankbiljetten uit de la. �Neem dit mee en geef je gezin te eten.�

De man zette de kroes neer en nam het geld aan. Zijn vingers grepen het stevig vast, zodat er bloed op de biljetten werd gesmeerd, maar het was een ongemakkelijk moment. Jens legde zijn hand weer op de schouder van de man. �Je bent een goede werker, Sergejev. Ik heb je hier weer nodig als je arm is genezen.�

De graver bekeek de roebels in zijn hand. �Houdt u mijn baan voor me open?�

�Ja, dat zal ik doen.�

�Dat zal de voorman niet leuk vinden.�

�De voorman zal doen wat ik zeg.�

De man glimlachte flauw. �Da. Uiteraard.�

Jens voelde opnieuw die spanning ontstaan. �Ga naar huis,� zei hij. �Ga naar huis en zorg dat je beter wordt.�

�Het verband zal wel moeten worden verschoond,� zei Fedorin.

Sergejev staarde nog steeds naar het geld. �Ik kan u niet betalen, doktor.�

Fedorin keek even naar Jens. �Je direktor is zo goed om die kosten te regelen.�

Langzaam keek de man op. �Direktor, zeg eens, bent u van plan persoonlijk te betalen voor iedere man die hier in de tunnel een dokter nodig heeft? Bent u van plan de baan open te houden van iedere tunnelgraver die gewond raakt? Van iedere fabrieksarbeider in Petersburg? Zelfs voor mannen als ik, die nu een manke arm zullen hebben?�

Jens greep de man bij zijn goede elleboog en hees hem uit de stoel. �Ga weg, Sergejev. Ga naar huis, naar je vrouw.�

Sergejev hield zijn rechterarm met zijn linkerarm vast terwijl hij naar de deur liep.

�Wat ik in deze tunnels doe,� zei Jens scherp, �is mijn zaak.�

Sergejev draaide zich abrupt om en richtte zijn ogen eerst op Jens en toen op Fedorin. �Niet zo lang meer,� zei hij zacht.

�Hij had wel wat dankbaarder mogen zijn, die klootzak,� zei de dokter.

�Hij voelde zich vernederd. Hij had me het geld het liefst in mijn gezicht gesmeten. Wat hij wil is werken onder fatsoenlijke omstandigheden, geen liefdadigheid.�

�Jens, mijn goede vriend, soms denk ik dat jij de Russische ziel nog steeds niet begrijpt. Je Deense geest is te rationeel. De Russische ziel is dat niet.�

Jens glimlachte naar hem en hief zijn mok. �Za zdorovje! Gezondheid! Op de Russische ziel en de Russische geest. Mogen ze triomferen over de vijanden van de vooruitgang.�

�En dat zijn?�

�Zelfvoldaanheid en corruptie. Domheid en hebzucht.�

�Aha!� Fedorin sloeg Jens op de rug. �Dat mag ik wel.�

�Het probleem is dat niemand warmhartiger is dan een Rus, maar er is ook niemand zo wreed. In Rusland bestaat geen gulden middenweg, het is alles of niets. Neem nou tsaar Nicolaas. Hij gelooft dat hij door God op aarde is gezet om over Rusland te heersen, en hij is er zelfs van overtuigd dat God hem tekens zendt om hem te leiden. Hij heeft me erover verteld.�

�Hou toch op, vriend, je maakt het nog erger.�

�Hij loopt achter spirituele gidsen aan, zoals monsieur Philippe uit Lyon en Sint Serafin uit Sarov. En die walgelijke monnik, Grigori Raspoetin. De tsarina is helemaal in de ban van hem.�

�Ik heb me laten vertellen dat ze denkt dat de ziekte van haar zoon, tsarevitsj Aleksej, een vloek is van God en ze proberen die geheim te houden.�

�Hoe erg is die ziekte van hem?� vroeg Jens.

Fedorin schonk zich nog wat cognac in. �De zoon van de tsaar heeft bloederziekte. Daarom houden ze hem verborgen op Tsarskoje Selo.�

Jens probeerde zijn schrik te bedwingen. �Heeft hij hemofilie?�

�Da.�

�Die leven meestal niet lang, h�?�

�Meestal niet, nee.�

�God helpe Rusland.�

Fedorin sloeg zijn cognac naar binnen. �God helpe ons allen, beste vriend.�

Hij gaf hem een hand en verliet Jens� kantoor. Jens goot zijn eigen cognac over zijn bureau en poetste het bloed ermee van het hout. Wat Fedorin ook mocht zeggen, Jens voelde diepe verwantschap met de Russische ziel, met zijn donkere stemmingen van wanhoop. Hij was op zijn achttiende hiernaartoe gekomen om niet in de drukkerij van zijn vader te hoeven werken, en was werktuigbouwkunde in Sint-Petersburg gaan studeren. In de negen jaren dat hij hier was, was hij hartstochtelijk van Rusland gaan houden. Hij wilde niet dat het land door hebzucht op de knie�n werd gebracht.

�Wil je me dat eens even uitleggen, Friis?� droeg minister Davidov hem op.

De kaart van de stad lag voor de zes mannen uitgespreid. Jens stak een sigaret op en kneep zijn ogen samen tegen de rook, terwijl hij naar de gespannen gezichten rond de tafel keek. Andrej Davidov was een man wiens stem zelden luid klonk. Soms vergaten mensen hun mond te houden en naar hem te luisteren, maar Jens wist dat zulke mensen dwaas waren.

�Excellentie,� � Jens boog zich naar voren en pakte een ivoren aanwijsstok van de tafel � �laat me het u tonen.� Hij ging met de punt van de stok langs een van de lijnen die zigzag over de kaart liepen. �Deze blauwe lijn stelt de voltooide tunnels voor. Zie hoe ze bijeenkomen rond het centrale gedeelte van de paleizen.�

Davidov knikte. Zijn ogen stonden behoedzaam maar volgden de aanwijsstok aandachtig.

�Deze hier� � Jens wees naar een reeks groene lijnen � �vertegenwoordigen de tunnels in aanbouw.�

De minister fronste zijn borstelige wenkbrauwen en klikte het deksel van zijn horloge open en meteen weer met een scherpe klik dicht. �Hebben we er zoveel nodig?�

�Inderdaad, excellentie. Petersburg breidt zich jaarlijks uit, de bevolking neemt snel toe doordat steeds meer boeren van het land hierheen trekken om in onze nieuwe fabrieken te werken. Daarom betekent deze hier� � hij ging met de stok langs een dikke rode streep � �de geplande tunnels waaraan nog niet is begonnen.�

Er viel een zware stilte in de kamer terwijl Davidov de plattegrond bekeek. De stilte werd slechts verbroken door een snuif van Gosolev, die de gewoonte had snuiftabak te gebruiken. �Ik moet aan de kosten denken. Alles,� zei Davidov, �hangt af van de kosten.�

�We hebben in deze stad dringend behoefte aan een nieuw waterleidingennet en nieuwe riolering, excellentie. Onder de arbeidersbevolking van Petersburg heerst veel ziekte en diarree door het gebrek aan schoon water voor de hygi�ne. Hoe kunnen we de stad van sloppenwijken ontdoen zonder voldoende rioolbuizen en waterleidingen?�

�De kosten,� mompelde de minister opnieuw. �Vorig jaar hebben we fondsen van de Transsiberische Spoorweg moeten aanspreken om ergens de miljoenen roebels vandaan te halen voor dat verdomde standbeeld voor de vader van onze tsaar.�

�Excellentie,� zei Jens met een stem die niet luider was dan die van Davidov, �dit was ooit moerasland. Het loopt onder water. We moeten tijdens de bouw dag en nacht water uit de tunnels pompen. Op diverse plaatsen is het dak ingestort door�� Hij keek even met samengeknepen ogen naar Chrastsyn, verderop aan de tafel. �� door het gebrek aan houten steunbalken en een tekort aan lampen.�

�Je moet de armen niet in de watten willen leggen,� onderbrak Davidov hem.

�U hebt helemaal gelijk, excellentie,� stemde Chrastsyn in. �Ze werken beter als ze honger hebben.�

Jens keek van de een naar de ander en legde beide handen op de tafel, alsof hij hun woorden wilde verpletteren. �De mannen werken het beste,� verklaarde hij, �wanneer ze niet bang hoeven te zijn om elk moment de dood te vinden.� Hij haalde diep adem. �De tsaar heeft me gevraagd hem persoonlijk verslag uit te brengen van de vorderingen van dit schema voor waterleidingen. Het is iets wat hem na aan het hart ligt. Moet ik hem zeggen dat ik hierin word afgeremd door u, excellentie, en door jou, Chrastsyn?�

Davidov trok ��n zware wenkbrauw op. �Is dat waar? Heeft Zijne Majesteit je gevraagd hem verslag uit te brengen?�

�Ja,� loog Jens.

�Chrastsyn,� beval de minister, �laten we nog eens goed over die fondsen nadenken.�

Jens stak een nieuwe sigaret op. Hij zag tot zijn verbazing hoe rustig zijn handen waren. Hij had zojuist twee machtige vijanden gemaakt.

De gravin, die op het bed uitgestrekt lag, geurde naar rozenolie.

�Je bent vandaag heel prikkelbaar,� merkte Natalja Serova op. Ze nam een flinke pluk van Jens� rode haar in haar handen en draaide die zachtjes rond, net genoeg om aan zijn schedel te trekken. Soms dacht hij dat ze hem het liefst in kleine stukjes wilde scheuren zodat ze elk stukje in haar zak kon stoppen om hem volledig te bezitten.

�Ik ben niet prikkelbaar, Natalja. Ik ben ongeduldig.�

�Ongeduldig jegens wat?�

�Voor de veranderingen die moeten komen.�

�O Jens, begin daar alsjeblieft niet weer over.� Ze bukte zich en kuste zijn voorhoofd. �Zet voor ��n keer in je leven die zoemende Deense hersens van je eens stil.�

�Davidov probeert me eruit te werken,� zei hij.

�O lieve help, Jens, kun je nou echt niet gewoon doen wat die man vraagt?� Ze sloeg hem hard op zijn blote borst en duwde hem ruw weg. �Je weet toch dat hij Stolypin aan zijn kant heeft? Haal het niet in je hoofd om het tegen onze premier op te nemen.� Ze rolde dramatisch met haar ogen. �Want dat zul je verliezen.� Ze schoof over het grote bed bij hem vandaan en liet zich in de kussens zakken. �Ga me nou alsjeblieft niet vertellen dat je zo dom bent.�

Hij rekte zich uit en streelde haar voet. �Nee,� zei hij, �zo dom ben ik niet.�

�Stolypin is een natuurverschijnsel. Hij is een reus en hij raast als een storm over iedereen heen.�

�Inclusief tsaar Nicolaas zelf; die is bang voor hem. Net zoals hij bang was voor zijn eigen vader.� Jens ging zitten. �Ik heb mijn buik vol van politiek. Zeg eens, hoe gaat het met je zoon?�

�Met Aleksej gaat alles prima, dank je.�

Jens had al drie maanden een verhouding met de gravin gehad voor hij hoorde dat ze een zoon had. Ze had hem een keer bekend, na een middag van champagne, dat haar man, graaf Serov, niet de vader van de jongen was. Ze bekende dat ze een zwak had voor aanbidders met groene ogen en ze had als minnaar een zwierige legerofficier genomen, iemand met ogen in de kleur van absint. Hij was gesneuveld bij een veldslag in de bossen van Finland. Bij gravin Serova wist hij nooit of ze de waarheid sprak � hoewel dit kon verklaren waarom graaf Serov weinig aandacht aan de jongen besteedde. Alek sej was nu zes en Jens vond het leuk om hem mee uit rijden te nemen.

�Mijn nichtje Marja komt met Kerstmis bij me logeren,� vertelde ze hem terwijl ze met een vingernagel over zijn ruggengraat gleed. �Misschien vind je het leuk om haar nog eens te ontmoeten. Herinner je je het concert nog?�

Het concert stond Jens op slag weer helder voor de geest. De onvergetelijke muziek. De bos haar achter de piano, de enorme donkere ogen. De woede in die ogen, die specifiek op hem was gericht.

8

�Zuster Sonja, hoe is het eigenlijk?�

�Hoe is wat?�

�Om verpleegster te zijn. Altijd iemand te helpen.�

De vrouw keek haar met een vriendelijke blik onderzoekend aan. �Waarom vraag je dat?�

�Omdat ik me heb voorgenomen verpleegster te worden.�

�Verpleegster? Jij?� Zuster Sonja barstte in lachen uit en Valentina voelde dit als een klap in haar gezicht. De oudere vrouw zag haar blik en zweeg meteen. �Meen je dat echt?�

�Ja, ik meen het echt.�

�Heb je dat aan je vader en moeder verteld?�

Er viel een diepe stilte. Buiten in de tuin dwarrelden grote sneeuwvlokken omlaag, als witte appelbloesem.

�En? Wat vonden ze ervan?�

Valentina probeerde te lachen. �Papa dreigde me met de paardenzweep ervan langs te geven.�

�Valentina, je kunt geen verpleegster worden.�

�Waarom niet?�

�Omdat jij er niet voor in de wieg bent gelegd. Je bent te kwetsbaar. Jij zou wegteren en sterven in de rauwe werkelijkheid van een ziekenhuis. Dat zijn geen aangename plaatsen, dat verzeker ik je.�

�U hebt het overleefd.�

�Ik ben op een boerderij opgegroeid.�

Er was niets wat Valentina daarop kon zeggen. Ze inspecteerde haar handen, bekeek de palmen en de rechte vingers. Ze vond dat die er niet kwetsbaar of hulpeloos uitzagen. Ze leken sterk.

�Zuster,� zei ze, toen Sonja wilde vertrekken, �wilt u me dingen leren? Over verplegen, bedoel ik.�

De verpleegster schudde haar hoofd en haar ogen stonden zacht en treurig. �Njet, nee, malisjka. Ik kan jou geen dingen over verplegen leren. Op die manier zouden we allebei in de sneeuw met de paardenzweep krijgen.�

De deur ging zachtjes achter haar dicht. Valentina maakte haar lade open en pakte haar lijst.

�Spasibo, barysnja. Dank u, jonge meesteres.� Het keukenmeisje neeg keurig.

�Vrolijk kerstfeest, Sjastlivogo Rozjdestva, Alisa,� antwoordde Valentina.

Het was het jaarlijkse avondritueel met Kerstmis, waarbij iedere bediende van de familie Ivanov een cadeau kreeg. Er hingen feestelijke guirlandes van groene takken en er stond een vrolijk versierde kerstboom van de kerstbomenmarkt vlak bij Gostini Dvor. Valentina stond als eerste in de rij om snoep en zeep uit te delen, en iedereen een hand te geven. Naast haar stond haar moeder, met handschoenen aan en een starre glimlach op haar gezicht terwijl ze alle vrouwen een lap wollen stof gaf en de mannen een nieuw scheermes en een zakje tabak. Jelizaveta Ivanova stond erop dat haar mannelijke personeelsleden gladgeschoren waren, zelfs de tuinlieden. Haar vader stond met zijn rug naar de haard, de benen een eindje uit elkaar. Hij gaf ieder lid van zijn personeel een fluwelen zakje met munten. Valentina hoorde gerinkel wanneer ze in een uitgestoken hand vielen en ze was benieuwd hoeveel het zakje zou bevatten.

�Sjastlivogo Rozjdesta. Vrolijk kerstfeest, juffrouw Valentina.�

�Vrolijk kerstfeest, Arkin.�

Het was de chauffeur. Dit was de eerste keer dat ze hem zonder uniform zag. Hij droeg een keurig jasje en een schoon wit overhemd, en hij zag er slank en sportief uit. Een vastberaden gezicht. De vrijmoedige manier waarop hij haar aankeek maakte dat ze zich afvroeg wat er achter die koele grijze ogen van hem omging. Ze legde de belachelijke snoepjes en zeep in zijn smetteloze hand.

�Spasibo,� zei hij, maar de glimlach die hij haar schonk was niet helemaal de glimlach van een chauffeur.

�Arkin, je hebt laatst heel goed gereden, die keer dat we op Morskaja met de auto vast kwamen te zitten. Dank je wel.�

Hij leek op het punt te staan iets te zeggen, maar hij veranderde van gedachten en knikte eerbiedig.

�Waar is Liev Popkov vanavond?� vroeg ze. �Hij is niet hier.�

Zijn glimlach werd strak. �Popkov is bezet, geloof ik. De stallen.�

Ze fronste haar voorhoofd. �Is er een paard ziek?�

�Dat zult u hem moeten vragen, juffrouw Valentina.�

�Ik vraag het jou.�

Zijn blik bleef veel te lang op haar gericht om beleefd te kunnen zijn. �Ik geloof niet dat er een paard ziek is.�

�Liev? Is hij onwel?�

�Valentina, je houdt de rij op, liefje,� zei haar moeder resoluut. �Kom verder, Arkin.�

Hij liep onmiddellijk door om zijn volgende cadeau in ontvangst te nemen. Iets aan deze chauffeur, iets wat zorgvuldig onder dat beleefde uiterlijk werd verborgen, bezorgde Valentina een rilling over haar ruggengraat.

�Liev? Liev?�

Waar zat hij, verdorie?

�Liev Popkov!� riep ze weer door de stallen.

Ze vond hem. Met gesloten ogen, roerloze ledematen, uitgestrekt op zijn rug op een berg stro in een lege stal. Haar hart stond stil. Niet weer. Eerst zijn vader, Simeon, en nu Liev. Opnieuw de geur van bloed in haar neusgaten.

Ze begon te gillen.

�Hou in godsnaam op met die herrie, wil je? Je maakt de paarden verdomme aan het schrikken.�

Ze zweeg. Hapte naar lucht en staarde woedend naar Liev Popkov. Hij had ��n oog halfopen en keek haar misprijzend aan terwijl hij zijn oksel krabde.

�Jij stomme, onnozele kozak,� schreeuwde ze tegen hem. �Je hebt me de stuipen op het lijf gejaagd! Ik dacht dat je dood was.�

Zijn norse blik verdween. Hij mompelde iets onverstaanbaars en bracht een wodkafles naar zijn mond, waarbij hij straaltjes vloeistof in zijn hals en op het stro morste. De fles was bijna leeg.

�Liev, je bent dronken.�

�Natuurlijk ben ik dronken, verdomme.�

�Ik dacht dat ik bloed rook.�

�Jij denkt wel vaker iets.�

�Ik denk nu ook dat jij problemen kunt krijgen.�

Hij grijnsde naar haar, zodat zijn mond een donkere grot in de schemering leek. Hij leegde de fles in zijn mond.

�Liev! Niet doen!� berispte ze hem.

Hij wierp haar de lege fles toe, maar die kwam niet ver genoeg. �Waar ben jij zo bang voor?�

�Ik wil niet dat je met de zweep krijgt.�

�Poeh!�

Ze stak hem het pakje met snoep en zeep toe. Het voelde belachelijk. �Mijn vader heeft een echt cadeau voor je.�

Hij lachte, met een zware, diepe explosie die vanuit zijn borst kwam. �Hij heeft me dat al gegeven.�

�Het zakje met roebels?�

Hij kneep zijn ogen tot smalle spleetjes. �Njet, niet de roebels.�

�Wat dan? Het scheermes en de tabak?�

Bij wijze van antwoord ging de grote man opeens rechtop zitten, hevig wiebelend. Hij rukte zijn zwarte tuniek over zijn hoofd en onthulde daarmee een brede borst vol dikke, zwarte krullen. Valentina kon haar ogen er niet vanaf houden. Ze had nooit eerder een man halfnaakt gezien, niet van zo dichtbij.

�Je bent dronken,� zei ze weer, maar de woorden klonken niet fel meer. �Trek je kleren onmiddellijk aan, voordat je doodvriest.�

Ze had net zo goed niets kunnen zeggen. Hij wierp zijn tuniek opzij en draaide zich om in het stro, zodat hij op zijn buik lag.

�Liev!� Deze keer klonk het als een gesmoorde kreet. Ze sloeg een hand voor haar mond terwijl ze naar zijn rug keek.

De zware spieren waren gestreept. Er liepen rode striemen diagonaal overheen, zo gelijkvormig dat het leek of ze erop geschilderd waren. De verf was nog nat en glanzend. Ze liep langzaam de box in, waar ze zich naast hem op haar knie�n in het stro liet vallen. De striemen waren hier en daar heel diep, met rauwe, kapotte randen.

�Waarom?� fluisterde ze. Ze hoefde niet te vragen wie.

Popkov rolde opzij, greep zijn tuniek en trok die aan. Ze kon niet begrijpen dat hij zelfs maar kon bewegen met zo�n rug.

�Waarom heeft hij zoiets gedaan?� Ze voelde een intense schaamte om haar vader.

Popkov viste een andere fles onder het stro vandaan. Deze was vol. �Gisteren,� zei hij, �ben ik naar de kamer van je zusje gegaan toen de zuster er niet was.�

�O, Liev!�

Hij haalde zijn schouders op en goot nog meer alcohol in zijn keel. �Ik wilde haar een cadeautje geven voor Kerstmis, dat was alles.�

�Maar het is haar slaapkamer.�

�Ik ben er heel vaak binnen geweest om haar in en uit de rolstoel te tillen.�

�Maar nooit zonder dat zuster Sonja erbij was.�

Hij snoof smalend. �Njet. Je vader kwam binnen toen ik op het voeteneind van het bed met haar zat te praten. Dus heeft hij me met de zweep gegeven.�

Opeens begon ze hem te slaan. Haar vuisten timmerden op zijn borst, bonkten op zijn granieten spieren, en hij lachte.

�Jij stomme, onnozele pummel!� schreeuwde ze. �Jij achterlijke kozak, je bent gek. Je verdient het om met de zweep te krijgen.�

Hij greep haar bij de polsen en duwde haar de hals van de wodkafles in de hand.

�Hier, neem ook wat.�

Ze staarde naar de onschuldig uitziende drank, slaakte een diepe, beverige zucht en zette de fles aan haar lippen.

Valentina had het erg warm. Ze kon de nachtwind aan de houten wanden van de stal horen krabbelen. Er zweefde iets aangenaams in haar hoofd, iets met vleugels als een vlinder of een motje. Haar lippen leken niet langer van haar te zijn en krulden zich voortdurend tot glimlachen. Ze zat op de vloer, achterovergeleund tegen de zijkant van de box, met een berg stro om haar benen gestopt. Hoe was al die warmte in haar maag gekomen? Wanneer ze haar ogen dichtdeed hoorde ze een zoemend geluid in haar hoofd en ze voelde dat ze opzij dreigde te vallen.

�Valentina, je hebt genoeg gehad. Ga naar bed.� Popkov schopte haar, hij schoof met zijn laars over het stro en schopte haar tegen haar bovenbeen alsof ze een varken was. �Maak dat je hier wegkomt,� gromde hij.

�Wat heb je haar gegeven?�

�Wie gegeven?�

�Vertel op.�

�Een hoefijzer.� Hij zweeg en keek naar het stro. �Ik had hem opgepoetst en�� Ze kon horen dat hij zich geneerde. �En ik had er klimop en besjes doorheen gevlochten.�

Het leek Valentina het mooiste cadeau dat ze zich kon voorstellen. �Niets voor mij?� vroeg ze.

Hij keek met zijn zwarte ogen naar haar op. �Je hebt mijn wodka gekregen. Wat wil je nog meer?�

Ze lachte en voelde dat de wereld verward dreigde te raken, buiten haar bereik. �Mama en papa dwingen me om naar een kerstbal te gaan,� zei ze, en ze deed haar ogen dicht. De duisternis begon op alarmerende wijze om haar heen te draaien, dus dwong ze haar ogen weer open. Die akelige vent zat haar vol leedvermaak aan te kijken.

�Je bent dronken,� zei Popkov.

�Ga weg,� mompelde ze langzaam en met dubbele tong.

Het volgende ogenblik merkte ze dat ze door de lucht zweefde, met handen en voeten die gewichtloos waren. Toen ze moeizaam haar ogen een klein eindje opendeed, zag ze de duisternis rondtollen als stof.

�Liev, zet me neer.�

Hij negeerde haar.

Ze was zich er vaag van bewust dat ze via de personeelsingang het donkere huis werd binnengedragen, maar haar ogen vielen dicht en gingen pas open toen ze zonder enig vertoon van hoffelijkheid op haar bed werd gekieperd.

�Liev,� mompelde ze, terwijl ze probeerde te verhinderen dat het plafond al ronddraaiend op haar neer zou vallen, �ik geloof niet��

�Ga slapen,� gromde hij.

�Spasibo, Liev,� zei ze zacht. �Dank je wel.� Maar hij was de kamer al uit.

�Speel eens wat voor me.�

Katja zat in haar rolstoel, ze waren alleen in de muziekkamer. Valentina�s hoofd bonsde nog steeds, maar ze kon het nu tenminste ronddraaien zonder dat het dreigde eraf te vallen. Wodka, zwoer ze, zou haar hele leven niet meer over haar lippen komen. Ze verwenste Liev, verwenste de fles die hij had opengemaakt, verwenste de manier waarop hij de volgende dag de paarden naar buiten had gebracht, een vrolijk volksliedje fluitend, zonder ook maar iets wat wees op een hoofd dat op sterk water was gezet.

�Toe,� drong Katja aan, �speel alsjeblieft iets voor me.�

�Ik zal vandaag niet erg goed zijn,� mompelde Valentina, terwijl ze de klep van de vleugel opendeed. Alleen al de aanblik van de toetsen, keurig op een rij en rustig wachtend op haar vingers, maakte de spanning in haar binnenste minder.

Katja lachte. �Je bent altijd goed, Valentina. Zelfs als je zegt dat je slecht bent, ben je goed.�

Valentina haalde diep adem, zonder te weten wat ze zou gaan spelen, tot haar vingers de toetsen vonden. Toen klonken de openingsmaten van de �Nocturne in es-groot�, het stuk dat ze voor de Viking had gespeeld. Ze vergat direct de wereld om haar heen en tot haar verbazing speelde ze goed. Haar muziekleraar zou trots op haar zijn geweest, zoals ze de melodie perfect in balans bracht met de akkoorden in de linkerhand, waarbij ze in de rechterhand een zuiver legato cantabile produceerde en de muziek met elke hartenklop voelde stromen. Door haar longen. Over haar schouders. Omlaag naar haar polsen en vingers.

�Valentina.� Dit was haar moeder. Wanneer was ze de kamer binnengekomen? �Het is tijd om je te kleden voor het bal van vanavond,� zei Jelizaveta Ivanova. �We hadden afgesproken dat je zou gaan, weet je nog?�

Valentina�s handen verstarden boven de toetsen.

Nummer vijf op haar lijst: Mama gehoorzamen. �Ja mama, dat weet ik.�

Ze deed voorzichtig de klep van de piano dicht en liep naar een zilveren doosje op de tafel naast Katja�s stoel. Ze haalde er een koperen sleutel uit, liep terug naar de piano en deed hem op slot, waarna ze naar het raam liep. Ze deed het raam een eindje open en gooide de sleutel naar buiten, in de sneeuw. Zonder ��n woord te zeggen liep ze de kamer uit.

Het gezicht van Viktor Arkin was verwrongen. Het ene oog gleed weg in zijn haarlijn terwijl zijn mond was uitgerekt tot de grootte van een moersleutel. Heel even staarde hij naar zijn vervormde spiegelbeeld in het gewelfde oppervlak van de koperen koplamp van de Turicum, en hij vroeg zich af wat er nog meer in hem misvormd was, op een diepere plaats waar hij het niet kon zien. Het maakte hem ongerust dat hij zoveel van deze auto hield. Dat was gevaarlijk. Als je zoveel van iets of iemand hield, veroorzaakte dat een zwakke plek in je binnenste. Hij kon zich geen zwakke plekken veroorloven. Toch glimlachte hij voldaan naar de blauwe ronding van het voorste spatbord en haalde een doek over de sierlijke lijn.

�Er is bezoek voor je.�

Arkin keek om. De kozak stond in de deuropening. Hij keek geamuseerd. Geen goed teken.

�Waar?�

�Op het stalerf.�

Arkin vouwde zijn poetsdoek op en legde hem op een plank voor hij langs de kozak de garage uit liep naar het erf, waar de duisternis begon in te vallen en schaduwen als dode wezens op de keien legde. Aan de rechterzijde stonden de stallen en het koetshuis, recht voor hem waren een waterpomp en een trog, maar links was een poort naar een pad dat naar de voorzijde van het huis liep. Vlak naast de poort stond een jonge vrouw. Ze had een hoofddoek stevig onder haar kin vastgeknoopt tegen de ijzige wind en ze droeg een lange jas met riem die eruitzag alsof hij ooit van een man was geweest. Haar manier van doen was schichtig, met een verlegen houding van haar hoofd.

�Een vriendin van je?� lachte Popkov, en hij gebaarde naar zijn buik alsof deze een grote zwelling had.

De vrouw was hoogzwanger. Zelfs onder de jas was het zichtbaar.

�Ga jij nou maar een hoef poetsen of manen kammen of zo,� zei Arkin, en hij liep naar de vrouw toe. Hij begroette haar behoedzaam.

�Kan ik je helpen?� vroeg hij.

�Ik heb een boodschap. Van Michail Sergejev.�

Hij pakte haar onmiddellijk bij de arm. Die was mager en bood geen weerstand. Hij liep met haar de garage in, en nu ze uit de wind was, ontspande haar gezicht zich en glimlachte ze verlegen.

�Ik ben Larisa, de vrouw van Michail.�

Op dat moment gebeurde er iets met hem, knapte er iets in zijn binnenste. Alles wat hij in zijn hoofd zo netjes bij elkaar had gehouden, raakte opeens van zijn plaats. De manier waarop ze het zei, zo eenvoudig, zo trots. Ik ben Larisa, de vrouw van Michail. Met haar hand op haar dikke buik. Hij wist nog dat zijn moeder hetzelfde had gezegd. Ik ben Roza, de vrouw van Michail Arkin. Twee weken later waren zij en het ongeboren kind dood door bloedvergiftiging, omdat zijn vader geen geld had voor een dokter. Het gebeurde op zijn negende verjaardag.

Met een gevoel dat op pijn leek ontdekte hij hoe graag hij zelf een kind wilde, zelf een vrouw met een dikke buik wilde, ondanks alles wat hij tegen Sergejev had gezegd over gezinnen die een verschijnsel uit het verleden waren. Hij glimlachte naar haar, geschokt.

�Is er iets?� vroeg hij.

Ze knikte. Haar lippen waren bleek, ze had donkere kringen onder ogen die bezorgd stonden. �Het is Michail. Hij heeft vorige week een ongeluk gehad op zijn werk.�

�Erg?�

�Zijn arm is gebroken.�

Hij glimlachte geruststellend naar haar. �Het zal vast snel genezen,� zei hij. �Michail is sterk.�

Maar hij wist wat het voor hen betekende. Geen werk betekende geen geld. Voor het eten, voor de huur, voor de baby. Hij greep in zijn zak en haalde er zijn drie laatste sigaretten en wat munten uit. Het was alles wat hij had.

�Hier, geef dit aan je man.�

Ze liet hem alles in haar kleine hand leggen. �Kun je het missen?�

�Ga met hem naar de kerkzaal van vader Morozov. Er is daar warm eten.�

�Spasibo,� fluisterde ze. �Zijn baas heeft hem genoeg roebels gegeven om onze huur te betalen.�

�Dat is heel ongewoon. Wie is die man?�

�Direktor Friis.�

�Werk jij nog steeds in de lijmfabriek?�

Ze haalde haar schouders op. �Da. Ja.�

Hij voelde het vuur in zijn binnenste weer oplaaien, het vuur dat brandde om gerechtigheid te brengen in deze ellendige stad. E�n koperen koplamp, dat was alles wat ervoor nodig was. Hij kon het ding van de auto rukken en aan haar geven om te verkopen. Dat was voldoende om leven te geven aan de nieuwe baby, voldoende om te voorkomen dat de moedermelk opdroogde ten gevolge van honger.

�Hij maakt zich zorgen,� zei ze nerveus, �over� de klus die hij vanavond met jou moet doen.�

�Vertel Michail van mij dat hij zich geen zorgen moet maken. Ik regel het wel. Ga naar huis en rust wat. Eet iets.�

�Spasibo.�

�Veel succes met de baby.�

Ze glimlachte, een zachtmoedige, hoopvolle glimlach. Langzaam vertrok ze over de ongelijke keien, met de wiegelende gang van een dronken man of een zwangere vrouw. Arkin, die in de wind stond, keek haar na tot ze uit het zicht was verdwenen. Dus het moment was daar. Hij voelde een zenuw aan de rand van zijn kaak trillen, en hoezeer hij ook zijn best deed, hij kon het niet bedwingen.

Maar hij was klaar voor wat hij vanavond zou moeten doen.

9

Jens hield niet van dansen. Hij was naar dit verdomde bal gekomen om minister Davidov te pakken te krijgen, om geen enkele andere reden, maar tot dusver viel hij nergens te bekennen. Hij bleef een tijdje in de weelderige antichambres van het Anitsjkovpaleis, maar de marmeren zuilen en het overdadig vergulde lijstwerk waren niet echt ontspannend, dus vertrok hij naar een salon waar een kaartspel gaande was.

Na een uur volstond hij met het incasseren van een handvol roebels en wat promesses. Hij hield van gokken, maar het was iets waar hij voorzichtig mee was. Hij had gezien wat dat bij een man kon aanrichten. Hij had aan een kaarttafel gezeten met een speler die halverwege een spel een revolver tegen zijn slaap had gezet om zichzelf overhoop te schieten. En op het perron van een station had hij een keer een oude vriend omhelsd die voor tien jaar naar Siberi� werd gestuurd omdat hij deel had gehad aan een samenzwering � de man had alles op het spel gezet bij een intrige aan het hof om groothertog Vladimir uit de legerleiding te wippen. Hij had gegokt en verloren.

Ja, Jens gokte graag, maar hij koos er het juiste moment voor. Vanavond was zo�n avond.

�Friis, ik had niet verwacht je hier te zullen aantreffen.�

Jens was verbaasd dat Davidov hem in de menigte had opgespoord, maar het maakte de eerste stap veel gemakkelijker.

�Goedenavond, dobri vetsjer, excellentie.�

Ze begroetten elkaar met een formele hoofdknik, niet echt een buiging maar iets wat erbij in de buurt kwam. De minister was een zwaarmoedige man met borstelige wenkbrauwen die tot over zijn ogen omlaag schoven, en na de aanvaring bij de bespreking over de financiering van de tunnel was er iets koels in zijn manier van doen geslopen. Hij droeg een elegant rokkostuum met een stijf wit vest en witte boord, maar hij had de blik van een man die met zijn hoofd bij andere dingen is dan bij het zich amuseren. Toch waren zijn wangen blozend in plaats van het gebruikelijke asgrauw, en Jens vroeg zich af hoeveel goede Franse cognac hij al had genuttigd.

�Goedenavond, mevrouw.�

Jens boog zich over de hand van de vrouw van Andrej Davidov, een kleine vrouw van middelbare leeftijd in een knalpaarse avondjurk. Ze glimlachte veel, alsof ze het ernstige gezicht van haar man wilde compenseren.

�Wat een heerlijke avond,� zei ze stralend. �Lieve help, wat is het toch leuk als jullie heren er zo geweldig uitzien.�

Het wemelde er van de militairen in gala-uniform. Er stapten ingewikkelde tressen en kleurige schouderstrepen door de deftige zalen toen jonge soldaten wedijverden om het gewapper van de waaier van een van de jongedames aan te trekken. Bij sociale evenementen in Sint-Petersburg domineerden de legerofficieren altijd, schitterend in hun witte of blauwe of vuurrode uniform, waarbij de huzaren altijd het imposantst en het arrogantst waren. Het was het leger dat Rusland sterk had gemaakt, en dat lieten ze Sint-Petersburg nooit vergeten.

De ceremoniemeester, met een witte gepoederde pruik en een strakke rode kniebroek, tikte drie keer met zijn gouden staf op de marmeren trap om de zoveelste gast aan te kondigen.

�Danst u?� vroeg mevrouw Davidova aan Jens, met haar hoofd scheef als een hoopvolle mus.

Jens voelde de moed in zijn schoenen zinken. Hij keek even naar Davidov. �Ga je gang,� drong de minister aan. �Ik ben niet zo�n danser.�

�Het zou me een grote eer zijn, mevrouw,� antwoordde Jens met een galante buiging. Toen hij zijn arm aanbod om haar naar de dansvloer te leiden, zei hij terloops over zijn schouder: �Minister Davidov, ik wil u straks graag even spreken, als dat schikt.�

Davidov kneep zijn ogen samen, maar zijn vrouw kwetterde: �Uiteraard schikt dat, h� Andrej?�

Jens keek zijn danspartner met nieuw ontzag aan. Hij glimlachte. Zij glimlachte terug.

Ze dansten een mazurka. Het was zo�n energieke dans die hem de rillingen bezorgde, met een groep van acht paren die ingewikkeld door elkaar bewogen. Het vinden van het juiste pad tussen de glijdende stappen was erger dan met zijn paard in het donker de weg in het bos zoeken.

Hij concentreerde zich zo hevig op het snelle tempo dat hij bijna het paar donkerbruine ogen miste dat hem aanstaarde vanaf de andere kant van de zaal. Hij struikelde. Verontschuldigde zich bij zijn partner. Maar toen hij omkeek waren de donkere ogen verdwenen. Hij herinnerde zich een opvallende impressie van een lange, blanke hals, een verfijnde kaaklijn en een witte jurk met lange, witte handschoenen. Ze waren in de volle balzaal verdwenen, maar hij had die ogen herkend. En hij was van plan ze terug te vinden.

�Je kunt je de moeite besparen, Friis.�

�Minister Davidov, ik stel voor dat u luistert naar wat ik te zeggen heb.�

�Meer geld. Dat is alles wat je wilt. M�er fondsen voor die verdomde riolering.�

Jens glimlachte gespannen. �Ik ben hier niet om over riolering te praten.�

�Waarover dan wel?�

�Over grond.�

De minister zette zijn smalle borst uit. �Ik luister.�

�De bevolking van Petersburg neemt snel toe, zoals we allebei weten. Met als gevolg een ernstig tekort aan huizen. Dus stijgt de prijs van een huis of een appartement in de stad exorbitant.�

�Daar ben ik me van bewust.�

�Toch zijn er veel lege plekken. Restjes braakliggend land in de armere wijken en aan de rand van de stad, die voor een paar honderd roebel te bemachtigen zijn. Maar niemand wil ze.�

�Omdat ze in de achterbuurten liggen, verdomme.� Davidov blies luidruchtig een pluim sigarenrook uit. �Als jij met tien andere gezinnen in een smerig krot wilt wonen, moet je dat doen. Maar verwacht niet van anderen dat ze je zullen volgen.� Hij begon weg te lopen.

�Sommige van die gebieden zullen niet veel langer nog achterbuurten zijn.�

De minister bleef staan. Draaide zich om. En Jens begreep dat hij hem had.

�Mensen hebben altijd huizen nodig. Maar op dit moment willen de welgestelden alleen daar wonen waar winkels, restaurants en, nog belangrijker,� � hij zweeg, liet Davidov wachten � �moderne hygi�nische rioleringen en waterleidingen zijn.�

Hij zag de wenkbrauwen van de minister omhooggaan. �Ga door.�

�Moderne keukens. Moderne badkamers. Die worden mogelijk gemaakt door de tunnels die ik onder de stad bouw. En het betekent dat een lap grond die de ene dag niets waard is, de volgende dag een fortuin waard kan zijn.�

Davidovs dunne lippen strekten zich tot iets wat als glimlach was bedoeld. �Je hebt gelijk.� Hij trok peinzend aan zijn sigaar. �Verdomme, je hebt gelijk.�

�Wie is de persoon,� vroeg Jens zacht, �die bepaalt welke tunnels er in welk gebied worden gegraven? Wie is de persoon die weet welke lappen grond daardoor in waarde zullen stijgen?�

�Dat ben jij,� zei de minister op hese fluistertoon. �Klootzak.�

Jens vond haar.

De kroonluchters in de balzaal fonkelden in de hoge spiegels, veranderden ze in gouden werelden. De meisjes die hun eerste seizoen in de society van Sint-Petersburg hadden, waren in het wit gekleed. Als lelies, broos en ongerept. Ze stonden in kleine groepjes bij elkaar, met een voorzichtige glimlach. Ze friemelden nerveus aan hun lange witte handschoenen en staarden met hulpeloze ogen naar de jonge kerels die zich voor hen uitsloofden. De meisjes wier balboekje nog niet gevuld was met de namen van kapiteins en luitenants stonden dicht bij de ramen en waaierden zich loom toe, alsof het te warm was om te dansen.

Jens stak een Turkse sigaret op, leunde met een elleboog op een bronzen beeld van een halfnaakte speerwerper en keek naar haar. Ze danste. Het orkest ging van mazurka naar polka naar polonaise, en zij ging zonder pauze van blauw naar rood naar groen uniform. Hij zag dat ze nooit twee keer met dezelfde man danste. Ze bewoog zich goed, dat was het eerste wat hem opviel. De sierlijke houding van haar hoofd en schouders, niet stijf rechtop zoals sommige meisjes, maar in een soepele beweging op het ritme van de muziek. Haar ruggengraat deed hem denken aan die van een lenige jonge kat, glad en soepel, haar voeten waren mooi en licht.

�Ik zal je voorstellen als je dat wilt. Ik ken haar moeder.�

�Mevrouw Davidova,� zei hij toen ze weer naast hem opdook, �wat een genoegen u weer te zien.�

�Je stond naar haar te staren.� Ze tikte hem venijnig met het ivoren handvat van haar waaier op de arm. �Ze is te jong voor jou. Ik heb me laten vertellen dat jouw smaak meer naar oudere vrouwen uitgaat.�

Hij keek haar doordringend aan, schoof haar arm door de zijne en leidde haar voor een wals naar de dansvloer. �U danst goed,� zei hij toen ze door de zaal zweefden.

Er steeg een blos van blijdschap op naar haar wangen, via de zware ketting van parels en amethisten om haar hals. Haar vogeloogjes twinkelden naar hem op. �Ze ziet er niet gelukkig uit.�

�Dat was me nog niet opgevallen.�

�Leugenaar! Vraag haar eens ten dans.�

Hij merkte dat hij deze vrouw graag mocht. En ze had gelijk: het gezicht van het meisje vertoonde een ernstige trek die van partner tot partner nauwelijks varieerde. Ze leek te luisteren naar wat ze te zeggen hadden, maar ze voegde zelf weinig aan de conversatie toe. Slechts af en toe keek ze met haar grote bruine ogen even omhoog, plotseling belangstellend, alsof ze iets hadden gezegd wat haar belangstelling had gewekt. Jens merkte dat hij zich onwillekeurig afvroeg wat voor opmerking haar belangstelling zou wekken.

�Volgens mij wordt het tijd om hen te onderbreken,� zei hij zacht tegen mevrouw Davidova, �als u zeker weet dat u er geen bezwaar tegen heeft.�

�Helemaal niet. Het is eeuwen geleden dat ik het genoegen heb gehad met een knappe jonge officier te mogen walsen.� Ze wapperde vol verwachting met haar wimpers naar hem, zodat hij in de lach schoot.

Hij leidde haar naar waar het meisje in de armen van een luitenant bewoog, en mevrouw Davidova begon onmiddellijk met voorstellen.

�Mijn lieve meisje, dit is Jens Friis.� Mevrouw Davidova keek Jens geamuseerd aan. �Valentina is de dochter van mijn goede vriendin Jelizaveta Ivanova. Jullie twee hebben veel gemeen, geloof ik. Jullie zijn allebei enthousiaste� � ze aarzelde slechts een onderdeel van een seconde, en knikte even als een kleine mus � �bewonderaars van de sterrenhemel.�

Jens knipperde niet eens met zijn ogen.

�Het is zeldzaam,� zei hij met een galante buiging naar Valentina, �om een mede-enthousiasteling te vinden. Mag ik u een moment onderbreken? Om over sterren te praten, zoals u zult begrijpen.�

�Nou nee, ik wilde eigenlijk�� De jonge luitenant begon te weigeren, maar hij was geen partij voor mevrouw Davidova.

�Erg leuk om met u te dansen.� Ze stortte zich in zijn armen met de snelheid van een militaire aanval.

Er zat voor de luitenant niets anders op dan zijn partner te laten gaan. Jens stapte ertussen en voerde Valentina weg. Haar donkerbruine ogen schitterden van vrolijkheid en haar lippen welfden zich tot een verrukkelijke glimlach terwijl ze moeite had om zich te beheersen. Ze was zo licht in zijn armen dat het leek alsof hij sterrenstof vasthield.

�Sterren?� vroeg Valentina.

�Ja. De Gordel van Orion. De Grote Beer. De Poolster.�

Even bleef het stil.

�Is dat alles?� vroeg ze.

�Wil je nog meer? Je hebt ook nog de Reuzenhamer en Astralis Gigantis� Zo zou ik door kunnen gaan. Heel indrukwekkend allemaal.�

�Hoe kom je er zo bij dat ik ge�nteresseerd ben in sterren?�

Hij glimlachte plagerig, zich bewust van haar blik die op hem gericht was, met ��n wenkbrauw opgetrokken tot een delicate boog. �Ik wilde je iets vragen. Hoe moest ik me anders een weg banen door dit woud aan uniformen om je heen?�

Ze keek hem quasifronsend aan. �Zeg eens wat je wilde vragen?�

Hij werd serieus. �Waarom was je boos op me? Bij het concert, bedoel ik. Je keek me zo kwaad aan alsof ik de duivel op mijn schouder had zitten.�

Ze wierp haar hoofd achterover in een lach die zo ontspannen en natuurlijk klonk in deze onnatuurlijke wereld van juwelen en korsetten en stijve krulletjes, dat hij er volledig door werd verrast. Het was een heerlijk geluid. Vol en aanstekelijk. Hij draaide haar in een snelle bocht over de dansvloer. Van zo dichtbij kon hij zien dat haar ogen niet alleen bruin waren als ze lachte, maar goud en bruin, alsof degene die ze had geschilderd het penseel even in de verkeerde kleur had gedoopt. Zijn blik gleed naar de roomkleurige gladheid van haar hals.

�Het had niets te betekenen,� glimlachte ze. �Ik gedroeg me gewoon als een dwaas schoolmeisje.�

�En nu?�

�Nu ben ik niet meer boos op je. En ik ben ook geen schoolmeisje meer.�

�Wat ben je nu dan wel? Een van de debutantes van dit seizoen, die hier aan het hof een man proberen te��

�Ik ben hier omdat mijn ouders me hebben opgedragen hierheen te gaan.�

�Juist ja.�

Hij kon de plotselinge hitte in haar voelen, hoewel ze in haar gezicht elk spoor ervan wist te verbergen. Maar haar vingers die in de zijne lagen, verrieden haar. Hij liet haar rustig dansen, zonder verder nog vragen te stellen. Ze leek diep in de muziek op te gaan, te zweven op een manier die hij nooit eerder bij een danspartner had meegemaakt, alsof de muziek belangrijker was dan het gesprek. Hij voerde haar weg van het gedrang van zwierende lichamen, naar de deur van de balzaal, en zodra ze zag dat die binnen bereik was hoorde hij haar diep ademhalen, voelde hij dat haar ribben zich uitzetten onder zijn hand op haar rug. Hij voelde een wezen dat de vrijheid ruikt.

�Stel je het op prijs als ik je de Astralis Gigantis laat zien?� vroeg hij met een uitgestreken gezicht. �Een ster die nog niet veel mensen ooit hebben gezien, geloof ik.�

�Dat lijkt me heel interessant.�

Hij bespeurde de ondertoon van spot.

Ze draaide zich snel om om door de dubbele deuren naar de buffetzaal erachter te gaan, en terwijl ze dit deed rook hij de geur van haar haar. De prachtige donkere golven die hij op de school had gezien waren opgestoken in een ingewikkeld kapsel hoog op haar achterhoofd, waardoor haar jukbeenderen en haar lange hals werden benadrukt. Maar hij vond deze stijl niet mooi. Het mocht dan modieus zijn, maar hij vond het te stijf, het beroofde haar van iets. Toen ze voor hem uit naar binnen liep � een kleine gestalte in haar witzijden baljurk die strak om haar smalle middel zat, voelde hij een sterke aandrang om de grote parelmoeren haarkam uit haar kapsel te trekken en de dikke krullen te bevrijden. Alsof hij h��r zou bevrijden. Hij voelde een behoefte om haar te bevrijden van dat wat maakte dat zij zich zo inhield.

Hij loodste haar naar een van de hoge ramen die van vloer tot plafond reikten, en waren versierd met gedrapeerde goudfluwelen gordijnen en zijden bloemen. Valentina leunde ertegenaan alsof de nacht buiten iets bevatte wat zij begeerde.

�Welke ster is die Astralis Gigantis van jou?� vroeg ze zacht.

�Hij is daar ergens boven, dat beloof ik je, en hij wacht slechts om te worden gevonden.�

�Ik hoop het. Ik wil graag denken dat er meer zijn om te ontdekken.�

�Er valt altijd meer te ontdekken, Valentina.�

Ze gaf geen commentaar maar deinde wat op de verre muziek en haar spiegelbeeld leek heel klein te midden van de donkere schaduwen buiten.

�Kan ik misschien iets te drinken krijgen?� vroeg ze.

Dus worstelde hij zich naar het buffet, maar toen hij terugkwam met een glas limoenlimonade in de ene hand en een flink glas cognac in de andere, was het te laat. De uniformen verdrongen zich al weer rond haar, als een zwerm bijen. Hij kon hun hongerige gezoem horen. Hij baande zich een weg naar waar een lange, blonde kapitein der huzaren, in een rood uniform, haar balboekje in zijn vingers hield en verhit stond te praten. Jens wierp ��n blik op Valentina�s gezicht en zag de benauwde blik in haar ogen. Hij zette de glazen op een tafel, plukte het boekje uit de vingers van de kapitein, scheurde het doormidden en legde de twee stukken met een korte buiging weer in de hand van de man.

�Neemt u ons niet kwalijk,� zei hij, en hij stopte Valentina�s hand onder zijn arm. �We moeten een ster inspecteren.�

Toen ze de zaal uit liepen, voelde hij haar beven. E�n verbijsterend ogenblik lang dacht hij dat ze huilde, maar toen hij naar haar gezicht keek huilde ze niet, ze lachte.

10

Een sledetocht. Valentina hapte naar lucht, zo koud was het. De wind rukte aan haar capuchon van beverbont en haar handen hield ze zorgvuldig in de mof op haar schoot. Ze hield van de kou. De stank van de sigaren werd erdoor van haar huid geschraapt. De Viking had de vacht dicht om haar heen ingestopt, zodat slechts het puntje van haar neus en haar kin bleek oplichtten in het schijnsel van de maan.

De slee vloog over de sneeuw, de met vet ingesmeerde metalen glijders zongen, de hoeven van het paard maakten nauwelijks geluid. De Viking mende de open slee vol overgave. Dit had haar nerveus moeten maken, maar dat was niet het geval. Haar moeder zou van ontzetting bezwijmen als ze erachter kwam � Valentina hoorde hier helemaal niet te zijn, dat wist ze, maar naar haar mening hoorde ze ook niet op het bal te zijn. De slee snelde door de straten van Sint-Petersburg, over de granieten kade, langs de brug waar de torens van de Petrus- en Paulusvesting verrezen. De nevel hing als een winterjas over de rivier, zodat het licht van de lantaarns in vettige vegen werd weerkaatst.

Hij praatte niet. Dat beviel haar. Ze deed haar ogen dicht en luisterde naar het geluid van de glijders. Hij nam haar mee, weg van de stadslichten, zodat ze naar de sterren konden kijken. Er vormde zich een glimlach om haar lippen. Niemand had haar ooit eerder de sterren laten zien.

�Dat is Odysseus. Hij was een groot strijder en de goden konden de gedachte niet verdragen dat hij zou sterven, dus zetten ze hem aan de hemel, waar ze met hem konden worstelen als ze zich verveelden.�

Valentina wees naar een andere verzameling sterren. Het waren er duizenden, als felle speldenprikken aan de intens zwarte hemelboog. �Wat zijn die? Ze zijn prachtig. Ze lijken zo dichtbij.�

�Dat zijn de Dienstmaagden van Zeus. Ieder van hen was een aards meisje op wie de machtige god verliefd werd. Hij stal hen, en verhief hen om zijn eeuwige dienstmaagden te worden. Men zegt dat ze allemaal wapperende bruine lokken en donkerbruine ogen hebben.�

Ze merkte opeens dat hij zijn hoofd opzij had gedraaid en naar haar keek, in plaats van naar de nachtelijke hemel.

�Als ik jou was zou ik maar uitkijken,� zei hij. �Je bent precies zijn type.�

Ze lachte. �Ik zou het helemaal niet erg vinden om daarboven te zijn en neer te kijken op alle armzalige inspanningen van de schepseltjes op de aarde. Het zou een opluchting zijn. Om vrij te zijn van� � ze gebaarde met haar bontmof vaag in de richting van de stad � �dit alles.�

Hij keek omhoog en ging rechtop zitten. Ze hadden achterovergeleund in de slee toen ze naar de sterren keken.

�Is het zo erg?� vroeg hij zacht.

Ze dacht erover na. Over bommen in de handen van revolutionairen. Er waren twee ministers door hen vermoord: Sipjagin in het Mariinskipaleis, en bij Vjatsjeslav von Plehve was een bom in zijn rijtuig gegooid. Zelfs Alexander II, de grootvader van de tsaar, was door een bom gedood. De schitterende Kerk van de Verlosser op Vergoten Bloed was gebouwd op de plaats naast het Griboedovkanaal waar de fatale explosie had plaatsgevonden. Ze dacht aan haar vaders gezicht toen hij zei Dit is door jou gekomen, en over het leven van jurken passen en theepartijtjes waartoe haar moeder haar zou veroordelen. Ze dacht aan de vrouw met het glanzende litteken op haar schedel, en ze dacht aan Katja.

�Nee,� loog ze. �Zo erg is het niet.�

�Je speelt piano als een engel. Maakt dat het niet de moeite waard om hierbeneden te blijven?�

�Ik zal Zeus overhalen me ook in de hemel te laten spelen.�

�Jawel. Meespelen met de muziek der sferen. Hij zou een dwaas zijn als hij je dat niet zou laten doen.�

Ze kon zijn gezicht niet zien, hoewel hij op haar neerkeek toen ze achteroverleunde in de slee, terwijl ze zich concentreerde op de schitterende diamanten aan de nachtelijke hemel. Het maanlicht viel van achter hem, zodat zijn gezicht in de schaduw bleef. Alleen zijn haar lichtte op waar het onder zijn dikke bontmuts vandaan krulde, maar het glansde paars, niet rood, in het vreemde licht.

�Wat doe jij in het leven?� vroeg ze. �Behalve uit concerten weglopen en als een woesteling met sleden rijden?�

Zijn lach weergalmde door de diepe stilte van de nacht. Ze waren buiten de stad, aan de rand van het bos, waar de sneeuw als een zilveren tafelkleed de grond bedekte en de bomen achter hen als een donker, haveloos leger bijeenstonden en met elkaar fluisterden.

�Voor alle duidelijkheid,� zei hij, �ik ben niet uit het concert weggelopen. De tsaar beval me weer aan het werk te gaan.�

�O.�

�En wat sleden betreft, ja, ik rijd graag snel als ik een goed paard tussen de lamoenstokken heb.� Hij leunde iets dichterbij, en ze kon zijn adem van zijn lippen zien opstijgen in de vrieskou.

�Wat doe je?� vroeg ze weer.

�Ik ben werktuigbouwkundige.�

�Werktuigbouwkundige? Bedoel je dat je dingen maakt?�

�Ja, dat klopt. Ik maak dingen.�

Ze kon de glimlach in zijn stem horen � hij lachte om haar. Ze ging rechtop zitten, zodat ze hem dwong zich om te draaien op de bank naast haar. Nu kon ze zijn gezicht zien.

�Wat voor dingen?�

�Tunnels.�

�Tunnels? Wat voor soort tunnels?�

�Voor water. Voor riolering. Voor leidingen. Maar ik heb ze ook door bergen gebouwd. Voor treinen.�

Ze was sprakeloos. Ze had nooit eerder in haar leven iemand ontmoet die zoiets constructiefs deed.

�En voor de lol pruts ik met machines,� ging hij verder. �Ik vind het leuk om iets met metaal te doen.�

Ze staarde naar zijn zilverachtige gezicht en zag de woorden over zijn lippen glijden alsof ze niets waren. Ik heb ze ook door bergen gebouwd. Zulke kleine woorden voor zoiets groots. Ze kon wel huilen van afgunst. Op deze koude winteravond onder een harde, meedogenloze maan had ze zich het liefst in de sneeuw geworpen om het uit te brullen.

In plaats daarvan zei ze: �Wat interessant.�

Maar hij moest iets in haar stem hebben gehoord of in haar gezicht hebben gezien, want hij keek haar een lang moment onderzoekend aan, terwijl het paard zijn hoofd optilde en zijn oren in de richting van het zwarte bos spitste, alsof het iets had gehoord.

�Pianospelen zoals jij dat doet, is een zeldzaam talent,� zei Jens zacht. �Je bent nog jong, maar je speelt met je hele hart en je hele ziel.�

Ze wendde haar blik af.

�Je moet heel hard hebben gewerkt,� zei hij, �om zo goed te worden.�

�Je kunt dat geen werken noemen. Niet echt werken. Niet als tunnels bouwen.�

�Valentina.� Hij raakte haar arm aan. Zijn gehandschoende hand was buiten de vacht, terwijl die van haar eronder lag, dus het kon nauwelijks als een aanraking gelden, maar ze was zich er toch van bewust en ze draaide zich opzij om hem aan te kijken. �Valentina, wat denk je dat de mensen meer plezier bezorgt? Een tunnel of muziek? Wie denk je dat het hart lichter maakt en het doet zingen? Beethoven of Brunel?�

Ze lachte en voelde een golf van dankbaarheid jegens deze ongetemde Viking die haar zomaar had meegevoerd naar de grote verlatenheid om naar de sterren te kijken. �Wie is Brunel?�

�Een Engelse ingenieur. Isambard Kingdom Brunel.�

Het was de manier waarop hij het zei. Het ontzag in zijn stem.

�Is hij goed?� vroeg ze.

�Hij was een van de grootsten.�

Ze knikte. �Ik ben jaloers.�

�Weet ik.�

Hij streek opnieuw langs haar arm met de aanraking die nauwelijks een aanraking was. �Vrouwen krijgen geen kansen,� erkende hij, �om nuttig te zijn. Maar dat zal veranderen, Valentina, als we het tijd geven.�

�Maar ik h�b geen tijd,� zei ze heftig.

Het overviel hem. Ze kon dit aan de plotselinge strakheid van zijn kaak zien, maar ze kon de woorden niet binnenhouden. �Hoe zou jij je voelen als je de hele dag thee moest drinken en jurken en sieraden moest bewonderen? Je verstand zou smelten, dat zweer ik. Ik wil iets anders doen� m��r. Ik ben geen matrjoesjka-poppetje, ik wil niet alleen maar een ornament zijn. Ik wil vieze handen en een uitgeput hoofd en��

Er klonk een geluid uit het bos. Het geluid van paarden, het naderen van zware wielen, alsof iets zich een weg baande tussen de bomen door. Zonder ��n woord te zeggen pakte Jens de leidsels en bracht het slaperige paard in beweging. De slee gleed uit het maanlicht, de diepe schaduwen in.

De kar kwam moeizaam het bos uit gereden. Hij bewoog zich log naar de met sneeuw bedekte weg, als een groot, gebocheld dier, getrokken door twee aftandse, zware paarden die hijgden toen ze de kar het maanlicht in sleepten. Achter de kar sjokten over de hobbels en richels vijf mannen die hun schouders tegen de achterklep zetten als het te moeizaam ging. Valentina vond dat ze eruitzagen alsof ze al heel lang aan het lopen waren.

De Viking bekeek de gestalten aandachtig. In het donker kon ze hem niet zien, maar ze voelde dat hij scherp oplette. Zijn hand greep haar arm, maar er hoefde haar niets te worden verteld. Verroer je niet. De man vooraan, degene die de paarden leidde, droeg een geweer. Hij schreeuwde bevelen naar de mannen achteraan, maar ze kon hem niet verstaan. Jens boog zich dicht naar haar toe, zodat zijn adem intiem over haar wang streek.

�Ze zullen weggaan,� fluisterde hij, �zodra ze de kar op de weg hebben gekregen.�

Ze knikte, en durfde haar blik even van het geweer af te wenden. De Viking was zo dichtbij dat ze zijn hart kon voelen bonzen. Hij was niet meer dan een donkere schaduw, onzichtbaar in het zwarte bos, maar ze kon zijn ademhaling horen. In en uit. Stabiel als een rots. Het stelde haar gerust.

�Waarschijnlijk jagers,� zei hij zacht.

Waarschijnlijk niet, dacht ze, maar ze zei niets.

�Op weg naar huis,� voegde hij eraan toe.

�Met wel wat veel vlees.�

Hij gaf een soort grom, alsof ze hem had geslagen. Ze wisten allebei dat er geen elandenvlees in die kar lag. De wind rukte aan het dekzeil dat op de vracht lag en met touwen was vastgebonden, en wat eronder lag, zag er omvangrijk uit. De paarden zwoegden om hun vracht omhoog te slepen naar de weg, en de mannen duwden tegen de achterzijde, terwijl de man vooraan hard aan de leidsels trok. Het deed Valentina verdriet iemand zo ruw met de mond van een paard te zien omgaan, maar opeens klonken er vloeken door de stilte.

Jens zag het eerder aankomen dan zij.

�Hij gaat kantelen,� waarschuwde hij.

Het gewicht in de kar was verschoven. Een van de paarden probeerde uit de lamoenstokken te steigeren, met hoeven die wild spartelden, maar de mannen vochten hard, duwden en trokken tot ze de kar ten slotte tegen wisten te houden en over de met stenen bezaaide helling naar de weg omhoog wisten te krijgen. Met een schok kwam de kar op de met sneeuw bedekte grond terecht, en de mannen leunden hijgend tegen de wielen. Op dat moment besloot het paard van Jens om de uitgeputte trekdieren met een hinnik te begroeten. Jens trok de teugels aan en vloekte binnensmonds.

�Valentina.� Hij sprak zacht, zonder een spoor van paniek in zijn stem. �Niets zeggen.�

De man aan de voorzijde van de kar stapte snel naar de rand van het bos, op zoek naar de bron van het geluid, het geweer in de aanslag.

�We zijn hier,� riep Jens.

De man draaide zich direct in hun richting. Ze kon het geknerp van zijn voetstappen in de sneeuw horen. Het viel samen met het bonzen van haar hart.

�Trek je capuchon over je gezicht,� mompelde Jens zonder zijn blik van de man af te wenden.

Ze trok de bevervacht diep over haar gezicht, zodat er slechts een klein gaatje overbleef. Ze hoorde dat de haan van het geweer werd gespannen terwijl de voetstappen dichterbij kwamen en toen stopten. Jens� hand schoof onder de vacht en greep haar hand.

�Dobri vetsjer,� riep hij. �Goedenavond, vriend. De dame en ik maken een rustig sledetochtje. We zijn niet ge�nteresseerd in waar jullie mee bezig zijn, wat dat ook mag wezen.�

Tot haar verbazing schoot de man hard in de lach, terwijl hij een vrolijke klap gaf op de schoft van het paard van Jens. Valentina probeerde adem te halen door het kleine gaatje, maar haar longen waren vergeten hoe ze dat moesten doen.

�Maak dat je hier wegkomt,� zei de man goedmoedig. �Neem haar mee terug naar Petersburg voordat haar lieve kontje eraf vriest.�

Jens trok zijn hand terug, greep de leidsels en dreef het paard zo snel voorwaarts dat de man opzij moest springen.

�Spokojnoj notsji,� riep hij. �Goedenacht, kameraad.�

Het paard zette er flink de pas in, blij op weg te kunnen gaan, en Jens liet de slee snel over de sneeuw in de richting van Sint-Petersburg gaan.

Valentina kwam onder de capuchon vandaan. �Die man was niet gevaarlijk.�

De slee schudde en schokte onder haar, zodat ze zich aan de zijkant moest vastklampen.

Jens schoot in de lach. �Ik ben blij dat jij dat denkt.�

Er weerklonk een luide knal. Eerst dacht Valentina dat er iets aan de slee was gebroken, een glijder of een koppelstuk, maar Jens vloekte hevig en sloeg met de leidsels tegen de rug van het paard om het dier nog sneller te laten gaan. Met zijn ene hand greep hij Valentina bij de nek.

�Bukken!� beval hij.

Hij duwde haar omlaag tot op de bodem van de slee, met haar gezicht in de viezigheid. Ze spuugde een mondvol modder uit en dat was het moment dat ze de tweede knal hoorde. Gevolgd door een derde. Haar lichaam reageerde nog sneller dan haar verstand en ze dook ineen tot een bal. Het waren geweerschoten.

Jens liet het paard een aantal kilometers lang geen vaart minderen.

Toen gaf hij haar een por tegen haar schouder. �Alles veilig.�

Ze richtte zich weer op en schoof terug op de bank. Haar nek deed pijn en ze geneerde zich.

�Ik was�� Ze zweeg. Wat had het voor zin te proberen dit uit te leggen? Ze had gezien wat voor verschrikkingen mensen bereid waren elkaar aan te doen. Een geweer? Een bom? Het was allemaal hetzelfde.

�Bang?� Hij snoof smalend en liet het paard in stap gaan. �Dat is je geraden ook. Ik was ook bang.�

Ze staarde hem aan. �Echt?�

�Ja natuurlijk. Geweerkogels zijn geen gezellige dingen.�

Hij glimlachte naar haar en trok zijn bontmuts omlaag over zijn oren. Ze kon de adrenaline in haar vingers voelen tintelen. Of was het de kou? De nacht leek over de slee te vallen.

�Die man had niet de bedoeling ons te doden,� zei hij geruststellend. �De kogels waren veel te ver van de slee.�

�Waarom heeft hij dan toch op ons geschoten?�

�Om ons bang te maken en te laten zien wat we zullen krijgen als we zo dom zijn om het incident aan de politie te rapporteren.�

De kou trok op langs haar armen, baande zich een weg naar haar hart. Het rillen in haar borst wilde maar niet ophouden.

�Is alles goed met je?�

Ze knikte, maar het was een schokkerige beweging. �Ik ben niet dood. Nog niet.� Ze lachte even, maar het klonk treurig.

Hij hield de slee abrupt stil. Het paard bleef keurig staan maar stampte met zijn hoeven, niet blij met deze ontwikkeling. Misschien was hij ook geschrokken van het geweer. Jens zei niets. Op een lege, verijsde weg, ver weg van wolven en knaagdieren, sloeg de Viking zijn armen om haar heen en trok haar tegen zijn borst. Alles wat hij deed was haar in zijn armen houden, maar zodra haar wang de warmte van zijn dikke overjas raakte, keerde haar lichaam zich binnenstebuiten. Alle verkeerde delen zaten aan de buitenkant, de broze gedeelten, de geheime hoeken. Haar lichaam klampte zich bibberend aan hem vast. Ze ademde beverig in, en zijn jas rook naar een mannelijke wereld, naar rook en paarden en kaartspelen en wijde, open vlakten. Maar ze kon zijn tunnels ook ruiken: donkere plaatsen, nauwe doorgangen. De revers van zijn jas roken naar bakstenen. Maar ze hield haar mond dicht. Tot zover wist haar verstand haar nog in het gareel te houden.

Lange tijd zei hij niets. Zijn hand raakte haar capuchon, hield haar hoofd tegen zich aan gedrukt terwijl hij het bont streelde alsof het haar haar was, en hij mompelde woorden in een taal die ze niet verstond. Toen ze ten slotte rechtop ging zitten en hij zijn armen van haar weghaalde, keek hij haar onderzoekend aan, en wat hij zag moest hem gerust hebben gesteld, want de groene ogen glimlachten naar haar. Hij nam de leidsels weer op en dreef het paard in draf. Hij zei slechts ��n ding: �Vergeef me, Valentina Ivanova. Ik had je nooit hierheen mogen brengen.�

Ze schudde haar hoofd ontkennend maar hield haar mond stijf dicht. Ze vreesde dat ze anders de woorden eruit zou laten, de woorden die haar mond vulden als brokken ijs, de woorden die bekenden dat ze die man kende, de man met het geweer en de valse lach. Ze had eerder in die koude ogen gekeken.

Het was Arkin. De chauffeur van haar vader.

De lichten van Sint-Petersburg vlogen langs hen heen toen de slee over de kade snelde, langs de paleisgevels met hun klassieke zuilen en gouden fonteinen. De rivier had het uiterlijk van een rusteloze ziel, zwart en somber, nooit stil.

�Wat denk je dat er onder dat dekzeil zat?� vroeg Valentina.

�Waarschijnlijk iets wat was gestolen. Machineonderdelen misschien. Wat het ook was, het was zwaar.�

�Waarom zouden ze machineonderdelen willen stelen?�

�Ze pikken iets uit de ene fabriek en verkopen het aan de andere. Ik weet uit mijn eigen werk dat het bemachtigen van de juiste apparatuur een langdurig proces kan zijn.�

�Koop jij spullen van mensen die stelen?�

Hij keek haar even scherp aan. �Denk je dat?�

�Ik heb geen idee hoe zaken tot stand komen. Ik wilde niet��

�Zou jij het doen?�

�Wat?�

�Zou jij kopen van mensen die stelen? Als je in zaken zou zijn?�

De manier waarop hij het zei klonk luchtig en achteloos � maar ze kon de snelheid van zijn geest bespeuren, evenals de wens om te weten wat er in haar omging. Ze dacht serieus over de vraag na. Zou zij dat doen?

�Ja,� antwoordde ze, tot haar eigen verbazing. �Ja, ik denk dat ik dat zou doen. Als het moest.�

Hij schoot in de lach, die geweldige strijdlustige lach van hem, die maakte dat haar huid samentrok en haar ogen groot werden.

�Mooi zo,� zei hij. �Dan zullen we het vast goed met elkaar kunnen vinden.�

Wist hij het dan nog niet? Ze konden het nu al goed met elkaar vinden.

11

Eenmaal weer buiten het Anitsjkovpaleis bleven ze samen op de oprit staan, voor de ingang met de drie zuilen. Er schitterden duizend lampen in een opzichtig vertoon van smakeloze rijkdom. Het paleis was van de keizerin-moeder, de moeder van de tsaar, die bedreven was in het voeren van een schitterend hof dat de halfslachtige pogingen van haar schoondochter in de schaduw stelde. Op dit late uur waren de gasten luidruchtig geworden � sommigen gingen naar buiten, naar hun rijtuigen om verder te gaan naar andere bals die tot vijf uur in de morgen zouden duren. Er klonk geratel van wielen en het gerinkel van paardentuig. De nacht was luid en de sterren leken werelden ver verwijderd. Noch Valentina noch Jens maakte aanstalten weer naar het feest te gaan.

�Je chaperonne zal staan te wachten,� zei Jens. �Ongetwijfeld.�

�Ga je daar problemen mee krijgen?�

De manier waarop hij haar aankeek maakte dat ze exact op deze plek wilde blijven, met zijn lange gestalte in de grijze overjas zo dichtbij dat ze hem kon aanraken. Ze schoof haar capuchon naar achteren.

�De vriendin van mijn moeder fungeert vanavond als mijn chaperonne. Ze moet diverse meisjes in de gaten houden nu het nieuwe seizoen is begonnen. Ik verwacht dat ze woedend zal zijn, maar� � ze schonk hem een samenzweerdersglimlach � �ik zal zeggen dat ik mijn kennis heb verbreed door van alles over sterren te leren. Bovendien is ze waarschijnlijk zo op haar eigen pleziertjes gericht geweest dat ze nauwelijks heeft gemerkt dat ik weg was.�

�De hele zaal zou opmerken dat jij weg was.�

Ze slikte, wilde iets geestigs zeggen, maar ze wist niets te bedenken. �Spasibo, Jens. Dank je wel dat je me vanavond de sterren hebt laten zien.�

Hij keek even over zijn schouder naar het paleis, wilde iets zeggen, maar knikte alleen maar. �Het was me een genoegen.�

Zo formeel? Opeens zo correct? Zijn gezicht was niet het gezicht dat haar zo aandachtig had bekeken, daar bij het bos. Was dat wat een feest aan het hof met iemand deed? Maakte dit iemand tot een ander?

�Ik wens je veel succes met je tunnels,� begon ze, niet wetend wat ze anders moest zeggen.

�Dank je.�

�Zal ik je eens wat zeggen?�

�Ja, graag.�

Zijn voeten bewogen nog geen centimeter, maar toch voelde ze hem dichterbij komen. In haar hoofd. Hij raakte haar bijna aan.

�Ik weet net zoveel van tunnels,� zei ze, �als jij van sterren.�

Zijn lange, elegante neus snoof even.

Dus zei ze tegen hem: �Ik weet misschien niets van de scheikunde en biologie die ik nodig heb, maar ik ken wel de sterren.�

Ze wilde dat hij zou lachen, maar hij staarde haar aan, met een vragende blik. �Waarom moet jij in hemelsnaam iets van scheikunde en biologie weten?�

�Ik wil verpleegster worden.�

Hij lachte niet. Daar was ze hem dankbaar voor.

Hij keek haar onderzoekend aan en ze had geen idee wat er achter die donkergroene ogen omging. Ze zag hem zwaar ademhalen.

�Mijn vriend is arts.� Hij sprak behoedzaam. �Hij zegt dat je om verpleegster te kunnen worden heel taai moet zijn, om goed met bloed en wonden om te kunnen gaan. En je moet hard werken.�

�Ik kan hard werken.�

Hij glimlachte langzaam, waarbij ��n mondhoek verder omhoog krulde dan de andere. �Dat geloof ik.�

�Ik zal niet bezwijmen bij de aanblik van bloed. En ik kan taai en flink zijn.�

�Misschien moet je aan dat punt nog wat werken.�

�Geloof me, ik kan het.�

Hij sprak haar niet tegen. Ze stak haar kin in de lucht en begon haastig naar de fraaie ingang te lopen.

�Valentina!�

Ze draaide zich om. Hij stond er nog steeds, als de mast van een Vikingschip, lang en recht. De nachtlucht wervelde om hem heen. Ze stond tegen de wind in te kijken.

�Mag ik bij je op bezoek komen?� vroeg hij.

Ze liet hem niet eens wachten, deed niet alsof ze erover na moest denken. �Dat mag je.�

�Ik heb van deze avond genoten.�

�Zelfs van de geweerschoten?�

�Vooral van de geweerschoten.�

Ze wist precies wat hij bedoelde.

De enorme vuurpotten voor het Anitsjkovpaleis brandden met vlammen die aan de duisternis likten en deze feloranje kleurden. Honderden koetsiers, met hun baard stijf van het ijs, warmden hun handen voortdurend bij de potten en keerden slechts met tegenzin om wanneer ze door een vertrekkende gast naar hun rijtuig werden teruggeroepen.

Arkin keek hoe de sabels en tiara�s de stoep van het paleis afdaalden. Zo duur, zo opzichtig, zo waardeloos. Vlinders om te vertrappen. Vergelijk dat eens met mensen als de vrouw van Sergejev. Hoogzwanger maar nog steeds ploeterend om een hongerloontje te verdienen. Hadden deze vlinders dan geen geweten? Maar het waren niet de vrouwen in wie hij vanavond ge�nteresseerd was, het waren de mannen. E�n man in het bijzonder.

Premier Stolypin.

Arkin had zijn chauffeursuniform aangetrokken, ook al woonde minister Ivanov het bal vanavond niet bij. Het uniform maakte hem onzichtbaar tussen alle andere chauffeurs en koetsiers, en hij hoefde niet meer te zijn dan een van de schaduwen van de nacht die van het dikke, blauwe ijs van de Neva opstegen.

Het incident eerder deze avond in het bos had hem nerveus gemaakt. Was het een voorteken? Een voorteken dat vanavond alles fout zou gaan? Het was de eerste keer dat hij was betrapt bij het vervoer van de geweren, en hij had zich moeten bedwingen. De open ruimten daar maakten hem altijd schrikachtig. Een snelle kogel, twee lichamen in de sneeuw � dat had gegarandeerd stilzwijgen betekend, maar de politie was onvermijdelijk komen rondsnuffelen en had de karrensporen tussen de bomen ontdekt. Nee, slechts een paar schoten over het hoofd van het verwende grietje in de slee, dat was voldoende. Maar toch. Hij klemde zijn kaken opeen en zei tegen zichzelf dat hij niet in voortekens geloofde.

Er ontstond enige beweging in de groepjes rond de vuurpotten, en Arkin reageerde snel. Hij bewoog zich onopvallend in de richting van het paleis. Een belangrijk iemand ging het bal verlaten, iemand die de geroutineerde koetsiers kon bewegen op te houden met wodka drinken en zich om te draaien om te kijken. De lange gestalte van premier Pjotr Stolypin kwam met drie anderen de trap af: twee jongemannen in felgekleurde uniformen en een knappe jonge vrouw met witblond haar en een grote, lachende mond. Dit drietal was voor Arkin van geen belang. Hij zag alleen maar Stolypin.

Arkin reikte naar de zak die met een haak aan zijn riem hing, onder de jas van zijn uniform. Dit is een politieke zaak, hield hij zichzelf voor. Politiek. Deze man brengt verschrikkingen teweeg onder het volk van Rusland. Zestigduizend. Dat was het aantal politieke gevangenen dat hij in de eerste drie jaar van zijn ambt had laten executeren of tot dwangarbeid had veroordeeld. Nog eens tientallen duizenden boeren werden voor veldtribunalen gebracht toen Stolypin decreteerde dat alle boerencommunes moesten worden ontmanteld. Honderden kranten en vakbonden werden verboden omdat hun doelstellingen niet overeenkwamen met die van Stolypin.

Ik vecht tegen de revolutie.

Deze woorden van de premier stonden in zijn ziel gebrand. Hoe vaak Stolypin ook beweerde dat hij v��r hervormingen was, of hoeveel leugens er ook over zijn lippen kwamen, hij geloofde dat de enige weg voorwaarts via rigoureuze onderdrukking liep. Arkin had de gevolgen van dit alles om hem heen gezien. Hij had �s nachts de kreten gehoord, het verdriet gezien, de zweep op de rug van de arbeiders gevoeld. De actie van vanavond zou een dienst aan Rusland zijn. Als hij zelf omkwam�

Hij schudde alles van zich af en bleef zwijgend in de zwarte schaduw van een auto staan. Hij bracht zijn arm in de zak en stak de lont aan. Op slag schoot zijn hartslag omhoog, en hij wist dat hij twee minuten had. Honderdtwintig seconden. Niet meer.

Dit is een politieke zaak.

Maar in zijn hoofd verscheen een beeld van zijn vader, een forsgebouwde boer, die een twistgesprek voerde met een grote beer van een kerel die naar de landelijke provincies was gekomen om een dorpsvergadering toe te spreken. Die grote man was Stolypin. Het volgende beeld was dat van vuurrode vegen die over een huid vol diepe striemen in het zand sijpelden, van zijn vaders handen die van pijn tot vuisten waren gebald, van zijn rug die doorboog bij elke zweepslag met de knoet. Die schande, niet voor hemzelf maar voor zijn vader, zou nooit verdwijnen.

Dit is niet persoonlijk, dit is een politieke kwestie.

Iedereen wist dat premier Stolypin voortdurend een kogelvrij vest droeg en zich met veiligheidsmensen omringde, want dit zou niet de eerste aanslag op zijn leven zijn. Arkin kon zien hoe ze zich als kakkerlakken verdrongen rond het rijtuig dat was voorgereden, met een stel paarden dat zwaar in de koude lucht dampte. Arkin had een auto verwacht, maar het maakte geen verschil. De jonge mensen stapten erin terwijl andere auto�s en rijtuigen heen en weer reden, met chauffeurs en koetsiers die zich verdrongen.

Honderdtwintig seconden.

De lichten uit het paleis wierpen lange schaduwen en vervormden de contouren van het rijtuig toen Arkin dichterbij drong. De premier stapte via het trappetje naar binnen, bulderend van het lachen.

Honderd seconden.

De zak siste in zijn greep en hij rook een schroeilucht toen de vezels van de lont verder brandden. Nu Stolypin veilig en wel in het rijtuig was opgeborgen ontspanden de bewakers zich en begonnen naar voren te lopen. Arkin glipte dichterbij in de donkere schaduw aan de achterkant, wierp de zak onder het rijtuig en stapte snel weg.

Vijfenzeventig seconden.

Hij telde elke tik van de klok in zijn hoofd.

�Hela, jij daar!�

Een hand greep zijn schouder beet en zijn hart stond stil. Het zweet liep in zijn hals. Hij draaide zich om en zag een reus van een bewaker boven zich verrijzen.

�Wat moet je?� vroeg Arkin nors, verbaasd dat zijn stem zo kalm klonk. �Ik heb haast. Mijn minister heeft me opgedragen zijn auto te halen.�

De man registreerde Arkins uniform. �Hoe heet je?�

�Grigorjev.�

�Nou, zeg maar tegen die minister van je dat hij moet wachten tot��

Arkin hield op met luisteren. Stolypin was bezig uit het rijtuig te stappen. Hij riep iets over zijn schouder tegen zijn gezelschap binnen.

�Wacht hier,� schreeuwde de premier, �ik moet groothertog Michael eraan herinneren dat we morgen samen gaan rijden.�

Arkin zag elke beweging alsof hij honderd keer werd vertraagd. De blinkende schoen die op de rode loper naar het paleis werd gezet, de gehandschoende hand die open- en dichtging als een pratende mond, het optrekken van een schouder, het bewegen van de baard toen Stolypin haastig wegliep.

Zestig seconden?

O god, hij was de tel kwijt.

Hij probeerde zich los te rukken, maar de greep van de bewaker was resoluut. Snel wees hij naar de twee paarden voor het rijtuig, die met hun zwarte hoofd stonden te schudden en rusteloos op de grond stampten. Konden ze de brandende lont ruiken?

�Je zult moeten helpen die paarden rustig te houden, anders gaat het rijtuig van de premier er nog zonder hem vandoor. Dat zal hij niet leuk vinden.�

De bewaker verloor direct zijn belangstelling voor Arkin en liep naar voren. Andere paarden hinnikten, probeerden achterwaarts terug te gaan naar de duisternis, en Arkin wierp een snelle blik op de schemerige ruimte onder het rijtuig, maar er was niets te zien.

Dertig seconden? Of was het minder?

Hij draaide zich snel om en begon te hollen terwijl hij in zijn hoofd doortelde. Dertig stappen. Zou het genoeg zijn? Hij zoog ijzige lucht in zijn longen, vloekend terwijl zijn benen over stoepranden sprongen en wielen ontweken, vloekend op Stolypin, vloekend op de bewakers.

Vloekend op zijn pech.

Hij liet zich vallen achter een schitterende Rolls Royce, zo solide als een rots, precies op het moment dat zijn mentale klok op honderdtwintig stond. Gedurende twee seconden zat hij daar ineengedoken, met bonkend hart, zonder te kunnen denken, zijn zenuwen tot het uiterste gespannen.

De explosie sloeg een gigantisch gat in de nacht. Er scheurde een felle flits door het donker en de kracht van de ontploffing deed de Rolls Royce op zijn wielen schommelen, versplinterde de ramen en verboog de zware metalen panelen. Arkins oren deden pijn. Er regenden glasscherven op hem neer, als ijzige dolken uit de nachtelijke hemel. Hij dwong zijn longen om lucht naar binnen te zuigen en zijn benen om te staan, maar wat hij zag toen hij naar het tafereel van verwoesting keek, maakte dat hij wenste dat hij gewoon was blijven rennen.

Gegil, lichamen en bloed vulden de open ruimte waar het rijtuig had gestaan. Er sijpelde een kleverige vuurrode stroom over de weg, terwijl de stank van geligniet en angst in de lucht hing, scherper dan de ijzige dolken. Er lagen gestalten op de grond, maar anderen vluchtten in paniek. Arkin voelde zich onpasselijk. Pal voor hem lagen de twee prachtige paarden die Stolypins rijtuig hadden getrokken. Het ene paard was duidelijk dood, met zijn rug in een onmogelijke hoek verwrongen, het andere paard had beide achterpoten verloren maar was nog in leven en gilde luid. Er renden mannen in uniform rond, met een revolver in de hand, en ze grepen iedereen die nog op de been was. Arkin wilde oplossen in het donker, weg van dit bloedbad, weg van de machtige man die als een wraakzuchtige duivel boven aan de stoep van het paleis stond, terwijl hij zijn woede de nacht in brulde. Premier Pjotr Stolypin. Hij leefde nog.

Arkin vervloekte hem. Hij haalde een revolver onder zijn jasje vandaan, zonder acht te slaan op de risico�s, en liep haastig naar het paard om het dier een kogel door het hoofd te schieten. De bruine ogen van het dier werden groot van verbazing toen het met spartelende voorbenen stierf. De tranen rolden Arkin over de wangen.

De mislukking daalde als koude grijze as op hem neer.

�Goed gedaan.�

Die woorden hadden niets te betekenen. Arkin schudde zijn hoofd.

�Nee.�

�Viktor, de tsaar zal in het vervolg beter uitkijken. Je hebt hem en zijn regering bang gemaakt. Ze zullen onze eisen nu niet zo snel weigeren en��

�U denkt niet goed na, vader Morozov. Stolypin is nog in leven.�

�Dat weet ik.� De priester legde een hand op Arkins schouder en zijn geduldige blik keek in Arkins ziel. �Ontzeg jezelf niet de voldoening van het toedienen van een klap voor de nieuwe wereld die wij willen bouwen. Jij en ik weten allebei dat we eerst de oude moeten afbreken.�

�Stolypin zal terugslaan.� Arkins ogen werden donker. �Nog meer doden.�

�Dat is de prijs die we moeten betalen.�

�Zeg eens, vader, wat denkt u dat uw God daarvan vindt? Hoe kunt u uw godsdienstige geweten in overeenstemming brengen met het plaatsen van bommen? Welk argument noemt u elke avond in uw gebeden?�

De priester pakte het gegraveerde kruis dat om zijn hals hing en bracht het gehavende oppervlak naar zijn lippen; daarna boog hij zich naar Arkins voorhoofd. Zijn lippen waren koel, en ondanks alles voelde Arkin een huivering van kalmte door de beenderen van zijn schedel glijden, in de brandende verwarring eronder.

�De oorlog die we voeren is een juiste oorlog,� zei Morozov resoluut. �Twijfel daar nooit aan. Het is Gods heilige strijd voor de zielen van Zijn volk in Rusland. Hij is onze vuurzuil bij nacht en onze wolkenzuil bij dag. We dragen Zijn borstschild van rechtvaardigheid.�

Viktor Arkin draaide zich om. �Vader, ze zullen ons komen zoeken.� Hij gebaarde door de kamer in het souterrain. �U moet hier eigenlijk meteen vertrekken.�

�Ik zal terugkeren naar mijn dorp. Het is niet ver buiten de stad, dus ik kan hier snel terug zijn als ze me nodig hebben. En hoe moet het met jou?�

�Ik zal dicht bij mijn minister blijven. Hij zal kwaad zijn na deze aanslag op de premier, en als hij kwaad is, wordt hij altijd loslippig. Hij beschouwt mij als niemand, als een bruin uniform met niets erin, dus zegt hij hardop in de auto dingen die hij beter in zijn hoofd had kunnen houden.�

�Zoals ik al zei, Viktor, God staat aan onze kant.�

Arkin pakte zijn pet van de tafel en liep naar de deur. �U weet dat we hen uiteindelijk allemaal zullen moeten doden,� zei hij zacht. �Zelfs de vrouwen en kinderen.�

�De dood is een begin, zie het op die manier. Het begin van de eeuwigheid voor hen, het begin van een rechtvaardige en eerlijke nieuwe wereld voor hen die ervoor kiezen die hier te bouwen. Het paradijs op aarde.�

Arkin zag in gedachten een stel grote donkerbruine ogen en een zachte, volle mond. Doe wat er maar voor nodig is, had ze tegen hem gezegd toen de demonstranten over Morskaja naderden. Net zo kalm als een kat in het zonnetje. Haar kleine blonde zusje naast haar op de blauwe bank, met de grote ogen van een kind in een snoepwinkel.

Allemaal. Dood hen allemaal. Die dag zou aanbreken. Zijn hand beefde toen hij naar de deurkruk tastte.

12

Het was koud in de gang boven, met het hoge plafond. De wind blies pal door de zolder, gierde onder de dakpannen in een poging binnen te komen. Valentina hoorde het geratel en voelde de echo ervan, een wild soort kreunen dat vanuit het bos leek te komen. Dan zullen we het vast goed met elkaar kunnen vinden, had hij gezegd. Ze glimlachte. Ze dacht aan hoe zijn vingers de leidsels hadden vastgehouden, aan de geur van zijn jas. Zijn hand in haar nek. Mag ik bij je op bezoek komen?

Er viel geen licht onder Katja�s deur te bespeuren, maar toch deed ze hem open en glipte ze naar binnen. Zonder een geluid in het donker te maken schopte ze haar dansschoenen uit, tilde een hoek van de gewatteerde deken op en schoof in de bron van warmte.

�Katja,� zei ze zacht. Ze sloeg een arm om de roerloze gestalte en drukte haar zusje tegen zich aan, legde haar voeten tegen die van Katja en legde haar wang tegen Katja�s schouder. Ze lag een paar minuten in het bed voordat haar neusgaten een geur tussen de lakens registreerden, een misselijkmakende koperachtige lucht die ze maar al te goed kende. Ze ging snel zitten.

�Katja.�

Geen antwoord. Dat was het moment dat ze de nattigheid voelde. Over haar hele arm.

�Katja!�

Ze draaide zich om en tastte koortsachtig naar de schakelaar van het bedlampje. Haar hand was knalrood.

�Nee! Katja!�

Haar zusje lag vredig op haar rug. Aan haar andere kant stak een schaar met lange punten rechtop in haar pols, als een mes in de boter. Alles was rood. De lakens waren doorweekt en dat allemaal uit zo�n klein, rafelig gaatje. Valentina sprong uit het bed, greep de ceintuur van Katja�s ochtendjas die over de stoel hing en wond hem stevig rond de slappe arm, vlak boven de elleboog. De stroom werd minder. Ze deed er een stevige knoop in. Het vloeien werd nog minder en stagneerde tot gedruppel. Katja�s gezicht was even wit en levenloos als haar kussen, en haar blonde krullen leken het enige deel van haar waarin nog een vonkje leven school. Haar ogen waren gesloten.

�Katja.� Valentina wiegde haar gedurende een kort, gekweld ogenblik in haar armen. �Waar�m?�

Haar hart deed pijn in haar borst toen ze haar lippen op de koude wang van haar zusje drukte. Toen rende ze weg om zuster Sonja te halen.

Valentina wachtte onder aan de trap en zag de eerste sprietige vingers van de dageraad onder de luiken door glippen. Er verscheen een duimgroot vlekje zonlicht op de geaderde marmeren vloer. Ze zag het groeien tot het de vorm en de afmeting van een kind had. Toen hoorde ze voetstappen de trap af komen. Ze waren traag en moeizaam, alsof elke stap zwaar was.

�Dokter Beloj.� Ze keek op naar het brede gezicht met de weelderige bakkebaarden en het puntige sikje. �Hoe is het met haar?�

De dokter sjokte verder naar beneden. Zijn jas rook naar laudanum en twee vingers van zijn linkerhand zaten danig onder de nicotinevlekken, maar hij was een van de beste artsen van Sint-Petersburg, en ook een van de duurste. Hij legde een hand op Valentina�s schouder alsof hij haar ongeduld wilde bedwingen.

�Ze leeft nog. Je moeder is nu bij haar.�

Valentina slaakte een zwakke kreet.

�Je zusje zal deze� vergissing te boven komen. God vergeve haar.� Hij schudde zijn hoofd en kneep met duim en wijsvinger in de brug van zijn neus alsof hij daar pijn had.

�Ze gaat niet dood?�

�Nee. Kijk maar niet zo bang, ze zal niet doodgaan. Dankzij jou. Je hebt haar leven gered.�

�Ze zal niet doodgaan.�

�Ze zal voorlopig nog zwak zijn doordat ze zoveel bloed heeft verloren. Je moet je echt om gaan kleden. Je zit onder het bloed.�

Hij klopte haar nogmaals op de schouder alsof ze een lastig kind was, en sjokte toen naar de hal. Valentina bleef naar boven kijken. Toen een huisknecht de voordeur opendeed, draaide de dokter zich nog eens om en wenkte haar.

�Valentina, kom eens hier.�

Ze liep aarzelend bij de trap vandaan.

�Vertel me eens, jongedame, hoe wist jij hoe en waar je een tourniquet moet aanbrengen?�

�Ik lees wel eens wat.�

�Nou, je ouders zullen God op hun knie�n danken dat jij vannacht naar de kamer van je zusje bent gegaan. Ze was anders steenkoud geweest lang voordat iemand haar vanmorgen had gevonden.�

Valentina bleef omhoogkijken, naar de overloop. Haar vingers bewogen rusteloos.

�Je hebt goed werk gedaan door het bloeden te stoppen. Het was een echte verpleegster waardig.�

Zijn woorden trokken haar aandacht. �Dokter Beloj, hoe moet ik het aanpakken om een echte verpleegster te worden?�

�Grote hemel, meisje, doe niet zo absurd.�

�Zou u me een introductie willen geven voor een ziekenhuis, zodat ik een opleiding kan volgen?�

�Valentina, dit is geen passend moment om grapjes te maken.�

�Ik maak geen grapjes.�

Hij zuchtte en kneep weer in zijn neus. �Ik zal zoiets echt niet doen. Je ouders zijn verdrietig en hebben al genoeg problemen zonder dat jij er ook nog eens iets aan toevoegt.� Hij probeerde haar nogmaals op de schouder te kloppen, maar ze stapte achteruit. �Je hebt je gewoon een dwaas idee in het hoofd gehaald door deze� � hij gebaarde met een hand, probeerde iets te bedenken � �deze vergissing van je zusje.�

�U wilt me niet helpen?�

�Zeer zeker niet. En ga nu maar snel je arme moeder troosten in plaats van met zulke absurditeiten aan te komen. Verplegen is niets voor meisjes als jij.�

�Waarom niet?�

�Doe toch niet zo dwaas, meisje. Je weet heel goed waarom niet.�

Hij trok met een afwerend gebaar zijn jas aan en verliet het huis. Bijna geruisloos rende Valentina op haar blote voeten de trap op.

Valentina legde het boek neer.

�Ik denk dat we de tegenslagen van meneer Rochester nu maar even moeten vergeten en het in plaats daarvan over jou moeten hebben.�

Ze zat op de rand van Katja�s bed Jane Eyre aan haar zusje voor te lezen. Het was een van haar meest geliefde romans, zo vol beeldspraak over het leven, dat ze Katja voortdurend in het boek zag bladeren met glinsterende en wanhopige ogen.

Katja keek haar aan met een zwijgende, uitdagende houding die een flauwe blos op haar wangen bracht. �Laten we dat maar niet doen,� zei ze.

�Je zult het me moeten vertellen, zusje van me.�

�Ik heb alles al verteld.�

�Nee, je moet het me �cht vertellen.�

�Wat ik zei is waar. Ik was moe. Ik had er genoeg van.� Ze legde een hand over haar ogen om de wereld buiten te sluiten. �Genoeg van alles.�

Valentina haalde de hand voorzichtig weg. �Genoeg van mij?�

Er kwamen tranen in de blauwe ogen. �Dat is niet eerlijk.�

�Wat jij hebt gedaan is niet eerlijk.�

�Ik weet het.�

Valentina schoof wat dichterbij tot ze naast Katja zat, met een arm om haar tengere gestalte. Ze streelde de verbonden arm.

�Vertel me eens over het bal,� zei Katja.

�Het was saai. Te veel stijve militaire types.�

Katja grinnikte. �Net wat voor jou om een bal saai te vinden.�

Valentina keek opzij, legde een vinger onder Katja�s kin en duwde die omhoog zodat Katja haar moest aankijken. �Katja, is dat het waarom je het hebt gedaan? Vanwege het bal?�

Haar zusje sloeg haar ogen neer, maar Valentina bleef zwijgend wachten.

�Ik wist dat je daar een man voor jezelf zou vinden,� fluisterde Katja ten slotte. �Daar zijn ze voor.�

�Onzin, malle meid. Het was afschuwelijk saai. Ik ben er alleen maar naartoe gegaan omdat mama me dwong, dat weet jij ook.� Ze sloeg beide armen om haar zusje en trok haar dicht tegen zich aan, zodat ze de eucalyptuszalf rook die zuster Sonja op haar huid had gesmeerd. Ze kuste haar haar.

�Ik zal je niet in de steek laten,� beloofde ze.

�Heb je dan geen man gevonden?�

�Nee, natuurlijk niet. Ik heb gewoon een beetje gedanst. Limonade gedronken en naar de sterren gekeken.�

�Naar de sterren?�

�Ja.�

�Heb je een speciaal iemand ontmoet?�

Valentina dacht aan een stel intens groene ogen die haar aankeken. En aan harde grijze ogen achter de loop van een geweer.

�Nee,� glimlachte ze. �Niets bijzonders.�

Samen met haar moeder ging Valentina op weg naar een boekwinkel. De lucht was zwaar van de sneeuw, met wolken die als loden gewichten Sint-Petersburg dreigden te verpletteren. In de auto kon Valentina haar ogen niet afhouden van het achterhoofd van de chauffeur. Ze had het liefst met haar vuisten op de schouders van zijn gewatteerde jas getimmerd en geschreeuwd: �Je hebt me laten schrikken. Je hebt me zo erg laten schrikken dat ik me belachelijk heb gedragen in de slee. Ten overstaan van een paar groene ogen.� Ze wilde zeggen: �Vertel me wat er onder het dekzeil lag.�

Maar toen hij beleefd het portier voor haar openhield zodat ze kon uitstappen, keek ze hem recht aan en zei: �Er is vanavond geen maan. In tegenstelling tot gisteravond.�

Ze zag de scherpe ogen wazig worden. De verwarring maakte dat hij even knipperde.

Heb je niets meer over mijn lekkere kontje te zeggen? Heb je nu geen geweer om je flink te voelen?

Ze liet hem naast de auto staan en liep met haar moeder de warmte van de boekwinkel op Morskaja binnen.

�Hebt u een afdeling over techniek?�

Ze sprak zacht, zodat haar moeder aan de andere kant van de winkel het niet zou horen. De winkelbediende boog zich over de toonbank om haar te kunnen verstaan.

�Inderdaad, juffrouw. Ik zal u laten zien waar��

�Nee, zegt u het me maar. Ik vind het zelf wel.�

Hij wees waar ze moest kijken en ze liep snel naar de betreffende kast. Ze bekeek de titels maar er waren er niet veel: ��n over het bouwen van bruggen, een paar over mijnbouw, ��n over de bouw van het Kremlin in Moskou. Niet ��n over tunnels.

Kies iets. Snel.

Eentje over auto�s. Hij hield van machines, hij zei dat hij graag met metaal prutste. Haar vinger lag op de leren rug, klaar om het boek uit de kast te trekken, toen haar oog op de naam op een boek eronder viel. Isambard Kingdom Brunel. Ze griste het van de plank en haastte zich naar de kassa om het te betalen. De verkoper verpakte het in bruin papier.

