poetryВіктарШведВыбраныя вершы

Кніга вершаў, якую чытач трымае ў руках, ахоплівае падзеі чалавечага лёсу і даваенных, і пасляваенных пакаленняў беларускага насельніцтва беластоцкага краю. У ёй — водгук жыцця апошніх трох чвэрцяў ХХ стагоддзя, калі за кропку адліку ўзяць год нараджэння яе аўтара. Што ж адбылося за гэты час на Беласточчыне? Адгрымела другая сусветная вайна, канчаткова вызначыўшы межы Польшчы і Беларусі. Ці захавала насельніцтва гэтага краю свае звычаі, абрады, мову і песні? Нешта захавала. Беларускія сяляне могуць яшчэ і паразмаўляць па-беларуску і паспяваць у застоллі свае спрадвечныя песні. А вось моладзь, іх дзеці і ўнукі, амаль не ведае ні сваёй роднай мовы, ні песень. Яна асімілявалася, і ў гэтым ёй памаглі яе бацькі, дзяды і бабулі. У беларусаў няма імунітэту ад асіміляцыі, ад разбурэння свайго нацыянальнага ўкладу жыцця і страты духоўнай спадчыннай культуры. Такімі зрабіў беларусаў на працягу некалькіх апошніх стагоддзяў іх гістарычны лёс. Беларусы ў Польшчы — нацыянальная меншасць, і асіміляцыя тут — з’ява як быццам што заканамерная. (Душа паэта, Я. Міклашэўскі, фрагмант) 

be9cbkavk.com/belinbookcalibre 2.81.0, FictionBook Editor Release 2.6.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.221.4.2017http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=872http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=8723728F8D5-5887-46F4-BC9E-149AEFDD36DB1.01Выбраныя вершыOffset-PrintБеласток200083-85918-22-1
<p>ВЫБРАНЫЯ ВЕРШЫ </p>

Падрыхтаванае на падставе: Віктар Швед, Выбраныя вершы, — Беласток: Беларускае Літаратурнае Аб’яднанне Белавежа, 2000. — Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб’яднання “Белавежа”, Кніжка трыццатая

Рэдактар і аўтар прадмовы Яўген Міклашэўскі

Copyright © 2015 by Kamunikat.org

<p>Душа паэта</p>

Кніга вершаў, якую чытач трымае ў руках, ахоплівае падзеі чалавечага лёсу і даваенных, і пасляваенных пакаленняў беларускага насельніцтва беластоцкага краю. У ёй — водгук жыцця апошніх трох чвэрцяў ХХ стагоддзя, калі за кропку адліку ўзяць год нараджэння яе аўтара.

Што ж адбылося за гэты час на Беласточчыне? Адгрымела другая сусветная вайна, канчаткова вызначыўшы межы Польшчы і Беларусі. Ці захавала насельніцтва гэтага краю свае звычаі, абрады, мову і песні? Нешта захавала. Беларускія сяляне могуць яшчэ і паразмаўляць па-беларуску і паспяваць у застоллі свае спрадвечныя песні. А вось моладзь, іх дзеці і ўнукі, амаль не ведае ні сваёй роднай мовы, ні песень. Яна асімілявалася, і ў гэтым ёй памаглі яе бацькі, дзяды і бабулі. У беларусаў няма імунітэту ад асіміляцыі, ад разбурэння свайго нацыянальнага ўкладу жыцця і страты духоўнай спадчыннай культуры. Такімі зрабіў беларусаў на працягу некалькіх апошніх стагоддзяў іх гістарычны лёс. Беларусы ў Польшчы — нацыянальная меншасць, і асіміляцыя тут — з’ява як быццам што заканамерная. Аднак у Польшчы ёсць і беларускія падставовыя школы, гімназіі і ліцэі, а ў Варшаўскім і Беластоцкім універсітах — аддзяленні беларускай філалогіі. Але куды можа паехаць беларуская моладзь беластоцкага краю, каб паслухаць жывую беларускую мову і ўдасканаліць веды па ёй? У Рэспубліку Беларусь? У РБ — таксама асіміляцыя. У гарадах і пасёлках Беларусі беларускай мовы не пачуеш. Трэба ехаць у палескую вясковую глуш. Можа, там пашанцуе пачуць калі не беларускую, дык беларуска-украінска-рускую ці палескую мову.

Такая рэальнасць. Беларусы не хочуць быць беларусамі. Іх гістарычная місія на зямлі, лічыце, вызначана: беларусы — нацыя асімілянтаў.

У зборніку “Выбраных вершаў” Віктара Шведа шмат старонак адведзена працэсу асіміляцыі беларусаў беластоцкага краю.

Лірычны герой паэтычнага зборніка Шведа, прататыпам якога, бясспрэчна, з’яўляеца сам паэт, — беларус, надзелены інтэлектам захавальніка і апантанага абаронцы нацыі, адзін з нешматлікіх носьбітаў нацыянальнай свядомасці і духу беларускага этнасу, і яго боль і перажыванні, звязаныя з гэтым трагічным і, хутчэй за ўсё, вырашальным працэсам у гісторыі беларускага народа, не пакінуць чытача абыякавым.

Кніга “Выбраных вершаў” — паэтычны дзённік, дзённік паэта, у якім ён у форме вершаў занатоўвае ўсе свае назіранні — ад успамінаў пра казачна-шчаслівыя дні бясхмарнага дзяцінства да чалавечых перажыванняў і шкадаванняў, выкліканых непазбежным прыходам дажджлівай і невясёлай пары сталасці, скрухі і пакутлівага роздуму, няўмольнага разбурэння чалавечай асобы самім жыццём.

Кожны чалавек перш-наперш цікавы тым, што і як ён робіць, якія будуе палацы, рэальныя і паветраныя, што вынаходзіць і ўдасканальвае, пра што ў рэшце рэшт марыць і да чаго імкнецца.