�Wat is dat?� De stem van haar moeder klonk nieuwsgierig.

�Het is een biografie van Brunel.�

�En wie is die Brunel dan wel, Valentina?�

�Gewoon een Engelsman, mama,� zei ze achteloos. �Kijk, ik heb ook een boek voor Katja gekocht.� Ze hield een exemplaar omhoog van de gedichten van Charles Baudelaire.

�Denk je dat ze daarvan zal houden?� vroeg haar moeder weifelend.

�Ja.�

�Je bent erg lief voor haar.� Jelizaveta Ivanova glimlachte vol genegenheid. �Je moet beseffen dat je vader en ik je heel dankbaar zijn voor wat je hebt gedaan, dat je haar leven hebt gered. Ze boft dat ze jou heeft.� Haar ogen werden even vochtig en ze streelde haar dochters hand, de hand die het boek voor Katja vasthield. �Net zoals wij boffen. En dat meen ik, liefje.� Alsof ze zich geneerde voor haar vertoon van emotie, ging ze op formele toon verder. �Trouwens, Valentina, ik vergat te vertellen dat kapitein Stepan Tsjernov van de huzaren � ik geloof dat je hem op het bal hebt gesproken � vanmorgen zijn kaartje heeft achtergelaten. Hij komt morgenmiddag bij je op bezoek.�

Toen hij hen naar huis reed, luisterde Arkin naar de stilte in de auto. Er was iets in de winkel gebeurd � de vonk die had gemaakt dat de donkere ogen van het meisje hem zo uitdagend hadden aangekeken, was verdwenen. Er is vanavond geen maan. Haar woorden knaagden aan hem. Toch kon ze het niet weten van vannacht. Verdomme, dat k�n gewoon niet.

Hij moest met Sergejev praten, maar na de bom moest hij zich rustig kouden. Rustig. Hij drukte op de claxon voor een kar die de weg blokkeerde, want lawaai was de enige manier om de andere geluiden uit zijn hoofd te houden. Rustig was iets wat hij zich slechts vaag kon herinneren. Rustig was nu niet meer dan een woord. Het paradijs op aarde kon slechts tegen een hoge prijs worden bereikt, en hij was bereid die te betalen � maar de nachten waren moeilijk. Zijn gedachten waren verre van rustig.

Achter hem probeerde de moeder de zware stilte te vullen. Ze wees naar een nieuw naaiatelier en beloofde haar dochter daar een afspraak voor haar te maken, waarbij ze verschillende stijlen van kleding voorstelde. Terwijl Arkin luisterde, besefte hij dat hij hield van het stemgeluid van mevrouw Ivanova. Die stem was helderder dan de rest van haar. Wanneer hij alleen maar haar stem hoorde, kon hij zich haar voorstellen zonder de behoedzame blik die altijd in haar ogen lag. Ze vertrouwde de mensen niet en ze vertrouwde het leven niet. Daar was op zich niets mis mee. Hij wist precies hoe ze zich voelde.

Hij minderde vaart bij een kruising op de Nevski Prospekt en hij hoorde haar dochter heel duidelijk zeggen: �Mama, ik maak me zorgen over papa. Die aanslag op premier Stolypin zou wel eens het begin kunnen zijn van een plan om een aanslag te plegen op alle ministers van de tsaar. Ze zouden papa weer kunnen overvallen.�

�Valentina, we moeten zulke dingen aan je vader overlaten. Bemoei je er niet mee. Dat vindt hij niet prettig. Hij is degene die deze beslissingen neemt, niet wij.�

�Bent u bang voor die mensen, mama, voor de revolutionairen?�

�Natuurlijk niet. Het is gewoon ongeorganiseerd gepeupel. Vergeet bovendien niet dat wij ons leger hebben om ons te beschermen.�

�Met mannen als kapitein Tsjernov?�

�Precies.� Er viel een lange, ongemakkelijke stilte, toen merkte Jelizaveta Ivanova op: �Doe alsjeblieft niet moeilijk over zijn bezoek, Valentina.�

Arkin kon zich hen achter zich voorstellen. In het stellige geloof dat die kapitein Tsjernov hen kon beschermen.

Arkin werd wakker, badend in het zweet. Er was iemand die schreeuwde, brulde in zijn oor. Het bed was door elkaar gewoeld en hij probeerde zijn benen vrij te schoppen, maar ze zaten vast. In de pikzwarte duisternis zaten er spinnenwebben op zijn gezicht, met slierten als hete draden die zijn huid verschroeiden. Nog steeds dat geschreeuw. Zou die klootzak dan nooit ophouden? Zijn hoofd deed pijn, zijn hart bonsde zo hevig dat zijn maag in opstand kwam en hij op zijn lakens braakte.

Een ander getimmer. Een vuist op een muur.

�Hou je kop eens, verdomme!� Popkovs stem.

Te laat sloeg Arkin een hand voor zijn mond, en het vreselijke geschreeuw hield op. Het was afkomstig geweest uit zijn eigen keel. Hij ging in het donker rechtop zitten en zette zijn benen met een ruk op de vloer, waar de aanraking van zijn blote voeten met de koude planken hem weer bij zijn positieven bracht. Hij was weer terug in zijn benauwde kamertje boven de stallen en hij veegde het zweet uit zijn ogen.

Wat voor man heeft nachtmerries over de paarden die hij heeft gedood? Hoe zit het dan met de mensen die hij heeft afgeslacht? Elke nacht had hij weer die droom, levendige beelden van het zwarte paard waarvan de achterbenen eraf waren geslagen, terwijl het dier zijn grote gele tanden in zijn bloedige achterlijf probeerde te zetten in een poging de pijn te verjagen. Met gegil dat door de nacht klonk.

Waar waren de mensen? Waar waren h�n kreten?

Lieve help, wat voor mens begon hij te worden? Hij trok zijn bevuilde nachthemd uit en bleef huiverend staan. Hij was blij dat het donker was. Hij hield ervan dat de duisternis alles wegvaagde. Het was alleen de toekomst die licht was.

13

De zoon van de gravin was niet bang, dat moest Jens erkennen. Hij wipte over elke hindernis heen die Jens voor hem neerzette. Het was geen spraakzaam kind, maar aangezien hij zijn dagen moest doorbrengen met een geweldige droogpruim van een huisleraar, viel het niet te verbazen dat de woorden vast bleven zitten in zijn hoofd. Eenmaal buiten slaakte hij vaak luide kreten van kinderlijke pret wanneer zijn mollige kleine pony er in plotselinge vlagen van energie vandoor ging, terwijl de jongen hem vurig met zijn hakken aanspoorde. Er viel een straaltje zonlicht door de bomen, zodat er bogen van licht over de paden vielen.

�Aleksej,� riep Jens achterom, �zullen we naar de beek gaan?�

�Mag ik eroverheen springen?� joelde de jongen.

�De vorige keer ben je eraf gevallen.�

�Dat deed geen pijn.�

Zijn moeder had geklaagd dat de schouder van haar zoontje twee weken blauw was geweest en ze had hem verboden nog eens over de beek te springen, tot hij ouder was.

Hij grijnsde naar Jens. �Ik val heus niet.�

�Beloof je dat?�

�Ik beloof het.�

�Hakken omlaag, knul.�

Ze daverden door het struikgewas tot waar de beek zich een weg had gebaand door de zwarte grond. De wangen van de jongen waren rood. Jens zag hoe zijn kleine handen de teugels nog steviger vasthielden, een snelle schop en de pony bereidde zich voor op de sprong, maar op het laatste moment trok Aleksej hard aan de teugels en dwong de pony slippend tot stilstand. De kleine gestalte sprong uit het zadel en liet zich in het ijskoude water op zijn knie�n vallen.

�Kom eruit,� beval Jens.

Maar de jongen hield een hond in zijn armen. Of liever gezegd, de kop van een hond. Het grote bruine lijf lag onder water maar Aleksej had de kop boven het ijs getild om het dier te laten ademhalen. Hij streelde de natte snuit en plukte wier uit zijn ogen.

�Aleksej, laat dat. Hij is dood.�

�Nee.�

�Kom uit het water. Je vriest nog dood.�

�Nee.�

Aleksej was hem nooit eerder ongehoorzaam geweest. Jens sprong uit het zadel en hees het levenloze dier uit het water. Het was een grote hond met een ruige bruine vacht en witte, jonge tanden. Hij lag slap in zijn armen, zodat zijn kleren doorweekt raakten, en terwijl Aleksej nog steeds een van de drijfnatte oren vasthield, waadden ze naar de kant.

�Ik wil hem mee naar huis nemen,� zei Aleksej.

�Waarom?�

De jongen drukte de doorweekte kop tegen zijn borst. �Als ik doodga in een rivier, wil ik ook dat iemand me begraaft.�

Daar kon Jens niets tegen inbrengen. Hij gespte de hond met zijn riem op de pony vast en hees Aleksej toen op Hero en ging zelf achter het kind zitten. Hij sloeg zijn jas om het bibberende kind heen en reed snel.

�Oom Jens, heb jij ooit een hond gehad?�

�Ja. Toen ik klein was, had ik een sledehond. Die was een en al hart en tanden. Ik heb nog een paar littekens die me aan hem herinneren. Iedere jongen zou een hond moeten hebben.�

Het hoofdje knikte, draaide zich toen snel om en keek hem verlangend aan.

Jens zuchtte. �Ik zal eens met je moeder praten.�

14

Jens ging bij Valentina op bezoek, zoals hij had beloofd. Hij stond op de stoep en voelde zich net zo opgelaten als de eerste de beste boerenkinkel met stro in zijn haar. Het was lachwekkend. Hij had met de chicste dames van Sint-Petersburg gedronken en gedineerd zonder ook maar met zijn ogen te knipperen, behalve om met hen te flirten. Maar dit jonge meisje maakte dat zijn voeten te groot en zijn schouders te breed voelden, alleen maar door de manier waarop ze met haar hoofd op die hals van haar draaide en hem met haar fluweelbruine ogen iets te lang aankeek. Er lag muziek in haar bewegingen, die anderen log en onhandig deden lijken. Zelfs in de slee, in de manier waarop ze zich van de smerige vloer had opgericht en weer op de bank naast hem was gaan zitten, even licht als de adem van een zomerbriesje op de Neva.

Er werd opengedaan door een huisknecht in livrei, die hem binnenliet in de ontvangstzaal. Werkelijk heel indrukwekkend. Jens keek om zich heen naar de vergulde kroonluchter en de marmeren beelden in de nissen in de muren. Russen stelden hun rijkdom graag even opvallend tentoon als een pauw die zijn staart openvouwt.

�Juffrouw Valentina is op dit moment in gesprek. In de blauwe salon.�

De huisknecht was een pezige kerel met een smal gezicht en uitzonderlijk grote handen. Jens gaf hem zijn kaartje.

�Wilt u haar alstublieft mededelen dat ik er ben?�

De huisknecht verdween. Dus ze was in gesprek. Misschien een vriendin van school? Het was bij de dames van Sint-Petersburg heel gewoon om �s ochtends naar elkaars huizen te rijden om hun visitekaartje af te geven, en dan �s middags bij elkaar op de thee te gaan, gevolgd door een reeks afspraken en feestjes in de avond. Het was niets bijzonders als een vrouw zes of acht keer per dag een andere jurk aantrok. Jens dacht aan Valentina�s woorden in het maanlicht: Ik wil iets anders doen� m��r. Hij kon het haar niet kwalijk nemen. Maar om nou verpleegster te willen worden? Dat was iets heel anders.

�Juffrouw Valentina kan u nu ontvangen.�

Hij stapte de blauwe salon binnen. Die was waarschijnlijk blauw gemeubileerd, maar hij merkte het niet op � hij had alleen maar oog voor Valentina. Voor haar slanke gestalte die op een brokaten sofa zat, met haar handen rustig in haar schoot, haar rug recht, t� recht. Hij had het gevoel dat er iets was wat haar ongemakkelijk maakte. Was het omdat hij onverwachts langskwam? Toch glimlachte ze naar hem, stond op en reikte hem haar hand.

�Wat aardig van u om op bezoek te komen.�

Haar manier van doen was formeel, alsof ze nooit op een ijzige weg in het donker tegen zijn borst had gelegen.

�Ik hoop dat alles goed met u gaat.�

�Heel goed, dank u,� antwoordde ze. �Hoewel ik het de laatste dagen erg koud heb gehad.�

Haar donkere ogen bleven hem iets langer aankijken dan strikt noodzakelijk was, met een plagerige twinkeling erin. Toen draaide ze zich met veel geritsel van zijde om.

�Laat me u voorstellen aan kapitein Tsjernov.�

Pas toen merkte Jens de andere man in de kamer op. Een blonde kapitein van de huzarengarde. Een breed, knap gezicht, vol zelfvertrouwen dat voort moest zijn gekomen uit het doden van mensen. Jens had het eerder bij militairen gezien, dat geloof in hun eigen onoverwinnelijkheid nadat ze een veldslag hadden overleefd. Maar vandaag hing er geen stank van bloed aan hem en was hij een indrukwekkende figuur in zijn onberispelijke uniform en blinkend gepoetste laarzen. Jens boog beleefd en bedacht dat hij hem graag in een van zijn tunnels aan het werk zou willen zetten. Hem een beetje vies zou willen laten worden.

Valentina glimlachte naar de kapitein. �Dit is Jens Friis. Hij is ingenieur. Ik geloof dat jullie elkaar gisteravond op het bal hebben ontmoet.�

�O ja?� zei kapitein Tsjernov. �Ik herinner het me niet.�

�Begrijpelijk,� antwoordde Jens. �Het was erg vol in de zalen.�

Maar ze herinnerden het zich allebei. Jens kon het in de ogen van de ander zien. Dat moment toen Jens was gearriveerd met een glas limoenlimonade en hij Valentina onder de neus van de kapitein had weggekaapt. Tsjernov was het niet vergeten.

Ze gingen zitten op stoelen met een hoge rugleuning, en een dienstmeisje serveerde hun thee in flinterdunne porseleinen kopjes met bewerkte gouden randjes. Als van een poppenserviesje. Jens had het zijne gemakkelijk in zijn hand kunnen vermorzelen. Valentina leidde het gesprek langs veilige paden: ze praatte over de nieuwste restaurants op de Nevski Pros pekt, begon vervolgens over de laatste nieuwtjes inzake prins Feliks Joesoepov, erfopvolger van de rijkste familie van Rusland, die onlangs van de universiteit van Oxford was teruggekeerd naar het Mojkapaleis. Ze noemde het laatste optreden van Ksjesins -kaja bij het ballet. Maar ze verveelde zich. Jens kon het zien in de stijve houding van haar schouders. Dus was hij vol belangstelling toen ze zich met grote, onschuldige ogen tot Tsjernov richtte.

�Zegt u eens, kapitein, gaat u wel eens jagen?�

Een eenvoudige vraag, maar Jens hoorde de ondertoon in haar stem. De kapitein was echter jong en had nog niet geleerd te luisteren naar wat vrouwen achter hun woorden zeiden.

Tsjernov boog zich naar voren met het belachelijke kopje op zijn knie. �Inderdaad.� Hij schonk haar een brede glimlach, in afwachting van haar goedkeuring. �Ik heb vorig jaar deelgenomen aan de jachtpartij van de tsaar met de Amerikaanse ambassadeur.�

�Was dat niet die keer dat bijna al het wild in het bos is afgeslacht?� vroeg Jens minzaam.

�Ja.� Tsjernov knikte naar Valentina, zich niet bewust van wat er gebeurde. �Tachtig herten en honderdveertig wilde zwijnen. Geen slechte buit voor een dag. Ik heb aan mijn muur in de kazerne een schitterend gewei hangen van een van de dieren die ik heb neergelegd.�

�Wat knap van u,� zei Valentina.

Het gesprek stagneerde. Te laat besefte de kapitein dat hij op het verkeerde been was gezet. Jens liet Tsjernov zwelgen in zijn met bloed besmeurde valkuil, hij strekte zijn lange benen uit en volstond met het bestuderen van de manier waarop Valentina�s haar in glanzende golven over haar schouders viel. Donkerder dan de nachtelijke hemel. Naar achteren gehouden door clips met parels, haar oren nog net zichtbaar, als zachte, tere schelpen.

�Jaagt u ook, meneer?� vroeg Tsjernov in een poging Jens met zich mee te sleuren.

�Nee, ik jaag niet, kapitein.� Jens besloot de jongeman een handje te helpen. �Maar ik vind het wel interessant om te horen welk geweer u het beste bevalt.�

Valentina�s donkere ogen gingen snel naar Jens, en ze trok ��n wenkbrauw naar hem op. Maar voor ze de geheimen van de voorkeur van de kapitein te weten kwamen, ging de deur open en kwam Jelizaveta Ivanova binnen, elegant gekleed in lichtblauwe cr�pe de Chine. Beide mannen stonden op.

�Kapitein Tsjernov,� � ze stak haar hand naar hem uit � �mijn man is nu vrij om u te ontvangen. Hij is in zijn studeerkamer. Laat me u de weg wijzen.�

Maar de kapitein hield haar nog even op. �Voordat ik vertrek zou ik, met uw permissie, Valentina willen uitnodigen voor een demonstratie zwaardvechten van de huzaren, volgende week vrijdagmiddag.� Hij wendde zich tot Valentina en boog zo stijlvol dat Jens het liefst zijn benen bij de knie�n had afgehakt. �Ik zou me bijzonder vereerd voelen als u die gebeurtenis zou willen bijwonen.�

�Nee, ik��

�Natuurlijk wil ze dat,� zei haar moeder enthousiast. �Jullie demonstraties zijn legendarisch. Zoveel vertoon van vaardigheid en� gevaar. Ik weet zeker dat mijn dochter er diep van onder de indruk zal zijn.�

�Nee mama.�

�Mevrouw Ivanova.� Jens stapte naar voren. Ze was klein, net als haar dochter, en hij stak ver boven haar uit, ondanks het hoog opgekapte blonde haar. �Valentina heeft reeds eerder ingestemd met plannen voor volgende week vrijdagmiddag.�

�O ja? En wat mogen die dan wel zijn?�

�Ik ben vandaag hierheen gekomen om ze te bevestigen. Het gaat om een inspectie van door de tsaar opgedragen constructie werken. Het is een offici�le rondleiding en tsaar Nicolaas zal er zelf bij aanwezig zijn, evenals minister Davidov en zijn vrouw.�

Hij zag Valentina�s ogen groter worden. �Wat geweldig.�

Haar moeder fronste haar wenkbrauwen.

De kapitein keek misnoegd naar Jens. �Dat is toch zeker niet bepaald geschikt vertier voor een jongedame.�

�En is het kijken naar mannen die doen alsof ze elkaar overhoopsteken dat wel?� vroeg Valentina.

�Ik weet zeker dat u tsaar Nicolaas niet teleur zult willen stellen.� Jens richtte zich tot haar moeder. �Hij was verrukt over uw dochter toen ze bij het concert voor hem op de pianoforte speelde. U kunt trots zijn op haar.�

Hij zag haar aarzelen.

�Met een chaperonne, uiteraard,� voegde hij eraan toe.

Hij hoorde Valentina haar adem inhouden.

�Heel goed,� stemde haar moeder schoorvoetend in. �Dan moet ze tot een volgende gelegenheid wachten om een demonstratie zwaardvechten te zien. Maar komt u nu mee, kapitein Tsjernov, mijn man verwacht u. Intussen,� zei ze kordaat tegen Jens, �wens ik u een goedemiddag, meneer.�

Ze vergezelde beide mannen de salon uit, maar voor de deur achter hen dichtviel klonk er even een lach door de opening.

Valentina stond op de rand van het trottoir en keek vol opwinding naar het Sint-Isabellaziekenhuis. Het was groter dan ze had verwacht en de lichte zandsteen was donker verweerd, bladderde af als de huid van een oude man. De hoge ramen waren voorzien van roestige tralies, maar zelfs dat kon haar niet ontmoedigen. De kou was doordringend en ze stopte haar handen diep in haar mof.

� dat je om verpleegster te kunnen worden heel taai moet zijn�

Dat had hij gezegd. Ze rechtte haar schouders, duwde de deur open en stapte een grote hal binnen, waar het naar desinfecterende middelen rook, en naar nog iets anders, iets onaangenaams, iets waar haar maag tegen in opstand kwam. Het interieur was groot en somber, met te veel bruine verf. Er liepen allerlei gangen naar bestemmingen waar ze geen enkele voorstelling van had. Aan ��n kant was er een kantoor met een glazen luik dat heen en weer kon schuiven, en erachter zat een vrouw. Haar vingers wreven met een munt over haar knokkels toen Valentina dichterbij kwam.

�Dobri den, goedemiddag.� Valentina schonk haar een glimlach maar ze kreeg er geen terug. �Ik zoek iemand om over de opleiding tot verpleegster te spreken.�

�Wilt u een ervaren verpleegster in dienst nemen?�

�Nee, ik wil te weten komen hoe je verpleegster moet worden.�

�Nou, dan moet u het meisje zelf sturen. Onze medsestra, onze hoofdzuster, zal zelf met haar willen spreken.�

�Het gaat om mijzelf,� verklaarde Valentina. �Ik ben diegene.�

�Wilt u verpleegster worden?�

�Ja.�

De vrouw wendde zich af en begon in wat papieren te rommelen. Valentina veronderstelde dat ze een formulier zocht, maar toen zag ze de smalle schouders schokken, en ze voelde een felle blos opstijgen.

�Is er iemand met wie ik moet praten?�

�Die gang daar in. Derde deur links. Gordanskaja is de naam.�

�Dank u,� zei ze. �Spasibo.�

�Meisje, mag ik je een goede raad geven?�

�Ja?�

�Verspil je tijd niet. En Gordanskaja�s tijd.�

�Naam?�

�Valentina Ivanova.�

�Leeftijd?�

�Achttien jaar.�

�Heb je toestemming van je ouders om hier te zijn?�

�Ja.�

�Heb je enige ervaring in de verpleging?�

�Ja.�

�Wat voor?�

�Mijn zusje is verlamd. Ik help haar te verzorgen.�

�Heb je eerder een baan gehad?�

�Ja.�

�Wat voor baan?�

�Ik heb op een kantoor gewerkt.�

�Waarom ben je weggegaan?�

�Ik vond het saai.�

�Dus je denkt dat verplegen niet saai is?�

�Het zal vast interessanter zijn dan de hele dag formulieren invullen.�

Medsestra Margharita Gordanskaja smeet haar pen op het bureau, leunde met haar zware gestalte tegen de rugleuning van haar stoel tot het houten frame kraakte, en kneep haar ogen half dicht, zodat ze bijna in haar vlezige wangen verdwenen.

�Maak dat je wegkomt,� zei ze kortaf. Het weerkaatste tegen de muren van het kamertje.

Valentina liet zich niet uit het veld slaan. �Waarom? Hebt u niet nog meer verpleegsters nodig?�

�Natuurlijk wel. We zitten erom te springen. Maar we zoeken geen meisjes zoals jij.�

�Wat mankeert er aan mij?�

�Alles. Dus ga nu maar.�

�Wilt u me alstublieft vertellen waarom?�

De ogen gingen weer wijdopen. Ze hadden een groezelige kleur die voor bruin moest doorgaan. �Je bent om te beginnen een leugenaar. De enige waarheid in dat stel leugens dat je me hebt verteld was je naam en dat over je zusje.�

�Ik leer snel.�

�Nee.�

�Zegt u me dan wat er aan mij mankeert.�

De medsestra schudde haar hoofd, zodat haar onderkinnen angstaanjagend uitpuilden. �Kijk jou nou eens in je mooie spullen. Je bent een rijke jonge vrouw met te veel tijd en niets omhanden. Je zult binnen vijf minuten genoeg hebben van het verplegen. Dus verspil mijn tijd alsjeblieft niet.�

Valentina had haar eenvoudigste jurk aangetrokken. Haar oudste jas.

�Ik zal er niet genoeg van krijgen.�

�Ik kan het me niet veroorloven de hardwerkende mensen van dit ziekenhuis hun tijd te laten verdoen met het opleiden van wezens als jij.� Gordanskaja kwam overeind. Haar uniform leverde even strijd met haar indrukwekkende boezem, en won. �Nu, voor de laatste keer, jongedame, verdwijn alsjeblieft uit mijn kantoor met je chique kleren en je chique idee�n.�

Valentina keek omlaag naar haar mof van sabelbont, naar de manier waarop haar vingers het ding probeerden te wurgen. Zonder nog ��n woord te zeggen stond ze op en liep ze de kamer uit.

Arkin lag plat op zijn buik. De grond was nat, zijn jas plakte aan hem vast, zijn blik was op de horizon gericht. Hij had drie jonge leerlingen uit de gieterij van Raspov meegenomen, alle drie zo gretig als jonge honden. Hij was blij met hun gezelschap. De klus was niet moeilijk, maar wel riskant. De trein moest op exact de juiste plaats vaart minderen om de vracht uit te laden, of ze werden ontdekt. Hij had een traject van de spoorbaan uitgezocht dat kaarsrecht was, zodat niemand in de voorste rijtuigen kon zien wat er achteraan gebeurde. Het dennenbos liep hier aan ��n kant tot vlakbij, zodat de dikke stammen royaal dekking boden. De wind wervelde door de takken boven hun hoofd en de vlagen maakten ijspegels los die beneden in de sneeuw vielen met een plof die hen elke keer weer liet schrikken.

Aan de horizon wolkte een puf rook op. Arkin voelde zijn hart sneller gaan kloppen. Naast hem keek de jongste van de leerlingen op en grijnsde. Arkin gaf hem een por.

�Laag blijven, Karl. Geduld.�

�Als het de verkeerde stoker is, zal hij niet kunnen stoppen.�

�Het is allemaal geregeld. Vertrouw hen.�

Karl knikte, maar met een frons. Hij was een jongen van zestien met een wilde bos haar. Zijn vader was de machinist op de trein. Zijn enthousiasme was zo aanstekelijk dat Arkin de jongen een hartelijke klop op de schouder gaf. �Maak je maar geen zorgen, je vader kan dit aan.�

�Natuurlijk kan hij het aan.�

Het lawaai van de stoomlocomotief dreunde door de koude lucht, waardoor een zwerm kraaien uit de bomen opvloog. Hun rauwe kreten klonken als een waarschuwing en Arkin werd even overmand door vrees. Niet voor zichzelf, maar voor de jongen. De vogels leken Karl, Karl te roepen. Nee. Voortekens waren voor de wankelmoedigen.

Het gedreun van de locomotief werd luider, met het voortdurende gestamp van de zuigers, en opeens was hij volledig in zicht toen hij over de spoorbaan op hen af stoomde. Arkin keek even achterom naar de andere leerlingen, die verder weg met de handkar tussen de bomen stonden, twee bleke gezichten in de schemering van het bos. Hij gaf een teken. Bukken. Er klonk geknars van metaal en gesis van remmen dat door merg en been ging. Hij proefde roet in zijn mond. Traag en moeizaam kwam de trein tot stilstand, en het kostte Arkin slechts enkele seconden om uit zijn positie naar voren te springen, de zware schuifdeur van de laatste wagon open te doen en het kleine krat te grijpen dat naar hem toe werd geduwd.

De jongen hield de wacht. Hij hield in de gaten of er iemand zo dom was om te komen kijken. Het krat werd in de kar gehesen en de twee leerlingen begonnen het onmiddellijk naar de donkere beschutting van de bomen te slepen. De schuifdeur van de wagon werd dichtgeslagen, de trein kwam in beweging. Pas op het laatste moment ging het raam van het volgende rijtuig open en spuwde een geweer een kogel uit voordat Arkin Karl bij de spoorbaan vandaan had gerukt. Ze renden naar de bomen. Aan hun voeten druppelde bloed als vuurrode bloemen op de sneeuw.

�Ben je gewond?� Arkin schudde de jongen ongerust heen en weer.

�Nee, maar jij wel.�

Arkin knipperde met zijn ogen. Toen voelde hij de pijn. Hij voelde met een hand aan zijn oor en zag dat zijn vingers rood werden. Hij lachte en veegde zijn vingers aan zijn broek af. �Het is niets. Een schrammetje. Laten we nu eens zien of jullie deze kar in beweging kunnen krijgen.�

Ze slopen met het kostbare krat tussen de bomen weg, terwijl hun adem voor hen uit wolkte. Arkin dankte de God van Morozov dat de kraaien het deze keer mis hadden gehad.

De mist was dik en grillig. Hij vlocht zijn vingers rond Arkins hals en klauwde naar zijn gezicht, zodat zijn huid vochtig en kil werd. Hij probeerde de zware knol van een paard onder hem tot een sneller tempo te drijven, maar het dier had daar zo zijn eigen idee�n over en reageerde niet � hij koos zijn eigen tempo, net zoals hij zijn eigen weg had gekozen. Het beest was van Liev Popkov, dus wat kon je anders verwachten? Het dorp dook onverwachts langs de kant van de weg op, zonder enige waarschuwing, grijs en spookachtig, af en toe zichtbaar wanneer de mist rond de houten huisjes trok. Arkin kon het geruis van een onzichtbare rivier horen toen hij langs een smederij kwam, waar de oven verschroeide lucht uitbraakte. Hij riep naar de man met de leren voorschoot.

�Het huis van de priester?�

�Aan de andere kant.� De man tekende met de gloeiende punt van een spijker een kruis in de lemen vloer. �Je kunt het niet missen.�

Arkin miste het niet. Boven de deur van het huisje hing een groot, witgeschilderd ijzeren crucifix, dat uit de mist naar voren sprong alsof het hem bij de kraag wilde grijpen.

�Stop eens hier, jij rotknol,� gromde hij, en hij trok de teugels aan. Voor deze ene keer deed het beest wat hem werd gezegd. Hij sprong snel uit het zadel, met een jutezak over zijn schouder, en bonsde op de deur.

�Vchodite,� riep een stemmetje. �Binnen.�

Arkin deed de deur open. De lucht van hardnekkige vochtigheid vermengde zich met kookgeuren en die van brandende dennenkegels. Het herinnerde hem aan het gevoel dat hij als kind in zijn dorp had gehad, dat de buitenwereld altijd naar binnen glipte als hij een raam liet openstaan. Hij deed de deur achter zich dicht, zodat hij de mist buitensloot.

Het huisje was karig gemeubileerd: een paar poloviki, zelfgemaakte kleden, op de plankenvloer, een paar ruwhouten stoelen, een gevlochten mand die eruitzag als een hondenmand voor de haard, rommelige stapels boeken in de ene hoek. Morozov was nergens te bekennen, maar aan de andere kant van de kamer zat een meisje van vier of vijf jaar op een houten kruk uien te bakken in een braadpan op het fornuis. Ze schudde de pan geroutineerd heen en weer om aanbranden te voorkomen, terwijl ze Arkin bekeek met grote blauwe ogen die eerder onderzoekend dan gastvrij waren. Het haar was opmerkelijk. Het viel lang en recht tot halverwege haar rug, en was zo licht dat het bijna zilver leek.

�Hallo,� zei hij met een glimlach.

Ze beantwoordde de glimlach niet. �Mijn vader is bezig.�

Ze pakte een keukenmes dat te groot leek voor haar kleine hand en begon knoflook te hakken op een plank naast haar. Het was heel vreemd om zo�n jong kind deze taken te zien verrichten met routineus gemak, maar Arkin herinnerde zich dat de vrouw van Morozov dood was en kennelijk had dit kleine kind haar rol op zich genomen.

�Kan ik je vader even spreken?� vroeg hij. �Het is belangrijk.�

Haar aandacht dwaalde af � hij was minder belangrijk dan haar uien � maar ze wees met het lemmet van het mes naar een deur achterin. Hij liep erheen en lichtte de grendel op. Hij had er meteen spijt van. In het midden van de koude, kale slaapkamer lag een man op de vloer geknield, met ontbloot bovenlijf, terwijl hij zijn rug met een zweepje geselde. Elk van de vijf leren bandjes had een stevige knoop aan het uiteinde en elke knoop was roodgekleurd. De man was vader Morozov.

�Mijn excuses,� zei Arkin snel, en hij trok zich terug.

In de andere kamer ging hij op een van de stoelen zitten wachten.

�Ik zei toch dat hij bezig was,� zei het meisje.

�Ja, je had gelijk.�

Hij had dit nooit gedacht van de priester. Wat bezielde Morozov in hemelsnaam? Dag na dag streed hij om de pijn van anderen te verlichten en tegelijkertijd deed hij zichzelf opzettelijk pijn. Arkin werd er onpasselijk van. Hij bleef zwijgend zitten wachten tot de slaapkamerdeur openging en de priester binnenkwam, geheel gekleed in zijn soutane, met de gebruikelijke glimlach op zijn gezicht. Arkin zocht naar de blik van zelfvoldaanheid die zo�n penitentie teweeg moest brengen, maar hij zag niets.

�Hallo Viktor, ik heb aan je gedacht. Is het gelukt met de aflevering van de granaten?� Hij ging zitten zonder enig teken van ongemak, fysiek noch mentaal, hoewel hij Arkin zijn kamer moest hebben horen binnenkomen.

Arkin glimlachte onwillekeurig. �Ja, daarom ben ik gekomen. De kist staat op dit moment in het badhuis van Sergejev, maar hij is daar niet veilig. Zijn huis wordt waarschijnlijk in de gaten gehouden. We moeten hem snel verhuizen.�

�En de granaten zelf? Zijn die in goede staat?�

Bij wijze van antwoord greep Arkin in zijn jutezak en haalde de inhoud eruit: een korte huls met een metalen hendel eraan, en een doos munitie. Hij gaf ze aan de priester, die alles aandachtig bekeek.

�Duits militair materiaal is altijd het beste,� merkte hij op.

De kist was over allerlei grenzen gesmokkeld, om toegevoegd te worden aan de voorraad wapens. Wanneer het moment kwam, zouden ze klaarstaan. De wapenvoorraden waren over Sint-Petersburg verspreid en werden geregeld verplaatst, sommige waren in kelders diep in de binnenstad begraven, wat betekende dat als de ene voorraad werd ontdekt, de andere nog steeds veilig was. Voorzorgsmaatregelen waren altijd noodzakelijk; infiltranten waren een immer aanwezig gevaar. Arkin moest voortdurend zijn ergernis bedwingen over het langzame tempo van de glorieuze revolutie.

Opeens moest Arkin denken aan Valentina Ivanova in de auto. Breng ons alsjeblieft hiervandaan, had ze gezegd. Gebiedend, ja, maar het was dat ons dat hem bijbleef. Niet mij, maar ons. Het was Katja, het verlamde meisje, dat ze wilde redden, haar lieve zusje. Hij verafschuwde alles waar de familie Ivanov voor stond. Uitbuitende kapitalisten. Maar onwillekeurig had hij respect voor het oudste zusje. Hij herkende in haar dezelfde vastberadenheid die ook hemzelf dreef.

�Trotski heeft ermee ingestemd bij ons te komen praten,� vertelde hij de priester.

�Otlitsjno! Uitstekend!�

�Dus hebben we de kerkzaal nodig.�

�Ik zal het regelen.�

�Ik moet nu gaan. De minister wil dat ik hem vanavond naar het feest van zijn ma�tresse breng.� Buiten was de mist dichter geworden.

�Alsjeblieft.� Het meisje sprong van de kruk en stak hem een dikke snee zwart brood met gebakken uien toe. �Ik heet Sofja.�

�Spasibo,� zei hij verbaasd, en hij nam een hap. Het smaakte warm, vol kruiden en knoflook. �Heerlijk, dank je wel.�

�Wat is er met je oor?� vroeg ze ernstig.

Het onderste stuk van zijn linker oorlel was eraf geschoten door de geweerkogel uit de trein, en de wond werd nu bedekt door een dikke, zwarte korst.

�Niets bijzonders. Alleen maar een schrammetje. Wat is een beetje pijn nou?� Zijn blik kruiste die van de priester, en op dat moment begrepen ze elkaar.

�Mijn vader zegt dat pijn is hoe we leren.�

�Dan zal heel Rusland nog veel gaan leren, Sofja.�

Hij at het brood en de uien op, slingerde zich in het zadel en galoppeerde weg, de dichte mist in. Binnen enkele seconden was hij onzichtbaar geworden, terwijl ��n gedachte nog door zijn hoofd speelde. Heel Rusland zal nog veel gaan leren.

15

Valentina haastte zich over het Aleksanderplein. Er gleden schaduwen over haar gezicht terwijl een vlagerige wind de wolken langs de hemel joeg.

Niets was ooit gemakkelijk.

Ze was al bij drie andere ziekenhuizen geweest maar het antwoord was steeds hetzelfde: Je bent te welgesteld. Je bent te goed opgevoed. Je bent niet geschikt. Toch kon ze blindelings verband oprollen en kende ze alle botten in het lichaam, en ook de drukpunten en het bloedvatenstelsel.

Ik ben w�l geschikt.

Je moet taai zijn. Ze haalde Jens� visitekaartje uit haar zak en keek nogmaals naar het adres. Ze ging lopen. Ze vroeg twee keer de weg, maar ze merkte dat ze toch een verkeerde afslag had genomen en nu in een stil zijstraatje liep met verderop een wit kerkje. Het gouden kruis op de koepel wierp een lange schaduw op de weg. Aan de verste kant stond een groep mannen rond een vuurpot, alsof ze op iets wachtten. Juist op het moment dat ze langs de kerk liep, haastte een jongeman zich naar buiten en hees twee zakken uit een handkar, die buiten geparkeerd stond, op zijn rug.

�Arkin, wat doe jij hier in hemelsnaam?�

Ze had de chauffeur evengoed een mes tussen de ribben kunnen steken. Hij draaide zich met een ruk om en wankelde onder het gewicht van de zakken, liet er een vallen. Toen de zak de grond raakte scheurde de zijkant open en rolden er twee aardappels uit.

Ze staarde naar de zak. Arkin staarde naar haar.

�Waarom bent u hier?� vroeg hij snel.

�Ik heb een verkeerde weg genomen.�

�Ik heb de indruk dat u af en toe geen idee heeft waar u naartoe gaat.�

Hij zei het niet met een strak gezicht, zijn chauffeursgezicht. Dit gezicht had harde lijnen en arrogante trekken. Zijn woorden bevroren in de ijzige lucht tussen hen en ze had ze het liefst weer terug in zijn mond geduwd. Ze bukte zich opeens, raapte de twee aardappels op en stak die naar hem uit.

�Volgens mij zijn die van jou.�

�Spasibo.�

Ze gebaarde met een hand naar de zakken. �Wat ga je daarmee doen?�

�Ik ben vader Morozov aan het helpen.�

Ze keek even naar de kerk. �Is hij hier priester?�

�Ja. Hij deelt voedsel uit aan de armen.�

Ze kon zijn ogen nieuwsgierig op zich gericht voelen. �Ik probeer weer naar de hoofdweg te komen. Kan ik soms beter weer teruggaan?� vroeg ze.

�Dat is aan u. U kunt doorgaan of u kunt teruggaan naar wat u kent.� Ze had het vage gevoel dat hij het niet over de weg had, maar hij wees over haar schouder. �De hoofdweg is terug, die kant uit.�

�Dank je.� Ze begon weg te lopen.

Hij tilde de zakken op, ��n onder elke arm, en liep de kerk in, zich er niet van bewust dat hij een spoor van aardappels achter zich liet. Ze keek hem na tot hij verdwenen was, raapte toen de aardappels op en stapte de kerk binnen. De lucht was er kouder, de ingang was krap. Voor haar waren wat oude houten deuren die naar de kerk zelf leidden, maar links van haar was een korte gang die eindigde in een stenen trap naar beneden. Op de bovenste trede lag een aardappel.

Ze liep geruisloos naar beneden. De trap voerde met een bocht naar een ondergrondse ruimte, schemerig en bedompt, met een gewelfd plafond. Er hing een doordringende lucht van nat metselwerk. Er klonken stemmen van mannen, die op rijen stoelen voor een lage tafel zaten; ze zaten met hun rug naar haar toe.

�Het enige wat zij willen is praten. Praten en nog eens praten. Ik ben er doodziek van,� zei iemand.

�Daar ben ik het helemaal mee eens, Anton. We hebben genoeg van al die woorden. Het wordt tijd voor echte actie.�

�Hou es op met dat gemopper,� zei Arkin. �We willen allemaal meer actie zien. Hij komt ons vandaag toespreken en dan zullen we horen wat voor plannen hij�� Hij zweeg.

Hij had haar gezien. Alle ogen volgden zijn blik en ze hoorde kreten van ergernis toen ze zich bewust werden van haar aanwezigheid.

�Je vergat de rest van je aardappels.� Ze stak een handvol naar hem uit.

De mannen namen haar allemaal kritisch op. Er werden sjaals voor gezichten getrokken. Ze constateerde dat de zakken op de tafel waren gelegd, waar uit de ene gescheurde de inhoud naar buiten was gegleden, als bij een geslacht varken, maar onder de aardappels lag iets wat op geen enkele groente leek, iets hoekigs wat in een zwarte doek was gewikkeld. Arkin liep snel naar haar toe.

�Mijn lieve meisje, laat mij die van je overnemen.�

De stem kwam van achter haar. Ze draaide zich met een ruk om en zag een zwarte gestalte boven haar uit rijzen.

�Dank u,� mompelde ze, en ze stak hem de aardappels toe.

�Dit is vader Morozov.� Arkin was naast haar komen staan. �Wat komt u in hemelsnaam hier doen? Ik dacht dat u weg was.�

�Broeder,� zei de priester met een hartelijke stem, die was bedoeld om de scherpe randen van Arkins grofheid weg te strijken, �dat is geen manier om onze bezoekster te verwelkomen.� Hij inspecteerde haar gezicht met bedachtzame ogen en streelde zijn baard alsof die hem moest helpen tot een besluit te komen. Hij was gekleed in een grove zwarte soutane en een hoge, gehavende zwarte hoed, met op zijn borst een koperen crucifix gespeld, vlak onder de rafelige uiteinden van zijn baard. �Je bent welkom om je bij ons te voegen, wie je ook mag zijn, lieve kind. We zijn hier bijeengekomen in gebed voor ons land in deze moeilijke tijden, en om onze Heilige Vader om leiding en wijsheid te vragen.�

Er klonk geen geluid van beneden haar, maar ze kon voelen dat ze allemaal naar haar keken. Het gezicht van de priester was gerimpeld als de schil van een oude appel, maar ze dacht niet dat hij veel ouder was dan haar vader. Ze glimlachte naar hem. Haar wangen voelden stijf.

�Dank u, maar ik moet nu gaan. Ik wilde u alleen maar de aardappels brengen die buiten waren gevallen.�

Zelfs in haar eigen oren klonk het onnozel. Dus toen hij opzij stapte, holde ze haastig de trap op. De mannen bij de vuurkorf weken uiteen om haar door te laten en ze liep in een snel tempo de straat uit. Ze was zich bewust van hun ogen die haar volgden, en ze vroeg zich af wie hen vandaag kwam toespreken. En wat voor plannen hij had.

De voordeur sloeg met een klap dicht, zodat Valentina opschrok. Er trok een golf koude buitenlucht over de overloop boven en ze hield op met heen en weer lopen. Ze tuurde over de balustrade naar de verdieping eronder. Jens was zich niet van haar aanwezigheid bewust en rende met twee treden tegelijk de trap op, met het licht van de gaslamp schitterend op zijn vuurrode haar, alsof het werd aangetrokken door de energie die in hem school. Zijn hand schoot over de trapleuning omhoog, snel en doelbewust. Kwam hij altijd zo van zijn werk thuis? Zo vol leven?

�Hallo Jens.�

Hij bleef staan en wierp een blik omhoog. Zodra hij haar zag, veranderden zijn ogen. Er verschoof iets in hem. Zijn mond ging open alsof hij iets wilde zeggen, maar er kwam geen geluid over zijn lippen. Hij sprong de laatste treden op en kwam naar voren tot hij haar bijna kon aanraken. Maar net niet helemaal. Ze merkte dat op, de manier waarop hij de afstand tussen hen wist te bewaren. Zijn ogen keken haar onderzoekend aan.

�Is er iets aan de hand?� vroeg hij snel.

�Nee. Ik wilde alleen even met je praten.�

Zijn blik was nog steeds op haar gezicht gericht.

�Hoe ben je hier binnengekomen? Je duikt als een soort toverfee voor de deur van mijn appartement op.�

Ze schoot in de lach, zag zijn blik naar haar mond gaan.

�Je conci�rge heeft me binnengelaten. Ik heb tegen hem gezegd dat ik je nichtje ben.�

Hij glimlachte, met een geamuseerde trek rond zijn mond die haar voor dat moment weer terugvoerde naar hun dans, samen op het bal.

�Geloofde hij je?� vroeg hij.

�Ik denk het wel. Hij zei dat ik hier op de overloop in de warmte kon wachten, in plaats van buiten op het trottoir.�

�Dan is die sukkel nog dommer dan ik dacht.�

�Waarom?�

�Omdat jij veel te mooi bent om een nichtje van me te kunnen zijn.�

De woorden troffen haar onverwachts. Hij lachte niet, hij sprak ze achteloos in de stille, stoffige lucht terwijl hij langs haar heen liep om de deur van zijn appartement van het slot te doen. Het gebouw was al oud, met ingewikkeld sierpleisterwerk en een barokke uitbundigheid aan sierlijsten en houtsnijwerk, maar het was nu wat aftands, de gloriedagen waren allang vervlogen. Zelfs de lucht was oud en muf, alsof deze door te veel mensen in de loop van te veel jaren was ingeademd. Valentina was geschokt dat een man met zulke moderne idee�n in zo�n ouderwets appartementengebouw wilde wonen.

Hij deed de deur met een zwaai open. �Heb je zin om binnen te komen?�

Ze schudde haar hoofd. �Misschien kan ik dat maar beter niet doen.�

�Uiteraard.� Hij knikte hoffelijk. �We moeten je reputatie niet in de waagschaal stellen, h�?�

Hij lachte haar uit, onder zijn beleefde manier van doen.

�Misschien,� zei ze, met een zwiep van haar donkere haar, �zou het toegestaan zijn� als je nichtje, begrijp je.�

De groene ogen werden nog groener. �Als mijn nichtje,� herhaalde hij.

Ze stapte langs hem heen het appartement binnen.

Ze had nog nooit zo�n kamer gezien. Het meubilair was allemaal van blank, honingkleurig hout, met zulke rechte lijnen dat ze even dacht dat het nog niet af was. De vloer was van geschuurde grenen planken met kleurige kleden erop, en voor de haard lag een groot kleed van een langharige vacht, zo romig als een schaal melk. Aan de muren hingen ingelijste foto�s van rendieren in sneeuwlandschappen. Ze moest zich bedwingen om niet te staren.

�En, n�cht, kan ik je een kopje thee aanbieden?�

�Nee Jens, dank je wel. Ik kan niet lang blijven.�

Hij nam haar beide gehandschoende handen in de zijne en hield ze vast. Hij bekeek ze. �Zulke kleine handen.� Zijn vinger gleed over de palm van haar hand. �En toch zoveel talent erin.�

Ze schudde haar hoofd. Haar longen voelden alsof ze gloeiend heet werden.

�En,� zei hij, �wat is het waarover je me wilde spreken?� Hij liet haar niet los.

�Je zei dat je een vriend hebt die dokter is.�

�Ja, dat klopt.�

�Ik heb zijn hulp nodig.�

Hij greep haar handen nog iets steviger vast. �Ben je ziek?�

�Nee, nee, dat is het niet.�

�Wat voor hulp zoek je dan?�

Ze vertelde hem over de ziekenhuizen. Het kwam er allemaal tegelijk uit, alles over de misprijzende blikken achter de bureaus. De afwijzingen. Ze vertelde hem dat ze haar allemaal als �ongeschikt voor de verpleging� beschouwden. Ook al hadden ze verpleegsters nodig, toch vertrouwde geen van hen haar.

�Zelfs onze eigen huisarts wil me niet helpen.�

Ze vertelde Jens hoe boos het haar had gemaakt en dat ze het liefst haar hoofd op de tafel had gelegd om het uit te schreeuwen van frustratie, maar dat ze in plaats daarvan helemaal de stad door was gelopen naar deze met bomen omzoomde laan om hem daar op te wachten. Hij luisterde zonder haar te onderbreken en toen ze klaar was zei hij niet dat ze haar plannen moest opgeven. Dat had ze gevreesd: dat zijn stem zich bij alle andere zou voegen, dat hij zou proberen haar toekomst uit haar vingers te trekken zonder te beseffen hoe belangrijk die voor haar was. Maar hij deed het niet.

�Kom,� zei hij kortaf, �dan gaan we met dokter Fedorin praten.�

�Spasibo. Dank je wel.�

�Hij zal helpen, zelfs als dit betekent dat ik moet beloven hem de volgende maand met kaarten te laten winnen. Maar� � hij boog zich nog dichter naar haar toe en keek haar onderzoekend aan � �weet je zeker dat je dit wilt?�

Ze knikte. �Ik weet het zeker.�

�Heel goed. Laten we dan maar met die ouwe kwakzalver gaan praten.�

�Mag ik mijn handen terug?�

Hij keek er verbaasd op neer. Alsof ze op de een of andere manier nu van hem waren.

�Als dat moet.� Hij bracht ��n hand omhoog naar zijn lippen en boog er formeel overheen. �Op de toekomst van sanitarka Ivanova, zuster Ivanova.�

Ze vond het moeilijk om niet van deze man te houden.

Toen ze arriveerden zat doktor Fedorin op de vloer van zijn salon kaart te spelen met zijn dochtertje van vijf en hij krabde in zijn bakkebaarden om zich te concentreren.

�Neem me niet kwalijk dat ik niet opsta. Mijn kleine Anna is bezig me in te maken.�

Het kind lachte naar hen en hield haar kaarten stevig tegen haar kin gedrukt. �Ik heb papa ��n spelletje laten winnen.� Maar ze kraaide van plezier toen hij zijn laatste kaart speelde en zij die prompt aftroefde. Haar gretige handjes grepen de berg gesuikerde amandelen waarmee ze hadden gewed en Jens lachte en woelde door haar donzige blonde haar.

�Anna, je vader is de slechtste kaartspeler van heel Petersburg, en jij zult een van de beste worden.�

Ze wipte een amandel in de mond van haar vader, klopte hem troostend op de wang en holde met haar buit naar een bank bij het raam. De dokter liet wijn serveren.

�En, wat kan ik voor jullie doen?� Hij bekeek zijn gasten belangstellend.

Jens stelde haar voor. �Dit is Valentina Ivanova. Ze heeft jouw hulp nodig, waarde vriend. Ze wil een opleiding volgen tot verpleegster, maar de ziekenhuizen hebben haar afgewezen als �ongeschikt�.�

�Ben je dat?� De dokter richtte zich tot Valentina.

�Ben ik wat?�

�Ongeschikt voor dit werk?�

�Nee.�

�Misschien is dat een oordeel dat je niet zelf kunt vellen.�

De woorden klonken hard, maar ze protesteerde niet. Hoe kon ze bezwaar maken tegen iets wat werd gezegd door deze vader die, in zijn olijfgroene broek, als een langbenige sprinkhaan met zijn dochtertje op de vloer zat en haar met kaarten liet winnen? Ze wist niet dat vaders zoiets deden.

�Ik zal u zeggen waarom ik denk dat ik geschikt ben voor de verpleging.� Ze keek de dokter ernstig aan. �Ik heb in de afgelopen zeven maanden mijn verlamde zusje helpen verzorgen. Ik heb de anatomie van het menselijk lichaam bestudeerd en� � ze zocht koortsachtig naar iets anders wat bij hem de doorslag zou kunnen geven � �ik speel piano.�

Hij knipperde even met zijn ogen. Ze glimlachte. �Ik zal uw dochtertje �F�r Elise� leren spelen.�

Tegen de verste muur van de kamer stond een piano met een stapel boeken op de klep, die kennelijk nooit werd bespeeld. Het kind liet haar gesuikerde amandelen voor wat ze waren en bleef stijf als een soldaat staan, met ingehouden adem.

�Mijn vrouw speelde vroeger,� zei de dokter zacht. �De piano is sindsdien niet meer aangeraakt.�

�Ik vind het heel verdrietig van uw vrouw, doktor. Ik zou me zeer vereerd voelen op haar piano te mogen spelen en haar dochter les te geven. Is dit een overeenkomst?�

Zijn blik bleef verlangend rusten op de mahoniehouten pianokruk waarop zijn vrouw altijd had gezeten. Hij knikte.

Anna huppelde door de kamer om de boeken eraf te halen.

�Dank je, Jens.�

Hij had haar met zijn rijtuig naar huis gebracht, maar ze hadden weinig gezegd toen de lucht donker werd en de lichten op de bruggen aangingen. De winterse middagen duurden kort in Sint-Petersburg.

Jens en Valentina stonden voor haar huis op de oprit van grind, hun schaduwen bewogen schuchter naast elkaar. De woorden voor het afscheid wilden niet komen.

�Ik verheug me op het bezoek aan jouw tunnels op vrijdag,� zei ze opgewekt. Het donker maakte delen van zijn gezicht onzichtbaar voor haar. �Het zal spannend zijn te zien wat jij hebt ontworpen.�

�Mooi zo.�

De manier waarop hij het zei klonk niet goed.

�Is er een probleem?�

�Niets wat ik niet kan hanteren.�

Ze ving een glimp op van het gewicht dat hij op zijn brede schouders moest dragen, de verwachtingen waaraan hij moest voldoen.

�Het is een grote verantwoordelijkheid, h�?� zei ze zacht. �Elke dag.�

�Jij zult hetzelfde ontdekken, in de verpleging.�

�Ik kijk ernaar uit.�

Dat veroorzaakte eindelijk een glimlach. �Ik popel om jou in je uniform te zien.�

Ze lachte, maar ze voelde dat er iets haperde. �Bedankt in elk geval dat je me hebt gered van een lot dat te vreselijk is om je voor te stellen. Ik zou van verveling zijn gestorven als ik een hele middag had moeten kijken naar volwassen mannen die met zwaarden spelen.�

�Degens. Geen zwaarden.�

Ze haalde haar schouders op. �Het is allebei vervelend.�

�En tunnels zijn niet vervelend?�

�Nee, tunnels zijn echt niet vervelend. Die hebben een doel.�

Hij deed een stapje achteruit. Bij haar vandaan.

�Valentina.�

Ze hield haar adem in. Wachtte.

�Valentina, waar wilde die huzaar met je vader over praten?�

�Kapitein Tsjernov?�

�Ja, kapitein Tsjernov.�

�Hij betekent niets voor mij. Vergeet hem.� Ze ging met haar vingers door de heldere vrieslucht, alsof ze elk spoor van hem van haar vingertoppen wilde wissen. Geen sterren om naar omhoog te kijken. Geen maan.

�Het is niet zo moeilijk om te raden waarover hij met je vader wilde praten. Over jou.�

�Hij betekent niets voor me,� zei ze nogmaals, deze keer met meer nadruk, en ze stapte naar voren. �Ik wil niets met kapitein Tsjernov te maken hebben. Helemaal niets.�

Hij stak zijn hand uit en pakte haar kin vast, duwde die recht in het schijnsel van de lamp boven de deur. �Beloof je dat?�

�Ik beloof het.�

�Daar houd ik je dan aan.�

Ze wilde zeggen: �Houd m�j vast. M�j.�

Het geluid van een auto verstoorde ronkend de stilte, en het geknerp van wielen op het grind. Haar vader was thuisgekomen en verbrak dit moment.

�Valentina,� zei Jens op gedempte toon, terwijl hij haar kin losliet, �laat niet anderen over je leven beslissen.�

Het autoportier werd dichtgeslagen en haar vader kwam met grote stappen naar hen toe. Valentina�s ogen troffen even die van de chauffeur, die in zijn uniform achter het stuur zat en haar scherp opnam, maar ze wendde zich af alsof hij onzichtbaar was.

�Goedenavond, meneer.� Jens boog hoffelijk naar haar vader. Hij kreeg een korte knik bij wijze van antwoord. In zijn dikke bontjas leek generaal Ivanov net een beer die log naar zijn hol sjokte, toen hij met een grom van voldoening de voordeur openwierp.

�Naar binnen, Valentina. Nu meteen, alsjeblieft. Ik moet met je praten.�

Hij liep het huis in zonder op een antwoord te wachten. Ze bleef staan waar ze was, tot de auto naar de garage aan de achterkant van het huis reed en zij weer even alleen waren.

�Jens,� zei ze, �vergeet niet wat ik je heb beloofd.�

�Nee,� zei hij, met die lage stem die tot diep in haar binnenste doordrong, �ik zal het niet vergeten. Heb niets met hem te maken.�

Ze knikte, en in het licht van de deuropening zag ze dat zijn mond zich welfde tot iets wat een glimlach had kunnen zijn. Maar hij was nu buiten bereik. Ze zag hem met lange, soepele passen naar zijn rijtuig lopen, waar het paard hem zacht hinikend verwelkomde. Valentina wist dat ze de woorden die zouden volgen niet kon inhouden.

�Jens.�

Hij bleef staan. Het lamplicht viel op zijn kaak en op een pluk van zijn haar.

�Jens, zul jij hetzelfde doen?�

�Wat bedoel je?�

�Hoe zit het met de vrouw die groene jurken draagt en met haar ogen haken in je slaat? Degene die loopt alsof de hele wereld van haar is?�

Hij fronste zijn wenkbrauwen. �Gravin Serova?�

�Ach ja. Ze ziet eruit als een gravin. Die bedoel ik.�

�Wat is er met haar?�

�Wil jij met haar ook niets te maken hebben?�

Ze hoorde dat hij snel inademde.

�Jij ook niet met haar?� hield ze aan.

Hij begon naar haar terug te lopen, met ��n hand uitgestoken, de palm omhoog, alsof hij een paard een appel wilde voeren. �Het is gecompliceerd,� begon hij. �Het is niet zo gemakkelijk om��

�Ik begrijp het.� Ze klemde haar kaken opeen.

�Nee, je begrijpt het helemaal niet. Ik beloof je echt dat ik niets met haar te maken zal hebben op de manier die jij bedoelt, maar ik moet haar nog steeds bezoeken omdat� Valentina, niet doen��

Het was te laat. Ze was naar binnen verdwenen en sloeg de deur met een klap achter zich dicht.

Het is gecompliceerd. Wat bedoelde hij daarmee? Hoe kon hij nog steeds bij gravin Serova op bezoek willen? Hij begreep toch zeker wel�

�Valentina,� zei haar vader, �ik wil beginnen met te zeggen dat ik goed nieuws voor je heb.�

Hij zou instemmen met haar opleiding tot verpleegster. Ze ontspande zich en glimlachte dankbaar. �Dank u, papa.�

�Je hebt kapitein Tsjernov ontmoet?�

�Da.�

�Een knappe man, dat zul je toch met me eens moeten zijn.� Valentina knikte. Ze probeerde vriendelijk te zijn. Ze was punt nummer vier van haar lijst niet vergeten. Zorgen dat papa me vergeeft.

�Zijn vader is graaf Tsjernov,� weidde hij uit. �Hoofd van een van de meest vooraanstaande families in Petersburg. De kapitein is een uitermate welgestelde jongeman. Ben je je hiervan bewust?�

�Mama heeft het me verteld.�

�Ik wil dat je met hem trouwt.�

De woorden sneden door haar heen. Vlijmscherp.

�Papa.� Ze schreeuwde niet. Smeekte niet. In plaats daarvan sprak ze rustig. �Ik heb u al eerder gezegd dat ik niet van plan ben met iemand te trouwen. Ik ben van plan voor Katja te zorgen.�

Heel even wilde hij haar niet aankijken. �Kapitein Stepan Tsjernov heeft mij permissie gevraagd jou het hof te maken. Het is een grote eer.� Zijn jukbeenderen bewogen hevig, alsof hij op iets hards kauwde. �Ik wil niet nog meer van dit soort dwaze dingen van je horen, Valentina. Je moeder en ik zijn hier heel beslist over. Geloof me, als vader weet ik wat voor jou het beste is. Als je wat ouder bent, zul je ons er dankbaar voor zijn.�

Ze bleef roerloos op het Perzische tapijt staan. �Papa, ik wil je echt niet dwarsbomen, echt niet, maar ik wil ook niet met kapitein Tsjernov trouwen. Ik heb dat al eerder uitgelegd��

Er verscheen een vuurrode blos op zijn wangen en zijn zware wenkbrauwen trokken zich samen boven teleurgestelde ogen. Ze begreep dat hij vond dat ze hem in de steek liet.

�Wees me alsjeblieft niet ongehoorzaam, Valentina.�

�Of anders, papa? Wat zul je anders doen?� Ze probeerde te glimlachen. �Mij met de paardenzweep geven?�

Hij liep naar haar toe, sloeg een arm om haar schouders en kuste de zijkant van haar hoofd. �Dank je wel dat je Katja hebt gered. Nu heb ik je nodig om dit voor mij te doen. Zo eenvoudig is het.�

Het was koud in haar kamer, maar Valentina merkte het niet op. Ze glipte snel uit haar kleren, liet ze op de vloer vallen, maar ze kon haar huid niet afstropen. Ze kroop in bed en trok de gewatteerde deken over haar hoofd. Ze huiverde.

Zo eenvoudig is het.

Niets was hier eenvoudig. Niet met haar vader en niet met Jens.

�Jens, ik heb een belofte gedaan. Niets met hem te maken hebben. Ik heb het je plechtig beloofd.�

Buiten tikte de wind tegen het raam.

�Dus waarom, Jens,� fluisterde ze, �waarom wil jij mij niet dezelfde belofte doen?�

Ze probeerde haar hart tot bedaren te brengen, wachtend op die lage stem van hem die zacht iets tegen haar zei. De minuten tikten voorbij maar er klonk geen stem, dus wierp ze de deken van zich af.

�Wat ben jij hier aan het doen?�

Valentina schrok op. �Niets.� Ze kon nog net de forse gestalte van Liev Popkov in het donker ontwaren. Hij stond op zo�n tien stappen afstand tegen een muur van het huis geleund en haar ogen zouden hem in de duisternis niet hebben opgemerkt als hij niet had gesproken.

�Hoe lang sta je daar al?� vroeg ze.

�Lang genoeg.�

�Om mij te bespioneren? Voor mijn vader?�

Hij gromde. Ze hoorde hem op de grond spuwen.

Ze stonden buiten op het grind aan de achterkant van het huis, waar om deze tijd van het jaar overdag nauwelijks zon kwam en het �s nachts hard vroor. Sneeuw en ijs vormden er verraderlijke richels. Valentina stampte er met een stok op, peuterde erin, gleed er met haar gehandschoende vingers over.

Heel zorgvuldig onderzocht ze de richels centimeter voor centimeter, bij het licht dat uit het raam van de muziekkamer viel. Ze wilde Popkov vragen haar te helpen, maar de woorden bleven haar in de keel steken, dus bleef ze zwijgend en alleen zoeken. Minutenlang zei geen van beiden iets.

�Zoek je iets?� vroeg hij ten slotte.

�Ja.�

�Wat is het?�

�Dat is mijn zaak.�

�Het is koud, hierbuiten.�

Ze zei niets maar bleef over het ijs voelen. Opnieuw stilte.

�Is dit het wat je zoekt?�

Haar hoofd ging met een ruk omhoog. Hij was niet van zijn plaats gekomen maar hij stak zijn hand uit. Ze liep erheen, voorzichtig over het ijs, en staarde naar zijn grote knuist. In het midden van zijn handpalm lag iets wat glansde, iets van metaal. Ze griste het van zijn hand, sloot haar vingers er stijf omheen. Het was de sleutel van de piano.

�Jij rotzak!�

Hij lachte, luid en onstuimig.

Ze sloeg met haar stok tegen zijn knie, wierp de stok toen weg en lachte met hem mee. Het was een vreemd, ge�soleerd geluid, dat weergalmde in de ijzige vrieskou van de avond.

�Jij rotzak,� zei ze nog eens.

Toen liep ze met grote stappen terug naar het huis.

Viktor Arkin zag Popkov terug kuieren naar de stallen. Hij had die forse kerel urenlang in de schaduwen zien wachten, schijnbaar ongevoelig voor de sneeuw en de snerpende wind, wachtend tot het meisje zou komen zoeken naar iets wat ze kennelijk had verloren. Alsof hij wist dat ze vroeg of laat zou komen. Hij had de manier gezien waarop Popkov haar had geplaagd, haar had uitgedaagd tot ze haar geduld verloor, en hij had Popkov benijd om het zorgeloze gemak waarmee hij dit deed. Alsof het Popkov allemaal geen donder kon schelen. Ze had hem een rotzak genoemd, maar ze hadden erbij gelachen. Samen hadden ze gelachen. Arkin begreep niet goed waarom.

Hij voelde zich verlegen met vrouwen, hij wist niet wat hij moest zeggen en hij begreep nooit waar ze het over hadden. De vrouwen op zijn politieke bijeenkomsten en in de comit�s waren allemaal lawaaierig en agressief. Het leek wel of ze man wilden zijn, vond hij. Soms voelde hij een behoefte om met Valentina en Jelizaveta Ivanova te praten, de auto stil te zetten om echt met hen te praten, om erachter te komen wat er in hen omging. Er was iets aan Valentina wat niet helemaal klopte. Daarom had ze hem zo laten schrikken toen ze hem betrapte bij het uitladen van de munitie in de kerk, omdat hij geen idee had hoe ze zou reageren. Het was duidelijk dat ze achterdochtig was, maar zou ze die achterdocht ook aan haar vader kenbaar maken? Zou ze hem vragen de Ochrana te waarschuwen?

Hij zou voorzichtiger moeten zijn, nu nog meer dan ooit. Hij liep geruisloos terug naar de garage, ging naar binnen en deed de deur dicht. Zijn zenuwen stonden strakgespannen, maar hier kwam bijna nooit iemand anders binnen, hier was het veilig. Het was altijd hetzelfde, dit vuur dat hem verteerde, deze behoefte om voorwaarts te trekken naar de nieuwe dag die zou komen. Het ongeduld plukte en trok aan hem, en hij probeerde het tot bedaren te brengen, achter de auto. Tegen de muur had hij een keurige stapel kartonnen dozen neergezet, met motoronderdelen, blikken olie, poetslappen, reservegereedschap, machineonderdelen, allemaal zaken die bij een garage hoorden. Niemand zou iets vermoeden, niemand zou dieper graven.

Alleen hij wist van het krat, het krat dat onder de dozen stond. Alleen hij wist wat erin zat.

16

Zuster Sonja zou die middag Valentina�s chaperonne zijn. Haar gezette gestalte zat kaarsrecht op de achterbank in de Turicum en Valentina constateerde dat haar hoed, met de roodfluwelen band, nieuw was.

�We zijn heel bevoorrecht,� zei zuster Sonja, met een stralende blik in haar ogen, �dat we de tsaar mogen zien.�

�Dat is waar.�

Het was inderdaad waar. Valentina was zich heel scherp van dat feit bewust. Maar Arkin zat voor haar achter het stuur en ze vroeg zich af wat voor gedachten er door zijn proletarische brein gingen.

Toen de auto stilhield, zag alles er heel anders uit dan ze had verwacht. Ze had zich een houten barak voorgesteld, vlak naast een gigantisch gat in de grond, met een roestige ladder die aan de binnenkant was vastgemaakt. Ze had zich wat ongerust gemaakt over het naar beneden klimmen en ze had het grootste deel van haar onderrokken uitgetrokken om haar benen gemakkelijker te kunnen bewegen. Ze droeg een jas en hoed van vossenbont, op aandringen van haar moeder, aangezien ze in aanwezigheid van de tsaar zou verkeren, maar eronder had ze een eenvoudige wollen jurk gekozen met een hoge kraag voor de warmte en een soepel model voor bewegingsvrijheid.

�Opgewonden?� vroeg ze aan de verpleegster toen ze uit de auto stapten.

�Dat ik tsaar Nicolaas ga ontmoeten maakt dit tot een van de mooiste dagen van mijn leven.� Zuster Sonja schudde verbaasd haar hoofd. �Ik had nooit gedacht dat me nog eens zo�n eer te beurt zou vallen.�

Arkin stond naast de treeplank om haar uit de auto te helpen en Valentina keek even op naar zijn gezicht. Maar ze zag er niets in. Hij vertoonde zijn gelaatsuitdrukking van chauffeur, maar ze durfde haar mof van sabelbont eronder te verwedden dat hij naar hun gesprek had geluisterd.

�Arkin,� zei ze.

�Ja, juffrouw Valentina.�

�Wanneer je de auto hebt geparkeerd mag je hier terugkomen om de tsaar toe te juichen als hij arriveert.� Ze keek hem recht in zijn onbewogen gezicht. �Als je dat wenst.�

�Dank u, juffrouw Valentina.�

Ze schonk hem een minzaam glimlachje. Een kleine triomf als tegenprestatie voor dat geweerschot. Vervolgens bekeek ze het gebouw dat ze binnen zouden gaan. Het was niet de een of andere houten barak, integendeel. Het was een imposant bouwwerk van baksteen, met een ingang die werd omlijst door fraai uitgehouwen steenwerk. Het opvallendst was de manier waarop de voorgevel naar buiten welfde, als in een imitatie van de tunnels die als dieven onder de straten van de stad liepen. Geen gigantische gaten te zien, nog niet. Maar ook geen ge�ni -formeerde kozakken, de persoonlijke bodyguards van de tsaar.

De deuren zwaaiden open toen ze dichterbij kwamen en haar hart begon te bonzen toen ze Jens in de deuropening zag staan. De ene hand was al ter begroeting naar haar uitgestoken, alsof deze geen geduld had met de onberispelijke manieren van de rest van hem.

�Dames, goedemiddag, dobri den. U bent gekomen. Ik dacht dat u zich misschien zou bedenken om er in deze akelige mist opuit te gaan.�

Had hij echt gedacht dat ze misschien niet zou komen?

Hij boog zich eerst over de hand van de oudere vrouw en zei: �U vrolijkt mijn dag op, zuster Sonja, met uw schitterende hoed. Het is me een genoegen u te ontmoeten.�

Er verscheen een blos op haar wangen. �Dit oude ding? Ik dacht dat de rand me misschien zou beschermen tegen eventueel gedruppel in de tunnels.�

�Wat vooruitziend van u,� glimlachte hij.

Valentina had het liefst de gehandschoende hand van de verpleegster uit zijn hand gerukt, maar toen hij zich eindelijk naar haar omdraaide, vergaf ze hem. Vergaf hem alles omdat hij haar aankeek alsof hij de hele dag op dit moment had gewacht en de hele nacht de minuten had geteld. Hij liet haar dit zien, hield het niet voor haar verborgen. Ze dacht dat in de mist van vandaag zijn ogen dof en kleurloos zouden zijn, maar ze schitterden even levendig als de eerste sprietjes voorjaarsgras, een kleur die ze niet eerder had gezien, niet in ogen. Hij pakte haar hand en ze dacht even dat hij die naar zijn lippen zou brengen, maar hij beheerste zich. In plaats daarvan boog hij er diep overheen, zodat ze de kruin op zijn hoofd zag, de manier waarop zijn haar van zijn schedel opsprong alsof het ergens naartoe moest. Ze moest zich bedwingen om het niet te strelen.

�Goeiemiddag, Jens,� zei ze zacht.

Hun ogen vonden elkaar. Ze was nog steeds verward over zijn gevoelens voor de gravin, maar vandaag zou ze dat van zich af zetten. Haar vingers krulden zich even in die van hem voor ze ze terugtrok.

�Is iedereen er?� vroeg ze hem. �Klaar voor de komst van tsaar Nicolaas?�

Zijn mond verstrakte. �Zijne Keizerlijke Majesteit is helaas verhinderd. Hij zal ons bij nader inzien toch niet vergezellen op de rondleiding langs de constructiewerkzaamheden.�

Er klonk een kreet van teleurstelling uit de mond van zuster Sonja. �O,� zei ze, met een langgerekte, diepe zucht.

�Ik bied u mijn excuses aan voor deze onvoorziene wijziging in de plannen, maar er wordt erg veel beroep gedaan op de tijd van Zijne Keizerlijke Majesteit. Minister Davidov en zijn vrouw zijn er echter wel.�

�Maar geen tsaar?� jammerde de zuster.

�Geen tsaar.�

�Doe niet zo dwaas, zuster,� zei Valentina streng. �We zijn hier om de constructiewerkzaamheden te bewonderen. Ik weet zeker dat alles wat u te zien zult krijgen, uw teleurstelling zal vergoeden.�

�Ben jij ook teleurgesteld, Valentina?�

Het was Jens die de vraag stelde, zo scherp en direct dat ze zich erdoor overvallen voelde.

�Nee.�

�Echt niet?�

�Ik ben gekomen om de tunnels te bekijken.�

�Dan moet ik je er maar gauw naartoe brengen.�

Hij bood haar zijn arm aan en samen liepen ze door de deuropening. Er moesten een vestibule en andere mensen zijn geweest, maar die merkte zij niet op, ze was zich slechts bewust van de sterke, rechte botten van zijn onderarm onder haar hand, en de warmte van zijn schouder tegen de hare.

De tunnels, bracht ze zichzelf in herinnering. Daarvoor ben ik hier.

Ze had het mis wat de roestige ladder betrof. Ze waren afgedaald in een zware mechanische lift die meer op een dierenkooi leek dan op een vervoermiddel voor menselijke wezens. De ijzeren deur klapte dicht, en Valentina�s maag klampte zich aan de begane grond vast terwijl de rest van haar in de ingewanden van de aarde omlaagzakte. Ze had mevrouw Davidova begroet, omdat ze zich haar van het bal herinnerde, en ze was aan de andere gasten voorgesteld, maar geen van hen was haar bijgebleven. Jens en zijn tunnels namen al haar aandacht in beslag.

Zijn tunnels zagen er heel onheilspellend uit. Ze roken alsof er een dood dier in was gestopt en er stond een voortdurende tocht, die steeds heviger werd. De tunnels leken op haar te ademen. Het water droop van de muren en van de donkere hoeken die niet werden beschenen door de rij lampen die langs het gewelfde dak hingen.

Er waren twaalf gasten, haarzelf inbegrepen, plus vier officials van het project, die door Jens werden voorgesteld als ingenieur, opzichter, de voorman van het werk en ten slotte een specialist op het gebied van water. Ze bewogen zich even gemakkelijk als mollen door de tunnels, bukten zonder erbij te hoeven denken als het plafond lager werd, draaiden automatisch hun hoofd opzij wanneer ze een zijtunnel passeerden met vieze lucht die in hun gezicht blies.

Boven, in de toegangshal, waren er speeches geweest. Jens had een verhaal gehouden over het doel van het project, over de noodzaak tot drainage en een rioolsysteem om de gezondheid van de stad te verbeteren. Vorig jaar waren er tweeduizend doden gevallen als gevolg van de cholera die in de achterbuurten had gewoed. Zoveel miljoen liter water werd er dagelijks naar buiten gepompt. De lage grondwaterstand veroorzaakte overstromingen doordat Sint-Petersburg was gebouwd op van muggen vergeven moerassen. Zoveel miljoen bakstenen, in Moskou gebakken en daarvandaan vervoerd. Een werkmacht die dag en nacht in ploegen van twaalf uur werkte. Rioolbuizen die recht naar het noorden, naar de Finse Golf liepen.

Voor hij klaar was met zijn speech in de hal was Valentina al opgehouden met naar hem te luisteren. Ze staarde naar zijn mond, naar de manier waarop zijn lippen bewogen. Hij had een brede, interessant gevormde kaak. Hij droeg een leren hoed die zijn haar plat maakte, en laarzen met dikke rubberen zolen, die door het water sopten en zuigende geluiden maakten. Ze genoot van de manier waarop iedereen aandachtig luisterde als hij sprak, zelfs de zuur kijkende minister Davidov, en ook hoe hij, toen hij ten slotte ophield met praten, zich in een positie naast haar manoeuvreerde.

�Interessant?� vroeg hij.

�Ja, zeer.�

�Ben je bang?�

�Ja, heel erg.�

�Ik geloof er niets van.�

Ze schoot in de lach. �Je hebt hier iets spectaculairs bereikt,� ging ze verder. �Je moet wel heel trots zijn.�

Hij knikte, glimlachte naar haar en keek haar onderzoekend aan. Zuster Sonja liep voor hen uit en converseerde geanimeerd met mevrouw Davidova over het gebruik van kamfer in kamers om een huis van muffe luchtjes te ontdoen. Ze draaide zich juist om, om het gebruik ervan ondergronds bij Jens aan te bevelen, toen er een oorverdovend geluid, alsof de aarde openbarstte, door de tunnel daverde. De grond verbrokkelde onder Valentina�s voeten.

De lichten gingen uit. De duisternis schokte. Er weerklonken kreten, die echter werden verzwolgen door het gedaver van rotsblokken en bakstenen die omlaag kwamen. Valentina struikelde, overmand door paniek. Ze zou zijn gevallen als niet een hand haar pols had vastgegrepen en haar tegen een muur had gedrukt. Ze tastte rond in het duister. Zo blind en benauwd als ze was door het stof, had ze het benul om haar mond dicht te houden.

�Hierheen.� De stem van Jens naast haar. Scherp en kwaad.

Hij trok haar achter zich mee. Ze kon geen lucht krijgen, ze kon niet denken. Haar oren deden pijn. Ze bukte zich toen hij haar een kleinere zijtunnel in trok.

�Hierheen!�

Valentina�s hersens werkten moeizaam. Maar ze tastte achter zich, vond de hand van iemand anders en trok die mee, weigerde los te laten. Het geschreeuw weerkaatste tegen de muren toen ze voorwaarts struikelden, maar alles was verward. Haar hart bonsde in haar keel en ze kon niet slikken. De verwarring verstopte haar hoofd, samen met het stof.

Maar voor haar uit leek Jens zelfs in de verstikkende duisternis te weten waar hij naartoe ging, en zijn vingers hielden haar pols in een ijzeren greep. Hij zou haar niet loslaten. Aan die enkele gedachte klampte ze zich vast.

Stilte. Eindelijk was er stilte. Stilte zoals die alleen maar onder de grond bestaat. Jens kende die goed, die volledige afwezigheid van geluid. Soms vroeg hij zich af of de dood zo zou zijn, geen brandende, ziedende hel maar een koude en onverzoenlijke afwezigheid. Geen leven, geen geluid, geen frisse lucht om in te ademen. Hij voelde een stekende pijn in zijn schedel. Hij stak een kaars aan, en alleen hij zag de trilling in zijn hand. Om hem heen hoorde hij kreten van opluchting toen de vlam flakkerend tot leven kwam. Het was een van zijn stelregels om nooit ondergronds te gaan zonder lucifers en een kaars in zijn zak.

�Met hoeveel zijn we?� Hij telde de hoofden. �Acht.�

Acht van de zeventien. Grote god! Minister Davidov was er, en zijn vrouw, en ook Kroskin, de jonge opzichter. Maar geen assistent-ingenieur. Geen Proetz, de waterspecialist. Wie nog meer? Hij hield de kaars nog hoger, waardoor er wilde schaduwen door de dichte, van stof vervulde lucht sprongen.

Valentina was er, ineengedoken op de grond. E�n verbijsterend moment lang vroeg hij zich af of ze gewond was, maar nee, ze was bezig de verpleegster te helpen met het verzorgen van Kroskin, die languit op de vochtige grond lag. Zijn ene broekspijp was aan flarden, en de huid van zijn been glansde nat. Twee anderen stonden trillend te kijken, een lid van de Doema, met bakkebaarden en snor, en zijn vrouw. Hij huilde hevig, met diepe, hortende snikken, en zij wiegde hem in haar armen terwijl ze hem allerlei instructies toefluisterde. �Stil nu, Jakob, geen tranen, stil nu, droog je ogen.�

�We zullen hier sterven.� Zijn woorden kwamen er hakkelend uit.

Valentina keek op. Haar hoed was verdwenen, haar donkere haar was overdekt met stof. Ze keek Jens kalm aan.

�Is dat zo?� vroeg ze. Gewoon een rechtstreekse vraag. �Gaan we sterven?�

Alle ogen werden op hem gericht, en Jens voelde het gewicht ervan, even zwaar als de lagen rots boven hun hoofd.

�Nee. Njet. Natuurlijk niet. Kijk eens waar we zijn. Dit is wat je noemt een sluiskolk. Er zijn twee sluisdeuren, naast elkaar, om de waterstroom door de open goot daar te kunnen controleren en bedwingen.� Hij wees in het donker, voorbij het bereik van het licht van de kaars, en er droop hete was op zijn vingers. Blijf praten. Blijf hun hoofd met gegevens vullen om hun angst te bedwingen. �Maar daar,� � hij liep bij het groepje vandaan � �aan een haak, voor eventuele noodgevallen, hangt dit.�

Hij hield een olielamp omhoog, als een goochelaar die een konijn tevoorschijn tovert. Hij stak de lamp met de vlam van de kaars aan en zag dat het licht de lijkbleke gezichten ziekelijk geel kleurde. Hun ogen werden ronder, niet langer vlak en verbijsterd.

�We moeten de ingenieurs bovengronds tijd geven om te beoordelen wat er is gebeurd,� ging hij verder. �Iedereen zal op dit moment verbijsterd zijn, wetend dat wij hierbeneden zitten.� Hij dwong zich tot een glimlach. �We zijn hier veilig,� zei hij tegen hen. �Wees dankbaar.�

�Hoe weet je of er niet elk moment weer een dak kan instorten?�

Dit was minister Davidov. Die verdomde vent. Iedereen bekeek de welving van bakstenen, op het hoogste punt een meter boven hun hoofd, op zoek naar scheuren. Jens kon hun angst door de kolk voelen trekken.

�De tunnel is sterk en stevig.�

�Zo sterk dat hij boven ons hoofd is ingestort.� Het magere gezicht van Davidov was hol van spanning.

�Nee.�

�Wat bedoel je, Friis?�

Valentina ging staan, een kleine gestalte in het schemerdonker van deze spelonk. �Er was een explosie. Ik heb het duidelijk gehoord.�

�Praat geen onzin, jongedame. Het dak was niet sterk genoeg. Het is boven ons ingestort door��

�Ze heeft gelijk,� viel Jens hem in de rede. Wat een scherpe oren. Ze was alert, ze luisterde. De meeste mensen luisterden niet.

�Wat probeer jij me verdomme�?�

�Andrej,� zei mevrouw Davidova vriendelijk. Resoluut legde ze een hand op de arm van haar man. �Niet nu. Laten we proberen hier zo goed mogelijk doorheen te komen. Bewaar de verwijten tot later.� Ze keek om zich heen en glimlachte. Het was geen bijzonder overtuigende glimlach, maar het hielp. De spanning werd iets minder.

�Mevrouw Davidova, wat u zegt is waar. We moeten kalm blijven. Het belangrijkste op dit moment is ieders verwondingen te bekijken.� Jens liep naar Kroskin, de opzichter, die op de grond lag. De jongeman lag opgerold van de pijn. �Hoe erg is het?�

Kroskin trok een zuur gezicht. �Ik leef nog.�

�We leven allemaal nog.�

De verpleegster knikte bemoedigend. �Bij ��n been is de huid onder de knie eraf geschraapt, maar het bot is gelukkig niet gebroken.� Ze hield in haar handen reeds een van haar volumineuze onderrokken, en ze drukte die stevig tegen de wond.

�Hier.� Jens trok een zakmes uit zijn riem.

Kroskins ogen werden groot.

�We gaan je been er heus niet af hakken, hoor,� stelde Jens hem gerust. �We moeten alleen maar wat repen verband snijden.� Hij legde een hand op de schouder van de verpleegster. �Doe uw best,� zei hij zacht. �Davidov, kom eens hier om wat repen verband te snijden.�

Hij gaf het mes aan de minister.

�Zijn er nog meer gewonden?�

Niemand zei iets. Hij keek om zich heen naar zijn gezelschap, dat gevangenzat in deze spookachtige onderwereld van bijna-duister, en hij was onder de indruk van hun flinkheid. Hij voelde een golf van respect voor hen, zelfs voor die klootzak van een Andrej Davidov, die aan het werk was gegaan om de onderrok met snelle, effici�nte halen tot repen te snijden.

�We hebben allemaal schrammen en builen, dat weet ik, maar� � wat er nu volgde zouden ze niet leuk vinden � �als er verder niets bijzonders is, laat ik jullie nu alleen.�

�Nee. Niet doen.�

Het was Valentina. Hij zag dat ze een schram in haar hals had.

�Je gaat terug om te kijken, h�?� zei ze.

�Dat moet ik doen.�

�Omdat er misschien anderen zijn die gewond zijn.�

Gewond. Verpletterd. Beklemd onder stenen. Bloedend en stervend. Levend. Dood. Al die dingen. Iedereen zag in gedachten deze beelden.

Valentina zei snel: �Het is te gevaarlijk om alleen te gaan. Neem iemand mee.�

Neem mij mee. Dat bedoelde ze.

Hij keek om zich heen. Hij besloot het zwakste lid van de groep mee te nemen, de man uit de Doema, zodat het moreel van de achterblijvers niet door zijn angst kon worden ondermijnd. Jens kon geen paniek onder hen riskeren, in de tijd dat hij weg was. �Jij.� Hij wees naar het lid van de Doema. �Ga jij met me mee.�

Valentina maakte een zacht geluid in haar keel. Van zo dichtbij kon hij het stof zien dat op haar wimpers zat geplakt. Maar hij kon haar echt niet meenemen. Hij wist op wat voor verminkte ledematen ze zouden stuiten. Hij stak de kaars weer aan en pakte de Doema-man bij de elleboog, loodste hem terug naar de opening van de tunnel. Hij kon de arm van de man voelen beven.

�Wacht!� Valentina hield hem tegen. �Neem de lamp mee. Jij zult hem meer nodig hebben dan wij. Laat de kaars bij ons achter.� Ze haalde de lamp bij de gewonde man vandaan en liep ermee naar Jens. Ze stak hem naar hem uit. �Neem mee.�

�Dank je,� zei hij. �Spasibo.�

�Wees voorzichtig.�

Hij knikte. �Minister Davidov,� riep hij, �past u goed op de vrouwen.�

�Jens,� zei Valentina op gedempte toon, �weet je dan niet dat het de vrouwen zijn die op jullie mannen passen?�

�Dus ik had jou eigenlijk mee moeten nemen?�

�Ja.�

�Dat kan ik niet doen.�

�Ik weet het. Ditmaal geen sterren om naar te kijken.�

Onwillekeurig glimlachte hij even. Toen was hij weg, zo moeiteloos opgeslokt door de zwarte tunnel dat ze ��n akelig ogenblik lang twijfelde aan zijn bestaan.

Valentina voelde het gemis. Niet van het licht, dat nu gereduceerd was tot het armzalige geflakker van een kaars en dat de mensen nog angstiger maakte, schichtiger dan katten in een wolvenkooi. Maar het gemis van h�m, die sterke kern van hem. Zonder Jens leek deze ruimte veel leger, de lucht smeriger, en leken de mensen kleiner. De redding die enkele minuten geleden nog waarschijnlijk had geleken, werd opeens onwaarschijnlijk. Ze was doodsbang dat hij niet terug zou komen.

Ze had gezien hoe hij zich in het donker bewoog alsof deze tunnels van hem waren, en niet van de stad � op dezelfde manier als waarop je een huis bezit. En voor het eerst drong in alle hevigheid tot haar door wat het instorten van zijn geliefde tunnels voor hem moest betekenen. De jonge opzichter slaakte een kreun, en ze richtte haar gedachten op iets anders. Ze had alles gedaan om Kroskin comfortabel te maken nadat zuster Sonja zijn been had verbonden, maar het was niet veel. Ze had een sjaal onder zijn hoofd gestopt en haar bontjas over hem heen gelegd, stevig rond hem ingestopt, in een poging de pijn te bedwingen. Zijn gekreun werd gesmoord door de arm die hij over zijn gezicht had gelegd en hoewel ze zijn andere hand vasthield, zei hij niets.

�Woont je gezin hier in Petersburg?� vroeg ze.

Hij knikte. Meer niet.

�Ik heb een zusje,� vertelde ze hem zacht. �Ze heet Katja.� Katja, ik ben niet dood. Geloof hen niet als ze zeggen dat ik dood ben. En wees niet bang voor me. Ik kom terug. Ik zal je niet in de steek laten, dat beloof ik. �Ze is net zo blond als jij en ze doet graag kaartspelletjes. Heb jij een zusje?�

Weer een knik.

�Hoe heet ze, je zusje?�

Niets. Hij begon nog heviger te rillen.

�Ze hebben veiligheidssystemen,� vertelde ze hem. �Reddings-procedures. Ze zullen ons hieruit weten te krijgen, wees maar gerust.�

Zijn arm viel van zijn gezicht. �Is dat waar?�

�Ja, natuurlijk is dat waar.�

�Ze liegt.� Davidov stond naast haar, en zijn hoekige schaduw viel over haar heen. �Net zoals ze heeft gelogen over dat ze een explosie had gehoord.�

�Waarom zou ik daarover liegen?� wilde ze weten.

�Om Friis te beschermen. Hij zal wegens incompetentie voor de rechter worden gesleept, als we hier levend uit komen.�

Ze keek om zich heen naar de anderen. �Heeft iemand anders een explosie gehoord?�

Zuster Sonja schudde haar hoofd. Mevrouw Davidova was roerloos blijven staan, vlak bij de kaars op de grond, alsof ze er niet bij weg durfde te lopen. De vlam deed haar schaduw over de muren bewegen. Ze staarde met een peinzende uitdrukking naar haar man.

Alleen de vrouw van de Doema-man, die zich op haar hurken had laten zakken, knikte heftig. �Ik heb het gehoord,� verklaarde ze. �Mijn oren doen nog steeds pijn van die dreun. Bij jou ook?�

�Ja,� zei Valentina, en ze knikte.

Langzaam knikte de vrouw van de minister ook.

�Een explosie,� herhaalde Valentina. Ze kende het geluid. Dat was haar op Tesovo met groot geweld ingeprent. �Een bom.�

Het woord versplinterde het broze omhulsel waaronder ze hadden geschuild.

�Waarom zou iemand een aanslag op het rioolsysteem willen plegen?� fluisterde zuster Sonja. De tranen stroomden over haar wangen.

�Het gaat niet om het rioolsysteem,� snauwde Davidov. �Ben je nou echt te onnozel om het doelwit te kunnen zien?�

�De tsaar,� verklaarde Valentina plompverloren. �Ze wilden de tsaar vermoorden.�

Ze keek naar de kaars, naar de manier waarop de hete was een plas vormde. Ze zag hoe de tijd verbrandde. Hij was nog steeds niet terug. Ze was hem het liefst achternagegaan. In plaats daarvan luisterde ze naar het voortdurende geklater en het stromen van water. Ze probeerde de schade te beoordelen aan de vijf gezichten die zich rond de vlam verdrongen. Dat leidde haar gedachten af van Jens� afwezigheid.

Zuster Sonja was kalm. Ze had eerder dood en verwondingen meegemaakt. Ja, er waren tranen, maar haar handen bewogen rustig terwijl ze haar pati�nt op de grond verzorgde. De opzichter bezweek bijna, hij transpireerde hevig, de pijn en de angst werden hem te machtig. Maar mevrouw Davidova viel moeilijker te doorgronden, omdat ze bedreven was in zelfbeheersing. Er was slechts een kleine rimpel tussen haar wenkbrauwen te zien, die op dezelfde manier strak stonden als bij mama wanneer ze hoofdpijn had.

Mama, maak je over mij geen zorgen.

De vrouw van de Doema-man was anders. Ze kon niet stilzitten. Ze moest bewegen: zitten, opstaan, heen en weer lopen, aan haar kleren plukken, aan haar haar, aan haar hals. Ze was een magere vrouw. In het donker leek ze meer een schaduw dan een mens, zo nietig was ze. �De mannen blijven lang weg,� zei ze.

�Ze zoeken naar anderen,� stelde Valentina haar gerust. �Dat kost tijd.�

�Maar er zouden nog meer stenen omlaag kunnen komen.�

�Dat zouden we dan hebben gehoord. En maakt u zich geen zorgen: de mannen hadden dan naar ons geschreeuwd.�

Davidov stapte tussen hen in. �We hoeven niet al te bang te zijn, want we hebben in ons midden iemand die de garantie vormt voor onze redding.�

�Wie is dat dan wel?� wilde de vrouw weten.

Davidov richtte zijn blik op Valentina.

�Ik?�

�Ja, jij.�

�Waarom ik?�

�Omdat jij de parel van Sint-Petersburg gaat worden.�

�Hoe bedoel je, Andrej?� vroeg zijn vrouw.

Hij sloeg geen acht op haar. �Is dat niet zo, jongedame?�

�Nee.�

�Valentina Ivanova staat op het punt te gaan trouwen,� kondigde hij aan. �Met een telg uit een van de meest vooraanstaande families van Petersburg.�

�Nee.� Valentina veegde haar handen af aan haar smerige rokken. �Dat is een leugen.�

�Je vader heeft me zelf van het huwelijk op de hoogte gesteld. Gefeliciteerd, lieve kind. En om jou zal de familie Tsjernov hemel en aarde � en stenen � bewegen om je hieruit te krijgen. Desnoods sturen ze het leger naar beneden.�

Valentina voelde hoe de stemming om haar heen veranderde. De hoop flakkerde weer op. De ogen werden helderder en de harten begonnen sneller te kloppen.

�Hebt u lucifers bij u, excellentie?� vroeg Valentina koeltjes.

Hij fronste. �Jawel.�

�De kaars raakt snel op. We moeten er zuinig op zijn.�

�Wat?�

�We moeten hem uitblazen.�

De duisternis was compleet. Dat beviel haar wel. Ze kon zich erin verschuilen. Ze kon zich niet voorstellen dat ze ooit bang was geweest voor de tunnels van Jens.

Jens, kom bij ons terug.

Ze zaten met zijn zessen in een cirkel op de koude grond, met hun voeten tegen elkaar, zodat ze allemaal aan elkaar verankerd waren. Niemand zou het gevoel hebben dat hij of zij in het donker was verdwaald, alleen was met het getrippel van ratten die van de ene tunnel naar de andere glipten.

Valentina voelde dat de minister aan haar rechterkant zich naar haar toe boog. �Je bent een verstandig en mooi schepsel, liefje,� zei hij op gedempte toon. �Veel te intelligent om voor de wil van anderen te buigen wanneer je zo duidelijk over een eigen wil beschikt. Neem deze raad van een ouwe rot aan. Gebruik je wapens.�

�Wapens?�

�Het beste wapen dat er bestaat, liefje. Je schoonheid.�

�Weet u wat het sterkste wapen is?� vroeg ze hem in de inktzwarte duisternis. �Een wapen dat ik nooit zal bezitten.�

�Wat is dat?�

�Als man geboren te zijn.�

Hij grinnikte, diep in zijn keel. Ze voelde dat hij instemmend knikte omdat ze gelijk had.

Zou ze dood zijn?

Arkin had zich die vraag al duizend keer gesteld. Zou Valentina dood zijn?

Hij wilde niet dat ze dood was. Of gewond. Of bang. Hij was geschokt hoezeer hij wilde dat ze in leven was. Tot nu toe had hij alleen vreemden gedood, en altijd omwille van de zaak, maar deze keer was het anders. Haar gezicht achtervolgde hem. Vanaf het moment van de explosie kon hij het niet van zich af zetten.

Hij keek even omhoog naar het raam van haar kamer, maar ze was er niet.

Hij stond naast de Turicum in de kou te wachten, bij de voordeur. Wachten. De helft van zijn leven bracht hij verdomme met wachten door. Toen minister Ivanov en zijn vrouw ten slotte de stoep af kwamen, allebei in dik bont gehuld, allebei stijf en zwijgend tegen elkaar, gingen ze op het blauwe leer zitten en zeiden niets. Ze staarden ieder naar een andere kant van de straat. Dit was een bekend beeld, maar het stemde Arkin toch treurig dat ze in zulke tijden, nu hun dochter werd vermist, niets konden vinden om hen te binden. Was er zo weinig overgebleven tussen hen?

De wegen waren druk, maar zijn gedachten gingen toch terug naar zijn gesprek met Sergejev.

�Tsaar Nicolaas zal een bezoek brengen aan de nieuwe riooltunnels,� had Arkin aan zijn vriend verteld. �Dit is onze kans, Sergejev.�

�Weet je het zeker?�

�Ja. De verpleegster in het huis blijft er maar over kwebbelen. Ze is meegevraagd als chaperonne voor de oudste dochter Ivanov. Het is de perfecte plaats voor een hinderlaag.�

Sergejev kreunde. �Die verdomde arm ook van me. Die betekent dat ik niets voor je kan doen. Ik werk nog niet ondergronds.�

Arkin had hem hartelijk op zijn goede schouder geslagen. �Nee kameraad, dat weet ik. Maar je broer werkt wel ondergronds.�

Samen begonnen ze geweren uit te delen en voor het eerst in vele maanden veroorloofde hij zich die avond de luxe van dronken te worden. De spanning was een wezen met klauwen en snijtanden, het woonde in zijn binnenste en vrat hem levend op.

Minister Ivanov vertrok met niet meer dan een korte hoofdknik naar zijn vrouw en liep naar het ministerie op de oever langs de Neva, terwijl Arkin de auto keerde en terugreed over Nevski Prospekt. Voor de winkel van het modehuis van Madame Monique deed hij het portier van de Turicum open en hoewel dit niet zijn gewoonte was, stak hij zijn hand uit om Jelizaveta Ivanova te helpen van de treeplank te stappen. Hij vond dat ze er broos uitzag, en haar anders zo resoluut uitziende gezicht had nu wazige en onzekere trekken. Ze accepteerde zijn hulp en voor ze onder het blauwwitte afdak boven de ingang van de winkel stapte, bedankte ze hem.

�Ik ben met een uurtje klaar,� zei ze tegen hem. �Niet langer.�

�Goed, mevrouw.�

Hij kocht een krant en begon die in de auto te lezen. Hij werd er niet veel wijzer van. Een ongeluk, noemden ze het, een tunnel die was ingestort. Nergens was sprake van een bom. Van een aanslag. De klootzakken. Hij vervloekte tsaar Nicolaas om zijn wispelturigheid: zonder de tsaar zou het corrupte regime instorten omdat er niets was om het overeind te houden. Toen minister Ivanov hem had verteld dat Zijne Keizerlijke Majesteit die dag met zijn kinderen op Tsarskoje Selo was gaan schaatsen in plaats van de tunnels te inspecteren, had hij wel kunnen schreeuwen van woede. Waar bleef de opstand? Waar was het begin van de mooie, nieuwe wereld waarvoor Arkin zijn onsterfelijke ziel had verkocht?

Eindelijk kwam mevrouw Ivanova weer naar buiten en hij slingerde de motor aan. Hij wachtte tot er een tram voorbij was gerateld voor hij de weg op reed, voor een rijtuig met monogram langs, maar de aanblik van alle extravagante winkels en restaurants versterkte slechts zijn gevoel van teleurstelling. Hij had echt gedacht dat deze dingen vanaf vandaag het gewone volk van Rusland zouden toebehoren. Hij reed snel, hij wilde hier weg.

Het geluid, toen hij het voor het eerst hoorde, maakte hem aan het schrikken. E�n seconde lang dacht hij dat hij een kat moest hebben overreden. Het was ��n enkele luide kreet, die maakte dat de haren in zijn nek overeind gingen staan. Het hield abrupt op, maar hij had inmiddels begrepen dat het van achter hem was gekomen. Hij draaide zich op zijn stoel om en zag dat Jelizaveta Ivanova voorover was gezakt met haar ellebogen in haar schoot, haar gezicht in haar handen. Ze kreunde.

Arkin reed een zijstraat in en zette de auto stil. �Voelt u zich niet goed, mevrouw?�

De bontjas bewoog niet, alleen dat zachte gekreun dat maar doorging. Hij staarde naar haar ineengezakte gestalte en voelde een prop in zijn keel. Hij had haar dit aangedaan door die bom in de tunnel te laten plaatsen. Hij kwam achter het stuur vandaan en bleef op het ijzige trottoir staan, terwijl de wind aan zijn pet rukte.

�Mevrouw?� zei hij.

Het gekreun hield op. Toch bleef de sabelbontjas ineengedoken zitten, maar er gingen nu rillingen door haar heen en ze begon zacht achter haar vingers te huilen. In een instinctief gebaar schoof hij naast haar op de bank. Het was tegen alle regels, maar dat kon hem geen donder schelen. Hij ging naast haar zitten, zonder haar aan te raken, zonder iets te zeggen, alleen maar om dicht bij haar te zijn. Toen het beven eindelijk ophield en een van haar gehandschoende handen in de kleine opening tussen hen greep, legde hij zijn eigen hand erop. Handschoen op handschoen, het kleinste beetje troost, en zo bleven ze een tijd zitten. Er gingen minuten voorbij. Diverse voetgangers keken met een verbaasde blik naar hen, maar Arkin trok zich er niets van aan.

�Dank je,� fluisterde ze.

Langzaam, alsof ze van onder water bovenkwam, hees Jelizaveta Ivanova zich weer tot een zittende positie omhoog en haalde lang en beverig adem. Ze keek hem niet aan en haalde haar hand niet weg, maar haar rug was opnieuw kaarsrecht en de tranen waren opgehouden.

�Misschien is ze nog in leven,� zei Arkin zacht.

�Ik kan het niet geloven.�

�Geef de hoop niet op.�

Haar mond vertrok tot een flauwe parodie van een glimlach. �Ik heb de hoop al jaren geleden opgegeven.�

�Dat is echt niet nodig. Hopen houdt ons gaande.�

�Hopen op wat?�

�Op een dochter die nog in leven is. Op een leven dat de moeite waard is.�

Nu keek ze hem aan, en hij zag de kille eenzaamheid in haar blauwe ogen. Haar bonthoed zat scheef en er was een sliert blond haar losgeraakt, die nu in een krul over haar wang hing. Hij had beide zaken graag voor haar rechtgestreken. Het leven voor haar rechtgestreken.

�Is jouw leven de moeite waard?� vroeg ze.

�Natuurlijk.�

Ze bekeek hem, zag als voor de eerste keer de donkere pieken haar onder zijn pet, de lijn van zijn mond en de behoedzame blik in zijn ogen. Haar hand lag nog steeds onder de zijne.

�Dank je, spasibo,� zei ze nogmaals.

Jelizaveta leunde achterover tegen de bank en deed haar ogen dicht. Onder de bijna doorschijnende huid van haar oogleden kon hij haar ogen zien bewegen, net zo gejaagd als zijn hartslag, en hij wachtte rustig tot ze zich had hervonden. Toen het begon te sneeuwen haalde hij zijn hand weg, ging weer voorin zitten en bracht haar naar huis.

Jens Friis kwam weer bij hen terug. Valentina zag als eerste het vage schijnsel van de lamp, was als eerste op de been, begroette hem als eerste en zag als eerste dat de Jens die was teruggekeerd niet dezelfde Jens was die hen had verlaten. Zijn gezicht was veranderd. Op een ondefinieerbare manier zaten de beenderen anders, alsof hij in de tijd dat hij weg was uit elkaar was gehaald en door een onbekende hand weer in elkaar was gezet. Zijn ogen waren dieper in zijn hoofd gezonken en er liep een harde lijn vanuit elke mondhoek naar beneden. Hij deed kortaf. Ontoegankelijk. Hij vertelde in korte zinnen wat hij had gezien.

�De tunnel wordt daar volledig versperd door stenen en puin.�

Valentina keek naar zijn handen. Handschoenen aan flarden, bloed dat als een zwarte slang langs zijn pols sijpelde.

�Het is te veel om weg te halen. Het plafond is instabiel. Er kunnen vanaf die kant geen reddingsploegen deze kant uit komen, omdat er elk moment nog meer van het dak omlaag kan komen.�

�Heb je iemand gevonden?� vroeg zuster Sonja.

De Doema-man liep naar de goot en begon in het water over te geven.

�Er waren lichamen,� bevestigde Jens. Zijn mond stond strak. Niemand vroeg nog verder.

�Nu,� zei hij, �moeten we wachten.�

�Kun je zwemmen?�

Valentina�s maag kromp ineen. �Ja.� �s Zomers in de kreek, in de tijd dat haar zusje nog kon lopen. �Ja, ik kan zwemmen.�

�Mooi zo.�

�Is dat nodig?�

�Het zou kunnen.�

Ze stelde zich het koude water voor. �Ik geloof niet dat de zuster kan zwemmen.�

�Dan zullen we haar drijvende moeten houden tussen ons in. Kijk niet zo bezorgd. Het is waarschijnlijk niet eens nodig.�

�Ik hoop dat je gelijk hebt. Zal het water vies zijn?�

�Waarschijnlijk wel.�

Toen de olielamp was aangestoken, leefden ze in een ander soort wereld. Valentina liep door de spelonk te ijsberen, tot aan de grens van het schijnsel van de lamp. Verder durfde ze zich niet te wagen. Dat zou te veel zijn. Ze had dorst, haar keel was droog. De oudere vrouwen bleven op de vochtige grond zitten terwijl ze op gedempte toon de wenselijkheid van een warm bad bespraken. Jens stond bij het water van de goot en rookte de ene sigaret na de andere. Zijn leren hoed was verdwenen en zijn rode haar was stoffig grijs geworden, plakte door het gewicht van het stof van de bakstenen tegen zijn hoofd. Af en toe liep hij naar de jonge opzichter, bekeek het verhitte gezicht en wisselde een paar woorden met zuster Sonja.

Toen de lamp uit was, leefden ze in weer een andere wereld, een wereld die de demonen, die op de vlucht waren voor het daglicht, vrij spel bood. De kleine groep ging weer in een kring zitten, met de voeten tegen elkaar.

�Probeer wat te slapen,� beval Jens.

Hij hurkte naast Valentina neer, trok zijn jas uit en vouwde die om haar heen.

�Spasibo. Laten we hem samen gebruiken,� zei ze.

In de volslagen duisternis voelde ze de aanraking van zijn hand toen hij de zware jas over hun beider schoot spreidde. Toen de tijd verstreek en de stemmen stil werden, raakte haar hoofd vervuld van het onophoudelijke klotsen en stromen van water, en stelde ze zich voor hoe het langzaam, onherroepelijk steeg, tot ze in haar slaap verdronk.

�Stil.�

Jens� stem in haar oor. Jens� hand om haar kin. Haar ogen gingen met een schok open, maar zagen slechts duisternis.

�Stil,� mompelde hij weer.

Ze merkte dat zijn lichaam zich over het hare boog.

�Je lag te kermen. Nare dromen?�

�Ja.�

�Deze plaats veroorzaakt nare dromen.�

De duisternis was inktzwart. Ze kon zijn gezicht niet zien, maar ze hoorde hem slikken en ze voelde de zachte aanraking van zijn lippen op de hare. Het ene moment waren ze er, het volgende waren ze weg. Zo kort dat ze er niet zeker van was. Aarzelend raakte ze zijn gezicht aan en haar vingers vonden het hoge voorhoofd, de rechte lijn van een wenkbrauw, en gleden omlaag om zijn ooglid te verkennen, en de dichte franje van wimpers. Ze had nooit eerder het gezicht van een man aangeraakt.

Jens sprak met langzame stem. �Ze moeten de tunnels ontruimen waar wij doorheen moeten en ze moeten het water eruit laten lopen.�

Ze ademde voorzichtig, zoog hun gezamenlijke lucht naar binnen.

�Weet je wat ik nu graag zou willen hebben?� vroeg hij.

�Wat?�

�Vier plakken verfrissende ananas, zoet en pittig. Twee voor jou, twee voor mij.�

Ze lachte verbaasd.

�Ga nu slapen,� zei hij zacht. �Geen dromen meer. Maak je geen zorgen, ik zal op het water letten.�

Het water kwam, precies zoals Jens had geweten. Zijn scherpe oren pikten de verandering in klank op, een plotselinge verschuiving in de toon, lang voordat het hen bereikte. Er rammelde een ver geluid door de leidingen en tunnels verderop in het systeem: het water werd een andere kant uit geleid, er werden sluizen opengezet en gesloten. Bepaalde tunnels moesten worden leeggemaakt voordat het groepje kon ontsnappen, en nu werd het geluid van water luider.

�Blijf kalm,� zei hij tegen hen. �Zodra het water door deze sluiskolk is, kunnen we allemaal in de hogere tunnel klimmen en naar buiten lopen. Pas op je hoofd, het plafond zal laag zijn. Blijf bij elkaar en houd het touw goed vast.� Het was geen touw. Het waren hun riemen en ceintuurs die tot een lange lijn aan elkaar waren geknoopt om te voorkomen dat er iemand werd weggespoeld.

�Hoe diep zal het zijn?� vroeg de zuster. Haar tanden klapperden.

�Helemaal niet diep. Houd u vast aan het touw.�

Ze stonden in een rij achter hem. De gewonde opzichter was aan Jens� rug vastgemaakt en hij was net voldoende bij bewustzijn om zich aan Jens� nek vast te klampen. Hij was een magere jongeman, niet erg zwaar, maar Jens maakte zich zorgen over de open wond op zijn been, in het smerige water. Naast hem stond de verpleegster, en de gebeden druppelden van haar lippen als de kralen van een rozenkrans. Jens hield de lamp met ��n hand hoog en greep met de andere haar arm vast. Aan de andere kant stond Valentina. Hij zou er veel voor hebben gegeven om haar hand te kunnen grijpen en niet meer los te laten, maar hij had zijn woord gegeven dat hij haar verpleegster zou helpen. Allebei aan een kant, had hij beloofd, maar hij zou Valentina voortdurend in de gaten houden. Hij had Davidov achter hen gezet, daarna Davidovs vrouw, gevolgd door het Doema-echtpaar.

Het water kwam. Het steeg op uit de goot en het sloop over de vloer van de sluiskolk, zo zwart als olie, maar niemand raakte in paniek. Er klonken rauwe kreten toen de ijzige stroom toenam tot een vloed en over hun voeten spoelde, langs hun schenen omhoog kroop en toen rond hun knie�n wervelde. Toen het water Valentina�s bovenbenen bereikte en haar kleren deed opbollen, zochten haar ogen hem. Haar handen hielden het touw en zuster Sonja stevig vast toen er een rat langs hen heen schoot, koortsachtig zwemmend.

Jens beoordeelde de situatie nauwkeurig. �Nu!� schreeuwde hij.

Hij hield de lamp hoog en ging op weg. Ze volgden hem gedwee, over de vier stenen treden naar de hogergelegen tunnel, waar de uitstroom was afgenomen tot een kniehoge drab van ijzige viezigheid. De stank was verstikkend en het plafond was laag. Davidov knalde met zijn hoofd tegen de bakstenen en vloekte, maar Jens nam hen zo snel mee als hij durfde, terwijl hij het ge�mproviseerde touw achter zich meetrok. Eenmaal in dit kanaal was het niet ver naar een uitgang.

�Alles goed?� riep hij.

�Da.�

�Het is nu niet ver meer.�

�Hoe lang nog?�

Maar Jens� oren hadden een geluid gehoord, gerommel. Boven het geluid van benen die door het water spetterden klonk er een ver maar duidelijk geraas.

�Sneller,� beval hij.

Hij versnelde zijn pas. �We zijn er bijna,� riep hij.

�Wat is dat lawaai?� riep Davidov.

De paniek kwam op uit het niets. Het ene moment liepen ze nog keurig op een rij, het volgende renden ze opeens door de modder, struikelend en spetterend, omdat ze allemaal beseften wat dit geraas betekende. Het touw werd losgelaten. De opzichter greep Jens nog steviger om zijn nek, zodat hij bijna werd gewurgd, maar Jens hield de zuster nog steeds vast en hij zag dat Valentina een arm om mevrouw Davidova had geslagen omdat die problemen met haar ademhaling had. Haar man was al verder vooruit.

�Neem die opening daar aan de rechterkant. Dan zie je daar misschien daglicht,� riep Jens naar hem.

Daglicht. Het was maar een woord. Daglicht. Jens had het woord tot dit moment bewaard. Het bracht hoop met zich mee. Ze holden, klauterden en spetterden naar de inham aan de zijkant, gingen de hoek om, en Jens hoorde meteen kreten. Hij ging er als laatste doorheen, met zuster Sonja aan zijn arm, en hij zag direct wat hij had geweten dat daar zou zijn. Een ijzeren ladder, een metalen luik erboven. Het daglicht sijpelde door de gaatjes, lucht die schoon was. Er steeg gejuich op en bij mevrouw Davidova rolden de tranen over haar wangen.

Het geraas van water zwol aan tot gebulder vlak achter hen.

�Naar boven,� beval Jens scherp.

Davidov klom als eerste. Hij duwde met zijn schouders tegen het metalen valluik zodat het ratelend openklapte op de weg en er wit licht naar binnen viel, zodat de mensen in de tunnel de ogen dichtknepen toen ze omhoogtuurden. Jens hees de opzichter snel van zijn rug en zette hem op de ladder, zodat Davidov hem omhoog kon hijsen, gevolgd door de Doema-man en zijn vrouw. Het water steeg nu snel, het kwam al tot Jens� middel.

�Valentina, klimmen!�

Maar ze duwde de zuster naar de onderste sport. Zuster Sonja huiverde zo hevig dat haar mollige handen het metaal nauwelijks vast konden houden.

�Bistro! Snel!� schreeuwde Jens.

Hij sloeg een arm om Valentina�s middel en tilde haar op de ladder juist toen er een golf water door de tunnel kwam.

�Vooruit,� zei hij. Hij gaf haar doorweekte laars een duw.

Hij greep mevrouw Davidova bij de pols en legde haar hand op de sport, zag hoe haar vingers zich eromheen krulden. Nog een tiental stappen en dan was het voorbij.

Maar op dat ogenblik kwam de vloedgolf. Een kolkende muur van water kletterde over hen heen, zodat de grond onder hun voeten werd weggevaagd en hun vingers van het metaal werden gerukt. De lamp werd weggeslagen. De wereld werd zwart. Jens werd in het water gesmeten. Viezigheid in zijn mond. Zijn hoofd knalde tegen een muur. Zijn longen brandden toen hij zich omhoog vocht, naar het vierkant van licht, maar er botste iets of iemand tegen hem op en hij ging weer kopje-onder.

Hij greep een spartelende arm onder water en trok die mee naar boven. E�n ogenblik hield hij de arm vast, hij ving een glimp op van een doodsbang gezicht voor de bulderende stortvloed hem weer wegrukte. Het was mevrouw Davidova. Valentina gilde. Haar donkere gestalte sprong over hem heen in het water.

�Nee!� brulde hij. �Valentina, nee!�

Hij kreeg weer een hap viezigheid binnen. Hij maaide in het rond en kreeg haar lange haar te pakken, greep er met zijn vingers in en rukte het naar zich toe, tegen de stroom in. Het lichaam was klein en tenger, maar Valentina schreeuwde en schopte naar hem. �Laat me los!� Ze sleurde hen allebei omlaag. Hij liet haar niet los, hij zou eerder verdrinken dan dat hij haar losliet. Vanaf de ladder werd een hand uitgestoken, er werd een jas op het oppervlak van het water gegooid. Hij greep een mouw vast en werd door de Doema-man naar de metalen sporten gesleept.

�Spasibo,� gromde hij.

Valentina was nu stil, opgesloten in de cirkel van zijn arm, terwijl ze achterom naar de watervloed keek. Mevrouw Davidova was verdwenen. Er ontsnapte een zachte kreun uit Valentina, een dierlijk geluid van verdriet, maar ze stribbelde niet tegen toen Jens haar de ladder op tilde. In het koude grijze licht van een winterse morgen stonden ze gehavend bijeen, nat en uitgeput, op de verlaten weg. Davidov viel op zijn knie�n, met zijn gezicht in zijn handen. Jens was er nog niet aan toe zijn eigen falen onder ogen te zien. Dat moment zou nog komen, wanneer hij alleen was, weg van de ogen van de wereld. Voor dit moment hield hij Valentina�s bevende lichaam tegen zich aan gedrukt, met haar hoofd op zijn borst, en veegde hij de viezigheid uit haar haar.

�Ik had haar kunnen redden,� fluisterde ze, met woorden die bibberden op haar tong.

�Nee,� zei hij. �Je had haar niet kunnen redden.�

In de verte kon hij auto�s hard naar hen toe horen rijden. Maar hij had het gevoel alsof de toekomst die hij voor zichzelf had bereid, bij hem vandaan snelde, even onbedwingbaar als de woeste stortvloed in de tunnels onder Sint-Petersburg.

17

Valentina lag diep weggezakt in haar kussens. De sneeuw zwiepte met vlagen tegen het raam. In de hoeken van het glas zaten ijsbloemen, fijn als het web van een spin, even koud en ongewenst als de gedachten in haar hoofd.

De tijd verstreek. Ze wist niet precies hoe lang. Twee weken? Drie weken? Meer? Ze was ziek geweest, de dagen waren wazig. Er brandde een koorts in haar, het beddengoed was nat van het zweet, haar ledematen lagen verkrampt tussen de lakens. Ze was er blij om geweest. In haar heldere momenten besefte ze dat het een longinfectie door het rioolwater was, maar in haar koortsaanvallen was ze ervan overtuigd dat het een straf was. Mevrouw Davidova was verdronken, haar lichaam was tegen een rooster van een sluis aangespoeld, terwijl Valentina het had overleefd doordat ze v��r haar die ladder op was geklommen.

Af en toe verscheen het zachtmoedige gezicht aan Valentina in haar dromen, en sprak ze zoete woorden. Maar op andere momenten, �s nachts, wanneer de duisternis in haar hoofd te heet en te zwaar werd, verscheen mevrouw Davidova als een demon uit de hel. Met gloeiende ogen. Met een mond die obsceniteiten spuwde. Dan gilde Valentina het uit. Zuster Sonja kwam dan aan haar bed en zei: �Sst, malisjka, stil maar.� Iets kouds op haar voorhoofd, een slok van een vloeistof, die op haar lippen de bittere nasmaak van laudanum had.

De deur ging zachtjes open en ze hoorde het gefluister van wielen op het tapijt. �Ben je wakker?�

�Ja. Goeiemorgen, Katja. Wat zie je er goed uit.�

Het was waar, Katja zag er inderdaad goed uit. Haar gezicht had kleur, haar haar glansde en ze zat meer rechtop in haar stoel.

�Ik heb wat ananas voor je meegebracht. Kijk, hier.�

Ze zette een schaaltje op Valentina�s nachtkastje. In de kom lagen twee plakken kanariegele ananas, de geur ervan dreef door de winterse kamer en veranderde deze in een zomerverblijf.

�Hoe voel je je?� vroeg Katja.

�Beter.�

�Mooi zo. Kom je vandaag beneden?�

Valentina deed haar ogen dicht. �Nee. Ik heb een daverende hoofdpijn.�

�De zuster kan je daar iets voor geven. Je moet echt eens opstaan en��

�Nee. Vandaag niet, Katja.�

Er viel een lange stilte. Het raam danste en rammelde in zijn kozijn. Valentina voelde Katja�s hand die de hare optilde.

�Valentina, je kunt niet zo doorgaan.�

Nog meer stilte. Dichter deze keer, moeilijker om in te ademen.

�De zuster zegt,� zei Katja vriendelijk, �dat je ziekte is genezen. Dat je beter bent.�

�Maar ik voel me zwak.� Nog steeds dichte ogen.

�Te zwak om naar beneden te lopen?�

Valentina knikte.

De kleine vingers streelden zacht haar hand. �Ik hoor je, mijn lieve Valentina. Ik hoor je elke nacht.�

�Ik weet niet waar je het over hebt.�

�Natuurlijk wel. Ik hoor je elke nacht langs mijn kamer sluipen wanneer je denkt dat het hele huis slaapt. Dan ga jij naar beneden om piano te spelen. Soms urenlang, zelfs het grootste deel van de nacht.�

�Nee.�

�Ja. Je sluipt terug vlak voordat de bedienden aan het werk gaan. Geef het maar toe.� Katja kneep hard in haar hand, zodat Valentina�s ogen opengingen. �Ziezo,� zei Katja. �Nu kijk je me tenminste aan.�

Valentina keek. Dit was niet haar Katja � dit was iemand die onder de huid van haar zusje was geschoven. De blauwe ogen waren koud en bleek als maanstenen. Deze persoon gaf zich uit voor Katja, er klopte niets van.

�Valentina, wat is er toch met je aan de hand? Wat heeft jou even volledig verlamd als de bom mij heeft verlamd? Je bent niet gewond. Je bent niet ziek. Je hebt zelfs niets met je verjaardag willen doen. Je blijft je hierboven schuilhouden. Waar is al je pit gebleven?�

�Die is weggespoeld in het riool.�

�Je leeft nog. Jij bent niet verpletterd of verdronken, jij hebt niet een stuk van je been hoeven missen, zoals de opzichter.�

�De opzichter? Heeft hij zijn been verloren?�

�Onder de knie. Geamputeerd.�

Valentina herinnerde zich het jonge gezicht. Met zweet overdekt. Doodsbang. Zijn armen om de nek van Jens geslagen, strak als tentakels.

�Hij zal met een kruk kunnen lopen,� zei Katja.

�Mevrouw Davidova zal nooit meer kunnen lopen.�

�Nee.�

�Ik heb haar zien sterven, Katja. Ik heb deze lieve vrouw zien verdrinken.�

Katja�s hand kneep de hare nu iets minder en haar toon werd milder. �Je hebt verdriet om haar. Ja, dat is goed. Maar hou niet op met leven om haar.�

Valentina liet zich weer in de kussens vallen. �Katja, dat had �k moeten zijn. Zij had op die ladder moeten staan, niet ik.�

�Maar ze stond er niet. Zij is gestorven, jij niet. Dus ga verder met je leven.�

�Jens heeft me op de ladder gezet.�

�De hemel zij dank voor Jens Friis. Hoewel hij je om te beginnen nooit daarbeneden had moeten uitnodigen.�

�Hou je mond, Katja. Het is niet zijn schuld dat die stomme revolutionairen ons wilden vermoorden.�

�Mooi zo.� Katja glimlachte. �Eindelijk een vonkje. Je bent het aan Jens verplicht om weer tot leven te komen.�

Maar Valentina trok met een ruk het laken over haar gezicht. �Hoepel op, Katja.�

Het laken werd uit haar greep getrokken. �Kijk nou toch eens naar jezelf!� riep Katja uit.

Valentina keek even omlaag, naar zichzelf. Een groezelig nachthemd, haar haar slap en vol klitten. Ze begon haar ogen dicht te doen om dit alles buiten te sluiten, toen een harde klap op haar wang haar hoofd opzij deed rollen.

�Sta op!� gilde Katja. �Kom uit dat bed.�

�Nee!�

�Ben je soms van plan om de rest van je leven in je hol weg te liggen rotten?�

�Ja. Laat me met rust.�

�K�jk nou eens naar jezelf. Jij hebt alles, echt �lles. Je hebt geen enkele reden om de wereld te haten. Geen enkele.�

Valentina zei niets, bang om te veel te zeggen.

�Arme mevrouw Davidova, zij zou er alles voor hebben gegeven om nu in jouw schoenen te staan,� riep Katja uit. Ze leunde achterover in haar rolstoel en hield haar hand tegen haar keel alsof ze iets moest binnenhouden. �Valentina,� fluisterde ze hees, ��k zou mijn onsterfelijke ziel ervoor overhebben om nu jou te kunnen zijn.�

Gezoef van wielen, en ze was weg uit de kamer. Valentina slaakte een lange kreun en draaide haar gezicht naar de muur.

Ze voelde dat er iets in haar hoofd begon te bewegen. Dat er iets als een slang door haar gedachten gleed en deze net zo effici�nt wurgde als het touw van een beul.

Ze werd verpletterd door schuldgevoelens. Het was alsof ze met haar gezicht in de modder werd gedrukt. Katja. Haar moeder. Haar vader. Mevrouw Davidova. Het geamputeerde been van de opzichter. Zelfs haar mooie, ongebruikte paard Dasja, dat ze sinds de dag van de explosie niet meer had bereden.

Diep in haar binnenste klonk een stem die zacht vroeg of als zij er niet was geweest, Jens wel een bezoek aan het rioolsysteem zou hebben georganiseerd. Of, als hij haar niet van kapitein Tsjernov had willen afpikken, al die anderen dan nog in leven zouden zijn geweest. Ze staarde niets ziend naar de muur terwijl ze zichzelf langzaam begon te ontleden.

Stukje bij beetje probeerde ze zichzelf weer in elkaar te zetten. Maar terwijl ze dit deed bekeek ze de vorm en grootte van elk stukje, woog het, betastte het, keurde het. Sommige stukjes wa ren scherp als glas, zodat ze zich eraan sneed. Andere waren glad en rond. Te veel waren zwart en kapot en moesten worden weggegooid. Het duurde lang voor alles wat er overbleef weer in elkaar was gepast.

Het was de ananas die haar ten slotte uit bed joeg. Met elke ademtocht inhaleerde ze iets van de geur ervan, werd er iets van Jens in haar binnenste gebracht. Ze kon het door haar longen voelen trekken, in haar bloedvaten, waar het door de kronkelige wegen van haar aderen werd gepompt. Want alleen Jens zou haar een ananas hebben gebracht. Hij was geweest. Was naar het huis gekomen. Hij lag niet als een ziek dier in zijn bed opgerold. Ze wierp de dekens van zich af en zette haar voeten met een zwaai op de vloer.

Ze smeet haar nachthemd weg, pakte een stukje ananas en legde het op haar tong. Een hap zonneschijn in haar mond. Ze liep naar haar schrijftafel, maakte de lade open en haalde haar lijst tevoorschijn. Ze pakte haar pen en begon te schrijven.

11. Een overeenkomst sluiten met papa.

De straat was grauw. Er stond een gure wind van zee die over de onverharde weg blies en de gevallen sneeuw opjoeg zodat deze in slierten door de lucht tolde, even groezelig als de onderrok van een hoer. Jens mat met grote stappen het stuk land uit, in gedachten druk bezig terwijl hij berekeningen noteerde, en hij merkte bijna niet de eenzame gestalte op in een zware overjas die van een bredere man leek te zijn. Jens stopte zijn pen en blocnote in zijn zak, stampte het ijs van zijn valenki, zijn warme laarzen, en stapte naar voren.

�Goedemorgen, excellentie. Dobroje oetro.�

Davidov deed zelfs geen poging om te doen alsof hij blij was hem te zien. Er was tegenwoordig niets en niemand wat de minister blij maakte. Hijzelf al helemaal niet.

�We boeken voortgang,� kondigde Jens aan.

�Is er een overeenkomst over de verkoop van het land?�

�De papieren zijn opgesteld en klaar. Hebt u de overboeking bij de bank geregeld?�

�Da.�

Jens knikte, tevreden. Dat was precies wat hij wilde horen. Dit stuk braakliggend land en de verzameling armoedige krotten ernaast zouden binnenkort onder een nieuwe eigenaar vallen en klaar zijn om te worden bebouwd. Hij keek even naar de hutjes, niet beter dan hondenhokken.

�Wanneer alles ondertekend en bezegeld is,� zei Jens, �zal ik bekendmaken dat het rioolsysteem volgend voorjaar naar dit district wordt uitgebreid.�

Davidov stopte zijn vuisten in zijn zakken en snoof eens in de lucht. Wat verwachtte hij te zullen ruiken? Geld? Een dikke stapel vettige roebels langs de rand van het land? Uit een van de hutjes kwam een vrouw met een hoofddoek om en met schoenen van touw aan haar voeten. Ze had een zinken emmer met vloeibaar afval bij zich, die ze omkeerde op de weg. Jens wendde zijn hoofd af. De straat stonk naar pis. De vrouw bleef in de kou naar hen staan kijken, met hangende schouders.

�En dan?� vroeg Davidov.

�En dan hebt u inmiddels het comit� voorgelicht over hoe er moet worden gestemd.� Hij deed een stap naar voren, alsof hij de man onder druk wilde zetten, waarbij zijn lengte een voordeel was.

Davidov mompelde iets, meer tegen zichzelf dan tegen wie dan ook, maar de wind voerde zijn woorden mee.

�Is er een probleem?� wilde Jens weten.

�Ik ben doodziek van riolen. Ik wil er nu niets meer mee te maken hebben, net zomin als het comit�, na��

�Excellentie, we hadden een overeenkomst. Het is uw taak om de misverstanden van het comit� uit de wereld te helpen.� Hij deed een greep in zijn zak en haalde zijn sigarettenkoker tevoorschijn, een cadeau van gravin Serova, verfijnd zilverwerk van Faberg�. Hij bood de minister een sigaret aan, nam er zelf een, en stak beide sigaretten aan met de aansteker, met zijn handen eromheen gevouwen tegen de wind, zodat hij Davidov op intieme wijze dichtbij had.

�Excellentie, houdt u nu voet bij stuk. U bent degene die beslist wat het comit� denkt, dat weten we allebei.�

Hij zag Davidov zwellen, alsof de vleierij als een kussentje vet onder zijn huid schoof.

�Het comit� is van mening��

�Het comit� kan de pot op,� snauwde Jens.

Hij draaide zich om, wierp zijn sigarettenkoker met een boog door de lucht en zag hem kletterend voor de voeten van de vrouw met de zelfgemaakte schoenen vallen. Ze schrok op, liet de emmer vallen en griste het zilveren voorwerp weg. Ze haastte zich terug naar haar hutje, als een hond met een bot.

�We hebben een afspraak,� ging Jens verder. �Wanneer de eigendomsrechten van het land op uw naam staan, zult u opdracht geven volgend jaar nog meer overheidsgelden ter beschikking te stellen voor de uitbreiding van het rioolsysteem.�

Davidov trok aan zijn sigaret en staarde naar het verlaten stuk land dat was bedekt met roestend metaal en kapotte ledikanten. �Het is nu niet meer hetzelfde,� zei hij met verdriet in zijn stem. �Zonder haar.�

�Ik heb gehoord,� zei Jens rustig, �dat het zeker niet hetzelfde is. Voor u, bedoel ik.�

Iets in zijn stem maakte dat Davidov op zijn hoede was. �Wat?� wilde hij weten. �Wat hebt u gehoord?�

�Dat de broer van uw vrouw buitensporige speelschulden had. Dat zij in haar testament haar geld aan hem heeft nagelaten om die schulden af te betalen.� Hij sprak zacht. �Dat u, excellentie, verstandig moet investeren om zo�n verlies te compenseren. Het moet een klap voor u hebben betekend.�

Hij bedoelde het geld; hij bedoelde niet haar dood. Hij kon het niet over haar dood hebben. Die stak als een scherf glas in zijn keel.

Davidov blies een pluim rook in de sneeuw en zag hoe deze zich rond de vallende vlokken krulde. �U bent opmerkelijk goedge�nformeerd,� zei hij stijfjes.

�Excellentie, we doen zoals we hadden afgesproken. U kunt dit comit� naar uw hand zetten. Daar bent u goed in.�

Daar liet hij het bij. Er was genoeg gezegd. Hij begon het land weer met grote passen op te meten terwijl hij met koude vingers getallen opschreef.

�Gaat het vandaag beter met haar?� vroeg Jens.

�Kom maar mee.�

Katja draaide behendig haar rolstoel om en ging er in een snel tempo vandoor, door een brede gang die met antieke zijden tapijten was behangen.

Hij liep achter haar aan tussen de smalle wielsporen op het donkergroen met gouden tapijt. Het was altijd zichtbaar waar ze gereden had. Altijd hoorbaar, waar ze ook ging. Nooit in staat stil te bewegen, geen privacy � een wereld waarin de mensen neerkeken op de kruin van haar hoofd en waarin zij haar hoofd achterover moest buigen om hen in de ogen te kunnen kijken. Een wereld waar hij geen flauw idee van had.

�Katja,� zei hij opgewekt, �je hebt de snelheid van een wolfshond. Wat moet jij een sterke polsen hebben. Ik zou jou mijn metalen koppelingen moeten laten lassen.�

Ze lachte, en zette zo�n vaart dat hij bijna op een drafje achter haar aan moest hollen, maar hij bleef stokstijf staan toen hij de muziek hoorde. Die trof hem pal op zijn borst, alsof hij een klap met de vlakke hand had gekregen. Het golfde onder de deur door, een vrolijk Russisch volksliedje dat overliep van energie. Katja keek achterom, schudde met een grijns haar blonde krullen naar hem.

�Kom maar, ze bijt niet.�

�Ik wil haar niet storen.�

�Je zult ook niet storen,� zei ze, en ze duwde de deur open.

Valentina stond op van de pianokruk. Ze droeg een lichte, zilverkleurige jurk die wijd om haar heen hing. Ze was akelig mager geworden. Ze stak een hand uit. Hij nam haar vingers, licht als veertjes, in zijn hand en voelde een prop in zijn keel. Heel even kon hij niets uitbrengen, maar hij bleef haar hand vasthouden.

�Jens,� zei ze, met een glimlach.

Haar donkere ogen leken enorm in haar gezicht, haar wangen waren ingevallen, haar huid was zo doorschijnend dat hij haar aderen kon zien. Maar haar haar viel in soepele golven, die hij het liefst had gestreeld.

�Jens?� zei ze weer.

�Dobroje oetro, goeiemorgen, Valentina. Ik ben verheugd te zien dat jij van je onwelheid bent hersteld.�

�Onwelheid?� Ze trok een wenkbrauw naar hem op. �Was dat het? Ik vroeg het me al af.�

Hij glimlachte, en haar blik bleef op zijn gezicht gericht. Als hij haar nu in zijn armen nam en haar broze hoofd tegen zijn borst drukte, zou ze hem dan slaan? Je gaat te ver, jij Deense tunnelbouwer. Jij verdrinker van vrouwen. Jij sterrenkijker. Blijf met je handen van me af.

Zou ze dat zeggen?

En wat zou ze zeggen als hij haar optilde, haar onder zijn arm stopte en met haar het huis uit holde als een dief die een tapijt had gestolen? Zou ze dan met haar ogen naar hem draaien en lachen?

�Valentina, speel alsjeblieft voor me.�

�Dan heb ik mijn hand nodig.�

Hij keek naar de broze hand die hij nog steeds vasthield, kuste de vingers, en liet los.

�Wat wil je dat ik speel?�

�Kies zelf maar iets.�

�Speel iets van Chopin,� opperde Katja.

Valentina schudde even haar hoofd. �Dit. Ik denk dat dit wel bij je zal passen.�

Ze ging achter de piano zitten en keerde hem de rug toe, maar hij pakte een stoel en zette deze naast de piano zodat hij het profiel van haar gezicht kon zien. Katja parkeerde haar stoel bij het raam alsof dat haar gebruikelijke plekje was en ze keek naar buiten, naar de kale bomen. De kamer was groot maar had gedempte kleuren, zodat hij verrassend intiem leek, gedomineerd door de grote vleugel. De gestalte van Valentina leek hierbij heel klein, en ze bleef even rustig zitten, alsof de stilte deel uitmaakte van het stuk.

Ze speelde iets wat heel donker en complex klonk, iets wat hij nooit eerder had gehoord, een moeilijk stuk, en haar vingers snelden over de toetsen met een ritmische zelfverzekerdheid die zijn begrip te boven ging. Het ontroerde hem, maakte deuren in hem open en sloeg andere dicht, doorzocht zijn emoties en verwijderde doorns die diep begraven zaten. Ja, ze had gelijk. Het paste bij hem. Het paste bij zijn stemming van deze dagen. Donker en diep en even kronkelig als de tunnels die hij had gebouwd en waarin zij bijna levend begraven was geraakt.

Hoe wist ze dit? Wat nam Valentina in hem waar?

De muziek hield halverwege abrupt op. Haar handen hingen boven de toetsen, klaar om zich opnieuw in de muziek te storten, maar ze hield ze tegen.

�Heb je het tegen haar gezegd?� vroeg ze.

Hij hoefde niet te vragen wie.

�Ja, natuurlijk. Ik heb het tegen gravin Serova gezegd.�

�Dus het is geregeld?�

�Ja.�

�Mooi.�

Haar ogen namen hem van top tot teen op, alsof ze iets anders in hem zagen, en toen richtte ze zich weer op de muziek.

Heb je het tegen haar gezegd?

Ja, natuurlijk. Ik heb het tegen gravin Serova gezegd.

Hij had het tegen Natalja gezegd. In haar tuin, op een koude, zonnige morgen, met een dikke laag sneeuw op de grond. Ze liepen over het pad met Natalja�s arm door de zijne en ze praatte te veel. Heel ongewoon voor haar, alsof ze bang was voor stiltes. Sinds die bom was ze steeds zo geweest, nerveus over hem. Maar zijn blik was gericht op Aleksej, die met zijn puppy door de sneeuw ploegde. Het dier zou uitgroeien tot een goede jachthond, daar was hij van overtuigd. Hij vroeg zich af of de jongen ook goed zou uitgroeien. Zijn lawaai verhulde de stiltes, zijn lach vervulde de koude lucht van warmte en deed Jens glimlachen. Hij was de laatste tijd niet erg goed in het vinden van een glimlach. Daar hadden de tunnels voor gezorgd.

�Het is goed Aleksej zo gelukkig te zien,� zei hij.

�Ik moet erkennen dat je gelijk had. Die pup is nu al zijn beste vriend.� Ze tikte met haar vingers op zijn mouw. �Jens, wat het ook mag zijn dat je te zeggen hebt, kom ermee voor de dag. Ik krijg genoeg van het wachten.� Ze trok haar bontjas strak om zich heen, als een harnas.

�Natalja, het spijt me.� Hij was openhartig tegen haar, gruwelijk openhartig. Het was de enige mogelijkheid met een vrouw als de gravin, die zo gewend was in alles haar zin te krijgen. �Het is voorbij tussen ons.�

Haar hand bewoog zich niet van zijn mouw, maar ��n seconde lang viel haar mond open. Hij hoorde een kreun voor ze zich weer onder conrole had en hem een kille blik toewierp.

�Juist ja,� zei ze. �Wat flauw van je. Wie is het?�

�Hoe bedoel je?�

�Speel geen spelletjes met me.�

�Ze heet Valentina.�

�Ach! Dat meiske dat zo fraai piano speelt. Degene die in de tunnel bij je was. Die Valentina?�

Hij knikte kortaf. Hij was niet van plan het met haar over Valentina te hebben. Voorzichtig trok hij Natalja�s arm uit de zijne en hij riep Aleksej. Hij gooide sneeuwballen naar de pup, die erachteraan ging, en een aantal naar de jongen, die het uitschaterde van de pret. Jens gaf Natalja de tijd om weer een gravin te worden, maar toen ze de brede stoep van het huis bereikten, bleef hij staan.

�Wil je niet binnenkomen?� vroeg ze. �Voor een warme congac?�

�Dat zal ik maar niet doen.�

Ze knikte onverschillig. �Goed. Dan niet.�

�Maar ik kom nog eens langs, als dat mag.�

�Voor de jongen. Je geeft meer om hem dan om mij.� Er was een vijandige toon in haar stem geslopen. �Er zijn mensen die beweren dat jij zijn vader bent,� zei ze koeltjes. �Dat komt door de groene ogen.�

�Jij en ik weten beiden dat ze het mis hebben.�

�Dus waarom bekommer je je dan om hem?�

Hij keek haar recht in het gezicht, naar de arrogante trek rond de mond, naar de kilte achter de blauwe ogen, en er ging een flits van woede door hem heen.

�Omdat als ik het niet doe,� zei hij, �niemand anders het zal doen.�

Jens verloor alle besef van tijd. De muziek betoverde hem. Toen ze ten slotte ophield, haalde hij diep adem. Hij voelde zich als na een lange, zware rit door het bos. Uitbundig, meer levend.

�Dat was geweldig, Valentina. Dank je wel.�

Ze bleef heel stil op de pianokruk zitten en hij kon haar borst zien bewegen bij het ademhalen. Zonder hem aan te kijken vroeg ze: �Hoe gaat het met de opzichter?�

�Hij herstelt goed.� Hij zei het opgewekt. �Ik houd hem in dienst, omdat er geen reden is waarom de man geen kantoorwerk kan doen.�

Ze draaide zich opzij en keek hem onderzoekend aan. Wat had ze achter zijn zorgvuldig gekozen woorden gehoord? Met een abrupte wisseling van stemming draaide ze zich weer terug naar de piano en barstte los in een vrolijk Russisch volksliedje vol energie.

�Kijk!� zei Katja, en ze wees uit het raam.

�Lieve hemel!� Jens viel bijna van zijn stoel.

Buiten in de sneeuw was een forse jongeman bezig een wilde kozakkendans uit te voeren. Hij zat op zijn hurken en schopte in de traditionele stijl met zijn benen, met zijn armen over zijn borst gevouwen. Daarna op ��n been op zijn tenen terwijl hij rondtolde en schopte en sprong.

�Het is Liev Popkov,� lachte Valentina.

Toen het eindigde met veel gelach en applaus, boog de kozak beleefd en vertrok, waarna de vallende sneeuw zijn voetafdrukken vulde.

Ze keken elkaar glimlachend aan. Jens kon zich geen moment herinneren waarop de rest van de wereld zo ver weg had geleken. Valentina�s wangen hadden kleur gekregen en ze lachte. Toen ging de deur abrupt open en Jelizaveta Ivanova kwam de kamer binnen.

�Ach,� zei ze stijfjes, toen haar blik op Jens viel. �Ik had geen idee dat u hier was.�

�Goedemorgen.� Hij ging staan en boog.

�Jens kwam naar Valentina�s gezondheid informeren,� zei Katja snel.

�Ik ben blij te zien dat het zo goed met haar gaat,� glimlachte hij. �Er is erg goed voor haar gezorgd.�

Jelizaveta Ivanova merkte de kleur op de wangen van haar dochter op. �Er is bezoek voor je,� kondigde ze aan.

�Wilt u diegene alstublieft zeggen dat ik bezig ben, mama?�

�Dat zal ik beslist niet doen. Het is kapitein Tsjernov. Hij zit in de salon op je te wachten.�

Valentina verstrakte.

Heel even verwachtte Jens dat ze het verzoek van haar moeder zou afwijzen. Ze had hem beloofd dat ze niets met kapitein Tsjernov van doen zou hebben. Maar hij zag het oneindig klei ne moment in haar donkere ogen, toen ze het besluit nam haar belofte te breken.

�Wat een onverwacht genoegen,� zei ze koel, en ze liep de kamer uit. �Dank je wel voor de ananas.� Een korte zin die achter haar bleef hangen.

18

Donkere harmonieparallellen.

In de muziek. In het leven. Valentina kon het in haar vingertoppen voelen, in de geheime uithoeken van haar hart. Vibrerende geluiden die bij elkaar hoorden maar elkaar ook bestreden, elkaar verdrongen. Ze zat kaarsrecht op de rand van haar stoel in de salon en haar wangen deden pijn van de inspanning van het glimlachen. Ja, kapitein. Nee, kapitein. Wat interessant, kapitein. Wat verbazingwekkend. Wat bent u knap.

Wat onvergeeflijk om u zo in mijn leven in te dringen.

Vastgehaakt in haar hoofd zat de uitdrukking van Jens� gezicht toen haar moeder de muziekkamer was binnengekomen met de naam van kapitein Tsjernov op haar lippen. Daar was geen harmonie, parallel of hoe dan ook. Alleen maar duisternis. Zijn brede schouders naar achteren getrokken, alsof ze hem wegsleurden van haar omdat haar aanblik aan hem knaagde, zijn zenuwen irriteerde. Een botsing van akkoorden. Ze vouwde een plooi in haar rok, kneep de stof fijn tussen haar vingers.

�Voelt u zich niet goed?�

De bezorgde blik in de ogen van de knappe kapitein Tsjernov deed weinig om de randen van haar gedachten te verzachten.

�Nee, ik voel me veel beter, spasibo.�

�Ik ben bijzonder blij dat te horen. Ik was zeer geschokt toen��

�Ik ben nu hersteld.�

�Mooi.�

Hij wist geen woorden meer te bedenken. Misschien kon zijn hoofd alleen maar een beperkt aantal tegelijk bevatten, omdat het zo vol zat met sabels en geweren en militaire regels. Zijn uniform was stijf en glanzend, felrood en vol fonkelende strepen en koperwerk, zijn laarzen waren gepoetst tot ze blonken als spiegels. Zijn witte handschoenen lagen als een extra paar handen naast hem op de zitting van de sofa en hij raakte ze voortdurend aan, bewoog ze, alsof hij ze daarmee tot leven kon wekken. Hij was zenuwachtig. Zijn mond ging schuil onder de blonde snor en verschafte haar geen aanknopingspunt.

Kleine stiltes. Broze onderbrekingen in het gesprek. Ze kon ze bijna met haar vingers doormidden breken.

�Kapitein, vertelt u me eens. Als er iets is wat u wilt, wat u echt graag wilt, hoe zorgt u dan dat u het bereikt?�

�Dat is gemakkelijk. Ik neem het me stellig voor en ga er dan achteraan alsof het een charge met de sabel is. Geen afleiding. Vastberaden. Recht op de prooi af.�

�Dat kan ik me voorstellen.�

Hij plukte aan een handschoen. �Ik bedoelde niet��

Ze glimlachte. �Ik begrijp wat u bedoelt.�

Hij bloosde en leek net een schooljongen in plaats van een officier van drie�ntwintig in het grote Russische leger van tsaar Nicolaas.

�En vrouwen. Moeten zij het op dezelfde manier doen?�

Hij sloeg zich lachend op de dij. �Nee, als een vrouw iets erg graag wil, moet ze het een man vragen.�

Valentina sloeg haar ogen neer en staarde naar haar handen.

�Is er iets wat u zou willen dat ik voor u doe?� vroeg Tsjernov gretig. �Ik zou me zeer vereerd voelen.�

�Nee.� Ze dwong zich hem aan te kijken. �Een paar weken geleden heb ik de stakers over Morskaja zien optrekken.�

�Herrieschoppers, allemaal. We hebben orders gekregen tot harder optreden. We zullen ze vertrappen wanneer ze het nog eens proberen. Laat u niet door hen overstuur maken, het zijn maar onnozele boerenpummels.�

Ze wachtte even tot hij was uitgesproken. �Onder de demonstranten was ook een aantal vrouwen.�

�Dat heb ik me laten vertellen.�

�Vrouwen die vastberaden waren. Zich niet lieten afleiden. Recht op het doel af om hun zin te krijgen.� Ze sprak op milde toon en ging iets gemakkelijker in haar stoel zitten, eindelijk in hem ge�nteresseerd.

�Ze doen wat hun mannen hun opdragen. Maakt u zich geen zorgen � u zult geen last meer van hen hebben. We kunnen niet toestaan dat de stabiliteit van ons land door anarchie wordt bedreigd. Hoeveel meer gaan deze stakers nog eisen? Ze hebben hun eigen Doema gekregen, en dat zou genoeg voor hen moeten zijn. Maar in plaats daarvan blijkt, zoals mijn vader al had voorspeld, dat hoe meer je hun geeft, hoe meer ze willen.�

�Dank u wel dat u me dat heeft uitgelegd, kapitein. Dus wanneer u bij de volgende demonstratie tegen hen optrekt, zult u uw sabel en geweer ook tegen vrouwen hanteren?�

Zijn gezicht werd plotseling somber. �Ik geloof niet dat dit een geschikt gesprek is om met u te voeren. Een jongedame zou niet naar gepraat over zulke dingen moeten luisteren.� Zijn vingers staakten hun gefriemel. �Een jongedame zou aangenamer zaken aan haar hoofd moeten hebben. Ik ben vandaag hier gekomen om u uit te nodigen voor een souper.�

�Kapitein,� zei ze zedig, �ik voel me zeer vereerd.�

�Hij is hier niet.�

�Ik dacht dat hij zou wachten.�

�Waarom had je dat gedacht?� vroeg Katja.

�Omdat�� Valentina keek in de muziekkamer om zich heen alsof Jens onder een stoel verborgen kon zitten. �Omdat ik het wilde uitleggen.�

�Dat had je eerder moeten bedenken.�

�Heeft hij nog iets gezegd?�

�Hij heeft me deze brief voor je gegeven.�

Valentina scheurde de brief open en las de luttele regels.

�Goed nieuws?� vroeg Katja.

�Ja. Het is van een doktersvriend van hem.�

�Dat zei hij.�

�Ik dacht dat het van Jens zelf zou zijn.�

Ze liep naar de stoel die hij had gebruikt en ging erop zitten. Ze deed haar ogen dicht.

Vandaag had Valentina zich voorgenomen aardig te zijn voor haar vader. Ze zat tegenover zijn bureau, dat bedolven was onder een overvloed aan papieren en mappen, en ze vroeg zich af hoe hij er in vredesnaam nog uit wijs kon worden. Aan de ene kant lag een grote envelop met het gouden wapen van tsaar Nicolaas erop gedrukt.

�Je hebt me te spreken gevraagd?�

�Ja, papa.�

�Wees alsjeblieft snel. Ik heb het druk.� Hij had het altijd druk.

Ze begon voorzichtig. �Is er iets wat ik kan doen om te helpen, papa? Ik weet dat u assistenten en secretaresses op het ministerie hebt, maar misschien kan ik thuis hiermee helpen.� Ze gebaarde met haar hand naar de papieren.

Hij had een vel papier met getallen zitten bestuderen, maar nu werd zijn blik op haar gericht. Zijn vingers plukten afwezig aan de kraag van zijn pandjesjas, en ze voelde de bekende steek van genegenheid toen ze opnieuw zag dat hij dezelfde nagels had als Katja: rond en licht van kleur.

�Spasibo. Bedankt voor het aanbod, maar nee. En, waar wilde jij me over spreken?�

�Ik dacht dat u het misschien leuk vond om te horen dat kapitein Tsjernov me heeft uitgenodigd voor een souper.�

Zijn donkere ogen werden groot van blijdschap en hij glimlachte breed. �Otlitsjno! Uitstekend!� Hij liet het papier op het bureau dwarrelen en sloeg zijn handen ineen als in een dankgebed. �Goddank,� mompelde hij. Toen werd hij opeens gespannen en boog zich naar voren. �Je hebt die uitnodiging aangenomen, hoop ik?�

�Inderdaad.�

�Goed gedaan. Hij is een belangrijke jongeman en zijn vader bezit veel macht aan het hof, dus maak er geen puinhoop van, Valentina. Het is voor mij heel belangrijk dat jij dit goed doet.�

Ze glimlachte liefjes en schudde haar hoofd, zodat haar haar danste. Gebruik je wapens, had Davidov tegen haar gezegd. Haar beloning was te zien hoe de rimpel tussen haar vaders ogen zich ontspande, en ze begreep dat ze hem gelukkig had gemaakt, al was het maar voor even.

�Ik zal u niet verder storen, papa.� Ze ging staan en begon naar de deur te lopen, maar halverwege bleef ze staan en keek over haar schouder alsof haar zojuist iets te binnen schoot. �Nog ��n ding, papa.�

Hij had zijn pen opgepakt, en zijn grote hoofd zat al weer over een volgend vel papier gebogen. �Wat is er?�

�Ik ga in het Sint-Isabellaziekenhuis een opleiding tot verpleegster volgen.�

Het hoge woord was eruit.

�Nee!� Hij sloeg met zijn vuist op het bureau zodat de papieren van hun stapels gleden en zijn pen kletterend op de vloer viel. �Daar komt niets van in.�

�Papa, luister naar me. Alsjeblieft. Pozjaloeska. Ik wil dit doen omdat��

�Valentina, ik heb je al eerder gezegd dat het voor mij nodig is dat jij dit dwaze idee vergeet.� Er stonden zweetdruppels op zijn voorhoofd.

�Ik dacht,� zei ze vriendelijk, �dat we misschien een overeenkomst konden sluiten.�

�Wat voor overeenkomst?�

Wees voorzichtig.

�Ik heb uw handtekening op een formulier nodig omdat ik nog geen twintig ben. Alstublieft, papa, teken voor mij. In ruil daarvoor zal ik dansen met die charmante en bel�ngrijke kapitein Tsjernov van u. Ik zal vriendelijk tegen hem doen en tegen hem lachen en met mijn wimpers en waaier naar hem wapperen als de eerste de beste onnozele troela. Ik zal precies doen wat u wilt.� In de stilte die volgde schonk ze haar vader een kleine, inschikkelijke glimlach. �Mits u tekent.�

�Dat zal ik echt niet doen.�

�Papa, stelt u zich eens voor. Overdag zal ik stil en onzichtbaar zijn, een onbekende verpleegster in een onbekend ziekenhuis. Maar �s avonds zal ik voor u de lieveling van de hogere kringen van Petersburg zijn, met alle champagne en kaviaar en bals die u maar wilt.� Ze wiegde met haar heupen alsof ze in een wals werd meegevoerd. �Uw naam, minister Ivanov, zal aan het hof op ieders lippen liggen; u zult worden benijd om uw positie. Dat is toch wat u wilt? Dat is ook wat ik voor u wil.� Ze glimlachte naar hem. �Het zou ons beiden goed uitkomen. Afgesproken, papa?�

Hij haalde een grote witte zakdoek uit zijn zak en bette zijn gezicht. Even bleef het stil. �Afgesproken.�

�Dank u, papa.�

Ze vertrok voordat hij van gedachten kon veranderen. Zodra ze in haar slaapkamer was haalde ze de sleutel uit haar zak en maakte de lade open. Ze haalde het vel ivoorkleurig papier eruit en las dit zorgvuldig door voor ze een streep door het laatste punt haalde: nummer elf. De overeenkomst met papa was gesloten.

Ze besefte dat haar vader dit niet aardig van haar zou vinden, net zomin als ze het aardig van zichzelf vond, maar het was de enige manier waarop ze het ziekenhuis binnen kon komen. Langzaam maakte ze de parelmoeren knoopjes van haar mouw los, sloeg de stof terug om naar haar blanke huid te kijken en zich Jens� vingers erop voor te stellen.

Toe Jens, begrijp alsjeblieft dat ik Tsjernov moet ontmoeten.

Ze probeerde naar hem te glimlachen, maar haar lippen werkten niet mee. Ik wil deze baan als verpleegster. Ik heb het nodig. Neem me dat alsjeblieft niet af, Jens.

�Heb jij ooit op die manier schoenen moeten poetsen?�

Arkin was verbaasd over de vraag. Hij reed met Jelizaveta Ivanova voorbij de Kathedraal van de Heilige Iza�k, en de schitterende gouden koepel ervan deed hem onmiddellijk aan vader Morozov denken. Zo�n intelligent, belezen man, die desondanks in een vochtig krot moest wonen en zelfgemaakte laarzen met gaten erin moest dragen.

�Heb jij dat moeten doen, Arkin?� vroeg Jelizaveta Ivanova opnieuw.

�Nee mevrouw.� Ze waren op het plein juist voorbij een rij van vier schoenpoetsers gekomen, druk bezig met hun borstels en brutale grijns, begerig naar kopeken. �Ik ben opgegroeid op een boerderij.�

Hij hoorde achter zich een kleine zucht van goedkeuring, alsof het leven op een boerderij iets begeerlijks was.

�Waarom ben je daar weggegaan?� vroeg ze.

�De grote stad lokte.�

�Petersburg is heel mooi, dat moet ik toegeven. Heeft het aan jouw verwachtingen voldaan?�

�Ja,� loog hij. Maar haar oren waren scherp en ze lachte even.

�Ik hoop dat je hier gelukkig bent,� zei ze na een korte stilte. �En dat je tevreden bent om voor mijn man te werken.�

�Uiteraard. Ik had het niet beter kunnen treffen.�

�Ik hoop dat dat waar is, Arkin, en dat je het niet alleen maar zegt om mij een plezier te doen.�

�Het is waar.�

Hij draaide zijn hoofd half om en ving een blik van haar op in haar zwarte bontjas, zo soepel als de vacht van een panter. Ze glimlachte. Wonderlijk genoeg deed het hem genoegen dit te zien.

�Ik zou je om een gunst willen vragen.�

Uit de manier waarop ze het zei begreep hij onmiddellijk dat het niets met chaufferen te maken had.

�Mevrouw, ik sta altijd tot uw dienst.�

�Wil je de auto even stilzetten?�

Hij stopte langs de kant van de weg, tegenover een viskraampje. De geur van dode vis dreef de auto binnen. Hij draaide zich om op zijn plaats en zag het kleine kanten zakdoekje in haar hand. Ze bette haar neus ermee.

�Hoe kan ik u helpen, mevrouw?�

Haar ogen namen hem even onderzoekend op en hij zag er onzekerheid in. Ze vroeg zich af in hoeverre ze hem kon vertrouwen.

�Het is� een delicate kwestie,� zei ze, en ze kreeg een kleur. Ze wendde haar blik af en de zwarte veren op haar hoed wiegden heen en weer toen ze zich bewoog. �Ik weet niet wie ik anders moet vragen.�

�Ik ben discreet,� zei hij rustig.

Hij dacht aan de keren dat hij een van de jonge ma�tresses van minister Ivanov met de auto had opgehaald, of zelfs zijn werkgever naar zijn geliefde bordeel bij nachtclub De Gouden Appel had gebracht, waar het Franse zigeunermeisje Mimi de gunsten van de minister verwachtte. O ja, Arkin had geleerd zijn mond te houden.

�Ik zal u helpen als ik dat kan,� bood hij aan.

Haar blik was gericht op zijn gehandschoende hand, waar deze op de rugleuning van de stoel lag, alsof die een antwoord voor haar bevatte. Ze slikte moeizaam. �Ik wil graag dat je uitzoekt of mijn oudste dochter� iemand ontmoet.�

Arkin schoot bijna in de lach. Ze wilde van hem een Ochrana-spion maken. Hoe ironisch.

�Wie is deze persoon?� vroeg hij, oprecht ge�nteresseerd.

�De Deense ingenieur met wie ze in de tunnel heeft vastgezeten. Zijn naam is Jens Friis.�

Dus dat was het. Hij had opeens medelijden met deze trotse vrouw, zoals ze zich verlaagde om haar dochter te laten volgen.

�Ik zal proberen zoveel mogelijk te weten te komen,� stemde hij in, en haar ogen gingen meteen van zijn hand naar zijn gezicht.

�We begrijpen elkaar?� vroeg ze.

�Volmaakt.�

Ze glimlachte naar hem, maar hij herinnerde zichzelf aan wie ze was en wat zij vertegenwoordigde. Hij wilde haar niet aardig vinden.

�Zal ik nu verder rijden, mevrouw?� vroeg hij, opeens formeel.

�Ja.� Maar toen hij zich opnieuw naar de met sneeuw bedekte weg wendde, voegde ze er met zachte stem aan toe: �Ik ben je dankbaar, Arkin. Voor dit� en voor onlangs, toen ik��

�Graag gedaan, mevrouw,� viel hij haar in de rede.

Hij wilde er liever niet aan denken. Het was niet bevorderlijk voor de zaak om medelijden te hebben met je klassevijand. Het was gevaarlijk. Toch kon hij het niet laten.

De morgen was helder als gepolijst glas. Geen zweempje mist vandaag, alleen maar een eindeloze hemelboog en de geur van de zee. Het maakte Arkin rusteloos. Hij stond naast de auto bij de stoep aan de voorzijde te wachten tot Valentina naar buiten zou komen, en de Turicum blonk net zo opzichtig als een ijsvogeltje in de zon.

�Goeiemorgen, Arkin.�

�Dobroje oetro, juffrouw Valentina, goedemorgen,� zei hij toen ze over het grind liep. Ze zag er mager en bleek uit. Ze was gekleed in een eenvoudige jas en hoofddoek, maar er was een nerveuze energie in haar stap, alsof ze haast had.

�Juffrouw Valentina, ik ben blij te zien dat u hersteld bent en er zo goed uitziet.�

Die opmerking verraste haar. �Dank je, Arkin.�

�Ik hoop dat juffrouw Katja mijn beste wensen aan u heeft overgebracht toen u ziek was.�

�Ja, dank je.�

Hij bleef er nog steeds staan, zonder zich om de auto te bekommeren. Ze liep erheen om in te stappen, maar hij stak een hand op, zonder haar aan te raken, zodat ze bleef staan.

�Wat is er, Arkin?�

�De man die de explosie in de tunnel heeft veroorzaakt zou u op geen enkele manier kwaad hebben willen doen. Die mensen streven een doel na � en u liep toevallig in de weg, dat is alles.� Hij wilde dat ze dit zou weten.

�Vertel me dan eens, Arkin, wat is hun doel?�

Hij liet zijn stem dalen. �Hun doel is een nieuwe en rechtvaardiger maatschappij te stichten. Ze willen de tsaar afzetten, niet jonge vrouwen in gevaar brengen.�

�Is dat waar jij ook in gelooft, Arkin? In het afzetten van onze tsaar?�

�Nee, juffrouw Valentina.�

�Gelukkig maar. Als je daar wel in geloofde, zou je worden gearresteerd.�

Ze stapte langs hem heen in de auto en ging op het soepele blauwe leer zitten, terwijl ze recht voor zich uit staarde. Hij startte de motor met de slinger en schoof voorin. Geen van beiden zei iets.

Valentina was blij toen ze een halve kilometer van het ziekenhuis uit de Turicum kon stappen en deze terug naar huis kon sturen, voor haar moeder. Ze genoot van de korte wandeling en probeerde haar gedachten te richten op wat ze moest zeggen, in plaats van op alles wat er de vorige keren was gezegd. Ze liep het Sint-Isabellaziekenhuis in en onderging dezelfde procedure als de vorige keer, het controleren van de naam bij het loket en het volgen van het groene spoor van versleten linoleum door de gang naar de deur met GORDONSKAJA erop. Ze klopte aan.

�Vchodite. Binnen.�

Wat ze aantrof, was niet wat ze had verwacht. De grote gestalte van medsestra Gordonskaja leek sinds hun vorige ontmoeting nog verder te zijn gezwollen in het witte uniform. Ze leunde tegen een rij dossierkasten, met een groot pincet tussen haar vingers. Haar aandacht verschoof niet langer dan ��n seconde in de richting van Valentina.

�Ach ja, het deftige meisje dat denkt dat ze het in zich heeft om verpleegster te worden.� Ze grijnsde in de spiegel die op de kast was gezet, maar dat had niets met vrolijkheid te maken. Valentina besefte dat ze een hoektand inspecteerde die zwart en afgebroken was.

�Goedemorgen, medsestra Gordonskaja.�

�Weet je iets van tanden?�

�Nee, medsestra.�

�Dan heb ik ook niet veel gemak van je, h�?�

�Ik ben wel handig met een pincet.�

�Hier.� De vrouw duwde Valentina het instrument in de hand.

Valentina pakte het aan en vroeg zich af of de medsestra al haar verpleegsters in sp� met deze oefening inwijdde. Maar dan zou ze geen enkele tand meer in haar mond hebben gehad.

�Vrienden op hoge posten, heb ik begrepen,� zei Gordonskaja, maar zonder rancune, alsof dit een bekend feit was. �Uiteraard heb jij die. Kijk nou zelf maar.� Ze lachte laag, zodat haar wangzakken schommelden. �Je kunt je echt niet achter een hoofddoek en de gestopte wanten van een dienstmeid verbergen. Ik weet wat je bent.�

�Ik verstop me niet.�

�O nee?�

�Ik wil verpleegster worden, iets meer met mijn leven doen dan bloemen schikken en theedrinken. Ik beloof u dat ik hard kan werken, en ik heb het boek van Dupierre over de menselijke anatomie al doorgenomen. Ik heb mijn jongere zusje verpleegd en ik kan verbinden.�

�Je praat te veel. Jullie goed opgevoede meisjes praten altijd te veel. Je moet leren je mond te houden.�

Valentina knikte. �Ja, medsestra.�

�Als je soldaat had willen worden, zou ik je kanonnenvoer noemen, maar in plaats daarvan noem ik jou, en alle andere grietjes als jij, beddenpanvoer. Daar zul je het meest mee te maken krijgen en dat zal maken dat je er uiteindelijk schoon genoeg van zult krijgen. Beddenpanvoer, allemaal. Lieve Moeder van Christus, waarom sturen ze me toch geen jonge vrouwen die echt kunnen werken? In plaats van dit soort melkmuiltjes.�

Valentina zei niets.

Gordonskaja greep haar hand en draaide die om teneinde de palm te inspecteren, en ze duwde met haar duimen op de zachte kussentjes. Valentina voelde zich als een dier op de veemarkt.

�Een huid zo wit als de tiet van een zeug.� De medsestra schudde haar hoofd. �Maar er zitten wel spieren in. Wat doe je ermee?�

�Ik speel piano.�

Gordonskaja barstte in lachen uit, rauw en minachtend. �Lieve God, sta me bij.� Abrupt deed ze haar mond open en wees naar een zwarte tand, die half los bungelde. �Trek hem eruit.�

E�n snelle ruk met het pincet en het zwarte stompje gleed eruit als een spijker uit vermolmd hout. Er volgde een straaltje bloed en een klodder pus. Het brede gezicht van de verpleegster vertoonde heel kort een trek van opluchting, ze wees naar de stoel voor haar bureau. Valentina ging zitten en legde het pincet, met de tand er nog in, binnen Gordonskaja�s bereik.

�Je bent me door dokter Fedorin aanbevolen voor een opleiding,� zei Gordonskaja abrupt. �Ik heb de toestemming van je ouders nodig omdat je nog onder de twintig bent. Lees nu dit formulier en laat het hen tekenen.� Toen voegde ze er met een sluwe, scheve glimlach aan toe: �Ik neem aan dat je kunt lezen en schrijven?�

�Medsestra Gordonskaja,� zei Valentina, �ik kan alles wat nodig is.�

19

Het is vreemd hoe weinig ervoor nodig is om de wereld te laten kantelen. Toen Valentina terugliep door de gang met de versleten groene vloer en de stoep van het ziekenhuis afdaalde, leek niets nog hetzelfde, alsof ze alles eerder door een vervormende spiegel had gezien maar het nu helder en haarscherp kon waarnemen. Haar hart bonsde luid in haar oren.

Voordat ze vertrok was ze even bij de zware klapdeuren naar een zaal blijven staan en had door het glas naar binnen gekeken, verbaasd over de enorme afmetingen van de zaal. Deze leek eindeloos door te lopen, met lange rijen bedden, als witte doodskisten. Ze kwam in de verleiding de deur open te duwen om deze onbekende wereld binnen te gaan, waar bleke gezichten op verkreukelde kussens lagen. Sommige pati�nten praatten, andere lagen plat en stil met gesloten ogen.

�Uit de weg.�

Er kwam een jonge verpleegster haastig de zaal uit met een ge�mailleerde kom vol bloederig verband in haar handen.

�Wat sta je me aan te gapen? Ligt je minnaar soms binnen?� Het meisje grinnikte. �Maak je maar geen zorgen, ze krijgen allemaal een nachtzoen van me. Hij is bij mij in veilige handen. Ik ben trouwens zuster Spatsjeva, als je dat nog niet wist.�

Ze was langer dan Valentina en zo mager als een lat, met de brede jukbeenderen en getaande huid van een zuiderling. Er staken pieken zwart haar onder haar hoofddeksel vandaan, maar haar handen zagen er capabel uit, de knoestige handen van een boerin. Haar glimlach was breed en spontaan.

�Ben je soms je tong verloren?� wilde ze weten.

�Ik ga hier een opleiding tot verpleegster volgen.�

Het meisje duwde de kom met verband onder Valentina�s neus. Hij stonk. �Ruik maar eens goed. Dat zal je nieuwe parfum zijn als je hier komt werken.�

�Ik heb wel erger geroken.�

De slordige verpleegster liet haar zwarte ogen rollen. �Zeg niet dat ik je niet heb gewaarschuwd.�

Valentina glimlachte. �Dat zal ik niet zeggen.�

�Het is ook zwaar voor de benen.�

�Mijn benen zijn sterk.� Al die jaren van paardrijden. �Als het zo erg is, waarom ben jij dan hier?�

Het meisje veegde een hand aan haar schort af, en voegde zodoende nog een vlek aan de andere toe. �Het is beter dan die verdomde geiten halverwege een verdomde rotberg te moeten melken.� Ze stopte de kom net zo gemakkelijk onder haar arm alsof het een pasgeboren geitje was en liep haastig weg op gespierde benen.

Valentina had nooit eerder een vrouw zo horen vloeken. Ze glimlachte en liep haastig de stoep van het ziekenhuis af � en dat was het moment dat ze Jens zag. Hij stond stram en streng in de schaduw van een lindeboom, de armen over de borst gevouwen, met een ernstig gezicht. Wachtend op haar.

Ze liepen zij aan zij, zonder elkaar aan te raken. Ze moest snel lopen om zijn grote stappen bij te houden, aangezien hij geen rekening hield met haar, alsof het hem niet kon schelen of ze er was of niet. Toch was hij naar het ziekenhuis gekomen op het tijdstip van haar afspraak. Daar klampte ze zich aan vast.

Jens zag er verfomfaaid uit. Er lag een laag grijs stof over zijn jas en in het zwarte bont van zijn muts en in het rode haar van zijn wenkbrauwen. Ze merkte nauwelijks waar ze liepen, maar er was iets doelbewusts in zijn stappen toen ze door de Zagorodnajastraat liepen. Ze hadden nog bijna niets tegen elkaar gezegd maar ze was zich ten zeerste van hem bewust, van de lengte van zijn arm, van de manier waarop zijn jas tegen zijn benen wapperde, van het geknerp van zijn laarzen in de sneeuw. De aanblik van zijn adem die witte, ongeduldige pluimen in de lucht blies, en de driehoekige plek pal op de hoek van zijn kaak die klikte en bewoog als om zijn gedachten te onderstrepen, en ze vroeg zich af of hij haar was vergeten.

Toen ze het Mojka-kanaal overstaken zei ze: �Wil je dokter Fedorin alsjeblieft voor me bedanken?�

�Je kunt hem zelf bedanken. We zijn nu op weg naar zijn huis.�

�Waarom?�

�Hij wil je advies geven over wat je in het Sint-Isabella kunt verwachten. Hij zal je uitleggen hoe de dingen worden gedaan en wat je zult moeten leren. Hij kan je vertellen waar je een uniform kunt halen en hij zal je leren hoe je avances van mannelijke pati�nten kunt afslaan. Fedorin is een goed mens. Hij besteedt veel van zijn tijd in de medische posten voor de armen en in de ziekenhuizen voor de zwervers. Hij is niet alleen maar een dokter voor de geparfumeerde salons van rijke en verwende lieden.�

Ze wilde zeggen: Dank je wel. Ze wilde zeggen: Dus jij bekommert je wel om mij. Als het niet zo was zou je dit niet doen. Maar in plaats daarvan greep ze zijn arm en groef haar vingers in zijn stoffige jas.

�Jens. Stop.�

Ze bedoelde stop alle woorden die de ruimte tussen hen blokkeerden. Stop met te weigeren haar aan te kijken. Stop de pijn die de kille toon van zijn stem in haar keel veroorzaakte. Stop. Stop. Maar het waren haar voeten die stopten. Midden op de brug kwamen ze met een schok tot stilstand en haar hand was nog steeds met hem verbonden, een kluister die hij niet van zich af probeerde te werpen. Voor het eerst keek hij haar aan, en de blik in zijn groene ogen deed haar hart ineenkrimpen.

�Je had het me beloofd,� zei hij. �Je hebt gezworen dat je niets met kapitein Tsjernov te maken zou hebben.�

Daar, midden op straat, maakte ze langzaam de knopen van zijn jas los, stuk voor stuk, en schoof ze haar armen rond zijn middel.

�Ik beloof het je,� zei ze. �Ik beloof je op het leven van mijn zusje dat mijn hart nimmer iets met kapitein Tsjernov te maken zal hebben.�

Ze legde haar wang tegen zijn borst, rook de vochige lucht van aarde in het stof op zijn kleren en voelde de warmte van zijn lichaam toen hij zijn jas om haar heen sloeg, haar tegen zich aan trok. Onder hen schaatste een bejaard echtpaar met identieke mutsen van beverbont kalmpjes terug naar de Tauride, hand in hand. Valentina kroop nog dichter tegen hem aan en luisterde naar de snelle klop van zijn hart.

De dokter verwelkomde hen en schonk Jens en zichzelf een glas goede Georgische wijn in, terwijl Valentina en zijn dochtertje Anna voor de haard warme chocola dronken. Ze mocht deze man, die zo�n toegewijde vader was, ze hield van zijn goedhartigheid en van de manier waarop zijn magere vingers steeds de diamanten dasspeld op zijn borst betastten wanneer hij sprak. Het was duidelijk dat die iets speciaals betekende.

�Goed, jongedame, laten we even bespreken wat je te wachten staat.�

�Ik ben heel dankbaar, doktor Fedorin, voor uw hulp. Medsestra Gordonskaja heeft me duidelijk gemaakt dat ze verwacht dat ik zal mislukken.�

Hij pakte haar kin en inspecteerde haar van dichtbij, zoals hij zijn eigen dochter zou inspecteren. �Je zult het kunnen,� zei hij. �Als dit is wat je echt wilt.�

�Dat is het. Ik heb al anatomie bestudeerd en��

�E�n ding tegelijk. Laten we het eerst hebben over de discipline van het bedden opmaken, schone uniformen en het vreselijke humeur van medsestra Gordonskaja.�

Ze ging zitten en luisterde naar hem. Hij vulde haar hoofd met feiten en getallen over het ziekenhuis, de geschiedenis ervan, de regels. Hij vertelde haar wat de juiste manier was om een dokter aan te spreken, om te allen tijde achter hem te lopen, en hij beschreef vol enthousiasme het scala aan geneesmiddelen dat werd ontwikkeld, inclusief de dosering van morfine om een betere verlichting van pijn te bewerkstelligen. Bij herhaling benadrukte hij de noodzaak tot reinheid: schone handen, schoon linnengoed, schoon uniform, steriele apparatuur. Hij praatte over operaties, testte haar kennis met vragen, terwijl hij voortdurend aan de punten van zijn snor plukte of de schitterende diamant in zijn das streelde.

Het was een vreemde sensatie � op een wonderlijke manier had ze het gevoel dat al het vragen en uitproberen deuren in haar opende waarvan ze niet wist dat ze gesloten waren. Aan de andere kant van de kamer zaten Jens en Anna op de bank bij het raam een kaartspelletje te spelen, waarbij Anna in gejuich uitbarstte wanneer ze een slag had gewonnen.

Ten slotte leunde dokter Fedorin achterover in zijn stoel, stak zijn duimen in zijn vest en slaakte een zucht van voldoening. �Ze kan ermee door, Friis. Ze kan er heel aardig mee door.�

Jens glimlachte. �Dat weet ik.�

Iets in de manier waarop hij het zei bracht haar uit haar evenwicht. Het was alsof hij haar losliet. Ze was het liefst naar de bank bij het raam gerend om op zijn schoot te gaan zitten, zodat hij niet weg kon glippen. Ze wilde naar hem glimlachen en hem horen zeggen: Ze kan er bij mij heel aardig mee door. Ze stond op en deed een stap naar hem toe.

�Jens�� begon ze.

�Anna,� onderbrak Fedorin haar, �het wordt tijd dat we je gouvernante gaan opzoeken om te kijken wat zij vandaag voor jou heeft gepland.�

Het kind trok een zuur gezicht maar plantte een kus op Jens� wang, knikte naar Valentina en holde achter haar vader aan de kamer uit.

�Jens,� zei Valentina zacht.

Hij klopte naast zich op de bank en ze ging snel bij hem zitten, omdat ze niet wilde dat hij dingen zou zeggen die ze niet wilde horen. Maar zodra ze op het kussen zat, voelde ze de warmte van hem in haar doorsijpelen. Zijn been naast haar been. Zijn heup die haar jurk raakte. Zijn forse schouder vlak naast haar. Delen van hem die van haar werden. Hij pakte haar hand.

�Jens, luister naar me.� Ze bleef naar zijn hand kijken toen ze haar vingers door de zijne vlocht. �Dit is mijn troefkaart, Jens. De enige die ik heb.�

�Het gebruiken van Tsjernov?�

�Ja.�

�Om mee te onderhandelen?�

�Ja. Zonder hem heb ik niets.�

�Je hebt mij.�

Je hebt mij. Ze legde haar hoofd tegen zijn schouder en liet het daar liggen, met die drie woorden veilig erin.

�Je moet me vertrouwen,� fluisterde ze. �Het is de enige manier waarop ik een opleiding als verpleegster kan krijgen. Mijn ouders zullen het niet toestaan tenzij ik kapitein Tsjernov wil bezighouden.�

�Bezighouden?�

Ze wreef met haar wang over de stof van zijn jasje. �Een paar glimlachjes, een paar keer dansen, niets meer.� Zijn handen lieten de hare los en haar vingers voelden zich beroofd. �Jens, het zal niet voor lang zijn. Hij zal snel genoeg krijgen van mij en mijn stiltes. Jij en ik kunnen nog steeds��

�Nog steeds wat?�

�Nog steeds met elkaar praten.�

Hij slaakte een gesmoorde kreet en sloeg toen zijn armen om haar heen, tilde haar op zijn schoot en legde haar achterover tot ze in zijn armen lag en naar hem opkeek.

�Ziezo,� zei hij. �Nu gaan we eens met elkaar pr�ten.�

Hij boog zijn hoofd en kuste haar lippen. Ze streelde zijn haar, vlocht de strengen tussen haar vingers. �Weet je,� zei ze zacht, toen zijn lippen over de holte onder haar oor gleden zodat de ader in haar hals sneller ging kloppen, �ik ben net als die tunnels van jou.�

�Donker en moeilijk?�

Ze verstevigde de greep op zijn haar en schudde zijn hoofd ruw heen en weer, alsof het het nekvel van een zwerfhond was. �Niet zo gemakkelijk te verwoesten.�

De revolutionairen werkten in groepjes binnen de stad, in afzonderlijke cellen die het contact tot een minimum beperkten teneinde de gevolgen van verraad te reduceren. Kleine, heimelijke groepen die in souterrains bijeenkwamen, opeengepropt zaten in opslagruimten die stonken naar slechte tabak en bittere wrok. Arkin vond het onmogelijk om geduldig te zijn. De voedseltekorten werden erger, de prijzen stegen, de vakbonden werden verboden terwijl de goten elke nacht hoger volgeladen werden met de zieken en de daklozen. De middenklasseintellectuelen bleven om hervormingen roepen en moesten leren inzien dat hervormingen nooit genoeg zouden zijn. Alleen een revolutie kon de Russen een fatsoenlijk leven bezorgen.

Naast Arkin zat Sergejev. Hij wreef over zijn arm en rookte een pijp. De hemel mocht weten wat erin zat, maar het maakte dat de kleine ruimte naar paardenmest stonk. Ze waren met zijn twaalven op de bijeenkomst in het magazijn van een kaarsenmaker en de lucht was zwaar van de talg. Arkin kon het achter in zijn keel proeven, glad en vettig. Aan het hoofd van de tafel zat Krazjkov, een man met een woeste baard die in het Keizerlijke Leger tegen Japan had gevochten en die elke keer spuwde wanneer de naam van tsaar Nicolaas werd genoemd. Hij was ouder dan de rest en had nog maar ��n been. Hij sloeg met zijn vuist op de tafel en eiste stilte.

�Arkin,� gromde hij, �je bent stil vanavond. Is er nog nieuws?�

�De represailles zijn begonnen.�

�Die verdomde rotzakken!�

�Ik heb minister Ivanov in de auto tegen een van zijn assistenten horen praten. Hij zegt dat Stolypin de Ochrana heeft bevolen alle gevangenissen propvol te stouwen.�

Aan alle kanten vlamde de woede hoog op.

Sergejev riep hen tot de orde. �Kameraden, hoe harder ze proberen ons te vermorzelen, des te meer arbeiders er mee zullen doen met onze strijd.�

�Sergejev heeft gelijk,� stemde Krazjkov in. �Elke keer dat wij een bom plaatsen of een granaat werpen, zullen de Ochrana en de tsaar� � hij spuwde op de vloer, waarbij hij zijn hond op een haar na miste � �onze kracht zien en ons vrezen. Maar het proletariaat zal onze kracht zien en ons respecteren. Ze zullen meer en meer onze kant kiezen als ze beginnen te geloven dat wij de kracht bezitten om de heerschappij van de vervloekte Romanovs te breken.�

�Het probleem is dat we hard geld nodig hebben,� verklaarde Arkin rustig. �Zonder meer roebels zullen we dit proletarische leger niet op kunnen zetten.�

Maar Krazjkov liet zich niet op een zijspoor zetten. �Wat heb je nog meer gehoord?�

�De politie is van plan de vakbondsleiders te gebruiken om een voorbeeld te stellen,� waarschuwde Arkin. �De minister was daar heel specifiek over.�

�We zullen het hun onmiddellijk doorgeven.� Krazjkov fronste zijn wenkbrauwen. �We zullen sommigen moeten laten onderduiken.�

Sergejev tikte met de steel van zijn pijp op de tafel. �Mijn neef Joesov werkt in de fabriek van Tarasov.� De gebroeders Tarasov waren de eigenaars van een van de grootste werktuigfabrieken in Petersburg en reden rond in een blinkende Benz-limousine terwijl hun arbeiders op straat om brood moesten bedelen. �Hij zweert dat de leerjongens klaar zijn om in opstand te komen. Gisteren nog zijn er opnieuw twee jongens omgekomen toen een leiding boven hun hoofd knapte.� Hij wees met zijn pijp naar Arkin. �De ene was de knul die met jou de klus bij de trein deed.�

�Karl?�

�Nee, die kleine, Marat. Hij is dood.�

Arkins woede was even dik en verstikkend als de talg in de lucht.

Krazjkov leunde met gretige ogen naar voren. �Wat stel jij voor, kameraad Arkin?�

�Tsaar Nicolaas mag dan meedogenloos genoeg zijn om zijn cavalerie erop uit te sturen om in te hakken op zijn eigen volk dat door de straten trekt, maar zelfs hij zou niet de onschuldige kinderen van Rusland willen afslachten. Het wordt tijd om de leerjongens van deze stad te gebruiken.�

Ze verlieten de bijeenkomst met twee man tegelijk, vijf minuten tussen ieder paar. Arkin en Sergejev gingen het eerst en doken snel door het donker via een reeks achterafsteegjes tot ze ver genoeg bij de kaarsenmakerij vandaan waren en gingen toen rustiger lopen. Het sneeuwde zacht en er stond bijna geen wind, zodat de vlokken recht uit de zwarte lucht neerdwarrelden, licht als veertjes. Arkin genoot van de aanraking van de vlokken op zijn gezicht. Hij voelde een bonzende pijn achter zijn ogen en hij wist dat hij vannacht weer akelige dromen zou hebben.

�Viktor,� zei Sergejev naast hem, �neem het jezelf niet kwalijk. Het gevaar voor de vakbondsleiders als vergelding voor de aanslag op Stolypin.�

�Hoe zou ik dat niet kunnen?�

�We hebben altijd geweten dat we bloed aan onze handen zouden krijgen. Trotski heeft ons daarvoor gewaarschuwd.�

�Heeft hij ons gewaarschuwd voor�� Hij zweeg abrupt. Zijn metgezel had al genoeg problemen van zichzelf. �Zeg eens, goede vriend, hoe gaat het met je vrouw? Is ze al bevallen?�

�Dat kan nu elk moment gebeuren.�

Arkin hoorde de trots in Sergejevs stem en hij voelde opnieuw die onverwachte steek van jaloezie. Als een spijker die onder een rib werd gehamerd. Eens, beloofde hij zichzelf. Eens zul jij ook je eigen vrouw hebben. En je eigen kind.

�Doe haar mijn hartelijke groeten,� lachte hij, �en zeg tegen haar��

Opeens werd hij bij een schouder gegrepen en hard tegen een bakstenen muur gesmeten, zodat alle lucht uit zijn longen werd geslagen. Zijn vuist schoot uit, zijn knie raakte een kruis. Hij hoorde zijn belager kreunen, voelde de hand op zijn schouder slap worden en hoorde een lichaam op de grond glijden. Er dook nog een gestalte op uit de duisternis.

�Blijf staan, of ik jaag je een kogel tussen je ogen.�

Arkin bleef stil staan. Hij keek snel naar rechts om te zien hoe het met Sergejev was, maar zijn vriend was al roerloos, de sneeuw verzamelde zich op zijn schouders. Hij stond gebukt en hield zijn arm in de mitella vast alsof hij een pak slaag had gehad.

�Wat willen jullie rotzakken?� vroeg Arkin.

�We willen een paar antwoorden van jullie.�

De man met de mauser in zijn hand had een brede borst met een bierbuik en rollen spek in plaats van spieren. De andere, kleinere, lag languit op de ijskoude grond en greep vloekend naar zijn kruis. Ze droegen zwartleren jassen, glimmend als het vel van een slang, en bezaten de kille, strakke ogen van jagers. De Ochrana. Niemand anders.

�Het hangt ervan af,� zei Arkin beleefd, �wat de vragen zijn.�

De man op de grond was niet blij met dat antwoord, dus kwam hij moeizaam overeind en mepte Arkin met een elleboog in de onderbuik.

�Hou die rotzak bij me vandaan,� gromde Arkin, �of ik ruk hem de ballen uit zijn lijf.�

�Vrosjtsjin! Laat dat!�

�Wat voor vragen?� herhaalde Arkin.

�Waarom lopen jullie nog door de straten te zwerven op dit uur van de nacht?�

Arkin haalde zijn schouders op. �Een potje kaarten. Niks bijzonders. Het enige probleem is dat mijn onnozele vriend hier het geld voor zijn huur heeft zitten vergokken en nu als een schaap loopt te blaten bij de gedachte dat hij het zijn vrouw moet vertellen. Nietwaar, Michail?�

Sergejev kreunde. Arkin lachte en smaakte de voldoening te zien dat de harde mond van de geheime politieman tot een smalende glimlach vertrok. De vinger op de trekker verslapte.

�Hij zit al genoeg in de problemen,� voegde Arkin eraan toe, en hij sloeg Sergejev op de rug en hees hem overeind. �Laat me de arme idioot naar huis brengen.� Hij schoof zijn arm onder de goede elleboog van zijn vriend en begon hem een paar stappen mee te slepen. �Goedenacht. Spokojnoj notsji, beste vrienden. Het is te koud om hier rond te blijven hangen.� De sneeuw begon nu dicht te vallen en daar was hij blij om.

�Wacht.�

Nog een paar stappen, en de sneeuw zou hen opslokken. �Ja?�

�Ga tegen de muur staan, handen achter je hoofd.�

�Maar waarom��

�Tegen de muur.�

Arkin deed wat hem gezegd werd, terwijl hij Sergejev met zich meetrok, maar hij merkte dat zijn vriend beefde. De Ochrana-mannen begonnen hen met ruwe handen te fouilleren, hun zakken binnenstebuiten te keren, hun jassen open te maken, en Sergejev hield een beschermende hand over zijn mitella geslagen. Arkins gedachten gingen razendsnel. Er was iets niet in de haak.

�Waar komen jullie vandaan?� wilde de dikzak met het pistool weten.

�Dat heb ik toch gezegd, van een kaartavondje.�

�Of van zo�n bijeenkomst van het revolutionaire tuig?�

�Nee, njet, natuurlijk niet. Ik werk voor een minister van tsaar Nicolaas.�

Dat maakte dat ze knipperden met hun ogen, en de greep op zijn mouw werd even iets losser. Ondanks de kou liep het zweet in straaltjes over zijn rug. In de dunne streep licht die uit een raam boven hen viel, en zo een gele streep in de duisternis sneed, kon hij de wanhoop op Sergejevs gezicht zien.

�Hela! Wat is dit?� De kleinere politieman rukte aan Sergejevs gewonde arm, trok de mitella eraf. �Deze rotzak heeft hier iets verstopt.� De man duwde zijn vingers onder de bovenste laag verband en haalde er een klein pistool uit dat in de palm van zijn hand paste. Het lichtte parelwit op in de vallende sneeuw.

Verdomme, Sergejev. Verdomde idioot.

De mannen in zwarte jassen grijnsden vals. De man met het pistool sloeg met de loop tegen Sergejevs arm, en hij sloeg dubbel zonder ��n kik te geven, maar Arkin greep hem beet voor hij viel en slingerde hem als een stormram tegen de twee mannen aan. Ze zetten grote ogen op toen Arkin zijn volle gewicht erachter zette en ze glibberden achterover op hun hakken, met maaiende armen. Het ijs onder hun voeten won het. Ze sloegen allebei tegen de grond. Arkin hoorde hoe een schedel steen raakte, maar hij gunde zich niet de tijd om uit te zoeken wiens hersens waren opgeschud. Hij griste het kleine pistool van de grond en greep Sergejev bij zijn goede arm.

�Rennen.�

Ze renden weg. Ze snelden steegjes in en uit, schoten omlaag langs glibberige bermen, stortten zich over hekken en onder poorten door, met bonzend hart in de ijskoude nachtlucht. Ze bleven steeds in onverlichte straatjes. Arkin werd in zijn tempo gehinderd door zijn gewonde vriend, maar hij weigerde hem los te laten zolang ze de schelle kreten van hun vloekende en tierende achtervolgers konden horen. Slechts ��n keer riskeerde Arkin een blik achterom, en hij zag dat de kleinste van de twee vooroprende, met een fel gezicht als van een jachthond die het spoor ruikt. De dikste probeerde hem bij te houden maar slaagde daar niet in. Er klonken vier schoten, maar het was te donker en elke keer floot de kogel op ruime afstand voorbij.

Ze bleven hollen en duiken, draaien en keren.

Met Sergejev achter zich aan rende Arkin omlaag naar een plek onder een kanaalbrug en ze hurkten neer onder de boog terwijl hun longen de vrieslucht binnenzogen. Onder hen kraakte het ijs als ze zelfs maar een knie bewogen.

�Waar zijn we?� fluisterde Sergejev in zijn oor.

�Geen idee, maar hou je stil.�

Ongeveer een halfuur bleven ze zo zitten, niet meer dan schaduwen, waarbij ze slechts een kat op haar nachtelijke tocht over het dikke ijs van het kanaal stoorden. Toen ze ten slotte de bevroren oever weer op kropen, was het overal stil. Het was nog heviger gaan sneeuwen en de vlokken prikten in hun ogen en verzamelden zich in bergen op de neus van hun laarzen. Ze haastten zich door de straten, met gebogen hoofd, ze hielden de donkerste buurten van de stad aan. Toen ze eindelijk de wijk Litejni bereikten, bleven ze staan.

Door het kanten gordijn van sneeuw tuurde Arkin naar het verkrampte gezicht van zijn vriend. �Hoe is het met je arm?�

�Die zit er nog aan.�

�Hebben die rotzakken veel schade aangericht?�

Sergejev haalde zijn schouders op. �Waar de Ochrana komt, wordt schade aangericht.�

�Je had dat pistool niet bij je moeten hebben. Waarom had je dat meegenomen?�

�Ik heb het in een bar bij het kaarten geruild. Ik dacht dat ik er veiliger mee zou zijn.� Hij haalde opnieuw zijn schouders op. �Ik had het mis.�

Arkin duwde het elegante pistooltje in Sergejevs zak. �Verkoop het,� stelde hij voor. �Anders wordt het ding nog eens je dood. Koop er wat eten voor je vrouw van.�

�Nee.� Sergejev gaf het hem terug met een verontschuldigende glimlach. �Hou jij het maar.�

Arkin ging er niet tegenin � Sergejev zou zonder het ding minder snel in de problemen komen. �Pas goed op jezelf, beste vriend.� Hij legde een hand op zijn schouder. �Wens je vrouw namens mij veel geluk met de baby.�

�Daar vecht ik voor. Om mijn zoon een betere toekomst te bezorgen. Bedankt, kameraad.� Hij zei het verlegen. �Dat je me hebt geholpen. Mijn vrouw zou van honger omkomen als ik in de gevangenis werd gegooid.�

Arkin knikte, en het beeld van haar dikke buik stond hem levendig voor de geest toen hij oploste in de nacht, waar de sneeuw nu zo dicht viel dat de lucht bijna massief was. In zijn zak krulde zijn hand zich rond het pistool met parelmoeren handvat. Sergejev had gelijk. Het maakte dat hij zich zekerder voelde.

20

�En, hoe zie ik eruit?�

�Je lijkt net een non.� Katja inspecteerde haar zusje met een kritische blik. �Dat komt door je hoofddoek.�

Valentina draaide zich rond om haar verpleegstersuniform van alle kanten te laten bewonderen. Het was wit en sober en maakte dat ze zich iemand anders voelde. In de spiegel staarde ze naar de strakke wimpel die in een rechte lijn over haar voorhoofd liep en naar de keurige linnen vouwen die over haar schouders hingen en elk spoortje van haar haar verborgen hielden. Het was haar eerste dag en haar zenuwen schoten als mieren in haar maag heen en weer. Ze klopte op het gesteven schort over de eenvoudige witte jurk en glimlachte naar Katja.

�Kijk nog maar eens goed.�

�Hoe dat zo?�

�Omdat ik anders zal zijn als ik uit het ziekenhuis thuiskom.� Katja lachte. �Dan ben je vies en je stinkt en je zakt door je assen, bedoel je.�

�Precies!�

Maar de blik die de zusjes wisselden duurde lang, omdat ze beiden wisten dat ze daar helemaal niet op doelde.

Het Sint-Isabellaziekenhuis was een doolhof van gangen. De tochtige zalen zogen alle geluid in hun granieten muren, zodat het gebouw stom en grauw leek. Het gemompel van stemmen bleef gedempt, het gekreun en gehoest halfluid, alsof het leven binnen deze muren zich op een minimaal niveau afspeelde. De eerste dag veranderde Valentina�s gevoel voor perspectief. Het leek of ze als sanitarka Ivanova niet langer een individu was maar een onbetekenend deel van een onverschillige machine, en het duurde even voor ze dit besef verwerkt had. Ze had van alles verwacht, maar dit niet.

De dag begon met een inspectie. De verpleegsters werden in een rij opgesteld, en de oogjes van medsestra Gordonskaja knepen zich van genoegen samen wanneer ze fouten aan kon wijzen. Ze leverde kritiek op schoenen, schortenbanden, gerafelde manchetten, vingernagels. Valentina toonde haar handen en hoorde een nijdige puf toen er geen punt van kritiek te vinden was.

Beddenpanvoer. Gordonskaja had gelijk. De stank ervan merkte ze inmiddels al niet meer op. Ze leerde hoe ze hoeken als enveloppen van lakens en dekens moest maken en die netjes om de dunne matrassen moest vouwen, en ze moest het steeds overdoen tot het goed was. Ze oefende in het omdraaien van pati�nten in bed en het verwijderen van bevuilde lakens onder hen vandaan.

Ze werd aan het werk gezet in een vrouwenzaal met rijen treurige bange ogen en slordige haren. Maar onder deze vrouwen heerste een hechte stemming van geduld en doorzettingsvermogen en Valentina leerde niet te snel te lopen. Ze leerde om zich heen te kijken, te zien hoe de pati�nten zich bezighielden met kleine, onnozele dingen: kaartspel, naaiwerk, gepeuter aan hun voeten, denken aan hun volgende maaltijd. Starre lichamen en gesloten ogen maakten haar nerveus. Toen een jonge, kroesharige pati�nte plotseling rechtop ging zitten en schreeuwde dat er een worm door haar hart kroop, en ze het verband van haar bovenlijf begon te rukken zodat haar borsten er naakt en bloederig bij hingen, holde Valentina weg om hulp te halen, roepend om assistentie. Voor dat gedrag werd ze terechtgewezen en kreeg ze de volle laag van Gordonskaja.

�Je holt niet.�

�Je schreeuwt niet.�

�Je raakt niet in paniek.�

�Je maakt de pati�nten niet aan het schrikken.�

�Je laat niet zien wat voor onnozel wicht je bent.�

�Je maakt het Sint-Isabella niet te schande.�

Je mag niet.

Valentina staarde recht voor zich uit, zonder met haar ogen te knipperen. Met een verhit gezicht, de handen op haar rug, haar tenen verkrampt in haar schoenen, zei ze: �Ik zal beter mijn best doen.�

�Dat is je verdomme geraden ook.�

Dat is me verdomme geraden ook.

Aan het eind van de dag waren haar handen rauw en voelden haar voeten alsof de honden erop hadden gekauwd en ze daarna hadden uitgespuugd. Maar ze was erdoorheen gekomen zonder een pati�nt van het leven te beroven � en dat was een prestatie. Ze sloeg haar marineblauwe cape over haar uniform en haar vermoeidheid, trok haar valenki � laarzen � aan en strompelde naar buiten, een donkere en besneeuwde wereld in. Ze was stomverbaasd. Het leek onmogelijk dat de stad Sint-Petersburg haar gewone leven had voortgezet, alle dingen van een normale dag had doorgemaakt, terwijl haar dag zo volstrekt uitzonderlijk was geweest. Maar de rijtuigen ratelden voorbij, met bedienden die tegen elkaar schreeuwden terwijl ze zich aan de achterkant vasthielden; de trams reden rammelend en gierend door de straten; er waren jongens die volgeladen sleden achter zich aan sleepten, en er schitterden lichten door de vallende sneeuw heen. Niets was er veranderd. Behalve zij.

Ze sloeg haar capuchon over haar hoofd en liep haastig de stoep af.

Daar was Jens. Hij wachtte haar onder een straatlantaarn op de hoek op, zoals hij had beloofd. Ze liep in de cirkel van zijn armen en voelde vermoeidheid en pijn en de doffe schaamte over de door haar gemaakte fouten verdwijnen. Haar voorhoofd lag tegen de vochtige wol van zijn jas en ze rook zijn zweet en uitputting, duizendmaal erger dan die van haar.

�Een goede dag gehad?� vroeg hij.

�Goed ja. Op de manier waarop het goed is om een zere kies te laten trekken.�

Hij lachte en trok haar dichter naar zich toe.

�En jouw dag?� fluisterde ze.

�Die is nu goed. Dit is het ogenblik waarop mijn dag begint. De rest vergeet ik. Sanitarka Ivanova, je ziet er moe uit.�

�Nee, ik ben enthousiast.� Ze nestelde zich tegen hem aan. �En gelukkig.�

Hij sloeg een arm om haar middel en zo liepen ze door Sint-Petersburg, ineengestrengeld, terwijl de sneeuwvlokken verbijsterend koud op hun tong vielen als ze lachten.