А калі ён — творца і сваім талентам прыпісаны да сферы літаратуры ці мастацтва — тым больш.

Той, хто пазнаёміцца з вершамі Віктара Шведа, нават не з’яўляючыся ганаровым членам клуба апантаных прыхільнікаў класічнай ці мадэрнісцкай паэзіі, зацікавіцца і асобай самога паэта. А гэта ўжо нешта значыць.

Кніга “Выбраныя творы” складаецца з дванаццаці тэматычна знітаваных раздзелаў, аднак гэты падзел — умоўны: у кожным з іх прысутнічае асноўны лейтматыў кнігі — прызнанне паэта ў шчырай сыноўняй любові да роднай зямлі, да беднага простага люду і, вядома ж, да бацькоў і родных.

Непаўторнае хараство прыроды і любай жанчыны, радасць сустрэч і смутак расстанняў, невыказны боль па беззваротных стратах, чалавечыя крыўды і абурэнне, захапленне і расчараванне — усё, што прымушае хвалявацца і непакоіцца, любіць і ненавідзець, не абышло засяроджанай увагі і дапытлівага розуму і неспакойнай, як і сам час, душы паэта.

“Я нарадзіўся беларусам” — так называецца адзін з вершаў зборніка. Аднак Віктар Швед нарадзіўся не толькі беларусам, але і паэтам. І, нягледзячы на тое, што ён усё жыццё працаваў у сферы культуры, працаваў у розных установах і на розных пасадах, ён з поўным правам можа сказаць: “Мая прафесія — паэт”.

Але ці можна назваць пісанне вершаў — працай, тым больш сур’ёзным мужчынскім заняткам? Напэўна, не. Прынамсі, так думаюць многія, калі не ўсе, асабліва людзі штодзённай і цяжкай працы.

А між тым — гэта, хоць і зусім непрыкметная, нікому нябачная, заўсёдная і пакутная праца душы. У падтрымку гэтай рэмінісцэнцыі хачу нагадаць словы аднаго з выдатных рускіх паэтаў савецкага часу Мікалая Забалоцкага:

Душа обязана трудитьсяИ день и ночь, и день и ночь!

І як працуе душа мастака, відаць па тым, што з’яўляецца з-пад яго пэндзля, разца ці пяра. Гэта ўвогуле. А што да паэта Віктара Шведа, дык прырода надзяліла яго незвычайна чуйнай і пяшчотнай душой, якая выяўляе сябе ў кожным вершы паэта, і яе хваляванне пульсуе ў кожным радку паэта, як электрычны ток, і вокамгненна перадаецца ўсім, хто іх пачуе ці прачытае. Так хваляванне паэта перакідаецца з аднаго сэрца на другое, як полымя. І таму тое, што ён піша, не застаецца на паперы, а міжвольна стукаецца ў акенца чалавечай свядомасці, несучы энергію абурэння, трывогі ці болю, і гэты эмацыянальны зарад не можа абмінуць чуйнае чалавечае сэрца.

Аднак Віктар Швед нарадзіўся не толькі паэтам, але і грамадзянінам. Можа таму грамадзянскія матывы яго паэзіі заўсёды робяць пэўнае ўздзеянне на розум і свядомасць чытача, міжволі прымушаючы яго зірнуць і на тое, што яго зусім не цікавіць.

У творчасці Віктара Шведа яскрава акрэсліліся дзве тэматычныя сферы, да якіх пастаянна звяртаецца

паэт. Гэта — свет інтымных перажыванняў, трывога за свой асабісты лёс і такая ж неаслабная трывога за сваю нацыянальную супольнасць, за будучыню свайго народа і яго гістарычны лёс.

Паэтычны талент Віктара Шведа з тых жа глыбінь народнага духу, што і талент тысяч і тысяч народных песняроў, казачнікаў — безыменных стваральнікаў нацыянальнай духоўнай культуры народа. Вершы яго напісаны на той своеасаблівай мове, на якой размаўляе просты вясковы люд ці, калі сказаць больш дакладна, — размаўляў, на мове, створанай самім народам і не да канца закаванай у гранітныя берагі строгага правапісу.

Паэзія для Віктара Шведа — гэта не інтэлектуальная гульня па законах высокага рамяства, гэта інтуітыўнае выяўленне праз прызму слова зменлівага і вельмі няўстойлівага стану чалавечай душы.