�Vertel me nog eens wat,� zei ze, �over jouw dag.�

�Wat wil je horen? Het goede nieuws of het slechte?�

�Het goede.�

�Ik heb te horen gekregen dat de constructie van de nieuwe waterzuiveringsinstallatie om het noorden van de stad van schoon drinkwater te voorzien dit jaar door zal gaan. De financiering is eindelijk rond.�

�Hoe kunnen ze het water schoonmaken?�

�Wil je de lange versie of de korte horen?�

�De korte.�

Hij lachte, een voldaan rollend geluid, dat voor hem uit kronkelde. �Het water wordt eerst behandeld met een coagulant � je zult ongetwijfeld willen weten met welke, dus zal ik je uit je lijden verlossen door je te vertellen dat het aluminiumsulfaat is � en vervolgens naar sedimentatiebakken gepompt.�

�Is dat alles?�

�Nee, beslist niet. We leven in 1911 en we gebruiken de modernste technologie die er bestaat.�

�En dan?�

�Nu komt het opwindendste deel.�

�Ik popel.�

�Het wordt daarna snel door zandfilters gevoerd en�� Hij zweeg even voor het dramatische effect.

�Nu niet stoppen.�

�En geozoniseerd. Dus,� zei hij met een brede grijns, �ik hoop dat je aan dat alles zult denken elke keer dat je theedrinkt in jullie verfijnde damessalon.�

�Ik zweer je dat ik nooit meer op dezelfde manier zal kijken naar het water dat uit de kraan van een samowar stroomt.� Ze streek met haar wang langs zijn schouder. Die was vochtig. �Zandfilters, nou nou!�

Ze liepen door de schemerig verlichte straten, met haar heup tegen zijn dijbeen. Het deed haar plezier, gezien hun verschil in lengte, hoe gemakkelijk en natuurlijk ze bij elkaar pasten.

�En nu,� zei hij, met een blik naar opzij, �wil ik weten hoe jouw dag is geweest.� Er lagen sneeuwvlokken op zijn wenkbrauwen.

�Vertel me eerst nog je slechte nieuws.�

Hij schudde zijn hoofd, en zijn mond, die altijd zo expressief was, bewoog bij de mondhoeken omlaag. Ze voelde door haar vermoeide benen een kilte gaan die niets met de koude lucht van de rivier te maken had, en ze werd ongemakkelijk.

�Vertel het me, Jens,� zei ze zacht.

Hij aarzelde, en ze dacht even dat hij haar een leugen ging vertellen om te verbergen wat hem bezighield, maar dat deed hij niet. In plaats daarvan bleef hij staan en trok haar binnen de onzekere cirkel van het licht onder een lantaarnpaal. De capuchon van haar cape had ze over haar verpleegstershoofddoek geslagen, en hij schoof zijn handen erin, trok de schuifjes die de witte stof vasthielden eruit, zodat hij haar haar kon aanraken.

�Eens,� zei hij, �wil ik dat mooie haar van je borstelen.� Hij begroef zijn vingers in de golven. Sterke, capabele handen. Handen die wisten hoe ze dingen moesten doen. �Valentina,� zei hij zacht. �Ik ben bang voor je.�

Ze legde haar gehandschoende handpalmen aan weerszijden van zijn gezicht, alsof ze de woorden in zijn mond kon manipuleren. �Waarom Jens? Waarom zou je bang zijn?�

�Zuster Ivanova, hebt u het nog niet gehoord?�

�Wat gehoord?�

�De cholera is terug.�

�En? Hoe was het?�

�Het was goed, mama, dank je wel. Ik heb veel geleerd.�

Ze was verbaasd geweest dat haar moeder haar zodra ze thuiskwam opwachtte in de deuropening van de kleine leeskamer. Ze was gekleed in een wijnrode avondjurk, met robijnen in haar haar.

�Kom eens hier, alsjeblieft, Valentina.�

�Ik ben moe, mama. Laat me me alsjeblieft eerst even wassen en omkleden.�

�Het spijt me, liefje, maar ik moet met je praten.�

�Wat is er dan zo dringend, mama? Er is toch zeker niets met Katja?�

�Nee, er is niets met je zusje.� Haar moeder leek slecht op haar gemak. �Ik weet dat je moe bent, maar��

Valentina besefte wat er ging komen.

�Je hebt ��n uur, Valentina. Om jezelf klaar te maken.�

�Klaar voor wat?�

�Om uit te gaan. Vergeet niet dat kapitein Tsjernov je komt ophalen om mee uit eten te gaan.�

�Mama,� zei ze voorzichtig, �zou je de kapitein willen vragen zo vriendelijk te zijn om het souper uit te stellen? Ik zal vanavond echt geen goed gezelschap voor hem kunnen zijn. Ik ben gewoon te moe om na te denken, laat staan om gezellig te doen tegen iemand.�

�Valentina.� Haar moeders stem was vlak. �Je hebt hiermee ingestemd. Het is allemaal afgesproken.�

�Vandaag alstublieft niet.� Ze kon de gedachte aan Tsjernov niet verdragen.

�Je hebt ons je woord gegeven. Dat moet je houden. Dit is belangrijk. Begrijp je me, Valentina?�

�Ja mama. Ik begrijp het.�

Haar moeder glimlachte, maar haar ogen bleven waakzaam. �Dank je,� zei ze, en ze kuste haar dochter op de wang en liep de kamer uit. Valentina deed haar ogen dicht en sloot de woorden buiten. Langzaam pakte ze haar cape bij de schoudernaad, legde haar gezicht ertegenaan en ademde in. Was hij dat? De geur van iets nieuws. Of was het het ziekenhuis?

Snel holde ze naar boven, met spieren die protesteerden. Het eerste wat ze deed toen ze haar kamer binnenging was de lijst tevoorschijn halen en een streep zetten door nummer vijf:

Mama gehoorzamen.

Met een grote glimlach haalde ze een dikke streep door 3. Werk zoeken.

Ze deed wat ze moest doen. Ze at wat ze moest eten. Sprak wanneer ze moest spreken. Maar ook niet meer dan dat.

Kapitein Tsjernov arriveerde in een prachtig glimmend zwart rijtuig met zijn familiewapen op de portieren, dat werd getrokken door twee stel volmaakt bij elkaar passende paarden. Hij nam haar mee naar Donon�s, een chic Frans restaurant. Toen ze hoorde dat hij een priv�kamer had geboekt, schrok ze, maar ze bleek zich geen zorgen te hoeven maken. Hij was uiter mate beleefd en hoffelijk, soms zelfs aarzelend, onzeker over wat hij tegen haar moest zeggen nu ze alleen waren. Ze deed niets om hem te helpen.

Bij de oesters en de kaviaar vielen er lange stiltes die ze niet probeerde te doorbreken. Op een gegeven moment veranderden haar oogleden in loden gewichten en zakten ze langzaam dicht, maar ze slaagde erin niet in slaap te vallen in haar bord gebakken steur of in de saus van mosterd met olijfolie. Bij de koffie boog hij zich naar voren om zijn zwarte sigaret met het gouden filter uit te drukken � een snel en ongeduldig gebaar.

�Verveel ik je?� vroeg hij.

De vraag was zo overbodig dat ze in de lach schoot. Het was niet haar bedoeling, maar ze kon zich gewoon niet bedwingen. Het lachen borrelde onstuitbaar in haar op. Het was de vermoeidheid � en de absurditeit van wat ze hier met deze man deed, de onnozelheid van haar vader als hij dacht dat hij haar kon dwingen met een blonde snor te trouwen omdat er een duur prijskaartje aan hing. Kapitein Tsjernov zat tegenover haar en keek haar aan. Ze sloeg beide handen voor haar mond om de geluiden te smoren, maar ze glipten tussen haar vingers door. De tranen stroomden haar over de wangen.

�Valentina, houd alsjeblieft op.�

Ze knikte. Nog meer tranen.

Hij stak uitvoerig een nieuwe sigaret op, bekeek haar door de rook heen. �Dus ik amuseer je. En ik verveel je ook.�

Zijn gezicht bewoog zich dichter naar haar toe over de tafel heen en ze kon zijn blauwe ogen zien schitteren terwijl hij haar opnam. Was het nieuwsgierigheid? Verbijstering? Of woede omdat ze zich zo slecht gedroeg? Ze had er geen idee van.

�Ziezo,� zei hij. Met een plotselinge dramatische zwaai van zijn arm veegde hij in ��n klap al het glas en serviesgoed op de vloer, zodat er kristallen splinters door de eetkamer vlogen. �Nu hebben we een lege tafel voor ons. We kunnen opnieuw beginnen, jij en ik. Je kunt erop leggen wat je maar wilt.�

Hij keek haar oplettend aan terwijl hij zijn doordringend geurende sigaret bleef roken. Het lachen hield op, net als de wurgende verveling. Ze pakte een hoek van het witdamasten tafelkleed, veegde daarmee haar ogen af en hikte even.

�Een paar regels,� zei ze.

�Noem maar op.�

�Als je iets te zeggen hebt, zeg het dan tegen mij. Niet tegen mijn ouders.�

Hij keek verbaasd, en de lichte sproeten op zijn neus werden donker. �Goed.�

�Ik weet dat je al met mijn vader hebt gesproken, maar ik wil dat er nog niets wordt geregeld. De eerste twaalf maanden niet.�

�Een heel jaar! Dat is heel� onattent van je.�

�Maar het is iets waar ik op sta.� Ze moest tijd zien te winnen.

�Dan stem ik ermee in.�

�Dank je.�

�Nu is het mijn beurt, Valentina.�

Ze knikte.

�Slechts ��n regel.�

�En die is?�

�Geen andere mannen. Ik zal alle andere mannen vermoorden.�

Ze liet haar blik zakken en staarde naar de scherven die rond hun voeten lagen, als de uitgerukte veren van een ongelukkige vogel. Er was een ober gekomen om ze op te ruimen, maar Tsjernov had hem gebaard hun kamer te verlaten. �Je bent niet bang om dingen kapot te maken, h� Stepan? Om te krijgen wat je wilt hebben.�

Er verscheen een doffe blos op zijn wangen en langs de zijkant van zijn neus. �Ik ben een soldaat, Valentina.�

Alsof dat alles verklaarde.

�Stepan.� Hij keek naar haar mond terwijl ze praatte. �Als ik met andere mannen praat of wandel of zelfs met andere mannen dans, verwacht ik niet hen even later dood aan mijn voeten aan te treffen.�

�Natuurlijk niet.� Hij haalde zijn schouders op, waarbij zijn epauletten ongemakkelijk bewogen. �Ik bedoelde niet��

Haar lippen vormden zich tot een glimlach. �Ik weet wat je bedoelt.�

�Zo, en wat nu? Een nachtclub? Ik stel Het Aquarium voor. Je zult het daar leuk vinden. Ze hebben er bakken met vissen aan de muren rond de dansvloer.�

�Ik wil nu naar huis om te slapen.�

Valentina leerde de kleine dingen op te merken. Kleine, veelzeggende tekenen. Een mondhoek die ging hangen, vingernagels die blauw werden, een plotselinge uitslag op de huid, een kortademigheid, ze leerde erop verdacht te zijn. Zelfs een verandering in de stank van de inhoud van de gehate ondersteek.

Haar eerste sterfgeval deed zich voor aan het eind van de eerste week. Het was een vrouw met dun haar, die even onopvallend uit het leven wegglipte als ze het had geleefd, en het verdriet dat Valentina in haar borst voelde was buiten alle proportie. Ze verstopte zich in de spoelkamer, kwaad op zichzelf. Ze had de arme vrouw nauwelijks gekend, maar de tranen stroomden haar over de wangen en ze moest een doek voor haar mond houden om haar gesnik te smoren. Ze zou sterven van schaamte als medsestra Gordonskaja haar zo zou aantreffen.

Toen ze die avond de stoep af kwam, wist Jens het meteen. �Valentina,� zei hij, �er is nooit gezegd dat het gemakkelijk zou zijn.�

�Dat weet ik.�

Hij hield een langzaam wandeltempo aan en ze wist niet of hij dat voor haar of voor zichzelf deed, of alleen maar om het moment van afscheid uit te stellen. Voor deze ene dag had de winter zijn greep op Sint-Petersburg verminderd en er viel een fijn motregentje uit de donkere lucht, heel verfrissend met zijn lichte aanraking en de geur van zeewier na de koude, akelige gangen van het ziekenhuis. Haar neusgaten prikten van de stank van desinfecterende middelen.

�En,� vroeg hij, �hoe was de gevreesde medsestra vandaag?�

�Een slavendrijver. Ze heeft me matrassen laten keren en vloeren laten dweilen.�

�Heel goed. Dat is precies wat jonge nietsnutten als jij nodig hebben.�

Valentina gaf hem een por in zijn ribben. �Als je zulke dingen blijft zeggen, zal ik je met een verdovende injectie het zwijgen opleggen.�

�O, ik ben diep onder de indruk. Wil je zeggen dat jij al injecties mag geven?�

�Nee, nog niet. Maar� � ze keek naar hem op � �ik zou op jou kunnen oefenen.�

Hij grinikte en schoof haar arm door de zijne terwijl hij haar hand vasthield. �Je mag alles op mij uitproberen.�

Het beviel haar wel, de manier waarop hij dit zei. Er kwam een paard in galop voorbij en de ruiter riep �Dobri vetsjer, goedenavond� naar hen, alsof ze een gewoon echtpaar vormden, op weg naar huis om een schnitzel klaar te maken en elkaar bij het haardvuur voor te lezen. Die gedachte deed vreemde dingen met haar hart. Ze vroeg zich af of hij het ook voelde, een volheid, net als zo�n spuit zoals ze vandaag had gezien, toen deze tot barstens toe werd volgezogen met bloed.

�Hoe gaat het met Katja?� vroeg Jens. Een heel ander onderwerp.

�Ze is boos. Echt chagrijnig.�

�Waarom?�

�Omdat het op dit moment beter met haar gaat. Ze heeft minder pijn.�

�Is dat geen reden om blij te zijn?�

�Nee. Het betekent dat haar huisleraar elke dag komt om haar wiskundesommen te laten maken en dat vindt ze vreselijk.�

Hij lachte. Ze was dol op zijn lach. Die maakte net zozeer deel van hem uit als zijn rode haar en zijn lange, slungelige ledematen. Af en toe hoorde ze het geluid �s nachts in haar dromen en dan werd ze er wakker van. Haar lichaam probeerde zich dan te herinneren hoe hij aanvoelde, hoe het was om zijn arm rond haar middel te voelen. In haar dromen ging hij op het voeteneinde van haar bed zitten, met zijn rode haar blinkend in het maanlicht, en vertelde hij haar dingen terwijl zijn zwarte schaduw van muur naar muur verschoof. Ze was ervan overtuigd dat de dingen die hij haar vertelde heel belangrijk voor haar waren, maar elke morgen verdwenen ze zodra ze haar ogen opende.

�Jens,� zei ze toen ze een brug naderden, �hoe vorderen de werkzaamheden aan de ingestorte tunnel?�

�Te langzaam.�

�Dat moet heel frustrerend voor je zijn.�

Hij haalde zijn schouders op, maar ze liet zich niet misleiden.

�Ik grijp deze gelegenheid aan,� ging hij verder, �om de Doema over te halen meer middelen ter beschikking te stellen om een ander deel van de oude houten rioolbuizen te vervangen en de afvoeren naar de baai van de Neva te verbeteren.�

Ze waren bij een kruising blijven staan om te wachten tot twee zware, door paarden getrokken wagens moeizaam voorbij ratelden, waarbij de regen op de dikke vacht van de paarden glansde.

�Jens, waarom zijn die tunnels zo belangrijk voor je?�

�Het is mijn werk.�

Ze lachte en schudde haar hoofd. De capuchon van haar cape gleed omlaag. Ze had haar verpleegstershoofddoek afgedaan maar ze droeg haar uniform nog wel. �Ja, het is je werk. Maar het is duidelijk dat de tunnels meer voor je betekenen dan dat.�

Ze greep met beide handen zijn arm en hield hem daar op de rand van de stoep, hoewel de weg inmiddels vrij was. De regen begon heviger te vallen, striemend in het donker, de daken omhullend en plassen vormend op de wegen. Later zou alles in ijs veranderen.

�Waarom wil jij zo graag tunnels bouwen? In plaats van bruggen, zoals die Isambard Brunel van jou in Engeland. Hij heeft die mooie hangbrug bij Clifton gebouwd, toch?�

�Ik ben diep onder de indruk.�

Ze ging op haar tenen staan om hem op de kin te kussen. Ze voelde ruwe stoppels tegen haar lippen. �Weet je wat ik denk?�

�Vertel me eens wat er in die gecompliceerde geest van jou omgaat.�

�Ik heb een theorie. Volgens mij wil jij orde scheppen in de chaos.�

�Poeh! Dat is me nogal een theorie.�

�Een berg stenen, jij maakt er een tunnel van. Een stad die leidingen onder de grond nodig heeft, en jij berekent de hellingshoek voor de afvoeren. Een rij huizen die in de viezigheid wegzinkt met overstroomde souterrains, jij geeft ze een riolering. Orde in de chaos.�

Zijn gezicht was stil, zijn ogen waren op haar gericht. Alleen zijn adem bewoog, kronkelde tussen de regendruppels door. Hij hief zijn hoofd op en staarde naar de daken van de stad. Boven hen verduisterde een deken van laaghangende bewolking elke hoop op sterren. �Petersburg moet zelf worden gereinigd. Niet alleen haar watervoorziening.�

�Kom eens mee, Jens. Ik wil je iets laten zien.� Ze greep hem bij de hand en ze holden samen de weg over.

Arkin maakte zich los van de muur bij de portiek van een winkel. Hij glipte uit de schaduwen de ijsregen in toen de koplampen van een auto de gestalten van Valentina en haar ingenieur verlichtten. Ze holden, waarbij haar cape als vleugels achter haar aan fladderde, alsof ze konden voelen dat hij hen volgde, ook al was hij ervan overtuigd dat dit niet het geval was. Daar was hij veel te voorzichtig voor.

De regen kwam hem goed van pas. De inwoners van Sint-Petersburg haastten zich over de trottoirs onder een golf van paraplu�s die een zwarte barri�re voor hem vormde om onder weg te duiken. Hij volgde hen met gemak, via alle bochten en zijwegen. Hij wachtte geduldig in donkere hoeken wanneer ze bij winkels stopten, nieuwsgierig naar wat ze onder hun arm hielden als ze weer naar buiten kwamen.

Hij zag meer dan hem lief was. De manier waarop ze steeds weer naar elkaar keken, zo vaak dat ze bijna over de weg struikelden. De manier waarop hun lichamen continu contact maakten, alsof ze door een onzichtbare draad bijeen werden gehouden. Hij zag het allemaal.

Ze bewogen nu snel, kozen onverlichte wegen. Maakten het hem gemakkelijk.

21

Het duurde even voor Valentina de juiste straat had gevonden, maar zodra ze de hoek om ging, herkende ze alles. De wind was aangewakkerd en striemde de regen in hun gezicht.

�Dit is het huis.�

Jens maakte geen aanstalten om op de deur te kloppen waarvoor ze waren blijven staan. Hij toonde in feite geen enkele neiging om deel te nemen aan deze expeditie, maar ze had hem naar deze achterafstraatjes meegetroond zonder zich iets van zijn afkeuring aan te trekken. Zijn schouders stonden strak en hoekig.

�Dit is geen plek voor jou, Valentina. Je verpleegstersuniform is geen vermomming, weet je. Je kunt niet verbergen wie je bent. Het is hier niet veilig voor je.�

Ze lachte hem uit, zodat hij fronste. �Natuurlijk is het wel veilig. Ik heb jou toch bij me! Kijk, dit is de deur.�

Jens duwde tegen de deur, die openzwaaide met een knarsend geluid. Hij stapte als eerste over de drempel en er sloeg hun zo�n smerige stank tegemoet dat Valentina haar zakdoek voor haar neus hield. De deur links was dicht, maar deze keer waren er geen kinderen die vroegen wat ze moest, dus liep ze erheen en klopte aan. Er kwam geen geluid van binnen. Jens hees zijn pakjes wat verder op en probeerde de deurkruk, die gemakkelijk omdraaide. Het was ijzig koud in de kamer en bijna volledig donker, met slechts een stompje kaars dat spetterend een aarzelend licht verspreidde. Valentina was op haar hoede, wetend dat de vrouw met de verminkte schedel haar de eerste keer niet welkom had geheten.

�Varenka?� riep ze.

Terwijl haar ogen aan de schemering wenden, constateerde ze dat ze geen kinderen hoorde stommelen of een baby hoorde huilen. Helemaal geen geluid, behalve een hete, scherpe adem, als het geluid van een amechtig paard. De stank was in de kamer nog erger dan in de gang.

�Varenka?� zei ze weer.

Er bewoog iets op het bed. Een hand trok aan een deken en een gezicht grijzer dan as staarde hen aan door spleetjes van ogen. Het was Varenka. Ze had geen sjaal om haar hoofd, zodat de littekens in het halfdonker te zien waren. Met veel moeite wist ze zich omhoog te werken tot een zittende houding.

�Ga weg,� siste ze. �Laat me met rust.�

Valentina liet het bundeltje hout dat ze droeg vallen en liep haastig naar het bed, terwijl ze de dikke wollen deken die ze had meegebracht openvouwde. Maar Jens greep haar arm en rukte haar weg.

�Niet doen,� zei hij scherp.

�Wat niet doen?�

�Raak haar niet aan.�

�Wat is er dan?�

De vrouw lachte, een rauw en pijnlijk geluid. �Hij kan het ruiken. Hij heeft het eerder geroken. Zo eentje lijkt hij me wel.�

�Wat ruiken?�

�De dood,� zei Jens zacht. �Ik zal de haard aansteken en dan gaan we weg.�

Valentina rukte haar hand los. �Nee. Nu ik hier toch ben,wil ik een paar eieren voor haar bakken en��

�Ga weg.� De vrouw zonk weer terug. Er lag geen kussen op het bed, alleen maar een smerig matras en een verstelde deken die naar braaksel en erger stonk.

�Ik ben nu verpleegster,� verklaarde Valentina. �Ik kan helpen.�

Ze had nooit eerder een kachel aangestoken. Nooit eerder eieren gebakken. Maar ze was vastbesloten dat nu te doen. Kalm begon ze een pan te zoeken terwijl Jens de kachel organiseerde. Hij was effici�nt in zijn gebaren, zoals hij de houtjes in de kachel uitspreidde, en de papieren zakken, waarin hij het eten had vervoerd, gebruikte om ze vlam te laten vatten met zijn lucifer. De gloed van het vuur verspreidde op slag meer licht in de kamer en Valentina huiverde. Het was er smerig, erger dan smerig, in de ene hoek stond een metalen emmer die overliep van uitwerpselen en gele sporen opgedroogd braaksel liepen over de vloer. Ze voelde haar maag in opstand komen.

�Jens,� zei ze zacht, �ik had gedacht dat we haar het eten zouden geven, haar nogmaals bedanken voor haar hulp met Katja, en daarna weggaan. Onze schuld ingelost.� Ze keek om zich heen. �Maar nu dit.�

Zijn gezicht verhardde zich toen hij naar de vrouw op het bed keek. �Ze is ziek, Valentina. Je kunt ruiken hoe ziek ze is. Als je hier blijft, loop je een risico. Lieve god. We weten niet wat ze heeft, en jij zou het ook kunnen krijgen��

Ze legde een vinger op zijn lippen. �Een paar minuten maar, Jens. We zullen snel zijn.�

�Ik weet het,� zei hij. �Je wilt deze zieke vreemde vrouw net zomin in de steek laten als dat je Katja in de steek wilt laten. Zo ben je nu eenmaal.�

Hij sloeg zijn armen om haar heen alsof de vrouw niet met afgunstige ogen toekeek. Hij kuste Valentina�s voorhoofd. Dit bracht het klapperen van haar tanden tot stilstand. �We zullen snel zijn,� beloofde ze.

�Je bent nu verpleegster.� Zijn glimlach, toen die verscheen, deed iets uitzonderlijks met haar binnenste. Het maakte dat alles ging zoemen, strak als pianosnaren.

Ze werkten samen, naast elkaar, met hun sjaal voor hun neus en mond geslagen, hun handen veilig in hun handschoenen. Ze haalden oppervlakkig adem en hapten slechts lucht wanneer ze even naar buiten doken, de straat in. De avondlucht smaakte daarbij vergeleken zoet, hoewel deze in werkelijkheid zuur was door allerlei fabrieksuitstoot en de hemel mocht weten wat nog meer.

Het ergste kwam aan het begin. Valentina liep naar het bed.

�Waar is de baby?� vroeg ze.

De vrouw leek te verkrampen, met ledematen vol pijn. �Dood,� zei ze op vlakke toon.

�Wat verdrietig.�

�De anderen slapen.�

Valentina tuurde in het schemerdonker naar de verste kant van het bed. Pas toen ontwaarde ze de drie bundeltjes onder de rand van de deken, zo mager en plat dat ze niet meer dan plooien in de stof leken. Ze boog zich naar hen toe.

�Afblijven,� snauwde de vrouw. �Je maakt ze nog wakker.�

Valentina wierp een snelle blik op de blauwgrijze gezichtjes en wendde zich af. �Ik ga even wat water halen,� zei ze. �Er moet ergens een pomp in de straat zijn.�

Ze griste een aardewerken kom van een plank en rende naar buiten. Ze haalde het op het nippertje. In de donkerste hoek braakte ze haar eten van die dag uit, veegde haar mond aan haar mouw af en bleef in de regen staan, met haar gezicht omhoog gekeerd om het schoon te laten spoelen. De kinderen in het bed waren degenen die zo gretig haar munten hadden aangepakt. Nu lagen ze daar naast hun moeder, stil en stijf. Allemaal dood. Tegen de tijd dat ze een pomp had gevonden en naar het huis terugliep, was een straathond bezig haar braaksel op te schrokken.

De deur ging met een klap open, zodat Valentina schrok. Ze was bezig een volgende kan water op het fornuisje te koken. Zelfs na het koken bleef de vloeistof er grijs en brak uitzien.

�Wie zijn jullie, verdomme?� Een man in een legerjas, waar de insignes vanaf waren geknipt, met donkere, natte schouders van de regen, was met veel lawaai binnengekomen.

Zelfs zonder het geslinger van zijn gezette gestalte was het duidelijk dat hij dronken was. Hij smeet zijn stoffen pet op de vloer, en onthulde daardoor een kaalgeschoren hoofd en een huid vol bruine spikkels.

�Wat doen jullie verdomme in mijn huis? Laat mijn vrouw eens met rust.�

Jens kwam onmiddellijk in actie. Hij pakte de pan uit Valentina�s hand en zwaaide haar cape over haar schouders. �We wilden net gaan.� Hij wierp een flinke handvol roebels op de tafel. �Haal een dokter voor je vrouw en geef je kinderen een fatsoenlijke begrafenis.�

�Jij.� De man probeerde zijn blik op Valentina te richten, maar hij moest hevig knipperen met zijn ogen. �Wie ben jij? Wat moet een mooie meid als jij in��

�Ze gaat nu weg,� zei Jens. Met een stem zo koud als de hond in de straat.

�We kwamen uw vrouw helpen,� zei Valentina. �U had hier zelf moeten zijn om haar te helpen.�

�Hou je rotkop!� De man haalde naar haar uit.

Ze stapte met gemak opzij, maar voor hij van richting kon veranderen werd hij tegen de muur gesmeten met een klap die het pleisterwerk deed barsten. Jens� onderarm zat als een klem rond zijn hals.

�Ik zou maar eens uitkijken als ik jou was,� gromde Jens.

�Ivan,� jammerde de vrouw op het bed. �Doe mijn man alsjeblieft geen pijn.�

Jens liet de man los. �Ik heb geen enkel belang bij jou,� zei hij zuur. �Je vrouw heeft mijn vriendin hier ooit geholpen en nu wilde zij iets terugdoen. Dat is alles.�

�Jullie vuile bloedzuigers! Stelletje parasieten.�

Jens haalde zijn schouders op en liep weg, zichzelf zorgvuldig tussen Valentina en Ivan plaatsend. Hij viste een sigaret op en wierp hem naar de man, die hem ving en tussen zijn lippen stak.

�Heb je werk?� vroeg Jens.

�Ja. Da. Ik werk me verdomme elke dag kapot.�

�Waar?�

�In de gieterij van Raspov.�

�Dat is zwaar werk.�

�Ik kan het aan.�

�Ivan,� riep de vrouw, �ze hebben geholpen. Kijk eens naar het vuur.�

Voor het eerst gingen de bloeddoorlopen ogen van de man de kamer rond, en hij zag het voedselpakket op de tafel en de nieuwe kaars op de kast. Ten slotte viel zijn blik op de vlammen in het fornuis en de aanblik daarvan leek hem te ontnuchteren. Hij sjokte naar de kaarsenvlam en stak zijn sigaret erin, trok er met voldoening aan en hield zijn eeltige knuisten boven de warmte van het vuur.

�Je bent zeker naar zo�n bijeenkomst geweest, h�?� Jens gebaarde naar het pamflet dat uit de zak van de jas van de man stak.

�Da. Daar ben ik geweest. Wat zou dat?�

�Wat zeggen ze nu?�

�Ze zeggen dat we binnenkort van jullie verlost zullen zijn. De gerechtigheid voor het proletariaat komt zo verdomde dichtbij dat we het kunnen proeven. We staan schouder aan schouder, als wapenbroeders. We zijn georganiseerd.�

�Nog meer stakingen?�

�Da.�

�Ik heb gehoord dat de bolsjewieken en de mensjewieken elkaar naar de keel vliegen.�

�Dat heb je dan verkeerd gehoord.�

Valentina voelde dat Jens� interesse was gewekt. Hij had gezegd: Ik heb geen enkel belang bij jou, maar dat was niet waar, ze kon het in zijn ogen lezen.

�Jens?�

Hij knikte, maar hield zijn blik gericht op Ivan, deze man van comit�s en stakingen wiens vrouw ziek op bed lag. Deze man wiens huis Valentina zojuist had schoongeboend, wiens uitwerpselenemmer ze had helpen legen, wiens kinderen dood en onverzorgd op zijn bed lagen terwijl hij zich laveloos dronk.

�Tijd om te gaan,� zei ze.

Nog steeds verroerde Jens zich niet.

�Zo hoeft het niet te gaan, Ivan,� zei hij. �Er zijn mensen die binnen de regering aan veranderingen werken, mannen als Garjatan en Kornov. Het Comit� voor Industri�le Ontwikkeling voert gesprekken met fabriekseigenaren om veranderingen af te dwingen ter verbetering van de arbeidsomstandigheden.�

�Leugens.�

�Nee, het is waar.�

�Ze vertellen je leugens. De fabriekseigenaren proberen de rotzakken in die comit�s van jou gewoon om te kopen. Er verandert helemaal niets.� Het gezicht van de man vertrok van wanhoop. �Niets. Jullie zijn dwazen, mensen als jij, als jullie geloven dat dit met praten kan worden geregeld.�

�Het alternatief, kameraad, is rivieren van bloed op de Nevski Prospekt.�

�Dat moet dan maar.�

Valentina stapte naar de deur en rukte die open.

�Wie ben jij eigenlijk?� vroeg Ivan. �Een keurig rijk meisje. Ik wed dat je vader een belangrijk iemand is. Corrupt en waardeloos, maar belangrijk.�

�Hoe d�rf je!� Ze had het liefst die slappe grijns van zijn gezicht geslagen. �Mijn vader is minister Ivanov en hij is een eerlijk en rechtschapen mens.�

Opeens greep Jens haar bij de schouder en liep snel met haar naar buiten. De ijsregen prikte in haar wangen.

�Valentina,� zei hij zacht, terwijl hij snel met haar bij het huis vandaan liep, �dat had je niet moeten zeggen.�

�Maar het is waar. Mijn vader is een rechtschapen man.�

�Je had je naam niet moeten noemen.�

Arkin zag hen in de drijfnatte straat verdwijnen, met de arm van de ingenieur rond het middel van het meisje, haar hoofd op zijn schouder. Alsof ze elkaar bezaten. Hij keek hen na tot ze uit het zicht waren verdwenen en toen stak hij de straat over, naar de voordeur waardoor zij zojuist waren vertrokken.

Er was niet veel voor nodig. Een snelle duw met zijn schouder en hij sprong open. Geen licht. Er viel wat avondlicht door de kieren van de deur. Dus bleef hij even staan luisteren, terwijl zijn ogen aan de schemering konden wennen. Waarom dit krot? Wat voerde haar hierheen? Wat deed ze hier in godsnaam? Hij vroeg zich af wat haar moeder zou zeggen als haar dochter onder de luizen en vlooien thuiskwam.

Vanuit de portiek van een huis aan de overkant had hij die twee naar binnen en naar buiten zien gaan, met emmers stront en water. Hij had gezien hoe het meisje zich had gebukt en in de gietende regen tegen de muur had overgegeven. Ze had gekreund, een kermend geluid alsof het haar allemaal te machtig was geworden. Maar nee, ze stapte meteen de hal weer in en liep naar de deur links. Hij vond de deur. Die ging open toen hij er met zijn knokkels tegenaan duwde, en hij stapte naar binnen.

�Rot op!�

Een grote man met een kaalgeschoren hoofd zat ineengezakt aan de tafel en staarde hem met bloeddoorlopen ogen aan. Er lag een vrouw op het bed, en haar levenloze blik bezorgde hem een rilling.

�Ik ben hier om met je te praten, kameraad,� zei hij tegen de man. �Dat is alles.�

Het woord kameraad deed het �m.

�Te praten over wat?� vroeg de man achterdochtig.

�Je bezoek.�

�O, die!� Hij trok met smerige vingers een stuk van het zwarte brood en propte het in zijn mond. �Wat is daarmee?�

�Waarom waren ze hier?�

�Ze kwamen dekens en brood voor mijn vrouw brengen. Maar wat wij eigenlijk nodig hebben is een fatsoenlijk loon zodat we verdomme zelf ons brood kunnen kopen.� Hij legde zijn hoofd op zijn armen.

Arkin deed een paar stappen naar het bed. Het stonk vreselijk. �Hebben ze nog iets gezegd?� vroeg hij aan de zieke vrouw.

�Njet.�

�Hebben ze gewoon cadeaus gebracht?�

�Da.�

�Waarom?�

�Ze is mijn vriendin,� fluisterde ze.

Hij schoot bijna hardop in de lach. Deze vrouw en Valentina? Maar hij bedacht weer hoe ze in de regen had gestaan en die kreun had geslaakt. Alsof ze verdriet had.

�Wie ben je?� vroeg de vrouw hees. �Ik werk voor haar vader.�

�Voor de minister?�

Dus dat had ze verteld.

�Ze is ��n keer eerder geweest,� mompelde de vrouw. �Met haar zusje.�

Nu begreep hij het. Dit moest de plek zijn waar Popkov hen had opgespoord op de dag van de demonstratie op Morskaja, en Valentina was deze vriendelijkheid niet vergeten. Hij had niet gedacht dat iemand van haar stand zich om zulke dingen zou bekommeren.

�Waar werkt je man?� vroeg hij.

�Bij Raspov.�

De ijzergieterij aan de rand van de stad. Hij liep meteen naar de tafel terug, stak een sigaret voor zichzelf en een voor de man op, en porde hem toen wakker.

�Alsjeblieft.� Hij bood hem de sigaret aan.

De man pakte hem nors aan en ging, met lodderige ogen, rechtop zitten. �Ben je er nog steeds?�

�Je werkt in de gieterij van Raspov.�

�Wat zou dat?�

�Jullie hebben daar veel leerjongens.�

�Nou, en?�

De vrouw begon opeens te kokhalzen en Arkin stond snel op om haar een zinken bak voor te houden. Hij rekte zich uit om de deken op te trekken maar deinsde verschrikt achteruit. Drie gezichtjes. Heel klein en grijs als steen.

�Laat ze met rust.� Haar stem was een zwak gefluister.

Het medelijden met haar lag als lood op zijn borst. �Ik ken een priester,� zei hij zacht. �Mag ik hem hierheen meenemen?�

Haar wanhopige ogen klampten zich aan hem vast toen ze knikte. Hij liep snel naar de deur en bleef alleen even staan om de man bij de schouders te schudden. �Ga je roes uitslapen, kameraad. Ik kom terug en dan wil ik met je over de leerjongens bij Raspov praten.�

De man keek verward. �Waarom?�

�Omdat ik een klus voor hen heb.�

22

Valentina ging niet rechtstreeks naar huis. Ze zei dat ze dat niet kon, nog niet. Jens stopte haar in een drozjki en nam haar mee naar zijn eigen appartement, hoewel hij zich terdege bewust was van de ongepastheid van deze handelwijze. Een jonge vrouw in zijn huis na het invallen van de duisternis, zonder chaperonne! Maar geen van beiden kon op dit moment de gedachte aan een openbare gelegenheid verdragen, waar vreemde ogen naar haar verfomfaaide en besmeurde verschijning zouden staren.

�Valentina,� zei hij, �laat me je haar drogen.�

Ze zat in een diepe fauteuil, de hoge armleuningen slokten haar kleine gestalte op. Haar handen lagen wit als porselein in haar schoot. Hij kwam met een handdoek naar haar toe en met een snelle flits van haar donkere ogen keek ze naar hem op. Hij liet haar in haar zwijgen volharden terwijl hij haar haar losmaakte en de vochtige strengen met de handdoek droogde, met langzame, ritmische bewegingen vanaf de kruin van haar hoofd, waar haar haar het natst was, naar beneden. Het viel in een dichte massa golven glad langs haar schedel, en benadrukte zo de elegante vorm van haar hoofd. Hij droogde het haar tot aan de punten, waar het danste en krulde en rond zijn vingers draaide.

De intimiteit van de taak was immens, veel intiemer dan een kus. Hij zat op de armleuning van haar stoel en zij zat met haar hoofd enigszins gebogen terwijl hij het haar droogde, zodat de strengen steeds weer naar voren vielen en haar lichte, slanke nek onthulden. Op een gegeven moment nam hij haar kin in zijn hand en hield deze stil terwijl hij zachtjes over haar hoofd wreef, maar ze zei nog steeds niets. Ze liet haar kin gewoon in zijn hand liggen, alsof hij daar hoorde.

Hij bleef de donkere haren strelen, lang nadat ze droog waren, eerst met de handdoek en toen met zijn hand. Het glansde en schitterde wanneer hij het beetpakte en het betoverde hem door de manier waarop het licht erin golfde, als maanlicht in een onrustige nachthemel. Hij genoot van de zijdezachte gewaarwording op zijn huid, en van de manier waarop het als inkt tussen zijn vingers door gleed.

Hij boog zijn hoofd en kuste haar blanke nek.

�Hoe kunnen ze zo leven?�

Ze praatte nu. Hij had haar pirozjki en een glas warme chocola gevoerd, haar tevoorschijn gelokt uit de donkere plaats waar ze zich schuilhield. Hij zat op de sofa tegenover haar, met gestrekte benen, bij de enkels gekruist, en hij genoot van een glas rode wijn. Hij probeerde haar af te leiden.

�Weet je,� vroeg hij, �dat meer dan de helft van de wijn die in Frankrijk wordt geproduceerd naar Rusland wordt vervoerd? Kun je dat geloven? We drinken hier meer wijn dan in welk ander land ter wereld ook.�

Hij betrapte zich er vaak op dat hij het woord we gebruikte. Wij Russen. Ons land. Alsof hij een van hen was, iemand uit Perm of uit Tver.

�Ik zou zo niet kunnen leven,� zei ze, terwijl ze in het vuur staarde. �Niet op die manier.�

Hij begreep dat ze het nog niet van zich af kon zetten.

�We leven allemaal,� antwoordde hij rustig, �zo goed als we kunnen.�

�Ik zou nog liever dood zijn.�

�Dat betwijfel ik. Bovendien,� ging hij verder, �zou ik elke dag komen om de haard voor je aan te maken. En om je haar te drogen als het regende, en om de klitten eruit te borstelen als de wind het door elkaar blies.�

Ze keek op.

�En wanneer het daarna zomer werd,� ging hij verder, �zou je in plaats van schitterende bals in het Anitsjkovpaleis of balletuitvoeringen in je met diamanten bezaaide avondjurken bij te wonen, met mij in je vodden naar een rustig plekje op de oever van de Neva lopen en dan zouden we gekookte eieren eten en onze voeten in de rivier laten bungelen.�

Ze keek opzij. Haar ogen troffen de zijne. �En muziek?� vroeg ze op ernstige toon. �Zou er in deze nieuwe wereld van jou ook muziek zijn? Ook geen piano voor mij, geen opera, geen ballet?�

�Natuurlijk zou er muziek zijn.� Hij glimlachte naar haar. �Je zou voor me zingen, op de muziek van het water dat rond onze enkels klotste, en ik zou jou begeleiden op mijn viool.�

Haar mond viel open. �Speel jij viool?�

�Je kunt het niet echt spelen noemen. Ik kan hoogstens wat noten krassen, waarbij vergeleken een jankende kat muzikaal klinkt. Maar,� ging hij haastig verder, �ik beloof je dat ik mijn best zou doen om beter te worden.�

Ze lachte. Hij wilde die lach nog eens horen.

�Je hebt me eerder gewaarschuwd uit te kijken voor de Neva,� merkte ze op. �Je zei dat die verontreinigd was.�

�Nou, dat is dan het voordeel van de aanwezigheid van een riooltunnelingenieur om je naar de juiste plaatsen te loodsen. Ik ken alle geheime hoekjes waar de verontreinigde stromen niet komen.�

�Is hij echt zo vies?�

Hij wilde deze conversatie niet. Hij haalde zijn schouders op. �Hij zou schoner kunnen zijn.�

�Vertel er eens wat over.�

�Ik speel liever viool voor je.�

Haar ogen werden rond als schoteltjes en hij geneerde zich opeens � alleen hij en een toevallige muis hadden ooit naar zijn spel geluisterd. Ze trok haar knie�n op naar haar borst en legde haar kleine kin er met een fanatieke blik op. Hij had haar het liefst opgetild en in zijn zak gestopt.

�Speel eens wat,� beval ze.

Hij stond op, maakte een diepe buiging met een elegante zwaai, alsof hij zijn hoed afnam voor een van de Romanov-groot-hertoginnen, en zei: �Ik sta volledig tot uw dienst, mademoiselle.�

Hij meende het. Maar hij wist niet zeker of ze dat al besefte.

�Hou op!� hield Jens aan.

�Ik kan het niet helpen.�

�Het is onaardig.�

�Zeg dat wel!� Valentina schaterde het weer uit. �Onaardig voor het menselijke oor!�

�Zo bedoelde ik het niet.�

Jens fronste zijn wenkbrauwen streng naar haar, tikte met zijn strijkstok tegen de kam van zijn viool en stampte quasi-ongeduldig met zijn voet op de glimmende vloerplanken. Hij stond in het midden van de kamer, met de viool gemakkelijk en vertrouwd onder zijn kin. Hij had een deel van het �Lied van de toreador� van Bizet voor haar gespeeld, maar had er niet erg zijn best op gedaan. Het was een levendig stuk en het maakte haar aan het glimlachen, dat was het enige wat er voor hem toe deed. Ze had vandaag te veel gezien � nu wilde hij dat ze lachte. En dat deed ze als een kind, met dezelfde volledige overgave. Haar neus werd roze, haar mooie mond ging wijdopen en haar ogen trokken zich samen, glinsterend van de tranen. De donkere, glanzende massa haar die hij had gedroogd en zo liefdevol had gladgestreken, rukte zich los en vloog om haar heen terwijl ze met luidruchtige overgave heen en weer wiegde.

Ze was nog jong, dat moest hij wel beseffen. Jong en kwetsbaar.

Hij legde de viool en de strijkstok met een klap op de tafel, keek zijn eenkoppige publiek beledigd aan en vouwde zijn armen over zijn borst. Maar ze liet zich geen moment voor de gek houden. Ze schoot uit haar stoel omhoog en plofte als een hongerige kat op het stuk sofa naast hem. Ze legde een hand op zijn pols en trok zijn armen uiteen.

�We moeten deze vingers onderwijzen,� lachte ze, terwijl ze zijn linkerhand omhooghield. �Deze boosdoeners.� Ze wierp haar hoofd verrukt achterover nu ze het juiste woord had gevonden en ze rolde met haar ogen naar hem. Daarna drukte ze teder de top van elke boosdoener tegen haar lippen, alsof ze die vergaf. �We moeten ze leren dat ze weten wat ze aan het doen zijn.�

Hij vroeg zich af of zij wel wist wat ze aan het doen was.

�Ik zal een leraar voor je zoeken,� verklaarde ze.

�Kun jij me geen les geven?�

�Nee, nee.� Ze grijnsde naar hem. �Bovendien zouden we dan alleen maar tegen elkaar gaan schreeuwen.�

Hij kneep in haar roze neus. �Misschien is dat wel leuk.�

�Ik schreeuw niet tegen Anna, de dochter van dokter Fedorin, als ik haar pianoles geef, maar dat komt doordat zij zich heel netjes gedraagt. Ik heb zo�n idee dat jij je niet netjes zou gedragen.�

Hun ogen vonden elkaar en hij besefte dat het moment te lang duurde toen hij een kleine kreet aan haar lippen hoorde ontsnappen. Hij wendde zijn blik af omdat ze te veel had gezien van wat er in hem omging.

�Valentina, het wordt tijd dat ik je naar huis breng.�

Ze liet haar oogleden half zakken terwijl ze door haar dichte wimpers naar hem opkeek, en hij was ervan overtuigd dat als hij nu niet ging staan, hij dit nooit meer zou doen. Hij trok om te beginnen zijn hand terug, maar de uitdrukking op haar gezicht maakte dat hij als verstijfd bleef zitten. Haar blik was naakt. Onthulde openlijk haar verlangen naar hem, donker en wanhopig.

�Jens,� fluisterde ze, met haar ogen strak op hem gericht. �Ik ben zo bang je te verliezen.�

�Je zult mij nooit verliezen, liefste. Jij en ik horen bij elkaar. Besef je dat niet?�

Hij sloeg een arm om haar heen en trok haar dichter naar zich toe, en zij leunde tegen hem aan, nestelde haar hoofd tegen zijn borst alsof ze probeerde naar zijn hartslag te luisteren. Hij hield haar daar. Alleen hun ademhaling was in de kamer te horen, licht en gelijkmatig, elke ademtocht gezamenlijk. Lange tijd bleven ze zo zitten, kijkend hoe het licht van de haard schaduwen wierp die steeds dichterbij kwamen, terwijl hun knie�n tegen elkaar aan waren gedrukt. Jens kuste de kruin van haar hoofd, warm en muskusachtig.

�Jens.� Haar stem was dik. �Vertel me eens wat over jezelf, vertel me wie je bent.�

Niemand had hem ooit eerder die vraag gesteld. Hij dacht na, en begon te vertellen. Over zijn kinderjaren, die hij in Denemarken op boten en aan stranden had doorgebracht, over het bouwen van dingen � met kiezelstenen, met keien, met drijfhout. Over het ontwerp voor een brug waarmee hij een prijs had gewonnen, over een boot die in de Finse Golf was gezonken, waardoor hij bijna samen met zijn hond was verdronken. Hij vertelde over zijn hartstocht voor locomotieven, voor machines, voor alles wat bewegende delen had, en hij vertelde over de gebroeders Wright in Amerika en Louis Bl�riot in Frankrijk.

�Vliegtuigen,� zei hij. �Dat is de toekomst. Let maar eens op.�

Hij voelde haar glimlachen. Ze geloofde hem niet.

�Je ouders?� informeerde ze.

Hij hield dat gedeelte kort. Zijn vaders drukkerij in Kopenhagen, hun meningsverschillen toen Jens hem vertelde dat hij liever werktuigbouwkunde ging studeren. De teleurstelling in de vriendelijke bruine ogen van zijn moeder. Hij schreef hun nog steeds ��n keer per maand, maar hij was in geen vijf jaar terug geweest naar Denemarken.

�Ik ben nu een Rus,� verklaarde hij.

�Net zo Russisch als een giraffe.�

Hij vertelde haar meer over zijn hoop voor Rusland en zijn verlangen dat er stabiliteit zou ontstaan via gesprekken en compromissen, niet via geweld. Maar hij had het niet over de oorlog waarvan hij zeker was dat die zou komen � hij hield zijn angsten voor haar verborgen. Gaandeweg voelde hij het gewicht van haar hoofd op zijn borst toenemen en hij merkte dat haar lichaam zich naar het zijne voegde. Haar heup tegen de zijne.

�Vertel me eens over de zoon van de gravin.�

Toen vertelde hij haar over Aleksej.

�Aleksej is de zoon van gravin Serova, hij is pas zes. Je zou hem graag mogen, Valentina. Hij is heel flink.� Zijn vingers streelden haar slanke schouders, ontdekten dat haar verpleegstersuniform strak rond haar lichaam zat. �Net als jij. Je zult moeten begrijpen, liefste, dat ik Aleksej niet in de steek kan laten. Ik kan dat jongetje niet de rug toekeren. Zijn vader, graaf Serov, bekommert zich alleen maar om zijn praalzieke leven aan het hof en om zijn ma�tresse in haar weelderige appartement op de Engelse Boulevard. De gravin is boos. Ze voelt een afkeer jegens de jongen omdat��

Hij liet zijn woorden wegsterven. De emoties van Natalja Serova waren veel te complex om zomaar even te ontwarren. Hij legde zijn lippen tegen Valentina�s wang, ademde opnieuw de ziekenhuislucht die uit haar kleren opsteeg in, en sloeg beide armen om haar heen, wiegde haar, drukte haar tegen zich aan, maakte haar deel van zichzelf.

�Wees grootmoedig, Valentina,� fluisterde hij. �Laat me Aleksej houden. Ik ben erg aan het kind gehecht en hij heeft geen schuld aan mijn misstappen met zijn moeder. Het is voorbij tussen haar en mij. Twijfel daar nooit aan.�

Tot zijn verbazing liet ze het onderwerp rusten. In plaats daarvan bracht ze haar mond naar de zijne omhoog en kuste hem hartstochtelijk, waarmee ze alle herinneringen aan andere lippen uitwiste en die van de hare achterliet, een claim legde. Haar vingers maakten de knopen van zijn overhemd los, prutsten ermee, en haar handpalmen streken over zijn huid, eerst aarzelend. Maar toen hij met zijn hand over haar ruggengraat gleed en de delicate welvingen onder haar uniform opzocht, werd ze stoutmoediger. Haar handen liefkoosden zijn naakte borst en haar lippen speurden naar het kloppen van zijn hart.

Hij kuste haar hals, proefde haar huid, voelde haar haren als zijden draden over zijn ribben glijden en ademde haar bedwelmende geur in. Niet van haar uniform maar van haar, van het slanke, hongerige wezen dat erin zat. Zijn begeerte naar haar raasde door zijn aderen en hij dwong zich overeind te komen.

�Nee, Valentina.� De woorden klonken ruw. �Nee, mijn liefste, je bent nog te jong. Je moet nu naar huis.� De woorden kostten hem veel moeite.

Haar ogen waren zwart als inkt en haar blik was zo verlangend op hem gericht dat hij moeite had om zich los te rukken. Toch was haar stem zacht en plagerig.

�Hoe oud was jij toen je voor het eerst met een vrouw de liefde bedreef?�

�Daar gaat het niet om.�

�Volgens mij wel. Jij hebt het besluit zelf genomen. Dat doe ik nu ook.�

Ze stond langzaam op en begon zonder aarzeling de vele knoopjes van haar manchetten en bovenstukje los te maken. Ze keek niet naar hem maar concentreerde zich op wat ze deed, alsof ze alleen was in de kamer. Hij stond daar, met zijn rug naar het vuur, naar haar te kijken. Hij keek toen haar arm uit een mouw kwam en hij voor het eerst de blanke huid van haar schouder zag, glanzend in het licht van de haard, vers en glad als karnemelk.

Hij keek toe toen ze de baleinen van haar korset losmaakte, en hij kon duidelijk de vorm van haar ribben onder haar hemdje zien. Hij keek toen ze haar wollen kousen uitdeed, balancerend op ��n been, met het gemak van een vertrouwde gewoonte, elke kous zorgvuldig afrolde, en slanke, witte bovenbenen onthulde. Hij moest adem hebben gehaald, maar hij was zich er niet van bewust. Zijn hart moest zijn blijven kloppen, maar hij was ervan overtuigd dat het stil was blijven staan. Het was alsof hij elk vermogen om iets anders te doen dan naar haar kijken was kwijtgeraakt.

Ze boog haar hoofd, waardoor de soepele sluier van haar haar naar voren viel, zodat hij niet haar blik kon zien toen ze uit haar laatste beetje ondergoed gleed. Ze stond naakt voor hem en de hemel wist hoezeer hij haar begeerde, meer dan zijn eigen leven.

�Je bent zo mooi,� zei hij zacht.

Ze hief haar hoofd op en glimlachte naar hem. Haar wangen hadden blosjes en haar ogen waren donkerder dan hij ze ooit had gezien, met een vuur diep in haar binnenste dat maakte dat haar adem snel en hijgerig ging. Als hij zijn lippen op de hare zou leggen, wist hij dat ze heet zouden zijn.

�Ik hou van je,� zei ze.

De naaktheid van haar verklaring was nog overweldigender dan die van haar mooie lichaam. Naakt in al haar eenvoud, in al het vertrouwen dat eruit sprak. Hij bukte zich, pakte haar cape die voor de haard lag te drogen en liep naar haar toe. Van zo dichtbij kon hij een vage glans van vocht tussen haar jonge borsten zien.

�Valentina, als je dit nu niet meteen om je heen doet,� zei hij streng, terwijl hij de cape om haar schouders sloeg en onder haar kin vastmaakte, �zal ik je nog voor de haard op de vloer verkrachten.� Hij weigerde haar aan te kijken. �Kleed nu die prachtige schoonheid weer aan terwijl ik ons iets te drinken inschenk.�

Hij liep de kamer uit. In de keuken boog hij zich over de gootsteen, zette de kraan open en spoelde zijn hals en gezicht af. Hij schonk zich wat wodka in en goot het in ��n slok naar binnen.

�Valentina,� mompelde hij, �hoe kan een man een vrouw z� liefhebben? Wat heb je met me gedaan?�

Hij gaf haar de tijd. Na vijf minuten, toen zijn hartslag weer wat tot bedaren was gekomen en hij dacht dat ze inmiddels aangekleed zou zijn, vulde hij zijn glas nog eens bij, schonk voor haar wat limonade in en liep, met in elke hand een glas, naar de kamer terug. Daar ontsnapte hem onmiddellijk een diepe kreun. Het licht was uit en ze lag languit op de rendiervacht voor de haard, waar de gloed van de vlammen over haar huid danste en haar naakte lichaam een gouden kleur gaf. Hij werd begroet met een brede glimlach.

�Doen alle Vikingen er zo lang over om hun vrouwen te verkrachten?�

Was haar huid eerder dood geweest?

Dat m��st haast wel. Bleek, levenloos en slap. Omdat het op die rendiervacht tot leven kwam op een manier die Valentina niet voor mogelijk had gehouden. Ze herkende deze uitzonderlijke buitenlaag van haar lichaam niet meer als de hare. Elke porie, elke dunne laag, elk glad en onbekend gedeelte ervan bezat een afzonderlijk bestaan dat slechts de aanraking van Jens� lippen behoefde om tot leven te komen. De holte van haar hals, de binnenkant van haar elleboog, de dunne bekleding van elke afzonderlijke rib. Nu trilden ze van leven. Toen hij de onderkant van elke borst kuste, met een warme en vochtige tong die in cirkels naar haar tepel omhoog bewoog, was het alsof haar huid veranderde. Iets anders werd dan huid.

Ze trok het overhemd van zijn schouders en legde haar vlakke hand op zijn borst, op zijn rug, betastte de richels van zijn spieren. Verkende de structuur van hem, van de pezen, de harde lijnen van zijn botten, zodat haar handen de intieme vorm van hem leerden kennen. Ze kon de hitte in zijn binnenste voelen. Of kwam het doordat ze die zelf uitstraalde, door het bloed dat van haar hart naar haar vingertoppen raasde?

Toen ze met haar tong het pad van rode krullen proefde dat van zijn broeksriem omhoogliep naar zijn hals, slaakte hij een geluid dat ze nooit eerder had gehoord. Het klonk van ergens diep in zijn longen en werd op de een of andere manier een deel van haarzelf.

Snel glipte hij uit zijn kleren, en met in zijn oren een geluid als van de hamer van Thor, droeg hij haar naar zijn bed.

Valentina wilde niet weggaan, maar Jens dwong haar te vertrekken. Ze wist niet hoe ze haar lichaam wist over te halen overeind te komen, de lakens die naar hem geurden in de steek te laten, haar hoofd uit de warme welving van zijn kussen te tillen. Haar huid voelde nog steeds zijn aanraking en haar lichaam beefde nog steeds van genot toen hij haar in zijn rijtuig tilde om haar terug te brengen naar het huis van haar vader. Toen de huisknecht de deur opendeed, was ze ervan overtuigd dat hij de verandering in haar kon zien, de muskusgeur bij haar kon ruiken toen ze haastig door de hal liep.

�Valentina!�

Ze bleef staan, met ��n voet op de onderste trede van de trap, zich danig bewust van haar slordige uiterlijk. Ze had gedacht haar kamer ongezien te kunnen bereiken.

�Ja, papa?�

Hij stond in de deuropening van de salon, met een verhit gezicht. Hij was in volledig avondkostuum en in zijn hand hield hij een glas champagne waarmee hij in haar richting gebaarde, zodat hij op zijn witte vest morste.

�Valentina, het is al laat.�

�Ja, papa.�

�Waar ben je geweest?�

�In het ziekenhuis, in het Sint-Isabella.�

�Tot zo laat nog?�

�Er was een spoedgeval. Een ongeluk in een fabriek.� Ze was niet goed in het liegen.

Hij bekeek haar uniform vol weerzin. �Zo te zien heb je alles met je schort opgeveegd.�

�Nee, papa.�

Ze wilde hem niet provoceren, niet nu. De glimlach die niet van haar lippen wilde wijken was niet voor hem, maar dat hoefde hij niet te weten, dus liep hij met een minzame blik naar haar toe. Hij slingerde een beetje.

�Ik heb iets voor je.� Hij rommelde in zijn zak en haalde ten slotte een klein, opgevouwen briefje tevoorschijn. �Van kapitein Tsjernov.�

Ze had zich het liefst omgedraaid om de trap op te hollen, zich op het bed te laten vallen en te weigeren hoe dan ook aan kapitein Tsjernov te denken. Ze was te vol van iemand anders. Haar handen hingen slap naast haar.

�Pak aan, meisje.�

�Ik wil hem niet, papa.�

�Pak die verdomde brief aan.�

Hij hing tussen hen in, bleek en hardnekkig. Haar vingers bewogen niet.

�Ik zal hem morgen lezen, papa. Ik ben vanavond te moe.�

�Ik wil dat je hem nu leest. Waar ik bij ben.�

Ze keek hem niet aan, uit angst dat hij het verlangen naar Jens in haar ogen zou lezen. Ze staarde naar zijn zwarte lakschoenen, naar de puntige lichtjes van de kroonluchter die op het glimmende oppervlak ervan naar haar werden weerkaatst. Ze stak haar hand uit en hij duwde het opgevouwen papier erin. Ze liet het daar liggen.

�Lees dat, alsjeblieft.�

Langzaam maakte ze de brief open en voor haar ogen verrezen woorden in een krachtig zwart handschrift, maar ze bleven wazig. Ze weigerde zich erop te concentreren.

�En?�

Ze schudde haar hoofd.

Hij pakte de brief en las hardop voor: �Mijn liefste Valentina��

�Ik ben niet zijn �liefste�.� Haar stem klonk zacht en afwezig. Haar vader merkte het niet op.

Mijn liefste Valentina, ik ben vandaag zo vrij geweest bij je langs te gaan, maar je was niet thuis. Ik hoop dat alles goed met je gaat en dat je geen ongemak ondervindt van de militaire aanwezigheid die in de stad patrouilleert, barricades ontmantelt en ongeregelde samenscholingen uiteendrijft. Maak je geen zorgen, lieve Valentina, ik beschouw het als mijn persoonlijke taak om jou te beschermen in deze woelige en schokkende tijden.

In het Winterpaleis zal een Groots Keizerlijk Bal worden gehouden en ik zou me zeer vereerd voelen indien jij me volgende week woensdagavond zou willen vergezellen.

Dank voor het verrukkelijke genoegen van je gezelschap bij Donon�s.

Je toegewijde

Stepan Tsjernov

Haar vader knikte, en van voldoening kreeg hij rode plekken op zijn wangen. Zijn borst zwol � ze kon zien dat hij tevreden over haar was. �Je hebt dit goed gedaan, Valentina.�

�Papa, ik weet dat iedere vader wil dat zijn dochter een goed huwelijk sluit.�

Hij hief zijn glas naar haar. �Inderdaad.�

�En ik begrijp dat u het beste met me voorhebt.�

�Brave meid.�

Hij stapte naar voren en sloeg een arm om haar schouders, en het beeld van haar lijst kwam haar opeens weer in gedachten. Ze besefte hoe gemakkelijk het zou zijn om te maken dat haar vader haar eindelijk vergaf.

�Maar papa, dwing me alstublieft niet tot��

Hij lachte en kriebelde met de punt van de brief over haar wang. �Stil, kindje, stil.� Hij kwam dichterbij en kuste haar wang.

�Papa.� Ze stapte opzij en trok haar cape strak om zich heen, om zich van hem te isoleren. �Wilt u alstublieft tegen kapitein Tsjernov zeggen dat het me geweldig spijt maar��

�Filip, kom je nog eens terug?�

Het was de stem van een vrouw, licht en wat omfloersd. De stem klonk vanuit de zitkamer en werd gevolgd door zacht, verleidelijk gelach en het gerinkel van een fles tegen een glas. Het was niet haar moeder. Maar haar vader toonde geen enkele g�ne en zijn donkere ogen schitterden vrolijk toen hij naar zijn oudste dochter keek. Hij klopte haar op de rug van haar pols � een hartelijk, vaderlijk gebaar.

�Kijk niet zo gechoqueerd, Valentina. Zo gaat het er nu eenmaal in een huwelijk aan toe. Wanneer je eenmaal met Stepan Tsjernov getrouwd bent zul je snel aan het idee gewend raken, net zoals het bij je moeder is gegaan. Nee, probeer nou niet��

Maar ze was al weg. Met twee treden tegelijk de trap op, hem met zijn brief en die vrouw achterlatend.

Haar vuile kleren lagen op de vloer, net zoals ze ze duizend keer eerder had laten vallen zodat het dienstmeisje ze kon oprapen. Maar toen ze deze keer naar het besmeurde uniform keek dat als een dood mens op het tapijt lag, en dacht aan het schone uniform dat fris en gestreken in haar kast hing, fronste ze haar wenkbrauwen. Ze bukte zich, raapte de vieze kleren op en vouwde ze netjes tot een stapel op een stoel, zodat Olga ze zo zou vinden als ze binnenkwam. De kleine dingen. Die maakten het verschil. Ze begon ze nu op te merken.

Pas toen ze opgerold in bed lag, met haar armen om haar knie�n geslagen, stond ze haar gedachten de luxe toe van het wegglippen. Haar ogen vielen dicht en ze lag onmiddellijk op een ander kussen, een ander bed, in een ander leven. Haar lichaam verlangde naar Jens, een scherp, brandend verlangen dat haar een gesmoorde kreun deed slaken. De hitte van haar begeerte joeg door haar aderen en maakte dat haar dijen niet stil konden blijven. Die voelden nog steeds de afdruk van hem. Het vuur van hem was nog steeds in haar binnenste, heet en hongerig.

Ze had geen idee gehad dat het zo zou zijn. Deze begeerte. De herinnering aan elke aanraking van hem. Zijn lippen die zo teder op haar borsten waren, zijn handen die streelden en prikkelden tot haar lichaam h�m toebehoorde in plaats van haar. Het verlangen om hem genot te schenken, hem te proeven, hem te bezitten. Haar lippen die hem opeisten. Haar lichaam en ziel die zo in zijn ban verkeerden dat het leek of ze nu slechts een half mens met een half leven was, zoals ze daar in haar eentje lag.

�Jens,� fluisterde ze in het donker, �ik zal je nooit op kunnen geven.�

Zelfs niet voor Katja.

23

De sneeuw viel in krullende witte lakens die opbolden in plotselinge vlagen van woeste energie, om zich dan weer terug te trekken als een leger dat zijn troepen verzamelt voor de volgende aanval. De daken en straten glansden wit en de stad die zoveel jaar geleden door Peter de Grote uit een armzalig moeras was geschapen zag er net zo sierlijk en elegant uit als de zwanen van de tsaar.

Arkin merkte de schoonheid ervan niet op. Hij had meer oog voor de donkere politie-uniformen. Die verzamelden zich in groepjes van twee en drie op de straathoeken, met ogen zo waakzaam als wolven. Hij had hen nog niet verwacht. Ze hadden snel gereageerd, wat hem verbaasde, en ze waren nerveus. De leerjongens van Raspov trokken op, stampend door de straten, lawaaiig en wild als jonge honden die waren losgelaten, en ze riepen de teksten die hij hun had geleerd, schreeuwend en zwaaiend met hun zelfgemaakte spandoeken.

�Geef ons gerechtigheid!�

�Verenigd zijn we sterk. Verenigd zullen we winnen!�

�We eisen een eerlijk loon!�

�Victorie voor de arbeiders!�

Steeds weer schreeuwden hun stemmen de woorden die hun het meest na aan het hart lagen: �Geef ons brood! Chleb!�

Magere skeletten, dat was alles wat ze waren, een verzameling vel en botten in jassen die te dun waren om de Russische winter buiten te houden. Zo jong en toch al zo berustend in hun lot. Het maakte hem intens kwaad. Hij had al zijn overredingskracht moeten gebruiken om hen ervan te overtuigen dat ze de vreselijke omstandigheden in hun gieterij konden verbeteren als ze samenwerkten. Aanvankelijk was hij slechts aangestaard door vlakke, bleke gezichten met hulpeloze, hopeloze ogen. Degene die hem hielp vuur in hun hongerige buik te brengen was Karl, de jonge zoon van de machinist die samen met hem het krat uit de trein had opgehaald. Pas zestien, en hij begreep het nu al.

�Kameraden, de dingen kunnen veranderen,� had Arkin hun verteld. Hij stond op een kist op het ijzige terrein van de gieterij en hij kon voelen dat hun opwinding zich vermengde met de sneeuw die in hun gezicht werd geblazen. �J�llie kunnen ze veranderen. Jullie arbeiders zijn degenen met de ware macht � mits jullie de moed hebben die te hanteren.�

�Broeders,� had de jonge Karl geschreeuwd, �luister naar onze kameraad. We worden door onze bazen slechter behandeld dan ratten. Gisteren heeft Pasjin zijn halve hand verloren; vorige week verbrandde Grigorjev zijn nek. Wie zal de volgende zijn?�

�De uren zijn te lang,� verklaarde Arkin. �Er worden fouten gemaakt.�

�Geen veiligheid op het werk,� voegde Karl eraan toe.

�Geen recht om te klagen.�

�Geen water. Het is daarbinnen zo heet als de hel.�

�Trekken jullie bazen zich daar iets van aan?� Arkin zwaaide met zijn vuist door de witte lucht.

�Nee,� schreeuwden de jonge stemmen terug.

�Laten we ze dan leren zich er w�l iets van aan te trekken!� riep Karl.

Dat was het moment geweest waarop de demonstranten op weg waren gegaan. Ivan Sidorov had bij de poort van de gieterij gestaan en had hem met groot ontzag aangekeken. Hij zag er heel anders uit wanneer hij niet dronken was en plat over een tafel lag, een man die Arkin kon gebruiken. Sidorov was degene die voor hem de leerjongens op het terrein had verzameld. Ze hadden een blik gewisseld, dat was alles. Het was genoeg.

Anderen voegden zich bij hen. Het bericht verspreidde zich snel. Toen ze langs de schoenfabriek op Stretsjka Oelitsa kwamen, kwam er een stoet jongens naar buiten gehold, met hun leren voorschoot nog om. Ze stortten zich in de Raspov- menigte. Hun aantal groeide nog door leerlingen van de werktuigfabriek van Tarasov, tot over de driehonderd, en ze trokken schouder aan schouder op en schreeuwden hun leuzen. Achter hen stapte Sergejev, met zijn arm nog steeds in een mitella.

�Goed werk,� merkte hij tegen Arkin op.

Hij knikte bij wijze van groet. �Hoe is het met je vrouw? Zeg maar tegen haar dat we bezig zijn een steen omlaag te rollen en dat die steeds meer snelheid krijgt. Er is niets wat hem nog kan tegenhouden.�

Bij wijze van instemming balde Sergejev zijn vuist, maar zijn huid zag er grauw en rimpelig uit, alsof zijn bloed in de aderen was gestold.

�Ga naar huis,� drong Arkin aan. �Je hebt vandaag kennelijk veel last van je arm, beste vriend. Deze leerjongens hebben ons niet echt meer nodig nu ze de victorie kunnen ruiken.�

�Poeh! Ze zijn blind voor de strijd die hun nog wacht.�

�Dit is nog maar een schermutseling, Sergejev. Het is een begin. Gun ze hun dag van glorie.� Hij keek hem bezorgd aan. �Ga naar huis. Zorg voor je vrouw.�

Tot zijn verbazing sloeg Sergejev hem op de schouder en greep die toen stevig vast. �Veel succes, oedatsji, kameraad.� Hij maakte zich los uit de rij betogers en verdween. Op slag werd de plaats aan Arkins zijde ingenomen door de slungelige gestalte van Karl, met op zijn jonge gezicht een grijns zo breed als een soepbord.

Ze stroomden het rangeerterrein op, een open, winderige en zielloze plaats waar afgedankte spoorwagons werden gezet. De laarzen stampten op de met ijs bedekte grond. Arkin luisterde ernaar en voelde zijn hart sneller gaan kloppen. Het was het geluid van de voeten van Rusland die optrokken. Zelfs de tsaar op zijn keizerlijke troon zou deze onschuldige kinderen niet durven af te slachten. Hij voelde een warme golf van hoop door zijn lichaam gaan bij de gedachte aan de toekomst van zijn land.

�Arkin, beste man, je hebt hun jonge geesten aangevuurd.�

Het was vader Morozov. Hij greep Arkins hand. Er waren sneeuwvlokken in een halo op de hoge zwarte hoed van de priester blijven liggen, diamantscherp, in een wonderlijk contrast met zijn armoedige jas.

�Dit is mijn jonge kameraad Karl, uit de gieterij van Raspov. Hij heeft al bewezen dat hij een van ons is, waardevol voor de zaak.�

De priester stak bij wijze van welkom zijn hand uit. De jongen pakte de hand, boog zijn hand over de gehandschoende vingers en bracht die naar zijn lippen. �Vader,� mompelde hij eerbiedig.

Dit simpele gebaar ergerde Arkin danig, maar hij liet niets blijken. Beseften ze het dan niet? Dit was precies het soort automatische onderdanigheid dat de bolsjewieken probeerden uit te roeien. In het Rusland van de toekomst was geen plaats voor religie, iedereen zou er gelijk zijn. Geen onderdanigheid, geen kniebuigingen. Zelfs niet voor God.

�Komen ze?� vroeg Arkin dringend.

Morozov glimlachte. �Da.�

�Wanneer?�

�Ze zijn op weg.�

�Mooi zo. Dan hebben ze hun belofte gehouden.�

Karl keek van de een naar de ander. �Wie? Wie komen eraan?�

�De spoorwegarbeiders,� vertelde Arkin hem. �Dit depot gaat staken uit solidariteit met de leerjongens.�

�Het is begonnen, h�?� zei Karl zacht.

�Ja.�

De jongen rechtte zijn rug en zette zijn magere borst uit. �Kameraad Arkin, kameraad vader, ik ben trots deel uit te maken van deze geweldige��

�Daar zijn ze!� riep een stem uit de menigte. �De spoorwegarbeiders zijn er!�

Onmiddellijk was de lucht vervuld van opgewonden kreten en een stoet van honderd of meer mannen met marineblauwe petten en werkjassen kwam het rangeerterrein op met gebalde vuisten in de lucht.

�Vader,� zei Arkin op gedempte toon, �wilt u uw God van me danken?�

De priester sloot zijn ogen en glimlachte terwijl hij tegen zijn Heer sprak. Een van de spoorwegarbeiders, een grote, forse kerel met een bijpassende stem, klom op een roestige dieplader en hield een opzwepende toespraak die de leerjongens in een staat van grote opwinding bracht. Zelfs het ijzige gordijn van sneeuw kon de hitte die door hun aderen stroomde niet bekoelen, evenmin als de woede die zich opbouwde tot iets wat even hard en scherp was als de torenspits van de Admiraliteit. Arkin was tevreden over zijn werk van die morgen.

�Er komen paarden aan,� riep een leerjongen achterin.

Ze hadden het leger gestuurd. De leerjongens en de spoorwegarbeiders reageerden langzaam, maar Arkin sprong op de treeplank van een vervallen rijtuig. �Zet je schrap. De soldaten komen eraan.�

Van onder jasjes en jassen kwamen opeens ijzeren staven tevoorschijn. Het geluid van paardenhoeven werd luider, klepperend over de straatkeien tot de sluier van sneeuw uiteenweek als de Rode Zee en het peloton rode uniformen onthulde met wapperende capes achter zich aan. Ze hielden halt en verspreidden zich in een lange rij, zodat ze de toegang blokkeerden en geen kans tot ontsnappen overlieten.

Er ontstond paniek. Die sloeg over van de ene jongen op de andere, met snel gehijg en nerveuze kreten, maar ze wachtten op aanwijzingen van de spoorwegarbeiders. Met bleke gezichten en grote ogen keken ze naar de sabels toen iedere soldaat zijn zwaard voor zich uitstak, met de kling horizontaal in de lucht. De sneeuw daalde op hen neer, als om de dreiging te verzachten.

�Onmiddellijk verspreiden!�

Het bevel kwam van de kapitein aan het hoofd van de rij. Hij zat op een schitterende hengst die popelde om in de aanval te gaan, met een voorvoet die over de grond schraapte, door de aangestampte sneeuw harkte. De ruiter richtte zijn blik op de arbeider op de dieplader.

�Onmiddellijk verspreiden!� beval hij nogmaals.

Arkin kwam in beweging. Hij baande zich een weg door de leerjongens en kwam naar voren, tot vlak bij de soldaten.

�De jongens doen geen kwaad.� Hij sprak kalm.

De kapitein keek even naar hem, en iets in wat hij zag maakte dat hij bleef staan om nog eens te kijken.

�Wie ben je?� wilde hij weten.

�Een kameraad van de leerjongens. Kapitein,� zei hij scherp, �lokt u hier vandaag geen problemen uit. We willen geen bloedbad.�

De mond van de kapitein krulde aan ��n kant omhoog in een voldane glimlach. �O nee?�

�Nee. Deze jongens zijn��

�Gevaarlijk.�

�Nee. Ze uiten slechts hun ontevredenheid en vragen te worden gehoord.�

�We willen gerechtigheid,� verklaarde Karl naast hem. Hij klemde een ijzeren staaf in beide vuisten.

�Dan, jonge herrieschopper, zul je gerechtigheid krijgen.�

Zonder enige waarschuwing boog de kapitein zich naar voren en zwiepte met zijn sabel door de lucht. Een licht fluiten, dat was alles. Arkin was snel, maar niet helemaal snel genoeg. Hij rukte zijn jonge vriend naar achteren, zodat de sabelslag die was bedoeld om de blanke hals van de jongen open te rijten, nog net zijn neus raakte en de ene kant van zijn neusvleugel openspleet. Er spoot een rode straal over zijn kin.

De spoorwegarbeiders drongen nu voorwaarts. Er werden woedende kreten tegen de ruiters geschreeuwd. De gemoederen waren verhit. Er werd met ijzeren staven en gereedschap gezwaaid tot de demonstratie op de rand van geweld verkeerde. Het was om juist zulk geweld te vermijden dat Arkin de leerjongens er in eerste instantie bij had gehaald, maar nu sleurde hij Karl terug uit de frontlinie. Hij bekeek het gezicht van de jongen. Hij hield een hand tegen zijn neus gedrukt en het bloed stroomde tussen zijn vingers door. Zijn ogen schoten vuur. Woede, niet angst, maakte dat zijn arm beefde in Arkins greep.

�Zorg dat je achter de spoorwegarbeiders komt,� beval Arkin. �Bereid de leerlingen erop voor steun te geven.�

De jongen verdween. De sneeuw viel zwaar in een dichte witte muur en de stemmen werden luider. Toen de aanval van de huzaren kwam, was deze bliksemsnel. De paarden snelden naar voren; links en rechts maaiden sabels in het rond, stil en gewelddadig. Er klonken kreten van hoge stemmen en de sneeuw op de grond bloedde toen voeten uitgleden onder paardenhoeven. De metalen staven kwamen met verpletterend geweld op de soldaten neer en verbrijzelden botten en sloegen hakken uit stijgbeugels tot er uniformen onder een massa arbeiderslaarzen verdwenen. Toch bleven de sabels met grote behendigheid in het rond slaan, steeds weer, ze legden een rug bloot en haalden een wang open, sneden kelen door. Charge, hergroeperen, charge. Zelfs de sneeuw in de lucht werd rood toen de paarden in formatie over het rangeerterrein heen en weer galoppeerden.

Arkin trok Sergejevs pistool onder zijn jas vandaan. Tot zes keer toe richtte hij nauwkeurig en tot zes keer toe sloeg er een kogel in een scharlakenrode borst. De stakers vochten vol woede terug. Er stortten paarden op hun knie�n. Er vielen helmen op de grond. Arkin stortte zich in de strijd, ontweek sabelklingen, weerde klappen af, terwijl hij zich een weg baande naar de lange, blonde kapitein op de duivelszwarte hengst.

Arkin vond Karls lichaam met bloed op zijn borst. Zijn jonge ogen waren wijdopen en staarden omhoog naar de vallende sneeuw, maar ze waren dof en levenloos. Er vielen vlokken op zijn wimpers, die als tranen op de nog warme oogbollen smolten. Arkin brak de nek van de soldaat die over hem heen gebogen stond, met een sabel die nog in de sneeuw drupte, en hij liet zich naast de jongen op zijn knie�n vallen. Hij sloot de ogen. Niets was er heilig in deze wereld. Zelfs de onschuldigen niet. Hij greep de sabel en stortte zich met een brul van woede op de rode uniformen.

De vrouwen werkten het hardst. Valentina werd zich snel van dat feit bewust. In het Sint-Isabellaziekenhuis werkten de vrouwen het hardst en kregen het slechtst betaald, maar ze klaagden niet. Ze behandelden de mannelijke verpleegkundigen met een eerbied waarvan Valentina vond dat ze die niet verdienden en de dokters alsof ze mens geworden goden waren.

Ze concentreerde zich op haar taken en zei weinig. Het kon haar niets schelen dat ze het grootste deel van haar tijd in de spoelruimte doorbracht met het schoonmaken en steriliseren van instrumenten. Dat was een mooi onderdeel, die instrumenten. Ze behandelde ze met ontzag, beleefde een onverwacht genoegen aan hun dunne stalen randen en verbijsterende vormen. Ze vond het mooi zoals elk instrument voor een bepaald doel was bestemd: een klem, een sonde, een spuit, en veel exemplaren waarvan ze slechts naar het doel kon raden. Elke dag kregen haar medeleerlingverpleegsters en zij een uur onderricht, waarin ze haar aandacht even intensief concentreerde als wanneer ze een nieuw werk op de piano instudeerde. Wanneer ze in een ziekenzaal was, stelde ze duidelijke vragen en luisterde goed naar de antwoorden.

�U kunt goed luisteren,� vertelde een van de pati�nten haar.

Sint-Isabella was een ziekenhuis voor de armen. Het was meer dan honderd jaar geleden opgezet op aandringen van Catharina de Grote, maar er waren nooit genoeg bedden en nooit genoeg zalen. Er wankelde een nimmer eindigende stroom zieken en stervenden de deuren binnen, maar velen werden weggestuurd zonder enige hoop elders behandeld te zullen worden. Maar Valentina leerde dingen buiten te sluiten. Zoals de man die deze morgen op de stoep had gelegen, zo dood als een kat. Mensen met geld gebruikten geen ziekenhuis. Daar ging je naartoe om te sterven. De artsen kwamen naar het huis van welgestelde mensen, desnoods diverse keren op een dag, om de pati�nten in hun eigen bed te behandelen. Om daar zelfs kleine operaties uit te voeren. Slechts voor een grote operatie ging een welgestelde pati�nt naar het ziekenhuis.

Valentina stak haar handen diep in het sop en begon een speculum schoon te boenen, maar na een minuut haalde ze haar handen eruit om ze te inspecteren. Rood en ruw, met dunne barstjes rond de knokkels. Ze voelde even een golf van schaamte door zich heen gaan. De handen van een verpleegster, niet van een pianiste, en ze schaamde zich opnieuw omdat ze zich dat aantrok.

Achter haar zwaaide een deur open. �O, ben je daar. We hebben je nodig.�

Valentina draaide zich om, terwijl het zeepsop op de vloer drupte. Het was de jonge Darja Spatsjeva, de verpleegster die ze had ontmoet op de dag dat ze kwam solliciteren, die met het zwarte haar en de krachttermen. De brede glimlach ontbrak vandaag.

�Weet je wel,� zei Valentina, �dat je allemaal bloed in je nek hebt?�

�Je moet komen,� zei het meisje. �Snel.�

De lucht was er dik en zwaar. Toen ze de mannenzaal in liep, was het alsof ze haar gezicht in een muffe deken stak. De zaal was zo vervuld van de geur van bloed en angst en een intense rauwe woede, dat er weinig plaats was voor iets anders. Overal lagen lichamen, op bedden, op matrassen op de vloer, op kale planken. Te veel, veel te veel.

�Wat is er gebeurd?� wilde Valentina weten.

�De huzaren.�

�Een aanval?�

�Nou, ze begonnen niet zomaar met hun mooie, blinkende sabels te spelen.�

Valentina kon hun gladde, rimpelloze wangen zien. Jongemannen, mannen met dromen die aan flarden waren gescheurd. Het bloed stroomde uit hun hoofd, ze hadden gapende wonden op hun schouders. Mannen te voet tegen mannen te paard.

�Tsjort!� vloekte Valentina.

Kapitein Tsjernov had zijn belofte gehouden.

�Darja,� vroeg ze met bonzend hart, �waar moet ik beginnen?�

�Zuster Ivanova, neem dit mee. Snel.�

Medsestra Gordonskaja duwde Valentina een grote schaar in de hand en liep kalm en effici�nt naar de andere kant van de zaal, waar Darja worstelde om een man met een verband over zijn ogen ervan te weerhouden naar de deur te kruipen. Valentina legde voorzichtig een hand op de pati�nt voor haar. Hij lag op zijn buik.

�Hallo, ik ben sanitarka Ivanova.�

Ze hield haar stem resoluut en geruststellend. Met de schaar knipte ze de stof van zijn jasje open, vanaf de zoom tot aan de kraag, en daarna deed ze hetzelfde met zijn overhemd. Er liepen twee evenwijdige snijwonden over zijn rug, als rode tramrails. Ze bette de wonden met een ontsmettingsmiddel, maar even snel als ze het bloed wegveegde, stroomde er nieuw bloed over zijn witte huid. Er moesten hechtingen in. Terwijl ze met hem bezig was bleef ze tegen hem praten. Steeds als hij zijn hoofd zijwaarts ophief, gingen zijn doodsbange ogen naar haar.

�De dokter kan elk moment hier zijn,� verzekerde ze hem. �Een paar hechtingen, dat is alles wat je nodig hebt.� Ze legde een kompres op de wond en drukte stevig om het bloeden te stelpen. �Dan kun je snel weer aan het werk.�

�Ze stonden ons op te wachten. Ze waren vastbesloten ons deze keer af te maken.�

�Hielden jullie een betoging?�

�Njet. Nee. Het was alleen maar een bijeenkomst op ons fabrieksterrein. Samen met de andere leerjongens.�

�Hebben de soldaten jullie op het fabrieksterrein aangevallen?�

�Nee.� Zijn ogen gingen dicht en weer open � kleine, voorzichtige bewegingen � en er gleed wat braaksel uit zijn mond. �We zijn naar het rangeerterrein gegaan om met de spoorwegarbeiders te praten. Hun voorman werd�� Hij begon te huilen, met rauwe, dierlijke geluiden.

�Stil maar, hier ben je veilig.� Ze raakte zijn haar aan; het was stijf van het aangekoekte bloed. Ze streelde zijn wang. Zijn nek.

�Zuster,� fluisterde hij met dichte ogen, �ik kan mijn armen niet bewegen.�

�Bistro! Snel!�

Ze werd geroepen door een dokter in een witte jas. Het had de hele dag geduurd, met jonge mannen die werden binnengebracht op handkarren, op schouders, op ge�mproviseerde brancards. Valentina zette zich schrap tegen het gekerm en tegen de tranen. Ze leerde de hand van een man tegen haar eigen hals te houden omdat de sterke hartenklop daar hun iets gaf om zich aan vast te klampen. Ze leerde om niet �Stil maar� te zeggen; ze liet hen praten of huilen of schreeu wen, wat hun maar respijt mocht geven. Ze schreef korte briefjes voor hen voor hun geliefden, hield water aan hun gekneusde lippen, en verbond met zoveel rollen verbandgaas, dat het leek of dit gaas een verlengstuk van haar eigen huid was � lange, witte repen, die om armen en benen en hoofden werden gewonden. Om hun jonge lichamen bijeen te houden.

�Bistro!�

�Ja, doktor?�

�E�n dosis morfine hier.�

�Ja, doktor.�

Een kleine jongen, donker als een zigeuner en niet veel ouder dan Katja, lag op zijn rug met zijn magere armen over zijn borst gekruist. Zijn huid was klam van het zweet. Hij glimlachte naar Valentina terwijl zijn lippen de woorden van zijn gebeden bleven vormen. Ze mat twee druppels van de pijnstiller uit een flesje in een klein glas af en hield zijn hoofd vast terwijl hij de vloeistof opzoog. Zijn pupillen waren als speldenprikken.

�Spasibo.� Het woord klonk zo zwak dat het nauwelijks te horen viel. �Do svidanja. Vaarwel.�

�Hij is onder de voet gelopen en vertrapt,� zei de dokter zacht. �Door hun paarden.�

�Is hier een priester?� vroeg Valentina snel.

�In de zaal hiernaast.� Hij slaakte een vermoeide zucht. �Zijn diensten worden vandaag veel gevraagd.� Hij hief zijn hoofd op en keek voor het eerst echt naar de jonge verpleegster naast hem.

�Valentina! Mijn lieve kind, ik had geen idee dat jij het was. In dat uniform lijken jullie allemaal��

�Ik weet het, dokter Fedorin. Wij verpleegsters zien er allemaal hetzelfde uit.�

�Niet echt.� Hij veegde met de rug van zijn pols over zijn ogen. �Ik kan echt niet zeggen dat medsestra Gordonskaja en jij er hetzelfde uitzien.�

Ze glimlachte, en het was zo�n opluchting om even een ander gezicht te kunnen trekken dat ze bijna een arm om zijn nek had geslagen, zoals ze zijn dochter had zien doen wanneer ze blij was over iets.

�U zou even rust moeten nemen, doktor.�

Hij schudde zijn hoofd. �Dit was niet precies het soort verpleegwerk dat ik voor jou in gedachten had toen ik je in Sint-Isabella heb aanbevolen.� Heel even keek de dokter van de gewonden in de zaal naar Valentina�s gezicht. Ze vroeg zich af wat hij daar zag. �Een vuurdoop,� zei hij zacht.

De jongen op het bed stak een hand op en maakte een kruisteken in de lucht. �Een bloeddoop,� verbeterde hij, met zijn blik op Valentina gericht.

�Ik ga een priester voor je zoeken,� zei ze en ze kneep even in de hand van de jongen en verdween.

Maar in de zaal ernaast was geen priester te bekennen. Ze verbrak alle regels. Ze pakte haar rokken op en rende een gang in, op zoek naar een gestalte in het zwart. Ze weigerde de jongen te laten sterven zonder de troost van de absolutie. � dat je om verpleegster te kunnen worden heel taai moet zijn om goed met bloed en wonden om te kunnen gaan, had Jens haar gezegd.

Er viel een hand op haar schouder, zo zwaar dat ze haar botten ineen voelde zakken, en ze rukte zich verschrikt los.

�Kind, wees niet bang.�

Ze bleef staan, en keek naar de man die uit het niets in de gang leek te zijn opgedoken. Hij zag eruit als een soort priester, indrukwekkend, breedgeschouderd, gehuld in een eenvoudige zwarte tuniek. En toch was er iets aan hem wat maakte dat ze weg wilde lopen. Zijn ogen waren groot en rond, opvallend helblauw, en ze lagen diep in zijn oogkassen. Ze knipperden niet, staarden haar slechts aan. Ze leken te branden. Ze kon er geen ander woord voor vinden. Ze waren strak op haar gericht en gloeiden tot in het diepst van haar geest tot ze weg wilde kijken, maar dat lukte niet.

�Ik heb een priester nodig,� zei ze snel.

�Kind�� Zijn stem was laag, zijn woorden afgemeten. In de kille gang resoneerden ze vol kracht. �Kind, de hele mensheid heeft een priester nodig om de weg naar God te kunnen vinden. Ik zie dat je vol zorgen bent. Laat Hem je reinigen.�

Ze schoot bijna hardop in de lach, omdat deze vreemde man allesbehalve schoon was. Ze maakte haar ogen van hem los en wist in plaats daarvan haar blik te richten op zijn lange, rafelige baard, die vies was en vol restjes gemorst eten zat. Zijn tuniek was gevlekt en zijn handen vuil. Het ergste van alles was dat hij stonk. Het enige schone aan hem was het met edelstenen bezette crucifix dat glansde aan een ketting om zijn hals.

�Misschien zou u God moeten vragen u eerst te reinigen,� opperde ze. �Maar kom alstublieft mee. U bent hard nodig in��

Hij greep naar haar. Enorme, smerige handen. Hij legde zijn handen aan weerskanten van haar hoofd en richtte zijn sterke blik op haar. �Jij bent degene die mij nodig heeft, malisjka, kleintje. Ik kan je de vrede brengen waarnaar je verlangt. In de naam van de Heer.�

Hij bukte zich alsof hij haar de kus van Christus op haar voorhoofd wilde geven, maar op het laatste moment plaatste hij de kus op haar lippen. Valentina was geschokt en van weerzin vervuld toen zijn enorme mond haar mond opslokte. Ze haalde hard uit. Haar hand raakte zijn wang, waarbij het geluid van de klap werd gedempt door zijn rafelige baard, en alle ontberingen van die dag vonden een uitweg in haar woede.

�U bent geen man van God, U bent een indringer, een walgelijke, liederlijke��

Hij lachte, een vrolijk geronk van plezier, alsof de woorden die ze hem toevoegde woorden van lof waren. Ze kwam in de verleiding hem nog een klap te verkopen, maar ze moest er niet aan denken hem aan te raken. Ze wreef verwoed met haar hand over haar mond en bleef op een veilige afstand van hem.

�U bent nodig bij een jongen die stervende is,� zei ze tegen hem.

�Hij heeft me niet nodig. Jij bent degene die me nodig heeft.� �U bent geen echte priester, h�?�

�Ik ben slechts een arme starets, een heilige man. Vol nederigheid bied ik me aan aan zielen die in nood verkeren, aan zielen zoals jij. Zielen die niet weten hoe ze een weg moeten vinden.�

�Mijn ziel gaat alleen mij aan,� zei ze. �U bent geen starets. Deze jongen heeft een echte priester nodig.� Zijn lichte ogen keken haar strak aan en ze voelde haar tong log worden in haar mond, haar gedachten begonnen weg te drijven. Met veel wilskracht wist ze zich los te maken van de donkere gestalte, en ze holde de gang weer in. Ze had moeite om die vieze figuur uit haar hoofd te zetten.

�Zuster,� riep hij haar met een lage stem na. �Malisjka, we zullen elkaar weer ontmoeten, jij en ik, en wanneer dat gebeurt zul jij me een kus aanbieden in ruil voor je ziel.�

Valentina vond een priester, een echte priester. Hij was gekleed in een handgeweven soutane die rafelig was aan de zoom, een stool rond zijn hals, en hij droeg een hoge zwarte hoed die betere dagen had gekend. Aanvankelijk zag ze hem voor een plattelandspriester aan die uit een afgelegen dorpje naar het ziekenhuis was gereisd toen hij van het bloedbad had gehoord, maar toen hij op haar kreet reageerde, opkeek bij het uitspreken van gebeden voor een gewonde man, herkende ze hem meteen. Hij was de priester die ze bij Arkin had ontmoet, degene op wie ze was gestuit toen de chauffeur zakken aardappels een kerk binnendroeg. Terwijl ze haastig naar hem toe liep, vroeg ze zich af welke geheimen priesters te horen kregen, door hoeveel biechten hun geweten werd gekweld.

�Vader, ik heb uw hulp nodig.�

�Wat is er, zuster?�

�Er is een jongen stervende.�

Zijn reactie was niet wat ze had verwacht, omdat hoewel hij uiterlijk kalm naast haar liep toen ze hem naar de andere zaal bracht, zijn laarzen in een woedend gebaar tegen de rafelige rand voor hem schopten.

�Vader, weet u wat er is gebeurd?�

�De leerjongens werken onder afschuwelijke omstandigheden.� Zijn woorden waren beheerst, ook al waren zijn voeten dat niet. �Ze hielden een bijeenkomst nadat een van hen een hand in een machine was kwijtgeraakt, maar er zijn overal altijd politiespionnen aanwezig.� Hij schudde zijn hoofd en hief de bijbel die hij in zijn hand hield tot deze voor zijn ogen was. �Moge de Here God de zielen van die soldaten genadig zijn, want ik kan dat niet opbrengen. Ik zou het hele stel tot in alle eeuwigheid tot het hellevuur verdoemen.� Hij schudde de bijbel hevig, alsof zijn vingers een antwoord uit het zwarte kaft konden loskrijgen. �Die leerjongens zijn weinig meer dan kinderen.�

�Maar ze maakten wel gemene zaak met de spoorwegarbeiders, is me verteld.�

�Ja.�

�Dus dat moet betekenen dat het goed georganiseerd was.�

Toen ze de tochtdeuren openduwde bleef de priester staan, zodat ze werd gedwongen naar hem om te kijken.

�Wie ben je?� wilde hij weten.

�Gewoon een verpleegster. Ik probeer te helpen het leven van uw leerjongens te redden.�

Gewoon een verpleegster. Eenvoudige woorden. Ze leken hem te kalmeren.

Zijn ogen werden vriendelijker en hij zette zich weer in beweging. �Ik ben natuurlijk erg geschokt. Wat ik vandaag heb gezien toen die sabels omlaag zwiepten, zou geen mens moeten zien.� Hij klemde de bijbel tegen zijn borst alsof het een wapenschild was.

Ze stak haar hand uit en raakte het kruis dat op de voorzijde was gedrukt aan. �Was u erbij?�

�Ja.�

�Zeg eens, vader Morozov, was Viktor Arkin er ook bij?�

Zijn gezicht betrok. �Wie ben je?�

�Is hij gewond geraakt?�

Een hoofdschudden, zo vaag dat het nauwelijks waarneembaar was.

�Zeg hem,� zei ze, �dat hij de kist die hij achter in de garage heeft verborgen, weg moet brengen. Voordat de Ochrana hem komt zoeken.�

24

�Sanitarka Ivanova.�

Medsestra Gordonskaja hield Valentina tegen toen ze de af deling verliet. De oudere verpleegster zag er moe uit, met iets van een geknakte blik in haar ogen, alsof de dag een te zware tol van haar had ge�ist.

�Sanitarka Ivanova, je hebt het vandaag goed gedaan. Er schuilt een fatsoenlijke verpleegster in je.� Haar gelaatstrekken werden iets zachter. �Ik moet bekennen dat je me hebt verbaasd.�

�Dank u, medsestra.�

Een fatsoenlijke verpleegster. Ze trok haar cape over haar schouders. Een fatsoenlijke verpleegster.

Buiten liep ze op de stoep zuster Darja tegen het lijf en ze vroeg haar onmiddellijk: �Ken je de priester die hier vandaag was?�

�Vader Morozov? Ja, die komt hier vaak. Ik kan zijn prekerige gedoe zelf niet goed hebben.� Ze trok een zuur gezicht en rukte haar hoofddoek af. �Maar hij brengt de pati�nten zowel eten als troost. Ze zijn dol op hem.�

�Nee, hem bedoel ik niet. Een andere. Vies en weerzinwekkend, met hypnotiserende blauwe ogen en een heel duur uitziend crucifix.�

�O verdomme, die rotzak. Hij heeft je toch zeker niet aangeraakt, h�?�

�Nee.� Het leugentje flapte eruit.

�Maak je geen zorgen, hij komt hier niet vaak. Alleen wanneer hij zich wil herinneren hoe het is om arm te zijn.�

�Hoe bedoel je? Waar brengt hij dan anders zijn tijd door?�

�Godsamme, Valentina! Heb je dan echt geen idee wie die stinkende rotzak is?�

�Hij beweerde dat hij een starets is, een arme, heilige man.�

�Dat dankt je de koekoek. Ik wou dat ik zo arm was.�

�Wie is hij?�

�Dat is Grigori Raspoetin. De zogenaamde wonderdokter die voortdurend aan de zijde van onze doorluchtige keizerin vertoeft. Ik mag hopen dat hij niet met zijn gore poten aan jou heeft gezeten.�

�Wonderdokter?�

�Zo noemt-ie zichzelf.�

�Jens, wat voor vrouw is de keizerin?�

�Waarom vraag je dat?�

�Ik vroeg het me af.�

�Tsarina Alexandra? Ze heeft een koude en afstandelijke manier van doen en ze gedraagt zich als de arrogante Duitse prinses die ze is. Maar ik weet niet zeker hoe diep dat gaat.�

Hij streek met zijn hand over de fraaie welving van haar naakte heup en liet zijn vingers langs haar ribben omhooglopen. Hij zat rechtop naast haar in bed omdat hij het heerlijk vond om haar met zijn ogen te verslinden. Verslinden. Hij had dit altijd een vreemde uitdrukking gevonden voor ogen, want hoe konden ogen iemand verslinden? Maar nu begreep hij het. Zijn ogen leden honger als ze niet bij hem was, voelden zich leeg op een manier die hij niet voor mogelijk had gehouden. Geen vrouw had dit ooit bij hem teweeggebracht, had ooit gemaakt dat de beelden van haar als juwelen in zijn hoofd zaten opgeslagen. Hij probeerde nu te bedenken wat het kon zijn dat deze belangstelling voor de tsarina had veroorzaakt.

�Ik geloof,� verklaarde hij, �dat het gedeeltelijk komt doordat ze verlegen is. De tsarina mag dan van adel zijn, maar ze weet niet hoe ze over koetjes en kalfjes moet praten, dus mijdt ze het sociale leven aan het hof en dat neemt men haar kwalijk. Maar er is geen twijfel over mogelijk dat ze een heel eigenzinnig karakter heeft.�

�Eigenzinnig in welk opzicht?�

�Ze houdt tsaar Nicolaas het grootste deel van de tijd afgezonderd bij haar, in Tsarskoje Selo. Hij werkt van daaruit. Ik weet dat het slechts dertig kilometer van Petersburg is, maar het is wel dertig kilometer te veel wanneer er zoveel onrust in de stad is. Hij heeft hier een taak.�

Ze knikte, alsof dit iets was wat zij ook had bedacht. �Hun vier dochters, de jonge groothertoginnen, die zitten daar ook in afzondering?�

�O ja. Iedereen zegt dat ze het heel gezellig met elkaar hebben, met paardrijden en zeilen en het doen van spelletjes. Ze zijn dol op tennis. En uiteraard op het zorgen voor de jongen. Hij vormt het middelpunt van hun bestaan.�

�Ja, de jongen, tsarevitsj Aleksej.�

Hij liet zijn hoofd zakken en gaf een lichte kus op haar beide knie�n. Ze begroef haar hand in zijn haar terwijl ze zijn gezicht naar zich toe trok.