Яўген Міклашэўскі, Мінск

<p>Пражыў я тут жыцця палову</p>
<p>ВАРШАВА</p>Тваёй красы ранейшай я не бачыў,Не меў цябе ў дзіцячых успамінах.А ў сорак шостым быў я поўны плачуКалі ўваходзіў на твае руіны.Тады была ты папялішча морам,На кожным кроку чуўся подых смерці.Цябе, Варшава, азвярэлы ворагХацеў ганебна з зямлі твару сцерці.Хацеў цябе ён кінуць на калені,З якіх ніколі не магла б падняцца.А ты, Варшава, як славуты Фенікс,Паўстала, каб квітнець і красавацца.З зямлі прасяклай і крывёй і потамРасцеш ушыр і ўвысь, да сонца.Сваіх палацаў ззяеш пазалотайІ захапляеш хараством бясконцым.Дык уздымайся да вяршыняў новых!Авейвайся легендамі і славай!Я ганаруся, што жыцця паловуПражыў тут, у мурах тваіх, Варшава!
<p>ДРЭВА КРАІНЫ</p>Расце няспыннаДрэва краіны.Адна галіна —Białorusini.Дрэва краіныБез перабоюКвітнець павіннаЗ кожнай вясною,Каб зноў увосеньУсім у хатыМагло прыносіцьСвой плён багаты.Калі ж галінаНа ім завяне —Дрэва краіныУ хворым стане.Таму, краіна,І ў дні нягодыУсе галіныШануй заўсёды.
<p>ДВУХТЫСЯЧНЫ ГОД</p>Канчаючы наш век дваццаты,На дваццаць першага парозе,Мы лічым дасягненні, стратыНа нашай пройдзенай дарозе.Дзве тысячы гадоў мінаеАд нараджэння Збаўцы Свету.Калі і як мана людскаяПакіне ў рэшце рэшт планету?Яна прасякнута крывёю,Слязьмі і потам чалавечым.Ці праўда з крыўдай і маноюХоць раз дамовяцца аб нечым?А той, хто быў заваяваны,Хто мусіў гінуць у няволі,Жыў у галечы нечуванай,Прасвету ён не меў ніколі.Канчаецца наш век дваццаты.Пытанні паўстаюць, дарэчы:Ці зможа забяспечыць НАТАЖыццё без войнаў, без галечы?Калі мы ўжо абавязковаАпынімся ў сям’і шаноўнай,Што будзем мы рабіць нанова,Ці будзем жыць як роўны з роўным?Ці не апынімся часаміЗноў пад пагібельным прымусам,Ці дойдзем да Еўропы самі,Ці будзе шлях і беларусам?
<p>***</p>Прывабнасць кожнай кветкі-краскіІ сэрца кожнага раскошаЁсць у звароце:    Калі ласка,У польскай мове:    Bardzo proszę.Убачыш сонечны прамень,За ім і дня таемны вобразУ прывітанні:    Добры дзень,Даслоўнасць польскаму:    Dzień dobry.І беларусаў і палякаўЗаўжды аднолькавав хвалюеІ дарагое слова:    Дзякуй,І непаўторнае:    Dziękuję.
<p>НА НОВЫМ СВЕЦЕ КОНЬ СТАРЫ</p>Заблытаўся сярод машынСтарэнькі конь на Свеце Новым.На гулкай вуліцы — адзін,Таму і цокаюць падковы.Навокал сотні конскіх сіл,Ну а ў яго адна, слабая.Шчыпае вочы дым і пыл,Што сілы конскія ўзнімаюць.І здзекваюцца ліхтары,Клаксан зрабіўся хуліганам.На Новым Свеце конь старыБяжыць апошнім ветэранам.
<p>СУСЕДЗЯМ</p>Суседзі нашыя славянскіяПалякі — блізкія суседзі.Не будзьце ж вы занадта панскія!Не на адным мы возе едзем?Правы аднолькавыя дадзены,І нам, і вам, як абавязкі.Хоць лёсам мы сваім абкрадзены,Ды жыць не хочам з нечай ласкі.Хоць мы з другой зямлі, усходняе,Аднак з жывой яшчэ душою.За беларускае, за роднаеСтаялі і стаім сцяною.Былі мы доўга пад прымусаміІ з боку захаду і ўсходу,Ды засталіся беларусамі,Лічыцца сталі мы народам.Не хочам быць безабароннымі,Мы будзем за сваё змагацца.Даволі жыць заўжды прыгоннымі,Людзьмі нарэшце хочам звацца!Супольнаю сям’ёю дружнаюЖыць хочам у адной краіне.Заможнымі быць, не лапцюжнымі —Наша адвечная павіннасць.
<p>КАЛІ Ж МЫ СТАНЕМСЯ ПАРТНЁРАМІ?</p>Не ведалі сваёй мы вартасці,Яна зусім прапала недзе.Прасілі толькі талерантнасціЗаўсёды у сваіх суседзяў.Не шанавалі нашай нацыіСуседзі розныя навокал.Праявамі дыскрымінацыіКармілі нас на кожным кроку.Жывем мы пад аднымі зорамі,Адно нас сагравае сонца.Калі ж мы станемся партнёраміСуседзям у сваёй старонцы?
<p>МЫ — ЗГУРТАВАНЫЯ</p>

Дзеячам БГКТ

Мы — згуртаваныя,Мы — аб’яднаныяМатчынай моваюІ роднай песняй.З душой крылатаюВыйшлі аратыяНа нівы свежыяСустрэць прадвесне.І жменяй поўнаюНа скібы роўныяЗ натхненнем сеяліШчасця зярняты.Нівы ўраджайныяІ рукі дбайныяШтогод прыносіліНам плён багаты.Мы — не лапцюжныя,Сям’ёю дружнаюІдзём у светлаеЗаўтра краіны.Палякам — роўныя,Славянам кроўныя.Супольны дом наш —Наша айчына.
<p>У ЦЯГНІКУ</p>З бетоннай спальні гарадскойУсё жыццё сваё няспыннаІмкнуся сэрцам і душойЯ да сваёй малой айчыны.У цягніку, у цягнікуПаміж Варшавай — Беластокам,Я дні жыцця свайго таўку,Нібы іду марудным крокам.Жыву як заяц на мяжы,Што не сагрэе свайго следу,Усім чужы, зусім чужы,Калі ж я да сваіх даеду?Калі ж сыду я з цягнікаІ больш не буду толькі госцемУ краі брата-земляка,На родных сцежках маладосці?
<p>ПРЫЗЯМЛЕННЕ</p>Я адарваўся ад зямлі,Пакінуў сваё Мора:„Бывайце, родныя палі,Я адлятаю ў горад”.На шлях жыццёвы маладосцьМне падарыла крылы,Каб гарадская прыгажосцьМяне запаланіла.З бетоннай клеткі, з вышыніГлядзеў я на зямліцу,І засыхалі караніАйчынныя ў сталіцы.І без зямлі, як дрэва, тутЯ гас i гас няспынна,І сніўся мне бацькоўскі кут —Маленькая айчына.На яве, а таксама ў снах,Бяруць разгон ікмненнні,Каб хоць у пажылых гадахТам здзейсніць прызямленне.
<p>Лёс складаны Беларусі</p>
<p>АЙЧЫНА</p>Мая тут вёска з роднымі бацькамі,Я тут якраз на белы свет прыйшоў.Тут першы раз сказаў я слова „мама”,Ды многа іншых змалку любых слоў.Я рос і вырас на айчыннай глебе,Карэнні тут глыбока запусціў,І рос не на чужым — на ўласным хлебе,Салёным потам хлеб свой акрапіў.Глыбока зросся я з айчынным лёсам,У гэтым лёсе — лёс журботны мой.Няшчасці пасылалі нам нябёсы —З айчынай мы жылі адной бядой.Айчыну я нашу заўсёды ў сэрцы,Яна ж адна, няма другіх айчын.Бацькі мае ў айчыннай спяць зямельцы,У ёй і я хачу знайсці спачын.Тут першы крок і першая сцяжынаІ першая за плугам баразна.Таму і дарагая мне айчына —Мая рака без берагоў і дна.
<p>МІНСК</p>Праз многа год вандрую я ізноўПа гулкіх плошчах, вуліцах знаёмых.І сустракаю шмат сваіх сяброў,І адчуваю тут сябе, як дома.І шчыры, нізкі аддаю паклонЯ неўміручым Коласу, Купалу,Што на дарозе з ношай цяжкіх дзёнСпыніліся спачыць на п’едэсталах.Цудоўны Мінск! Хоць і прайшлі гады,Хоць я цябе даўным-даўно не бачыў,Ты, як і быў, застаўся малады,Я позірк твой захоўваю юначы.Манету ў Свіслач кідаю знарок,Як сімвал, што сюды яшчэ вярнуся,Што будзе зноўку вабіць, цешыць зрокСталіца светлазорнай Беларусі.
<p>НА РАДЗІМЕ ДУНІНА-МАРЦІНКЕВІЧА</p>Ад берагоў шумлівай Віслы,Ад вуліц Фенікса-Варшавы,Прыехаў я на рэчку Іслач —На рэчку паэтычнай славы.Над ёй шумяць таемна дрэвыІ толькі аб адным гавораць —Аб тым, як Дунін-МарцінкевічХацеў няпраўду тут агораць.Мінулы час уваскрашаеЛюдская памяць непрыкметна:Дудар у Люцінцы спяваеНам песні волі запаветнай.
<p>МАКСІМ БАГДАНОВІЧ</p>Дзе Чарнамор’я пеністыя хваліАб прыбярэжны дробяцца валун,Там сумныя акорды прагучаліЗ апошніх, абарваных лёсам, струн.І цудадзейная замоўкла ліра,Замоўк хваробай скошаны пясняр.І толькі ў песні, маладой і шчырайПульсуе думка, ззяюць промні мар.У ёй жыве наш край гаротны, ціхі,У спелым жыце васількі цвітуць,І імі трызняць слуцкія ткачыхі,Што паясы на лад персідскі ткуць.
<p>ПАМЯЦІ АЛЕСЯ ГАРУНА</p>Ты мір і волю нёс айчыне,Калі шалеў вайны віхор.І нечакана на чужынеЗмаганнем змучаны памёр.Гасцінны старажытны КракаўПрыняў цябе, паэт-змагар.Ты спіш адзін сярод палякаўЗ няздзейсненым цяжарам мар.Магіла знойдзена ў стагоддзеПрыходу ў неспакойны свет.І жыць ты будзеш у народзе —Ты несмяротны, наш паэт!Ты з небыцця да нас вярнуўся,Цяжкі твой і па смерці лёс.Распяты ў роднай БеларусіТы ўваскрасаеш, як Хрыстос.
<p>ЛЯЦІ, МАЯ ПЕСНЯ</p>