�Waar kijk je zo naar?� vroeg ze fronsend.

�Naar jou. Ik probeer te bedenken hoe jij precies in elkaar zit.�

�Waarom? Wou je me soms uit elkaar halen?�

Hij kuste haar lippen. �Als ingenieur zou ik dat een interessante uitdaging vinden.�

Ze ging rechtop zitten en sloeg haar benen om zijn middel. Hij schoof zijn handen onder haar billen en trok haar dichter naar zich toe. Haar huid rook vaag naar lysol.

�Vertel me eens wat over die monnik, Raspoetin,� zei ze.

�Allemachtig, Valentina, waarom zou je in hemelsnaam iets over die smerige vent willen weten?�

�Vertel op.� Ze meende het serieus. Haar voorhoofd rustte op zijn sleutelbeen zodat hij haar gezicht niet kon zien, maar hij kon haar adem op zijn naakte borst voelen, als oppervlakkige pufjes warme lucht. �Hij was in het Sint-Isabella,� vertelde ze hem.

�Blijf bij hem uit de buurt. Hij heeft al genoeg kwaad aangericht.�

�Wat voor kwaad?�

�Grigori Raspoetin vergroot de kloof tussen de tsaar en zijn volk.�

�Jens, liefste, wees niet boos. Vertel me eens wat over hem.� Haar tong gleed over zijn huid.

�Hij beweert dat hij een heilige is, dat hij door Christus is gestuurd om het Russische volk te leiden, en vooral om de tsarina te leiden. En via haar de tsaar zelf te leiden.� Dit was een onderwerp dat hem tot wanhoop kon brengen. �Tsaar Nicolaas is een dwaas. Die monnik bemoeit zich met de politiek, hij zet Zijne Keizerlijke Majesteit op tegen zijn adviseurs en�� Hij zweeg.

�En wat?�

Hij haalde zijn schouders op. �Laat maar zitten. Laten we het niet meer over de problemen van Petersburg hebben. De frontlinies zullen zich snel genoeg gaan vormen.�

�Weet je zeker dat het zover zal komen?�

Hij kieperde haar weer in de kussens terug. �Niemand kan dit zeker weten, dus��

�Probeer niet me de mond te snoeren, Jens. Ik ben geen klein kind meer.�

De manier waarop ze het zei bezorgde hem een koude rilling. Haar ogen hadden vandaag te veel moeten zien in dat verdomde ziekenhuis van haar. Waar was het meisje dat in een koude winternacht in het bos met hem naar de sterren had gekeken? Hij streelde de gladde helling van haar schouder. Hij leunde weer in de kussens, rekte zich uit naar het nachtkastje en stak een sigaret op.

�Valentina, liefje, het hof van de tsaar is een corrupte smeltkroes. Het is losbandig en liederlijk.� Hij hield zijn stem afstandelijk. �Grigori Raspoetin is een mislukte monnik, maar hij heeft geluk gehad. Tsarina Alexandra heeft weinig vrienden en vriendinnen buiten de zachtmoedige Anna Viroelova, en hij heeft haar in zijn macht. Sommigen zeggen dat hij beschikt over genezende gaven die haar zoon helpen. Of dat hij haar hypnotiseert. Dat er misschien zelfs een seksuele band tussen hen bestaat.�

Valentina knipperde met haar ogen. �Hoe kan iemand met zo�n weerzinwekkende man naar bed willen?�

�Daar zou je van opkijken. De vrouwen aan het hof krabben elkaar de ogen uit om het hem naar de zin te maken.�

�Maar hij stinkt.�

Jens� lach klonk scherp. �Een stinkende boerenpummel, een haveloze moejik die zich niet wast of schone kleren aantrekt. Duidelijk een man van God!�

�Jens,� � Valentina pakte de sigaret uit zijn vingers en inhaleerde de scherpe rook � �denk je dat Raspoetin werkelijk over genezende gaven beschikt?�

Hij pakte de sigaret uit haar hand en drukte hem uit. �Nee. Dus denk nou niet dat je met Katja naar hem toe moet gaan.�

�Daar dacht ik echt niet aan.�

Maar de leugen bleef even duidelijk in de lucht hangen als de rook.

Varenka was niet dood. Dat was alvast iets. De straat was niets beter en de voordeur was nog steeds gespleten, de stank in de gang nog even overweldigend. Maar Varenka was niet dood.

�Ik heb eten voor je meegebracht,� zei Valentina terwijl ze een zak op de tafel zette. Ze legde er een portemonnee naast. Geen van beiden zei er iets over.

�Dat zie ik.� Varenka glimlachte. Het was geen echte glimlach, alleen maar een verschuiving in de spieren van haar gezicht, maar het kon ermee door.

�Zal ik even theezetten?� opperde Valentina.

De vrouw met de gehavende schedel zat ineengedoken op de vloer, gewikkeld in een tot op de draad versleten deken, haar hoofd bloot en een groenachtige gloed op haar huid. In de kachel flakkerde een moeizaam vlammetje en ze zat ervoor ineengedoken, haar mond een eindje open, alsof ze de gele vlam wilde verslinden.

Valentina trok een bosje brandhout uit haar tas. �Alsjeblieft.�

Varenka haalde er gretig drie takjes uit en legde die zorgvuldig in een boog boven de vlam. Toen die naar haar begon te knetteren, glimlachte het magere gezicht ernaar terug alsof ze vrienden waren, terwijl Valentina een ketel water kookte en theezette. De keurige cakejes uit haar moeders keuken leken in deze omgeving belachelijk, maar de vrouw merkte het niet op. Ze ging bij Valentina aan de tafel zitten en at er drie op voor ze iets zei.

�Waarvoor ben je gekomen?�

�Om te kijken of je er nog was.�

De vrouw maakte een vreemd geluid achter in haar keel, en het duurde even voor Valentina besefte dat het een lach was.

�Dacht je soms dat ik ergens anders kon zijn?� informeerde Varenka.

�Heb je werk?� vroeg Valentina.

�Dat had ik.� De vrouw schudde haar hoofd. �In een fabriek. Maar ik werd ontslagen toen ik een dag vrij nam omdat mijn zoontje ziek was.� Haar ogen waren hard. Geen tranen.

�Ik ken een naaister die een werkster zoekt. Ik zou een goed woordje voor je kunnen doen. Als je die baan wilt.�

�Natuurlijk wil ik hem.�

Er viel een stilte in de kamer, waarin ieder van hen iets van de ander verwachtte. Valentina sprak als eerste.

�Dan zal ik het haar vragen. Maar je moet wel schoon zijn.�

Varenka keek naar haar vieze handen. �De waterpomp in de straat is weer bevroren. Ik smelt sneeuw voor de thee.�

Valentina�s maag draaide zich om toen ze naar haar halflege kopje thee keek. �Maar de honden plassen in de sneeuw.�

Opnieuw klonk er een rauw gegrinnik. Varenka keek haar nieuwe vriendin aan. �Wat wil je eigenlijk? Je bent hier niet zomaar om mij te eten te geven.�

Valentina haalde een pot abrikozenjam uit een tas en ook een zwart brood. Als Jens wist dat ze in haar eentje hiernaartoe was gegaan, zou hij kwaad zijn. �Ik wil dat je me waarschuwt.�

�Je waarschuwt voor wat?�

�Wanneer het gevaar komt.�

�Wat voor gevaar?�

�Die revolutie van jullie.�

Het was alsof ze een toverwoord had gesproken. De doodse blik verdween uit Varenka�s ogen, haar mond, haar doffe huid, alles veranderde. Het schokte Valentina dat ��n woord zo�n kracht kon hebben.

�Dit is mijn adres.� Ze schoof een stuk papier over de tafel.

Varenka keek er zelfs niet naar. �Ik kan niet lezen. Bovendien zou ik niet eens in de buurt kunnen komen van het soort villa waar jij in moet wonen. Zelfs je bedienden zouden op me spugen. Bedenk maar iets anders.�

�Er is een mededelingenbord bij de bushalte op het Sint-Iza�kplein. Prik er een stuk van een sjaal op om het me te laten weten.�

�Een rode sjaal?�

�Als je wilt.�

De vrouw knikte. Valentina vond het wonderlijk dat het sabellitteken het enige in de bedompte kamer was wat glom en ze vroeg zich af of het pijn deed.

�Wat de mannen ook zeggen,� mompelde Varenka, �het zal niet gauw zijn, die revolutie van ze.�

�Ik heb een leger rode bosmieren een woelmuis zien belagen en doden,� merkte Valentina op. �Misschien,� voegde ze eraan toe, �zijn jullie mieren nog niet klaar om een leger te vormen.�

�Zeg eens, wat doe jij om je vingers er zo sterk uit te laten zien?�

�Ik speel piano.�

Varenka duwde tegen Valentina�s vingers alsof ze er muziek aan wilde ontlokken. �Ik heb nog nooit iemand piano horen spelen.�

Haar woorden maakten dat Valentina wel kon huilen.

Het was puur toeval. Jens was niet van plan geweest bij Katja langs te gaan. Het gebeurde doordat hij een avond poker had gespeeld in het huis van een vriend � dokter Fedorin was er, en tussen het leggen van kaarten had hij hem verteld over een nieuwe behandeling voor verwondingen aan de ruggengraat die in het kuuroord Karlovy Vary werd uitgeprobeerd. Fedorin dacht aan de leerjongens wier broze jonge ruggen klappen met sabels hadden gekregen, maar Jens dacht meteen aan Katja. Toen hij de volgende morgen ging rijden en Valentina�s wilde kozak op de rug van een nerveuze merrie door de natte mist zag draven, was het niet meer dan normaal dat hij commentaar gaf op het dier.

�Wat een elegant wezen, Popkov. Maar niet direct het soort paard voor jou, had ik gedacht.�

De kozak schudde zijn hoofd van links naar rechts, alsof hij zelf een paard was. �Het dier is niet voor mij,� zei hij nors.

�Aha! Is het soms een verrassing voor juffrouw Valentina?�

�Njet.�

Jens dreef zijn paard tot een snellere gang maar de jonge, tarwekleurige merrie had een oogje op Hero gekregen en versnelde haar tempo om hem bij te houden. De kozak gaf haar de losse teugel zodat ze met haar manen naar Hero kon schudden en hoge stapjes als van een ballerina kon nemen.

Jens kon een lach niet bedwingen. Zelfs de kozak grijnsde toegeeflijk, en ze reden zij aan zij door de natte straten, waarbij Jens Hero tussen de merrie en het verkeer dreef, om haar gerust te stellen wanneer de kruisingen haar schichtig maakten. De mist wikkelde hen in zijn dunne, grijze armen, helemaal tot aan het huis van de Ivanovs.

Popkov stond Hero af te borstelen en hij hanteerde het grote paard goed. Jens waardeerde het wanneer een man via zijn vingertoppen de stemming van een dier kon aanvoelen en wist waar hij moest krabben om het paard tevreden te laten snuiven.

�Ik ben zo weer terug,� zei hij tegen de kozak.

De man gromde.

Jens vulde een emmer uit de kraan op het erf en zette die voor Hero, die er met veel genoegen zijn grote zwarte neus in duwde. Jens bleef even naar het dier staan kijken.

�Popkov,� zei hij, �jij verkeert in dit huishouden in een bevoorrechte positie.� Hij keek de grote kerel aan met een spotten de glimlach. �Ik begrijp niet waarom jij als dikhoofdige kozak dit huis binnen mag komen of toegang tot de jonge dames Ivanova krijgt.� Jens streek met een hand over Hero�s gespierde nek. �Ik vermoed dat dit vanwege je aangeboren charme zal zijn.�

De mond van de kozak spreidde zich tot een brede grijns, en onthulde grote, witte tanden. �Loop naar de hel.�

�Ik heb Valentina nog nooit zo gelukkig gezien.�

Jens glimlachte naar Katja en zette het piepkleine theekopje voorzichtig op zijn knie. �Het komt door het werken in het ziekenhuis. Dat geeft haar een zeker doel.�

�Dat zegt mama ook.�

�Je moeder heeft waarschijnlijk gelijk.�

�Mama kent haar niet zo goed als ik haar ken.�

�Wat is het,� vroeg hij voorzichtig, �dat jij weet en je moeder niet?�

�Jens, ik kan mijn benen misschien niet meer gebruiken, maar ik heb nog steeds mijn ogen.�

�En wat zie jij dan wel?�

Ze lachte. �Ik zie dat haar gezicht straalt wanneer het grauw en moe zou moeten zijn van de lange dagen in het ziekenhuis, dat ze verslagen rondloopt wanneer ze een dag thuis moet blijven. Ik zie dat haar mond heimelijk glimlacht wanneer ze denkt dat niemand kijkt, en dat haar adem stokt. Ze is dan midden in een zin en kan opeens niets uitbrengen.� Katja�s stem werd verlangend. �Ik denk dat dit gebeurt wanneer ze opeens aan iets moet denken.�

�Aan wat voor iets?�

�Aan een bepaald moment. Aan iets wat haar heel erg bezighoudt.�

�Katja, wat ben jij toch een opmerkzaam meisje.�

�Ze is mijn zusje. Ik houd van haar.�

Hun blikken vonden elkaar. �Ik ook,� zei hij zacht.

Ze knikte, zodat haar blonde krullen op en neer dansten. �Dat weet ik.�

�Hoe weet je dat?�

�Omdat ik Valentina ken. Ze is verliefd, en ze wordt bemind.�

�Ik zal heel goed op haar passen, Katja.�

Ze glimlachte naar hem. �Ik geloof dat je dat zult doen, Jens. Maar wees voorzichtig. Als papa erachter komt dat ze jou liever heeft dan kapitein Tsjernov, zal hij je de toegang tot dit huis ontzeggen.�

�Bedankt voor de waarschuwing.�

Het kon niet gemakkelijk zijn voor Katja om haar zusje zo grif aan hem af te staan.

Jens hoorde het tumult uit de stallen al van verre. Bevreesd om Hero rende hij erheen. Het geschreeuw en gestamp weergalmde tegen de houten wanden, en hij vond vijf mannen die probeerden Popkov in elkaar te slaan. De grote man wankelde en haalde uit als een dronken beer, terwijl het bloed uit een snee boven zijn oog stroomde. De andere stalknechten waren gevlucht en dat kon maar ��n ding betekenen: ze wisten precies wie deze mannen met hun zwarte jassen en glimmende laarzen waren en ze wisten genoeg om op een afstand te blijven toekijken. Maar vijf tegen ��n vond Jens wel erg gemeen.

Hij greep ��n aanvaller bij de schouders, draaide hem om en kreeg bij wijze van dank een stomp in zijn maag. Hij gromde. Voor een volgende vuist hem kon raken stootte hij zijn hoofd in de borst van de andere man, zodat hij de rotzak uit zijn evenwicht bracht. Een snelle opwaartse beweging van Jens� nek en zijn hoofd deed de kaak van de man kraken. Er ging een hoge kreet door de vochtige lucht, zodat de paarden nerveus begonnen te hinniken en te schoppen. Er daalden vloeken en koevoeten op Popkovs schouders neer tot hij de grond raakte, maar hij nam twee mannen met zich mee. Overal klonken stampende laarzen en hijgende borsten.

�Allemachtig!� schreeuwde Jens. �Hou hier meteen mee op. Jullie vermoorden hem nog. Wat is hier aan de hand?�

E�n hoofd draaide zich half om. Een gezicht met zware gelaatstrekken en een paarse wijnvlek keek hem woest aan met ogen die uit grote, zwarte pupillen bestonden, begerige diepten vol leedvermaak.

�Maak dat je wegkomt. Tenzij je net zoiets wilt hebben.�

Er werd gezwaaid met een koevoet die Jens� schedel dreigde te verpletteren. Hij had geen idee waar dit gevecht om ging, maar dat kon hem niet langer schelen. Hij dook weg, griste de knoet van een haak aan de muur en haalde ermee uit. Het uiteinde van de zweep bevatte metalen punten.

De eerste zwiep scheurde de rug van een man open, de tweede sneed een reep huid uit een onbeschermde nek. Het bloed spoot op het stro. De twee mannen die nog op de been waren lieten hun kozakkenprooi in de steek en richtten zich op Jens, maar een volgende beweging van zijn pols deed de leren band in elegante kronkels door de lucht bewegen. Ze deinsden achteruit. Te laat werden ze zich bewust van de gewonde man die achter hen weer op de been was gekomen. De gestolen koevoet in zijn vuist kwam eerst op het ene hoofd neer, daarna op het andere, en ze vielen als stenen.

�Klootzakken!� brulde Popkov.

�Jij bent een klootzak!� mompelde Jens hijgend. �Wat heb jij in godsnaam uitgespookt om dit gevecht uit te lokken?�

Ze stonden elkaar aan te kijken en probeerden niet te grijnzen. Onverwachte bloedbroeders.

�Verdomme, man,� zei Jens. �Waar heb je me nou mee opgezadeld?�

Er klonk een kalme stem achter hem. �Leg die zweep neer. En jij, pummel, laat die staaf vallen.� Geen dreigement. Gewoon een rustige opmerking. �Anders jaag ik een kogel door je hoofd.�

25

Angst kent vele verschijningsvormen. Voor Jens kwam hij in de vorm van een pen, de pen in de hand van zijn ondervrager. Wanneer zijn ondervrager kalm was, lag de pen stil en slaperig tussen de vingers van de man, maar wanneer hij geagiteerd was, klonk er een snel tik-tik-tik. Jens� hart herhaalde dit geklik.

�Vraagt u het aan minister Ivanov,� zei Jens voor de twintigste keer. �Het is z�jn huis, niet het mijne. Ik kwam alleen maar mijn paard ophalen, dat is alles.�

�Waarom was het paard daar dan?�

�Dat heb ik u verteld. Ik was op bezoek bij de dochter van de minister.�

�Of gebruikte u dat excuus slechts als dekmantel om u toegang te verschaffen tot de stallen?�

�Nee.�

�Om de kist met handgranaten die u daar had verstopt op te halen.�

�Nee.�

�Wanneer hebt u die granaten in de stallen verstopt?�

�Dat heb ik niet gedaan.�

�Wie heeft u gevraagd ze op te halen?�

�Niemand. Ik weet er niets van.�

�U heeft mijn agenten aangevallen met een zweep.�

�Ze probeerden de kozak te vermoorden.�

�Dus u geeft toe dat Liev Popkov uw handlanger is in een complot dat tegen de regering is gericht.�

�Nee. Ik ken de man nauwelijks. Hij is daar een bediende, dat is alles wat ik van hem weet.�

�U liegt.�

�Nee.�

Ze dansten in kringen rond. Tik-tik-tik. Jens zat erbij alsof hij onverschillig was voor dit alles, terwijl hij steeds weer antwoord gaf op dezelfde vragen. Toch was het allemaal heel beschaafd, verwarrend beschaafd. Geen kale ondervragingsruimte, geen felle lampen, geen handboeien die in zijn huid sneden. Een comfortabele stoel, zelfs het aanbod van een sigaret. Hij wees beide af.

Ze zaten in een gewoon kantoor met manilla mappen en een weelderige plant in een pot op een kast. Op de vloer lag een fraai nieuw tapijt. Geen bloedvlekken, constateerde Jens. Zijn ondervrager was een kleine, kalende man met een geduldig gezicht en grote oren die hij betastte op momenten van onzekerheid. Elke keer dat Jens zei: �Spreekt u met minister Ivanov. Hij is een trouwe dienaar van Zijne Keizerlijke Majesteit,� zochten de vingers een oorlel op. De man ging heel voorzichtig te werk, tastte voortdurend hoe dun het ijs onder zijn voeten was.

De verdomde kozak was stom. Nergens was het veilig, nergens bleef je onopgemerkt voor de ogen van de Ochrana. Als Popkov dacht dat de stallen van de minister een slimme plaats vormden om antiregeringswapens te verbergen, had hij geen flauw idee hoe de geheime politie te werk ging. Toch vond hij het moeilijk te geloven dat Popkov een bolsjewiek was. Verdomme, hij kreeg kippenvel bij de gedachte dat Valentina bij zo�n dodelijk pakket in de buurt was geweest.

�Waar is Liev Popkov?� vroeg hij abrupt.

�De revolutionair wordt ondervraagd.�

Jens voelde zijn bloed ijskoud worden. Ondervraagd.

�Ik geloof niet dat Popkov een revolutionair is. Iedereen kan die granaten daar hebben geplaatst om de minister in gevaar te brengen.�

�Inclusief u.�

�Nee, niet ik.�

�Wat u gelooft is niet relevant.�

De ogen van de man waren hongerig. Hij had het liefst zijn tanden ontbloot om Jens te verslinden, maar er was iets wat hem weerhield. Jens besefte dat het de titel was naast zijn naam op de voorzijde van de map op het bureau. JENS FRIIS: INGENIEUR VAN ZIJNE MAJESTEIT DE TSAAR.

Hij zou gebruikmaken van die titel. Waarom niet? Zijn bloed klopte in zijn oren. Hij wist dat er honderd redenen waren waarom niet, honderd ondervragingscellen in het souterrain die lang niet zo gezellig waren als deze hier. Cellen met boeien die aan de stoelen waren bevestigd, en met opgedroogd bloed op de betegelde muren. Hij sprak vriendelijk tegen zijn ondervrager.

�Waar is Liev Popkov?� vroeg hij nogmaals. �Ik wil hem zien.�

Het was duidelijk dat de man boos werd van dit verzoek maar probeerde het niet te laten merken. Na een lange stilte waarin de pen heen en weer klikte, stond hij op, liep naar de deur en wierp deze met zoveel kracht open dat hij tegen de muur knalde.

�Kom mee.�

Stank. Zweet. Bloed.

Jens had de grootste moeite zijn woede te bedwingen. Niet met zijn vuist op de metalen deur te timmeren, zijn begeleider niet bij de nek te grijpen om die door het smalle kijkluikje te rammen. Hij stond buiten de cel en riep Popkovs naam.

Binnen kon hij een brede rug ontwaren, met bloed dat uit verse wonden stroomde. Hij kwam dichterbij en zag door het vierkante kijkgat in de deur dat de kozak met de polsen tegen de muur aan de overkant was geketend, met zijn gezicht tegen de smerige tegels gedrukt. De zware spieren van zijn billen waren zwart van de kneuzingen, er liepen elektroden van zijn geslachtsdelen naar een batterij. Langs de achterkant van zijn benen glibberde ontlasting.

Stank. Zweet. Bloed.

De geluiden van de stad klonken gedempt. Het was laat in de avond toen Jens bij de imposante residentie van de Ivanovs arriveerde en half en half verwachtte die afgesloten aan te treffen, met soldaten die buiten de wacht hielden, alle ramen zwart en levenloos. Maar nee. Overal brandde licht. Dat was een goed teken. Hij werd onmiddellijk binnengelaten door een huisknecht, die nerveus zijn blik afwendde. Wat zich hier, nadat hij met Popkov was afgevoerd, moest hebben afgespeeld tussen minister Ivanov en de politie, had een duidelijk merkteken achtergelaten.

Jens voelde zijn eigen merkteken. Zijn rechterschouder deed pijn waar ��n bepaalde rotzak tijdens de arrestatie te vrij was geweest met de kolf van zijn geweer. De huisknecht bracht hem naar de blauwe salon, de salon waar hij die eerste keer met Valentina had gezeten, maar hij verwachtte niet haar vanavond te zullen zien, want hij was ervan overtuigd dat haar vader haar hierbij vandaan zou willen houden. Haar naam mocht niet bezoedeld worden door het schandaal in zijn stallen.

�Jens Friis,� kondigde de huisknecht aan.

Jens stapte de helder verlichte salon binnen, en hij moest zijn ogen even laten wennen. Tot zijn verbazing waren ze er allemaal. Generaal Ivanov zag er officieel uit, in een donkergroene pandjesjas, met zijn rug naar de haard, zijn borstelige wenkbrauwen samengetrokken boven vermoeide ogen, terwijl hij met ��n voet op de marmeren haard tikte. Jelizaveta Ivanova zat roerloos als een pop op de ottomane, met haar handen in haar schoot, een glas water naast zich.

Maar Jens merkte hen nauwelijks op doordat Valentina zijn blik vulde. Ze zat op een sofa met haar zusje naast zich, allebei in een roomkleurige jurk, maar het contrast tussen hen had niet groter kunnen zijn. Katja�s gezicht was nat van de tranen en ze glimlachte meteen naar Jens. Ze leek opgelucht te zijn door zijn komst, maar Valentina schonk hem niet zo�n welkom. Haar bruine ogen waren bijna zwart van woede en in de blik die ze hem schonk kon hij zien dat het niet haar vader was op wie ze boos was, ze was kwaad op hem. Haar haar was uit haar gezicht naar achteren gebonden zodat het er naakt uitzag, en deze keer was het niet haar schoonheid die hem zo sterk trof, maar haar kracht � alsof er een stalen gaas onder de huid lag. Hij had dit al eerder bespeurd maar hij had het nog nooit zo duidelijk gezien. Hij wilde het liefst gaan zitten om haar uit te leggen hoe hij in een gevecht met de agenten van de Ochrana verwikkeld was geraakt, maar in plaats daarvan richtte hij zich tot haar vader.

�Minister Ivanov, ik ben dankbaar u allen veilig te zien.�

�Friis, wat spookte jij in godsnaam in mijn stallen uit? En waarom ging je de politie met een zweep te lijf? Het verbaast me dat ze je hebben vrijgelaten na zo�n vertoning.�

�De politie vergiste zich,� zei Jens resoluut. Hij keek niet naar Valentina. �Ze waren bezig een van uw bedienden te vermoorden. Kan u dat niets schelen?�

�Verdomme, man. Het kan me wat schelen dat er een kist granaten in de stal stond, waardoor we allemaal de lucht in hadden kunnen vliegen.� Ivanov begon voor de haard te ijsberen, met gespannen schouders en gebalde vuisten.

Jens bleef waar hij was, vlak bij de deur. Hij werd niet uitgenodigd te gaan zitten, en dat was maar goed ook, want de enige plaats waar hij had willen zitten was naast Valentina.

�Liev was niet de enige die de dood had kunnen vinden,� zei Valentina op vlakke toon. �Je hebt een vreselijk risico genomen.�

�Ik kon hem daar niet zomaar dood laten schoppen in het stro.�

�Dat weet ik.� Valentina schudde haar hoofd alsof ze iets van zich af moest zetten. �Waar is Liev nu?�

Jens richtte zijn antwoord tot haar vader. �Hij is in een stinkende gevangeniscel. Daarom ben ik hierheen gekomen. Hij heeft uw hulp vanavond nodig, anders zweer ik u dat hij morgenochtend niet meer in leven zal zijn.�

Katja kreunde. �Papa! U moet hem helpen.�

Ivanov negeerde zijn dochter, zijn aandacht was nog steeds op Jens gericht. �Waarom hebben ze je vrijgelaten?�

�Omdat ik niets met die granaten te maken had. En omdat� � hij zweeg even terwijl hij zich afvroeg hoe ver Ivanov te krijgen was � �ik vrienden aan het hof heb. U en ik weten allebei, excellentie, dat deze stad functioneert op wie je kent en op welke gunsten je recht hebt.�

Ivanov knipperde even met zijn ogen terwijl hij overwoog wat dit precies inhield. Hij nam een sigaar uit een zilveren humidor op de schoorsteenmantel om zich een adempauze te verschaffen, maar hij bood Jens er geen aan.

�Dus ze weten wie de granaten heeft geplaatst?� vroeg Jens.

�Dat was Viktor Arkin,� vertelde Valentina hem. �Onze chauffeur.�

�Heeft hij bekend?�

�Nee,� gromde Ivanov. �Mijn dochter heeft die kist vorige week achter in de garage gezien � zonder te beseffen wat erin zat, uiteraard. Hij moet hem hebben verplaatst voor het geval de Ochrana een kijkje zou komen nemen. Ik zal hem laten neerschieten als ze die verrader ooit op het spoor komen.�

�Is hij verdwenen?�

De minister trok moeizaam aan zijn sigaar. �Hij is ervandoor. Een verdomde revolutionair. In mijn eigen huis. God vervloeke de man, ik hoop dat zijn lichaam in de Neva zal aanspoelen en dat zijn ogen door de krabben zijn opgegeten.�

�Hij was een goede chauffeur. Ik mocht hem wel.�

Alle aandacht richtte zich nu op Jelizaveta Ivanova, met haar glas water in de hand. Het was de eerste keer dat ze iets zei.

�Hij was nooit onbeschaamd,� ging ze verder, �zoals die kozakse paardenman. Of zo smerig.�

�Papa?�

Het was Katja die hem riep. Ze stak haar hand uit, een bleek voorwerp dat in de lucht bleef hangen. Haar vader kwam snel naar haar toe en pakte de hand vast. �Wat is er, kleintje?�

�Doe wat Jens zegt, papa. Alstublieft. Help Liev.�

Jens was getuige van de tweestrijd in de man. Zijn wens om zijn jongste dochter te plezieren met betrekking tot een onbeduidende bediende, tegenover zijn meedogenloosheid in politieke manoeuvres. Maar Jens bespeurde dat er nog meer met die man aan de hand was, en dat intrigeerde hem. Het was angst. Waar is deze minister van de tsaar zo bang voor?

�Katja, mijn lieve kind, je begrijpt het niet,� zei Ivanov sussend. �Ik weet dat je aan deze domme kozak gewend bent, maar��

�Gewend?� onderbrak Valentina hem. �Gew�nd? Het is wel een beetje meer dan dat, papa. Deze �domme kozak� heeft zijn hele leven voor u gewerkt, hij heeft zijn vader zien sterven om wie u bent en omdat hij die dag uitreed om mij te zoeken. Liev Popkov heeft net zo�n afschuw van de bolsjewieken als van de ratten in zijn stallen. En toch wilt u hem laten sterven in een stinkende cel van de Ochrana?�

�Ja.�

�Dat kunt u niet doen.� Ze sprong overeind, zwaar ademend. �U moet met het hoofd van politie telefoneren om zijn onmiddellijke vrijlating te eisen.� Haar stem beefde. �Anders zal ik��

Ze keek even naar Jens, en iets in haar blik waarschuwde haar vader. Hij stapte voor hem.

�Mijn huis uit, Friis! Ik verbied je hier ooit nog binnen te komen,� schreeuwde Ivanov.

Jens keek Valentina aan. �Ga je met me mee? Nu. Verlaat dit huis samen met mij.�

Hij zei het heel zacht, maar het galmde door de kamer alsof hij had geschreeuwd. Zijn woorden maakten iets in haar los � het was alsof haar ledematen zacht werden en de strakke spieren van haar gezicht slap toen haar blik die van hem vasthield. De woede verdween en in plaats daarvan verscheen er een lome en tedere blik zoals ze hem in de privacy van zijn slaapkamer had geschonken. E�n dwaas moment lang geloofde hij dat ze mee zou gaan.

Haar lippen weken uiteen en hij greep haar pols vast. �Ga met me mee,� zei hij nogmaals.

Ze liet haar pols tussen zijn vingers liggen, maar haar gezicht keerde ze naar haar vader. Hij kon zien hoeveel moeite haar dit kostte, zag de spanning in haar hals.

�Papa,� zei ze, �als jij vanavond niet Lievs onmiddellijke vrijlating eist, zal ik iemand anders vragen die het wel zal doen.�

�En wie mag dat dan wel zijn?�

�Kapitein Tsjernov.�

�Nee,� zei Ivanov snel. �Valentina, luister goed. Ik kan niet toestaan dat wij bij de Tsjernovs in het krijt komen te staan, anders zullen ze ons te zwak en te onbeduidend vinden om het overeengekomen huwelijk waard te zijn.�

Het overeengekomen huwelijk. Die woorden knarsten in Jens� hoofd. Zover was het gekomen. Het overeengekomen huwelijk. Hij liet Valentina�s pols abrupt los. Een korte buiging naar haar moeder, dat was alles, toen beende hij de kamer uit.

�Wacht!�

Jens slingerde zich juist op Hero�s rug, en hij sloot zijn oren voor haar schreeuw. Hij moest snel wegrijden om het beeld van haar lieve, verraderlijke mond uit zijn hoofd weg te stampen. Ik beloof je op het leven van mijn zusje dat mijn hart nimmer iets met kapitein Tsjernov te maken zal hebben, had ze beloofd. Ze had het op het leven van haar zusje beloofd. Haar hart niet, misschien, maar wel haar huwelijksbed.

�Jens!�

Ze kwam in het donker het stalerf op gesneld en ze sloeg een arm om zijn voet in de stijgbeugel, zodat hij als hij wegreed haar mee zou sleuren. Hij keek omlaag naar haar bleke, omhoog gekeerde gezicht, naar haar schouders die huiverden in de roomkleurige zijde, en hij voelde zijn hart ineenkrimpen.

�Tot ziens, Valentina.�

�Ga niet weg.�

�Ik heb geen reden om te blijven.�

�Jens, ik hou van je.� Haar ogen werden wazig en de tranen stroomden over haar wangen. �Alleen van jou.�

Hij glimlachte treurig naar haar, bukte zich en kuste haar op de kruin van haar hoofd. �Het schijnt dat liefde voor jou niet genoeg is.�

Met een schop dreef hij het paard voorwaarts; hij deed dit zo fel dat Valentina zijn been moest loslaten, en terwijl hij dit deed knapte er iets in hem. Toen hij van het erf weggaloppeerde, keek hij niet om.

De studeerkamer van haar vader zag er nog precies hetzelfde uit; zijn bureau lag vol papieren, zijn sigarenkist stond open. In de hal kon ze het geritsel van een bezem over de marmeren vloer horen, het hoesten van een huisknecht, het kraken van een traptrede. Dezelfde geluiden. Alsof er niets was veranderd, alsof haar wereld niet op de keien van de stal aan diggelen lag. Ze probeerde zich te concentreren op wat haar vader zei, maar het enige wat haar oren konden horen was de doodsheid in Jens� woorden: Ik heb geen reden om te blijven. Het enige wat ze kon zien was de blik in zijn ogen. De indruk van de harde spieren rond zijn scheenbeen was in haar handen gedrongen en ze kon haar vingers niet openvouwen uit angst dat ze die kwijt zou raken. Het was alles wat ze nog van hem had.

�Papa,� onderbrak ze hem, �er is geen �overeengekomen huwelijk�.�

Hij legde beide handen op zijn bureau en leunde er met zijn volle gewicht op, zoekend naar steun. �Valentina, maak alsjeblieft niet nog meer problemen voor me dan ik al heb.� Hij sprak zo zacht dat het haar nog nerveuzer maakte.

�Heel goed, papa. Maar zorg eerst voor Liev. Ga alstublieft eerst opbellen.�

Hij stribbelde niet tegen. Hij liep naar de zwarte telefoon die aan de muur van de studeerkamer hing, draaide aan de hendel en vroeg de telefonist om het nummer. Wie het ook mocht zijn met wie hij sprak, het was kort, met een paar norse bevelen. Valentina hoorde de woorden hoofd van politie, maar dat was ook alles. Toen hij terugliep naar zijn bureau ging hij moeizaam zitten, zette zijn ellebogen op het blad en legde zijn kin in zijn handen. Hij keek haar aan met doffe ogen vol ontzetting.

�Het is geregeld,� zei hij. �Ga nu maar.�

�Papa, we konden Liev niet in handen van de Ochrana laten.�

Hij gromde even en liet zijn gezicht in zijn handen zakken. Op de kruin van zijn hoofd was te zien waar zijn haar dunner werd, en de aanblik van deze kleine menselijke zwakheid wekte een plotselinge golf van medelijden in haar op.

�Papa, ik wil dat u begrijpt dat ik niet met kapitein Tsjernov ga trouwen. Er is niets wat mij kan dwingen met hem naar het Keizerlijke Bal in het Winterpaleis te gaan.�

Er klonk opnieuw een gesmoorde kreun, maar hij keek niet op. �Ik heb het nodig dat je dat doet.�

Ze schudde haar hoofd. �Het spijt me, papa.� Ze liep naar de deur.

�Valentina,� zei haar vader zacht, �hij heeft geen geld.�

�Wie heeft geen geld?�

�Die ingenieur van je.�

Haar hart begon hevig te bonzen. Ze stond met ��n hand op de deurkruk. �Hij heeft genoeg.�

�Misschien genoeg voor jou, maar niet genoeg voor mij.�

Zijn zware kin lag in zijn handen, zijn ogen keken haar onderzoekend aan en ze kon zien waar zijn gouden zegelring een deuk in zijn huid had gemaakt.

�Papa, waarom zou u zijn geld willen?� Ze gebaarde in de kamer om zich heen, naar het mooie Engelse jachtgeweer aan de muur, naar de schilderijen met Engelse landschappen, naar de in leer gebonden boeken in de kasten. �Ik begrijp het niet. Waarom?�

Zijn ogen werden wazig, ze veranderden van bruin in modderkleur. De aderen op zijn wangen met bakkebaarden werden lijkbleek en ze zag hoe zijn mond ging hangen. Even dacht ze dat hij een hartaanval ging krijgen.

�Papa?�

Het moment leek zich uit te rekken tot het de muren raakte.

�Papa?�

Ze liep naar hem toe, maar hij hees zich weer overeind.

�Heel goed. Ik zal je zeggen waarom ik het geld nodig heb, Valentina. Het is heel eenvoudig. Ik ben bankroet. Kijk maar niet zo geschokt. Ik heb schulden. Bij de banken. Bij geldschieters. Zelfs bij diefachtige joodse handelaren. Bij iedereen die mijn promesses maar wilde aannemen.� Hij zweeg even. �Ik moet je vertellen dat als jij niet met kapitein Tsjernov trouwt, ik wegens verduistering naar de gevangenis zal gaan. Je moeder zal van de armen worden begraven en je geliefde zusje zal op straat belanden.� Hij slaakte een lange, zure zucht, alsof dit zich maandenlang in zijn binnenste had opgebouwd, en hij richtte zijn blik op haar. �Is dat wat je wilt, Valentina?�

Arkin lag op de vloer. Zijn bed bestond uit een aantal zakken die op de tegels waren gelegd en zijn deken was een liturgisch priestergewaad. Naast hem brandde een kaars in een blikken dekseltje. Het was heel ironisch, zoals hij zijn toevlucht had gezocht in het huis van de God die hij verachtte, en hij had moeite om Hem niet dankbaar te zijn � net zoals zijn moeder dat altijd was geweest. Hij lag op zijn rug en stelde zich voor hoe de kerk met al zijn iconen en zijn overvloed aan gebeden boven hem verrees. Om hem te beschermen. Spasibo. Dank u. Het woord werd heet in zijn mond en hij deed zijn lippen uiteen om het te laten ontsnappen.

Er rende een rat door het donker, met pootjes die als sabelpunten over de stenen vloer krasten. Hij werd voortdurend gekweld door gedachten aan sabelpunten, of hij wakker was of sliep. De pijn in zijn schouder was nu minder, de wond begon te genezen, maar de pijn in zijn hart werd erger, elk uur dat hij daar lag. Hij staarde omhoog naar de grote zwarte balken boven zijn hoofd en zijn gedachten gingen razendsnel. De ruimte was niet verwarmd en het was er nu zo koud dat hij onmogelijk de slaap kon vatten. Maar daar had hij ook geen behoefte aan, niet nu zijn geest zo onrustig was.

�Spasibo,� zei hij hardop. �Dank u.�

Ditmaal was het niet God die hij bedankte, maar vader Morozov, omdat die hem een schuilplaats had geboden. Morozov beweerde dat hij een dienaar van God was, maar hij had het mis. Hij was een ware dienaar van het Russische volk, en geen enkele tsaar kon zo�n man overheersen.

Tegen Arkins heup lag het kleine pistool met parelmoeren greep, warm en geladen. Verraad was niet iets wat hij kon vergeven.

�Viktor Arkin, vchodite, kom binnen.�

Sergejevs vrouw deed open en verwelkomde Arkin met een hartelijke glimlach. Ze zag eruit als� Arkin zocht naar een woord. Ze zag eruit alsof ze een gedaanteverwisseling had ondergaan. Zoals een grijze, vormloze rups in een levendige en stralende vlinder kan veranderen. Haar haar was ongewassen en haar kleren waren even grauw als altijd, en toch schitterde ze. Is dat wat het krijgen van een kind met je deed? Bevredigde het iets wat diep in je binnenste hunkerde? Omwille van haar was hij bereid om zich om te draaien en weg te lopen, maar hij deed het niet.

�Hallo, privet, Viktor. Wat fijn om je te zien.�

Sergejev stak een hand uit, maar Arkin kon zich er niet toe brengen die aan te nemen. In plaats daarvan boog hij zich over de lade die boven op de tafel pronkte en keek hij naar de roze baby die daar in doeken gewikkeld in lag. Alles leek te klein om van een menselijk wezen te kunnen zijn: de neus, de vingers, het puntige kinnetje. Oren als zachte vogelveertjes en minuscule gouden draadjes als wimpers. Hij voelde een steek in zijn borst en hij haalde moeizaam adem.

�Ze heet Natasja.�

�Mooi.�

�Ze is geweldig.�

�Gefeliciteerd.� Hij bekeek de moeder met een wonderlijk gevoel van ontzag. Ze was mager, maar haar borsten waren gezwollen en hij voelde een onverwachte begeerte naar haar. Hij wendde zich snel af naar Sergejev. �Kunnen we elkaar even onder vier ogen spreken?�

Ze woonden in slechts ��n kleine kamer, met een tafel en bed rond de kachel gepropt. Het was er schoon en het rook er naar dennenappels, met fleurige zelfgemaakte poloviki op de vloer, maar het pleisterwerk van de muren brokkelde af en over het plafond liepen scheuren als spoorlijnen. Privacy was niet voorhanden.

�Alles wat je te zeggen hebt kun je zeggen waar Larisa bij is. Het is te koud om naar buiten te gaan.� Sergejev ging op een stoel zitten om dit punt te benadrukken. �Ze weet waar we mee bezig zijn.�

�Echt?�

�Uiteraard.�

Sergejev leek gespannen, onwillig om met hem alleen te zijn.

�Hoe is het met je arm?� vroeg Arkin minzaam.

�Verdomd vervelend.�

Larisa stond naast de lade, zonder ergens anders aandacht aan te besteden, met ��n hand erop, alsof ze niet los kon laten, een tevreden glimlach om haar mond. Arkin wendde zijn blik af. Het werd hem te machtig.

�Je mag van geluk spreken, kameraad,� zei hij zacht. �Je hebt de veldslag van de leerjongens tegen het leger gemist.�

�Ik heb gehoord dat het heel erg was.�

�Het was meer dan erg.�

�Heel akelig,� zei Sergejev. Zijn blik was op de lade gericht. �Ben je gewond geraakt?�

�Een paar snijwonden, niet erg.�

Een droevige stilte maakte de sfeer in de kamer benauwd. Sergejev haalde moeizaam adem.

�Waarom heb je het gedaan?� vroeg Arkin.

�Wat gedaan?�

�Hen verraden.�

Larisa slaakte een gesmoorde kreet. �Neem dat terug, kameraad Arkin,� zei ze heftig.

Maar Sergejev zei niets, hij staarde slechts naar de lade.

�Waarom?� vroeg Arkin weer. �De soldaten stonden ons op te wachten, klaar om aan te vallen. Waarom heb je het gedaan?�

�Vanwege de baby,� fluisterde Sergejev.

Larisa sloeg een hand voor haar mond.

Sergejev keek haar niet aan. �De Ochrana heeft me nog eens te pakken gekregen, die avond dat we voor ze op de loop waren gegaan. Toen jij en ik uit elkaar waren gegaan, Viktor, hebben ze me als een rat in het nauw gedreven. Ze hebben me in de goot in elkaar geslagen tot mijn arm weer gebroken was. Ze dreigden me verdomme in hun gevangenis te gooien om weg te rotten. Hoe moest het dan met Larisa? Hoe moest het dan met de baby die we gingen krijgen? Ik kon niet anders.� Zijn ogen gleden even naar Arkin. �Goede vriend,� zei Sergejev hees, �je weet niet wat het is om iemand anders meer lief te hebben dan je eigen leven. Zelfs meer dan je eigen opvattingen. Ik kon mijn vrouw en kind niet op straat laten zetten om dood te vriezen.�

Larisa weende stille tranen. De baby leek haar verdriet aan te voelen en begon klaaglijk te huilen.

�Kameraad,� zei Arkin op vlakke toon, �laten we deze discussie buiten voortzetten. Je vrouw en kind hoeven het niet te horen.�

Hij stak zijn arm uit en trok Sergejev overeind. Toen ze de kamer uit gingen nam Larisa de baby in haar armen, hield het hoofdje onder haar kin en maakte zachte geluiden om het huilen te sussen. Arkin keerde dit beeld de rug toe, maar het stond al in zijn geheugen gegrift. Buiten op straat liepen de twee mannen enige tijd zonder iets te zeggen. Het was opgehouden met sneeuwen maar aan de daken hingen dikke pakketten die op nietsvermoedende voorbijgangers omlaag dreigden te glijden. Rusland was net zo. Het stortte zich op je, smoorde je, vernietigde je als het daar de kans toe kreeg.

�Beste vriend�� begon Sergejev.

�Ik ben je vriend niet.�

�Viktor, alsjeblieft, ik��

�Je hebt de leerjongens verraden. Ze vertrouwden ons, en dat vertrouwen is hun dood geworden. En je hebt mij verraden. Je hebt de Ochrana verteld dat ik de granaten in de garage van Ivanov had verborgen.�

�Nee, nee, niet jij, Viktor. Het was de bedoeling dat de Ivanovs zelf de schuld zouden krijgen.�

�Maak mij niets wijs, kamer��d.�

Ze passeerden een van de donkere steegjes die tussen de achterzijden van huizen kronkelden, bezaaid met bevroren viezigheid en dode ratten. Viktor bleef staan. Zonder van blik te veranderen trok hij het kleine pistool onder zijn jas vandaan, zette het tegen Sergejevs hoofd en haalde de trekker over. Hij slingerde het levenloze lichaam in het steegje en liep weg. Het beeld van Larisa die de baby tegen zich aan klemde, bleef hem nog lang bij.

26

Valentina wapperde met haar waaier van zwanenveren toen ze de beroemde grote trap van het Winterpaleis op liep. Het was officieel. Ze was een hoer. Te koop voor de hoogste bieder. Geld op de tafel? Neem maar mee, ze is van jou.

Het Keizerlijke Bal in het Winterpaleis was een zorgvuldig geregisseerd vertoon van grandeur en extravagante rijkdom, een van de hoogtepunten van het sociale seizoen in Sint-Petersburg. De uitnodigingen op dik velijnpapier, dat in goud met tweekoppige adelaars was bedrukt, vormden de meest begeerde bezittingen in de stad, en de competitie om er een te bemachtigen was groot. Honderden kroonluchters en kandelaars overspoelden het paleis met licht dat haar uit spiegels tegemoet schitterde en van gouden vazen weerkaatste. Marja, het nichtje van gravin Serova, fluisterde dat de orchidee�n met speciale treinen uit de Krim waren aangevoerd, maar Valentina kon er geen belangstelling voor opbrengen. Ze was naar het bal gegaan, ze had gedaan wat haar vader had gevraagd. Naast haar slaakte Marja onderdrukte kreetjes van opwinding toen ze door de Nicolaas-zaal liepen.

�Valentina,� zei ze, �volgens mij ben ik gestorven en in de hemel beland.�

�Ik ben gestorven en in de hel beland.�

�Doe niet zo belachelijk. Kijk eens naar al die knappe officieren die gewoon staan te wachten om aan de haak te worden geslagen.�

De menigte gasten scheen voor Valentina�s ogen in ��n flakkerende schittering te deinen. Weelderige uitstallingen van sinaasappelen citroenbomen en hoge, spichtige palmen tolden door haar hoofd. Ze wuifde zich koelte toe en besteedde geen aandacht aan de stoet prinsen en prinsessen, aan de hertogen of graven, of aan de bisschoppen in hun paarse gewaad met lange, witte hoofddoek.

Ik zou nog liever dood zijn dan hier te moeten lopen. Die gedachte drong zich aan Valentina op. Daardoor moest ze denken aan Katja en aan de nacht van de schaar die in haar pols was gestoken, en ze huiverde, ondanks de warmte.

Marja greep haar bij de arm. �Zenuwachtig?�

�Nee, waarom zou ik zenuwachtig zijn?�

�Omdat jouw Stepan er zal zijn. En ook zijn ouders, graaf en gravin Tsjernov.�

�M�jn Stepan.� De woorden kleefden aan Valentina�s tong.

�Waarom zeg je dat zo?�

�Om er alvast in gedachten aan te wennen.�

Marja keek haar bevreemd aan. �Is hij er al?�

Het leger stapte in alle overdadige opsmuk door de schitterende zalen: officieren uit alle regimenten; kozakken in het rood; lansiers in het blauw. Ze kon kapitein Tsjernov nergens vinden.

�Marja,� zei ze, �ik wil iets te drinken hebben.�

De wodka hielp. Er zaten vossenbessen in. Die vond ze grappig. Ze had dit gekozen uit een rij gekoelde glazen wodka, die op smaak was gebracht met citroenschil, peperkorrels, vossenbessen of buffelgras. Ze had eigenlijk die met buffelgras willen proberen, maar ze verloor de moed om erom te vragen toen de bediende bijna de drankjes over zijn gouden uniform kieperde toen ze hem aanhield om een glas van zijn zilveren dienblad te nemen. Marja dronk limoenlimonade en staarde haar vriendin met grote ogen aan.

�Valentina,� siste ze, �je zult jezelf te schande maken.�

Valentina schoot in de lach, verbaasd dat ze nog zo�n geluid kon maken. �Ik heb mezelf al te schande gemaakt, begrijp je dat niet?�

Ze zocht een pilaar op, een zware pilaar van Italiaans marmer, die niet snel om zou vallen. Ze stond er met haar rug tegen aan maar ze leunde er niet echt tegen � alleen mannen mochten tegen pilaren of deurposten leunen. Ze raakte de witte pilaar echter wel met de achterkant van een satijnen schoen en met de punt van haar elleboog, net genoeg om rechtop te kunnen blijven staan. De neiging van haar lichaam om zonder enige waarschuwing te wankelen baarde haar zorgen.

Marja was verdwenen. Valentina wist niet zeker wanneer dat was gebeurd, maar zodra ze haar vriendin aan de overkant van de zaal met een officier zag praten, keek ze opzij en vond een lege plaats naast zich. Valentina was bedreven geraakt in het opsporen van de zilveren dienbladen die in de zaal rondgingen en in het met een opgetrokken wenkbrauw wenken ervan. Ze voelde zich verbazingwekkend warm en op haar gemak. Niet echt slaperig, maar op het randje ervan, en de vreselijke zwarte afgrond die nog niet zo lang geleden aan haar voeten had gegaapt leek te zijn verdwenen, net als Marja. Het enige waaraan ze nu kon denken was Jens. Zijn glimlach. Haar wang tegen zijn naakte borst, zijn hartslag die door de beenderen van haar schedel drong tot die het ritme van haar gedachten werd.

�Valentina, ik heb je overal gezocht.�

�Kapitein Tsjernov, goedenavond.�

Ze stak haar hand naar hem uit en hij draaide die om zodat hij de palm kon kussen. Alsof hij hem bezat. Ze werd zich bewust van de muziek die er werd gespeeld, de �Dans van de Jonge Zwanen� uit het Zwanenmeer van Tsjaikovski, en ze keek even naar een galerij, waar een volledig orkest bleek te zitten. De zangerige melodie veroorzaakte een scherpe pijn in haar borst, een pijn waarvan ze dacht dat ze die in de wodka had verdronken.

�Valentina, liefje, wat zie je er vanavond beeldschoon uit.�

Zijn gezicht straalde van energie onder de kroonluchters en ze probeerde zich voor te stellen hoe het zou zijn om voor de rest van haar leven elke dag naar dit gezicht te kijken.

�Kapitein��

�Noem me alsjeblieft Stepan.�

�Stepan, zullen we door de zalen wandelen tot Hunne Keizerlijke Majesteiten arriveren?�

Hij stak een arm uit. �Dat zal me een grote eer en een waar genoegen zijn.�

Met angstige voorgevoelens liet ze de pilaar los, maar ze wist haar arm veilig naar de zijne over te brengen. Door de zalen lopen was een goed idee. Dit betekende dat ze niet naar zijn gezicht zou hoeven kijken.

Stepan Tsjernov was hoffelijk en attent. Gedurende een halfuur liet ze zich door hem door de zalen loodsen, waarbij hij voortdurend zijn mening gaf over militaire zaken. �De tsaar zou generaal Levitski eruit moeten schoppen, hij is te oud en te vergeetachtig, en hij zou hem moeten vervangen door�� Haar oren werden moe en sloten zich af. Hij stelde haar voor aan Makarov, de minister van Binnenlandse Zaken, en aan premier Stolypin, een grote man met een ronde, kale schedel, een keurig baardje en snelle, intelligente ogen. Ze glimlachte naar hem en hij straalde van voldoening.

�Wat een parel heb je daar, Tsjernov. Pas goed op haar.�

Alsof ze een bezit vormde, een bezit dat moest worden opgepoetst en aan anderen getoond om te bekijken alvorens �s nachts veilig achter slot en grendel te worden opgeborgen. Toen Stepan haar naar zijn ouders bracht hield ze zich stevig vast aan zijn arm terwijl ze keurig neeg en intussen de achterkant van haar ogen in het rond voelde draaien. Maar verder herinnerde ze zich weinig van deze ontmoeting. Klokslag negen uur werden tsaar Nicolaas en tsarina Alexandra, keizer en keizerin van alle Russen, aangekondigd door de grootmaarschalk van het Keizerlijke Hof, baron Vladimir de Freedericksz. Valentina schrok zich een ongeluk toen hij met een drie meter lange ebbenhouten staf drie keer op de glanzende vloer bonsde en riep: �Hunne Keizerlijke Majesteiten.�

Kapitein Tsjernov glimlachte naar haar en streelde haar hand die op zijn arm lag. Ze dankte alles wat heilig was dat ze lange witte avondhandschoenen droeg.

De keizerlijke stoet trok langzaam voorbij, schitterend in een waterval van sieraden en medailles. De stoet bestond uit minstens honderd mensen, groothertogen en groothertoginnen die daar schreden of ze de hele wereld bezaten. Ze bezaten in elk geval Rusland. Deze mensen hielden het land zo vast in hun Romanov-vuist dat Valentina zich niet voor kon stellen dat een armzalig groepje fabrieksarbeiders hun dit ooit zou kunnen ontnemen. Ondanks zichzelf was ze onder de indruk. Rusland was veilig. Geen enkele groep opstandige revolutionairen kon hopen de macht van de regering over te nemen.

�Jij hebt zulke sieraden niet nodig,� fluisterde Tsjernov in haar oor. �Je bent mooier dan welke diamant ook.�

Ze liet zijn arm los. �Wat weet jij nou,� vroeg ze, �van wat ik nodig heb?�

Ze hadden urenlang gedanst, maar Valentina wilde liever dansen dan zitten. De warmte van de wodka begon weg te ebben als het afnemende tij, en liet vlijmscherpe rotspunten achter.

Hoe had haar vader dit kunnen doen? Ze wilde het liefst de jurk die ze droeg � roomkleurige zijde bezaaid met honderden parels � van zich af rukken. Duizenden roebels had die jurk gekost. En wat te denken van die andere in haar kleedkamer? En die in haar moeders kleedkamer? Allemaal van geleend geld. En dan was er dat woord dat haar doodsbang maakte, dat haar voeten deed struikelen en haar hart deed stoppen. Verduistering. Haar vader was minister van Financi�n van de tsaar, en hij had met zijn vingers in de Romanov-schatkist gezeten.

�Wat ben je ernstig,� zei Tsjernov terwijl hij even in haar hand kneep. Ze dansten een wals en hij hield zijn arm met een bezittersair om haar heen geslagen.

�Ik keek om me heen,� zei ze, �naar alle verschillende militaire uniformen die hier vanavond zijn. Wat zijn we toch een oorlogszuchtige natie.�

Hij glimlachte toegeeflijk naar haar. �Mijn lieve Valentina, je zult moeten begrijpen dat Rusland een land is dat in zijn verleden altijd bijeen is gehouden, niet door wetten, niet door beschaving, maar door het leger.�

�Ik dacht dat we dat alles ontgroeid waren. Hoe zit het met onze handel en onze landbouw?�

Hij wuifde lachend haar mening terzijde. �Nee. Rusland is een militair land, en zal dat altijd blijven.�

Hij danste goed, zweefde ontspannen en beheerst de zaal door. Maar ze was nog niet klaar. �Ik heb gehoord dat er onlangs leerjongens zijn aangevallen op het rangeerterrein.�

�Niet echt aangevallen, ze hebben gewoon een lesje gekregen.�

�Wat hadden ze dan verkeerd gedaan?�

�Valentina,� � zijn stem klonk scherp � �niet nu.�

�Stepan, was jij bij de huzaren die de leerjongens hebben aangevallen?�

Stijfjes richtte hij zijn blik op haar. �Ja, ik was erbij.� Hij zweeg even en keek haar onderzoekend aan. �Heb je daar nog commentaar op?�

�Nee,� zei ze zacht. �Ik heb geen commentaar.�

Om middernacht werd het souper in de vorm van een buffet geserveerd. In de concertzaal waren ronde tafels gedekt met gouden bestek en witte damasten tafelkleden die met de Romanov-adelaar waren geborduurd. Aan elke tafel werd ��n stoel vrijgehouden voor tsaar Nicolaas voor als hij zich onder zijn gasten zou begeven. Maar de aanblik van alle zakoeski, hors d�oeuvres en fazanten werd haar te machtig, dus excuseerde ze zich en stond op van tafel om naar een van de aangrenzende ruimten te gaan, waar een vrouw in een lichte jurk bij een van de ramen naar buiten stond te staren. Valentina ging pal achter haar staan.

�Goedenavond, gravin Serova.�

De gravin draaide zich met een ruk om en Valentina zag het cognacglas in haar hand. �Daar hebben we onze pianiste weer, geloof ik. Wat doe je hier, in plaats van in de zaal?� vroeg ze.

�Ik had het warm.�

De gravin nam een slokje uit haar glas en er verscheen een verwachtingsvol glimlachje rond haar mond. �Heb je dorst?�

�Ja.�

�Kom maar mee.�

Valentina volgde de elegante gestalte naar een lange tafel in de volgende zaal. In het midden ervan verrees een springende dolfijn die uit ijs was gehakt, maar Valentina wierp er slechts een terloopse blik op. In kristallen glazen stond er een verzameling drankjes uitgestald: limonade en vruchtensap aan de rechterzijde, wijn en sterkedrank links.

�Een glas wijn?� opperde de gravin. �Of misschien iets sterkers?�

�Perziksap, denk ik.� Valentina pakte een van de hoge glazen en bracht dat naar haar lippen. �Heel verfrissend.�

De blauwe ogen van gravin Serova werden donker van ergernis. Het was duidelijk dat ze had gehoopt Valentina dronken te voeren, maar ze beet nu op haar onderlip en liep weg, kennelijk niet meer ge�nteresseerd in het spel. Maar Valentina bleef nog. Het was hier koeler. Ze pakte een stuk ijs en hield het tegen haar slaap terwijl ze wat dronk. Toen het vruchtensap half op was, koos ze weer een glas van het plateau, ditmaal met iets anders, en ze goot het bij het restant van haar perziksap.

�Je bent lang weggebleven.� Stepan Tsjernovs wenkbrauwen gingen vragend omhoog toen Valentina ging zitten. �Voel je je niet goed?�

�Nee hoor. Alles is prima.� Ze glimlachte naar hem. �Ik kwam gravin Serova tegen en toen hebben we gekibbeld over welke militairen de meest aantrekkelijke uniformen hebben.�

�Ik hoop dat je de huzarengarde hebt gezegd.�

�Uiteraard.� Ze streek met haar hand langs haar hals omlaag, gewoon om te zien hoe zijn blauwe ogen dit pad volgden. �Alsof ik het uniform van anderen nog op zou merken.�

Hij lachte en begon toen een verhaal te vertellen over een weddenschap bij een hanengevecht, maar Valentina raakte de draad al snel kwijt.

�Ik ga nog even iets te drinken halen,� kondigde ze aan.

�Laat mij een bediende vragen het voor je te halen.�

�Nee, dank je. Ik wil graag even wat beweging.�

�Doe het snel.� Hij wees naar waar tsaar Nicolaas aan een tafel vlak bij hen zat. �Wij zijn de volgenden die de eer zullen hebben gezelschap van Zijne Keizerlijke Majesteit te krijgen.�

Terwijl ze haastig door de enorme vergulde deuren liep, drong iets tot haar door. Hij wilde haar maar al te graag zeggen wat ze moest doen.

27

Jens rookte een sigaret met het monogram van tsaar Nicolaas. Hij probeerde zich voor te stellen hoe het moest zijn om je initialen afgedrukt, verguld of geborduurd te zien op alles om je heen. Het betekende dat je nooit kon vergeten wie je was. Hij was alleen maar naar het Keizerlijke Bal gegaan om minister Davidov een plezier te doen � Jens was niet in de stemming voor vrolijk vertier. Maar hij had gesproken met de mannen die Davidov in een van de meer discrete zijkamers had verzameld, hij had over zaken gesproken tot de lucht blauw zag van de rook, en hij had aan het eind hun hand geschud. Toch vertrouwde hij hen niet. In Petersburg vertrouwde je niemand.

Zelfs geen paar donkere, lachende ogen. Hij trok een zuur gezicht en drukte de sigaret uit.

�Wat is er vanavond met jou aan de hand?� vroeg Davidov. �Je ziet eruit alsof je gaat bijten.�

�Ik ben hierheen gekomen. Ik heb met die verdomde geldkerels van je gepraat. Verwacht nou niet van me dat ik ook nog eens tegen jou glimlach.�

Minister Davidov grinnikte en liet zijn cognac in het glas rondwalsen. Zijn havikachtige gezicht zag er tevreden uit en dat was een zeldzaamheid. �Het moet een vrouw zijn,� verklaarde hij.

�Waarom denk je dat?�

�Ik heb je aan het werk gezien, Friis, en ik heb gezien hoe jij je leven waagt in die verrekte tunnels van je. Ik heb je slechtgehumeurd en eigenwijs gezien. Maar ik heb je nog nooit zo gezien. Kijk nou eens naar jezelf.�

Beide mannen droegen een zwart rokkostuum met goudkleurige revers, maar het kostuum van Jens was verkreukeld en hij lag languit in een brokaten stoel.

�Ik ben hier om zaken te doen,� snauwde Jens. �Verder niets.�

Hij stak nog een sigaret op, maar terwijl hij dit deed zag hij een vrouw de kamer binnenkomen. Op een Keizerlijk Bal waren de vrouwen verplicht wit of cr�me te dragen, dus op het eerste gezicht was ze gewoon de zoveelste vrouw in een elegante lichte avondjurk. Maar de manier waarop ze liep maakte dat hij op zijn hoede was � ze had een hooghartige en bazige manier van doen die hem niets beviel.

�Gravin Serova.� Hij kwam overeind en boog zijn hoofd over haar uitgestoken hand.

�Jens, waarom heb je je hier begraven? Weet je niet dat die kleine pianiste van je voor Zijne Keizerlijke Hoogheid zit te spelen?� Haar glimlach was hard als de klauw van een kat. �Je moet je haasten. Ze heeft veel bekijks gekregen.�

Hij kon haar niet helpen. Het was alsof hij een jong katje zag verdrinken. De handen worstelden, de mond hapte naar lucht terwijl de golven meedogenloze spot over haar heen spoelden en de minachting haar omlaag trok. Toen hij net binnen was gekomen dacht hij dat Valentina haar gehoor voor de gek hield, grapjes maakte door de verkeerde noten aan te slaan. Maar het was geen grapje. Ze zat op het randje van de kruk achter de vleugel, en haar aanblik sneed Jens door de ziel.

De uitvoering was een ramp. Valentina kon in tranen zijn uitgebarsten en de zaal uit gehold. Maar dat deed ze niet, ze zat daar met opeengeklemde kaken. Ze bleef spelen. Haar hoofd en haar handen schenen geen contact meer met elkaar te hebben. Ze speelde �Ode an die Freude� van Beethoven, en niets had minder toepasselijk kunnen zijn: er was geen vreugde in deze zaal te vinden. Aan de ene kant zaten de tsaar en tsarina op fraaie gouden stoelen, omringd door meer dan honderd vertegenwoordigers van de elite van Sint-Petersburg, die zich hadden verzameld in deze kleinere zaal, waar eerst het balalaika -orkest had gespeeld. Overal klonk gefluister.

Valentina, mijn liefste, ik wou dat ik je mijn vingers kon geven.

Tsaar Nicolaas plukte verveeld aan zijn keurige sikje, en zijn frons werd pruilerig. Ten slotte stond hij op zonder iets te zeggen, bood zijn vrouw zijn arm aan en liep de zaal uit. Een groepje gasten volgde, en Jens zag dat de gravin een van de eersten was.

Verdomd stelletje lomperds, ze zit nog steeds te spelen, te proberen.

Vooraan in het publiek stond kapitein Tsjernov, zijn gezicht was even rood als het uniform aan zijn lijf. Jens voelde zijn maag ineenkrimpen. Wat Valentina�s vader had gezegd moest waar zijn, haar huwelijk moest al gearrangeerd zijn, want de kapitein zag haar nu al als een verlengstuk van zichzelf, hij beschouwde haar vernedering als die van hemzelf. Jens verachtte hem daarom. Niet om de arrogante veronderstelling dat haar gedrag hem kon worden aangerekend, maar het feit dat de man zich vernederd voelde. Dat hij geen medelijden had met Valentina, niet meeleefde met haar narigheid. Niet bereid was desnoods zijn rechterhand af te hakken om haar weg te krijgen uit dit gat waarin ze dreigde te verdrinken. Hij voelde zich alleen maar vernederd. Hij schaamde zich voor haar.

De muziek hield abrupt op en Jens leidde een kabbelend applausje in. Daarna liep hij naar voren. �Valentina Ivanova,� zei hij met luide stem, �wat goedhartig van u om bereid te zijn voor ons te spelen terwijl u zich niet goed voelt.�

Ze richtte haar ogen op hem. Er waren geen tranen. Ze stak haar kin in de lucht, rechtte haar rug en stond met al haar gebruikelijke gratie op van haar kruk, legde een hand op haar slaap om aan te geven dat ze hoofdpijn had. Ze glimlachte naar hem en gaf hem haar arm. Zonder zich te haasten liepen ze samen door de verzamelde schittering en veren van de gasten naar de deur. Ze keek niet ��n keer naar kapitein Tsjernov.

Jens nam haar in zijn armen. Rook het parfum in haar haar en het verdriet in haar adem. Hij hield haar tegen zich aan geklemd tot het trillen ophield en haar hoofd stil werd, in plaats van steeds weer tegen de harde richel van zijn jukbeen te stoten.

�Valentina,� � hij kuste haar gloeiende oor � �vergeet hem. Geen mens daar is ook maar ��n moment van je verdriet waard.� Hij kuste de kruin van haar hoofd en trok haar in een nis achter een van de marmeren pilaren. �Je was geweldig.�

�Ik was vreselijk.�

�Nee, je was schitterend. Zo dronken als een matroos en toch nog in staat Beethoven als Beethoven te laten klinken.�

�Mijn onnozele vingers maakten een miljoen fouten.�

�Daar heeft niemand iets van gemerkt.�

�Wat?� Haar hoofd ging met een ruk omhoog, haar ogen stonden glazig. Het duurde even, maar toen zag ze zijn plagerige glimlach en haar mond trilde toen ze begon te lachen. �Je denkt niet dat de tsaar iets verkeerds heeft opgemerkt?�

�Helemaal niets.�

�Goddank.�

Haar lichaam in de lichte zijden baljurk rustte tegen hem aan, warm en soepel, en zijn arm rond haar middel hield haar op de been toen ze haar hoofd achterover wierp met alle vreugde die aan haar muziek had ontbroken. Ze lachte, nu alle spanning van haar af viel.

�Jij leugenaar,� hijgde ze, een hees en bevrijd geluid.

Hij streek met zijn lippen langs de welving van haar hals en hield het gewicht van haar hoofd in zijn hand. �Ga mee,� fluisterde hij. �Ga nu met me mee.�

Ze sloeg haar armen om zijn hals toen hij haar kin voorzichtig omhoogduwde en diep in haar donkere ogen keek. Ze waren half dicht, met slechts een schittering onder de lange wimpers.

�Wil je met me trouwen?� vroeg hij.

�Kus me eerst.�

Hij drukte zijn lippen begerig op de hare en ze antwoordde met alle hartstocht, woede en vreugde die ze in haar pianospel had willen gieten.

�Ja,� fluisterde ze, �laten we naar buiten gaan om naar de sterren te kijken. Vraag me nog eens onder de sterren.�

Het was bewolkt, maar dat deed er niet toe. Hij kon elke ster voor haar beschrijven, elke gloed van licht die in hun verre werelden schitterde, en ze zouden er samen naar kijken.

Ze stond op haar tenen, enigszins wankelend, en kuste zijn mond. �Vraag me nog eens, Jens Friis,� fluisterde ze.

De klap op de zijkant van zijn gezicht rukte zijn aandacht weg van Valentina. Hij voelde de pijn als een slangenbeet op zijn wang en zijn vuist haalde uit naar de ge�niformeerde arm toen deze weer naar hem uithaalde, met een witte handschoen die losjes in de hand wapperde. Toen hij naar de eigenaar ervan keek, zong zijn hart vol Vikingbloed. Thors hamer bonsde in zijn borst.

�Kapitein Tsjernov,� zei hij, �u beledigt me.�

De handschoen werd aan zijn voeten geworpen.

�Blijf met je handen van haar af, of ik zweer bij God dat ik je hier en nu met mijn blote handen zal vermoorden in het bijzijn van de tsaar zelf.�

�Ga gerust uw gang.�

�Hou op!� riep Valentina. �Hou op!� Ze greep Jens bij de arm en hij kon zich er niet toe brengen haar van zich af te schudden. �Help!� riep ze. �Laat iemand helpen hen op te laten houden.�

Er arriveerden nog meer uniformen. Davidov fronste donker. Er steeg een stroom verwensingen en boze kreten op. Jens sloeg er geen acht op.

�Ik eis voldoening,� snauwde Tsjernov, terwijl twee officieren in het blauw ieder een arm van hem naar achteren trokken. �Mijn secondanten zullen morgen contact met je opnemen.�

�Het zal me een groot genoegen zijn.�

�Nee!� Valentina stond op enige afstand van hen beiden, met een bleek gezicht. �Ik zweer dat ik met geen van jullie zal trouwen als jullie gaan duelleren.�

Jens voelde haar als droog zand tussen zijn vingers wegglijden. Hij was niet bereid haar te verliezen, niet op deze manier, niet nu. Langzaam, met starre zelfbeheersing, richtte hij zich tot kapitein Tsjernov, klakte zijn hakken tegen elkaar met een korte buiging en stak zijn hand uit. Tsjernov aarzelde, hij keek even onzeker naar Valentina, alsof hij haar waarde wilde inschatten, rukte zich toen met tegenzin los en drukte Jens� hand. Geen van beiden zei iets.

�Goddank.� Valentina slaakte een beverige zucht van opluchting en schudde haar hoofd. �Wat is het toch, dat verstandige mannen in hersenloze vechtmachines doet veranderen?�

Niemand gaf antwoord, dus draaide ze zich om en liep weg met zoveel waardigheid als ze op kon brengen.

�Morgen,� mompelde Jens zodra ze buiten gehoorsafstand was. �Ik verwacht morgen van u te horen.�

Licht en beweging. Dat waren dingen die haar geest versplinterden. De volgende morgen nam Valentina elke smalle trede met de grootst mogelijke voorzichtigheid, terwijl haar handen aan weerskanten de muur aftastten. Ze hield haar ogen half dichtgeknepen, zelfs in het schemerdonker. Als ze haar hoofd roerloos op haar nek hield, was er een kans dat ze de bovenkant zou bereiken. Maar halverwege de trap schoot er een muis over haar schoen met zoveel snelheid dat ze haar houvast verloor en struikelde.

�Tsjort!� mopperde ze. �Maak dat je wegkomt!�

�Wie is daar?� brulde een stem van boven.

Haar trommelvliezen vibreerden pijnlijk.

�Sst, niet schreeuwen.� Ze klauterde onelegant snel de rest van de trap op, voor het geval ze terug dreigde te vallen in de stallen beneden. Eenmaal bovenaan durfde ze haar ogen iets verder open te doen en keek ze vol belangstelling om zich heen. Ze was nooit eerder hierboven geweest, in het onderkomen van de stalknechten. Er was een lange, stoffige gang voor haar uit. Aan de linkerzijde lieten dakramen gemene hoeveelheden zonlicht binnen, maar rechts was een rij hokjes, elk met een deur. Slechts ��n ervan was dicht. Ze timmerde erop.

�Ga weg.�

�Tsjort!� vloekte ze opnieuw. �Ik ben verdomme niet voor niets helemaal hierboven gekomen.� Ze duwde de deur open en liep naar binnen. Het licht was er gelukkig schemerig, het raam was klein en vies. De kamer, als je de ruimte zo kon noemen, stonk naar paarden en zweet. �Dus je leeft nog, Liev. Ze zijn er niet in geslaagd je om zeep te brengen.�

�Onkruid vergaat niet.�

�Alsjeblieft. Ik heb wat voor je meegebracht.�

Uit een omslagdoek die om haar middel was geknoopt haalde ze een volle fles wodka en een pakje sigaretten tevoorschijn. Popkovs zwarte ogen lichtten op. Hij zat rechtop op een harde stoel naast het bed maar hij zag er niet goed uit. Zijn oogkassen waren donkerpaars gekneusd, zijn neus was in een vreemde knik gebroken, en er zaten snijwonden op zijn voorhoofd en lippen. Toen hij naar de fles greep, zag ze dat aan een van zijn vingers een nagel ontbrak en dat er een zwarte klodder opgedroogd bloed voor in de plaats zat. Ze voelde hoe de woede het zuur in haar maag omhoogbracht.

�Het is goede wodka uit de kast van mijn vader.� Ze dwong zich voor hem tot een glimlach. �Niet dat smerige bocht dat jij me hebt gegeven.�

Hij grijnsde en nam een flinke slok, waarna hij een zucht van voldoening slaakte. �Het enige medicijn dat ik nodig heb.�

�Liev, hoe voel je je? Echt, bedoel ik. Heb je veel pijn?�

Hij bekeek haar met zijn gezwollen ogen. �Ik overleef het wel.� Hij stak de fles omhoog. �Ook een slokje?�

�Nee, dank je.�

�Je ziet eruit alsof je wel wat kunt gebruiken.� Hij grinnikte, en ze zag hem ineenkrimpen en over zijn ribben wrijven.

Ze kwam in de verleiding, maar ze wendde haar blik af. �Niet echt een thuis hier, h�?�

�Het is genoeg.�

Een bed, een stoel, een kast en wat haken. Genoeg? Popkov was twee�ntwintig, een volwassen man, vier jaar ouder dan zij, en hij vond dit al genoeg.

�Is hier water?� vroeg ze.

�Op het stalerf.�

�Ik zal wat halen.�

�Doe geen moeite.�

Ze dacht aan de trap, en haar maag kromp ineen. �Geen enkele moeite. Je hebt verzorging nodig.�

Het kostte haar wat tijd en een tocht terug naar het huis, maar uiteindelijk kwam ze weer boven met een ge�mailleerde bak water en een bord met zwart brood met kaas. Onder haar arm hield ze een pak verband en gaas van zuster Sonja, die hevig had gemopperd over de verspilling aan �die smerige kozak�. Popkov stribbelde luidkeels tegen toen Valentina zijn wonden schoonmaakte, zijn neus zo goed mogelijk rechtzette en het een en ander verbond. Maar hij weigerde iets meer uit te trekken dan zijn hemd.

�Doe niet zo stom,� vermaande ze hem. �Ik ben verpleegster, ik ben gewend om��

�Je bent een meisje.�

Ze glimlachte en liet het rusten. Terwijl ze een lange reep verband over de striemen op zijn brede schouders bond, vroeg ze nieuwsgierig: �Haat je hen nu? Ik bedoel, de mannen die dit bij jou hebben gedaan?�

�De Ochrana.� Hij spuwde op de vloer. Er zat bloed bij. �Ik heb altijd de schurft gehad aan de politie. En ook aan die moordzuchtige bolsjewieken.� Hij spuwde nog eens.

�Maar Liev, als je beide partijen haat, op wie kun je dan vertrouwen, op wie kun je rekenen?�

�Op mezelf, natuurlijk.�

�Ik had het kunnen weten.� Ze lachte, en voelde hoe haar hoofd door de kamer tolde. Ze wachtte tot haar hoofd weer recht op haar schouders zat voor ze verderging, en toen ze klaar was met het verband pakte ze de kom en ging bij de deur staan. Ze leunde tegen de deurpost. Ze had een pot zalf op zijn bed laten staan. �Beter?�

Hij gromde en nam nog een slok wodka. Ze draaide zich om en wilde gaan.

�Die man van je, die ingenieur. Hij heeft mijn leven�� Popkov zweeg. De woorden stokten in zijn keel.

�Ik weet het,� zei ze zacht. �Ik weet het. Jens Friis is blij dat je nog in leven bent.�

Popkov knikte met zijn gehavende hoofd. �Hij zal zelf niet veel langer nog in leven zijn als jij niet iets doet.�

Ze verstijfde. �Zeg op.�

�Een duel.�

�Nee, het is niet waar.�

�Iedereen heeft het erover. Over jou. Over de ruzie. Die blonde klootzak met dons op zijn gezicht is heel bloeddorstig. Hij heeft vorig jaar bij duels twee mannen gedood.�

�Nee, Liev. Je hebt het mis. Ze hebben het beloofd. Ze zeiden dat ze het niet zouden doen.�

Popkov schudde langzaam zijn hoofd, teleurgesteld. �Ik zei het toch: je bent een meisje. Ze hebben tegen je gelogen, verdomme.�

Valentina kon de metalen lift niet ver bij haar vandaan horen ratelen, en het geluid bezorgde haar kippenvel. Dit was de eerste keer dat ze terug was gegaan naar Jens� tunnel. Ze droeg haar verpleegsterscape en trok de marineblauwe plooien strakker om zich heen om de herinneringen die dit geluid opriep buiten te sluiten.

Ze ging niet zitten op de stoel die haar in Jens� kantoor werd aangeboden, maar verkoos te blijven staan. Ze stelde zich op naast het raam en richtte haar verlangende ogen op het terrein buiten. Er heerste een en al bedrijvigheid, met arbeiders in werkmanspakken die van onder de grond naar boven klauterden, knipperend met hun ogen tegen het zonlicht, als mollen. De vrouwen droegen hoofddoeken en duwden wagens met afval over metalen rails. Ze waren allemaal mager, hadden allemaal een grauw gezicht en waren allemaal overdekt met dezelfde kleur stof en gruis. Ze vielen onmogelijk van elkaar te onderscheiden. Keek Jens hier elke dag op uit? Hij was niet in het kantoor toen ze arriveerde, dus werd er iemand op uitgestuurd om hem te halen.

�Thee?� bood een kantoorbediende aan.

�Nee, dank u.�

De man richtte zich weer op zijn stapel papieren en Valentina op haar wachten. Buiten was de lucht winters lichtblauw en er scheerde een eenzame vogel op slanke vleugels heen en weer, zwevend op de luchtstromen boven de stad. Ze hoorde Jens� snelle voetstappen voor ze hem zag, en haar hart begon sneller te kloppen. Toen hij haar zag was hij in twee stappen bij haar.

�Is er iets aan de hand?�

�Ja.�

Hij keek de klerk aan en gebaarde even met zijn hand, zodat de man zonder verder commentaar het kantoor verliet, waarbij hij even met zijn hoofd draaide om nog iets op te vangen voor hij de deur dichtdeed.

�Wat is er?�

Hij boog zich over haar heen, vol bezorgdheid. Ze stapte achteruit en keek hem woest aan. �Je hebt tegen me gelogen.�

�Over wat?�

�Over het duel.�

�O, dat.�

�Ja, dat.�

Hij liep naar zijn bureau, een oase van orde en netheid vergeleken bij het slordige papierwerk op het bureau van de klerk. Hij ging zitten en keek haar aan met een behoedzame blik die ze het liefst van zijn gezicht had gekrabd. �Wat zou dat?�

�Ga je vechten?�

�Ja.�

�Nee, Jens, nee. Doe het niet, je mag het niet doen. Ben je nou helemaal gek geworden? Hij zal je doden. Hij zal��

Ze was vastbesloten niet te huilen, zich niet als een m��sje te gedragen. Dat had ze zichzelf beloofd. Maar de gedachte hem te zullen verliezen verscheurde haar hart en ze kreeg een prop in haar keel, alsof de woorden die ze wilde spreken waarheid zouden worden als ze ze hardop uitsprak. Ze wendde haar blik van hem af en concentreerde zich op het raam, op een spin die in de hoek bezig was een ingewikkeld web te weven. Haar handen beefden, dus stopte ze die onder haar cape.

�Toe Jens, alsjeblieft. Ga niet met hem vechten. Ik wil je levend.�

Dat klonk beter. Meer beheerst. Daar zou hij naar luisteren. Maar de stilte die tussen hen ontstond was even somber als zijn tunnels, en op dat moment besefte ze dat ze niet kon winnen. Ze draaide zich naar hem om en zag dat hij haar van achter zijn bureau onderzoekend aankeek, zo aandachtig alsof het voor de laatste keer was.

�Vertrouw me,� zei hij op gedempte toon. Het klonk vermoeid.

�Misschien doodt hij je wel.�

�Of misschien dood ik hem.�

�Hij heeft vorig jaar twee andere mannen gedood in duels.�

�Ik ben die andere mannen niet.�

�Jens, doe het niet. Voor mij.� Ze hield haar stem redelijk.

Zijn mond trok door iets van een glimlach. Dat maakte haar aan het schrikken. Het was zo berustend.

�Waarom, Jens? Waarom zou je het doen? Je kunt toch gewoon weglopen?�

Hij schudde zijn hoofd.

�Tsjort! Doe het niet!� schreeuwde ze, terwijl ze met haar vlakke hand op zijn bureau sloeg. �Ga me nou niet vertellen dat het iets is wat mannen moeten doen, dat ze moeten vechten voor wat hun toebehoort, om hun grenzen vast te leggen. Ga me nou niet vertellen dat jij zo stom bent. Of misschien heb ik het mis. Misschien ben jij net zo bot en eerzuchtig als al die andere onnozele zogenaamde helden met hun opzichtige militaire pauwenveren. Ik dacht dat jij anders was, ik dacht dat jij��

Ze zweeg. Hij was opgestaan en liep om zijn bureau heen. Zijn hand greep haar vast, trok haar naar zich toe, en hij nam haar in zijn lange armen tot haar gezicht in de kraag van zijn overhemd was begraven. Ze had niets kunnen uitbrengen, zelfs als ze dat had gewild.

�Luister goed, Valentina. Ik ben niet eerzuchtig en ik zoek geen glorie, maar ik wil wel graag hier in Petersburg samen met jou een leven hebben.� Elk woord dat uit zijn mond kwam voelde warm in haar haar. �Kapitein Tsjernov heeft me uitgedaagd. Als ik de uitdaging niet aanneem zal ik tot lafaard worden bestempeld en dat zal het einde zijn van mijn leven en werken in deze stad. Ik zou van het rioolproject worden gehaald, door de tsaar en iedereen aan het hof worden genegeerd, en uit alle beschaafde huizen worden geweerd. Ik zou een melaatse zijn. Een paria.� Hij tilde haar gezicht van zijn borst en kuste haar blanke voorhoofd. �Wat voor leven zouden we hebben? Niemand zou me in dienst willen nemen.�

Ze klampte zich aan hem vast. �We kunnen weglopen.�

�Weglopen, waarheen?�

�Naar een andere stad. Naar Moskou. Waar dan ook.�

�Mijn reputatie zou me volgen als een zieke hond. Rusland mag dan een uitgestrekt land zijn, lieve Valentina, maar dit soort geruchten verspreidt zich sneller dan de pest van stad naar stad. Waar ik ook ga, als ingenieur is mijn reputatie mijn levensbloed.�

�Ik heb liever dat je levensbloed wordt bezoedeld dan dat het op de bodem van een bos wordt vergoten.�

Hij zei verder niets maar hield haar slechts in zijn armen.

�Ik ben het niet waard,� fluisterde ze.

�Wie zegt dat?�

�Ik.�

�Dan weet je niet wat liefde is.�

Ze maakte zich van hem los en liep weer terug naar het raam. Ze wilde niet dat hij haar tranen zou zien. En al die tijd was ze zich ervan bewust dat als Tsjernov stierf, haar vaders bankroet nog dieper zou worden. �Heb jij ooit eerder iemand gedood?� vroeg ze, terwijl ze keek hoe buiten een kind bezig was ijs van de rails te schuiven.

�Nee.�

�Kun je een pistool hanteren?�

�Uiteraard. Maak je geen zorgen, ik ben een redelijk goede schutter.�

�Maar hij zit in het leger. Hij doet de hele dag niet anders.�

�Naast achter mijn liefste aan zitten. Dat doet die rotzak ook.�

Maar ze wilde niet glimlachen. �Wat voor mens heeft het in zich om een ander in koelen bloede dood te schieten?�

�Niemand van ons weet waartoe we in staat zijn tot we ervoor komen te staan. Hoe zit het met jou, Valentina? Waar ben jij toe in staat?�

Ze draaide zich met een ruk om en merkte dat hij pal achter haar was gaan staan, lang en onverzettelijk. �Ik hou van je, Jens Friis.� Ze streelde zijn gezicht, legde een hand op zijn hart. �Dus onderschat niet waar ik toe in staat ben.�

28

Arkin duwde zich weg van de muur die alle warmte uit zijn lichaam wegtrok en hij bewoog zich voorzichtig over het volle trottoir naar het uiteinde van de Nevski Prospekt. Hij had meer dan een uur staan wachten. De lucht was bedekt, met een paarsachtige gloed die de stad een broos aanzien gaf. De mensen liepen haastig winkels in en uit, zonder op te kijken. Met veel geratel hield er een rijtuig met een livrei in kastanjebruin en goud langs de stoeprand halt, en de koetsier verdween in een winkeltje met een schildering van wijnranken boven de etalage. Arkin had deze taak vele malen zelf vervuld.

Hij dook tussen het winkelende publiek door en naderde het rijtuig. Ze was er, zoals gewoonlijk in haar eentje. Door het raam kon hij het profiel van Jelizaveta Ivanova ontwaren en hij zag om haar lippen het verwachtingsvolle glimlachje. Elke donderdag had hij na haar ochtendronde van sociale bezoekjes aan de huizen van welgestelde dames van Sint-Petersburg de Turicum hier stil moeten zetten. Hij kwam dan uit het winkeltje terug met een beker warme gekruide wijn van goede Georgische druiven, en zij dronk die dan zwijgend leeg. Het was een ritueel geworden.

Er stond altijd een rij voor de toonbank, dus hij wist dat hij nu een paar minuten had voordat de koetsier weer terugkwam, maar hij wist ook dat het dwaas was om dit risico te nemen. Zelfs voor haar. Hij deed het portier van het rijtuig open en glipte naar binnen, waarna hij op de bank tegenover haar ging zitten. De kastanjebruine bekleding met gouden kwasten en koperen randen geurde naar haar parfum. Hij had de woorden voorbereid die hij zou zeggen als ze begon te gillen en om hulp te schreeuwen, maar ze verbaasde hem. Haar blauwe ogen werden groot en haar mond viel heel even open. Toen schonk ze hem zo�n hartelijke glimlach dat er in zijn borst iets pijnlijks loskwam wat sinds dat moment met Sergejev, in het steegje, onder zijn ribben had gezeten.

�Arkin, ik heb je gemist,� zei ze.

Zulke eenvoudige woorden.

�Dank u, mevrouw.�

�Ik maakte me zorgen dat de politie misschien�� Ze liet haar woorden wegsterven.

�Ze hebben me nog niet te pakken gekregen, zoals u kunt zien.�

Ze fronste. �Ik weet dat jij geen kwaad tegen mijn gezin zou bedoelen. Iedere willekeurige bediende zou die kist met granaten in de garage kunnen hebben gezet.�

Hij sprak haar niet tegen maar verlustigde zich opnieuw in haar aanblik. Ze was gekleed in oesterkleurige zijde met een grijze stola van zilvervos rond haar schouders, en het zien van haar sieraden en haar verwende rijkdom maakte hem niet kwaad op de manier die eigenlijk had gemoeten.

�Mevrouw Ivanova, ik moet snel zijn. Er is iets wat u moet weten.� Hij schoof naar voren, zodat zijn knie�n bijna de hare raakten. �Er is iets wat ik in de kroegen van de stad heb gehoord en waarvan ik vrees dat u er misschien niet van op de hoogte bent.�

�En dat is?�

�Dat kapitein Tsjernov een duel aangaat met die ingenieur, Jens Friis.�

Hij had een reactie van verbazing verwacht, maar niet dit wegtrekken van bloed uit haar gezicht tot haar lippen de kleur van papier hadden.

�Waarom?� fluisterde ze.

�Vanwege uw dochter.�

�Valentina?�

�Ja.�

�Lieve god, nee!� Haar mond ging open en er klonk een hees geluid uit haar keel. �Mijn man is geru�neerd,� kreunde ze zacht, en ze wiegde heen en weer op haar bank, met haar hand voor haar mond geslagen.

Dat woord verbaasde hem. Geru�neerd? Wat bedoelde ze? Haar reactie was zo extreem dat hij bijna wenste dat hij niet had besloten haar deze informatie over te brengen. Maar hij had het risico genomen met een doel. Sergejev was dood. Veel leerjongens waren dood. Binnenkort, als het volgende plan goed uitpakte, zou premier Stolypin dood zijn. De Russische grond schudde onder de straten van Sint-Petersburg en de gebouwen zouden straks een voor een omvallen. Maar ondanks alles wilde hij zich ervan vergewissen dat Jelizaveta Ivanova veilig was.

�Mevrouw,� zei hij zacht, op de toon die hij zou gebruiken voor een kind dat hij ongewild had laten schrikken. �Kapitein Tsjernov is een befaamd schutter. Hij zal de ingenieur doden. U hoeft zich echt geen zorgen te maken��

�Nee, nee, nee. Als hij de ingenieur doodt zal ze n��it met Tsjernov trouwen, ik ken Valentina.� In haar ontreddering hield ze haar hand tegen haar kleine kin gedrukt en hij kon haar tanden tegen elkaar horen klikken.

�Is het echt zo belangrijk?� vroeg hij. �Dat ze met Tsjernov trouwt?�

Ze gaf geen antwoord. In plaats daarvan schoof ze naar voren, tot haar bleke gezicht zo dicht bij het zijne was dat hij elk detail in haar ogen kon zien, het donkerblauwe pigment rond de irissen, de lila stippels als een lappendeken in het blauw van de irissen. Een dunne rode ader op het wit van ��n oog. Haar adem geurde vaag naar munt.

Ze greep met beide handen zijn hand en trok die op haar knie. Haar ogen richtten zich op hem. �Wil je me alsjeblieft helpen?� smeekte ze.

Zelfs door de grijze stof van haar handschoenen kon hij voelen dat haar handen ijskoud waren. Het was alsof alle warmte uit haar lichaam in zijn lichaam was gestroomd en hij kon de huid van zijn nek voelen gloeien.

�Hoe zou ik kunnen helpen?�

�Je bent een vindingrijke man, Viktor.�

Ze had hem Viktor genoemd. Hij had niet gedacht dat ze zijn voornaam zelfs maar kende. Hij keek even uit het raampje om zich ervan te vergewissen dat de koetsier nog niet uit de wijnwinkel naar buiten was gekomen, maar ze bracht haar hand omhoog naar zijn kaak en draaide zijn gezicht naar zich toe. Haar lippen trilden, enigszins geopend in een zwijgende smeekbede.

Hij kuste haar. Een snelle, resolute aanraking van zijn mond op de hare, een besef van de volheid en de zoetheid van haar lippen terwijl haar tong langs zijn tanden gleed.

�Help me,� hijgde ze.

Hij wist dat hij deze ministersvrouw zou helpen. Maar hij wist niet waarom.

De drozjki zette Valentina af buiten de kazerne van de huzarengarde van de lijfwacht, en er werden veel soldatenhoofden haar kant uit gedraaid toen ze over de binnenplaats naar de bezoekerskamer werd gebracht. Ze had zich met zorg gekleed. Na lang nadenken had ze een gebloemde zijden jurk gekozen, met een rode hoed die was afgezet met lichte struisvogelveren die wapperden in het zachtste briesje. Haar jas was roomkleurig, nauwsluitend om haar slanke taille te benadrukken en versierd met een zwarte bontkraag en kleine, rode knopen. Haar moeder had deze jas speciaal besteld omdat de kleuren van de huzaren rood, wit en zwart waren. Vandaag zou hij van pas komen. Want vandaag moest ze de kapitein in vervoering zien te brengen.

De kamer was uitermate mannelijk. Donkere eiken zetels en tafel, een kale eiken vloer en aan de muur twee portretten van ernstig kijkende militaire heren in galatenue, overdekt met zilver- en goudgalon.

Valentina bekeek hen kritisch en vroeg zich af hoeveel mensen ze hadden gedood. Ze hoefde niet lang te wachten. Ze hoorde Tsjernovs voetstappen door de gang naderen, met lange, gretige passen, om snel bij haar te kunnen zijn. Haar hart bonsde. Was dit wat een soldaat vlak voor de strijd voelde? Met een leven dat in de waagschaal lag? Zijn energie daverde met hem de kamer binnen en zijn glimlach bezorgde haar kippenvel. Zijn lippen eisten haar handschoen op. Hij liet haar hand niet los maar hield deze gevangen in de zijne, als een gijzelaar.

�Valentina, mijn lieve kind, wat een onverwacht genoegen. En wat zie je er goed uit.�

Niet stomdronken. Niet plat op haar rug. Niet terwijl ze wodka naar binnen goot. Dat bedoelde hij eigenlijk.

�Het gaat heel goed met me, Stepan, dank je.�

�En wat zie je er bijzonder charmant uit.� Zijn ogen namen haar snel op en toen zijn blik ten slotte op haar gezicht bleef rusten ving ze een geluid op dat klonk als zacht gespin achter in zijn keel. �Vergeef me mijn verschijning,� zei hij, �maar ik ben net terug van excercitie op het Marsveld.�

�Wat een toepasselijke naam. Het veld van oorlog.�

�Wij zijn krijgers, Valentina. Daar is het leger voor. Wat had je anders verwacht?�

Ze sloeg haar ogen neer. �Het volk van Rusland is jullie dankbaar.�

Bij wijze van antwoord kuste Tsjernov nogmaals haar hand. Hij droeg een schoon wit overhemd dat open was aan de hals en de zwarte broek van de huzaren, met een enkele rode bies op de naad. Zijn haar was nat, pasgewassen en uit zijn gezicht naar achteren gestreken. Aan zijn hals glinsterden sterke, blonde krullen.

�Ik hoop dat ik je niet stoor, Stepan.�

�Helemaal niet. Zeg me, wat voert je vandaag hierheen? Nog wel zonder chaperonne?� Het was een milde terechtwijzing.

�Ik wilde je spreken. Onder vier ogen.�

�Met betrekking tot wat?�

�Met betrekking tot Jens Friis.�

Zijn mond glimlachte nog steeds maar zijn ogen waren veranderd, opeens licht en scherp als ijs. Ze streek met haar vrije hand over zijn mouw.

�Ik wil dat je dat duel met hem opgeeft,� zei ze zacht. �Het is van geen enkel belang en� � ze haalde moeizaam adem � �ik zou het niet kunnen verdragen als je gewond raakte.�

Ze zag de triomf op zijn gezicht, onmiskenbaar � maar er was ook iets anders, iets wat ze niet kon doorgronden. Een flakkering van iets donkerders in het lichte blauw, en hij greep haar hand nog steviger vast.

�Valentina, waarom speel je spelletjes?�

Haar hart bonsde. �Wat voor spelletjes?�

�Doen alsof je niet om me geeft en proberen mijn jaloezie te wekken door met een andere man te flirten. Kijk nou maar niet zo geschokt. Neem jou nou, ik kan je ontreddering onder je mooie veertjes zien, en ik ken de reden ervan.�

Ze knipperde niet met haar ogen.

�Je maakt je zorgen om mij, h�?�

Ze knikte.

�Dat is echt niet nodig. Ik dood iedere man met wie ik duelleer.�

Er ontsnapte haar een gesmoorde kreet.

�Je hoeft echt niet zo verbaasd te doen, liefje. Ik ben een eersteklas schutter en ik ben van plan die ingenieur, die toevallig iemand is die dat probeert te stelen wat mij toebehoort, een lesje te leren.�

�Stepan, ik heb je gisteravond op het bal verteld dat ik zal weigeren met je te trouwen als je op dat duel blijft staan.�

Hij lachte, en trok haar dichter naar zich toe aan de hand die hij nog steeds vasthield. �Alweer zo�n spelletje van jou.� De lach stokte abrupt. �Maar nu geen spelletjes meer. Het duel zal plaatsvinden. Ik heb Friis uitgedaagd en daarmee basta. En basta voor hem.�

�Stepan, nee!�

Hij keek haar verbaasd aan. �Wat krijgen we nu?�

�Als jij dat duel opgeeft, zal ik met je trouwen.�

De woorden waren gesproken. Op slag was zijn mond op de hare en drong zijn tong zich aan haar op, smakend naar bier. Zijn adem was heet op haar gezicht en zijn handen knepen in haar borsten, maar ze hield zich flink. Toen ze hem echt niet langer kon verdragen, trok ze haar hoofd terug en keek op in zijn gezicht. Dit was verhit, en zijn pupillen waren gulzige zwarte gaten.

�Afgesproken?� vroeg ze.

�Afgesproken.� Hij trok haar naar zich terug en kuste haar opnieuw. �Wacht hier.�

Hij verdween uit de kamer. Ze sloeg een hand voor haar mond om elk geluid binnen te houden, en binnen enkele minuten was hij terug met een platte fluwelen doos. Met een zwierig gebaar liet hij zich voor haar op een knie vallen en presenteerde haar de doos.

�Een verlovingscadeau.� Hij glimlachte niet.

Ze pakte de doos aan, deed hem open, en de moed zonk haar in de schoenen. Ze staarde naar een collier op een bed van witte zijde, een enkele diamant in een zetting van gedreven goud aan een zware gouden ketting. De diamant was zo groot als een walnoot. Ernaast lag een set bijpassende diamanten oorbellen. Haar borst brandde alsof ze een zuur had ingeslikt. Dus dit was de prijs voor haar, als hoer.

�Dit is prachtig.�

Hij sprong overeind en drapeerde plechtig het collier rond haar hals, waarbij hij de bovenste knoop van haar jas losmaakte. Pas toen het sieraad was vastgemaakt glimlachte hij, op dezelfde manier als waarop een man naar zijn hond glimlacht wanneer die veilig en wel een halsband om heeft en aan de riem zit.