Памяці Міхася Забэйды-Суміцкага

Чароўных гукаў родных слоўСтрымаць не змогуць нават межы:Яна вярнулася ізноўЗ далёкай Прагі ў Белавежу.Дзе толькі велічны, з агнём,Плыў мілагучны голас звонкі,Заўсёды разам з МіхасёмСпявала родная стронка.Цурчаў прызрысты ручаёк,Аб нечым пушча гаманіла,Граў на жалейцы пастушок,Плыў шчэбет птушак лёгкакрылых.Дык хай далей чулліва такСтаронку родную ўслаўляюць —Заўсёды малады мастакІ песня, вечна маладая.
<p>ХТО МЫ</p>У вёсцы пачаліся спрэчкі:Жывем мы над адною рэчкай,Адна зямелька ў апрацоўцы,І молімся ў адной царкоўцы,Адно ў нас сонейка, нябёсы,Адным спалучаны мы лёсам,Адно нам толькі невядомаі нас хвалюе гэта: хто мы?Азваўся Ян — тут найстрэйшы —Усё жыццё я быў тутэйшым,Відаць, мы ад пачатку светуБудзем тутэйшымі усе тут.— Павінны кімсьці быць, вядома, —Негаваркі азваўся Сёма, —Усё-ткі людзі мы, не гускі,Мяне завуць заўсёды рускім.— Можа мы родам з Украіны? —Тут запыталася Паўліна. —— Кажуць, што з украінскай мовыЗаўсёды пазычаем словы.Лявон дакінуў сваё слоўца:— А можа ўсе мы тут літоўцы?Было ж тут, пішуць летапісцы,Княства Літоўскае калісьці.— Жывем у Польшчы, мы — палякі,Запальчывы азваўся Якаў.Жывем мы ў прагрэсіўным свеце —Ужо палякі мае дзеці.Нервова ўскрыкнуў тут Кастусь:— Дзе ж ваша, браткі, Беларусь?Бачу, пазбыцца мы гатовыНацыянальнасці і мовы.І быццам бы нам невядома,Адкуль выводзімся і хто мы,І сапраўды ўжо слухаць горка,Што наша брыдкая гаворка,Што быццам бы мы з горшай гліны —Цурацца роднага павінны,Што быццам існуе прымус,Каб свайго зрокся беларус.Ніхто нас не змушае, брацця,Каб свайго роднага цурацца,Каб пастаянна з года ў годМы паміралі як народ.Шануйма роднае, паверце,Каб ведаць хто мы, каб не ўмерці.
<p>МІЛЫ ДРУЖА</p>Мілы дружа, слухаць горка,Ты набыў дурных манер:Брыдкаю завеш гаворкайМову родную цяпер.Нат тутэйшым, як калісьці,Не завеш сябе, дружок.Адарваным з дрэва лісцемМкнеш, дзе дзьмухне вецярок.Што, зыбыў, адкуль паходзіш,Што ты нарадзіўся тут?Ты ж плюеш на асяроддзе,На бацькоўскі родны кут.Ты на гарадской пасадзеАдцураўся ад сяброў.Нават прозвішча ўжо здрадзіўСваіх прадзедаў, бацькоў.І, магчыма, па парадкуЗробіш ты апошні крок:Здрадзіш бацьку, здрадзіш матку,Астанешся, як калок.
<p>БЕЛАРУСКІ МУЗЕЙ</p>Казалі нам, што ў вочы рэжаІ што псуе турыстам кроўМузей няпольскі ў Белавежы,Паміж дубоў, паміж зуброў.Нялюдскім варварскім загадам,Як крывадушнік-фарысей,Хутка ліквідавалі ўладыЭтнаграфічны наш музей.Даробак знішчылі багатыНашых сяліб, нашай зямлі,І унікаты-экспанатыУ Цехановец аддалі.І мы упорыста, гадамі,З ахвяр грашовых землякоў,З натугаю будуем саміУ Гайнаўцы музей ізноў.І ў павільёне ўжо гатовым,Што вырас нам, як прыгажосць,Музей мы ўжо адкрылі новы,Усім праціўнікам на злосць.
<p>ГРОДЗЕНСКІЯ ЭКСПАНАТЫ</p>У нас вялікае свята,Цешцеся, беластаччане!Прывезлі да нас экспанаты:Родную мову, песню і танец.Вось уваходзяць на сцэну,Выпаласканыя з беларускасці чыста,У народных уборах манекены,Самадзейныя гродзенскія артысты.І паўтараюць яны бездакорнаВызубраныя словы, мелодыі, крокі.Уваскрасае мінулае зорнайБеларусі маёй сінявокай.Са сцэны з настроем прыўзнятымСышлі самадзейнікі з Гродна —Беларускія экспанатыЗагаварылі на „общенародной”.
<p>УЦЕКАЧЫ</p>Сумнае дзеецца з вёскамі,Быццам няма вінаватых.Вокны забітыя дошкамі,Страшаць пустэчаю хаты.Мы назаўжды развіталісяЗ роднай бацькоўскай зямлёю,Вёсцы чужымі ўжо сталіся,Наша жыццё — гарадское.Мы, як сяляне ўжо быўшыя,Рэдка бываем тут госцем.Нашы бацькі, век аджыўшыя,Спяць вечным сном на пагосце.Мы, гарадскія асаднікі,Што разбрыліся па свеце.Хоць і зямліцы мы здраднікі,З ёй нам зрадніцца прыйдзецца.