�Hij is van mijn grootmoeder geweest toen ze jouw leeftijd had,� zei hij. Hij legde een vinger op de diamant en daarna op haar blanke huid. �Heel fraai,� mompelde hij.

Ze was gekocht en betaald.

�Dank je, Stepan.�

�Is dat alles?� Hij maakte aanstalten om haar weer te kussen.

�Dus je gaat niet duelleren?�

�Maak je geen zorgen, lieve engel, ik zal nog geen schrammetje oplopen.� Zijn lippen lagen bijna weer op de hare.

�Maar we hadden afgesproken dat je niet zou vechten.�

�Ik heb afgesproken met jou te trouwen, dat is alles.� Hij trok zich terug en haalde zijn schouders op. �Natuurlijk moet ik duelleren. Dat is een kwestie van eer.�

�Nee!� Ze rukte zich van hem los en keek hem woest aan. �Ik ga niet met je trouwen als je dit absurde duel doorzet.�

�Valentina, doe niet zo dwaas. We zijn verloofd.�

�Nee.�

Haar handen worstelden met de sluiting in haar nek om zijn ketting af te doen, maar hij stapte naar voren en greep haar beide polsen. Hij liet zijn gezicht dalen tot vlak bij het hare.

�We zijn verloofd,� herhaalde hij koud. �Daar kun je niets aan veranderen.�

Ze staakte haar geworstel en legde haar hoofd op zijn schouder. �Alsjeblieft, Stepan,� zei ze zacht. �Geen duel.�

Hij liet een hand los en duwde haar kin omhoog zodat ze hem moest aankijken. Hij deed haar pijn. �Het is die verdomde ingenieur, h�? Je wilt dat die rotzak gespaard blijft.�

�Ga dit duel alsjeblieft niet aan. Dood hem niet, Stepan. Ik heb gezegd dat ik met je zal trouwen, is dat niet genoeg?�

Hij kuste haar ruw op de mond. �Ik beloof je, Valentina, dat ik met het grootste genoegen een kogel dwars door zijn hart zal jagen.�

Valentina vervloekte en verwenste zichzelf dat ze zo lang punt negen op haar lijst had genegeerd: Een pistool kopen. In plaats daarvan was ze genoodzaakt haar vaders lege studeerkamer binnen te sluipen om het jachtgeweer dat daar aan de muur hing te stelen. Uit een la haalde ze een handje munitie en ze rende met alles naar de stal.

�Alsjeblieft.� Valentina smeet het geweer op het bed van Liev Popkov. �Vertel me hoe ik dit moet gebruiken.�

Hij hing onderuitgezakt in de stoel, met een dichte wolk tabaksrook om zich heen. Hij wreef met de rug van een hand over de stoppels op zijn kaak.

�Heb je ooit zoiets gebruikt?�

�Liev, als ik er ooit een had gebruikt, zou ik je niet vragen het me uit te leggen, wel?�

�Een geweer van die grootte zou een gat dwars door je lieve schoudertje slaan. Je hebt een kleinere nodig.�

�Dit is het enige dat ik te pakken kon krijgen. Toe, Liev, leer het me snel. Hoe ik hem moet laden en hoe ik er een doel mee kan raken.�

Maar de kozak kwam niet van zijn plaats. Hij rekte zich uit, plukte het geweer van het bed alsof het zo licht als een veertje was, en legde het over zijn knie�n. �Het is Engels,� zei hij. Met eerbiedige streken gleed hij met zijn hand over het wapen, van de onderzijde van de gladde kolf, langs het blauwe metaal, tot aan de glanzende loop. Hij knikte terwijl hij dit deed, alsof het geweer tegen hem praatte.

Hij nam nog een luidruchtige slok uit de halflege fles op de vloer. �Ik heb een beter idee.�

Valentina zwiepte met de leidsels en de kleine, dikke merrie schoot vooruit, met geheven oren. Het was de eerste keer dat ze een rijtuig mende. Het paard was rustig maar reageerde direct toen ze het in een snelle draf over Bolsjaja Morskaja bracht. Dank je, Liev. Je hebt een goede keuze voor me gemaakt. Het rijtuig was oud en kraakte aan alle kanten, een kleine twoseater met een gebogen kap en een open voorzijde. Ze had geen idee waar hij het rijtuigje had opgeduikeld, maar het was precies goed: het was licht en snel en gemakkelijk te manoeuvreren. Ze had verbaasd opgekeken toen ze op de smalle bok waren geklommen en Popkov haar de leidsels had gegeven.

�Men jij maar,� had hij gegromd.

Ze had naar zijn gehavende gezicht gekeken, de leidsels overgenomen en met haar tong naar de kleine merrie geklakt. Popkov zat ineengedoken op zijn heup, en had zijn lichaam zo gedraaid dat zijn billen zo min mogelijk de zitting raakten.

�Liev, je hebt pijn. Je moet hiermee ophouden. Ik kan dit best alleen. Ga terug naar je bed tot je weer beter bent.�

Zijn zwarte ogen hadden haar spottend aangekeken. �Bederf de pret nou niet voor me,� had hij gegromd, en ze was er niet verder tegenin gegaan.

Het bos kwam tot leven. De tengere skeletten van zilverberken lichtten op in het laatste zonlicht en de avondnevel steeg op van de grond en wikkelde zich rond de slanke stammen. Geritsel in het struikgewas verried de plekken waar nachtelijke wezens de lucht afspeurden, zich voorbereidden op de nacht die voor hen lag. Valentina en Popkov hadden zich zo lang stilgehouden dat ze zelf deel van het struikgewas waren gaan uitmaken. Valentina ademde de schimmelachtige geur van de bosgrond in en keek naar een boommarter die op nog geen drie meter afstand zijn klauwen langs de schors van een omgevallen boom haalde om er kevers uit te peuteren.

De lucht werd zo koud dat haar adem bevroor op de dode bladeren voor haar, waar ze op de grond lag. Ze had paard en rijtuig ver weg in het bos vastgemaakt en ze had twee zware bontplaids uitgeladen. Popkov droeg het geweer. Hij liep zo langzaam dat het haar pijn deed om het te zien, maar hij weigerde alle hulp en ze toonde geen medelijden omdat ze wist dat hij dat vreselijk zou vinden. Toen ze de open plek boven aan een flauwe helling bereikten, sprak Popkov voor het eerst.

�Hier is het.�

�De Pistoolrichel?�

�Da.�

Ze had geen idee hoe hij had ontdekt waar dit duel plaats zou vinden. Hij was een paar uur verdwenen, weggestrompeld op een flinke dosis wodka, en teruggekomen met de mededeling: �De Pistoolrichel. Daar gaan we naartoe.� Ze kon slechts vermoeden dat hij was gaan drinken in de bars die door huzaren werden gefrequenteerd, om daar met behulp van bier wat tongen losser te maken. Ze had hem morfine uit Katja�s medicijnkastje aangeboden, maar hij had dit resoluut afgewezen en ze besefte maar al te goed dat ze niet moest aandringen. Hij vertelde haar dat dit een geliefde plek voor duels was, vandaar de naam. De plek lag aangenaam dicht bij de stad maar was toch besloten en tegen nieuwsgierige blikken beschermd, verstopt aan de rand van het bos. Valentina vroeg zich onwillekeurig af hoeveel bloed van jonge mannen hier was vergoten, allemaal zogenaamd vanwege hun eer.

Ze lag, gewikkeld in het bont dat ze tot over haar hoofd omhoog had getrokken, plat op haar buik naast Popkov, in het struikgewas aan de voet van de berken. Ze hadden goed zicht op de open plek. Die lag op zo�n veertig stappen afstand, in repen gesneden door de schaduwen van de boomstammen toen de laatste stralen van de zon achter de bomen gleden. Er begonnen nu slierten mist naderbij te kruipen. Er ging ��n uur voorbij, toen twee. Popkov lag zo stil dat Valentina ervan overtuigd was dat hij in slaap was gevallen. Haar armen deden pijn maar ze verroerde zich niet, zelfs niet toen ze het gedempte geluid van rijtuigwielen op de zandweg hoorde. Ze fluisterde: �Daar zijn ze.�

�Ik hoor ze.�

Ze voelde haar hart in haar keel kloppen. �Dood hem niet, Liev.�

Ze had dit al eerder gezegd en hij had slechts zijn schouders opgehaald, maar deze keer nam hij niet eens de moeite om te reageren. Hij haalde het geweer uit het kussensloop en schoof het tegen zijn schouder in positie. Ze schrok van haar verlangen het zelf te gebruiken.

Eerst draaide het ene zwarte rijtuig de rand van de open plek op, en enkele minuten later het andere. Uit het eerste rijtuig sprongen vier mannen, allemaal in rode huzarenjasjes, allemaal vol nerveuze energie, maar de voorste was Tsjernov. Ze herkende hem onmiddellijk aan de manier waarop hij liep, met zijn borst vooruit. Uit het tweede rijtuig stapten drie mannen, twee in dikke jassen, de derde in een zwarte cape. Ze spraken kort met elkaar, daarna liep een van hen, de man met de cape, naar de mannen in het rood. Tot haar ontzetting zag Valentina dat het dokter Fedorin was. Zijn aanblik deed haar met een schok beseffen wat hier ging gebeuren, wat deze mannen elkaar aan zouden doen, en ze voelde een prop in haar keel.

Popkov gaf met zijn elleboog een por in haar ribben � ze had hardop gekreund omdat ze Jens zag. Hij stond rustig in een laatste plekje zonlicht en het sneed als een lemmet over zijn nek. Ze kon zelfs op deze afstand zijn rustige ademhaling ontwaren, een witte wolk in de grijze lucht, zonder een spoor van paniek. Ze wilde tegen hem schreeuwen, hem smeken deze su�cidale opvattingen over mannelijke eer en reputatie op te geven, maar ze deed het niet omdat het daar veel te laat voor was. Diep in haar hart geloofde ze dat Jens Tsjernov wilde doden, hem waarlijk wilde doden, en dat dat de reden was dat hij hier was. Ze raakte Popkovs hand op het geweer even aan.

�Verwond de huzaar alleen,� bracht ze hem in herinnering.

Hij streelde de gegraveerde metalen plaat op het wapen met zijn duim, even teder alsof het het oor van een paard was. �Waar,� siste hij, �wil je dat ik er een gat in prik? In dat sterke zwarte been van hem?� Hij grinnikte zacht. �Een dijbeen bloedt zo lekker.�

�Nee. In zijn rechterschouder, zodat hij geen pistool kan richten.�

Popkov knikte met zijn ruige hoofd.

Valentina was verbijsterd over het gesprek dat ze voerde. Wat voor mens begon ze te worden? In elk geval was dokter Fedorin er, dat vormde een kleine geruststelling. Alle mannen op de open plek stonden in een cirkel rond een van de huzaren, die een glimmende mahoniehouten doos vasthield. Ze zag Jens erin grijpen en er iets uit halen � hij had de eerste keuze van het pistool.

De zon ging opeens onder toen de twee mannen hun positie innamen, met de rug naar elkaar in het midden van de open plek, het pistool voor zich uit. Jens was de langste maar Tsjernov gedroeg zich alsof het een kinderspel was, en zijn zelfvertrouwen reikte door de nevelslierten heen tot aan Valentina.

Beide mannen waren langzaam en precies in hun bewegingen. Dertig stappen. Ze telde binnensmonds mee en voelde dat Popkovs schouder zich spande. Nu, dacht ze, nu, nu. Nu Jens nog staat. Voor ze zich naar elkaar omdraaien. Nu, doe het nu, Popkov.

Er klonk een schot. Het kwam echter niet van naast haar, niet van Popkov. Tsjernov viel op de grond alsof zijn benen onder hem vandaan waren geslagen, en bijna direct daarop klonk de knal van een volgend geweerschot. Jens viel.

Valentina�s wereld kwam met een schok tot stilstand. De twee mannen in het midden van de open plek lagen op de vochtige grond en het ijzige gras onder hen kleurde rood. Aan de rand van het bos stond een rij van tien donkere gestalten, als engelen des doods, geweer in de hand. Ieder van hen richtte op de resterende leden van de duellerende partijen.

�Jens!� kreet Valentina met verstikte stem.

Ze wierp de bontplaid van zich af en probeerde overeind te springen, maar Popkov rolde om van zijn buik, greep haar in haar nekvel en duwde haar hard tegen een boom. De wereld explodeerde. De lucht tolde om haar heen. Hij mepte haar tegen de grond.

�Jens,� kreunde ze. Ze kon zijn lichaam zien, roerloos. Uit hem lekte het levensbloed waarvan ze zichzelf had bezworen het te zullen beschermen.

Er klonk een zwaar en zacht gevloek uit Popkovs mond. �Verroer je niet.�

�Maar ik moet naar hem toe. Ik moet hem��

�Wie zijn dat?� Hij knikte naar de rij donkere gedaanten.

�Moordenaars,� zei ze. �Als hij dood is, zal ik�� Als Jens Friis dood was zou haar eigen hart blijven stilstaan. Haar aderen en botten en spieren zouden misschien nog leven, nog functioneren, maar zonder zin of doel. �Jens, laat me niet alleen,� fluisterde ze, alsof ze hem naar zich terug kon roepen.

�Die zijn hier niet toevallig.� Popkov richtte zijn geweer op een van de mannen.

�Kijk eens, Liev, kijk eens naar die daar.� Valentina wees. Haar arm beefde. �Die daar vooraan.�

De donkere gestalte die aan het hoofd van de rij schutters stond, had zijn aandacht van de groep huzaren afgewend en keek nu naar de twee lichamen op de grond. Hij begon in de richting van Jens te lopen, behoedzaam en met stijve benen. Zijn pet was diep over zijn voorhoofd getrokken, maar toen de nevel even optrok, viel er een bundel licht op zijn gezicht. Valentina herkende hem op slag.

Het was Viktor Arkin. De man die haar vaders chauffeur was geweest. Met een kreet van woede schoot ze bij Popkov vandaan en rende naar de open plek.

29

�Jens, stil blijven liggen.�

Valentina lag op haar knie�n in de sneeuw en drukte haar hand op zijn borst om het bloeden te stoppen. Laat hem leven. Laat hem leven. Ze rukte de sjaal van haar hoofd en propte die tegen de voorkant van zijn overhemd, onder zijn jas. Een wit overhemd. Nu rood. Met opeengeklemde kaken, terwijl ze hem in gedachten vasthield, hem niet liet gaan.

�Jens.� Zijn naam perste zich tussen haar lippen door naar buiten. �Jens, blijf bij me.� Ze boog zich dichterbij en schoof een hand onder zijn hoofd, omvatte het, tilde het uit de koude greep van de sneeuw. Zijn pet was afgevallen en zijn rode haar stak woest uit naar alle kanten. �Jens. Alsjeblieft, Jens, ga niet dood.� Haar adem krulde als een witte lijkwade naar zijn lippen, in zijn neusgaten, en ze dwong hem in gedachten te blijven leven.

Hij bewoog zich niet. Ze drukte nog harder op zijn borst, tastte naar zijn hartslag. �Jens, verdomme, waag het niet me in de steek te laten.� Haar ogen bleven strak op zijn gezicht gericht terwijl ze de lijnen van zijn mond en de dichte franje van zijn wimpers in de gaten hield, op zoek naar de geringste beweging. Ze riep luid: �Doktor! Doktor Fedorin! Kom snel!�

Achter zich hoorde ze lawaai en ze was zich vaag bewust van luide stemmen, maar die waren niet in staat in haar hoofd te komen. Ze kon Jens daar voelen, koud in haar gedachten, zwaar en slap, maar ergens, heel zwak, was er de fluistering van zijn adem. Ze bukte zich nog dieper en kuste elk gesloten ooglid.

�Jens, ik hoor je.� Ze legde haar warme lippen op zijn koude. �Ik hou van je. Als je sterft, zul je mijn leven met je meenemen. Kom bij me terug, Jens.�

Ze voelde het eerder dan dat ze het zag, een verandering, een plotselinge sensatie van warmte in het midden van haar handpalm, waar zijn achterhoofd lag, een vluchtig levensteken. Toen was het weer weg. �Jens Friis,� zei ze streng, �doe je ogen onmiddellijk open.�

Niets.

�Voor mij. Doe het, Jens.�

Een smalle spleet. Een flits van groen toen ��n ooglid heel even omhoogging, niet meer dan een haarbreedte, maar het was genoeg.

�Doktor Fedorin!� riep ze weer. Ze legde haar voorhoofd op Jens� wang en liet het daar liggen, alsof het fysieke contact hem bij haar kon laten blijven. �Dank je,� fluisterde ze. �Spasibo.�

Onder haar sjaal voelde ze een flauwe beweging toen zijn ribben omhooggingen en ze praatte zacht tegen hem, met persoonlijke woorden die hem vertelden hoeveel zijn leven voor haar betekende en wat zijn dood met haar zou doen.

�Valentina! Wat doe jij in godsnaam hier?� Het was dokter Fedorin, zijn snor overdekt met ijs, zijn bezorgde blik reeds onderzoekend gericht op het lichaam van zijn vriend in de sneeuw.

�Hij leeft nog,� zei ze snel. �Maar hij bloedt hevig uit zijn borst.�

Hij knielde aan de andere kant van Jens, zijn leren tas geopend, en hij begon verband tevoorschijn te halen. Op dat moment keek Valentina voor het eerst op, maar wat ze zag drong maar half tot haar door: de zolen van de laarzen van kapitein Tsjernov, vol aangekoekte sneeuw, de brede ruggen van de huzaren die zich rond zijn lichaam verdrongen. Overal rood. Vuurrood en donkerrood. Donkerrood en zwart. Het uniform dat het bloed verborg. Droegen ze daarom zulke kleuren?

De dokter haalde haar hand van de wond, en opeens moest ze, met een schok van woede, aan Arkin denken. Ze draaide zich snel om en keek over haar schouder. Daar stond hij, aan de rand van het bos naar haar te kijken, zijn benen wijd uiteen, ��n hand op zijn heup, de andere op het geweer, een blik van voldoening op zijn gezicht. Als ze nu een pistool had gehad, zoals ze op haar lijst had gezet, zou ze hem tussen die kille, grijze ogen schieten. Langzaam kwam ze overeind, waarbij ze Jens onder de hoede van dokter Fedorin achterliet, en begon naar de chauffeur te lopen. In haar hand klemde ze een scalpel dat ze uit de tas van de dokter had gegrist.

�Arkin!� riep ze over het stuk sneeuw dat hen scheidde. Haar aandacht was gericht op het kleine stukje huid tussen Arkins kaak en de gerafelde kraag van zijn jas. �Arkin, als kapitein Tsjernov sterft,� � de sneeuw was hier dieper en haar voeten zwoegden om voorwaarts te gaan � �zal het leger alle achterafstraten van Petersburg uitkammen om jou aan stukken te hakken als ze je vinden.�

Hij stond hoger dan zij, zodat hij op haar neerkeek vanaf de lage richel, en hij beschouwde haar duidelijk niet als een bedreiging. De geweren van zijn kameraden waren op de huzaren gericht, niet op haar, en hij maakte geen aanstalten achteruit te deinzen toen zij dichterbij kwam. De zure smaak van woede brandde achter in haar keel toen ze zijn trots zag, die als stroop op zijn lippen lag, dik en donker en zoet. Haar vingers klemden zich om het metaal in haar hand, verborgen in de plooien van haar jas, en ze kwam dichterbij.

�Waarom heb je hen neergeschoten?� siste ze. �Waarom allebei?�

�Ze zijn vijanden van het volk.�

Ze deed twee stappen. �Je hebt het mis, Jens Friis wil jou en je medewerkers juist helpen door hun water te brengen.�

Hij kneep opeens zijn ogen half dicht, bespeurde gevaar toen ze uithaalde met haar hand. Hij dook precies weg toen het schot klonk, maar hij tuimelde achterover terwijl het bloed in een rechte, vuurrode streep over zijn voorhoofd liep, vanaf zijn haargrens waar een kogel zijn huid had geschampt. Valentina aarzelde niet. In die halve seconde van shock, waarin hij besefte wat er was gebeurd, maaide ze met haar hand naar zijn zij. Het korte lemmet drong door zijn kleren heen in zijn vlees. Hij slaakte een kreun maar wankelde terug, rukte haar scalpel eruit en smeet het aan haar voeten.

�Je weet niet wat je doet,� gromde hij met opeengeklemde kaken, en voor ze zelfs maar kon overwegen hem te vragen wat hij daarmee bedoelde, was hij verdwenen. Tussen de bomen, opgelost in het donker. Zijn mannen verdwenen samen met hem.

Ze draaide zich met een ruk om en keek naar de andere kant van de open plek. De forse gestalte van Liev Popkov stond in de sneeuw met haar vaders geweer aan zijn schouder en hij grijnsde naar haar.

Ze zochten hun toevlucht in het huis van de dokter. De kogel leek te klein om zoveel schade aan te richten. Hij zat in de kaken van de tang, slijmerig van het bloed, voordat hij rinkelend in de ge�mailleerde schaal viel.

�Goed gedaan, zuster Ivanova. Goed werk.�

Dokter Fedorin doopte zijn handen in een kom warm water terwijl Valentina de wond spoelde met een antiseptische oplossing van boorzuur en er daarna jodiumpoeder op strooide. Ze keek aandachtig toe terwijl hij bezig was. Toen de naald door de rafelige uiteinden van Jens� huid ging, assisteerde ze kalm en methodisch, zoals haar dat in het ziekenhuis was geleerd. Ze depte bloed weg, gaf instrumenten aan, lette goed op Jens� onregelmatige hartslag en vergewiste zich ervan dat zijn tong niet achteruit zakte zodat hij stikte. Hij was slechts in lichte mate verdoofd en slaakte af en toe een kleine, gekwelde grom, als een teef die moest werpen. Op een gegeven moment, toen ze een ooglid optrok om zijn pupil te controleren, keek hij haar recht aan, en ondanks de kogel die in zijn borst zat en de tang die onder zijn verbrijzelde ribben groef, gingen zijn mondhoeken omhoog in een flauwe glimlach.

�Ik blijf wel bij hem zitten,� zei ze, en ze nam de stoel naast het bed zodra de dokter klaar was met hechten en de wond was verbonden.

Wat ze eigenlijk bedoelde was: Laat ons alleen. Alstublieft. Ik moet met hem alleen zijn.

Doktor Fedorin deed zijn mond open, alsof hij iets wilde zeggen, keek naar haar gezicht, en deed zijn mond weer dicht. Hij legde heel even een schoongeboende hand op haar schouder, wierp een handdoek over zijn arm en liep met zijn dienblad vol instrumenten de kamer uit. Hij ging ze in de keuken steriliseren. Zodra de deur dicht was, legde Valentina haar hoofd op het kussen, naast de wilde bos rood haar. Ze streelde het zacht. Net de manen van een paard, dik en weerbarstig. Zijn borst was naakt, op het zware verband na, en ze bestudeerde de fijne huid en de rossige haren die omhoog krulden naar zijn sleutelbeen, naar het vuurwerk van sproeten in zijn hals.

�Jens,� zei ze zacht in zijn oor, �als je ooit nog eens een duel wilt uitvechten, zweer ik dat ik je zelf, hoogstpersoonlijk, zal doodschieten.�

De mondhoek bewoog. Weer die glimlach. Ze legde voorzichtig een arm over zijn middel en ging op het bed tegen hem aan liggen, waarbij ze haar lichaam plooide naar de vorm van zijn lange beenderen. Ze luisterde naar zijn ademhaling, naar het stokken ervan wanneer de pijn te hevig werd, naar het tikken van de marmeren Franse klok op de schoorsteenmantel, naar de geluiden van de stad, buiten, die aan het nachtleven begon. Ze bleef dicht tegen hem aan liggen. Pas toen ze er zeker van was dat zijn hartslag een kalm hoewel oppervlakkig ritme had gevonden, begon ze voor hem te neuri�n, waarbij haar adem over zijn wang streek. Chopins �Nocturne in es-groot�.

�Mama, kan ik je even spreken?�

Het was midden in de nacht maar haar moeder was beneden in de blauwe salon, die schemerig werd verlicht door slechts een kleine leeslamp bij haar schouder. Ze droeg een prachtige oosterse kimono die Valentina nooit eerder had gezien en speelde patience op een kaarttafeltje bij de haard. Haar haar hing los op haar schouders, en toen ze naar haar dochter opkeek waren haar ogen wakker en opmerkzaam.

�Wat is dit voor tijdstip om thuis te komen?�

De woorden vormden een mildere terechtwijzing dan Valentina had verwacht. �Ik moest iemand verplegen.�

Ze liet haar jas van zich af glijden en ging voor de haard staan. Ze voelde nog steeds ijs in haar aderen en ze kon zich niet voorstellen dat ze ooit weer warm zou worden. De voorkant van haar jurk zat onder de bloedvlekken waar ze Jens in de sneeuw had vastgehouden, en ze keken er beiden zwijgend naar.

�Het bloed van de ingenieur?� vroeg Jelizaveta kalm.

�Weet u het?�

�Ja.� Ze keek niet op. �Ik weet van het duel.�

Valentina vroeg niet hoe. �Mama, kapitein Tsjernov heeft de aanval overleefd, hoewel hij zwaargewond is. Maar ik wil dat u begrijpt dat ik niet met hem verder zal gaan.�

De woorden kwamen eruit alsof ze pitten uit haar mond spuugde. �Ik weiger nog ��n seconde van mijn leven de schijn van een verloving met die man op te houden.� Het beeld van Jens met een gat in zijn borst maakte dat haar hand zich rond het bloed op haar jurk klemde. �Tsjernov heeft dit op zijn geweten.�

Jelizaveta richtte haar blik weer op de kaarten. Ze raapte ze bijeen en schudde ze, maar haar handen waren niet zo kalm als ze zou wensen. �Je vader zal zeer misnoegd zijn als hij dit hoort.�

�Ik wil het hem zelf vertellen.�

�Niet nu.�

�Is hij thuis? Naar bed?�

Jelizaveta glimlachte treurig. �Nee, hij is niet thuis.�

Valentina hurkte voor de haard neer en strekte haar handen naar de vlammen uit, en voor deze ene keer berispte haar moeder haar niet. �Ik wil dat jullie allebei begrijpen, mama, dat ik dit niet meer kan doen. Ik wil jou of papa echt geen verdriet doen. Maar dit wordt�� Ze wilde zeggen: Dit wordt mijn dood. Dit wordt Jens� dood. Maar in plaats daarvan zei ze: �Dit is verkeerd. Er moet een andere manier zijn om papa�s financi�n op orde te brengen.�

�Ik begrijp het.� Jelizaveta begon de kaarten opnieuw uit te leggen.

Er verstreek enige tijd zonder dat er iets werd gezegd. Het vuur wierp schaduwen over de muren terwijl ze allebei in gedachten verzonken waren. Na een tijdje haalde Valentina een fluwelen etui uit haar jaszak en legde dit op de vloer, zo ver mogelijk bij zich vandaan.

�Ik zal dit aan papa geven,� zei ze.

Jelizaveta wierp een blik op de blauwe doos die het diamanten collier bevatte, maar Valentina maakte hem niet open.

�Dit is van Tsjernov. De bank zal papa krediet verlenen met dit als onderpand.�

Haar moeder zuchtte zacht. �Dank je wel, Valentina. Ik ben je zeer erkentelijk.�

�Je zou dit mooi vinden, mama. Het is prachtig.�

�Is dat hoe jij over mij denkt? Dat ik zo gemakkelijk door mooie dingen kan worden overgehaald?� Haar ogen bleven op de kaarten gericht.

�Waarom ben je met hem getrouwd, mama? Waarom met papa?�

De ene hand van haar moeder ging even omhoog, alsof ze een elektrische schok had gekregen. Ze deelde de kaarten in een sneller ritme maar ze sprak langzaam. �Toen ik slechts iets ouder was dan jij nu, was ik verliefd op een man die mijn ouders ongeschikt achtten. Ze gaven hem geld om Petersburg te verlaten.�

�Hebben ze hem omgekocht?�

�Ja. Hij vertrok zonder afscheid te nemen. Daarna kon het me niet veel schelen met wie ik trouwde. Ze kozen je vader. Het was een goede partij.�

Valentina bleef op de vloer bij de haard zitten en keek aandachtig naar haar moeder, tot Jelizaveta ten slotte van haar kaarten opkeek en haar blik zag.

�Het spijt me heel erg, mama,� zei Valentina zacht. �Ik vind het allemaal heel verdrietig.�

Haar moeder haalde haar schouders op en concentreerde zich op de kaarten. Valentina ging staan, liep naar een mahoniehouten kabinet waarin een verzameling flessen stond en schonk twee glaasjes wodka in. Ze liep terug, zette ��n glas op haar moeders kaarttafeltje en ging met haar eigen glas weer voor de haard op de vloer zitten. Ze staarde in het flakkerende vuur en nam een slokje.

�Je had het me kunnen vertellen, mama. Waarom heb je het geheimgehouden?�

�Ik heb mijn redenen.�

�Wat voor redenen?�

�Ik wil dat je weet dat mannen zelden zijn wat je denkt dat ze zijn. Vergeet dat nooit.� Ze zweeg even en speelde snel drie kaarten achter elkaar. �Je ben vanavond weggegaan.�

�Weggegaan?�

�Je bent van ons weggegaan. Ik kan het in je ogen zien, in de manier waarop je voeten de vloer raken alsof ze precies weten waar ze naartoe willen. Ik hoor het in je stem. Vanavond ben je volwassen geworden en weggegaan.�

�Ik ben nog steeds hier, mama.�

Haar moeder knikte. Ze goot haar wodka in ��n snelle beweging naar binnen en vroeg: �Ik neem aan dat hij nog in leven is, die ingenieur van je?�

�Ja.� Valentina zei het snel; het enkele woord tuimelde haast van haar tong, want zelfs de mogelijkheid dat hij misschien niet in leven was, was te gevaarlijk om over na te denken. Net als haar moeder dronk ze de heldere vloeistof snel op, leegde haar glas. Ze had Jens een flinke dosis morfine toegediend, voldoende om een os buiten westen te slaan, maar in de logeerkamer van dokter Fedorin had zijn hand zich om haar pols geklampt, zelfs in zijn slaap, niet bereid haar te laten gaan. Ze had zijn vingers gekust en hem gezegd haar te vertrouwen. Vertrouw me, Jens. En ik zal jou vertrouwen. Want mama heeft het mis. Jij bent de man die ik denk dat je bent, dat heb je me bewezen.

�Je glimlacht,� merkte Jelizaveta op.

Echt? Ze had het niet beseft.

�Je glimlacht omdat je aan hem denkt.�

�Glimlacht u niet wanneer u denkt aan de man van wie u houdt?�

De blauwe ogen van haar moeder werden groot. �Ja, dat is zo.� Ze deed haar mond open alsof ze nog meer wilde zeggen, maar ze deed hem abrupt weer dicht, veegde alle kaarten in haar hand en kneep er stevig in. De tranen stroomden haar over de wangen.

�Mama.� Valentina haastte zich naar haar moeder.

�Valentina,� fluisterde Jelizaveta, �ik ben heel erg jaloers op je.�

Valentina sloeg haar armen om de stijve schouders van haar moeder en wiegde haar zacht in het licht van de vlammen.

Valentina stond voor haar slaapkamerraam en wachtte ongeduldig tot de morgen zou aanbreken. Zodra er lichten aan werden gedaan toen het personeel opstond om aan de bezigheden van de nieuwe dag te beginnen, trok ze haar jas aan en glipte ze naar buiten. De kou beet in haar longen, maar de lucht was helder en met diamanten bezet. Ze dacht aan de sledetocht met Jens, aan hoe ze naar de sterren hadden gekeken en aan hoe hij haar niet had uitgelachen toen ze haar voornemen om verpleegster te worden onthulde. Zelfs toen had hij gezien wat in haar binnenste school.

In de stal waren de stalknechten bezig stro te harken en de paarden te roskammen, terwijl ze flarden van deuntjes floten en het ijs op wateremmers braken. Het rook er naar haver en naar de zoetheid van hooi, en ze zag dat de stevige kleine merrie die ze gisteren voor het rijtuig had gemend, weer veilig in haar box stond. Een van de stalknechten draaide met zijn ogen naar haar toen ze regelrecht naar de steile trap liep die naar de kamertjes boven leidde, maar ze negeerde hem.

�Liev,� riep ze toen ze zijn deur openrukte, �je bent een verdomd slechte schutter.�

Popkov lag plat op zijn rug op de vloer, gekleed in dezelfde smerige tuniek als de vorige dag, en hij maakte geen aanstalten om op te staan. Zijn ogen waren dof en glazig maar keken haar belangstellend aan.

�De klootzak bukte,� gromde hij.

�Je hebt Arkin een schram op zijn hoofd bezorgd, dat is alles.�

�Ik had zijn hersens bedoeld.�

�Wat wilde hij daar?�

�Wraak, hoogstwaarschijnlijk.�

�Wraak kan zich ook tegen je keren.�

De kozak ontblootte zijn tanden, en het viel onmogelijk te zeggen of dit een grijns of een grimas was. Valentina ging op zijn smalle bed zitten en bekeek zijn gespierde gestalte. �Het geweer?� vroeg ze. �Terug in de studeerkamer?�

�Uiteraard.�

�Spasibo.�

�Die ingenieur van je is in leven?�

Ze knikte. �Heb je morfine nodig?�

�Njet.�

Ze haalde van onder haar jas de wodkafles uit de blauwe salon. Op slag verloren zijn zwarte ogen hun doffe blik en glansden ze donker als de zonde. Ze gaf hem de fles.

�Probeer er lang mee te doen, wil je?� drong ze aan. �Minstens tot na het ontbijt.�

Hij lachte, een bulderend geluid dat de dunne muren deed schudden, en maakte de fles open.

Valentina besefte onmiddellijk dat kapitein Stepan Tsjernov zwaar gedrogeerd was. Zijn pupillen waren kleine speldenknoppen in het midden van wazige blauwe irissen en zijn mond vertoonde niet langer zijn strakke lijn � hij was slap en soepel, alsof hij iemand anders toebehoorde. Het was duidelijk dat zijn dokter pijnbestrijding net zo belangrijk vond als zij.

Ze ging rustig naast zijn bed zitten en luisterde naar het gesnik van zijn moeder. Gravin Tsjernova, een broze vrouw, die te veel parelsnoeren rond haar hals droeg, zat in een vergulde stoel aan de andere kant van het bed, wenend in een klein kanten zakdoekje dat Valentina heel ontoereikend leek voor dit doel. Ze kon geen medelijden opbrengen voor de moeder van de man die had gezworen Jens te zullen doden. Ze was hier gekomen omwille van haar ouders en het was de laatste keer dat ze de rol van verloofde zou spelen. Ze weigerde hem aan te raken. Zijn rechterhand lag op de sprei, maar ze zou die eerder afhakken dan vastpakken. Dit was de misdadige hand die zo gretig naar het duelleerpistool had gegrepen.

�Valentina,� fluisterde Stepan Tsjernov, �ga met me mee.�

Hij probeerde te glimlachen, maar dat ging de kracht van zijn verdoofde spieren te boven. Hij had veel bloed verloren uit een buikwond en had de hele nacht op het randje van de dood verkeerd, maar vanmorgen had hij al zijn krachten verzameld en nu was hij aan de beterende hand. Dat had zijn vader, graaf Tsjernov, haar verteld. Zijn krachten verzameld. Aan de beterende hand. Ze had haar oren ervoor gesloten.

�Ik kan niet met je meegaan.� Ze sprak duidelijk, opdat er in zijn wazige geest geen misverstand zou ontstaan. �Mijn zusje is ziek, dus ik kan niet weg uit Petersburg.�

Zijn ouders hadden aangekondigd dat ze van plan waren hem mee te nemen, zodra hij voldoende was aangesterkt, naar hun datsja aan de Zwarte Zee, waar het weer warmer was en het genezingsproces sneller zou verlopen. In haar hoofd zag ze allerlei beelden van bloed, even rood als zijn jasje, en ze bood ��n kruimel troost aan het lijkbleke gezicht op de kussens.

�Als je terug bent, zullen we weer praten,� zei ze terwijl ze ging staan. �Misschien ga ik zelfs wel piano voor je spelen.� Ze kon een vage glimlach niet helemaal onderdrukken.

30

Jens had akelige dromen. In de donkere uren, wanneer het leven op een ondefinieerbare wijze wordt uitgerekt, zodat de werkelijkheid flexibel wordt en het bewustzijn wijkt, kwamen de wolven. Hij wist dat hij in Fedorins huis was en dat wilde dieren niet in het hart van Petersburg over beklede trappen en door slaapkamers zwierven, maar ze kwamen toch. Aanvankelijk kon hij ze alleen maar ruiken, dezelfde dierlijke stank die had geheerst in het huis waar de vrouw met haar dode kinderen in bed lag.

Maar als hij probeerde rechtop te gaan zitten om ze weg te jagen, sprongen ze met een grauw op zijn borst en zetten hun tanden in zijn lichaam. Hij voelde hun tongen, heet en glad, die het bloed uit zijn hart likten. Steeds weer zei hij tegen zichzelf dat het een nare droom was, maar hoe kon dat? Hij kon hun rode ogen zien. Hij kon hun vettige adem ruiken. Met uiterste krachtsinspanning stompte hij er een in de kaak en hij hoorde het dier grommen. Dat zou hem leren om weg te blijven. Hij ging voldaan weer achteroverliggen.

Het was licht toen hij wakker werd, het soort daglicht dat zo wit is en zo hard dat het zich tussen de oogleden perst en die openduwt. Het duurde even voor Jens� gehavende brein herkende waar hij was en begreep waarom hij in hemelsnaam plat op zijn rug in een vreemd bed lag, maar alles viel op zijn plaats toen hij haar zag. Wachtend tot hij weer bij haar terugkwam.

Valentina zat op een stoel naast het bed, een kleine, tengere gestalte tussen de zware gecapitonneerde armleuningen, met haar donkere blik op hem gericht. Iets in de stilte van haar houding maakte dat hij dacht dat ze daar al lange tijd zat. Toen ze zag dat hij wakker was, gingen haar ogen wijd open met een opgaande beweging van haar wenkbrauwen die maakte dat zijn pijnlijke borst samentrok van blijdschap. Haar mond welfde zich tot een langzame glimlach die het bloed in zijn aderen verwarmde.

�Hoe voel je je?� vroeg ze zacht.

Ze verroerde zich nog steeds niet. Hij wilde haar aanraken. �Alsof er een olifant op mijn borst stampt.�

Haar glimlach werd groter. �Laat doktor Fedorin dat niet horen. Olifanten mogen niet bovenkomen.�

Hij lachte, en de spieren achter zijn ribben leken te exploderen. Hij begon te hoesten, waarbij er bloed uit zijn mond sijpelde, en ze keek hem aan met een starre, ondoorgrondelijke blik. Haar wangen waren strak en bleek. Toen hij ophield met hoesten pakte ze een rode waslap en veegde zijn lippen ermee af.

�Niet praten,� beval ze. �En ook niet lachen.�

Hij snakte naar adem, probeerde die verdomde olifant weg te duwen, en liet zijn ogen intussen genieten van haar verschijning. Ze droeg een jurk in warm groen en roestbruin, als een bosnimf die per ongeluk zijn kamer was binnengeslopen. De jurk had een hoge hals met twaalf piepkleine parelknoopjes aan de voorzijde. Hij telde elk knoopje en wilde met een vinger over hun zijdezachte oppervlak strijken. Haar haar zag eruit alsof ze in de wind had gelopen, maar misschien had ze alleen haar handen erdoor gehaald. Die gedachte, het idee dat ze dit in ontreddering deed, was als een koude vinger die onder aan zijn hals was gelegd.

�Heb je veel pijn? Zeg maar niets. Knik of schud met je hoofd.�

Hij schudde zijn hoofd. Hun ogen hielden elkaar vast.

�Mooi,� zei ze.

�Kus me,� fluisterde hij.

�Ga slapen.�

�Kus me.�

Hij schoof zijn hand naar de rand van het bed, maar ze maakte geen aanstalten om die hand te pakken.

�Blijf stilliggen,� beval ze. �Er mag niets kapotscheuren daarbinnen.�

�Kus me, of ik spring uit het bed om je na te zitten, dwars door de kamer.�

�Je hebt geen kus verdiend.� Haar gezicht stond ernstig en haar ogen waren fel. �Je hebt je bijna laten doden.�

Met een ruk ging hij rechtop zitten en haalde uit. Ze slaakte een kreet van schrik, maar hij greep haar bij een pols en trok haar uit haar stoel naar het bed.

�Niet doen!� riep ze. �Zo gaat er nog meer kapot en gaan je hechtingen los.�

Hij trok haar naar zich toe en kuste haar. Haar lippen waren zacht en meegevend, maar haar donkere ogen bleven open, woedend op hem.

�Valentina,� fluisterde hij, �ik wil niet dat hij je krijgt.�

Ze huiverde even en legde toen haar hoofd in de holte van zijn hals, alsof ze probeerde in hem weg te kruipen. �Ik ben altijd van jou geweest, vanaf het eerste moment dat ik je zag. Ga nu liggen.�

Hij liet zich door haar terugleggen in de kussens en liet haar het bloed met haar doek van zijn kin vegen, maar hij bleef haar pols vasthouden. Ze ging vlak naast hem op het bed zitten en voor het eerst zag hij de paarsrode vlek op haar wang. Hij streek er met zijn vingertoppen over. Hij streek over haar haar. Streek over haar oor en knoopte twee parelknoopjes open.

�Wat heb jij met jezelf uitgespookt?� vroeg hij.

�Je bedoelt dit?� Ze betastte de gekneusde plek. �Ik ben uitgegleden op een plak ijs.�

Maar hij kende haar te goed. Hij dacht weer aan de wolven. �Kom eens hier.�

Ze boog zich over hem heen en liet hem de plek kussen. De geur van haar huid bracht iets diep in zijn binnenste in beroering. Pas toen glimlachte ze naar hem, een brede, plagerige glimlach, die naar haar ogen trok en de donkere schaduwen daar verdreef. Ze plaatste een moeiteloze kus op zijn lippen voor ze weer rechtop ging zitten.

�Jens, als je zo naar me blijft kijken��

�Hoe bedoel je, zo?�

�Alsof je me wilt opeten.�

�Ik geloof echt dat je lekker zou zijn.�

�Als je niet ophoudt, zal ik mijn professionele zelfbeheersing als verpleegster verliezen en bij jou onder de lakens duiken.�

Hij sloeg een hoek van het beddengoed opzij. �Kom me maar verkrachten.�

Even zag hij de blik waarmee ze hem aankeek, en hij wist dat ze meer zag dan hij wilde laten zien, maar hij kon zich niet verzetten, hij was nog zo slap als een stom jong katje. Teder stopte ze de lapjesdeken om hem heen.

�Ik zal je wat afleiding geven,� glimlachte ze, �met muziek.�

�Wat?� Zijn ademhaling was oppervlakkig en hij kreeg het gevoel dat hij wegzweefde. �Ga je een beetje fluiten?�

�Wacht maar eens af.�

Ze liep bij het bed vandaan. Zijn ogen bleven gericht op de plek waar ze had gezeten, waar haar kleine achterwerk een volmaakt ronde deuk had gemaakt. Hij legde zijn hand erin. De plek voelde warm aan. Verderop in de kamer klonk muziek die zich rond het rafelige blok pijn in zijn borst vouwde en er de scherpste kantjes vanaf haalde. Hij keek op en zag haar. Zijn nimf uit het bos stond aan het voeteneind van het bed viool te spelen. Haar slanke arm ging in zo�n verfijnde beweging op en neer dat hij zijn ogen niet van haar af kon houden.

�Ga slapen,� zei ze zacht. �Ga slapen, liefste.�

Met tegenzin deed hij zijn ogen dicht en meteen voelde hij zich in warme, zachte lucht omhoog zweven, ver buiten het bereik van de wolven. Ze speelde als een engel.

Na de eerste paar dagen stuurde Jens haar naar het ziekenhuis terug. Valentina was daar niet blij om.

�Je hoeft me niet steeds te betuttelen,� zei hij kribbig. �Ga nou maar weer aan het werk en laat mij met rust. Als jij hier bent, kan ik niet��

�Sst, mijn mopper-Viking.�

Ze had een vinger op zijn lippen gelegd om de woorden erachter af te sluiten, omdat ze wist dat het leugens waren. Ze begreep het, maar ze vond het niet leuk. Hij stuurde haar weg omdat hij niet wilde dat ze haar plaats in het Sint-Isabella zou verliezen. Haar afwezigheid bij de lessen van medsestra Gordonskaja zou niet worden getolereerd, dat wisten ze beiden.

Dus droeg Valentina overdag het gesteven uniform van een verpleegster en keerde ze elke avond terug naar het huis van dokter Fedorin. Ze daverde dan de logeerkamer binnen om zich op Jens te storten alsof ze dreigde te verdrinken. De hele dag worstelde ze in een zee van gezichten zonder lucht om adem te halen, tot ze zijn kamer binnenkwam en zijn groene ogen zag wachten. Die richtten zich op haar alsof hij eveneens niet had geleefd tot dit moment.

�Heb je me gemist?� Ze kuste zijn mond, proefde zijn lippen.

�Nee,� lachte hij. �Ik heb de hele dag rustig en vredig kunnen slapen, en toen is de kleine Anna gekomen om me voor te lezen. De kokkin van de doktor heeft kippensoep voor me gemaakt.�

Valentina fronste haar wenkbrauwen naar hem. �Je begint te veranderen in zo�n dikke, luie autocraat die de hele dag vrouwen om zich heen heeft om hem op zijn wenken te bedienen. Ik zal de volgende keer een waaier van struisvogelveren voor je meebrengen.�

�Ik kan me niets mooiers voorstellen.�

�Ik wel,� zei ze met een plagerige glimlach.

Direct hief hij zijn hoofd op uit de kussens, en ze moest zich snel van het bed laten glijden om te zorgen dat hij haar niet te pakken kreeg.

�Je bent ziek,� vermaande ze hem.

�En jij bent mijn beste medicijn. Ik heb je nodig.�

Hij zei het met een grijns, maar de blik in zijn ogen maakte dat haar hart even stilstond. Hij meende het, woord voor woord. Er loste iets op in haar binnenste, een koude angst, die daar had gezeten sinds die dag in zijn kantoor, toen hij had verklaard dat hij liever dat duel aanging dan met haar naar een veilig oord te vluchten. Langzaam liep ze terug naar het bed, ging naast hem op de sprei liggen, ademde zijn warme, muskusachtige geur in en nam hem zo stevig in haar armen dat hij kreunde van de pijn.

De gebarsten deur ging slechts op een kiertje open.

�O, ben jij het weer.�

De begroeting had hartelijker gekund, maar Valentina was niet helemaal door de sneeuw hierheen gekomen voor alleen maar een glimlach van Varenka.

�Ja, ik ben het.�

De deur ging verder open en ze liep achter de vrouw aan de kamer in. Het zag er allemaal beter, schoner en lichter uit dan de vorige keer. De kachel stond in de hoek te pruttelen als een oude man en een pan op de tafel verspreidde de geur van warm eten. Varenka droeg een vrolijk gekleurde hoofddoek.

�Dus je hebt die baan gekregen?� merkte Valentina op.

�Da.�

�Daar ben ik blij om.�

Ze wachtte op een glimlach. Zelfs een bedankje. Valentina was haar belofte nagekomen en had Varenka aanbevolen voor het schoonmaken van het modehuis van Madame Angelique, maar Varenka was kennelijk niet bedreven in gewone beleefdheid.

�Wat komt zij hier doen?�

De vraag klonk uit het bed. Ivan lag languit op het bed, met ontbloot bovenlijf en de knopen van zijn broek los, en Valentina besefte gegeneerd dat haar bezoek ongelegen kwam.

�Goedenavond, dobri vetsjer, Ivan,� zei ze, en ze bloosde.

In het ziekenhuis was ze gewend mannen in diverse staat van ontkleding te zien, of zelfs volledig naakt, maar dit was anders. Er lag iets agressiefs in het bewegen van zijn spieren toen hij zijn handen achter zijn hoofd vouwde, iets heel mannelijks in de dichte vacht van zwart haar op zijn borst en in de kleine, felle ogen die haar vol afkeer aankeken.

�Ik ben voor jou hierheen gekomen,� zei ze.

Hij zette zijn voeten met een zwaai op de vloer, maar bleef op de rand van het bed zitten, met zijn ellebogen op zijn knie�n, zonder zich om de knopen van zijn broek te bekommeren. Ze kon nog meer zwart haar in de opening daarbeneden zien krullen.

�Waarvoor?� wilde hij weten.

�Ik ben op zoek naar iemand. Ik dacht dat jij hem misschien zou kennen.�

Hij keek haar belangstellend aan. �Wie dan wel?�

�Viktor Arkin.�

�Nooit van gehoord.�

Maar er was een aarzeling, zo gering dat het nauwelijks waarneembaar was. Dat onderdeel van een seconde dat nodig is om te besluiten te liegen. Ze bekeek hem zwijgend maar hij zei niets. Varenka zei wel wat.

�Wil je misschien wat soep?� vroeg ze verlegen.

�Hoe zit het met jou, Varenka? Ken jij een zekere Arkin?�

�Njet.�

�Je kunt slecht liegen.�

�Laat haar met rust,� snauwde Ivan, terwijl hij met gebalde vuisten ging staan. De kamer leek meteen veel kleiner.

�Ik zal je voor de informatie betalen,� bood ze aan.

�Jouw soort denkt dat geld het antwoord is op alles, h�?� sneerde hij. �Jullie denken dat jullie ons net zo gemakkelijk kunnen kopen als toen wij lijfeigenen waren en jullie onze eigenaar. Jullie behandelden ons slechter dan jullie honden.� Hij deed een stap dichterbij, met zijn hoofd naar voren gestoken. �Maar laat me je w�l vertellen, klein rijk kreng, dat de dingen zijn veranderd. Ik neem jullie geld niet meer aan.�

�Je hebt het wel aangenomen toen je het nodig had.�

�Daag hem niet uit,� zei Varenka op gedempte toon.

Maar Valentina was kwaad. Ze was niet een van die fabrieksdirecteuren die hun arbeiders uitbuitten, of een van die rijke landeigenaren die hun boeren mishandelden. Ze had deze mensen geholpen, ze had hun smerige vloer geboend en hun gore afvalemmer geleegd. Wat dacht deze man wel? Rijk kreng, had hij haar genoemd. Rijk kreng.

Ze liep naar hem toe en sloeg hem in zijn platte gezicht, een harde klap die zijn hoofd op zijn stierennek deed tollen, maar in plaats van haar tegen de vlakte te slaan, lachte hij haar uit, met een zure lach in haar gezicht.

�Je hebt wel lef,� gaf hij toe, �maar je hebt geen verstand. Als je ook maar een greintje overhad, zou je alles wat je op deze wereld lief is meenemen en uit Rusland vertrekken alsof de duivel je op de hielen zit.�

�Rusland is net zo goed m�jn geliefde vaderland als het jouwe. Ik laat het me niet door jou afpakken.�

�Wacht maar tot de revolutie��

�Hou toch op over die revolutie! Die komt er helemaal niet. Jullie mensen kunnen alleen maar praten, zonder enige actie.�

�Noem je de betoging van de leerjongens dan geen actie?�

Ze stonden tegen elkaar te schreeuwen, met hun verhitte gezichten dicht bij elkaar, maar het noemen van de leerjongens legde Valentina het zwijgen op. Ze draaide zich om.

�Zeg maar tegen Viktor Arkin,� zei ze koud, �dat ik het niet op zal geven tot ik hem heb gevonden. Zeg hem dat maar.�

Varenka raakte nerveus haar hand aan. Haar bleke ogen stonden bezorgd, maar ze knikte kortaf. Ivan gromde. Dat was alles.

Valentina liep naar de deur, maar voor ze daar was draaide ze zich met een ruk om en smeet een zakje munten op de tafel. De munten rinkelden toen het zakje op de tafel belandde en het geluid trok zowel Ivans als Varenka�s blik.

�Ik wil dat jullie,� zei Valentina, �een pistool voor me kopen.�

Een plotselinge verandering van windrichting bracht warme lucht uit het zuiden en regen, zodat ze drijfnat werd. De stad ontdeed zich van een donzige laag sneeuw en ladingen ijspegels en lichtte nu helder op in het licht van de straatlantaarns. De wegen waren weer glimmend zwart en de dakranden hard en scherp. Jens zat rechtop in bed in een lawine van witte kussens, een duidelijke verbetering vergeleken met het plat op zijn rug liggen. Hij hield een handdoek in de ene hand, een haarborstel in de andere. Zijn hartelijke glimlach verwarmde haar natte huid.

�Kom eens hier,� zei hij.

Ze kwam. Ze rolde zich naast hem op de sprei op en liet hem haar afdrogen, langzaam en kalm, ongehaast, zonder kracht te zetten, en de spanning vloeide uit haar pijnlijke ledematen tot haar spieren zacht werden en haar verkrampte geest alles losliet.

�Wat is er gebeurd?� vroeg hij.

�Ik heb nagedacht. Over het duel.�

Ze hadden het er nauwelijks over gehad. Tot nu toe had geen van beiden zich durven wagen op dat voor hen beiden gevaarlijke terrein. Het was net als zwart ijs: onzichtbaar tot je voet onder je vandaan schoot en je plat op je rug op de grond belandde. Er vormde zich een stilte tussen hen, maar Jens veegde die stilte opzij toen hij met een vinger over haar jukbeen gleed en zei: �Het duel is afgelopen en voorbij, lieve Valentina. Probeer over onze toekomst te denken, niet over ons verleden.�

�Waarom heeft hij op jou geschoten? Waarom niet alleen op de huzaren?�

Ze hoorde hem zuchten, nauwelijks merkbaar, maar het verdriet in die zucht was zwaar en stug, als iets wat zich vanbinnen hardnekkig had gevestigd.

�Ze zien ons allemaal als de onderdrukkers,� zei hij. �Tsjernov leidt zijn soldaten tegen de stakers en ik leid een tunnelproject waarin de arbeiders twaalf uur per dag zwoegen, soms zelfs veertien, als we achterliggen op het schema. En wat krijgen ze daarvoor betaald? Minder dan jij met Katja aan thee met taartjes zou uitgeven. Natuurlijk haten ze ons. Daar hebben ze alle reden toe.�

�Ik ben het er niet mee eens.�

�Natuurlijk ben je het er niet mee eens, liefste.� Hij haalde de borstel door de fijne strengen haar, tilde ze op, streelde haar lokken en liet ze weer in de palm van zijn hand vallen. �Laten we allebei maar dankbaar zijn dat die man zo slecht kon richten.�

�Daar heb ik ook over nagedacht.�

Hij leunde achterover in de kussens. �En tot welke conclusie ben je gekomen? Dat revolutionairen niets zullen bereiken als ze niet eerst goed leren schieten?�

�Nee. Maar hij was dezelfde man die op ons in de slee heeft geschoten, de avond van het bal in het Anitsjovpaleis.�

�Wat?�

�Het is echt waar, Jens. Ik heb het duidelijk gezien.�

Ze hoorde hoe hij diep inademde en vervolgens van pijn ineenkromp, maar zijn hand bleef haar haar strelen in een gestaag ritme.

�Hij heeft twee keer op me geschoten,� mompelde Jens. �En tot twee keer toe heeft hij me niet gedood.�

�Ik weet wie het is.�

�Wie?�

�Viktor Arkin. Hij was mijn vaders chauffeur. Hij was degene die de granaten in de garage heeft verborgen.�

�Waarvoor ik kortstondig gearresteerd ben geweest, mag ik je wel in herinnering brengen.�

�Ja.�

�Dus,� hij haalde voorzichtig adem, �deze Arkin is vastbesloten kwaad aan te richten. Bij jou en bij mij.�

�Ik heb hem gestoken.�

�W�t?�

�Ik heb hem gestoken met een scalpel van dokter Fedorin. Maar het was niet diep genoeg, dus is hij weggelopen.�

�O Valentina!�

Hij nam haar in zijn armen, met haar hoofd op zijn schouder, en hij stopte de lapjesdeken om haar heen, alsof hij haar daardoor voor kwaad kon behoeden. Ze kon een trilling voelen in zijn kaak, waar deze tegen haar voorhoofd lag, alsof de woorden die hij weigerde los te laten, spartelden om te ontsnappen.

�Jens, toen ik klein was, werd ons verteld dat het Russische volk de tsaar liefhad. Waar is al die liefde gebleven?�

�Tachtig procent van de Russen zijn boeren. Ze hebben een oude traditie van verknochtheid aan hun tsaar, ook al haten ze hun landeigenaar. Ondanks alle onrust zijn er nog velen die er zo over denken. Kijk maar naar de revolte in 1905, toen ze met Gapon naar het Winterpaleis zijn opgetrokken. Ze waren ervan overtuigd dat als hij op de hoogte was van hun lijden, hij hen zou helpen om hun bestaan te verbeteren.� Hij snoof smalend. �Ze hebben geen idee wat voor man deze tsaar Nicolaas Alexandrovitsj Romanov werkelijk is.�

Ze legde haar hand op het verband op zijn wond. �Jens, � zei ze op luchthartige toon, �volgens mij wordt het tijd voor je medicijn.�

Ze glipte uit zijn greep en ging naast het bed staan. Ze zag zijn groene ogen steeds groener worden toen ze de knoopjes van haar jurk begon los te maken.

Hoe kon hij haar beschermen?

De geur van haar huid vulde de holten van zijn geest. Maar zelfs terwijl haar lippen op zijn hals lagen en beurtelings langs elke rib gleden toen ze probeerde de pijn weg te kussen, bleef deze vraag nog in zijn gedachten hangen. Hij lag als een kogel in zijn hersens, versperde alle andere gedachten. Hoe kon hij haar beschermen?

En wat wilde Viktor Arkin?

Met langzame, gretige bewegingen gleed hij met zijn handen over haar naakte dijen toen ze schrijlings op hem zat. Hij volgde de lijn van haar heupen, en de strakke welving van haar billen die warm en zacht in zijn handen lagen. Hij aanbad de hoeken van haar beenderen, beminde de manier waarop ze tegen elkaar bewogen, en holten en schaduwen in haar gave huid vormden. Hij luisterde ademloos naar de geluiden die haar ontsnapten: het gespin, het gekreun en de heimelijke kreten van genot.

Ze hield hem in de kussens gedrukt, fluisterde in zijn oor, met haar haar als een wild gordijn om hem heen, zodat de geur ervan hem bedwelmde, met haar lokken intiem en vertrouwd over zijn gezicht. Haar adem kringelde zijn gehavende longen binnen, alsof ze in zijn binnenste wilde kruipen, en haar aanraking bereikte plekken die tot dusver koud waren gebleven. Ze ontroerde hem op een manier die hij niet kon begrijpen, wond hem op op een manier die hij niet kon verklaren en wekte in hem zoveel kracht, zoveel begeerte naar haar, dat het zwakke en gewonde lichaam in het ziekbed verdween.

Ze bedreven de liefde met een heftigheid die hij nooit eerder had ervaren, en terwijl hij haar borsten kuste, haar huid likte, de zoetheid van haar geheven tepels proefde, was hij zich bewust van de bonzende hitte van hun lichamen die hen deed versmelten, hen tot ��n geheel vormde. Zo verging het hem altijd met haar. Alsof zelfs een heel leven met haar niet genoeg zou kunnen zijn.

Arkin was voorzichtig. Het was donker en het was druk in de straten van Sint-Petersburg. Hij maakte voortdurend omwegen toen hij op weg was naar Hotel de Russie, dook in portieken en schoot zijstraatjes in. Geen voetstappen achter hem, geen rustige tred of snelle bewegingen van agenten in zwarte regenjassen. Hij glipte over de brede boulevards, langs de Franse parfumerie van Brocard, en liep weer terug over de bruggen, waarbij hij herhaaldelijk de Fontanka overstak. Zijn kraag was over zijn oren omhooggeslagen tegen de ijzige regen en hij verwenste zichzelf. Dit smerige weer maakte zijn tocht door de stad veilig maar niet verstandig.

Hij had het meisje eerder gevolgd en hij wist precies waar ze elke dag naartoe ging wanneer haar dienst in het ziekenhuis was afgelopen. Het was naar een elegant huis in een met bomen omzoomde laan, met smeedijzeren hekken en een wapen op de palen van het hek. Het soort huis waarin zijn moeder altijd zo graag dienstmeisje had willen zijn. Hij had ontdekt dat het huis van een dokter was, doktor Fedorin. Hij was een van die verwerpelijke intellectuelen, hij maakte deel uit van de liberale elite die zich graag tot de betere stand rekende maar die er prat op ging liefdadigheidswerk onder de armen te verrichten, alsof ze daarmee de wond in het hart van Rusland konden verbinden, een dun gazen verband over een ravijn leggen en dan hopen dat dit de boel bij elkaar zou houden.

Als de revolutie kwam, zouden zulke mensen door de laarzen van de massa worden vertrapt. In de chaos die ongetwijfeld op de val van de gehate Romanovs zou volgen, zouden mensen als deze dokter echt niet begrijpen dat zij niet langer de macht bezaten. Dat een groezelige boerenknecht uit Siberi� of een arbeider uit de Poetilov-fabriek het recht zouden hebben hen te commanderen. Deze mensen, of het nu dokters, advocaten of leraren waren, zouden altijd verraders van de socialistische zaak zijn, omdat hun verstand niet in staat was in hun eigen onderdanigheid te geloven.

Hij schudde de regen van zijn gezicht terwijl hij inwendig een doffe woede voelde. En hoe zat het met de vrouwen van betere stand? Hoe zat het daarmee? Zij waren gewend te doen wat hun gezegd werd, te worden geleid en gestuurd, door hun man en hun vader. Was er voor hen nog hoop?

Wat een kloteredenatie! Hij had de pest aan zichzelf omdat hij wilde dat het antwoord daarop ja was. Da! Ja, zij kunnen worden omgevormd en bijgestuurd. Ja, zij kunnen leren zich nuttig te maken. Zoals dat meisje Ivanova.

Maar hoe zat het met de moeder? Zoals zij zich vastklampte aan haar parels en aan haar vooroordelen. Hoe zou zij ooit van nut kunnen zijn voor de zaak? Ze was kwaad op hem geweest. Toen hij haar had verteld hoe hij het duel had gestopt, had ze hem verwijten gemaakt. Ze had scherpe woorden geuit, haar ivoorkleurige wangen waren vuurrood geworden en haar ogen hadden gefonkeld van woede. Het had hem verbaasd dat deze vrouw zoveel vuur in haar binnenste bleek te hebben. Het had hem tegen zijn wil naar haar toe gedreven.

Hij zat knie aan knie met haar in de Turicum en toen ze klaar was had hij haar bevende hand in de zijne genomen. Maar deze keer maakte hij de knoopjes van haar kalfsleren handschoen, die zo dun was dat het eerder als zijde dan als leer aanvoelde, los en pelde hem af. Haar huid was blank en gaaf, zonder merktekens van een leven dat werd geleid. Hij had niet gedacht dat een hand ooit zo zacht kon zijn.

Toen hij het Michailovskiplein overstak daverde er een rijtuig langs hem heen en besproeide hem met een kleverige golf vies water uit de goot. Hij vloekte. Hij was vanavond erg prikkelbaar, zijn gedachten onrustig, scherp als scheermesjes. Hij had die huzaar meteen dood moeten schieten in het bos. Hij had alleen maar iets hoger hoeven richten. Die vervloekte zwakheid van hem ook. Hij had het moeten doen, hij was het verplicht aan Karl, wiens jonge leven op het rangeerterrein aan flarden was gesneden. In plaats daarvan had hij gedaan wat Jelizaveta Ivanova vroeg.

Die vervloekte zwakheid.

Hij schudde zich als een hond, om het water van zijn jas kwijt te raken. Op de hoek van het plein stond Hotel de Russie. Hij sloeg snel een zijstraat in en glipte onopgemerkt door de achter ingang naar binnen, langs de bedrijvige keukens en toen de brede trap op. Op de tweede verdieping bewoog hij zich geruisloos door de gang en klopte op een deur.

�Binnen.�

Zijn hart begon sneller te kloppen toen hij de kamer binnenging. In de lichtroze gloed van de lampen aan de wand stond Jelizaveta Ivanova, zonder parels, zonder handschoenen, slechts gekleed in een zijden kimono, haar haar krullend als een waas van zomers zonlicht rond haar schouders. Haar aanblik verdreef alle gedachten aan Tsjernov.

31

De dagen werden warmer en de stad wierp vol vreugde de verstikkende deken van mist, die stonk als de gerafelde jas van een oude man, van zich af. De gouden koepels van de kerken begonnen opnieuw te blinken toen de lucht opklaarde, en de paleizen schudden hun sombere stemming van zich af, zetten de ramen wijd open zodat het zonlicht de kamers binnen kon dringen en zich nestelen op armleuningen en zich uitstrekken op tapijten als een lapjeskat. De Fontanka en de Mojka ontdooiden zodat schepen weer kolen en hout naar de fabrieken buiten de stad konden vervoeren. De straten werden luidruchtiger. Overal ontstonden markten. Straatventers prezen luidkeels hun waren aan. Venters duwden appels en kaneel, schoenen en verfkwasten onder de neus van iedere voorbijganger. Sint-Petersburg schudde haar rokken uit en begon te glimlachen.

Valentina glimlachte ook. Jens stond haar op te wachten. Hoe kon ze dan niet glimlachen? Hij beweerde dat de wandeling naar het ziekenhuis, elke dag, een goede oefening voor zijn longen was en hem deed opknappen, maar zij was daar nog niet zo zeker van. Zijn ademhaling was nog steeds moeizaam en maakte af en toe vreemde fluitende geluiden wanneer hij een stoep op of af ging.

Alleen al de aanblik van zijn hoekige gestalte, zijn haar als koper in de laatste stralen zonlicht, en de bedachtzame manier waarop hij zijn hoofd naar voren hield terwijl hij liep te ijsberen, maakten dat ze inwendig beefde van levenslust. Het hele proces van het leven werd nog sterker wanneer ze bij hem in de buurt was, belangrijker, vitaler. Vandaag had ze in het zieken huis haar eerste bevalling meegemaakt, en ze was verbijsterd geweest. Omdat het leven met zoveel geweld moest beginnen, en tegelijkertijd met zoveel schoonheid, omdat de baby zo volmaakt gevormd was. Ze had gehuild.

Maar zelfs dat was kleurloos en onbeduidend vergeleken bij wat er in haar binnenste gebeurde wanneer ze haar Deense ingenieur op haar zag wachten. Ze wilde zich op hem storten, haar armen om hem heen slaan en hem verslinden. Elke dag was het hetzelfde. In plaats daarvan liep ze naar hem toe, glimlachte naar hem en pakte zijn hand vast.

Tegen de tijd dat ze de straat bereikten waar zijn appartement was, had de lucht een gedempte lila-achtige kleur gekregen die de gebouwen in speelgoedhuisjes veranderde. Jens had zijn arm om haar schouders geslagen en zei weinig, omdat hij zijn adem voor het lopen moest bewaren, dus onderhield zij hem met een verhaal over hoe medsestra Gordonskaja en zuster Darja bijna slaags waren geraakt over het zoekraken van een doktersstethoscoop, waarbij ze elkaar de schuld gaven, tot de lucht in de spoelkamer vergeven was van de vloeken en Gordonskaja�s overdadige boezem de knopen van haar uniform bedreigde.

Hij grinnikte, maar ze voelde opeens zijn lichaam verstijven. Ze merkte dat zijn lach verdween en dat er iets donkerders voor in de plaats kwam terwijl hij zijn greep om haar schouders versterkte. Ze volgde zijn blik en zag een chic rijtuig met een verguld familiewapen en bedienden in livrei voor zijn huis geparkeerd staan.

�Van wie is dat?� vroeg ze, hoewel ze het antwoord al wist.

�Dat is van gravin Serova.� Hij bleef staan en keek op Valentina neer, zijn ogen strak op haar gezicht gericht. �Ik zal haar zeggen dat ze direct weg moet gaan.�

�Waarom zou ze zijn gekomen?� vroeg ze.

�Misschien is Aleksej ziek.�

Valentina voelde een huivering over haar ruggengraat gaan. Gravin Natalja Serova was heel gewiekst. Ze was zeer wel in staat haar zoontje te gebruiken als ze dat nodig vond.

Het rijtuig en de hal waren verlaten, dus begon Jens de trap op te gaan, met twee treden tegelijk, maar halverwege bleef hij staan, met ��n hand tegen zijn borst gedrukt terwijl hij moeizaam naar lucht hapte. Valentina was direct bij hem om hem te ondersteunen. Ze sloeg haar arm om zijn middel, en in de ijzige stilte in haar hoofd verwenste ze de gravin.

�Wat roerend!�

De stem klonk van boven. Valentina keek op. Gravin Serova stond boven op de overloop, schitterend uitgedost in een lichtgroene jurk met een zwarte cape, een grote, zwarte hoed met smaragdkleurige veren, en een jongen naast zich. Ongeveer zeven jaar. Groene ogen � prachtige, ongeruste ogen. Ogen die te oud voor hem waren.

�Jens is herstellende,� zei Valentina scherp tegen de zwarte hoed. Ze wilde de vrouw niet in de ogen kijken.

�Djadja Jens! Oom Jens!� De jongen rende de trap af en schoof zijn schouder onder Jens�andere arm.

�Spasibo,� zei Jens zacht. �Goedenavond, gravin Serova.� Op de bovenste overloop maakte hij zich van hen los en wist een beleefde buiging te maken. �Waaraan heb ik dit genoegen te danken?�

�Aleksej maakte zich zorgen. Toen hij hoorde dat je onwel was, heeft hij me weten over te halen hem naar je toe te brengen.�

De glimlach was even glad als de tong van een slang. Jens woelde door het bruine haar van de jongen. �Het gaat prima, hoor.� Hij maakte de deur naar zijn appartement open, maar toen ze eenmaal binnen waren ontstond er een pijnlijke stilte, die Jens niet probeerde te doorbreken. Hij knielde slechts voor de jongen neer.

�Wat heb je hier?� vroeg hij.

�Een cadeau voor u,� lachte de jongen.

Zijn moeder trok een zuur gezicht. �Het was zijn idee.�

Onder zijn arm klemde Aleksej een pak ter grootte van een schoenendoos, dat hij Jens in de handen duwde. Voorzichtig haalde Jens het deksel van de doos, waarna hij in lachen uitbarstte.

�Kijk eens wat we hier hebben!�

Op een bedje van stro lag een grote, witte muis, met snorharen die bewogen en met rode oogjes die hen boosaardig aanstaarden.

�Nu u ziek was dacht ik� � de ogen van de jongen gingen even naar Valentina en schoten toen weer snel terug � �dat hij u gezelschap kon houden. Voor het geval u zich eenzaam zou voelen. Hij heet Attila.�

�Attila?� Er klonk opnieuw een bulderend gelach van Jens, waardoor hij een hevige hoestbui kreeg en de muis zenuwachtig ging piepen, met een vertoon van gele tanden. �Hij is schitterend. Het hart van een Hun in een klein bontjasje. Spasibo, Aleksej. Dank je wel. Hij en ik zullen vast goede vrienden worden.�

Hij kuste de wang van de jongen en de kleine armen werden om zijn nek geslagen en bleven daar.

�Je moet je niet zo vastklampen,� beval zijn moeder.

De armen gingen weg, maar Jens liep met hem naar een tafel en samen gingen ze de wonderen van Attila zitten bekijken terwijl Valentina en Natalja Serova elkaar tersluiks opnamen.

�Ik heb gehoord dat hij een duel om jou heeft gevoerd,� merkte de gravin op gedempte toon op.

�Niet helemaal.�

�Dus zijn verwonding is jouw schuld.�

�Zijn verwonding,� zei Valentina stijfjes, �is de schuld van de man die de trekker heeft overgehaald.�

�Ik heb me laten vertellen dat het niet de charmante kapitein Tsjernov was. Hij is nog steeds aan het herstellen in de benijdenswaardige warmte van de Zwarte Zee. Weet jij wie het schot heeft gelost?�

�Wat is dit, de Spaanse Inquisitie?�

De gravin toonde een koude glimlach die niet verder ging dan haar lippen. �Ik ben nieuwsgierig. Je weet hoe Petersburg is, er doen zoveel vreemde geruchten de ronde.�

�Zoveel vreemde mensen.�

Valentina�s uitdagende blik beviel de gravin niets. Ze wendde haar blik af en Valentina greep dit aan om weg te lopen en achter Jens te gaan staan met ��n hand op zijn schouder terwijl ze zich bukte en meelachte om de capriolen van het dier. Aleksej moest onbedwingbaar giechelen om de afmetingen van de testikels van de muis. Moeder en zoon bleven niet lang, maar voor ze vertrokken knielde Jens nog eens, kuste de wangen van de jongen en beloofde het mooiste muizenpaleis te ontwerpen dat een knaagdier ooit had bezeten. Hij drukte het jonge lijfje tegen zich aan.

�Komt u, als u weer beter bent?� vroeg Aleksej verlegen. �Om weer met me te gaan paardrijden?�

Jens aarzelde. De seconden tikten voorbij in de kamer, seconden waarin de gravin geen spier van haar gezicht bewoog.

Uiteindelijk stapte Valentina met een glimlach naar voren en klopte het kind in zijn matrozenpakje op de schouder. �Natuurlijk komt hij weer. En hij zal je ook Attila�s nieuwe paleis willen laten zien.�

Jens keek haar lang aan en knikte toen naar de jongen. �Natuurlijk.�

Toen de gravin met veel geritsel van haar zijden rokken de kamer uit schreed lag er een onmiskenbare blik van triomf in haar kille blauwe ogen.

Valentina duwde de zware deur van de kerk open en stapte het gebouw binnen, inmiddels gewend aan de muffe geur en de gewelfde ruimte die haar met haar gewicht aan gebeden terneer zou moeten drukken, maar dit niet deed. Het voelde er alleen maar leeg.

�Vader Morozov,� riep ze naar de lange gestalte in het zwart die een kaars ontstak onder een van de vergulde iconen van de Heilige Maagd. Hij draaide zich om met een geduldige glimlach.

�Weer terug, zie ik.�

�Weer terug.�

Ze stond in het midden van de marmeren vloer. Om haar heen lichtten de muurschilderingen en iconen en votiefkaarsen plechtig op, en de grote, treurige ogen van de heiligen waren op haar gericht, alsof zij de zondaar, de leugenaar was. Niet de man in het lange zwarte gewaad. Maar ze wist wel beter. Onder de zachtmoedige glimlach en de vriendelijke woorden lag een tong die gemakkelijker leugens verstrekte dan absolutie.

�Hebt u hem gezien?� vroeg ze.

�Ik vertel je vandaag wat ik je alle andere dagen heb verteld: Viktor Arkin komt hier niet meer. Je bent altijd welkom in deze kerk, mijn kind, maar dit is een huis van vrede en gebed, niet van achtervolging.�

�Wanneer hebt u hem voor het laatst gezien?�

�Dat heb ik je verteld. In geen weken.�

�Weet u waar hij is?�

�Nee.�

�Weet u dat zeker?�

�Ik weet het zeker.� Zijn lichte ogen plooiden zich aan de buitenste hoeken, als verkreukeld vloeipapier, toen hij glimlachte. �Ik lieg niet tegen je.�

�Hebt u nog nieuws gehoord?�

�Alleen dat hij gewond is.�

�Erg?�

�Ik weet het niet. Maar ze zeiden dat hij naar Moskou was vertrokken. Hoe waar dat is, weet ik niet.� Hij raakte het crucifix rond zijn hals even aan.

�Vertelt u hem maar van mij, Valentina Ivanova, dat hij zich niet eeuwig kan blijven verstoppen.�

Hij glimlachte zijn priesterlijke glimlach en blies de dunne kaars in zijn hand uit. �Dit is het huis van de Heilige Heer, mijn kind. Laat Hem vrede brengen in wat jou ertoe drijft om deze Viktor Arkin zo meedogenloos te achtervolgen.� Hij maakte met twee vingers een kruisteken.

�Dank u, vader, maar ik had liever dat Hij me de informatie bezorgde die ik zoek.�

�Ik kan je daarin niet helpen.�

Valentina zag de waakzaamheid achter de vriendelijke blik, de heldere geest die weigerde haar te helpen. Ze draaide zich met een ruk om en haastte zich de kerk uit. Achter zich hoorde ze de stem van de priester in de vochtige, lege ruimte weergalmen. �Moge God je zegenen, mijn kind.�

�Is ze weg?�

Vader Morozov knikte. �Maar ze zal weer terugkomen, kameraad.�

Beneden in de benauwde opslagruimte van de kerk zat Arkin aan een tafel naast een berg roodbedrukte pamfletten. Hij was bezig ze op te vouwen om ze uit te delen bij de volgende bijeenkomst, en hij streek kwaad met zijn duimnagel over de vouw. �Waarom geeft ze dit niet op?�

�Ze is heel vasthoudend.� Mozorov klopte op de stapel pamfletten met de tekst VERENIG JE! DE MACHT AAN DE ARBEIDERS! �Net als jij,� voegde hij eraan toe.

Op een kruk in de hoek stond een vernikkelde samowar zacht te pruttelen en op een tinnen bord ernaast lag een pirog waarvan niet was gegeten. De priester keek er even naar. Hij fronste zijn wenkbrauwen.

�Viktor, als je wilt dat je wond geneest, moet je wel goed eten. Je moet slapen.�

�Nog niet, vader.�

�Wanneer dan wel?�

Arkin keek niet op van de pamfletten. Hij was magerder, dat had hij zelf ook gezien, zijn wangen waren hol tussen de scherpe beenderen van zijn gezicht, en het grijs van zijn ogen was donkerder geworden. Zelfs Jelizaveta Ivanova had er iets over gezegd. Ze keek hem graag lang en diep in de ogen, alsof het geheim van wie hij was daar te vinden was als ze maar goed genoeg keek.

�Als het werk is gedaan,� zei Arkin. �Wanneer de Romanovs onder de grond liggen. Dan zal ik weer een normaal leven gaan leiden.�

Het gezicht van de priester vertoonde nu diepe groeven. �Misschien is het dan wel te laat,� zei hij zacht. �Misschien ben je dan vergeten hoe je dat moet doen.�

Er arriveerde een brief van kapitein Stepan Tsjernov. Alleen al de aanblik van de envelop met het wapen dat op het zegel was gestempeld maakte dat Valentina hem in duizend stukjes wilde scheuren. Ze liep ermee naar de studeerkamer en gaf hem ongeopend aan haar vader.

Hij las hem zwijgend. �De kapitein is in Zwitserland,� vertelde hij haar, �in een kuuroord vanwege zijn wond. Hij verwacht niet voor het eind van de zomer terug te zijn in Petersburg.� Ze hoorde de opluchting in zijn woorden. Ze keken elkaar begrijpend aan en ze knikte.

�Niet lang, papa. Tot dan hebt u de tijd. Alle leningen die u op de Tsjernov-sieraden hebt afgesloten zullen in het najaar moeten worden afbetaald, want dan moet ik alles aan hem teruggeven.�

�Als jij je ook maar iets om je zusje bekommerde, zou je met die man trouwen.� Hij verfrommelde de brief in zijn vuist.

Valentina schudde haar hoofd. �Alstublieft, papa. Het moet mogelijk zijn om geld te vinden. Ergens. Verkoop alles. Verkoop ons huis in Tesovo. We gaan er toch niet meer naartoe.�

Haar vader zakte diep weg in zijn stoel achter het enorme bureau dat hoog lag opgetast met dossiers en mappen die hem dreigden te bedelven. Zijn wangen hadden de kleur van overrijpe pruimen. �De bank bezit al alles wat wij hebben, Valentina. Maar ik zal het proberen.�

32

Ondanks mijn vader.

Ondanks het feit dat Arkin van de aardbodem is verdwenen.

Ondanks de wonden die ik in de ziekenzalen verbind en de pati�nten die ik heb zien sterven.

Ondanks mijn moeder die zelden thuis is, en de hitte van de stad die erger is dan ik me kan herinneren.

Ondanks mijn handen die eruitzien alsof ze van iemand anders zijn.

Ondanks dit alles is het de gelukkigste zomer van mijn leven.

De zomer kwam laat. Aarzelde als een meisje op haar eerste bal. De lente begon bleek en voorzichtig: de blaadjes aan de lindeboom kwamen slechts schoorvoetend tevoorschijn en de zon verschool zich achter wolken. Sint-Petersburg zag er grauw en vermoeid uit. De fabrieksrook hing in een groezelig lijkkleed boven de daken, te uitgeput om zich te verplaatsen. Maar juist toen Valentina zich had neergelegd bij de koude winden vanaf de Finse Golf en geen picknicks met Katja dit jaar, barstte de zomer over de hoofdstad los en veranderde deze in een blinkende, stralende stad van goud.

Het was het eerste jaar van haar leven dat ze de zomermaanden niet op hun landgoed in Tesovo doorbrachten. Valentina vroeg niet waarom � het was wel duidelijk. Haar vader had het veel te druk en bracht al zijn tijd �f op het ministerie door �f opgesloten in zijn studeerkamer, met een verzameling mannen in goed zittende pandjesjassen en zijden hoge hoeden, die kwamen en gingen met zware aktetassen. Maar ze had al lang geleden besloten dat ze nooit meer naar Tesovo wilde. Hoe zou ze daar nog kunnen komen na alles wat er was gebeurd? Hoe zou Katja dat kunnen? Maar nog sterker was het besef dat ze Jens niet kon verlaten, net zomin als ze haar eigen huid kon verlaten.

Het was een zomer van wandelingen, van armen die langs elkaar streken terwijl zijn wond genas. Zijn gemakkelijke, terloopse kracht verbaasde haar voortdurend, wanneer hij haar over een beekje tilde of haar bij haar middel vasthield wanneer zij zich naar voren boog om een lieveheersbeestje van het oppervlak van een vijver te plukken. Het was een zomer van ijsjes en libellen, van de stad verkennen, die ze met nieuwe, verbaasde ogen bekeken omdat ze hem voor het eerst samen zagen.

Ze nam hem mee naar concerten van Tsjaikovski en Stravinski in het Aleksandrinskitheater met zijn hoge Korinthische zuilen; hij nam haar mee naar station Nikolajevski om haar de wonderen van de constructie van de dakoverspanning te tonen en om tot in detail de werking van de trillende stoommachines uit te leggen. Maar zij keek in plaats daarvan naar de textuur van zijn huid, naar het gestippelde groen van zijn ogen. Luisterde naar de hartstocht in zijn stem als hij sprak, in plaats van naar de zwoegende adem van de locomotieven.

Er was de dag dat ze hun voeten in de Neva lieten bungelen, met de geur van pas gemaaid gras in de lucht en wat nevelflarden boven het water toen hij de plannen uitlegde voor het uitbaggeren van de Nevabaai om het water beter de stad in en uit te laten stromen. Dat ze samen een appel aten, hap voor hap.

Er was de dag dat ze Katja meenamen naar het bos, waar een hert uit haar hand at, en daarna naar de Sint-Iza�kkathedraal gingen, waar Katja moest huilen omdat hij zo mooi was.

Er was de dag dat hij haar kuste op de stoep van de Hermitage, alsof hij alle anderen voor alle eeuwigheid van haar lippen wilde wissen.

Er was de dag dat haar moeder en zij bij een raam stonden te kijken naar Jens en Katja in de tuin. Hij was bezig een spaak van haar rolstoel recht te buigen, en haar hand lag op zijn schouder toen hij bukte. Haar moeder zei in haar oor: �Besef je wel hoeveel je zusje van hem houdt?�

En juist toen het eind van de zomer overging in de herfst, zat ze met Jens in een open rijtuig onder het fluwelen donker van een nachthemel om de sterren te tellen, en vertelde ze hem dat ze zwanger was.

�Wil je met me trouwen?� vroeg Jens.

Valentina�s hart bonsde in haar oren. Hij pakte haar hand, drukte die tegen zijn lippen, draaide hem om en kuste de pols. Het maanlicht beeldhouwde zijn gezicht tot marmer maar zijn ogen brandden van leven.

�Wil je me de eer bewijzen met mij te trouwen, Valentina Ivanova?�

�Ja.�

�Morgen?�

Ze lachte, met een prop van vreugde in haar keel. �Zo snel als je maar wilt.�

�Nu.�

Ze deed haar ogen dicht. Toen ze ze weer opendeed zat hij er nog steeds, hield hij nog steeds haar hand vast.

�Jens, ik heb Katja plechtig beloofd dat ik haar nooit in de steek zou laten.�

�Dan kan ze bij ons komen wonen. Mijn grondtransacties met Davidov hebben veel meer opgeleverd dan ik had verwacht, dus zal ik een mooi nieuw huis voor ons kopen. Met ook ruimte voor je zusje.�

Hij zei het heel gemakkelijk, alsof het iets simpels was.

�Dank je, liefste.�

Hij nam haar gezicht in beide handen. �Ik hou van je,� zei hij zacht, en hij legde voorzichtig zijn lippen op de hare.

�Ik breek heus niet,� lachte ze.

Hij trok haar op de bank van het rijtuig naar zich toe en drukte haar zo stevig tegen zich aan dat ze amper adem kon halen. �Ik zal morgen met je vader spreken.�

�Hij zal het niet leuk vinden.�

�Hij zal eraan moeten wennen.� Zijn hand vond haar buik en begon de nog vlakke contouren ervan te strelen.

�Een jongen,� fluisterde ze. �Een ingenieur om een nieuw Petersburg te bouwen.�

�Een meisje,� glimlachte hij. �Ik wil een meisje.�

�Met mijn haar en jouw ogen.�

�En met jouw muzikale talent. Een meisje dat veel zal bereiken met moed en ambitie. Een meisje met een goed verstand. Net als haar moeder.�

Een harde wind rukte een sliert haar over haar gezicht en ze huiverde.

�Je hebt het koud,� zei hij.

�Nee. Ik ben opgewonden.�

Hij ging rechtop zitten en sloeg de warme plaid om haar heen, stopte die rond haar knie�n en om haar schouders in. �Ik rijd je meteen naar huis. Je mag geen kou vatten.�

�Jens! Ik ben niet ziek! Ik ben alleen maar zwanger.�

Hij glimlachte naar haar, met een tedere blik in de zilverachtige maneschijn. Met een vastberaden klap sloeg hij de leidsels tegen het paard en terwijl hij dit deed zag ze zijn hartenklop in zijn hals. Ze had die plek graag willen strelen maar haar armen waren onder haar plaid gestopt.

�Jens, het is morgen mijn vaders verjaardag. Hij heeft voor het gezin plaatsen geboekt in het theater, en na afloop een diner bij A�lours.� De woorden smaakten als zeep op haar tong. Laat hem alsjeblieft morgen nog hebben. Vraag het hem de dag erna.�

Hij draaide zich met een ruk naar haar toe. �De hemel geve me kracht! Heb ik niet lang genoeg op je moeten wachten?�

�Nee.� Ze glimlachte naar hem. �E�n dag. Niet langer.�

Ze leunde tegen hem aan terwijl hij het rijtuig mende, en haar warmte werd zijn warmte, haar dromen gingen over in zijn dromen.

De volgende dag maakte een hardnekkige motregen een einde aan de verstikkende hitte die de stad in haar greep had gehouden. Het theater was een verblindende schittering van licht toen de familie Ivanov plaatsnam in haar loge op het eerste balkon, met het vergulde houtsnijwerk en de met pluche bekle de stoelen. Beneden in de zaal steeg het geroezemoes van stemmen. De elite van de Sint-Petersburgse society pronkte met hun juwelen en gouden onderscheidingen die wedijverden met de fonkelende kroonluchters. De glimlachjes waren star, op hun plaats gehouden door schitterende diamanten tiara�s die veel eigenaars tot zulke gruwelijke schulden hadden gedreven dat groezelige geldschieters zich vol verwachting in de handen wreven. Maar om met minder in de opera te worden gezien betekende een risico op buitensluiting en minachting.

Valentina vond het vreselijk, maar de muziek hielp � als altijd. Toen de lichten werden gedoofd en de opera De Legende van Tsaar Saltan begon, gaven de dramatische aria�s van Rimski-Korsakov Valentina iets om zich aan vast te klampen. Ze deed haar ogen dicht en liet de noten in haar binnenste tot leven komen. Ze haalde vrijer adem, terwijl ze zich de kamer in Jens� appartement voorstelde: een rendiervacht zo zacht als de poot van een jong poesje voor het houtvuur, de aanraking van de vacht tegen haar naakte rug, en Jens� lippen die over de warme huid van haar buik bewogen terwijl hij zacht praatte tegen het kind dat in haar groeide.

�Valentina, mijn liefste, wat zie je er vanavond prachtig uit.�

Ze deed haar ogen open. �Kapitein Tsjernov!�

Zijn rode gestalte zat naast haar. Met een schok besefte ze dat het pauze was en dat de anderen, inclusief Katja in haar rolstoel, zich hadden teruggetrokken in het zijkamertje om wijn te drinken, kaviaar te eten en gasten te begroeten die haastig waren binnengekomen om hun opwachting te maken. Hij was niet veranderd. Al die pijn en narigheid, maar hij was niet veranderd. Alleen waren zijn tanden wat scherper, zijn ogen iets bozer.

�Je hebt mijn brieven niet beantwoord, Valentina.�

�Ik ben blij u in goede gezondheid te zien, kapitein. Ik wist niet dat u terug was in Petersburg.�

�Ik heb je geschreven om te zeggen dat ik hier zou zijn.�

Ze had geen enkele brief gelezen.

�Ik heb ��n keer geschreven,� zei ze. �Om u te zeggen dat de verloving was verbroken.�

Hij lachte, een snel, blaffend geluid, en hij ontblootte nog meer tanden. Hij greep haar witgehandschoende hand uit haar schoot en hield deze gevangen tussen zijn eigen handen. �Jullie jongedames vinden het zo leuk om te plagen.�

�Nee.� Ze probeerde de hand terug te trekken, maar hij hield hem stevig vast.

Langzaam, met zijn ogen op de hare gericht, bracht hij haar hand omhoog en drukte de rug ervan tegen zijn lippen. Zelfs door het dunne leer heen kon ze de stoppels van zijn snor voelen.

�Laat me los.�

Ze bogen zich naar elkaar toe, bijna als geliefden, met hun gezichten zo dicht bij elkaar dat ze op zijn kaak een roze litteken kon zien dat er eerder niet was geweest. Ze bracht haar andere hand omhoog en greep twee vingers van hem beet, bereid ze af te breken als hij haar niet losliet. Beneden in het theater begon het publiek weer plaats te nemen, en het geroezemoes van stemmen werd luider. Iets maakte dat ze keek, een gevoel dat ze niet kon verklaren, maar ze wist opeens zeker dat Jens er was. Ze zag hem aan de andere kant van de zaal. Lang en recht, haar Viking. Zijn haar leek verwaaid, alsof hij van de straat naar binnen was gerend om haar te zien. En nu zag hij haar. Met haar ene hand aan de lippen van deze kapitein der huzaren, terwijl ze met de andere twee vingers van hem vasthield, haar gezicht verhit en vlak bij dat van Tsjernov. Ze kreunde en sprong overeind, waarbij ze zich eindelijk wist los te rukken.

�Jens!� riep ze, zonder zich iets aan te trekken van de verbaasde blikken van beneden. Maar hij was weg. �Verdomme, Stepan!� zei ze woest en ze rende de loge uit.

Ze vond hem. Hij stond in de bar een sigaret te roken en leunde tegen een marmeren zuil, alsof hij zich niet bewust was van de menigte die zich om hem heen verdrong.

�Jens, ik wist niet dat jij er was.�

�Kennelijk.�

�Kapitein Tsjernov kwam alleen maar gedag zeggen.�

�Een heel vriendelijk gedag, zo te zien.�

�Nee.� Ze legde haar vingers op de mouw van zijn jasje en probeerde hem terug te vinden. �Het was niet wat het leek. Jens, ga alsjeblieft niet��

Er klonk een kreet van buiten. In de deuropening stond een man met een cape en een hoge hoed die glinsterde van de regendruppels.

�Er is op de premier geschoten!� Hij brulde de woorden steeds weer. �Er is op de premier geschoten!�

Er klonk een gezamenlijke kreet van ontzetting in de bar. Jens sloeg een arm om Valentina�s middel en baande zich een weg door de drinkende menigte naar de man toe.

�Wat is er gebeurd?�

�Bozje moj, mijn god. Hij was vanavond in het theater in Kiev. Een van die moordzuchtige revolutionairen trok een pistool. Hij heeft Stolypin in de borst geschoten. Geen kogelvrij vest.� De tranen stroomden de man over het gezicht.

�Is hij dood? Vertel op, man!� zei Jens.

�Ze zeggen dat hij stervende is.�

�Stolypin stervende. God helpe Rusland!�

�Bistro!� schreeuwde de man de rokerige ruimte in. �Maak dat je hier wegkomt. Bistro! Snel! Ze zeggen dat de revolutionairen vanavond naar alle theaters komen. In Kiev. In Moskou. Om ons af te slachten� Zelfs hier in Petersb��

Hij maakte zijn zin niet af. De menigte kwam panisch in beweging, en de mensen lieten hun glazen vallen en vluchtten.

Valentina had nooit eerder paniek gezien, niet op deze manier. Er klonken kreten en vloeken, stampende voeten en stemmen die oversloegen. Op het trottoir buiten het theater, dat nat was van de regen, werden hoeden vertrapt terwijl de menigte radeloos werd. Er werd gedrongen en met ellebogen geduwd terwijl de mensen naar hun rijtuig holden, om hun koetsier riepen, zonder zich iets aan te trekken van de kreten van de politiemensen in zware jassen die uit het niets tevoorschijn kwamen. Valentina kreeg een klap van een van hen toen ze met grote ogen van ontzetting verder holde.

�Jens, het kan toch niet waar zijn?�

Ze liepen de trottoirs af op zoek naar haar familie, maar alle paraplu�s maakten herkenning onmogelijk en alle hoge hoeden leken in het donker hetzelfde.

�Dat Stolypin dood is?�

�Nee.� Ze schudde haar hoofd, met haar schouders stevig tegen hem aan gedrukt. �Dat de revolutionairen alle theaters aanvallen. Dat kan toch zeker niet waar zijn?�

�Het is waarschijnlijk een gerucht om chaos en angst te veroorzaken. Maar we kunnen geen enkel risico nemen, dus blijf dicht bij me.�

�Waarom?� Ze zette zich schrap, zodat Jens in de opdringende menigte stil moest blijven staan. �Waarom? Wat zouden ze kunnen bereiken met het veroorzaken van zoveel chaos?�

�Laten we eerst jullie rijtuig maar zien te vinden.�

�Nee.� Ze schudde aan zijn arm. �Zeg eens, waar ben je bang voor?�

Hij keek haar aandachtig aan. �Ik vrees dat iemand dit heeft georganiseerd en iets gaat doen met de dekmantel van deze paniek.�

�Wat dan wel?�

�Ik weet het niet. Kom, blijf nu niet staan.�

Hij trok haar mee, en ze wees naar een wirwar van rijtuigen die verderop de weg blokkeerde. �Daar is het rijtuig van papa.�

Jens baande zich een weg tot ze haar vader en moeder naast hun rijtuig in de regen aantroffen. De rolstoel stond leeg en verloren voor hen te wachten.

�Waar is Katja?� vroeg Valentina snel. �Ze is verdwenen.�

�Wie zou haar kunnen hebben meegenomen?�

Jens moest de vraag twee keer stellen. Jelizaveta Ivanova stond er star en stijf bij, met niets ziende ogen en schokkerige bewegingen toen haar vingers haar mond aanraakten, maar ze bleef zwijgen. Haar man was het tegendeel. De woede spoot aan alle kanten uit hem, hij stampvoette en stak een vinger uit naar een van de groepjes politiemensen die zich om hen heen hadden verzameld. �Ga eens gauw op stap, stommeling, om mijn dochter te vinden,� schreeuwde hij. �Ze is ontvoerd.�

Ze waren allemaal terug bij het theater en stonden bij een zijdeur in de regen. Het was de zijdeur waardoor de Ivanovs in eerste instantie naar buiten waren gekomen, meegevoerd door de stroom op weg naar de uitgangen, met Katja veilig in haar rolstoel.

�Mevrouw Ivanova,� zei Jens, �vertelt u me eens wat er is gebeurd.�

Ze keek hem niet aan. Haar mond trilde maar er kwam geen geluid uit.

�Jelizaveta!� drong haar man aan.

Jens ging recht voor haar staan, pakte haar beide ellebogen stevig vast en trok haar dichter naar zich toe, zodat ze hem wel aan moest kijken. �Is Katja gewond in het tumult?�

Ze schudde haar hoofd, knipperde hevig met haar ogen en stamelde: �Njet. Ze raakte niet in paniek. Ze klemde zich alleen maar stevig vast aan haar stoel.� Ze fronste haar wenkbrauwen terwijl ze de beelden in gedachten weer voor zich zag. �Ze�� De woorden stokten.

Hij bracht zijn gezicht tot vlak bij het hare. �Wat gebeurde er toen?�

�Mijn man ging ons rijtuig zoeken.�

�Denk goed na, mevrouw. Denk g��d na! De minister liep hier bij Katja en u weg� En toen?�

�Toen kwamen prinses Marja en haar man achter me naar buiten.�

�Hebt u hen gesproken?�

Hij begon het contact met haar te verliezen. Haar ogen werden glazig toen ze knikte. �Ze gilde.�

�Gilde Katja?�

�Nee.� Het was een zacht gefluister.

�Gilde prinses Marja?�

Geen antwoord. Hij schudde haar zacht heen en weer en hij zag haar ogen draaien.

�Ja. Ze was gevallen. Haar wang was��

�Hebt u met hen gesproken?�

�Ja.� Ze huiverde. �Er was overal paniek. Toen ik me weer omdraaide naar de rolstoel, was hij leeg.�

�Mama.� Het was voor het eerst dat Valentina iets zei. Haar stem was kalm maar klonk hol, alsof hij van ver kwam. �Was Katja bang? Door de paniek en het schreeuwen?�

�Nee. Nee, ze was juist opgewonden.�

Valentina knikte. Ze greep Jens bij de hand en begon hem mee te trekken. �Snel. Kom met me mee.�

�Waar gaan jullie naartoe?� wilde haar vader weten. �Hoe moet het nou met je zusje?�

�Papa, ik ga haar zoeken.�

De regen stroomde over Valentina�s wangen en het licht van de straatlantaarns en de rijtuigen weerkaatste op haar intens witte gezicht en vervormde het. Haar ogen waren gitzwart.

Ze reed samen met hem op zijn paard. Het was sneller om te paard te gaan dan met een drozjki. De wegen waren verstopt door al het verkeer, er maaiden lichtbundels door de duisternis en de regen werd erger, ratelde met ongeduldige vingers op de daken van rijtuigen. De mensen waren nerveus en geprikkeld, en er deden zich ongelukken voor, wat tot nog meer verwarring leidde.

Jens� paard Hero ontweek alles keurig, met Jens die hem zo nodig het trottoir op loodste, tot ze vrij waren van alle blokkades en hij ongehinderd door het centrum van de stad kon galopperen. Ze reden snel. Jens kon haar warmte voor zich voelen, kon haar natte haar ruiken. Ze zat onder zijn rijcape verstopt, met haar lichaam als een oven tegen zijn borst, en ze hield zich zo stijf aan de manen van het paard vast dat ze de haren bijna uit de nek van het dier trok. Ze zat stijf en gespannen. Ze hadden hevig gekibbeld.

�Jens, het zijn de revolutionairen die haar hebben ontvoerd.�

�Nee Valentina, denk eens goed na. Het kunnen ook gewoon inhalige ontvoerders zijn die haar vasthouden om je vader geld af te persen.� Lieve god, laat het niet de revolutionairen zijn. Hun messen zouden net zo gemakkelijk de hals van een rijk iemand, man of vrouw, doorsnijden als die van een kip.

�Nee,� had ze hardnekkig verklaard. �Nee. Zij zijn het, ik weet dat zij het zijn. Ze kwellen mijn familie en ze zullen niet rusten tot we dood zijn.�

De lucht tussen hen was dun geworden, vochtig in hun gezicht, en hij kon de adem van iets kouds in zijn nek voelen.

Hij was met haar meegegaan omdat hij de gedachte niet kon verdragen dat zij in haar eentje door de achterbuurten van Petersburg zou lopen. Maar het was gekkenwerk. De arbeider uit de gieterij en zijn vrouw � de vrouw die met dode kinderen in bed had gelegen � waren allebei thuis. Jens keek om zich heen toen hij de kamer binnenstapte. Het was er in elk geval schoner dan de vorige keer. Ze bekeken hem met samengeknepen ogen, alsof ze hem het liefst de grond in hadden gestampt, op de manier waarop hij kakkerlakken vertrapte. Ze hadden hun armen over hun borst gevouwen, met de tafel tussen hen in, en hij zag twee kroezen bier op de tafel. Hadden ze een toost uitgebracht? Hadden ze op het succes gedronken?

�Hij is dood,� kondigde Ivan voldaan aan. �Premier Pjotr Stolypin is dood.�

�Nog niet,� verbeterde Jens. �Ik heb gehoord dat hij gewond is.�

De vrouw zat Valentina aan te staren. �Wat is er met haar aan de hand?� vroeg ze.

�Mijn zusje,� zei Valentina. �Waar is ze?�

�Die in de rolstoel?�

�Ja. Ze is ontvoerd.� Haar stem klonk vlak en emotieloos. �Ik denk dat die revolutionairen van jullie haar gevangen hebben genomen. Ik wil dat jullie naar jullie vrienden gaan om te vragen waar ze gevangen wordt gehouden.�

Ivan enVarenka schudden hun hoofd. Jens stapte naar voren en sloeg zo hard met een vuist op de tafel dat het bier uit de kroes klotste. �Ik zal jullie allebei zes maanden loon geven.�

Hun gezichten lichtten op van begeerte.

�Alleen,� ging Jens verder, �als jullie uitzoeken waar haar zusje gevangen wordt gehouden.�

�Waarom zouden revolutionairen haar willen ontvoeren?� vroeg Varenka.

�Om politieke druk uit te oefenen op haar vader, minister Ivanov.�

Ivan spande en ontspande zijn schouders, als een vechthond. �En als we weigeren?�

�Dan zal ik genoodzaakt zijn aan te dringen.�

Jens wachtte met minder geduld dan Valentina. De kamer, met zijn vochtige muren en gebarsten plafond, leek klein en benauwd voor zijn rusteloze geest. Elke keer dat de vrouw een blok op het vuur wierp, wolkte er rook op, die zich op het meubilair en in hun longen nestelde. De waarheid was even wazig en ongrijpbaar als de rook, leek hem.

De waarheid van wat een persoon geloofde en de waarheid van wat hij zei waren twee verschillende dingen. Er viel geen harde en vaste streep onder te trekken, omdat alles zich steeds tussen schaduwen en zonlicht bewoog, en van vorm veranderde. De bolsjewieken en de mensjewieken plukten voortdurend repen van hun zogenaamde waarheid terwijl ze streden om de macht, erger dan jakhalzen om een karkas, schreeuwend om gerechtigheid en gelijkheid. Een jong, invalide meisje ontvoeren. Wat voor rechtvaardigheid was dat? Wat voor gelijkheid, als de zwakken door de sterken werden verslonden?

O Valentina, wees voorzichtig. Liefste, wees voorzichtig.

Ze zaten aan de tafel, met Valentina�s hand in de zijne. De vrouw hield hen in de gaten, verschoof haar hoofddoek af en toe terwijl ze ineengedoken bij de kachel haar bier zat te drinken. Twee uur lang bleven ze zo zitten. Hij kon de spanning in Valentina�s ogen lezen, hij kon bijna zien hoe haar brein achter de beenderen van haar schedel ronddraaide, hij kon de raderen en kettingen horen zoemen, en hij vreesde voor haar veiligheid. Opeens kneep ze in zijn hand en staarde hem aan met strakke blik. Hij waakte goed over haar, maar niet goed genoeg. Toen er vier mannen in rafelige jasjes en met doorweekte petten op achter Ivan de kamer binnendaverden, waarbij ze de kille nachtlucht met zich meevoerden, kwam Jens overeind. Valentina keek niet naar de mannen, alsof ze al wist wat ze zouden gaan zeggen. Ivan liep naar de kachel om zich te warmen.

�En?� vroeg ze vriendelijk. Haar ogen waren op Jens gericht.

�Jij� � Ivan wees naar haar � �gaat met ons mee. Jij� � hij wees naar Jens � �blijft hier.�

�Nee!� Jens stapte vastberaden naar haar toe, maar ze sprong voor hem en nam zijn gezicht tussen haar sterke handen.

�Het spijt me, liefste,� fluisterde ze toen haar lippen de zijne raakten.

Op dat moment klapte de vloer naar hem omhoog en een geluid als van vuurwerk explodeerde in zijn hoofd. Hij kon zijn hersens in duizend stukjes glas uiteen voelen spatten. Toen de pijn van de klap ten slotte tot hem doordrong, tuimelde hij in een leeg, zwart gat.

33

De regen druppelde onophoudelijk, viel in koude stroompjes door het dak van de izba en rikketikte als geweerkogels in de zinken emmers. Viktor Arkin hoorde het geluid nauwelijks. Hij ijsbeerde over de rottende vloerplanken en bedacht duizend antwoorden op de vragen die door zijn hoofd dreunden.

Zouden ze komen?

Hoeveel wist ze?

Wat had ze gezien?

Was het meisje een lokmiddel dat de Ochrana had uitgezet om hem te kunnen grijpen? Wie kon hij vertrouwen?

Het was altijd hetzelfde, dit over zijn schouder moeten kijken. Het was de prijs die hij moest betalen.

Hij had de kamer gereedgemaakt. Maar zij zou niet zo zijn als die invalide, ze zou een voortdurend gevaar zijn en hij moest voorzichtig te werk gaan. Hij had de kracht gezien achter die grote zwarte ogen en de porseleinen beenderen van haar gezicht. Ondanks haar jonge leeftijd wist hij dat ze hem stukje bij beetje uit elkaar zou scheuren als hij haar daar de kans toe gaf. Ja, hij was voorbereid.

Hij hield op met ijsberen en staarde uit het kleine, groezelige raam. Drie uur in de nacht, wat verwachtte hij? De duisternis buiten was ondoordringbaar, dreigde alle andere geluiden te verdringen met het onophoudelijke geweld van regen en wind. Het boerenhuisje was krakkemikkig, de kamertjes klein, maar het was goed genoeg voor het doel. Het lag ver overal vandaan, midden in een vlakke oceaan van moerasland waardoor slechts ��n enkele onverharde weg liep, die boven het niveau van de velden lag, met het oog op overstromingen.

Langer dan een uur bleef hij bij het raam staan, met gespitste oren om het geratel van een wagen te horen, maar al die tijd kon hij hun moeder niet uit zijn gedachten zetten. Ze kwam voortdurend ongenodigd bij hem boven, met de geheime bleke holtes van haar huid, de heuvel met schitterende krullen onder aan haar buik, in een felle kleur botergeel. De smaak ervan in zijn mond. En nu wilden haar blauwe ogen hem niet met rust laten. Groot, glazig van de shock. Woede in haar stem toen ze zijn naam riep terwijl hij door de regen bij het theater vandaan rende met haar dochter in zijn armen. Hij moest ervoor zorgen dat ze hem haatte, zodat hij van haar bevrijd kon worden.

Toen ze er na een uur nog niet waren, pakte Arkin de petroleumlamp van de haak aan de balk en deed de deur aan de andere kant van de kamer van het slot. Het zwavelgele licht flakkerde voor hem uit, kroop naar het plafond omhoog en baande zich een weg door de intense duisternis die als een wolk in de kamer lag. Het meisje lag ineengedoken op het bed. Hij noemde haar in gedachten het meisje, nooit Katja. Dat was beter. Veiliger. Op die manier kon hij naar haar kijken zonder medelijden met haar te hebben. Het meisje. Nooit Katja.

Hij hield de lamp hoog. Haar ogen staarden hem aan, groot en beschuldigend, haar lippen trilden.

�Ga weg,� fluisterde ze.

�Heb je het koud?�

Ze schudde haar hoofd.

�Heb je pijn?�

Weer hoofdschudden. Leugenaar, dacht hij.

�Ga weg,� fluisterde ze weer.

Als hij wegging zou de duisternis weer volledig zijn � hij kon het niet riskeren zelfs maar een kaars bij haar neer te zetten � dus leunde hij met een schouder tegen de deurpost, zette de lamp op de vloer en stak een sigaret op, waarmee hij luidruchtig uitademde om het zachte hijgen van haar ademhaling niet te hoeven horen.

�Zorg dat je hier niet doodgaat,� zei hij.

Ze trok de armzalige deken over haar gezicht. �Ga weg,� fluisterde ze, en deze keer klonk het geluid als een gesmoord gesis, niet luider dan het gesis van de lamp. Hij wachtte tot de roerloze gestalte op het bed tegen hem zou gaan schreeuwen. Maar ze maakte geen geluid, en dus pakte hij de lamp, liep de kamer uit en deed de deur op slot. Dat was gemakkelijker.

Ze brachten het oudere zusje binnen, en ze behandelden haar zo ruw dat hij hun het liefst een klap had verkocht. Hij had deze drie mannen voor de klus uitgezocht omdat ze niet zo heethoofdig waren en hun handen thuis zouden houden. Maar ze hadden te lang met de wagen in de stromende regen moeten rijden, waarbij ze voortdurend van route waren veranderd en door het bos terug waren gereden om ervoor te zorgen dat ze niet werden gevolgd. Nu waren ze nat en slechtgehumeurd. Dat reageerden ze af op haar.

Ze leek klein, veel kleiner dan hij zich herinnerde. Tot op de draad doorweekt, met haar dat aan haar hoofd plakte en met klapperende tanden, wat ze probeerde te verbergen. Ja, besefte hij, dit meisje zou het, boven alles, vreselijk vinden als hij dacht dat ze bang was. Ze duwden haar in de stoel aan de tafel, met de blinddoek nog voor, haar handen met een leren veter op de rug gebonden. Hij kon zien hoe het leer in de huid van haar polsen sneed, zodat ze rode striemen had.

Hij nam de stoel tegenover haar.

�Ik weet wie je bent,� zei ze, nog voordat hij had gesproken. �Denk maar niet dat je je kunt verbergen.�

Hij wachtte, terwijl hij zich de dingen in haar hoofd probeer de voor te stellen. Blind en doorweekt, in een kamer geduwd waar het naar mannen rook, luisterend naar hun ademhaling om te tellen met hoeveel ze waren. Haar woorden wa ren haar enige wapen. Ergens was ze haar jas verloren, en ze had geen idee hoe haar natte avondjurk aan haar lichaam vastplakte, met de lichte zijde die bijna doorschijnend was, zodat haar slanke welvingen duidelijk te zien waren en ze zo�n pop leek die door kinderen naar believen werd aan- en uitgekleed.

�Ik weet wie je bent.� Haar stem klonk beheerst maar hij hoorde de woede erin, ook al wilde ze dat niet. �Je bent Viktor Arkin. Je was mijn vaders chauffeur.�

Er was geen enkele reden om die laatste woorden eraan toe te voegen, behalve om hem eraan te herinneren dat hij straatvuil was. Hij rukte de blinddoek van haar gezicht en zag haar heftig knipperen tegen het plotselinge licht. Lange slierten donker haar lagen als ranken tegen haar hals en wangen geplakt, alsof ze haar konden beschermen.

�Zoals je ziet,� zei hij vriendelijk, �heb je het bij het rechte eind. Heel slim van je.�

Haar ogen pasten zich aan, de pupillen slonken, maar ze kon de minachting niet goed van haar gezicht houden. �Dat was niet zo moeilijk.�

�Je mag van geluk spreken dat je nog leeft, nadat je me had neergestoken met dat mes.�

�Waar is ze?�

�Wie?�

Haar mond werd strak van woede. �Waar is ze?�

�Ze ligt te slapen.�

�Dat betwijfel ik.� Ze ging staan, en onmiddellijk waren er twee mannen die haar bij de armen grepen. Ze hadden ze zonder enige krachtsinspanning kunnen breken. �Breng me naar haar toe.�

�Eerst moeten we praten.�

�Alsjeblieft, Arkin.� Haar ledematen trilden van woede maar haar stem bleef rustig. �Breng me alsjeblieft naar haar toe. We kunnen morgen praten, als ik droog ben en jij wat slaap hebt gehad.�

Was het zo duidelijk te zien dat hij in geen drie nachten een bed had gezien? Elke beweging van zijn oogleden voelde alsof ze over steengruis gleden. Hij knikte kortaf naar de deur met de sleutel in het slot. Ze was de kamer al door, met haar voorhoofd tegen de deur, voor hij het bevel had gegeven.

�Laat haar erin,� snauwde hij.

Hij liep de andere muffe slaapkamer in en ging in het donker op het kale matras liggen, maar hij kon niet slapen.

�Katja!�

Valentina sloeg haar armen om haar zusje heen, op het smalle bed. Ze rook de dierlijke geur van zweet bij haar, hoewel haar huid ijskoud was.

�Alles is goed met me,� zei Katja.

Maar Valentina kende die stem, zo klonk haar zusje als ze de kiezen opeenklemde van de pijn. �Natuurlijk is alles goed.� Valentina trok de deken hoog om haar heen. Hij stonk naar urine.

�Waarom ben jij hier?� vroeg Katja verbaasd. �Hebben ze jou ook ontvoerd? Het is Arkin, weet je dat wel, de chauffeur? Wat gaat hij met ons doen? Weet papa het? Valentina, je bent helemaal nat, trek je jurk uit, je moet niet��

�Stil maar, liefje, stil maar.� Ze pakte haar hand. �Rustig maar, we zijn nu samen. Je hoeft echt niet bang te zijn. Arkin zal ons geen kwaad doen.�

�Toch wel.�

�Nee. Ik zal morgenochtend met hem praten. Als het licht is. Vannacht was hij niet��

�Waarom hebben ze �ns genomen?�

�O Katja, ik weet het niet. Maar ik denk dat hij van plan is papa te dwingen iets te doen.�

Katja kreunde. �Papa zal nooit iets tegen de tsaar doen, zelfs niet voor ons.�

�Stil nu maar, we weten het nog niet. Laten we wachten tot morgenochtend. Het kan nu niet lang meer duren. Probeer wat te slapen.�

�Je moet je jurk uittrekken. Je rilt van de kou.�

�Nee. Niet met die mannen voor de deur.�

De kamer was in duisternis gehuld, maar er viel een klein streepje licht onder de deur door, en ook door een kier waar het hout scheef was getrokken. Valentina gleed van het bed, liep naar de deur en sloeg erop met haar vuist.

�Doe open!� schreeuwde ze.

Geen antwoord.

Ze timmerde weer. �Ik moet met je praten.�

�Hou je kop, verdomme,� snauwde een onbekende stem.

�Doe n� open!�

�Hou je kop, kreng.�

Ze schopte woest tegen de deur, zodat hij rammelde in zijn scharnieren. �Ik wil droge kleren.�

�Hou op.�

�Droge kleren en nog een deken. Een emmer. Een kaars.� Ze schopte weer tegen de deur en vloekte binnensmonds.

�Wacht.�

Ze wachtte. Toen ze genoeg kreeg van het wachten begon ze weer te timmeren.

�Hou op.� Dat was Arkin.

Er knarste een sleutel in het slot en de deur zwaaide open. Meteen viel er licht naar binnen en Valentina keek naar Katja op het bed, met haar tanden zo hard in haar onderlip gezet dat er een straaltje bloed als zwarte inkt op haar kin te zien was.

�Hier,� zei Arkin zuur. �Kleren, een deken, een emmer. Geen kaars.�

De deur begon weer dicht te gaan.

�Wacht.�

Hij hield stil.

�Mijn zusje heeft medicijnen tegen de pijn nodig.�

�Nee.�

De deur viel met een klap dicht.

�Verdomme, Arkin!� schreeuwde Valentina, en ze schopte weer hard tegen de deur. �Ik hoop dat je in de hel zult branden.�

Het raam had luiken aan de buitenkant. Aan de binnenkant was er een zwaar traliewerk voor bevestigd, maar toch veranderde het licht in de kamer van zwart naar grijs en viel er een schijnsel door de latjes. Ze gingen allebei op de emmer. Katja geneerde zich hevig, vooral omdat Valentina haar erbij moest ondersteunen, maar Valentina nam haar beroepsmatige houding van verpleegster aan en deed het met hetzelfde gemak als waarmee ze de tanden van een pati�nt poetste. Wat haar verbaasde was de ontdekking dat toen ze haar zusje op de vloer rechtop hield, Katja langer bleek te zijn dan zij. Wanneer was dat gebeurd?

Ze spraken op gedempte toon, terwijl ze elkaars handen stevig vasthielden. Katja hield haar ogen op Valentina gericht alsof ze bang was dat ze misschien niet echt was, en ze liet haar haar voeten masseren om het bloed erdoorheen te laten stromen.

�Je had niet moeten komen,� zei Katja. �Het maakt niet uit wat mij overkomt, maar hoe moet Jens het zonder jou overleven?�

�Er zal ons niets overkomen, gekkie. Ik was niet van plan jou van huis weg te laten lopen zonder mij.�

Katja lachte, een zacht, borrelend geluid, en ze wreef over haar nek. �Je wilde niet dat ik alleen spannende dingen meemaakte.�

Valentina streelde de kleine hand. �Zeg eens, Katja, verwens je mij nog elke dag omdat ik die morgen in Tesovo uit rijden ben gegaan?� Het was een vraag die ze nooit eerder had gesteld.

�Natuurlijk niet.�

�Maar jij was niet naar de studeerkamer gegaan als ik thuis was gebleven.�

�Ja, toch wel. Jij bent niet degene die me erheen had gestuurd om een pen te halen.�

Valentina�s hart stond stil. �Wie dan wel?�

�Papa.�

Valentina hield haar handen voor zich op de tafel, zoals haar was opgedragen. Ze waren samengebonden met een leren band, maar niet zo strak als vannacht in de wagen � haar vingers waren ervan opgezet. Ze bewoog ze even, met de huid in dikke strepen over de knokkels, en ze liet haar gedachten heel even afdwalen naar de ivoren toetsen.

�Valentina!�

Ze keek naar zijn handen, met de dikke vingertoppen en de brede, harde streep over de palmen. De handen van een arbeider? De handen van een moordenaar?

�Valentina, je let niet op.�

�Ik luister.�

Ze dacht aan Jens� handen, lang en gespierd, die de huid van haar buik streelden.

�Begrijp je wat ik zeg?�

�Ja.�

�Ik kom vanavond weer terug. Een van mijn mannen zal zolang hier blijven. Tegen die tijd zal ik weten of je vader wil betalen.�

�Hoeveel?�

�Een half miljoen roebel.�

Ze hapte naar lucht. Een half miljoen roebel.

�Arkin.� Haar ogen richtten zich op zijn gezicht. Het stond gespannen, met donkere stoppels op de kaak. �Arkin, je bent gek als je denkt dat mijn vader zoveel geld heeft.�

Hij leunde achterover in zijn stoel. Hij rookte een sigaret en blies nijdig een rooksliert uit. �Je vergeet,� zei hij, �dat ik in jullie huis ben geweest. Ik heb de schilderijen en de beelden gezien, het zilver en het goud dat zonder dat jij het opmerkt in elke kamer ligt. Ik heb je moeders diamanten gezien, zo groot als schildpaddeneieren, dus ga nou niet��

�Nee. Hij heeft geen geld.�

�De minister kan wat sieraden verkopen.�

�Dat kan hij niet.�

�Hij zal wel moeten.�

�Je bent te inhalig.�

�Nee, jij en jouw soort, jullie zijn inhalig. Jullie willen heel Rusland bezitten en de opbrengst ervan onder elkaar verdelen. Miljoenen Russische arbeiders en boeren hebben niets omdat jullie alles hebben gestolen.� Hij keek haar met samengeknepen ogen aan en er bestond geen twijfel over de onwankelbaarheid van de overtuiging van deze man.

�Je bent een bolsjewiek,� verklaarde ze op vlakke toon.

Hij nam niet de moeite antwoord te geven.

�Is het geld voor de revolutie?�

�Natuurlijk. Om de socialistische zaak te bevorderen. Wat dacht jij dan?�

Deze keer was zij degene die geen antwoord gaf.

�Waarom heb jij bij het duel op Jens Friis en op kapitein Tsjernov geschoten?�

Er gleed een flauwe glimlach over zijn gezicht en heel even zag ze weer iets van de beleefde chauffeur die hij was geweest. �Dat is nu niet belangrijk.� Hij ging staan. �Ik ben vanavond weer terug.� Hij knikte naar de man die naast de deur met een mes in een stokje zat te snijden. �Mazjik zal julie bewaken.� Opnieuw dat scheve trekje om zijn mond. �Maak hem niet kwaad.�

Mazjik grijnsde en veegde zijn mes aan zijn baard af.

�Wat zul je doen, Arkin, wanneer mijn vader nee zegt?�

�Je kunt maar beter hopen dat hij geen nee zal zeggen.�

Ze drong niet verder bij hem aan. �Wil je alsjeblieft, voor je weggaat, Mazjik vragen de luiken van onze kamer open te doen?� Ze voegde eraan toe: �We kunnen niet vluchten. Het ijzeren draadwerk is genoeg. Het licht zou dit� dit�� ze gebaarde naar de gesloten deur van de slaapkamer �� wat draaglijker maken.�

Tot haar verbazing knikte hij kortaf. Geen twistpunt.

Ze stond op. Voorzichtig, heel voorzichtig. �En medicijnen? Zou je alsjeblieft voor Katja wat morfine willen meenemen? Ze is� radeloos van de pijn, ook al toont ze dat niet.�

Hij knikte weer en wreef met een hand over zijn stoppels. Het was een vermoeid gebaar. �Ik beloof je dit: als ik vandaag geld van jullie vader krijg, zal zij haar morfine krijgen.�

�En anders?�

Hij haalde zijn schouders op en liep naar de deur. De regen van die nacht was weggedreven naar het noorden en er spande zich een lege blauwe lucht over hen uit, als in afwachting van iets. Boven het vlakke landschap hingen zijdeachtige nevelflarden die grijze vingers trokken in het moeras, waar watervogels snaterend een bad namen. Toen hij de stoep af liep keek hij om om zich ervan te vergewissen dat ze niet probeerde te ontsnappen, maar ze bleef gedwee bij de tafel staan. Hij bekeek haar tengere gestalte in de opgerolde broek en het wijde geruite overhemd.

�Die kleren staan jou veel beter dan ze mij ooit hebben gestaan.�

Ze hield haar tong stijf tussen haar tanden en slaagde erin niet te spugen.

34

De wind was kil, de straten donker als de onderwereld, zonder lantaarns of trottoirs. Jens bewoog zich stil door een doolhof van achterafstraatjes. Hij bleef op zijn hoede terwijl ze allerlei bochten maakten, zich splitsten in armoedige steegjes en binnenplaatsen die zonder enige waarschuwing in elkaar overgingen. De grote doorgaande wegen waren door Peter de Grote ontworpen als pronkstuk voor de westerse wereld, maar achter de paleizen en de schitterende fa�ades hadden deze overbevolkte konijnenholen van de onderklasse zich als zweren verspreid. Overal woekerde verbittering en wrok.

Voor een van de armoedige huizen liep Jens een stenen trap naar een souterrain af, nat en glibberig. Dit was geen plek om te wonen, ver beneden het waterpeil. Het moerasland waarop Sint-Petersburg was gebouwd, liet zich gelden wanneer het zwaar regende of het tij hoog was: in de hele stad liepen souterrains onder water. Maar toch bleven er mensen in wonen. Het was dat of op straat slapen. Hij bonsde op de deur. Die werd behoedzaam geopend en een vrouw in een flanellen nachthemd keek naar hem op.

�Ik ben op zoek naar Larisa Sergejev,� kondigde hij aan. �Is ze thuis?�

De vrouw knipperde snel met haar wimpers, als een eekhoorn, en stapte achteruit in de kamer, zodat Jens binnen kon komen. Mijn god, bozje moj. Jens sloeg een hand voor zijn neus. In het flakkerende licht van twee kaarsen kon hij zien dat de kamer groot was en zich uitstrekte tot in het donker, maar dat hij tot aan het lage plafond was volgepropt met stapelbedden en mensen die dicht opeen kropen voor de warmte. Er moesten wel dertig of veertig mensen zijn. Over sommige bedden wa ren flarden van lakens gehangen in een poging tot privacy, en er lagen kinderen in groezelige groepjes op matrassen op de grond.

�Larisa!� schreeuwde de vrouw in het nachthemd. �Je hebt bezoek van een heer!�

Er klonk goedmoedig gejoel en er stapte een magere jonge vrouw uit de schaduwen naar voren, met een slapende baby in haar armen.

�Larisa Sergejev?� vroeg Jens.

�Da.�

�Ik wil je graag even spreken.�

�Waarover?�

�Over iets persoonlijks.� Hij keek even naar de rijen ogen die op hen waren gericht. �Buiten, denk ik.�

Ze ging hier niet tegenin. Ze gaf de baby aan de vrouw die de deur had opengedaan en volgde Jens de straat in. Hij zag haar huiveren. Mooi zo. Hij wilde dat ze nerveus was. Hij liep met haar naar een plek met vaal licht dat uit een nabijgelegen raam naar buiten viel en bekeek haar. Haar gezicht was vriendelijk, met verlegen, onzekere ogen. Ze had lichtbruin haar dat ter hoogte van de kaak in een rechte lijn was geknipt. Haar ene voet schopte met snelle bewegingen in de onverharde weg.

�Ben jij de weduwe van Michail Sergejev?�

�Ja.� Haar stem was zacht en aangenaam.

�Ik geloof dat hij een vriend van Viktor Arkin was.�

Haar voet stopte abrupt met schoppen. Ze sloeg haar ogen neer. �Ik weet het niet.�

Hij kon haar wel door elkaar schudden, tot haar tanden klapperden en haar zachte, leugenachtige tong uit haar mond viel. In plaats daarvan liet hij zijn stem dalen. �Volgens mij weet jij dat wel.�

Ze schudde haar hoofd en betastte zwijgend haar lippen.

�Hij brengt je eten,� verklaarde Jens. Hij had inlichtingen ingewonnen en had gehoord dat Arkin deze vrouw hielp na de dood van haar man.

�Soms.�

�Ik moet hem spreken. Vanavond.�

Haar ogen gingen nerveus naar hem omhoog. �Wie bent u?� �Mijn naam is Jens Friis.�

�Direktor Friis?�

�Ja. Je man heeft voor me gewerkt.�

�U hebt ons geholpen toen hij zijn arm had gebroken.� Ze raakte zijn hand aan. �Dank u wel. Spasibo. Anders waren we van honger omgekomen.�

�De baby?�

�Met haar gaat alles goed.�

�Ik wou dat ik hetzelfde kon zeggen van Valentina Ivanova.�

Jens bracht zijn gezicht tot vlak bij het hare en zei op dringende toon: �Zeg tegen Arkin dat ik hem moet spreken. Nu.�

Ze schudde haar hoofd en liep haastig terug naar het souterrain.

Ze was niet voorzichtig genoeg, absoluut niet voorzichtig genoeg. Larisa Sergejeva keek voortdurend achterom toen ze door de steegjes holde, maar steeds op het verkeerde moment en op de verkeerde plaats. Tien minuten nadat hij haar had achtergelaten vertrok ze van het huis, met een sjaal over haar hoofd en iets omvangrijks in haar zak. Hij kon het zien aan de manier waarop haar jas er scheef van hing. Ze was te gemakkelijk te volgen.

Hij sloop achter haar aan naar een nauwe doorgang met aan weerszijden hoge bakstenen muren waartegen voetstappen weerklonken, maar zij holde en zou alleen het bonzen van haar hart kunnen horen. Hij bewoog zich in de schaduwen en drukte zich plat tegen de muur toen ze aan het begin van het steegje bleef staan om het te overzien. Toen ze plotseling de achteringang van een luidruchtige bar binnenging, hield hij zich schuil onder een poort. Bijna meteen daarop kwam ze weer naar buiten, met achter zich aan een donkere gestalte die met grote stappen liep en zorgvuldig het lamplicht uit de bar meed. Ze gingen fluisterend staan praten in een portiek. Jens haalde moeizaam adem. Dit was de man, degene die over heel Petersburg zijn vingerafdrukken had achtergelaten. Jens trok een pistool uit zijn broeksband en overzag de poel van duisternis achter zich, in het steegje. Hij had nooit eerder een mens gedood, maar deze vent zou rotten in de hel voordat de nacht om was. Hij bewoog zich naar voren.

�Arkin! Waar is ze?�

Arkin maakte geen geluid maar Larisa Sergejeva slaakte een gesmoorde kreet. �Ik heb hem niet hierheen gebracht, Viktor, dat zweer ik.� Ze leek bang voor hem.

Jens negeerde haar. �Waar is ze?� Het pistool was op het hoofd van de rotzak gericht.

Arkin stapte bij de vrouw vandaan. Hij kwam in de open ruimte en keek Jens behoedzaam aan. �De ingenieur,� zei hij zacht. �Als je mij doodt, zal zij ook sterven.�

Jens liet het pistool zakken tot het op Arkins rechterknie was gericht. �Luister goed. Als je ooit nog wilt kunnen lopen, moet je nu praten. Zeg op, waar zijn ze?�

Arkin keek even naar het pistool en zei niets. �Hoe wist je van Larisa?�

�Jij bent in deze stad niet de enige met ogen en spionnen.�

�Wat wil je��

Zijn stem werd afgeknepen toen er van achteren een reusachtige arm om zijn hals werd geslagen. De vrouw begon te gillen.

�Je herinnert je onze vriend Liev Popkov nog?� Jens sloeg met het pistool tegen Arkins kaak en hoorde hem kreunen. �Hij is om jou door de Ochrana gemarteld. En laten we het gat in mijn borst niet vergeten, dat jij me hebt bezorgd. Het zou ons allebei veel plezier doen als we als tegenprestatie een kogel door jou kunnen jagen.�

�Laat me eerst zijn kop eraf trekken,� gromde Popkov.

Larisa jammerde.

�Nee,� zei Jens. �Eerst een kogel in de rechterknie en daarna in de linker.�

Arkin spartelde in Popkovs greep, maar het was alsof hij aan een beer wilde ontsnappen, en toen zijn arm bijna uit de kom werd gedraaid, hield hij op. Jens kwam dichterbij en zei scherp: �Nog ��n laatste keer, Arkin. Waar zijn ze?�

�Rot op.�

�Je mag zelf kiezen.� Hij richtte het pistool.

�Laat hem los,� zei de vrouw.

Ze richtte een revolver op Jens. Haar hand beefde en ze wiebelde nerveus van de ene voet op de andere, maar op deze afstand kon ze niet missen.

�Larisa,� zei Jens kalm, �doe dit niet. Je zult je kind en jezelf in de ellende storten. Wat jij ook mag besluiten, ik ga deze moordenaar nu regelrecht in zijn been schieten als hij me niet vertelt waar hij de dochters van Ivanov heeft verstopt.�

�Als je dat doet, zweer ik dat ik je zal doden,� zei ze. �Ik heb hem nodig, als ik mijn baby in leven wil houden.�

�Dat is een risico dat ik zal moeten nemen.�

Ze greep de revolver nog steviger vast. Hij keek opzij.

�Arkin, waar is Valentina?�

Arkin staarde naar de vrouw en hield zijn mond dicht. Jens haalde diep adem, maar voor hij de trekker kon overhalen liet Popkov zijn wurggreep opeens varen en stapte bij zijn gevangene vandaan. Voor ze ook maar met hun ogen konden knipperen was Arkin verdwenen.

�Waar ben jij in godsnaam mee bezig?� schreeuwde Jens tegen de grote man.

�Die kleine muis zou je hebben vermoord. En wat heeft Valentina nog aan jou als je dood bent?�

Hoeveel geef je? Die vraag bleef hardnekkig in Valentina�s hoofd hangen. Wat is de prijs? Wat is de prijs die een mens hoor te betalen en waar trek je een grens? Wanneer zeg je nee, genoeg is genoeg?

Wie zegt er waar schuldgevoelens beginnen en waar schuldgevoelens ophouden?

Valentina stond met haar gezicht tegen het tralierooster gedrukt en ademde de geuren van de natte vlakte in. Ze luisterde naar de vogels alsof dit de laatste keer was dat ze hun lied hoorde. Ze tuurde door het gaas naar de hut met open zijkant buiten, waarin houtblokken in slordige rijen lagen opgestapeld. Een rat met een oor dat er voor de helft af was gescheurd, staarde haar vanuit de houtstapel achterdochtig aan.

�Valentina, denk je dat we morgen naar huis zullen gaan?� Ze draaide zich om en keek naar haar zusje op het bed. Er liepen grijze strepen, als de sporen van tranen, van haar neus naar haar mondhoeken. Valentina glimlachte. �Natuurlijk gaan we morgen naar huis.�

Het was laat toen Arkin die avond weer bij de izba terugkeerde en de deur opendeed. Valentina hoorde de klap van de scharnieren en ving het geluid van slepende voetstappen op de vloerplanken op. Geen goede dag dus. Ze hoorde slechts een paar minuten wat lage mannenstemmen voordat de buitendeur weer dichtsloeg en Mazjik hevig vloekend het erf af liep. Arkin klopte niet aan, hij maakte de deur naar hun kamer gewoon open en liep naar binnen. Zelfs die beleefdheid kon hij niet opbrengen.

�Dobri vetsjer, goedenavond,� begroette Valentina hem.

�Hier is brood en water voor vanavond.�

�Morfine?�

�Njet.�

�Mijn vader heeft niet betaald?� vroeg Katja vanaf het bed.

�Nee.�

Katja deed haar ogen dicht, sloeg een arm over haar gezicht en nam verder geen deel aan het gesprek.

�Niets voor haar?� vroeg Valentina.

�Nee.�

Haar vingers jeukten om zijn ogen uit zijn hoofd te krabben.

De armen waren gemakkelijk om te kopen. Jens kon hun woorden kopen, maar hij verwachtte niet hun loyaliteit te kunnen kopen. De avond had niets opgeleverd. Hij vloekte aan ��n stuk door.

Valentina. Toen hij de rokerige kroegen in de achterbuurten afzocht, ving hij vanuit zijn ooghoeken voortdurend een glimp van haar op, in haar blauwe jurk, met die elegante beweging van haar heupen en de manier waarop ze bij een begroeting haar hoofd omhoog keerde. Haar donkere ogen die hem plaagden. Maar elke keer dat hij zich omdraaide, was ze verdwenen. Valentina. Verdwijn niet, geef het niet op. Blijf hier. Blijf. Bij mij.

Hij had met haar vader gesproken en het was een verhitte woordenwisseling geweest. Minister Ivanov was een man die het niet op prijs stelde als hem werd verteld wat hij moest doen, maar het was duidelijk dat hij veel van zijn dochters hield en voor hen had hij zich ertoe verlaagd om op zijn knie�n te smeken. Maar banken, rijke vrienden, collega-ministers en zelfs de joodse geldschieters hadden allemaal nee gezegd. Een half miljoen roebels, dat was te veel nu hij toch al zo zwaar in de schulden zat. Maar Viktor Arkin nam geen genoegen met minder, dat was wat hij voor de revolutie had ge�ist. Jens probeerde zelf het geld bijeen te brengen met het land dat hij samen met Davidov bezat, maar hij kwam er niet eens bij in de buurt. De moeder had er al die tijd star en zwijgend bij gezeten, met een asgrauw gezicht.

Het was pas halverwege die vreselijke dag dat Jens op de gedachte kwam dat Arkin misschien helemaal niet op het geld uit was en dat hij daarom het bedrag zo hoog had gesteld. Wat hij wilde was de familie Ivanov raken, de zusjes laten lijden. Hij had zijn revolutie in hun leven laten binnendringen. Bij dit inzicht hield Jens op met het praten met banken en begon hij te zoeken in de achterafkamertjes en rokerige kelders waar mannen met rode pamfletten in hun zak bijeenkwamen om over woede en vernietiging en een nieuwe wereldorde te praten.

�Er is een plek.�

�Waar?�

�Ergens�� De man met het sproetige gezicht gebaarde in de richting van het raampje van de naargeestige kroeg waarin ze zaten. �Ergens in het moerasland.�

Jens legde een briefje van vijftig roebel tussen hen op de tafel. �Waar in het moerasland?�

�Ik weet het niet. Echt, ik heb het ook pas net gehoord. Een eind buiten de stad.�

Jens slaakte een overdreven zucht en stopte het briefje weer in zijn zak maar schonk de man wel een nieuwe hoeveelheid wodka in.

�Waar?� vroeg hij weer.

�Hoor eens,� � de ogen van de man waren niet duidelijk te zien achter zijn rossige wimpers, en zijn hand die het glas vasthield, beefde � �ze zouden me vermoorden als ik mijn mond voorbijpraatte.�

Hebzucht deed vreemde dingen met mensen. Jens legde twee briefjes van vijftig roebel op de tafel.

Katja�s ademhaling ging langzaam over in een regelmatig ritme. Sliep ze, of deed ze alsof? Valentina besloot dat ze het erop moest wagen en ze glipte van het bed zonder haar te storen. In het donker vond ze op de tast de weg naar de deur en ze krabbelde er zacht met haar vingernagels op. Ze bleef staan, luisterde, en krabbelde nog eens. Ze hoorde niets, geen voetstappen, maar voor ze het nog eens kon doen klonk er gefluister van de andere kant.

�Wat is er?�

Ze legde haar lippen op de kier in de deur. �Ik moet met je praten.�

Geen geluid. Misschien een zucht. Ze wachtte, met blote voeten op de vloerplanken gekruld, terwijl haar hart tegen haar ribben bonsde. Er klonk het vertrouwde geluid van het slot. Ze keek of ze beweging zag in de zachte grijze berg die Katja was, maar ze zag niets, en er viel een streep amberkleurig licht door de smalle opening naar binnen, zodat Valentina knipperde met haar ogen.

�Mag ik eruit?�

�Waarom?�

�Alsjeblieft?�

Arkins stem klonk anders, alsof hij had gedronken. Ze stak haar polsen naar buiten door de smalle opening tussen deur en kozijn en ze voelde dat er een leren band om werd strakgetrokken. Ze stapte naar buiten, met haar polsen samengebonden voor zich, en hij deed de deur weer op slot.

�Wat nu?�

Het moest al in de vroege uren van de morgen zijn, maar hij had kennelijk onder de olielamp aan de tafel een stel kaarten zitten bestuderen, met daarbij een fles wodka en een glas. Het glas was halfvol. Ze liep erheen, en ondanks de leren band slaagde ze erin het leeg te drinken. Hij vouwde de kaarten op voor dat ze ze kon bekijken en hij nam haar onderzoekend op. Ze droeg haar zijden avondjurk, die gedurende de dag was opgedroogd; ze had hem zo goed mogelijk schoongeborsteld. Haar haar zwierde in verwarde golven over haar blote schouders.

�Je ziet er�� Hij zocht naar een woord. �Verfijnd uit.�

Het was niet echt een compliment, maar het kon ermee door. Hij had een blauwe plek op zijn wang en zijn ogen waren zwaar, alsof hij elk moment in slaap kon vallen.

Nog niet, Viktor Arkin � ga nog niet in slaap vallen. Ze ging aan de tafel zitten en schonk het glas nog eens vol maar pakte het niet op. Elke beweging was moeizaam, met haar geboeide handen.

�En?� vroeg hij ruw.

�Ga alsjeblieft zitten. Ik wil praten.� Ze glimlachte naar hem om te tonen dat ze geen kwaad in de zin had. Gebruik je wapens, had Davidov gezegd.

Hij pakte de andere stoel en ze schoof het glas dichter naar hem toe. De kamer was klein en slecht onderhouden, en ze vroeg zich af van wie het huisje was. Niet van hem, daar was het veel te rommelig voor. Er was een laag, berookt plafond en er waren houten wanden met kasten en een icoon in een hoek. Het rook er naar rottend hout, maar er drupte vannacht geen water in de emmers.

�Heeft mijn vader nee gezegd?� vroeg ze.

Hij knikte.

�Heeft hij je hoe dan ook iets voor ons aangeboden? Heb je hem persoonlijk gesproken?�

Hij keek haar aan alsof ze gek was. �Natuurlijk niet. We hebben geschreven boodschappen over en weer gestuurd. Ik ben heel voorzichtig geweest.� Hij snoof smalend. �Niemand heeft me hierheen kunnen volgen, als je dat soms mocht denken.�

�Nee,� zei ze, �dat dacht ik niet. Ik twijfel er niet aan hoe bedreven je bent in ongezien wegkomen. Maar wat nu? Ga je ons vrijlaten?�

�Nee.�

E�n woord. En toch zoveel woede erin.

�Dus wat gaat er dan met ons gebeuren?�

Hij reikte naar het glas en dronk het in ��n teug leeg. Zijn ogen waren bloeddoorlopen. �Wil je het echt weten?� vroeg hij vermoeid.

�Natuurlijk.� Ze likte langs haar droge lippen.

�Je vader moet worden gedwongen zijn portemonnee te trekken, dus�� Hij zweeg. Schonk het glas nog eens vol. In zijn hals trilde een spier. �Dus zal een van jullie morgen worden gedood om te laten zien dat het ons menens is. Daarna zal hij betalen voor de veiligheid van de ander. Het maakt niet uit wie van jullie het is.�

Nu brak er iets in haar binnenste. �Ik heb je toch gezegd dat mijn vader geen geld heeft? Hij heeft grote schulden bij de banken, dus het heeft geen zin om te verwachten dat hij��

�Hou je mond. Geen leugens.�

De stilte daalde als een muur tussen hen neer. Hij zette het glas wodka voor haar neer en zij dronk het leeg, maar lange tijd zei geen van beiden iets en de wind deed de luiken rammelen om hen ervan bewust te laten blijven dat er nog een wereld buiten die luiken was.

�Arkin,� zei Valentina. �Ik lieg niet. Het hoeft niet zo te zijn. Heb je dan geen geweten?�

Hij deed geen moeite om te antwoorden, maar stak een sigaret op. Zelfs die bezigheid verrichtte hij met precisie, ondanks de alcohol in zijn bloed. Toen hij zijn hand op de tafel legde haalde Valentina de sigaret eruit, trok eraan en blies een dunne streep rook uit, die zich uitstrekte in de ruimte tussen hen.

�Ik beloof je,� zei ze zacht, �dat je van mijn vader geen geld voor je bolsjewistische zaak zult krijgen, omdat hij bankroet is. Je zult ons allebei moeten doden, Katja en mij.�

Hij pakte de sigaret weer terug. �Ik heb eerder gedood.�

Dat schokte haar. �Het zou zinloos zijn. Wat zou je ermee bereiken, behalve meer aandacht van de politie?�

Hij zette zijn ellebogen zwaar op de tafel. �Wat stel jij dan voor?�

Ze gaf zichzelf de kans niet om te aarzelen. �Dit.� Ze reikte naar voren met haar geboeide handen en nam zijn gezicht ertussen, waarbij ze merkte hoe zijn kaak verstrakte toen ze hem aanraakte. Ze trok hem naar zich toe en kuste zijn mond. Die smaakte naar wodka en vermoeidheid, en zijn lippen waren hard en strak.

Hij greep haar polsen en rukte haar handen weg. �Wat doe je nou, verdomme?�

�Je zult geen losgeld ontvangen, niet voor mijn zusje en niet voor mij. Dus laat Katja gaan.� Ze zweeg even en wierp hem een uitdagende blik toe. �Ik bied je een heel ander soort betaling� als jij ermee instemt haar morgen vrij te laten.�

Zijn ogen werden groot en ze kon niet zeggen of dat van verbazing of weerzin was. �Wil jij jezelf verkopen? Als de eerste de beste stoephoer?�

�Ja.� Ze bloosde.

Hij staarde haar zo lang aan dat ze bijna de moed verloor. Het was nog niet te laat, ze kon haar woorden nog intrekken, Katja en zij konden� konden wat?

Arkin stond opeens op, wankelend op zijn benen. �Ik stem ermee in. Jullie kunnen allebei vertrekken.�

Ze voelde een felle steek in haar hart.

�Beloof je dat?�

�Ik beloof het.�

Ze had gedacht dat ze aan Jens zou denken. Maar ze dacht niet aan hem, en dat maakte dat ze wel kon huilen.

Ze had gedacht dat ze zich zou voorstellen dat het zijn lippen waren die over haar dijen streken, dat zijn hongerige vingers haar koude huid streelden en in de dichte bos donkere krullen tussen haar benen groeven. Ze wilde kunnen geloven dat het het gewicht van Jens� naakte lichaam was dat zwaar op haar lag, haar gevangenhield op het smerige matras. Maar dat lukte haar niet. Zelfs voor geen seconde. Ze kon Jens niet in dit bed van bedrog brengen. Ze bande hem uit haar hoofd zodat zijn ogen niet konden zien wat haar benen deden, hoe ze waren verstrengeld met die van deze gehate vreemde, of konden zien hoe haar verraderlijke lippen de blote huid van zijn schouder kusten.

Arkin zei niets. Hij kon haar jurk niet helemaal uittrekken vanwege haar geboeide polsen, maar hij maakte zoveel mogelijk bloot, trok zijn eigen kleren uit en ging eerst naast haar liggen. Hij raakte haar aan, hij streelde haar. Hij nam haar borsten in zijn handen maar keek haar niet ��n keer aan. Toen hij eenmaal op en in haar was, met haar armen om zijn nek geslagen, deed hij zijn ogen stevig dicht en slaakte bij elke stoot een aantal woorden. Die niet voor haar bestemd waren. Het was alsof hij de liefde bedreef met iemand anders.

35

Valentina werd laat wakker. Er was een bijl die splinters uit haar brein hakte en ze had een zure smaak in haar mond. Voor ze haar ogen zelfs maar opendeed herinnerde ze zich de wodka, het volle glas na afloop. Na afloop. Die woorden lagen als olie op haar tong en ze had ze er het liefst vanaf gebrand. Een doffe pijn in haar binnenste herinnerde haar aan het verzet van haar lichaam, maar dat was niets vergeleken bij die andere pijn. De pijn die aan haar hart klauwde.

�Valentina?�

Ze deed haar ogen open. Het was al licht en Katja had zich over haar heen gebogen. �Is alles goed met je? Je lag te kreunen.�

Valentina ging rechtop zitten en wachtte tot de kamer ophield met om haar heen draaien. �Ja hoor, alles is goed.�

�Je ziet er niet goed uit.�

�Jij ook niet.� De huid van haar zusje was een dunne, transparante laag die eruitzag alsof hij zou scheuren als je eraan kwam. �We gaan vandaag naar huis. Arkin heeft het beloofd.�

Katja fronste haar wenkbrauwen. �Geloof je hem?�

�Ja. Hij heeft het beloofd. Ik zal hem nu binnenroepen.�

Katja schudde haar hoofd. �Hij is weg.�

�Weg?�

�Hij is vertrokken nog voordat het licht werd, ik heb hem weg horen gaan. Die andere is er nu, die met de baard.�

Valentina voelde opeens een stuk koud graniet in haar buik. Instinctief legde ze haar hand over haar ongeboren kind. Ze rende naar de deur en timmerde erop, schreeuwend om Arkin, maar Mazjiks stem vloekte tegen haar en er werd een opgevouwen stuk papier onder de deur door geduwd. Ze griste het weg.

Je verwacht te veel van het leven, Valentina Ivanova. Ik was dronken. Mijn belofte had geen enkele waarde. Vandaag zie ik duidelijk dat je zusje en jij voorbeelden moeten zijn voor jullie klasse en voor alle onderdrukkers. Het stemt me treurig, maar het moet gebeuren. Onze kleine persoonlijke tragedies hebben niets te betekenen in de storm die door Rusland gaat. Ik zou je om vergeving willen vragen maar ik weet dat jij die voor mij niet in je hart hebt.

Er stond geen afzender op. Valentina verstijfde. Ze voelde ijs door haar aderen stromen.

�Wat is er?� vroeg Katja.

Valentina verfrommelde het briefje in haar hand, propte het tot een harde bal. �Het is van Arkin.�

Wat er ook in haar stem mocht liggen, Katja hoorde het. �Wat is er aan de hand? Valentina, kom eens hier, wat is er gebeurd?�

Ze wilde niet dat Katja haar aanraakte, wilde niet dat Katja hem bij haar zou ruiken. �Hij heeft zijn woord gebroken,� zei ze op vlakke toon. �Hij is van gedachten veranderd.�

�Je bedoelt dat hij ons niet vrij gaat laten? Misschien kan papa ergens anders geld voor ons vinden.�

�Nee. Dat heb ik je toch verteld. Hij is bankroet.�

�Nou, misschien kan de politie ons hier opsporen.�

Valentina maakte een smalend geluid. �Die hebben geen idee waar wij gevangen worden gehouden. Arkin is daar veel te slim voor.�

�Juist ja.� Katja�s stem klonk als van ver weg. �Dus je denkt dat ze ons gaan doodmaken.�

Valentina had het liefst gelogen, maar dat kon ze niet, niet tegen Katja. �Ja, ik denk dat dat de reden is waarom Mazjik nog steeds hier is.�

�Om ons af te maken.�

�Ja.�

Tot haar verbazing begonnen Katja�s ogen op te lichten. Ze glimlachte. �Dus wat gaan we doen? Een volgend avontuur beleven?�

Valentina ging op het bed zitten. �Ik heb een idee.�

�Mazjik!�

�Wat? Ik zit te eten.� Zijn stem klonk nors. Hij had niet de moeite genomen hun vanmorgen brood te geven. Waarom zou je de stervenden nog voeden?

�Mazjik,� riep Valentina door de deur, op vriendelijke toon, �we weten wat er met ons gaat gebeuren. We nemen je dit niet kwalijk, maar we willen niet sterven met een onreine ziel, dus gaan we gebeden opzeggen aan onze Heer Jezus Christus, redder van zielen. We willen de Heilige Maagd vragen middelares voor ons te zijn.�

�Wat zou dat?�

�Daarom smeken we je ons een kaars te geven, die we kunnen branden om onze gebeden te wijden.�

�Rot op.�

�Mazjik, ik smeek je, stuur ons niet voor alle eeuwigheid naar de hel. E�n kaarsje om onze zielen te louteren. Het is een kleinigheid om te vragen aan een man van het volk dat binnenkort de heerschappij over heel Rusland zal hebben.�

Katja�s jonge stem viel haar bij, met een zielig gejammer. �Alsjeblieft, Mazjik.�

Er klonk gegrom buiten, gevolgd door het geluid van een stoel die naar achteren werd geschoven. Valentina en Katja richtten hun ogen op de deur. Die ging op een kier open, en er werd de zwartgeblakerde stomp van een kaars naar binnen geschoven, waarna de deur weer met een klap dichtging.

�En een lucifer?� riep Valentina.

Even later werd er ��n enkele lucifer onder de deur door geschoven. Valentina stortte zich erop. Ze pakte het bundeltje draden dat ze uit een deken hadden gerafeld, en haar zijden baljurk.

�Die zal goed branden,� had Katja uitgelegd. �Jij kunt het hemd en de broek dragen.�

�Klaar?� vroeg Valentina.

Katja�s blauwe ogen schitterden van opwinding toen ze haar neus bedekte met haar zakdoek, die in hun drinkwater was gedoopt. �Klaar!� antwoordde ze.

Valentina streek de lucifer af op de ruwe vloer � de teerling was nu geworpen � en hield hem toen bij de lont van de kaars. Ze wachtte tot deze flakkerde, waarna ze hem in het midden van het nest van brandbaar materiaal zette dat ze tegen de binnenwand van de kamer had opgestapeld. Er volgde gepruttel en geknetter, maar ��n gele tong was volhardend en er begon rook van de planken op te stijgen. Valentina liep terug naar het bed, naast Katja, en trok de andere deken over hun hoofd, met slechts een kijkgaatje om de voortgang van de brand in de gaten te houden. Ze sloeg een arm stevig om haar zusje heen, dat haar aankeek met een brede glimlach.

�Valentina, ik wil dat je weet dat er niemand op deze aarde is met wie ik liever zou verbranden dan met jou.�

Valentina lachte. �We gaan echt niet dood. Ik geef je mijn woord.�

Het duurde niet lang. Binnen een paar minuten zaten ze allebei te hoesten en klommen de vlammen als apen in de balken omhoog. Het was tijd. Ze hield een slip van Arkins overhemd over haar neus en stelde zich achter de deur op.

�Brand! Pozjar! Brand! Mazjik, kom snel! Help! Na pomostsj! Help! Bistro!� Haar vuisten bonsden op de deur zoals haar hart tegen haar ribben bonsde. �Mazjik! Brand!�

De rook vulde de kamer, trok onder de deur door naar de kamer ernaast, en ze hoorde de sleutel in het slot, Mazjik die haar verwenste. De opluchting stroomde door haar heen, maakte haar licht in het hoofd. Of was dat het gebrek aan zuurstof?

�Jij stomme idioot! Doera! Wat heb je gedaan?�

�Water!� gilde ze.

Hij draaide zich om en rende weg. In de paar minuten die hij nodig had om een emmer te pakken en naar de watertrog op het erf buiten te rennen, had Valentina Katja in de deken gewikkeld en op haar rug gehesen. Met ogen die prikten van de rook wankelde ze door de deur, door de woonkamer en naar buiten in de heldere, frisse lucht.

�Haal verdomme zelf ook een emmer, stommeling!� schreeuwde Mazjik tegen haar. �Als dit huis afbrandt, zal ik je vermoorden.�

Ze schoot bijna in de lach � hij ging haar toch al vermoorden.

Ze zette Katja naast het houtschuurtje op de grond en pakte een emmer van naast de trog. Haastig vulde ze die, ze holde ermee naar binnen en smeet water op de brandende muur. Zelfs zij was verbaasd over hoe de vlammen al naar de dakdelen sprongen, de gretigheid waarmee ze de izba verslonden. Een paar minuten werkten Mazjik en zij samen met de emmers, heen en weer naar de trog, elkaar al hollend passerend.

Toen hij voor de vijfde keer met zijn lege emmer de voordeur uit holde, stapte ze achter hem en liet een zwaar houtblok met een klap op zijn schedel neerkomen. Hij zakte op de grond in elkaar alsof de touwtjes die hem deden bewegen waren afgeknapt, en ze sleepte hem bij het huisje vandaan naar de houtopslag.

�Is hij dood?� fluisterde Katja.

Valentina hurkte naast hem neer en voelde in zijn hals naar de hartslag. �Nee.�

�Goddank.�

�Die rotzak zou ons hebben vermoord, vergeet dat niet.�

�Valentina! Wij zijn niet zoals zij.�

�Nee?� Valentina keek haar zusje aan en vroeg nogmaals, op bedachtzamer toon: �Nee?�

Maar Katja staarde met open mond naar het huisje. Het hele armzalige bouwsel stond in brand en de vlammen knetterden en spuwden, brandden gaten in de nevelige lucht en verfden die feloranje. De weerschijn ervan gloeide als zonlicht op Katja�s wangen, en Valentina vond opeens dat haar zusje, ondanks alle pijn die ze had, er veel echter uitzag, levendiger dan ze ooit was geweest sinds die dag in Tesovo. Alsof de brand in dit troosteloze stuk verlaten moerasland iets in haar binnenste had doen ontvlammen.

Tijd om in beweging te komen. Touw, ze had touw nodig. Achter in het houtschuurtje vond ze een stevig stuk en ze bond dit snel om de polsen en enkels van de man.

�Zo, kun je het zelf ook eens voelen,� mompelde ze. �Nou weet je zelf ook eens hoe het is om hulpeloos te zijn.�

Aan de andere kant van de schuur was nog iets anders, iets wat ze had gezien vanuit het raam van hun getraliede kamer, een wagentje om houtblokken uit het bos aan te voeren. Het was een grote, rechthoekige kist op wielen, met een lang touw om te trekken. Ze sleepte het tevoorschijn en reed het tot bij Katja.

�Uw rijtuig staat klaar!�

Katja gaf geen kik toen haar ledematen in het wagentje werden gepropt.

�Daar gaan we,� zei Valentina.

Ze sloeg het touw om haar schouders, als een sledehond in een tuig, en ging in een snel tempo op weg. Ze keek niet om, maar ze wist dat het boerenhuisje nog woest brandde en daar was ze blij om. Ze wilde dat het verbrandde, dat het zo�n hevig vuur was dat er alleen as overbleef terwijl zij wegliep en haar zusje over de hobbelige weg achter zich aan trok. Dat al haar schaamte, al haar schande, al haar bedrog, dat alles verbrandde tot niets. Alleen maar dode witte as die over de moerassen door de wind werd weggeblazen. Geen geheimen. Niets.

Het werd een zware tocht. De weg was bezaaid met stenen en gaten die het wagentje deden hobbelen, maar ze vertraagde niet. De lucht smaakte schoon na de izba, hoewel op het moerasland grote gebieden onder water stonden en zo van muggen vergeven plassen en slootjes aan weerskanten van de hogergelegen weg hadden gevormd. Langs het oppervlak hingen dunne nevelslierten. Het wagentje was moeilijk te manoeuvreren en het touw sneed in haar schouders, maar om redenen die Valentina niet kon doorgronden werd ze bevangen door een intense vreugde.

Alles was veranderd. In het middelpunt van haar leven � in het middelpunt van haarzelf � wachtten nu Jens en hun kind. Ze was ongerust over hem, maakte zich zorgen over de klap op zijn hoofd, maar ze probeerde zich toch het leven voor te stellen dat voor hen lag, jaren en jaren lang. Haar hoofd op zijn schoot, zijn vingers die haar haar kamden, hun gedachten verstrengeld. Ze wilde zo lang aan zijn zijde zijn dat ze zijn haar wit zag worden en de rimpels rond zijn ogen dieper als hij naar haar glimlachte. Ze wilde de geheimen ontdekken die er in zijn binnenste lagen, en ze wilde de ingewikkelde kronkels van zijn sterke geest doorgronden.

Dat wat er in de izba was gebeurd was over en voorbij, weggebrand door de vlammen. In gedachten dwong ze zich het bedrog diep weg te stoppen op een donkere en geheime plaats waar niemand het zou weten te vinden. Alleen zij zou weten waar het lag, ze zou het altijd weten te vinden door de stank van viezigheid. Maar Katja was veilig. Ze hadden het er allebei levend van afgebracht.

�Zingen, Katja!� riep ze.

Ze hoorde een lach, en daarna de stem van haar zusje die door de ochtendlucht een aanstekelijk soldatenmarslied ten gehore bracht. Waar had ze dat geleerd? Maar bijna direct daarop bracht een kreet haar tot staan en hield het zingen abrupt op. Ze draaide zich met een ruk om en zag een man in snel tempo naderen, met aan een leidsel een wit paard met lange oren, met een vrouw op de rug, een hoogzwangere vrouw.

�Hela!� riep de vrouw. �Hebben jullie jongelui problemen? Hier helemaal alleen?�

Valentina had het liefst haar armen om de hals van het paard geslagen om de gespierde nek te kussen. �We zouden wel een beetje hulp kunnen gebruiken,� gaf ze toe.

De man had een grote baard, hij sprak met scherpe keelklanken en zijn voortanden ontbraken, maar zijn ogen waren vriendelijk en zijn handen voorzichtig toen hij het ge�mproviseerde wagentje met een touw aan het zadel van het paard bevestigde.

�Kijk toch eens hoe je eruitziet,� berispte de vrouw. �Klim erin, bij je zusje. Je ziet er doodmoe uit.�

�Nee, dank u, ik loop wel.�

�Het is drie uur naar Sint-Petersburg.�

Drie uur. Helemaal niets, om naar een nieuw leven te lopen.

Een uur later vloog het eerste geweerschot in de achterkant van het wagentje en Katja kwam verschrikt omhoog. Valentina draaide zich snel om en zag Mazjik achter zich op de weg. Tsjort! Hij had iets gevonden om de touwen door te snijden. Tegen de tijd dat de tweede kogel op de stenen aan haar voeten ketste, duwde ze Katja�s hoofd omlaag en de man liet zijn leidsel los. Hij haalde een enorm, antiek jachtgeweer uit de bagage op de rug van het paard.

Het gebulder dat dit wapen maakte toen de trekker werd overgehaald deed haar trommelvliezen bijna scheuren. Het paard schrok, sprong schichtig opzij met de oren plat, maar het schot bracht Mazjik tot staan. Hij vuurde nog ��n schot in het wilde weg af en maakte toen dat hij wegkwam, terug over de weg.

Maar die laatste knal was het paard te machtig geworden, de nervositeit kreeg de overhand en met luid gehinnik van paniek sloeg het dier over het weggetje op hol. De vrouw was sterk en ze wist met paarden om te gaan. Ze hield zich stevig vast. Maar het primitieve karretje erachter was niet op zulke snelheden gebouwd. Valentina slaakte een gil. Ze rende achter het paard aan, maar haar benen voelden traag, zwaar, alsof ze door modder moest bewegen, vechtend om snelheid die er niet was. Ze richtte haar ogen op het bleke gezicht van haar zusje. Katja�s mond ging open maar Valentina hoorde niets, ze hoorde alleen maar de hoge, spookachtige gil die uit haar eigen mond kwam.

Er brak een wiel af en de kar sloeg met ��n hoek tegen de grond. Spijkers braken af en er vlogen houtsplinters door de lucht toen het paard opzij dook. Het touw knapte. In Valentina�s hoofd vertraagde alles. Ze zag het moment stukje bij beetje, alsof de tijd zelf uiteenviel. Het wiel dat naar haar toe rolde, de kar die als een logge dolfijn in een grote boog in de modderige sloot naast de weg plonsde. Het gespetter van water dat in een regenboog aan kleuren verrees, het afschuwelijke soppende geluid toen modder en water hun prooi grepen en Katja�s lichaam onder het oppervlak verdween.

�Katja!�

Valentina sprong in de sloot. Het water kwam slechts tot haar middel en ze stak haar handen onder de omgekeerde rand van de kar en draaide hem om. Meteen kwam Katja�s hoofd boven water, en hoewel haar gezicht onder de zwarte bagger zat, spuugde ze de viezigheid uit en vervloekte Mazjik. Valentina greep haar stevig vast.

�Genoeg avontuur voor jou?� snauwde Valentina.

Katja schonk haar een scheef glimlachje. �Ik ben altijd al dol op zwemmen geweest.�

�De volgende keer moet je eerst uit de kar zien te komen.�

�De volgende keer zal ik�� Maar ze begon te beven.

�Bistro!� schreeuwde Valentina tegen de man om haar te helpen. Zijn vrouw had het paard in bedwang gekregen en stak een deken uit voor Katja. �Spasibo,� zei Valentina dankbaar.

De mensen in Rusland waren goedhartig, dat voelde Valentina sterk. Als ze te lang in Petersburg woonden werd hun ziel bezoedeld en werden ze zelfzuchtig, maar hier op de grote open vlakten van dit land, klopte het hart van Rusland nog sterk. Dat gaf haar hoop.

In de verte, voor hen uit, kwam een eenzame ruiter in razende galop naar hen toe, met zijn cape wapperend achter zich aan. De man met de baard mompelde een waarschuwing en greep opnieuw naar zijn geweer, maar Valentina greep hem bij de arm.

�Nee!�

Zelfs op deze afstand herkende ze hem. Het was Jens.

36

Valentina liep achter Jens aan toen hij Katja het huis in droeg, naar boven. Ze was zich er vaag van bewust dat haar moeder huilde, dat zuster Sonja nerveus liep te doen, dat het personeel haastig toeschoot om deuren te openen. Woorden weerkaatsten tegen de muren en op haar huid. Geluiden kwamen haar oren binnen maar bereikten haar verstand niet. Het enige wat ze zag was de lange lijn van zijn rug. Zijn cape was rond Katja geslagen, zodat ze tegen zijn jasje aan keek, en ze zag zijn schouderbladen onder de stof bewegen. Ze zag dat zijn witte boord tegen zijn haargrens duwde, ze zag zijn brede nek, zijn lange ledematen, zijn soepele manier van bewegen toen hij snel de trap op liep.

Ze moest al deze dingen weer goed in zich opnemen, alsof ze ze was kwijtgeraakt. De slanke, jongensachtige heupen, de exacte kleur van zijn haar, haar ogen verslonden het allemaal. Ze verlangde zozeer naar hem dat het haar bijna te machtig werd, en zodra Katja in haar bed lag, met allerlei mensen die zich rond haar verdrongen, liep Valentina met Jens naar beneden, naar de muziekkamer. Hij deed de deur dicht en nam haar in zijn armen. Drukte haar stijf tegen zich aan. Geen van beiden zei iets.

Ze wreef haar wang langs de zijne, haar haar langs zijn hals, als een kat die zich zijn geur inprentte en overnam. Ze stonden samen in de kamer, en haar lichaam vormde zich langzaam opnieuw naar de vorm van zijn beenderen, om zo de deuken en holten te verdrijven waar het gewicht van een ander zijn indruk had achtergelaten. Toen hij haar mond kuste en zij hem weer proefde, begon ze zich schoon te voelen.

Ze keek van bovenaf toe terwijl dokter Beloj haar vader beneden in de hal met marmeren vloer een hand gaf, zijn hoge hoed opzette en vertrok. Hij moest een soort grapje hebben gemaakt, want ze grinnikten allebei. Ze liep haastig de trap af.

�Wat heeft hij gezegd, papa?�

Haar vader leek opeens veel ouder. Deze afgelopen dagen leken het laatste beetje jeugd uit hem te hebben weggezogen, zodat zijn schouders naar voren zakten, maar er lag iets zachters in de rimpels rond zijn mond toen hij tegen haar sprak.

�Met Katja zal alles goed komen. Dokter Beloj heeft haar iets gegeven om haar te laten slapen. Een paar dagen bedrust en wat extra medicijnen moeten haar snel weer de oude laten worden, zegt hij.�

Hij glimlachte, tot haar verbazing. Ze glimlachte terug. Een aarzelend contact.

�Daar ben ik erg blij om,� zei ze, en ze begon de trap weer op te lopen. Maar halverwege bleef ze staan en draaide zich om. �Papa, dank u wel.�

�Waarvoor?�

�Voor dat u hebt geprobeerd het geld voor onze vrijlating op te brengen. Het moet heel�� Ze zocht naar een woord. Vernederend? Onwaardig? Kleinerend? Uiteindelijk zei ze slechts: �Het moet heel moeilijk zijn geweest.�

Hij knikte bruusk, niet bereid erover te praten. Hij keek naar haar op en friemelde aan zijn bakkebaarden in een verlegen gebaar. �En jij? Ik hoop dat alles goed met je is, na alle narigheid?�

�Ja papa. Met mij is alles goed.�

�Niets akeligs gebeurd, buiten Katja�s kwetsuren?�

�Nee, er is niets akeligs gebeurd.�

�Mooi. Je hebt er goed aan gedaan haar op te sporen. Friis en jij.�

Hij liep naar zijn kamer terug en deed de deur achter zich dicht. Ze dacht na over het feit dat hij degene was die Katja in Tesovo naar zijn studeerkamer had gestuurd, hoewel hij dat nooit had verteld. Ze was boos dat hij het gewicht van die schuld op haar schouders had laten liggen, maar ze besefte dat als zij Katja had meegenomen voor de vroege rit naar het bos, haar zusje niet thuis was geweest om klusjes voor haar vader te doen. Dan hadden ze ontbeten en waren meteen naar de kreek gegaan om te zwemmen. Hij was even schuldig als zij, maar het veranderde niets.

De koorts begon die avond, de misselijkheid de volgende dag. Katja�s huid gloeide eerst met een felle, droge hitte die haar wangen een blos gaf en haar ogen deed schitteren. Maar toen het braken begon kregen haar ogen de doffe kleur van de baai van de Neva, en de hand die een zakdoek tegen haar mond hield, beefde.

Het was cholera. Dokter Beloj verklaarde dit en gaf Jelizaveta Ivanova opdracht voorzorgsmaatregelen te nemen. Het huis kwam onder quarantaine te staan, mocht absoluut geen bezoek krijgen, en Katja werd overgebracht naar een kamer die ver bij de slaapkamers van het gezin vandaan was. Het personeel kreeg opdracht dat deel van het huis te mijden. Alles werd schoongeboend en nog eens geboend toen zuster Sonja begon aan haar aanval op de ziekte, met alle strijdlust van een veldheer. Het was het stilstaande water in de sloten van het moeras, zei de dokter. De besmetting lag in het smerige water op de loer, als een spin in zijn web. Ze had het ingeslikt. En nu verslond de ziekte haar.

�Je moet dit masker dragen, Valentina.�

�Zal het helpen?�

Jens legde zijn hand over haar neus en mond, alsof hij die kon beschermen. �Het is een chirurgisch masker. Doktor Fedorin heeft het me gegeven. Het is van het grootste belang dat je haar lucht niet inademt.�

Ze knikte, met haar ogen groot boven zijn vingers, en hij had haar het liefst uit dat huis van ziekte weggeplukt. Ze waren bij de stallen, waar het geluid van hoeven op keien om hen heen weergalmde.

�Beloof je het me? Zul je dit altijd dragen?�

Ze knikte.

�Je mag haar niet kussen,� zei hij.

Haar ogen betrokken even, maar ze knikte en hij liet haar gezicht los. Ze legde een vinger op zijn wang.

�Ik zal ons kind beschermen,� beloofde ze.

�Bescherm alsjeblieft jezelf.�

Hij boog zich naar voren om haar te kussen, maar ze wendde haar hoofd af. �Kus me niet. Breng jezelf niet in gevaar.�

Hij trok haar naar zich toe en drukte zijn lippen op de hare.

Valentina stond ongeduldig buiten het Sint-Isabellaziekenhuis te wachten toen de zusters aan het eind van hun werkdag op hun gemak de brede stoep af kwamen. Er hing een vage brandlucht, maar ze besteedde er geen aandacht aan. Het gebeurde nu maar al te vaak. Een winkel die in de as werd gelegd, een pakhuis dat afbrandde, om de bazen duidelijk te maken dat ze geen vakbonden mochten verbieden of onmenselijke werkmethoden mochten opleggen.

�Darja!� riep ze, toen ze de broodmagere gestalte met het piekerige zwarte haar zag.

�Valentina! Wat doe jij hier? Kun je niet wegblijven, ook al��

�Darja, luister. Ken jij die monnik van de keizerin, die soms naar het ziekenhuis komt?�

�Grigori Raspoetin?�

�Ja. Hoe kan ik hem bereiken?�

Darja sloeg haar ogen ten hemel en lachte. �Doerotsjka! Jij idioot! Blijf uit de buurt van die krankzinnige��

�Hoe? Hoe kan ik hem vinden?�

�Men zegt dat hij een appartement heeft op Gorochovaja, vlak bij de Fontanka, en dat de hoogste kringen van Sint-Petersburg zich daar rond hem verdringen, wanneer hij tenminste niet bezig is de keizerin in te palmen met zijn liederlijke�� Maar ze maakte haar zin niet af. Valentina was al weg.

De atmosfeer was claustrofobisch. De forse, slordige man die verwaand de kamer binnenstapte, droeg een dure zwartsatijnen tuniek en hoge zwarte laarzen, maar Valentina herkende hem op slag.

�Ik herinner me jou,� verklaarde hij. �Het kleine zustertje dat me een tik in mijn gezicht heeft gegeven.�

Vader Grigori Raspoetin wees met zijn geaderde vinger naar haar en hij hield zijn vreemde blauwe ogen op Valentina gericht toen hij naar haar toe liep. Ze sprong overeind, met de bedoeling hem te grijpen voor hij door een ander kon worden afgeleid. De kamer was groot maar verstikkend � er zweefden stofdeeltjes in de bundels zonlicht die het tapijt hadden doen verschieten, en de koekjes en zoetigheid die op de eiken tafel stonden waren slap geworden. Er stonden stoelen met damasten bekleding langs de muren, dicht opeen om zoveel mogelijk smekelingen te kunnen bergen. Ze zaten daar met gespannen gezicht, achterdochtig jegens elkaar, en wierpen elkaar heimelijk zijdelingse blikken toe. Ze hadden uren achtereen op de trap buiten het appartement gestaan en wachtten nu nerveus op hun beurt.

Alleen had Valentina de indruk dat er geen zekerheid was, geen volgorde waarin ze werden gevraagd op te staan en binnen te komen, geen enkel houvast om te weten wanneer zij aan de beurt was. Over twee uur? Of helemaal niet?

�Vader Grigori, ik moet u spreken.�

Hij keek gretig om zich heen, bestudeerde de omhoog gekeerde gezichten en glimlachte naar een vrouw in een diep uitgesneden jurk en met robijnen oorbellen die vurig schitterden in het zonlicht. �Allen moeten mij spreken,� zei hij zacht, �want ik ben het pad naar de Heilige Christus.�

�Dit is dringend.�

�Kom met me mee, mijn kind van Christus.�

Hij sloeg een arm om haar middel en voerde haar mee naar de felbegeerde deur van het binnenste heiligdom. Ze hoorde wanhopig gezucht achter zich. Zijn werkkamer was lang en smal, met in een hoek een opvallende icoon van de Maagd van Kazan, verlicht door een rode l& er stonden een oud bureau, een gehavende leren sofa, en er lag een grote bijbel open op een lage tafel in het midden. De kamer rook muf, net als Raspoetin zelf, ongewassen en op een bepaalde manier onbeschaafd, ook al wist ze niet goed waarom.

Raspoetin liet zich onmiddellijk voor de vergulde afbeelding van de Maagd op zijn knie�n vallen en boog zijn hoofd. Zijn zwarte haar was lang en sluik, zijn lippen groot en rood. Valentina herinnerde zich die lippen, herinnerde zich de zure smaak ervan in haar mond. Ze huiverde, ongeduldig om hier weg te komen, maar ze had geen idee of hij minuten of uren op zijn knie�n zou blijven liggen.

�Vader Grigori, mijn zusje is stervende.�

Hij antwoordde op een manier die ze niet verwachtte. Hij lachte en kwam moeizaam overeind. �Lieve kind, we zijn allemaal stervende.�

�Vader, voor zulke woorden ben ik niet gekomen. Ik hoor dat u mensen kunt genezen. Alstublieft, genees mijn��

�Kind van Christus,� zei hij met een langzame, sonore stem, �je hebt veel te veel haast. Je probeert door het leven te hollen, maar waar jij tijd voor moet nemen is nadenken over je zonden.�

Door de manier waarop zijn vreemde ogen haar aanstaarden, voelde ze haar gedachten iets losser worden, voelde ze haar wangen rood worden.

�De zonde,� zei hij met een stem die tot diep in haar hoofd doordrong, �is ons pad naar de Almachtige God. We zondigen en we vragen om vergeving, dat is hoe wij Zijn armen binnengaan.� Hij kwam dichterbij en ze had de grootste moeite zich te dwingen haar blik af te wenden.

�Ik ben hier niet om over de zonde te praten. Ik zoek genezing.�

�We zoeken allemaal genezing.� Hij legde een zware hand op haar schouder.

�Kunt u mij helpen, vader?�

�Ja. Da.� Hij bukte zich om haar voorhoofd te kussen, maar ze was er ditmaal op voorbereid en stapte achteruit. �Ach,� � hij glimlachte naar haar, en zijn mond was als een donkerrode grot � �een nerveus reekalf.� De glimlach werd breder. �Die heb ik het liefst.�

Ze keek naar de deur. Ze kon nog weggaan. �Vader Grigori, ze zeggen dat u bij de tsarevitsj wonderen verricht voor zijn moeder en vader, de tsarina en de tsaar.�

De oogleden gingen omlaag, zakten half dicht, en dat was een opluchting. Ze gleed snel met haar tong langs haar lippen.

�God heeft me de eer toegekend de weg te mogen vormen van Zijn macht en Zijn liefde voor dat kind, de volgende keizer van Rusland.� Hij draaide zich abrupt om en ging op de sofa zitten. �Kom hier.�

�Wilt u me helpen? Ik heb geld, het is niet veel maar�� Ze legde een zakje gouden roebels op de tafel.

�Kniel hier.� Raspoetins stem klonk luid in de smalle kamer.

�Ik blijf liever staan.�

�Dan ben je voor mij niet goed omdat je te trots bent.�

�Katja. Mijn zusje heet Katja Ivanova. Ze heeft cholera. Alstublieft,� � ze kwam iets dichterbij en liet zich op de kale planken voor hem op haar knie�n vallen � �alstublieft, help haar.� Het gewicht in haar borst was verpletterend. �Alstublieft, help Katja.�

Hij legde zijn hand op de kruin van haar hoofd, zwaar en met een bezittersair, en ze voelde een hitte in haar hoofd die al haar gedachten deed rondtollen tot ze bijna niet meer wist waarom ze met deze man hier in deze kamer was.

�Nee,� fluisterde ze en ze leunde op haar hielen naar achteren, zodat zijn handen naast hem vielen.

�Je bent sterk.�

Hij maakte een geluid, een vreemde grom achter in zijn keel. Onbeschaafd, liederlijk, een ongeletterde boerenpummel. Hij was al deze dingen, maar ze kon zijn kracht voelen en raakte met haar vingertoppen zijn knie aan.

�Help me, vader Grigori.�

Hij staarde haar lange tijd aan terwijl zijn lippen bewogen in een stil gebed en haar vingers het enige contact tussen hen vormden. Zijn ogen werden ronder, werden feller blauw maar leken toen wazig te worden, en voor het eerst sinds Valentina zwanger was werd ze opeens vreselijk misselijk. Hij reikte naar voren, nam haar gezicht in zijn handen � met vieze nagels die over haar wangen krabden � en zijn stemming veranderde.

�Je zou lief en teder zijn geweest,� zei hij met een treurige glimlach. �Je zou weelderig en geurig zijn geweest, mijn verleidelijk klein reekalf.�

�Ik ben niet uw kleine reekalf. Maar ik heb uw hulp nodig voor mijn zusje.�

�Zij gaat mijn hulp te boven.�

�Nee! Alstublieft!�

Zijn gezicht kwam zo dicht bij het hare dat ze de paarse putjes op zijn neus kon zien en de cognac in zijn adem kon ruiken.

�De Here God Almachtig geneest via mijn handen,� zei hij, �en zendt mij visioenen om te helpen de zondaars naar de verlossing te leiden. Ik zie je zusje. Zij zal binnenkort worden gereinigd van alle beproevingen van het vlees.�

�Nee! U liegt!�

�Maar jij.� Hij schoof zijn tong naar buiten en raakte haar lippen aan. �Jij hebt een meisje dat in je groeit en dat op een dag haar vader uit de kaken van een vurige hel zal slepen.�

Nee. Hoe kon hij dat weten? Het was onmogelijk.

�Een meisje?� hijgde ze.

�Ja.� Hij lachte. Luid en onstuimig, en hij haalde zijn handen van haar gezicht weg. �En ze zal een bijdehante leugenares worden, dus je zult haar goed in de gaten moeten houden.�

Het bloed klopte in haar aderen, deed haar huid gloeien. Haar handen raakten de plaats aan waar het kind moest liggen en ze bad dat het een jongen was. Want als het een jongen was, had Raspoetin het mis. Laat hem het mis hebben. Mis over Katja.

Ze sprong overeind. Ze had genoeg van zijn praatjes. Genoeg van zijn spelletjes met haar gedachten en zijn handen op haar lichaam. Ze pakte het zakje goudstukken en liep de kamer uit.

Katja stierf die nacht. Valentina hoorde een zacht geruis in haar keel en zag het korte moment van opluchting toen haar tengere lichaam de strijd opgaf. Valentina zei helemaal niets maar bleef zitten met haar knie�n tegen het bed van haar zusje gedrukt terwijl ze de kleine hand in haar beide handen hield opdat hij niet koud zou worden.

Haar moeder legde haar hoofd op het kussen en huilde hartverscheurend, terwijl haar vader als verstijfd aan het voeteneind van het bed stond en van God wilde weten wat zij hadden misdaan om zoveel gramschap te verdienen. De hele dag, terwijl er priesters kwamen en gingen, terwijl er kaarsen werden aangestoken en wierook werd gebrand, en gedurende de volgende nacht, terwijl Sonja opnieuw Katja�s lichaam waste en haar in schone kleren hulde, hield Valentina de hand van haar zusje vast.

Pas toen op de derde dag de dageraad de zwarte gordijnen betastte, legde ze de witte hand, even broos en levenloos als porselein, op de beddensprei en verliet stilletjes de kamer. Ze ging er niet ��n keer meer naar binnen. Ze liep naar haar eigen kamer, maakte de lade open en verscheurde haar lijst.

De muziek was rauw, met noten die pijn deden aan Jens� oren. De akkoorden botsten terwijl Valentina�s handen over de toetsen vlogen, heen en weer schoten en neervielen als kapotte vleugels. Het geluid vulde elke hoek van de muziekkamer, bracht de lucht in beweging met luide crescendo�s en tedere, smachtende passages die zijn hart braken.

Hij zat daar urenlang en zag elke trilling van haar lichaam en luisterde naar de kreten die ze niet slaakte. Ze speelde alsof een vloedgolf van muziek elke uithoek van haar binnenste kon bereiken, om haar aderen, haar botten, haar geest te overstromen zodat er geen ruimte bleef voor verdriet of pijn, geen lucht om in te ademen. En toen hij van zijn stoel opstond, naar de piano liep en zijn armen van achter af om haar heen sloeg, drukte hij haar tegen zich aan zodat haar handen niet konden spelen. Ze fladderden in wanhopige, lege bewegingen. Haar hele lichaam beefde, tot er iets in haar binnenste knapte. Ze draaide zich binnen zijn omhelzing om en klampte zich aan hem vast.

37

Er volgde een periode van betrekkelijke rust. Arkin kon de stilte voelen, alsof Petersburg de adem inhield, en hij was extra op zijn hoede, wisselde steeds van verblijfplaats, bleef nooit ergens lang, altijd zonder wortels, zonder schaduw. Toch kon hij zich er niet toe brengen bij de Ivanovs vandaan te blijven. Ze trokken hem zoals de zomer zwaluwen trekt.

Hij sloeg hen gade, met hun komen en gaan, de moeder lang en recht in zware rouwkleding, haar dochter naast haar in het zwart, maar op de een of andere manier niet in de rouw. Er was een alertheid in de tred van de jonge Ivanova, en een snelheid in haar bewegingen, een woede in de klap waarmee ze het portier van het rijtuig dichtsloeg. Hij bleef uit het zicht maar zijn ogen volgden haar en hij hoorde opnieuw haar woorden in zijn hoofd: Heb je dan geen geweten? Begreep ze het dan niet? De revolutionair verbreekt alle banden met de sociale orde en de bijbehorende ethische codes, omdat alleen het buitensluiten van zulke waarden een radicale omwenteling teweeg kan brengen. De oude orde m��st worden vernietigd. Zij maakte deel uit van de oude sociale orde, hand in hand met haar moeder.

Dus waarom kon hij hen dan niet vernietigen?

Bij het huis kwamen en gingen rijtuigen en automobielen, vrienden die kwamen condoleren, en jonge vrouwen van wie hij veronderstelde dat ze uit haar schooldagen waren. De begrafenis zelf vond hij weerzinwekkend. Een lange rij rijtuigen die met zwarte rouwfloersen waren behangen, paarden met zwarte pluimen, rouwjurken die de stad moesten hebben beroofd van alle zwarte zijde, en sieraden met gitten. Als minister Ivanov niet in staat was het losgeld voor zijn dochters te betalen, waar had hij dan het goud gevonden voor dit opzichtige vertoon? Nog meer krediet bij de banken? Terwijl arbeidersmannen en -vrouwen in krotten moesten leven, kregen de rijken paleizen om in te sterven. Hij spuugde op de grond buiten de kerk. De dood aan hen allen.

Toch wilden zijn voeten niet weglopen. Ze bezaten een geduld waaraan het zijn hoofd ontbrak, en toen hij in de schaduw van de Kazankathedraal tegen een muur leunde, verwenste hij het feit dat hij de Ivanovs ooit had ontmoet. De vader kwam als eerste door de enorme deuren naar buiten, maar Arkin schonk hem slechts oppervlakkige aandacht. Hij was het soort man dat riep dat revolutionairen aan straatlantaarns moesten worden opgehangen, als waarschuwing voor anderen. Zijn dag des oordeels zou komen.

Naast hem stond zijn vrouw, met gebogen hoofd, en met een zware sluier die haar aan het zicht onttrok. Hij had die sluier het liefst weggerukt om in haar ogen te kunnen kijken, te zien wat er in haar geest lag. Ze liep langzaam, alsof het veel inspanning kostte, maar de dochter, die achter hen liep, liet haar hoofd niet hangen en sloeg haar blik niet neer. Zodra ze naar buiten kwamen in het herfstige zonlicht strekte ze die lange hals van haar en keek aandachtig naar de menigte die zich rond de kathedraal had verzameld om te kijken. Haar ogen gleden heen en weer, kennelijk op zoek naar iemand die ze verwachtte te zien, en Arkin trok zich nog verder terug in de schaduwen.

Want hij besefte dat hij die iemand was.

Arkin was in het geheime kamertje toen Valentina opnieuw naar de kerk van vader Morozov kwam. Het was een klein, benauwd hokje achter een paneel in de kamer in het souterrain en zodra hij haar boven aan de trap met de priester hoorde praten, verdween hij erin.

�Zoals je ziet, liefje, is het precies zoals ik heb gezegd. Hij is hier niet.� De stem van vader Morozov was vriendelijk.

Er viel een lange stilte en Arkin kon haar voetstappen door de kamer horen gaan. Af en toe bleef ze staan en hij stelde zich voor dat ze het minste geluid probeerde op te vangen, in de lucht snuffelde op zoek naar sporen van hem.

�Het ruikt hier naar sigaretten,� merkte ze op.

�Er komen hier veel mannen om te roken, maar niet Viktor Arkin. Luister goed, mijn lieve kind, en geloof wat ik zeg. Hij was in Moskou en is een paar dagen geleden naar Petersburg teruggekomen, maar nu is hij weer weg. Ik weet niet zeker waarheen. Hij had het over Novgorod, dus misschien is hij daar. Ik heb hem jouw boodschap gegeven, dat je hem zoekt, dus ga nu in vrede, mijn kind, en vergeet onze vriend.�

�Vader,� zei Valentina, en Arkin glimlachte want hij had die toon eerder gehoord, �die man is niet mijn vriend. Zeg tegen hem dat er niet genoeg dagen in het jaar of genoeg plaatsen in dit land voor hem zijn om zich te verstoppen, zeg hem dat ik hem zal vinden, zeg hem�� Haar woorden stokten en de plotselinge stilte leek tegen de muren te weergalmen. Toen de woorden weer begonnen was haar stem veranderd. �Zeg hem,� zei ze, zo zacht dat hij het amper kon verstaan, �dat ik hulp nodig heb.�

De studeerkamer van minister Ivanov beviel Jens niets. De kamer was net als de man zelf: opschepperig en opzichtig, met vertoon van allerlei successen in trofee�n en zwaarden en schilderijen in vergulde lijsten, met afbeeldingen van grote Russische veldslagen � maar net als de man zelf begon alles aan de randen af te bladderen. Het indrukwekkende bureau vertoonde littekens van brandende sigaren, er zat een inktvlek op het tapijt en op ��n muur zat een lichte plek op het behang waar een schilderij was weggehaald. Ongetwijfeld opge�ist door een bank. Jens zat op de stoel, met zijn handen werkeloos in zijn schoot, ondanks hun behoefte om Ivanov bij de strot te grijpen, die aan de andere kant van het bureau verveeld aan een dikke sigaar zat te trekken.

�U kunt Valentina niet dwingen tot een huwelijk dat ze niet wil,� verklaarde Jens.

�Het antwoord is nog steeds nee, Friis. Ze zal met geld moeten trouwen, dat weet ze.�

�Ik ben niet armlastig.�

�Het antwoord is nee.�

Jens bedwong zijn woede en zei koeltjes: �Ik werk nauw samen met minister Davidov. Ik geloof dat u hem kent.�

�Ja. Maar wat heeft dat hier in hemelsnaam mee te maken?�

�Hij heeft eerder dit jaar zijn vrouw verloren.�

�Dat weet ik. Heel droevig. Maar wat zou dat?�

�Dus heeft minister Davidov geen belangstelling meer voor zijn priv�leven. Toch is hij nog steeds ambitieus, ondanks zijn leeftijd. Vorige maand heeft hij de uitgebreide bezittingen ge�rfd van zijn broer, die bij een motorongeluk is omgekomen.�

Ivanov kneep zijn ogen een eindje dicht. �Ga verder.�

�Hij zoekt naar manieren om die erfenis te investeren in het bevorderen van zijn carri�re, in het verbreden van zijn interesses. Ik heb geruchten vernomen dat hij belangstelling heeft voor het leiden van diverse comit�s die u onder uw hoede heeft, dus misschien zou ik bij hem een opmerking kunnen laten vallen als�� Daar liet hij het bij.

Ivanov kon de hebzucht in zijn ogen niet verhullen. Jens klapte de mahoniehouten sigarenkist op het bureau open, haalde er een sigaar voor zichzelf uit en stak een hand uit naar de minister, die hem greep alsof het een reddingslijn was.

Ivanov glimlachte en schudde hem hard. �Welkom in de familie, Friis. Ik heb altijd het geluk van Valentina op het oog gehad.�

Jens stak zijn sigaar aan. Ja, dat zal best.

Jens zat in zijn kantoor te werken met de jonge Kroskin, de opzichter die een deel van zijn been had verloren na de explosie in de tunnel. Ze zaten gebogen over een reeks tekeningen op zijn bureau, om de nieuwste uitbreiding van de tunnels te bespreken, toen de telefoon ging. Jens gromde ge�rriteerd om deze onderbreking, liep naar de muur en nam de hoorn van de haak.

�Met Friis.�

�Friis, jij sluwe rotzak!�

Het was Davidov. �Waarmee kan ik u helpen, excellentie?�

�Ik wil je feliciteren.�

�Waarmee?�

�Met je verloving, om te beginnen. Ik heb het van Ivanov zelf gehoord. En verder voor het arrangeren van mijn transactie met hem. Hij is een zeldzaam inhalige rotzak, dus het heeft me een fortuin gekost, maar ik zal met veel plezier��

Jens hield op met luisteren. Valentina stond in de deuropening van zijn kantoor. �Neemt u me niet kwalijk, excellentie, ik moet nu gaan. Dank u voor het telefoontje.� Hij hing op.

Kroskin staarde Valentina aan. �Juffrouw Ivanova,� zei de jongeman blozend, �ik ben heel blij u te zien. Ik moet u nog steeds bedanken voor uw hulp beneden� beneden in de tunnel.�

Ze knikte, maar haar ogen waren op Jens gericht.

Kroskin pakte zijn kruk en strompelde naar de deur. Ze liet hem passeren, ging toen het kantoor binnen en deed de deur achter zich dicht.

�Jens,� zei ze, en ondanks de zwarte jas en hoed, die hij haar vreselijk vond staan, fleurde ze de saaie kamer op. �Ik weet hoe we het kunnen doen.�

Ze wachtten tot na donker, tot de fabrieken hun ploegendiensten uitspuwden en de winkels hun deuren sloten aan het eind van de dag. Valentina vond het heerlijk om naast Jens door de stad te lopen, met haar schouder tegen zijn bovenarm gedrukt. Hij zou niet verdwijnen. Niet als Katja. Niet als Arkin. Jens zou voor altijd deel uitmaken van haar leven.

De straat was helemaal niet veranderd, de deur met het gebarsten paneel was nog steeds niet gerepareerd. Jens klopte luid, en toen de deur dicht bleef klopte hij nog harder, tot het paneel losschoot. Pas toen rukte een man de deur open, niet verder dan ter breedte van zijn hoofd, en in het schemerige licht konden ze zien dat het een nog jonge man was, met snelle, nieuwsgierige ogen.

�Ja?�

�We zijn hier om met Ivan en Varenka Sidorov te praten,� zei Jens terwijl hij zijn voet tussen de deur zette.

�Die zijn vertrokken.�

�Nee,� hield Valentina aan. Nee. Niet verdwenen. �Volgens mij vergist u zich.�

�Geen vergissing.�

Jens haalde een hand uit zijn zak en tussen zijn vingers hield hij een briefje van vijf roebel. �Mogen we dat zelf zien?�

Het briefje verdween in het jasje van de man. �Natuurlijk.� Hij glimlachte geamuseerd. Makkelijk verdiend. Hij stapte opzij en ze zagen dat de deur links openstond, met een petroleumlamp die binnen brandde terwijl het geluid van een zingende vrouw in de gang te horen was.

�Kijk maar eens goed,� bood de jonge man aan.

Valentina liep de kamer in. Die was nog steeds klam en klein, met ook nog altijd een gescheurd plafond en schimmel op de muren, maar hij zag er toch heel anders uit. Het meubilair was goedkoop en versleten, maar er lagen allerlei lappen stof in warme tinten die het kamertje een levendigheid bezorgden die het eerst niet had bezeten: goud en amber, magenta en vuurrood, in kleurige draperie�n over stoelen, de tafel en het bed. Valentina keek om zich heen. Midden in de kamer stond een jonge vrouw met lang zwart haar en zigeunerogen heen en weer te wiegen terwijl ze zachtjes zong: een oud volksliedje dat zijn wortels had in de wildernis van de Russische steppen.

Valentina draaide zich abrupt om en liep naar buiten.

Jens leidde haar omlaag naar een souterrain. Haar voeten tastten in het donker naar elke trede. Het was begonnen te regenen en de lucht was hier vol van de stank van fabrieksafval die in de ogen prikte, maar Valentina richtte zich op het beroete huis voor haar en hoopte dat Arkin hier zou zijn. Jens stond zwijgend naast haar. Sinds ze bij Varenka�s oude huis waren vertrokken had hij weinig gezegd, behalve: �Ik weet iemand anders die misschien kan helpen.� Ze had een arm door de zijne gestoken en haar vlakke hand onder zijn jas geschoven zodat ze zachtjes over zijn borst kon wrijven tijdens het lopen. Hij leek in gedachten te zijn verzonken.

De deur naar het souterrain zwaaide open en het was niet wat ze had verwacht. Er was ��n grote ruimte vol bedden en lichamen en het gejammer van een kind met honger, terwijl een kort, dik hondje met littekens van gevechten aan haar been snuffelde alsof het zich afvroeg hoe het zou smaken. Jens sloeg een arm om haar heen, hield haar dicht bij zich, schopte de hond weg en liep naar een magere vrouw die een baby met goudblond haar tegen haar schouder droeg.

�Ik ben hier eerder geweest,� zei hij tegen haar. �Om Larisa Sergejeva te spreken.�

�Ik herinner me u.� Ze glimlachte en liet haar ogen vol belangstelling op hem rusten. Maar Valentina kon haar ogen niet van de baby afhouden. Ze had het liefst die ragfijne haartjes op het hoofdje gestreeld, om de zachtheid ervan te voelen. Net het haar van Katja.

�Is Larisa hier?� vroeg Jens, terwijl hij de schaduwen van de ruimte probeerde te overzien.

De vrouw lachte en draaide met haar ogen. �Die is verdwenen.�

�Verdwenen? Waarheen?�

�Hoe moet ik dat weten? Een paar dagen geleden kwam er een man heel vroeg in de morgen, en toen hebben ze een uur lang met elkaar zitten praten en kibbelen. Maar uiteindelijk was het een en al glimlach. Ze pakte gewoon haar tas, bond het kind op haar rug, en daarna hebben we niets meer van haar gezien.�

�Een man?� vroeg Valentina. �Hoe zag hij eruit?�

�Lang, geloof ik.� Ze glimlachte weer naar Jens. �Maar niet zo lang als u. Bruin haar, oude kleren, maar netjes.�

�Een gezicht dat weet wat het wil?�

�Ja, dat is waar,� knikte de vrouw. �Dat is hem.�

�Tsjort!� vloekte Valentina. �Hij is ons voor geweest.�

Jens liep met haar naar buiten de straat in, waar hij een arm om haar schouders sloeg, warm en intiem. �Er zijn nog andere plaatsen,� zei hij tegen haar.

Arkin had elk moment uit de schaduwen naar voren kunnen stappen en een mes in haar keel kunnen steken om een eind te maken aan deze achtervolging. Maar hij deed het niet. Hij wist dat hij het niet zou doen, net zomin als hij een mes in de slanke witte hals van haar moeder kon steken, en hij verachtte zichzelf om deze zwakheid. Ze waren zijn vijanden, ze waren de onderdrukkers.

De ingenieur was ook zijn vijand, een veel gevaarlijker vijand. Als Arkin Valentina Ivanova doodde, zou hij de ingenieur ook moeten doden, want als hij dat niet deed, zou Friis hem op een dag weten te vinden. Daar was geen twijfel over mogelijk. En die dag zou zijn laatste zijn.

Arkin liep door de lange gang van het hotel, zich bewust van het risico dat hij nam. Hij dacht niet echt dat Jelizaveta hier in Hotel de Russie zou zijn � in plaats daarvan zouden de agenten van de Ochrana hem in de kamer kunnen opwachten. Toch ging hij niet terug. Hij stond stil voor de deur en bleef lang staan luisteren, maar hij hoorde geen enkel geluid. Dat betekende niets. Toen hij de deurkruk aanraakte, ging de deur open en stapte hij de kamer binnen.

Jelizaveta Ivanova zat op de rand van het bed, gekleed in zwarte rouwkleding, met een sluier onder een hoed met glanzende zwarte veren. Op haar gezicht lag een trek van intens verdriet en er lag een groot pistool als een schoothondje op haar knie�n. Ze streelde het wapen met een gehandschoende hand. Een minuut lang staarden ze elkaar aan zonder iets te zeggen.

�Dobri vetsjer,� zei hij ten slotte. �Goedenavond, Jelizaveta.�

Ze stond op en hield het pistool met beide handen vast. Zonder iets te zeggen.

Hij liep naar voren tot hij dichtbij genoeg was om het pistool aan te raken, maar hij hield zijn handen bij haar vandaan. �Het was niet mijn bedoeling dat Katja zou sterven,� zei hij rustig.