<p>ПРЫСТАСАВАНЦЫ</p>І штораз меншыя ўжо шанцы,Каб беларусамі астацца.Да большасці прыстасаванцы,Імкнемся ёй прыпадабацца.Стараемся мы адначаснаЯк большасць наша быць такімі ж.Зракаемся ідэі ўласнай,Сабе становімся чужымі.Зракаемся сваіх карэнняўІ памяці бацькоў вясковых,І папярэдніх пакаленняў,І роднай беларускай мовы.Цікава, большасць як асудзіцьГэтыя нашыя заганы?І ці яна заўсёды будзеДа нас адносіцца з пашанай?
<p>ПРЫМАКІ</p>Было ў мінулым заўжды так:Найбольшая бяда і сваркаТам панавала, дзе прымакІшоў на чужую гаспадарку.А маем век цяпер такі,Што трацім у сваё надзею,І ціснемся ўсе ў прымакіМы да суседзяў-дабрадзеяў.І надта згодны мы з усім,І чуемся ўсе быццам дома,І забываем нат аб тым,Адкуль выводзімся і хто мы.Калі спытаюць сябрукі:— Ці беларусы ёсць тут недзе?Адказ пачуюць: — ПрымакіУсе цяпер яны ў суседзяў.
<p>„ДЗЕЯЧЫ-ДЗЯКАВІЧЫ”</p>Усякай дзякуюць уладзеХоць ім яна далася ў знакі,Пяюць на з’ездзе, на нарадзеСваё падданніцкае: „дзякуй!”Хоць атрымаў нашмат я менейСваёй павіннасці ўсялякай,Заўсёды поўны захаплення:„О дарагія, дзякуй, дзякуй!”Тым, у двухмоўным асяроддзі,Што памагаюць стаць палякам,Пры кожнай выкажуць нагодзеНізкапаклонніцкае „дзякуй!”Яны ж тут у сваёй старонцы,Ды толькі пад суседскім знакам.За гэта, што жывуць пад сонцам,Суседзям паўтараюць: „дзякуй!”
<p>АСІМІЛЯЦЫЯ</p>Мы ад свайго ўцякаем і ўцякаем,Нібыта ўсе мы з нейкай горшай гліны.І ў родным асяроддзі прападаем —Мы мовы выракаемся, айчыны.Імёны дзецям мы даем чужыя,Сваіх, спрадвечных, родных нам, не цэнім.І толькі прозвішчы пакуль яшчэ старыя,Ды прыйдзе час — і прозвішчы мы зменім.І з кожным днём усё нас меней, меней —У польскім моры растаем няспынна.І будзе згодным з праўдаю сцвярджэнне,Што Польшча — аднародная краіна.
<p>БЕЛАРУСЫ БАЯЦЦА БЕЛАРУСАМІ ЗВАЦЦА</p>Лаўлю я вухам, шукаю зрокамБеларусаў у Беластоку.І ў душы мне становіцца горка,Нідзе не чую роднай гаворкі.Быццам папала ў нейкую пасткуЖыхароў горада трэцяя частка.І не чуваць іх у наваколлі,Нібыта і не было тут ніколі.І заўжды чую на кожным крокуТолькі палякаў у Беластоку.Чуецца ўсюды польская мова,Цалкам заглухла нашае слова.Хоць афіцыйна няма прымусу,Няма адважных быць беларусам.Большасці раптам сталі баяцца,Беларусамі публічна звацца.
<p>ШТУЧНЫ ПАДЗЕЛ</p>Даўным-даўно нас дзеляць так,Хоць і адзін у нас Ісус:Калі ты каталік — паляк,А праваслаўны — беларус.Шмат маем беларускіх сёлЗ адной гаворкай з даўніх год.Ды ёсць царква тут і касцёл,Яны і дзеляць наш народ.І барацьба за душы тутВідаць, не спыніцца нікімІ ўжо не ведае наш люд,Хто ён такі, што стала з ім?Калі сілком падзел такіШтогод праводзіцца наўкол,Ці варта гэтак, землякі,Натоўпам ціснуцца ў касцёл?
<p>ПРАВАСЛАЎНЫЯ ПАЛЯКІ</p>Тутэйшымі быць многім надаелаІ аставацца імі — не прымус.Адвагі не хапае сказаць смелаІ канчаткова: „Я дык беларус!”Між намі адшчапенцаў шмат усякіх,Украінцамі стала многа з іх.У модзе праваслаўныя палякі.І з кожным днём тут штораз больш такіх,Што хочуць большасці прыпадабацца,Імкнучыся да гэтага ўсяляк.І беларусамі не хочуць аставацца,Што хоць і праваслаўны — ён паляк.І хутка знікне іншасці адзнака,Адбудзецца працэс у іх такі:Яны ўжо праваслаўныя палякі,Наступны крок у іх — каталікі.
<p>САПРАЎДНАСЦЬ</p>Я ў таўпе таўкусяНямых беларусаў.Яны і глухія,Яны і чужыя,Калі скажу словаНа даўняй іх мове,Калі адазвусяНаконт Беларусі:Тут нашы „людкове”Навокал панове,Яны ў Беластоку —Палякі навокал.
<p>НАСТАЎНІКАМ БЕЛМОВЫ</p>Нясеце вы ў народ асвету,Люд асвячаяце вясковы.Усё вы робіце, каб дзеціЛюбілі, вывучалі мову.Сярод сваіх людзей, вы дома,Народу часткай вы заўсёды.Вы разбуджаеце свядомасцьСлаба свядомага народу.Часта працуеце да стомы,З уласнай волі, без прымусу,Каб людзям ведаць заўжды: хто мы,Што гонар звацца беларусам.І гэтым трэба ганарыцца,Што вашай карпатлівай працайМы можам на сваёй зямліцыДаўжэй тут беларусам звацца.
<p>МЫ, БЕЛАРУСЫ</p>

Мы, беларусы,

Мы — народ такі,

Ахвотна забываем,

Што мы, хто мы.

Рыгор БарадулінМы, беларусы, мы народ такі:(А гэта стала кожнаму вядома,Былі такімі мы ўжо праз вякі),Ахвотна забываем, што мы, хто мы.Мы, беларусы, мы народ такі:Калі пераязджаем з вёскі ў горад,Становяцца чужымі землякі,Мы найчасцей іх забываем скора.Мы, беларусы, мы народ такі:Ад роднага мы ўсе імкнемся недзе...Усе суседзі — нашы сваякі,Бліжэйшае ўсё тое, што суседзяў.Мы, беларусы, мы народ такі:Што, як скаазў паэт, людзьмі мы сталі.Нам родныя цаніць трэба куткі,Каб нас усе цанілі, шанавалі.
<p>РАСКАЖЫ НАМ, ЛЕС ДРЫМУЧЫ</p>Раскажы нам, лес дрымучы,Аб мінуўшычыне сівой.Нас чамусьці мала вучацьШлях гісторыі сваёй.Ведаем аб тым мы мала,Як пад кронамі дубоўВояў некалі ЯгайлаНа крыжакаў грозных вёў.Лес дрымучы, раскажы нам —Ведаеш ты многа спраў, —Як першадрукар СкарынаЗ Вільні ў Кракаў вандраваў.Раскажы нам, лес зялёныЯк калісьці тут Кастусь,Грозны „камісар чырвоны”,Ваяваў за Беларусь.Раскажы нам, лес бывалы,Як падчас ваенных годЗ той фашысцкаю навалайТут змагаўся наш народ.Слаўны лесе, раскажы намАб мінулым дарагім.Ведамі пра лёс айчыныМы абкрадзены зусім.
<p>ДЗЯРЖАЎНАСЦЬ МОВЫ</p>Цябе аплявалі, табой пагарджаліІ звалі хамскаю, звалі сялянскаю,Цябе пакідалі, без жалю і з жалем,Шукаючы мовы прыгожае, панскае.І паплыла ў беларускія хатыІ агрэсіўная, і беспардонная,І рускага брата, і польскага брата,Быццам паводка, стыхія моўная.Можа надыдзе гэткае свята,Што родная мова да нас зноў прытуліцца?Нат загавораць на ёй бюракраты,Якія выгналі мову і з вуліцы?Ды пасадзілі яе за кратыЗ перакананнем, што стуль і не вернецца,І родная мова старэйшага братаПаселіцца хутка ў найменшай аселіцы.Усмерціць мову, аднак, не ўдалося,Рухнулі планы іх беспадстаўныя,Моўны палетак зноў спеліць калоссе —Становіцца мова наша дзяржаўнаю.Наша ўваскрэслае роднае словаЗноў паплыве над палямі, дубровамі.І зойме тады беларуская моваПачэсны пасад паміж іншымі мовамі.
<p>Мая маленькая айчына</p>
<p>БЕЛАСТОЧЧЫНА</p>Беласточчына, мая замелька родная,Жывеш заўсёды ты ў глыбі маіх грудзей.Нідзе мясціны не сустрэў ніводнае,Што мне была б хоць крышку даражэй.Вось родны краявід, палоскі вузкія,Якія дробніў люд вясковы з году ў год;Сярод палёў — пасёлкі беларускія,Дзе ад вякоў жыве мой дарагі народ.Гляджу, прысела хатка там вясковая,Дзе крокі першыя ў жыцці сваім рабіў,Дзе ад бацькоў вучыўся роднай мове я,Якую ў шуме дзён ікмлівых не забыў.На Беласточчыне пражыў я маладосць,Ды што пражыў — я нарадзіўся тут.Таму была найдаражэйшаю і ёсцьМне Беласточчына, мой родны, мілы кут.
<p>МАЯ ЗЯЛЁНАЯ ЗУБРОВІЯ</p>Мая зялёная Зубровія,Ты ўжо стаяла над магілаю,Цябе хаваць былі гатовыя,А ты ўваскрэсла з новай сілаю.І быццам Фенікс адрадзілася,Квітнееш краскай васільковаю.Ты сёння зноўку мне прыснілася,Мая зялёная Зубровія.Я над адвечнаю ДуброваюЗноў чую песні салаўіныя.Мая айчынная Зубровія,Цябе ўслаўляць хачу няспынна я.Ты пакарай вяршыні новыя,Стварай каштоўнасці багатыя.Ты несмяротная Зубровія,Шчаслівай будзь ты і крылатаю.
<p>ПАДЛЯШША</p>Падляшша, роднае Падляшша,Мая маленькая айчына!Гасцінная зямелька наша,Прымі, прымі паклон ад сына.Палі, лугі і пералескі,Ваш адчуваю свежы подых.Святыня пушчы БелавежскайБыла падтрымкай мне заўсёды.Гняце мяне бетонны горадСваім агромністым цяжарам,Таму заўсёды вёска МораІ ў снах маіх жыве і ў марах.Таму я сэрцам і душоюІмкнуся да цябе няспынна,Маё Падляшша дарагое,Мая маленькая айчына.
<p>МАЯ МАЛЕНЬКАЯ АЙЧЫНА</p>Мая маленькая айчына,Мой беластоцкі родны край,Тут басанож стаптаў сцяжыны,Што праляглі праз поле, гай.Цаніць тут навучыўся працу,Гамонку шчырую, народ.І не магу цябе я страціць,Ты — даражэйшая штогод.Далёка ад цябе — сумую.Убачу — дык шчаслівы зноў.У сэрцы заўсягды нашу яКрыніцу мар маіх і сноў.Мая маленькая айчына,Я твой адданы верны сын.Цябе ніколі не пакіну,Мая калыска, мой спачын.
<p>ДАМБРОЎШЧЫНА, САКОЛЬШЧЫНА</p>Дамброўшчына, Сакольшчына!Я многа меў пашаныУ Ячне, у Талькоўшчыне,Сынкоўцах, Крушынянах.Усюды мы дзяліліся,Як хлебам, родным словам,Усюды ганарылісяТут беларускай мовай.І песнямі фальклорныміУсхвальвалі старонку,І не былі пакорныміПад націскамі звонку.Дамброўшычына, Сакольшчына,Ці ж гэтае магчыма,Што будзеце вы спольшчаныКаб стацца нам чужымі?
<p>Я ЖЫВУ НА ДЗЕСЯЦІНАХ</p>Тужыў па родных я мясцінах,Калі знаходзіўся ў сталіцы.На сімвалічных ДзесяцінахПашчасціла мне пасяліцца.Хоць не жыву я на палосках,Аднак у родным БеластокуІ землякоў сардэчных з вёскіЯ сустракаёю тут навокал.Магу я з імі падзяліццаАйчынным словам, быццам хлебам,Напіцца з роднае крыніцы,Карэнне запусціць у глебу.І тут ужо з каханай жонкайПа-беларуску мы гаворым.Тут наша кроўная стронка,Рукой падаць у вёску Мора.
<p>Я НАРАДЗІЎСЯ БЕЛАРУСАМ</p>Я нарадзіўся беларусам,Беларусам буду жыць!Мову родную клянусяШанаваць, цаніць, любіць.Сваю родную старонкуЯ люблю як і бацькоў,Што вучылі песні звонкай,Прывівалі мне любоў:І да мовы, да дубровы,Да палёў і да лугоў.І заўсёды да народа,Што жыве тут ад вякоў.Я клянуся: не зракусяСваё роднае любіць.Быў і буду беларусам,Пакуль толькі буду жыць!
<p>Я БЕЛАРУС</p>Я беларус, рос у народнай гушчы,Сярод палёў, уквечаных лугоў,Пад дзіўны гоман Белавежскай пушчы,Пад заліўныя трэлі салаўёў.Я беларус, рос у сялянскай хаце,У свет выходзіў праз яе парог.Сваю любоў да бацькі і да маці,Я ў глыбіні грудзей сваіх збярог.Я беларус, і любай роднай мовеЯшчэ дзіцём вучыўся ад бацькоў.Таму яна — мой лёс у родным слове —Мне даражэй, чым з іншых сотні слоў.Я беларус і гэтым ганаруся.Усім душу сваю магу адкрыць:Ніколі і нідзе не адракуся,Што беларусам жыў і буду жыць!
<p>МАЯ ЗЯМЛЯ</p>Я зросся з роднаю зямлёю,Дзе блізкі мне жыве народ,Яе пад босаю нагоюЯ чую ад дзіцячых год.Глыбока запусціў карэнніЯ ў родную сваю зямлю.Тут сокам многіх пакаленняўСваю я смагу наталю.Зямля дае натхненне, думы,Бацькоўскай мовы прыгажосць,І сэрца напаўняе сумам,Калі ты дома рэдкі госць.Часцінка велічнай планеты,Далёка ты — а я ў журбе.Жывеш, зямля, заўжды ўва мне ты,Пакуль хаджу я па табе.Мая зямля, мая калыска,Прычал мой да апошніх дзён.Ты ад душы прымі мой нізкі,І шчыры, і зямны паклон!
<p>МОЙ НАРОД</p>