Ze schudde haar hoofd, in een langzame, moeizame beweging, alsof haar hoofd te zwaar was voor haar hals. �Dat is niet wat Valentina zegt.�

Hij deed een stap naar haar toe, zodat de loop van het pistool tegen zijn borst drukte. Hij kon zijn hart ertegenaan voelen bonzen. �Haal de trekker maar over, als dat je gelukkiger maakt.�

Ze deed haar ogen achter de sluier dicht. Hij hield zijn adem in en telde tot tien, maar er was geen plotselinge pijn die hem van het leven beroofde. Zonder iets te zeggen pakte hij het pistool uit haar handen en wierp het op de satijnen sprei, waarna hij voorzichtig de hoedenspeld uit haar haar haalde en de hoed op de vloer liet vallen. Hij sloeg zijn armen om haar bevende gestalte en hij legde zijn wang tegen haar haar, met haar adem warm en snel in zijn hals. Minutenlang bleven ze zo verstrengeld staan, terwijl het starre raamwerk van haar lichaam langzaam in zijn lichaam smolt.

�Hoe kan ik je niet haten?� fluisterde ze. �Hoe kan ik zo�n slechte moeder zijn?�

�Ik wou,� zei hij, �dat jij en ik elkaar in een andere tijd en op een andere plek hadden ontmoet.�

�Er is alleen maar deze tijd. Er is alleen maar deze plaats.�

Hij kuste haar haar, ademde de vertrouwde geur ervan in, maakte een parelmoeren haarclip los en zag dat een gouden tres op haar schouder viel.

�Hoe wist je dat ik vandaag zou komen?� vroeg hij.

�Dat wist ik niet.�

De woorden tolden door zijn hoofd. Hij stelde zich haar voor dag na dag, een eenzame gestalte die op de rand van een hotelbed zat met een pistool op haar schoot, woede in haar hart, wachtend op hem. Het werd hem te machtig. Zijn tranen vielen op haar haar.

Valentina maakte jacht op hem, samen met Jens, week na week, zoals jachthonden op een vos jagen, van hol naar hol. Ze wilde dat hij zou voelen hoe haar haat hem achtervolgde terwijl hij zich van de ene plaats naar de andere begaf, de ene veilige haven na de andere moest opgeven terwijl zij zich in kroegen en sloppen, kerken en zalen waagden. Altijd met roebels in de hand.

Tot twee keer toe kwamen ze zo dichtbij dat ze hem kon ruiken in de lucht die ze inademden, maar elke keer verdween hij door een raam of over een dak. Overdag werkte ze opnieuw in het Sint-Isabellaziekenhuis, maar �s nachts doorzochten Jens en zij de achterbuurten. Toen haar moeder vroeg waar ze naartoe ging, was ze eerlijk tegenover haar. �Ik ben op zoek naar Viktor Arkin.�

�De politie behandelt dat. Het is niet nodig dat jij dat doet.�

�Zij hebben gefaald, mama. Ik ben van plan niet te falen.�

Maar in plaats van haar te verbieden het huis te verlaten, staarde haar moeder haar ernstig aan en waarschuwde: �Wees voorzichtig, Valentina. Oog om oog mag voor jou misschien gerechtigheid lijken, maar hij is een meedogenloze man en hij wordt snel kwaad.�

�Hoe komt u er zo bij om dat te zeggen, mama?�

Haar moeders wangen werden rood. �Hij is toch zeker een revolutionair? Die worden allemaal door woede verteerd.�

�Ik weet hoe hij is, mama. Wees maar niet bang om mij.�

�Jens, wat is er?�

Er was iets niet in orde. Valentina kon het in de kamer voelen, een onrust die haar hart deed bonzen. Jens stond bij het raam van zijn appartement en keek naar het verkeer en naar de mensen die zich haastten om de kille herfstwind te ontvluchten. Achter hem stond in volle glorie op een lange tafel een uitgebreid houten muizenpaleis met torentjes voor het witte knaagdier om langs omhoog te rennen, en bruggen om met zijn pootjes op te balanceren. Op dit moment liep het diertje in zijn rad, waarmee hij een gestaag zoemend geluid maakte dat wonderlijk troostvol was.

�Het gaat binnenkort sneeuwen,� mompelde Jens. �De kou zal maken dat de arbeiders weer in staking zullen gaan. Er is geen brood in de winkels.�

Valentina kwam achter hem staan en legde haar wang tegen zijn rug. �Wat is er?� vroeg ze opnieuw.

�Valentina, je zult hem niet te pakken krijgen.�

�Arkin?�

�Niet op deze manier. Hij is ons altijd een stap voor.� �Laten we het nu niet over hem hebben.� Ze streek met haar handen over zijn naakte zijden en schoof tegen hem aan. Ze deed haar ogen dicht en drukte haar wang zo hard tegen zijn ruggengraat dat het pijn deed. �Jens.� Ze draaide hem om zodat ze hem glimlachend in zijn donkergroene ogen kon kijken. �Je hebt gelijk. We moeten iets nieuws bedenken.�

Arkin pakte de brief aan van de priester in de kerk, en even kon hij niemand bedenken die die brief kon hebben gestuurd. Het was een ijzeren regel: zet niets op papier. Het kan je dood worden.

�Waar is vader Morozov?� vroeg hij aan de priester, een man met een rond hoofd en een ijzeren brilletje.

�Hij is naar zijn dorp. De politie is hier geweest om vragen over hem te stellen.� Hij schudde nerveus zijn hoofd.

�Dus hij houdt zich schuil?�

�Da. Ja.�

Vervolgens gaf de priester hem de brief.

�Wie heeft hem gebracht?� vroeg Arkin. Op de voorzijde van de envelop stond zijn naam in grote elegante letters.

�Een jonge vrouw.�

Hij scheurde de envelop open.

Jij verwacht te veel van het leven, Viktor Arkin. Je verwacht te veel van mij als je denkt dat ik weg zal blijven. Dus laten we direct zijn, laten we elkaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten, alleen jij en ik, niemand anders. Laten we zeggen wat we elkaar te zeggen hebben. Jij kunt mij een onderdrukker noemen, ik kan jou een moordenaar noemen. Ontmoet me morgen op de binnenplaats achter het Sint-Isabellaziekenhuis. Om drie uur. En wat dan? Dan kan ik je vertellen dat onze kleine persoonlijke tragedies alles betekenen in de storm die door Rusland trekt, en dat ik jouw kind verwacht.

Arkins hand beefde zo hevig dat de woorden wazig werden voor zijn ogen.

Ze had een goede keus gemaakt. De binnenplaats lag afwisselend in de zon en in de schaduw, niet besloten en ook niet in het openbaar. Arkin had de plek ge�nspecteerd, juist toen de dageraad over de stad aanbrak, en hij begreep waarom ze deze plek had uitgekozen voor de ontmoeting. Het was geen goede val � er waren te veel vluchtroutes. Naast de zware metalen hekken die openstonden bij de ingang voor ambulances en leveranciers waren er ook twee deuren naar het ziekenhuis, plus een in de achtermuur die naar een zijstraatje leidde, en een metalen luik naar een soort kelder.

Ze zouden allebei gemakkelijker ademhalen. Hij wilde haar vertrouwen.

Hij hield de binnenplaats enkele uren lang in de gaten. Lange tijd gebeurde er niets, maar met onregelmatige tussenpozen ontstond er activiteit, zodat hun ontmoeting op elk moment kon worden onderbroken. Dat maakte het veiliger. Een aantal bakstenen opslaghuisjes langs ��n muur baarde hem zorgen, maar hij had de sloten met gemak open weten te krijgen en vond niets bijzonders, alleen wat petroleumvoorraden en kratten met benodigdheden als beddenpannen en drukvaten. Hij nam in zich op welke delen van de binnenplaats vanaf de achterzijde van het ziekenhuis in het zicht lagen en welke niet. Toen de zon hoger aan de hemel stond rookte hij een sigaret achter een van de huisjes en wist dat hij onzichtbaar was.

Ja, Valentina Ivanova, je hebt een goede plek uitgezocht.

Valentina was druk bezig. Het was een heksenketel op de afdeling. Een brand in de werkplaats van de zeilmakerij bracht een stroom slachtoffers met brandwonden binnen, voornamelijk vrouwen. De tijd ging veel te snel. Elke keer dat ze op de klok keek was die met grote, onverwachte sprongen vooruitgeschoten. E�n uur. Ze maakte een gewond been schoon met een oplossing van hypochloriet en hielp een man met uitdrogingsverschijnselen een kop thee te drinken met de snelheid van een slak. Twee uur.

Haar mond was droog. Zou hij komen opdagen?

Ze dacht weer aan de brief. Ze had ervoor gezorgd dat Jens hem niet te lezen kreeg, ze had hem slechts verteld dat ze Arkin had gevraagd voor een gesprek van aangezicht tot aangezicht. Ze had niets over die laatste zin over het kind gezegd. Zou Arkin het geloven? Ze bleef stil zitten bij een vrouw die niet begreep waar ze was en waarom haar zoon haar hierheen had gebracht.

Negen minuten voor drie.

Ze waste haar handen en sloeg haar verpleegsterscape om. Vier minuten voor drie. Ze begon aan de lange wandeling door de gangen naar de achterzijde van het ziekenhuis. Ze duwde de dubbele deuren open en stapte naar buiten, het zonlicht in, dat zo fel was na het sombere interieur dat ze haar ogen half dichtkneep.

Hij was er. Viktor Arkin stond tegen een muur geleund, langer dan ze zich hem herinnerde, maar dat kon ook zo lijken omdat hij zichtbaar magerder was. Zijn voorhoofd en jukbeenderen puilden door zijn huid. Haar ogen richtten zich op het pistool dat hij losjes in zijn hand hield, en voor het eerst drong zich de gedachte aan haar op dat hij haar zou kunnen doden. Nee, niet als ze hem kon laten geloven dat ze een kind van hem verwachtte. Ze liep naar een goed verlicht gedeelte bij een van de huisjes, maar Arkin verroerde zich niet. Er verstreek een volle minuut, ze kon elke seconde in haar hoofd horen tikken, maar net toen ze dacht dat hij zich niet dichterbij zou laten lokken, kwam hij naar haar toe, op zijn tenen, als een kat. Hij bleef vijf stappen bij haar vandaan staan en ze zag dat zijn ogen zich aanpasten toen hij uit de schaduw stapte.

�Je hebt me veel last bezorgd,� zei hij.

�Daar ben ik blij om.�

�Waar is hij? Die ingenieur van je?�

�Hij weet niet dat ik hier ben.�

Hij glimlachte beleefd, en ze had geen idee of hij haar geloofde of niet. Hij haalde zijn schouders op en liet zijn pistool zakken terwijl hij haar onderzoekend aankeek. �Misschien is dat waar. Ik kan me niet voorstellen dat jij zou willen dat hij weet wat voor kleine hoer jij in de izba was.�

Ze gaf geen antwoord.

�Dus wat wil je eigenlijk?� vroeg hij, opeens bruusk en zakelijk. �Waar zijn al jouw mannen? Ik weet zeker dat ze zich hier ergens schuilhouden, een heel leger van die kerels in de opslaghuisjes of beneden in de kelder.�

Hij glimlachte weer, maar ditmaal was het niet beleefd. �Er is hier niemand behalve ik. Denk niet dat ik het niet heb overwogen. Ik had je weer gevangen kunnen nemen en je negen maanden opgesloten houden, en daarna het kind van je afpakken en jou de keel doorsnijden.�

Hij had zoiets serieus overwogen, ze hoorde het aan zijn stem, en de gedachte deed haar benen trillen. �Ik zou lang voordat de negen maanden om waren jou een vork in je keel hebben gestoken.�

Hij lachte, oprecht geamuseerd. �Ik geloof echt dat je daartoe in staat zou zijn. Als het kind echt van mij is, niet van die ingenieur, heb je dan ook overwogen met mij te trouwen of mij het kind te laten hebben nadat het is geboren?�

Ze verborg haar afschuw. �Nee.�

�Dat dacht ik al. Dus wat wil je dan? We staan hier van aangezicht tot aangezicht. Ben je niet van plan me te doden?�

�Denk niet dat ik dat niet heb overwogen.�

Hoe kon hij glimlachen? Hoe kon hij grijnzen? Hoe kon deze man zich niet de haren uit het hoofd trekken en zijn kleren aan flarden scheuren na alles wat hij Katja had aangedaan?

Ze spreidde haar cape zodat hij eronder kon kijken. �Zie je wel, ik ben ongewapend.�

�Dat maakt me nog zenuwachtiger.� Zijn blik gleed snel over de binnenplaats. �Ik had niet moeten komen.�

�Ik wil dat je weet, Arkin, dat ik elke dag dat ik wakker word verdriet voel. Ik zal mijn zusje missen voor de rest van mijn leven. Mijn moeder lijdt eronder en mijn vader lijdt eronder. Jij en die bolsjewistische z��k hebben mijn familie verminkt.�

Ze keek hem strak aan terwijl ze sprak. Ze zag iets wat verdriet of voldoening kon zijn zijn gezicht verduisteren en aan de huid rond zijn mond trekken. Ze maakte haar cape bij de hals los en liet hem van haar schouders glijden. Het was het teken voor Jens, en Arkin was veel te goed aan zulke dingen gewend om het niet als zodanig te herkennen. Hij keek onmiddellijk naar de ziekenhuisramen, maar hij stond in het zonlicht terwijl de ramen in de schaduw lagen, en hij kon niets zien. Hij begon te rennen. Hij wist wat er ging komen.

Er klonk ��n enkel schot, een geluid dat in de oren van Valentina als van een zweepslag was. Arkins rechterbeen sloeg onder hem dubbel, zodat hij op de keien viel, maar zelfs terwijl hij de grond raakte, sleepte hij zich al naar de schaduw van een huisje. Valentina keek omhoog naar de rij ramen op de tweede verdieping, naar het raam van de spoelkamer waar Jens zich sinds de vorige avond had schuilgehouden.

�Dank je, Jens. Spasibo,� fluisterde ze.

Arkin was bezig een zakdoek te binden rond een knie waaruit bloed en botsplinters in gruwelijke klonten over zijn broek spatten. Valentina stond op hem neer te kijken en zag hoe zijn gezicht van pijn verwrongen was.

�Je zult nu pijn voelen,� zei ze scherp. �Je zult voor de rest van je leven elke dag pijn voelen. De dood zou voor jou te gemakkelijk zijn geweest. Ik wil dat je lijdt zoals Katja heeft geleden. Ik wil dat je me haat, elke keer dat je die voet op de grond zet, zoals ik jou zal haten, elke dag dat ik niet met Katja kan praten.�

Hij keek naar haar op, zijn ogen waren zwarte gaten van woede. �Eens zal die ingenieur van jou hiervoor moeten boeten.�

Ze greep zijn haar beet en rukte zijn hoofd naar achteren. �Als je hem ooit aanraakt, zweer ik dat ik het kind zal vernietigen.� Ze keken elkaar strak in de ogen en ze wist dat hij haar geloofde. Ze liet hem los en veegde haar handen aan haar rok af. �Ik zal een brancard voor je regelen,� zei ze, en ze liep het ziekenhuis in. Tegen de tijd dat ze met twee zaalhulpen naar buiten kwam was Viktor Arkin verdwenen. Alleen zijn bloed bleef achter op de keien.

38

Jens merkte na die dag op de binnenplaats een verandering op in Valentina. Iets van de schaduw was uit haar ogen verdwenen, en haar ledematen herwonnen de soepele gratie die ze sinds de dood van haar zusje hadden verloren. Ze praatten niet over wat er was gebeurd. Geen van beiden wilde Arkins naam noemen � door dit te doen zouden ze hem weer oproepen. Maar er lag een nieuwe tederheid in de manier waarop ze de liefde bedreven en een diepere hartstocht in haar muziek, die maakte dat hij naar haar smachtte als ze niet bij elkaar waren.

Zonder dat zij het wist zette hij zijn zoektocht naar Arkin voort. Hij trok opnieuw door de achterbuurten van Sint-Petersburg maar vond geen spoor van hem, helemaal niets. De man had de stad verlaten, Jens was ervan overtuigd. Hij stuurde zelfs Liev Popkov erop uit om de kroegen in de sloppenwijken leeg te drinken, maar nog steeds geen spoor. Nitsjevo. Helemaal niets. Als er nog iets van gerechtigheid op deze wereld bestond was hij dood en begraven, door gangreen aan zijn been, maar dat was te veel gehoopt. Jens geloofde niet in natuurlijke gerechtigheid. Daar moest je gewoon zelf voor zorgen.

Hoewel de offici�le rouwperiode om Katja in huize Ivanov nog niet voorbij was, sprak hij met haar ouders over de bruiloft, en de ceremonie werd met een zekere snelheid geregeld. Jens was geen man voor Russische trouwerijen. Ze waren naar zijn smaak te lang en te plechtig, het ritueel was te strakomlijnd, geen bloemen en geen huwelijksmars. Maar toen zijn eigen bruiloft aanbrak, was hij als betoverd toen hij Valentina zag in haar lange witte jurk, met een brandende kaars in haar hand, haar donkere haar hoog opgemaakt op haar achterhoofd, onder een witte sluier bezet met een verzameling parels die op geen enkele manier konden wedijveren met haar roomblanke huid.

Toen de priester in zijn epitrachelion-gewaad de traditionele liturgie uitvoerde, hun handen met zijn stool samenbond en hen driemaal rond de analogion leidde, de katheder met het Boek der Evangeli�n, schitterden haar ogen naar hem met zo�n uitdaging en zoveel begeerte dat hij overwoog haar ter plekke in zijn armen te nemen. Hij wilde haar eigenlijk geen minuut langer moeten delen. Toen de gouden huwelijkskronen boven hun hoofd werden gehouden en de priester in zijn mooiste gewaad de ektenia zong, zag hij haar blik steels naar de kerkdeur gaan alsof ze verwachtte dat er nog iemand naar binnen zou glippen. Een bezorgde rimpel op haar hoge voorhoofd, een gespannen aanraking van haar hand toen ze hun ringen omdeden. Een vage flikkering van angst achter de sluier.

Niet voor het eerst verwenste Jens zichzelf dat hij die dag op de binnenplaats van het ziekenhuis de loop van zijn geweer niet had geheven om een gat ter grootte van haar kroon in Arkins borst te blazen. Oog om oog. Kogel om kogel. Maar de man had die dag een kogelvrij vest gedragen, Jens had het duidelijk onder het overhemd zien zitten, en daarom had hij zo brutaal kunnen zijn. In wat voor hol die rotzak ook was weggekropen, die knie van hem zou veel tijd nodig hebben om te genezen. Viktor Arkin zou niet snel naar Sint-Petersburg terugkeren.

Toen de plechtigheid en de uitgebreide feestelijkheden eindelijk waren afgelopen nam Jens Valentina snel mee en reed met haar in volle vaart in een versierd rijtuig naar hun nieuwe huis. Het stond in een rustige laan, niet ver van het huis van doktor Fedorin.

�Het lijkt me handig om een dokter naast de deur te hebben wanneer de baby komt,� had Jens verklaard, maar zij had hem een tobberige zeurpiet genoemd en beloofd het kind net zo moeiteloos te baren als een kat die jongen wierp. Hij had het huis met zorg voor haar uitgezocht. Het uitzicht over de rivier, met het oppervlak dat zwaar als van staal leek, was voor wanneer ze behoefte had om rustig te zitten, en de hoogte van de plafonds zou een perfecte ruimte voor haar muziek vormen. De lichte, glanzende vloerplanken kwamen uit de dichte bossen van Denemarken en hij had zijn rendiervacht meegebracht om voor de haard te leggen. Hij was van plan er veel gebruik van te maken.

Vol vreugde trok hij de trouwkleding van haar lichaam terwijl zij hem glimlachend aankeek en hem elke verleidelijke arm en elk slank been aanbood om te worden ontkleed. Toen ze naakt was en haar haar in een golvende waaier over haar blote rug lag, leidde hij haar naar de nieuwe Erard-vleugel in de salon, waar ze voor hem speelde. Voor hem alleen. De zangerige noten herkende hij onmiddellijk als de �Nocturne in es-groot� van Chopin, en het ontroerde hem dat ze dat stuk koos.

Terwijl haar handen over de toetsen gleden, gingen zijn ogen langs elke kleine welving van haar ruggengraat. Elke lijn van haar was glad en soepel: de welving van haar achterwerk op de pianokruk, de hoek van haar schouders, de punt van haar elleboog. En de verfijnde holte boven haar heupen die zich langzaam vulde naarmate haar buik boller werd.

Deze vrouw was zijn echtgenote, ze droeg zijn kind, en ze was van net zulk wezenlijk belang als de longen in zijn borst en het bloed in zijn aderen. Hij liep naar haar toe en kuste de warme kruin van haar hoofd en daarna elke rib op haar rug en het fraaie bot onder aan haar ruggengraat. Al die tijd bleven haar handen spelen, maar hij hoorde haar zuchten van genot, en toen hij zijn armen om haar heen sloeg, zodat hij het kind erbinnen wiegde, proefden zijn lippen de huid van haar nek en ze liet haar gewicht tegen hem aan leunen alsof het daar hoorde.

�Ik houd van u, mevrouw Friis,� fluisterde hij in haar oor, en hij tilde haar op van de kruk en droeg haar in zijn armen. �Tijd om naar bed te gaan.�

Ze sloeg haar armen om zijn hals met stralende ogen en een brede lach, terwijl ze haar voeten liet bungelen en haar vingers in zijn haar begroef.

�We hebben voor eeuwig de tijd,� beloofde ze.

Er brandden nog steeds kaarsen in hun slaapkamer. Het zachte, flakkerende licht kalmeerde Valentina�s gedachten en kleurde Jens� huid als van goud op de lakens. Ze hield een hand op zijn hoofd, dat naast de welving van haar buik lag, en ze glimlachte voldaan. Ze sliepen allebei � ��n naast haar en ��n binnen in haar � en ze liet haar gedachten uitgaan naar de toekomst die hun wachtte. Ze vulde die met nieuwe ingenieursprojecten voor Jens en het conservatorium van Sint-Petersburg voor haarzelf.

Er zou nu geen Sint-Isabella meer voor haar zijn, niet nu, zonder Katja om te verzorgen. Geen lijst meer om de punten van af te strepen. Ze had nu andere doelen. In plaats daarvan stelde ze zich concerten voor, en wandelingen in het park, met een kleine hand in de hare gestopt, en het grootste muizenpaleis ter wereld, dat voortdurend werd aangepast en uitgebreid. Altijd het geluid van gelach. Altijd de warmte van Jens� lichaam naast het hare �s nachts, en dat intense groen dat in zijn ogen verscheen als hij opkeek van zijn boek of van zijn papieren en haar zag. Dat moment, alsof ze samen in ��n huid zaten.

Ze streelde zijn haar. Er zouden problemen zijn, natuurlijk zouden er problemen zijn. De sociale verhoudingen in Sint-Petersburg waren instabiel, maar ze had vertrouwen in de macht van mannen als haar vader om die onder controle te brengen, van mannen als kapitein Tsjernov om de stakers een halt toe te roepen. Maar bovenal had ze vertrouwen in mensen als Jens, om voor de arbeiders een betere wereld te bouwen om in te wonen. Arkin en zijn meedogenloze revolutie zouden nooit slagen, alles zou gewoon weer verdwijnen, zodat de spandoeken en vlaggen werden aangepikt door de meeuwen die in zilverachtige zwermen boven de stad vlogen.

Ze legde haar hand op haar buik en stelde zich voor hoe daarbinnen een klein hoofdje met een bos mooie krulletjes leefde. Moeder worden � die gedachte was adembenemend, angstaanjagend, verbijsterend. Maar het bezorgde haar een intens warm gevoel, een gevoel dat op een wonderlijke manier groter was dan zijzelf. Niet alleen fysiek, maar ook in haar liefde. Ze glimlachte toen ze aan haar eigen moeder dacht.

Jelizaveta Ivanova ging sinds kort vaak met de trein naar Moskou om bij een oude schoolvriendin te logeren. Soms slechts voor een paar dagen, soms langer. Ze zei dat ze er behoefte aan had de stad waar haar dochter was gestorven te ontvluchten, en ze kwam in elk geval altijd terug zonder de rimpels van spanning op haar voorhoofd en zonder het grauwe verdriet in haar ogen. Papa scheen haar moeders afwezigheid nauwelijks op te merken, zo druk had hij het met zijn transacties met minister Davidov, maar hij had Valentina hartelijk omhelsd op haar trouwerij en hij had haar wang gekust met zijn zegen. Dit gebaar betekende veel voor haar. Alleen Katja was er niet om haar vreugde te delen.

Valentina draaide zich op haar zij en nestelde zich rond Jens� slapende gestalte, verstrengelde haar armen en benen met die van hem en ademde de geur van zijn huid in. �Mijn echtgenoot.�

Katja zou blij zijn geweest voor haar.

Raspoetin had gelijk gehad. Valentina kon het nu toegeven en erom lachen. Het was gewoon toeval, meer niet, zei ze tegen zichzelf. Na een winter die zachter was geweest dan anders, en een voorjaar met betrekkelijke rust in de fabrieken, bracht ze een dochter ter wereld. Niet zomaar een dochter. Toen ze het bundeltje met krulletjes en kleine vingertjes in haar armen hield, wist ze dat dit het meest volmaakte wezen was dat er ooit was geschapen. Hoe zou het ook anders kunnen? Kijk maar naar haar vader.

Valentina bleef maar glimlachen. En huilen. Ze streelde elk ooglid, elk rimpelig oortje. Ze staarde naar de ronde lipjes en het hartvormige kinnetje. Ze genoot van de manier waarop Jens niet kon wachten tot dokter Fedorin de slaapkamerdeur voor hem opendeed, en met grote, begerige stappen de kamer binnenkwam, om stokstijf te blijven staan toen hij haar met het kind zag. Ze zag de schok in zijn ogen, ze zag hoe intens die was, ze zag dat hoezeer hij zich ook had voorbereid, hij geen idee had gehad dat het zo zou zijn. Als een aardbeving in zijn binnenste. En daarna de grijns op zijn gezicht, zo breed dat ze dacht dat zijn wangen zouden splijten. Heel voorzichtig ging hij op het bed zitten.

�Valentina, ben je��

�Ik ben doodmoe en kapot,� onderbrak ze hem. �Het was helemaal niet als een kat die jongen ging werpen.� Ze stak haar dochter naar hem uit, en zijn armen vouwden zich rond het bundeltje in een omhelzing vol bezittersair.

Lang bleef hij zo met haar zitten, zijn hoofd gebogen terwijl hij zijn dochter bekeek, met op haar hoofd de vlammende krulletjes die nog vochtig waren. Pas toen het mondje openging in een stille geeuw, lachte hij en keek om naar Valentina. De liefde in zijn ogen was naakt en het was alsof ze buiten deze wereld waren gestapt.

�Ik heb niet beseft,� zei hij teder, �hoe incompleet mijn leven eerst was. Niet zonder dit kind erin.� Zijn stem trilde. �Ze is beeldschoon.�

Valentina glimlachte. �Laten we haar Lydia noemen.�

39

Sint-Petersburg

40

Valentina�s handen beefden. Niet vanwege het oog van Liev Popkov, dat in een ge�mailleerde kom op de keukentafel lag. Niet om het bloed dat hij had verloren of om het bot dat in een diagonale streep wit op zijn voorhoofd te zien was. Niet om de inspanning die het hem moest hebben gekost om samen met zijn paard naar haar terug te gaan met de berichten over wat er was gebeurd. Niet om de dood van Hero.

Haar hand beefde om Jens.

Ze had Popkovs hoofd schoongemaakt en de verbrijzelde oogbal verwijderd, waarna ze de oogkas met een antiseptische oplossing had gespoeld en genoeg wodka in hem had gegoten tot hij iets kon uitbrengen.

�Arkin heeft hem te pakken,� wist hij moeizaam uit te spreken.

Arkin heeft hem te pakken.

Haar hand beefde toen ze zich Arkins knie voorstelde, in splinters door een kogel die uit Jens� geweer kwam. Ze schonk zichzelf een wodka in.

Jens proefde bloed in zijn mond. Dat kwam het eerste. Stukje bij beetje schoven er meer beelden op hun plaats, tot zijn geest begon te draaien, eerst langzaam en toen steeds sneller. Om voor hem uit te rennen, tegen dingen op te botsen, zijn gedachten uit zijn hoofd te rukken. Hij deed zijn ogen open.

Hij was in een gevangeniscel.

Aan het plafond zat een dof geel licht achter een metalen rooster. Het ging nooit uit. Een metalen deur met een observatiegat op ooghoogte en een etensluik ter hoogte van de vloer waren de enige andere dingen van belang in deze kleine ruimte. Bakstenen muren, een emmer in een hoek, een ge�mailleerde kom in de andere, en de smalle brits waarop hij lag. Een kaal, stinkend matras onder hem, ��n deken erop.

Zijn hoofd deed pijn. Het zicht in zijn ene oog was wazig, en op zijn wang zat een korst van opgedroogd bloed, als een krab die zich aan zijn gezicht vastklampte. Hij stond op en de kamer tolde om hem heen, maar hij wist de deur te bereiken. Hij timmerde er met zijn vuist op.

�Arkin, jij verdomde klootzak, doe die deur open.�

Hij bleef een uur staan bonzen. Twee uur? Hij had geen idee, maar zijn vuist begon pijn te doen en de huid van zijn knokkels was geschaafd. Ze hadden zijn schoenen afgepakt, dus hij had niets anders om mee te bonzen. Langzaam liet hij zich op de vloer glijden, met zijn rug tegen het koude metaal, en ten slotte stond hij zich toe na te denken.

Slechts ��n keer kwam Arkin de cel in. Toen de dagen verstreken kon Jens andere metalen deuren horen die dichtsloegen, voetstappen die in de gang schuifelden, geschreeuw van bewakers, en soms zacht gejammer van gevangenen, wat maakte dat Jens begon te roepen. Als er geschreeuw was, werd dat altijd het zwijgen opgelegd.

Jens was alleen, dag na dag, in een schemerige wereld. Hij kreeg nooit iemand te zien. Twee keer per dag werd er eten door het luik in de deur naar binnen geschoven, �s morgens waterige kasja, �s avonds soep. Als er een restje pezen of een stukje kool in zat, vormde dit een bron van grote vreugde. Elke morgen werd zijn emmer geleegd, weggehaald door hetzelfde luik, en hij waste zich door een heel klein beetje van het waterrantsoen te gebruiken dat hij in de ge�mailleerde kom goot. Het werd kostbaar, dat water. Hij doopte zijn vingertoppen erin en hij dacht aan alle keren dat hij in zijn leven water met zoveel nonchalance had verspild. Nu was hij als de mensen in de achterbuurten, die zich verdrongen rond een lekke pomp op de binnenplaats, blij met elke druppel.

Elke dag verwachtte hij bewakers te zien binnenkomen, mannen met ijzeren staven en zware vuisten. Maar er kwam niemand. Helemaal niemand. Dus toen Viktor Arkin zijn cel binnenstapte nadat hij vier weken alleen was geweest met zijn eigen gedachten en zijn eigen stank, kwam hij even in de verleiding te glimlachen tegen hem. In plaats daarvan bleef hij echter zwijgend op zijn matras zitten, met zijn rug tegen de muur, en keek hem behoedzaam aan. Achter Arkin stonden drie bewakers in uniform, met ijzeren staven en boeien in hun handen.

�Jens Friis.� Arkin sprak zijn naam uit alsof die een zure smaak in zijn mond gaf. �Ik ben gekomen omdat er iets is waarvan ik wil dat jij het weet.�

Jens ging staan. Hij was langer dan Arkin en dwong hem aldus omhoog te kijken. �Het enige wat ik van jou wil weten is wanneer ik weg kan uit dit rattenhol.�

�Niet zo ongeduldig. Dit zal nog lange tijd jouw thuis zijn.� Zijn ogen werden donker als leisteen en hij liet zijn hand naar zijn knie vallen. �Net zoals deze knie mij nog lange tijd aan jou zal herinneren.�

�Als ik mijn zin had gehad, waren je hersens over die binnenplaats in het rond gespetterd, niet je knie.�

Arkins hand schokte, en Jens dacht even dat de man zijn zelfbeheersing zou verliezen. Onder het masker van zijn gezicht, onder die harde arrogantie, loerde de woede. Jens kon de schaduw ervan achter in de grijze ogen zien.

�En wat is het dan wel,� wilde Jens weten, �wat jij mij kwam vertellen?�

�Ik wil dat jij weet dat ik in die izba in het moeras met je vrouw naar bed ben geweest.�

�Je liegt.�

�Het is de waarheid.�

�Je bent een smerige leugenaar. Valentina verafschuwt je. Ze zou zich nog door geen vinger van jou laten aanraken zonder je de ogen uit het hoofd te krabben.�

�Het was haar idee. Ze vond het heerlijk.�

Jens vloog hem aan, greep hem bij verrassing en sloeg zijn vuist in de grijnzende mond. De bewakers gebruikten hun metalen staven, maar Jens smaakte de voldoening bloed op Arkins gezicht te zien en een trek van woede toen hij het wegveegde met zijn vuist.

�Ik ken haar, Friis, ik ken elke centimeter van haar lichaam. De sproet op haar heup, die heb ik gekust; het kleine witte litteken op haar ribben, ik heb eraan gezogen tot ze kreunde; de dikke, zwarte krulletjes rond haar vochtige middelpunt, daar heb ik aan gelikt toen ik mijn vingers in haar stak en��

Als de drie bewakers hun boeien niet om Jens� polsen hadden gegooid, zou hij Arkin hebben vermoord.

�Eruit!�

Met een voldane grijns strompelde Viktor Arkin de cel uit.

Valentina bleef acht maanden lang dag en nacht naar Jens zoeken. Overal in de stad verdwenen mensen, de ene dag waren vrienden en geliefden er nog, en de volgende waren ze verdwenen, dus niemand had belangstelling, niemand bekommerde zich erom � ze waren allemaal te bang voor hun eigen lot. Het gepeupel zwierf door de straten, brak gevangenissen open, slachtte de politie af. Ze staken in een opwelling grote huizen in brand, legden een rechtbank en de kantoren van de geheime politie in de as. De agenten van de Ochrana werden op hun beurt aan lantaarnpalen opgeknoopt en overal in de stad hingen rode spandoeken en affiches: DOOD AAN DE TIRANNEN en DE VICTORIE BEHOORT AAN HET VOLK VAN RUSLAND.

Valentina nam haar voorzorgsmaatregelen, zo zorgvuldig dat de mensen haar niet langer herkenden. Ze droeg eenvoudige boerenkleren, handgeweven jurken en omslagdoeken, een sjaal om haar hoofd en zware laarzen aan haar voeten. Ze werd mager, zodat haar wangen ingevallen waren, even bleek en uitgemergeld als die van de arbeiders in de straat. Ze liet haar schouders hangen, hield haar rug gebogen en haar ogen neergeslagen, haar blik op de grond gericht, zodat niemand de woede kon zien die erin gloeide. Dan kuste ze Lydia en liet haar thuis, met haar trein en haar boeken opgesloten in haar kamer, maar niet ��n keer vond ze iemand die ook maar een gerucht had gehoord over een Deense ingenieur die Jens Friis heette.

Op 3 maart 1917 werd tsaar Nicolaas gedwongen afstand te doen van de troon. Samen met zijn gezin werd hij op Tsarskoje Selo onder huisarrest geplaatst en later per trein naar Siberi� gebracht. Toen veranderde Petrograd. Valentina zag het gebeuren. Het werd rood: rode armbanden, rode linten, rode kokardes en rode petten. Aleksander Kerenski leidde de nieuwe Voorlopige Regering, maar hij raakte in paniek toen de stad steeds verder in chaos veranderde. Generaal Kornilov, opperbevelhebber van het leger, werd ontslagen en de oorlog tegen Duitsland strompelde van de ene nederlaag naar de andere, tot het Russische volk op de knie�n ging en smeekte dat er een einde aan zou komen.

Het was een zomer van chaos.

De grootste chaos was die in Valentina�s hart. Haar hart vergat hoe het moest slaan. Het vergat hoe het een levend iets moest zijn. Het lag stil en leeg, bloedeloos, als een zwarte, broze huls die zwaar als lood voelde, achter haar ribben. Soms tikte ze met haar vingers op haar borst of sloeg zichzelf zelfs met een vuist tussen haar borsten, maar wat ze ook deed, niets kon het weer op gang brengen. Was dat wat ze met een gebroken hart bedoelden? Als een kapot horloge.

Het vreemde was dat haar ogen zich herinnerden wat haar hart had vergeten. �s Nachts in bed, zonder Jens, huilden ze, alsof ze hun pijn wilden uiten op een manier die haar hart niet kon. Haar lichaam smachtte naar het zijne tussen de lakens, naar zijn kracht binnen in haar, haar neusgaten ademden steeds weer zijn geur in van het kussen dat ze in de eindeloze uren van de nacht tegen zich aan drukte. Ze droeg zijn overhemd in bed, zijn sokken in haar laarzen, zijn dasspeld in de kraag van haar blouse. Ze gebruikte zijn haarborstel voor haar haar, zijn geurwater op haar huid, zijn tandenborstel voor haar tanden. Als ze de voorwerpen op zijn bureau had kunnen gebruiken zou ze dat hebben gedaan. Alleen zijn horloge droeg ze in haar zak.

Ze had Liev Popkov niet meer gezien sinds die dag dat ze zijn hoofd had verbonden. Dat speet haar niet. Hoewel ze

tegen hem had gezegd dat ze hem geen verwijten maakte voor de gevangenneming van haar man, en hoewel hij tegen haar had gezegd dat hij haar geen verwijten maakte over het verlies van zijn oog, spraken ze geen van beiden de waarheid. Dus zocht ze naar Jens waar ze maar kon. Ze ging weer naar Varenka�s oude huis, maar zij was er niet, en de vriendelijke man met de zigeunervrouw beweerde dat hij nog nooit van Viktor Arkin had gehoord � hoeveel ze hem ook betaalde. Ze ging naar het souterrain dat naar rioolwater stonk, waar Jens haar mee naartoe had genomen om Larisa Sergejeva te zoeken, maar daar had ook niemand van Viktor Arkin gehoord.

Ze ging naar de kerk. De priester was er niet, niet degene die tegen haar had gelogen. Toen ze vroeg waar hij was, kreeg ze te horen dat hij in zijn dorp door tsaristische soldaten dood was gegeseld, in het bijzijn van zijn dochter. Zelfs dat beeld bracht haar hart niet tot leven. In haar grauwe boerenkleren ging ze naar bijeenkomsten, speldde ze een rood lint op haar borst en woonde elke politieke bijeenkomst die ze kon vinden in elke kerk en zaal bij. Ze glimlachte naar de ogen die ze haatte, praatte met mannen die alle ministers wilden doodschieten, ging met fabrieksvrouwen naar bars en speelde er zelfs in ��n op de piano. Altijd droeg ze handschoenen om haar gladde handen te verbergen.

Niemand wist iets van Viktor Arkin. Wat had hij gedaan? Was hij terug naar Moskou? Met Jens?

Waar ben je, Jens?

Dat was het meest dichtbij. Wanneer ze tegen hem praatte, was ze het dichtste bij het voelen van een flakkering in haar hart. Dat, en wanneer ze met haar dochter op schoot op de rendiervacht zat om haar voor te lezen over Isambard Kingdom Brunel.

Soms volgde Arkin hen, Jelizaveta en Valentina.

Als hij genoeg had van alle vergaderingen. Moe was van alle geschreeuw en geruzie wanneer iedere man zijn wil probeerde op te leggen aan de rest en zijn chaotische idee�n en de bijbehorende plannen en schema�s en nieuwe regels wilde doordrukken. Kerenski had zich tegen de bolsjewieken gekeerd en de drukpersen van hun krant, de Pravda, en de kantoren van hun Centrale Comit� verwoest. Hij had de arrestatie bevolen van Zinovjev en Kamenev wegens antioorlogspropaganda en zelfs van Lenin zelf, die weer had moeten onderduiken.

Maar de tijd begon nu te naderen � deze chaos kon niet voortduren. Met een Rode Garde van vijfentwintigduizend strijders in Petrograd en met de steun van de Baltische zeelieden hadden ze de aanval van generaal Lavr Kornilov reeds weten af te slaan. Arkin gloeide van verlangen om de bolsjewieken met ��n machtige bloedige coup de leiding over het land in handen te laten nemen, om een einde te maken aan deze waardeloze regering van Kerenski. En in een geheim achterafkamertje, ver weg van andere oren, had hij tegen Lenin de noodzaak geuit de andere revolutionaire partijen uit te schakelen. Geen mensjewieken. Geen Socialistische Revolutionairen. Geen kadetten. Slechts ��n partij kon regeren, en dat waren de bolsjewieken. Rusland behoefde een ijzeren vuist.

Dat was waarom Arkin was teruggekomen naar Petrograd, om aan de zijde van Vladimir Lenin te zijn en zich ervan te vergewissen dat de revolutionaire leiders van de oppositie uiteindelijk in de Petrus-en-Paulusvesting zouden wegkwijnen. Maar soms, wanneer hij moe was en zijn knie meer pijn deed dan anders, keek hij in de straten naar hen uit, naar Jelizaveta en Valentina. Valentina was slim. Ze was als een kameleon, ze verborg zich in haar armoedige bruine en grijze kleren, zodat ze met de achtergrond versmolt, denkend dat niemand haar kon zien. Dacht ze nu echt dat een man die ooit haar gezicht had gezien zich dat niet zou herinneren? Ze was mooier geworden in de jaren dat hij in Moskou had gezeten, sensueler, zelfs begeerlijker in de manier waarop ze zich bewoog, al was het maar een gebaar van haar hoofd of het bewegen van haar haar.

Jelizaveta, die nog steeds in zijde en bont paradeerde, was een gemakkelijk doelwit voor elke rode armband die wraak zocht, toch liep ze nog steeds over straat, met haar hoofd geheven. Hij had haar gewaarschuwd. Hij had haar zelfs gesmeekt. Maar ze had op haar stille manier geglimlacht en zijn mond gekust om zijn woorden te smoren.

�Ik ben ik. En jij bent jij,� had ze gemompeld. �Laten we dat zo laten.�

Dus had hij het zo gelaten. Hij kon zich er niet toe brengen Jelizaveta naar het kind te vragen, maar hij zag het meisje nooit met hen samen, alsof Valentina haar verborgen hield.

Valentina zat met Lydia naast zich op de chaise longue in de salon van haar ouders en smeekte hen Petrograd te verlaten nu het nog kon.

�Valentina,� zei haar vader streng, �dit is �ns thuis. Dit is �ns land. Ik zal het niet verlaten.�

�Papa, alstublieft, het is niet veilig.�

Hij keek kwaad, maar niet naar haar, naar het tapijt, en zijn gezicht vertoonde tegenwoordig veel zorgelijke groeven. Hij was de afgelopen maanden afgevallen, net als iedereen. Valentina constateerde ook dat er dingen in de kamer ontbraken. Het stel gouden kandelaars was verdwenen, en een antiek, met parelmoer ingelegd haardscherm. Had hij die op een geheime plek opgeborgen, ze bewaard voor betere tijden? Of waren ze verkocht of als steekpenningen gebruikt? Misschien zelfs gestolen door rondzwervende soldaten van het Rode Leger, die hun geluk wilden beproeven.

�Ze maken mij heus niet bang, die bolsjewieken,� zei hij.

�Je zou er anders wel bang voor moeten zijn.� Het was haar moeder die dit zei. Ze zag er niet bang uit, ze keek zelfs niet boos bij het noemen van die naam. Ze was onopvallend gekleed in een donkere zijden jurk � geen parels of wat voor sieraden dan ook, constateerde Valentina. Dus zij was op haar manier ook voorzichtig. �We zouden allemaal bang moeten zijn, niet om wat ze hebben gedaan, maar om wat ze nog moeten doen.�

Ivanov keek haar verbaasd aan. �Hoe weet jij wat zij van plan zijn te gaan doen?�

�Ik lees de kranten, ik hoor mensen praten. Ze jagen op ons, stuk voor stuk. Ze nemen onze huizen in beslag. Het is slechts een kwestie van tijd.�

�Mama, haat jij hen dan niet?�

�Nee. Ze strijden voor dat waarin ze geloven, net zoals wij leven op de manier waarin wij geloven.�

Haar man snoof nijdig en Valentina liep naar zijn stoel.

�Blijf thuis, papa. Blijf veilig.� Ze raakte zijn hand aan, en hij sloeg zijn vingers eromheen. Ze bukte zich en kuste zijn wang. Die voelde zachter, alsof een buitenste laag was verwijderd. �Zorg je goed voor jezelf en voor mama?�

�Doe jij dat dan? In die belachelijke kleren? Ik had niet gedacht dat een dochter en een kleindochter van mij ooit zulke vodden zouden dragen.�

�Opa,� zei Lydia, met de glimlach van haar vader, �je zou een werkhemd en een pet moeten dragen. Dan zou je er vast grappig uitzien.�

Ze lachten, allemaal. Valentina zou zich later die laatste lach nog vaak voor de geest halen.

Alles werd erger toen de kou weer toesloeg, en Valentina ging aan de slag om haar huis voor te bereiden. Ze liet een meubelhandelaar komen en liet hun meeste bezittingen weghalen in ruil voor een dikke stapel papieren roebels. Die wisselde ze onmiddellijk in voor gouden munten en diamanten, omdat de papieren roebel binnenkort bijna niets meer waard zou zijn. Zowel de meubelhandelaar als de juwelier zette haar vreselijk af, maar ze verkeerde niet in een positie om daarover te redetwisten.

Ze ontsloeg al het personeel, vulde het huis met waardeloze bedden en stoelen en kasten, en borg de bezittingen van Lydia en haarzelf op in twee kamers boven. Ze bewaarde de technische tekeningen van Jens, wat kleren van hem, niets van zijn boeken, een stevig paar schoenen en enkele persoonlijke voorwerpen. Al het andere deed ze weg. Lydia klampte zich aan haar speelgoedtrein en aan haar blokken vast terwijl ze op haar moeders schoot zat en ernstig luisterde.

�We moeten net als zij worden,� legde Valentina uit. �We moeten ons niet door hen het huis uit laten zetten, want hoe moet papa ons anders vinden als hij terugkomt?�

�Komt hij al gauw terug?�

�Ja liefje, heel gauw.�

De geelbruine ogen knipperden hevig. �Ik ben nu vijf, mama.�

�Dat weet ik.�

�Dat is bijna volwassen.�

Valentina glimlachte. �Inderdaad.�

�Dus je moet me de waarheid vertellen, mama.�

�Natuurlijk.�

�Wanneer komt papa terug?�

�Heel gauw.�

Het ergste was de Erard-vleugel. Daar afstand van doen was als het afhakken van een arm of been. Ze poetste hem tot hij blonk, en ze ging voor de laatste keer op de kruk zitten, met Lydia op de vloer, haar rug tegen Valentina�s been. Ze speelde de nocturne van Chopin en Lydia huilde.

�Dat is papa�s lievelingsmuziek.�

�Misschien heeft hij het gehoord.�

Lydia schudde haar hoofd en beet op haar lip. Toen werd de vleugel meegenomen in een wagen.

Er trokken mensen het huis in. Mensen die modder op de glimmende vloeren liepen en die niet wisten waar een lichtknopje voor diende, of hoe je een wc moest doortrekken. Valentina sloot zich op in haar twee kamers, gewikkeld in Jens� katoenen overhemd dat nu naar haar geurde in plaats van naar hem. Ze was zijn huis kwijtgeraakt, ze was zijn geliefde boeken kwijtgeraakt en nu was ze ook zijn geur kwijtgeraakt. Ze draaide haar gezicht in zijn kussen, met droge ogen, en er kwam een geluid over haar lippen, een lage, vormloze kreun van diep uit haar binnenste.

Boven aan de trap zat Lydia, met haar armen om haar knie�n geslagen, naar twee jongens op blote voeten te kijken die met haar vaders wereldbol in de hal aan het voetballen waren.

�Doe haar niets aan, Viktor.�

�Jelizaveta, ik zal je dochter nooit iets aandoen, dat heb ik je beloofd. Haar man is alleen door jou nog in leven.�

�Laat hen haar niets aandoen, die lieden in het grijs die zich een leger noemen. Of de lieden die als wolven in roedels rondzwerven om hun versie van gerechtigheid in de praktijk te brengen. Laat hen haar niets aandoen.�

�Ik heb slechts beperkte mogelijkheden. Wanneer je een dam uit een rivier verwijdert kun je de rivier niet dwingen niet te stromen. Maar� � hij hief zijn hoofd van het kussen en kuste haar slanke hals boven hem � �ik zal doen wat ik kan. Om jou te beschermen.�

Ze bewoog haar heupen in het ritme van de zijne terwijl ze boven op hem lag, en een kleine zucht benadrukte haar woorden. �Ik heb geen bescherming nodig.� Ze drukte haar lippen hard op zijn mond en haar tong zocht naar de zijne alsof ze zonder hem van honger zou omkomen.

41

Een geluid als de hamer van Thor dreunde door Petrograd en deed de ramen rammelen als botten in een graf. Valentina schrok op uit haar boek en Lydia werd wakker; ze kroop haastig in haar nachthemd bij haar moeder in bed, met grote, opgewonden ogen. Valentina kon haar dochters hart voelen bonzen toen ze haar dicht tegen zich aan drukte. Ze keek op de klok. Het was 21.45 uur in de avond van 24 oktober 1917.

�Is dat de donder, mama?�

�Nee liefje. Het klinkt als een kanon.�

Lydia�s ogen werden groot als schoteltjes. �Een heel groot kanon?�

�Ja, een heel groot kanon. Ik denk dat het een scheepskanon is.�

�Van welk schip?�

�Ik weet het niet.� Maar haar bloed werd ijskoud doordat ze zeker wist wat het betekende: het teken dat de revolutie ging beginnen.

Arkin had het haar kunnen vertellen. Het was de Aurora.

Het was vier uur in de nacht en Valentina stond onder de ijskoude nachthemel te kijken hoe haar wereld in vlammen opging. Er waren geen sterren, geen kometen, niets spectaculairs om deze gebeurtenis te markeren. Maar ergens in de verte, boven de daken van de stad, brandde een vuur een gat in de duisternis, en de gloed ervan verscheurde het laatste beetje hoop in haar hart dat Rusland zich weg zou kunnen trekken van de rand van de afgrond.

Wat betekende het? Voor Jens? Voor haar dochter? Voor haar ouders? Hun wereld was verdwenen. De grond onder haar voeten begon te verschuiven en haar hand greep het smeedijzeren hek van haar huis stevig vast, alsof dat dunne materiaal kon voorkomen dat het heelal op haar neerstortte.

Jens, ben je hier in de stad? Heb je het scheepskanon gehoord?

Ze was ervan overtuigd dat Jens nog leefde, dat hij nog steeds dezelfde nachtlucht inademde als zij. Ze had geen idee waarom Arkin geen kogel zou jagen door het hoofd van de man die hem kreupel had gemaakt, maar niets zou haar ervan kunnen overtuigen dat hij dood was. Niets. Ze greep het ijzige metaal van het hek nog steviger vast. Het kwam door de manier waarop zijn gedachten haar hoofd binnendrongen. Ze kon de kasja voor het ontbijt in een pan staan roeren, en opeens kon ze hem horen zuchten; ze wist dan dat hij zich voorstelde hoe ze haar haar achter haar oor schoof en het puntje van haar tong tussen haar tanden klemde als ze zich concentreerde. Ze draaide zich dan met een ruk om van het fornuis, maar hij was er nooit. Of wanneer ze kwaad was op de schoffies van beneden die een bal door het raam hadden geschopt terwijl nergens glas te krijgen was, hoorde ze Jens op exact datzelfde moment denken dat de meeste kinderen van dit land niet konden lezen en dat het eerste wat deze revolutie tot stand moest brengen gratis en verplicht onderwijs voor iedereen was.

Ze klampte zich aan deze gedachten vast. Elke gedachte die haar hoofd binnenglipte werd door haar zorgvuldig in watten verpakt en bewaard, zoals een entomoloog vlinders zou verzamelen. Ze haalde ze tevoorschijn om er steeds weer naar te luisteren als ze �s nachts in bed lag, met zijn kussen in haar armen. Ze zag nu hoe de brand de duisternis van de stad verjoeg, maar haar eigen duisternis bleef, zwaar en volledig.

�Je zult hem echt niet in die vlammen vinden.� De stem kwam uit de nacht tot haar.

�Liev?�

De zware gestalte van Liev Popkov kwam vanuit de schaduwen in een plas lantaarnlicht zodat ze hem kon zien. Groter dan ooit. Zijn lege oogkas werd bedekt door een zwarte lap, en er vielen zwarte kroeskrulletjes over het litteken op zijn voorhoofd. Ze was blij hem te zien. Dat verbaasde haar.

�Geen paarden meer?� Hij gebaarde naar de stallen waar hij vroeger met Jens had zitten kaarten, en Valentina besefte voor het eerst dat hij zijn vriend moest missen.

�Nee, ik heb ze verkocht.�

Zonder het zelfs maar te vragen waren hele gezinnen in haar stallen getrokken zodra ze leeg waren, en ze sliepen in de boxen, onder een berg stro, en ze aten haver uit de bakken. Ze protesteerde niet. Het kon haar niets schelen. Ze wilde iets voor deze mensen voelen, maar ze kon het niet. Mensen als zij waren de reden dat ze haar man had verloren, haar zusje had verloren � dit waren degenen voor wie Arkin streed. Zien jullie niet wat jullie doen? wilde ze tegen hen roepen. Zien jullie niet dat jullie alles verwoesten wat goed is in Rusland, naast alles wat er slecht is?

Snel trok ze Popkov uit het licht. �Heb je nieuws?�

�Ja.�

�Over Jens?�

�Nee.�

Ze liet het hem niet horen. Ze maakte geen geluid, zelfs niet de zachtste gesmoorde kreet, hoewel de teleurstelling haar botten dreigde te breken. �Over wie dan wel?�

Hij grinnikte even, en ze had hem het liefst hard aan zijn baard getrokken. �Over wie?� vroeg ze weer.

�Over een zekere Erikov. Ik heb gehoord dat hij een medewerker van kameraad Lenin is.�

�Wat heb ik daarmee te maken?�

�Hij heet Viktor Erikov.�

Haar hart stond stil. �Viktor Erikov?�

�Arkin heeft zijn naam veranderd. Daarom konden we die gore klootzak niet vinden.�

�Waarom zou hij dat hebben gedaan?�

De grote schaduw bewoog even. �Vanwege jouw familie. Omdat de naam Arkin te dicht bij minister Ivanov was. Hij wil daar afstand tussen brengen.�

Ze knikte. �Weet je waar hij is?�

�Nog niet. Maar ik kom er wel achter.�

�Zul je het me vertellen?�

�Da. Het zal waarschijnlijk je dood worden, maar ik zal het je vertellen. Blijf tot zolang binnen.�

�Waar zijn de opstandelingen?�

�Overal. Die verdomde bolsjewieken hebben de stations bezet en de telefoondienst overgenomen. Ze hebben zelfs de staatsbank bestormd. Het is ze menens, dus blijf binnen.�

�Dank je, Liev.�

Een schouderophalen en hij draaide zich om.

�Liev.� Ze greep zijn arm. Die voelde aan als een rotsblok. �Ik vind het heel verdrietig, van je oog. Pas goed op jezelf.�

Hij gromde iets onverstaanbaars, een diep grommen in zijn granieten borst, en hij liep met grote stappen weg, de nacht in.

�Blijf binnen, Lydia. Hou de deur op slot. Doe voor niemand open.�

�Maar als ik naar de wc wil, mama?�

�Dan gebruik je de emmer.�

Het keurige neusje rimpelde van afkeer.

�Ik meen het, Lydia.�

�Waar ga je naartoe?�

�Ik ga papa zoeken.�

Het hartvormige gezichtje keek haar stralend aan. �Mag ik mee?�

�Nee. Je moet gehoorzaam zijn. Papa zal alleen terugkomen als jij gehoorzaam bent.�

�Ik zal gehoorzaam zijn, mama.�

Haar dochter trok haar meest engelachtige gezichtje maar Valentina liet zich niet misleiden. �Ik meen het. Doe de deur niet open. Beloof het.�

�Ik beloof het.�

Ze kuste haar dochters wilde haar en dwong zich haar te geloven.

�Valentina!�

Ze stond in de portiek bij doktor Fedorin, maar ze keek achterdochtig over haar schouder. De stad was nu rustig, als een wolf die slaapt na een goede jacht. Maar dat betekende niet dat hij niet weer op jacht zou gaan.

Fedorin trok haar zijn huis in en deed de deur snel dicht. �Je had vandaag echt niet de straat op moeten gaan, Valentina. Het is te gevaarlijk.�

�Ik ben alleen maar gekomen om te horen of u iets weet.� �Mijn lieve kind, de stad is in ons gezicht ontploft. De bolsjewistische revolutie scheurt Petrograd uit elkaar en hun Rode Garde arresteert iedereen die niet van hun eigen soort is. Fabrieksbazen, bankiers en allerlei politici zijn�� Hij zweeg toen hij haar lippen bleek zag worden.

�Mijn vader is een van die politici.�

Hij schudde vol wanhoop zijn hoofd. �Ga niet naar hem toe, liefje.�

�Ik moet wel. En hoe zit het met u?�

�Maak je geen zorgen, ik ben veilig. Ik ben een dokter. Ze zullen me nodig hebben. Ik zie dat jij je verpleegstersuniform aanhebt, dus dat zou je moeten beschermen.�

Ze deed haastig de deur weer open. �Daar reken ik ook op.�

Het was allemaal goed verlopen, beter dan Arkin had durven dromen. De regering van Kerenski was omgevallen als een dood schaap, zodat de Roden de macht hadden kunnen grijpen. Maar � hij glimlachte in zichzelf toen hij aan Kerenski�s stommiteit dacht � vanavond zouden ze een grote schok krijgen want dan zouden ze allemaal in het Winterpaleis worden gearresteerd. Kerenski�s kabinet zou voor het einde van deze dag in cellen van de Petrus-en-Paulusvesting worden opgesloten. Hij liep rondjes in zijn kantoor om de pijn in zijn been te verlichten, terwijl hij wachtte tot de volgende gevangenen zouden worden binnengebracht.

Zijn gedachten gingen naar Friis. Elke dag moest hij aan die ingenieur denken. En aan dat meisje Ivanova. Ze waren doorns in zijn vlees die hij niet weg kon snijden, hoe scherp zijn mes ook was. Hij trok aan zijn sigaret, zoog zijn longen vol rook maar was niet in staat het beeld van hen uit zijn gedachten te verdrijven, de herinnering aan hoe ze samen door de regen holden, arm in arm, de lichamen gebogen tot ��n enkele vorm, zonder de ogen van elkaar af te kunnen houden.

Ze had gelijk gehad. Valentina Ivanova wist precies wat ze deed. Hij moest elke dag aan haar denken, net zoals ze had gezegd, maar de ironie was dat als hij geen verminkte knie had ge had, hij waarschijnlijk inmiddels dood was geweest. Valentina had zijn leven gered. Hij zou anders lang geleden een uniform hebben moeten aantrekken om in een zinloze oorlog tegen Duitsland naar het front te worden gestuurd. Hij was dan kanonnenvoer geworden, was ergens op een slagveld neergemaaid, en dan was Valentina van hem verlost geweest. Behalve wat het kind betrof, z�jn kind � dat deel van hem zou ze altijd nog hebben. Als het van hem was. Daar zou hij nooit zeker van kunnen zijn, of wel soms?

Hij veegde over zijn gezicht en bedwong de steek in zijn binnenste, die hij altijd voelde als hij aan het kind dacht. Hij was moe. Niet geslapen. Te veel angsten over vanavond en over de messen die door zijn medekameraden op zijn rug zouden worden gericht nu hij een zekere mate van macht bezat.

Hij ging achter zijn bureau zitten en snauwde tegen de soldaat buiten zijn deur: �Volgende gevangene!�

Arkin stond niet op uit zijn stoel. Maar het viel hem moeilijk hem dat respect niet te tonen.

�Gevangene Ivanov,� zei hij, �ik beveel dat u voor het tribunaal wordt gebracht om terecht te staan als verrader van uw land.�

�Jij huichelachtige nietsnut, wat weten jij en jouw soort nou van dit land? Ik heb het trouw gediend gedurende meer dan��

Arkin knikte naar de bewaker, en de minister kreeg een klap van de loop van een geweer in zijn gezicht. Zijn handen waren op zijn rug gebonden, zodat hij het bloed dat uit zijn mond droop niet tegen kon houden.

�Niet doen.� Het was de eerste keer dat Jelizaveta sprak. �Doe dat alsjeblieft niet.�

Hij veroorloofde zich naar haar te kijken, zich de exacte tint van haar goudblonde haar en de gladde structuur van haar wang, van haar hals in te prenten.

�Mevrouw Ivanova.� Hij kon het respect in zijn stem horen, maar hij kon het niet verbergen. Hij richtte zijn blik op de twee velletjes papier op zijn bureau, het ene met de naam Filip Ivanov, het andere met Jelizaveta Ivanova. Hij pakte een pen maar legde zijn vingertoppen op haar naam. Dichterbij dan dit kon hij niet komen. �U wordt eveneens beschuldigd van bedrog omdat u uw man heeft geholpen bij zijn uitbuiting van het proletariaat om de geldkisten van de Romanovs te vullen.�

Ze zei niets. Hij kon haar nog steeds niet aankijken. �Breng hen weg.�

�Tot uw orders, kameraad Erikov.�

Maar toen de bewaker haar man ruw bij de arm greep, zei Jelizaveta: �Wacht.�

De bewaker aarzelde, want de gewoonte om te gehoorzamen zat diep. Met haar handen op haar rug gebonden wendde ze zich tot haar man en kuste zijn wang. �Vaarwel, Filip. God zegene je. We zullen elkaar niet meer zien in dit leven.�

�Jelizaveta, mijn vrouw, ik moet��

�Breng hem weg. Laat haar blijven,� beval Arkin.

�Jelizaveta,� riep Ivanov toen hij de kamer uit werd gesleurd. �Ik hou��

De bewaker sloeg de deur achter hem dicht. Arkin en Jelizaveta keken elkaar aan, alleen in de kamer.

�Ik kan je niet redden,� zei hij ten slotte.

�Dat weet ik.�

Ze glimlachte net zo intiem naar hem als wanneer ze in de kanten kussens van Hotel de Russie lag. Geen enkel teken van spijt of verdriet in de welving van haar volle lippen toen ze heel stil in zijn kantoor stond.

�Tsjort!� Hij smeet zijn pen op zijn bureau en liep door de kamer tot hij haar aan kon raken, maar hij hield zijn hand omlaag. �Jelizaveta, als ik het kon, zou ik het doen. Maar je bent de vrouw van een minister. De hemel weet dat ik je zou redden als ik dat kon.�

Haar blauwe ogen schitterden van blijdschap. �Dat weet ik. Maak je geen zorgen over mij.� Haar elegante kleren waren vies en ��n mouw was gescheurd. Hij vroeg zich af welke ruwe hand eraan had gerukt. �Ik wil nog ��n laatste keer naar je kijken,� zei ze zacht.

Toen raakte hij haar aan, legde zijn vingers op haar bleke wang. Ze boog haar hoofd en leunde zacht tegen zijn wang. �Pas goed op jezelf, Viktor. Dit zijn erg gevaarlijke tijden en ik wil dat je�� Ze slikte even en draaide haar gezicht om zijn vingers te kussen. �Dat je veilig bent. Ik haat alles wat jij vertegen woordigt, ik haat wat jullie bosjewieken met mijn land zullen doen, maar� � ze keek op � �ik kan jou niet haten.�

�Jelizaveta, ik zal alles doen wat ik kan om je te redden van de wraak van het tribunaal, maar��

�Nee Viktor, doe niets voor mij, ik smeek je.� Ze sprak de woorden langzaam en bedachtzaam, alsof ze de betekenis ervan goed tot hem wilde laten doordringen. �Ik heb deze afgelopen jaren meer geleefd dan ooit tevoren. Meer geleefd en meer liefgehad. Dat is genoeg voor mij. Jij hebt me een vreugde gebracht waarvan ik niet wist dat die bestond. Spasibo.�

Hij glimlachte naar haar, een tedere glimlach die niet probeerde de felle pijn onder zijn ribben te verzachten. �Spasibo,� herhaalde hij.

�God behoede je,� zei ze zacht, en ze liep naar de deur.

Toen Valentina thuiskwam lag Lydia boven aan de trap op haar knie�n gedroogde rozijnen naar de twee haveloze jongens in de hal beneden te gooien. Valentina verspilde geen tijd met haar te berispen maar greep haar bij de pols en trok haar hun kamers binnen, waarna ze voor haar neerknielde zodat hun ogen op gelijke hoogte waren.

�Lydia, ik heb een afspraak met een man die ik moet spreken, en ik wil dat je met me meegaat.�

�Is het papa?�

�Nee, dotsjenka, liefje, kijk niet zo verdrietig. Als we dit goed doen, zullen we papa gauw weer zien.�

�Dat zeg je elke dag.�

Ze kleedde hen beiden zorgvuldig aan, eenvoudige jurken, eenvoudige jassen, geen tierlantijntjes. Ze stopte Lydia�s vurige lokken onder een bruine hoofddoek en trok er toen een vilten muts overheen. �Je moet er vandaag uitzien als een arbeidersdochter.�

Ze bekeek hen beiden in de spiegel, in hun grauwe kleren.

�Jij ziet er mooi uit in je kleren, mama. Maar ik lijk heel lelijk.�

Valentina nam Lydia met een zwaai in haar armen en kuste haar voorhoofd. �Jij zou er niet lelijk uit kunnen zien, ook al deed je nog zo je best, engeltje. Luister nu goed naar me. Er zijn dingen die ik wil dat jij zegt.�

�Ik dacht dat je dood was,� zei Valentina.

Valentina was het kantoor van kameraad Erikov binnengestapt en staarde naar Arkins gezicht, in zijn grijze uniform, naar de nieuwe arrogantie in zijn ogen, en ze wenste voor de duizendste keer dat ze het scalpel van dokter Fedorin die dag van het duel op de Pistoolrichel in zijn keel had gestoken.

�Ik dacht dat je aan gangreen zou zijn gestorven,� zei ze.

�Ik ben niet zo gemakkelijk te doden.� Zijn ogen waren echter niet op haar gericht, maar op het kind.

�Viktor, dit is je dochter Lydia.�

Arkins gezicht bleef onbewogen. Zelfs geen glimlach voor het kind. Valentina huiverde inwendig toen ze het handje van haar dochter losliet en zag hoe ze als een elfje naar voren huppelde, om voor de grote gestalte achter het bureau te blijven staan. Valentina kreeg een prop in haar keel bij het zien van zoveel moed.

�Dobri den, goedemiddag, papa.�

Aan de rand van Arkins kaak begon een ader te kloppen. Zijn grijze ogen aarzelden toen hij zich bukte om met voorzichtige vingers het hoofdje aan te raken. �Hoe weet ik dat ze van mij is?�

�Omdat ik je zweer dat ze van jou is. Ik was al zwanger toen ik met Jens Friis trouwde.� Valentina dankte de hemel dat Arkin niet in de buurt was geweest om de datum van de geboorte van haar dochter te kennen.

Hij haalde zijn hand weg, maar Lydia bleef met grote ogen naar hem omhoogkijken.

�Dat betekent niets,� zei hij. Zijn stem was vlak. �Ze zou ook het kind van Friis kunnen zijn.�

�Nee.� Ze wendde haar blik af alsof ze verlegen was. �Jens en ik hebben er altijd voor gezorgd dat ik niet zwanger kon worden.�

�Misschien sta je wel te liegen.�

�Echt niet, dat zweer ik op het hoofd van mijn kind. Kijk maar naar haar mond, dat is jouw mond. Kijk naar haar kin, de vorm is van jou.� Het was een leugen, maar ze bespeurde hoe graag hij wilde dat het waar was.

�Haar haar?� Zijn hand ging naar de muts.

Maar Valentina had uitdrukkelijk tegen Lydia gezegd dat haar muts niet af mocht. Zonder een moment van aarzeling greep Lydia zijn hand, hield deze stevig vast en drukte haar kleine wang ertegenaan. Ze richtte haar blik op Arkin, met in haar ogen het naakte verlangen dat alleen een kind kan hebben.

Hij trok zijn hand niet weg maar bekeek haar aandachtig. �Haar ogen zijn niet mijn ogen. En ook niet jouw ogen, trouwens.�

�Haar ogen zijn gewoon haar eigen ogen. Lydia is in veel opzichten gewoon zichzelf.�

In het kille kantoor hurkte hij op ��n voet, terwijl het andere been stram werd uitgestrekt, en hij bekeek haar nauwlettend, met een gesloten gezichtsuitdrukking. Maar hij liet zijn vingers in haar kleine handen liggen.

�Dus jij bent Lydia,� zei hij tegen haar. Zijn stem was vriendelijk.

�En jij bent mijn papa,� zei Lydia zacht. Ze hield haar hoofd scheef en glimlachte verlegen, waarna ze haar dunne armen opeens om zijn hals sloeg en ze in elkaar haakte alsof ze hem nooit meer los wilde laten. Ze maakte een zacht miauwend geluid. �Papa.� Ze kuste zijn wang.

Valentina keek toe, met stomheid geslagen. Ze had haar dochter niet ge�nstrueerd dit te doen, maar toen ze keek naar de man die ze haatte, zag ze dat hij smolt. Zijn beenderen werden zacht in de greep van haar dochter, en een klein deel van haar haat smolt daarmee weg. Met de wang van het kind tegen de zijne gedrukt verloren zijn ogen hun harde blik en werden zijn gelaatstrekken zachter. Ze bleven een lang moment verstrengeld met elkaar, de man en het kind, toen kuste hij snel haar voorhoofd, kwam in zijn volle lengte overeind en trok zich achter zijn bureau terug zonder hen nog aan te kijken. Hij haalde een formulier tevoorschijn, schreef erop en stak het naar Valentina uit.

�Alsjeblieft,� zei hij. �Een vergunning om Petrograd te verlaten. Ga nu meteen.�

Ze las het. Keek naar Lydia. Verscheurde het papier. �De naam van mijn man staat er niet op.�

�Nee.�

�Zonder hem zal ik Petrograd niet verlaten.�

�Als je in deze stad blijft, zal de Rode Garde je uiteindelijk komen halen, Valentina, hoezeer je je ook in je bruine jas verschuilt. Je bent de dochter van een minister en ze zullen je opsporen. Zet het leven van ons kind niet op het spel.�

�Als Jens Friis blijft, blijven wij ook.�

�Doe niet zo stom, Valentina. Denk aan Lydia.�

�Als hij sterft, zullen wij ook sterven.�

�Ik kan niet jullie allemaal redden.�

�Zet zijn naam op de reisvergunning als je wilt dat je dochter blijft leven.�

Dit moment was een ware kwelling. Ze dacht dat ze hem had verloren. Hij trok zich in zichzelf terug en de kale grijze kamer werd een dode en lege plek. Maar hij keek haar abrupt weer aan.

�Houdt je moeder van Lydia?� vroeg hij.

Valentina was op haar hoede. �Ja, natuurlijk houdt ze van haar kleindochter.�

Hij knikte, maar hij keek niet weer naar Lydia toen hij een nieuw formulier invulde en dit aan Valentina gaf. �Pak aan.�

Jens� naam stond nu naast haar naam en Lydia�s naam. �Spasibo. Dank je wel.�

�Maar ik waarschuw je, als hij is vrijgelaten zullen ze hem gaan zoeken, of zijn naam nou op de vergunning staat of niet. Je hebt een uur, misschien minder, voordat anderen deze vergunning teniet zullen doen wanneer ze weten dat hij hier in Petrograd is. Hij heeft voor de tsaar gewerkt en zulk verraad zal niet worden getolereerd.� Er klonk woede in zijn stem. �De dag des oordeels is aangebroken voor mensen als hij, mensen die denken dat ze beschermd worden omdat ze liberaal ingesteld en vakkundig zijn. Alsof zijn intelligentie hem enige bescherming biedt.�

�Jens heeft voor het Russische volk gewerkt, om de mensen te helpen. En wat gaan jullie bolsjewieken doen, gaan jullie ieder een met een zelfstandig denkend stel hersens vernietigen? Wat voor hoop is er voor Rusland als jullie dat doen?�

�Rusland heeft nu een grote toekomst voor zich. Eindelijk zonder al die tirannen.�

Valentina pakte Lydia�s hand en trok haar tot dicht bij haar rokken. �Ik hoop dat we elkaar niet meer zullen ontmoeten, Arkin.�

�Neem het kind dan mee en ga ervandoor. Dat is iets waar je goed in bent. Dat heb je in het bos ook heel goed gedaan � je verschuilen van de ene boom naar de andere.�

Ze staarde hem aan. �Waar heb je het over?�

Hij glimlachte voldaan. �Weet je het zelfs nu nog niet? Ik was in het bos, die dag dat jij ons bij onze voorbereidingen kwam storen. Ik was degene die de bom in jullie huis in Tesovo heeft geplaatst.�

�Heb ik het goed gedaan, mama?�

�Je hebt het heel goed gedaan, dotsjenka, mijn dochter.�

�Zal papa straks boos op me zijn omdat ik die andere meneer papa heb genoemd?�

�Nee. Hij zal je duizend keer kussen.�

�Waarom huil je dan?� Het kleine handje wreef over haar moeders hand. �Niet huilen.�

�Opschieten! We moeten snel zijn. We hebben maar ��n uur.� �Waarvoor?�

�Om Petrograd te verlaten.�

42

Valentina stond achter de voordeur met dichte ogen te luisteren. Op de vloer van de hal zaten twee donkere jongens te pokeren om sigarettenpeuken, maar ze gingen zo in hun spel op dat ze weinig zeiden. Ze stoorden haar niet. In de alkoof onder de trap was een smal bed verschenen en er lag een man op zijn rug in te snurken. Zelfs hij stoorde haar niet, want ze concentreerde zich op andere dingen. Ze luisterde heel scherp. Ze wilde geen aandacht trekken door buiten te wachten. De minuten tikten voorbij. Ze hield haar adem in, alsof ze hiermee de tijd kon vertragen, maar ze kon het gewicht van Jens� horloge in haar zak voelen, met de wijzers die meedogenloos voortbewogen. Ze was bedacht op militaire laarzen die het pad op stampten, gespannen bij elk zuchtje wind, elk gerammel van het hek. Ze wist dat ze Jens niet zou horen tot zijn hand de deur raakte.

De minuten tikten voorbij.

Er was een heel zwak geluid op de stoep buiten. Haar vingers gingen naar het slot en draaiden het om, waarna ze de deur op een kier open liet gaan en er een vlaag koude lucht binnenkwam, en toen smeet ze de deur wijdopen zodat hij tegen de muur erachter sloeg. De jongens op de grond keken vol belangstelling op.

Daar stond Jens, lang als altijd, maar zijn huid was strak over zijn jukbeenderen getrokken en zijn ogen waren diep in donkere kassen weggezakt. De onderste helft van zijn gezicht werd door een dikke rode baard bedekt.

�Valentina,� fluisterde hij.

Ze trok hem naar zich toe, over de drempel, de hal in, en hij schopte de deur achter zich dicht. Ze drukte hem tegen zich aan, niet in staat iets uit te brengen. Haar hart bonsde tegen het zijne en ze voelde zijn armen om haar heen, hard en vastberaden. Ze verlangde zo vreselijk naar hem dat haar lichaam beefde.

�Valentina,� zei hij in haar haar, alsof dat het enige woord was dat hij zich kon herinneren.

Haar lichaam wilde hem niet laten gaan. Ze was zich bewust van het horloge in haar zak en van de tijd, die als een verrader van hen wegrende. Maar toch wilde ze hem niet laten gaan.

De tassen stonden klaar op het bed, twee grote en ��n kleine. Ze had ze weken geleden gepakt, met voornamelijk vlees in blik en pakken havermout en gedroogde vruchten, maar ook lucifers, kaarsen, een deken, sokken, en een wollen trui voor ieder van hen.

�We zullen met lichte bagage reizen,� had ze tegen haar dochter gezegd. Lydia had in kleermakerszit op de rendiervacht gezeten en had haar trein tegen haar borst geklemd.

Eenmaal in hun kamer trok Valentina Jens snel de kleren van zijn lichaam. Acht maanden in dezelfde kleren.

�Ik stink als een dood zwijn,� mompelde hij.

Ze kuste zijn borst. �Je ruikt goed genoeg om op te eten.� Hij lachte, maar het was een stroef geluid en ze besefte dat die spieren lange tijd niet waren gebruikt. In tegenstelling tot de spieren van zijn lichaam, die dikke kabels over zijn bovenbenen vormden, en over zijn brede borst, maar dat was alles wat er van hem over was. Alleen maar huid en botten en spierbundels. Ze probeerde vergeefs zich voor te stellen hoeveel het hem had gekost om zijn lichaam en zijn geest voor te bereiden op een vlucht terwijl hij op het randje van uithongering verkeerde. Hij waste zich snel en zij boende zijn rug en knipte zijn baard af � ze gunden zich geen tijd voor een scheerbeurt. Binnen enkele minuten waren ze het huis uit en liepen snel over het ijzige trottoir, met hun dochter aan de hand. Lydia duwde steeds weer met haar schouder tegen haar vaders been, om er zeker van te zijn dat hij echt was.

�De bolsjewieken hebben de stations in handen,� vertelde Valentina hem, �dus we kunnen het er niet op wagen de trein te proberen.�

�Dan gaan we lopen,� zei hij. �Desnoods de hele weg.� �Waarheen?�

�Naar China.�

Haar mond viel open. Hij keek naar haar, glimlachend om haar reactie, en ze besefte dat ze met deze man bereid was desnoods naar de Noordpool te lopen.

�Dan gaan we naar China,� zei ze.

�Waar is China?� vroeg Lydia.

�Aan het eind van Rusland, waar het in de zee valt.�

�Niet ver?�

Ze glimlachten allebei naar haar. �Je zult snel moeten lopen,� zei Jens, en ze knikte, terwijl ze haar kleine stapjes versnelde.

Het was in de volgende straat dat ze de eerste wegversperring zagen, bemand door grijze gestalten met een brede rode band om hun mouw, en een nerveus, schietgraag geweer in de hand. Valentina verstijfde van angst, maar Jens bleef in hetzelfde tempo lopen en sloeg soepel een zijstraat in om terug te lopen en een andere straat te proberen. Elke keer met hetzelfde resultaat, in elke richting. Elke keer werden ze gedwongen terug te gaan. Lydia hield zich schuil in de plooien van de lange jassen van haar ouders en hield op met kwebbelen tegen haar vader over hoe de jongens van beneden haar hadden leren pokeren. Na een uur bleef Jens staan in de schaduw van een kerk, waarvan de uivormige koepel een doffe, amberkleurige gloed had onder de bewolkte hemel, terwijl er asresten van de brand van afgelopen nacht in de wind dwarrelden. Ze zetten hun tassen op de grond.

�Jens, we zitten in de val. Die reisvergunningen zijn waardeloos.�

�De soldaten hier zijn fanatieke bolsjewieken � ze zouden zich niets aantrekken van een handtekening op een formulier wanneer ze het nodig vinden een kogel door een oppressor te jagen. Het is te riskant om ze te gebruiken.� Hij leunde even tegen de muur, draaide zijn hoofd opzij alsof hij de andere kant van de weg wilde controleren, maar het betekende dat ze zijn gezicht niet langer kon zien. �Waarom was hij bereid me vrij te laten?� vroeg hij.

Haar mond werd droog. Ze legde haar hoofd tegen zijn schouder. �Maakt dat wat uit?�

Hij zei een tijdje niets, en Valentina voelde een gewicht als lood in haar borst. Toen legde hij zijn stoppelige kin op haar hoofd en slaakte de zucht die hij had ingehouden.

�Nee liefste,� zei hij zacht, �het maakt niets uit. Zolang we maar bij elkaar zijn.� Hij kuste haar voorhoofd. �En laten we nu op weg gaan.�

�Waarheen?�

Hij duwde haar kin omhoog zodat ze hem recht in de ogen keek. �Denk je nou echt dat ik acht maanden lang in die stinkende cel aan niets heb zitten denken? Ik heb onze route gepland en ik heb elke stap duizend keer gezet.�

Hij pakte zijn tas en zette zijn dochter op zijn schouders. �Er is een uitweg.�

Jens bukte zich en tilde het metalen luik in het midden van de weg op. Sommige luiken zaten op slot, maar hij wist dat de grendel van dit luik was gebroken.

�Snel! Klim omlaag.� Hij zag Valentina aarzelen. �Het is veilig.�

De vorige keer dat ze in een riooltunnel was geweest was ze bijna verdronken. Hij klom zelf in het zwarte gat omlaag langs de metalen ladder die aan de bakstenen muur was bevestigd, en pakte een petroleumlamp van de plank ernaast. De lucifers die ernaast hoorden te liggen waren verdwenen, maar Valentina had hem een doosje gegeven voor in zijn zak. Hij stak de lont aan en meteen verspreidde zich een dofgele gloed.

�Lydia, kom liefje, nu jij.�

Het gezichtje verscheen angstig over de rand, toen schoof ze haar voeten op de eerste sport en klauterde als een aapje de ladder af. Toen ze de zwarte tunnel zag die zich voor hen uitstrekte, zei ze niets maar schoof dicht tegen hem aan terwijl ze met grote ogen in de duisternis staarde.

�Het is echt veilig,� zei hij, en hij klopte haar op haar vilten muts om haar gerust te stellen. Toen reikte hij omhoog om Valentina te helpen. Ongevraagd deed ze het luik over de opening weer dicht toen ze omlaag ging en de duisternis hen opslokte. De intense stilte werd benadrukt door het geluid van druppelend water en een ver gemurmel waarvan hij wist dat het de motor van een pomp was.

�Hoe ver?� vroeg Valentina.

�Zo ver we kunnen.�

Hij hief de lamp om haar gezicht te zien, want hij kon zich niet bedwingen. Hij kon veranderingen zien die nieuw voor hem waren, maar hij kuste haar lippen en ging op weg met Lydia op zijn rug. Aanvankelijk zong Valentina voor hen tijdens het lopen, met een helder geluid in de benauwende duisternis, maar toen ze moeizamer vooruitkwamen en op handen en knie�n moesten kruipen en hun tassen door ijskoud, stinkend water moesten slepen, werd het onmogelijk om meer te doen dan voorwaarts te ploeteren.

Jens was kwaad dat hij moeite had iets in die vormloze tunnels te zien, omdat het zo lang geleden was dat zijn ogen de luxe van duisternis hadden gekend. Af en toe struikelde hij, maar hij weigerde Lydia van zijn rug te laten klimmen ondanks Valentina�s aandringen. Zijn dochter klampte zich aan zijn nek en aan zijn haar vast met een gretigheid die in zijn binnenste iets uitgedroogds weer tot leven wekte.

Ze praatten niet over waar ze mee bezig waren of over wat ze hadden opgegeven en wat ze achterlieten. Slechts ��n keer vroeg hij: �Je ouders? Waar zijn ze?� Maar ze had naar haar dochter gekeken, die elk woord hoorde, en ze had haar hoofd geschud. Een kleine, strakke beweging. Hij vroeg het niet nog eens. Toen ze onder een ander metalen luik door kwamen, klom Jens de ladder op om door de gaatjes in het deksel te gluren. Hij zag voeten voorbijrennen, honderden, misschien wel duizenden. Na acht maanden met dag na dag alleen zijn eigen gezelschap was het idee van zo�n aantal voor hem bijna niet te bevatten. Toen de tunnels zich splitsten en hij zonder aarzelen links afsloeg, lachte Valentina vol verbazing, zodat hij opschrok.

�Hoe kun je in vredesnaam de weg weten in deze doolhof van openingen en inhammen? Dat is onmogelijk.�

�Het zijn m�jn tunnels, Valentina. Ik heb ze gebouwd. Natuur lijk weet ik er dan de weg in.�

Lydia was te lang stil geweest. Hij draaide zich nu naar haar om, zag dat ze tot haar enkels door het water sjokte, en zag haar grote ogen.

�Papa,� vroeg ze fluisterend, �waar slaapt de draak?�

�Er is hierbeneden geen draak, malisjka,� zei Valentina snel.

�Wel waar. Ik kan zijn adem ruiken.�

Jens pakte de hand van zijn kind. Die voelde koud en klam aan. �Ik denk,� zei hij, �dat het tijd wordt om omhoog te gaan, naar het licht.�

Ze waren niet ver van het volgende luik. Het tunneldak was hier hoger, en hij hief de lamp om het zwakke licht zo ver mogelijk voor hen uit te laten schijnen. Het water lichtte op, glibberig en olieachtig.

�Hij is niet v��r ons, papa,� fluisterde Lydia. �De draak is achter ons.�

�Nee Lydia, liefje, er bestaan��

�Luister,� siste ze.

Hij luisterde. Valentina legde een waarschuwende hand op zijn arm. Van ergens achter hen kwam het onmiskenbare geluid van voeten die in een snel tempo door het water ploeterden. Jens blies onmiddellijk de lamp uit. Hij trok Valentina en Lydia achter zich en ze bleven zwijgend staan wachten. Na een minuut hoorden ze stemmen.

�Het licht is weg.� Het was de stem van een jongen.

�Ze zijn verdwenen. Luister.� Nu sprak een oudere man. Even bleven de voeten stil. Ze hadden geen licht en ze moesten dat van Jens hebben gevolgd. Toen de voeten weer begonnen waren ze langzamer, toen werden ze luider, tot ze bijna bij hen waren, en Jens voelde dat Valentina hem iets kouds en zwaars in de hand drukte. Het was een pistool. Zijn hart begon sneller te kloppen. Hij richtte het pistool in de duisternis.

�Wie jullie ook mogen zijn, blijf daar staan,� riep hij.

De geluiden stopten.

�Wie zijn jullie?� wilde Jens weten.

�Niemand,� antwoordde de jongen. �Wie zijn jullie?�

�Reizigers.�

�Misschien maken we dezelfde reis,� opperde de oudere man.

�Misschien. Hebben jullie licht?�

�We hebben een lamp, maar geen lucifers.�

�Blijf achter me, Valentina, en steek onze lamp aan.�

Ze deed dit terwijl hij het pistool in de richting van de stemmen gericht hield, en het licht viel flakkerend op twee gestalten: een jongen van een jaar of twaalf, en naast hem een man met een borstelige grijze snor en verbijsterde, verdrietige ogen. Zijn handen waren zacht en hij had het uiterlijk van een bankier of advocaat. Jens liet het pistool zakken en wierp zijn doos lucifers naar de jongen, die hem behendig ving. Jens hoorde Valentina achter zich vloeken.

�Ik heb op de zwarte markt vijftig roebel voor die lucifers betaald,� protesteerde ze.

�Dank u, vriend,� zei de man. �Hebt u misschien ook wat eten voor ons?�

�Njet,� zei Valentina snel.

�Mijn kleinzoon en ik waren gedwongen met niets te vluchten.� Hij wees naar Valentina�s tas. Ze begon achteruit te lopen. Op dat moment trok de jongen een enorm zwaar pistool onder zijn jas vandaan en richtte dit recht op Valentina�s hoofd.

�Geef me je tas!� schreeuwde hij.

�Dan zul je me eerst moeten doodschieten, jij waardeloze kleine dief,� antwoordde ze.

Jens stapte voor haar, met zijn pistool op de oude man gericht. �Zeg hem dat hij dat wapen moet opbergen,� beval hij. �Ik heb u geholpen. Wat voor mentaliteit bezit uw kleinzoon eigenlijk?�

�Een inhalige mentaliteit, helaas.� Hij richtte zich vermoeid tot de jongen. �Bewaar je kogels voor hen die ze verdienen.�

De jongen vloekte en liet zijn pistool zakken.

�We gaan nu weg,� zei Jens. �Blijf hier niet te lang beneden. Ik waarschuw u dat Lenin en zijn Roden uiteindelijk door deze tunnels zullen trekken wanneer ze beseffen wat voor vluchtroute ze vormen.�

�Dank u voor het advies.�

Jens knikte ten afscheid en tilde Lydia in zijn armen. Ze bibberde hevig, en haar tanden klapperden. Maar Valentina aarzelde, en met een spijtig hoofdschudden maakte ze haar tas open en haalde er twee blikjes vlees uit. Ze vloekte binnensmonds toen ze ze de jongen toewierp en verder de tunnel in liep.

�Vrienden,� riep de oude man hun na, �er is een trein.�

Ze bleef staan en draaide zich langzaam om. In het zwakke licht van de lamp leek haar gezicht net een schedel. �Wat voor trein?�

�Een trein die langs de grens van mijn landgoed gaat, ten oosten van de stad, langs het bos. Het is een kleine goederentrein die ��n keer per week rijdt, alleen om tarwe en vee te vervoeren.�

Jens zette Lydia neer, greep in de tas die aan zijn schouder hing en trok de kaart en het kompas die Valentina had ingepakt eruit. �Laat eens zien.� Hij hield de lamp hoog, en de man zette een vinger op de plek. Hij droeg een zegelring met een grote diamant.

�Zie je die bocht in de rivier? Daar mindert de trein vaart. Dat is de plek waar je aan boord kunt klimmen als je snel bent. Alle dorpsbewoners liften erop mee.�

�Maar ik dacht dat alle treinen staakten,� zei Valentina.

�Deze niet. Het is maar een klein, lokaal traject.�

�Tot hoe ver gaat hij?� vroeg Jens.

�Niet ver, maar ver genoeg. Hij sluit aan op de Transsiberische Spoorweg, om zijn vracht over te laden.�

�Bent u ook daarheen op weg?�

�Njet. Nog niet.� De oude man wees met zijn vinger boven zijn hoofd. �Eerst moet ik mijn vrouw vinden. Ze is nog in Petrograd.� Hij keek Jens aan en ze begrepen allebei dat het waarschijnlijk al te laat was, maar geen van beiden bracht die gedachte onder woorden.

�Ik wens u veel succes,� zei Jens. �Dank voor al uw inlichtingen.�

�Dank u voor het eten. God behoede ons allen.�

�Daar zal meer dan God voor nodig zijn,� mompelde Jens terwijl hij zijn dochter optilde en zijn vrouw de tunnels uit leidde.

Ze vonden de plek, de bocht in de rivier � het was niet moeilijk. Aan de rand van de stad waren ze aangehouden door een patrouille vriendelijke, jonge soldaten, jong en na�ef genoeg om gemakkelijk onder de indruk te zijn van een officieel stempel. Dus had Jens het erop gewaagd hun reisvergunning onder hun neus te houden en had het kleine gezin mogen passeren.

Het bos was als een welkom toevluchtsoord geweest. Ze waren vol opluchting de schemerige wereld ervan binnengegaan en waren twee dagen lang langs diersporen getrokken. De temperatuur daalde abrupt en er begonnen dikke, luie sneeuwvlokken omlaag te dwarrelen en hun sporen te bedekken. Diverse keren zagen ze in de verte andere lichte gestalten als spoken tussen de bomen bewegen, maar niemand vertrouwde nog iemand. Er kwam niemand dichterbij. Vreemden waren gevaarlijk geworden in Rusland � als iemand niet je vriend was, was hij je vijand. Ze kampeerden tussen de bomen bij de bocht van de rivier, gewikkeld in hun deken en jassen, zonder een vuur te durven maken, behalve heel kort om water voor thee te verwarmen. Ze vertelde hem eindelijk over haar ouders, dat zij door een bolsjewistisch tribunaal waren veroordeeld, en hij nam haar in zijn armen en kuste haar hete tranen. Ze hielden de spoorlijn in de gaten. Uur na uur, dag na dag. De zilverkleurige rails vormden in hun hoofd een route naar de toekomst.

Valentina lag samen met Jens opgerold in zijn jas. De dageraad brak bijna aan, in een dunne zilveren streep aan de horizon. Naast hen sliep Lydia de slaap van een kind, gewikkeld in haar dekencocon. Valentina streek met haar lippen over de gladde kaak van haar man. Hij had zich in de rivier gewassen en geschoren. Ze voelde hem in het donker glimlachen, met zijn ogen nog dicht, en ze nestelde haar hoofd in de holte van zijn hals. Hij rook naar dennennaalden.

�Jens?�

Hij kuste haar haar.

�Jens, er is iets wat ik wil zeggen.� Ze sprak zacht, en ze voelde hoe zijn ledematen zich spanden.

�Het is niet nodig om iets te zeggen.� Hij bracht een hand omhoog en legde die over haar mond.

Ze liet hem daar een volle minuut liggen en verschoof toen haar hoofd. �Jens, de reis die we maken is gevaarlijk. We zouden op elk moment kunnen�� worden gedood, we kunnen worden gedood �� kunnen worden gescheiden.�

Hij drukte haar nog steviger tegen zich aan. �Nee. Dat zal niet gebeuren.�

�Maar als het toch gebeurt, beloof me dan dat je heel goed voor onze dochter zult zorgen.�

Hij slaakte een zucht. �Dat hoef ik niet te beloven.�

�Maar beloof het me toch. Alsjeblieft.�

�Heel goed, liefje, als dat je gelukkig maakt. Ik beloof dat ik heel goed voor Lydia zal zorgen.� Hij draaide zijn hoofd opzij, een zwarte schaduw in het donker, met zijn lippen op haar huid. �En jij moet mij hetzelfde beloven.�

�Dat beloof ik. Ik zal met mijn leven voor haar instaan.�

�Tevreden?�

�Nee.� Haar lippen vonden de zijne en ze voelde dat vertrouwde en onstilbare verlangen naar hem. Ze bedreven de liefde onder een heldere nachthemel, onder de sterren. En hoewel er geen slee was en geen bontvacht zoals in die nacht van het bal in het Anitsjkovpaleis, was er ook geen paard en wagen, geen Arkin met een geweer om hun wereld uiteen te scheuren.

�Hij komt eraan!� riep Lydia.

De rook wolkte op in de blauwe lucht en het lawaai van de locomotief weergalmde in de heldere atmosfeer. De rivier en de spoorlijn liepen hier evenwijdig en ertussen fonkelde ijs, als pas geslepen diamanten. De velden en de bossen strekten zich uit zo ver als het oog kon zien, een volmaakte dag om op een trein te springen.

�Zet je schrap,� zei Jens.

Valentina knikte, maar haar hart bonsde. Lydia zat op Jens� rug, met haar armen stijf om zijn nek geslagen. Zijn hand hield Valentina�s hand stevig vast. Ze glimlachte gespannen naar haar man en dochter. �Ik ben klaar.� Haar adem krulde als een ijzig gordijn tussen hen en ze kneep in zijn vingers.

De trein kwam eraan, slechts drie goederenwagons achter de locomotief. Toen hij de bocht van de rivier naderde, minderde hij vaart, net zoals de man in de tunnel had gezegd. De wagons hobbelden en ratelden, hingen scheef in de bocht, en Jens begon langs de spoorbaan te rennen. Valentina hield zijn stappen bij, maar zijn benen waren langer en ze had het moeilijk. De locomotief gromde naast hun schouders. Valentina wierp een snelle blik op de machinist en zag dat hij met een stok naar hen zwaaide, alsof hij hen eraf wilde slaan. Voor aan de eerste wagon was een metalen ladder aan de buitenkant bevestigd en Jens reikte er met zijn vrije hand naar toen deze voorbijkwam en greep hem moeiteloos beet. Hij werd op slag meegevoerd. Gedurende een onderdeel van een seconde hing hij aan ��n hand, met Lydia op zijn rug en zijn tas, en ook die van Valentina, over zijn schouder geslagen. Zijn andere hand hield nog steeds zijn vrouw vast.

�Springen!� schreeuwde hij.

Maar haar benen waren volledig gestrekt. Ze sprong, struikelde, verloor haar evenwicht en voelde dat haar arm bijna uit de kom werd gerukt. Ze werd in volle vaart over de grond meegesleurd. Er rukte, scheurde, schramde van alles.

Ze liet los. Ze voelde dat haar vingers uit zijn hand gleden, voelde dat haar leven haar ontglipte. Ze viel op de met ijs bedekte grond en moest aanzien dat alles wat haar in dit leven lief was van haar weg snelde. Toen de trein bij het rechte stuk kwam maakte de locomotief vaart, met stampende zuigers, nijdig brullend. De gestalten van Jens en Lydia verdwenen. Ze krabbelde overeind om de trein tot het laatste moment na te kijken tot deze uit het zicht was verdwenen, zich er niet van bewust dat ze stond te trillen en dat de huid op haar benen aan flarden was gescheurd.

�Jens!� gilde ze. �Lydia!�

Ze probeerde adem te halen. Maar dat lukte niet. Ze was alles kwijtgeraakt. Na alle moeite die ze had gedaan om zo ver te komen, nu, op het moment dat haar leven klaar was om opnieuw te beginnen, had ze alles verloren. Automatisch begon ze te rennen. Ze zou verdomme helemaal naar China hollen als het moest. Haar voeten dreunden op de grond, ze struikelde weer maar wist zich te herstellen en bleef deze keer hollen. Allerlei gedachten maalden door haar hoofd. Ze hadden elkaar, Jens en Lydia. Ze zouden samen zijn. Voor altijd samen. Veilig.

Haar longen begonnen pijn te doen en ze werd zich bewust van waar ze was, alleen, midden in de verlatenheid. Ze had niets, buiten die ene zekerheid, en die hield haar op de been: Jens en Lydia waren samen, ze zouden voor elkaar zorgen.

Het verdriet. Het verdriet zonder hen te zijn dreigde haar te overweldigen. Toch bleef ze rennen en rennen, en juist toen er zwarte, rafelige schaduwen langs de randen van haar gezichtsveld begonnen te verschijnen, zag ze in de verte de achterkant van de trein. Ze knipperde met haar ogen. Hij was er nog steeds, hij reed niet, en er wolkte opnieuw grijze rook omhoog.

Ze rende. Hij kwam dichterbij, steeds dichterbij, en haar hart ging wild tekeer in haar borst. Ze bereikte de achterste wagon, maar hij verroerde zich nog niet, stond slechts ongeduldig te huiveren op de rails. Ze bereikte de tweede wagon, met longen die dreigden te barsten; de eerste. Toen de ladder. Ze greep hem stevig beet. Er gebeurde niets, de trein bleef staan. Aarzelend schoof ze verder, tot ze snel naar de locomotief zelf overstapte.

Daar stond Jens, met een pistool tegen het hoofd van de machinist. Hij glimlachte naar haar. �Je hebt er lang over gedaan om hier te komen.�

Dankwoord

Ik ben Jo Dickinson veel dank verschuldigd voor al haar geduld en begrip bij alle barenswee�n van dit boek, ondanks haar eigen zwangerschapsperikelen. Zo ook haar hele team bij Little, Brown, met name Caroline Hogg, die het zo soepel overnam. Mijn speciale dank aan Emma Stonex voor haar precisie en haar indrukwekkende vaardigheid bij het vervolmaken van het manuscript.

Geweldige dank aan mijn agent, Teresa Chris, voor haar niet-aflatende begeleiding, opmerkzaam als altijd. Ik ben Elina Shifrina eveneens zeer erkentelijk voor haar enthousiaste hulp met research en met de Russische taal, net als Susan Clark voor haar muzikale goede raad. Marian Churchward ben ik dank verschuldigd voor het transformeren van mijn gekrabbel in een leesbaar manuscript en voor het samen chocoladekoekjes eten. En, als altijd, veel liefs voor mijn vrienden en vriendinnen in Brixham, omdat ze mijn gekerm hebben aangehoord en me grote glazen merlot hebben ingeschonken.

Enorm veel dank aan mijn man Norman voor zijn aanmoediging en begrip, en vooral voor zijn nuchtere idee�n.

Lees ook van

Van Holkema & Warendorf