Тады ў народа ёсць паэты,

Калі ў паэтаў ёсць народ.

Раіса БаравіковаКалі я еду на Радзіму,Мінаю толькі Беласток,Як земляка свайго, гасціннаМяне вітаюць тут здалёк.А чым бліжэй да роднай хаты,Тым даражэй бацькоўскі кут.І нат у цягніку дзяўчатыМне прапануюць месца тут.Я адмаўляюся, вядома,А сэрца б’ецца гарачэй.Прыемна мне, што я ўжо дома,Што я сярод сваіх людзей.Што я заўжды тут у пашане,Як у старых, так і малых,Што любяць тут мяне сяляне,За тое, што люблю я іх.А да народа, да айчыныЛюбоў мая мацней штогод.Свайго народа я часціна,А ў маім сэрцы ўвесь народ.
<p>МАЯ МОВА</p>Цябе з калыскі, немаўлём,Я атрымаў як запавет.Я табою ўрос у родны дом,З табою пазнаваў я свет.З табой жыве айчынны крайІ працавіты мой народ.Народзе, мовы не кідай,Узбагачай яе штогод!Крыніца думак, пачуцця,Натхнення, дзе няма маны,І спадарожніца жыццяМне ад калыскі да труны.Калі ж у шчасці ці журбе,З надзеяй, смуткам уваччу,Я, мова, думаю ў табе,Дык у табе я і маўчу.
<p>БЕЛАСТОК</p>Беласток, родны наш Беласток, —Вырас ты на палосках, у жыце,Дзе радзімы цвяток-васілёкПраглядаецца ў неба блакіце.Сімвалічны твой герб, Беласток,Ад арла і крывіцкай пагоні.Гэта ў наша мінулае крок,Спалучае ён нас і сягоння.Прыгажэеш штогод, Беласток,Незвычайнай сваёй панарамай.Тут касцёлы віднеюць здалёк,Ёсць і цэркаўкі нашы таксама.Цешыш сэрца і цешыш наш зрокТы, малое айчыны сталіца.Беласток, родны наш Беласток,Будзем вечна табой ганарыцца.
<p>ПАМІРАЮЦЬ НАШЫ ВЁСКІ</p>Палеткі са збожжам з валошкаміНяспынна пусцеюць, пусцеюць...Акенцы, забітыя дошкаміХацінак нямеюць, нямеюць...Сяляне ўжо састрэлыя,Што грэюць на сонейку косці,Маўклівыя, як анямелыя,Гатовы спачыць на пагосце.А іх улюбёныя, кроўныя,Здаўна гарадскія ўжо дзеткі,І ўнукі, усе — польскамоўныя,Старэнькіх наведваюць рэдка.Ніхто тут здаўна ўжо не селіцца,І гінуць, пусцеючы, вёскі.Штодзень паміраюць аселіцы,Травой зарастаюць палоскі.
<p>СТАРЭЧЫ</p>У дні будзённыя і святыНа лаўках вулічных старэчы,Ля ўжо старых вясковых хатак,На цёплым сонцы грэюць плечы.Вясна прыгожая такая,Штодня і цеплыня, і просінь.Уся прырода расцвітае,А ў іх, старых, паўсюдна восень.Найбольш самотныя на свеце,Сядзяць маўклівыя ў маркоце.У гарадах унукі, дзеці,Цяжка ім жыць тут у самоце.І думаюць яны аб нечым,Ці не аб тым, што час памерці.Сядзяць на лавачках старэчыЧакаючы з надзеяй смерці.
<p>ЯК ЖЫЦЬ БЕЗ ВЕРЫ, БЕЗ НАДЗЕІ</p>Хоць час і горбіць мае плечы,Але не зломлены гадамі,Люблю так ездзіць на сустрэчыЯ з дарагімі чытачамі.А на сустрэчах свае кніжкіПадпісваў я, як памятаю,Надзеям, Верам, Васям, Мішкам,Сяргеям, Толям, Мікалаям.Вось толькі не сустрэнеш болейУ нашых школах Надзі, Веры,Усе — Данусі, Стасі, Ёлі,Бэаты, Весі, Казімеры.У час такіх сустрэч заўсёдыСтановіцца мне сумна неяк.Калі нам не мінуць нягоды,Як жыць без веры, без надзеі?
<p>ВАДАСХОВІШЧА</p>

Жыхарам памёрлых вёсак прысвячаю

Дзе дрэва старое, дзе студня —Бясследна і без парыПамерлі Лука і Рудня,І Боўтрыкі, і Гарбары.І знікнулі тут назаўсёдыСялян гэтых вёсак сляды.Загінуў след працы народуУ хвалях сцюдзёнай вады.Калісь, на пытанне такое:— Дзе нарадзіўся, дзе рос?Пачуем: — Пад гэтай вадоюЗ зямелькай звязаўся мой лёс.Памёрлым спакойна не спіцца,Па смерці ўтапілі тут іх.Не прыйдзе пад крыж памаліццаНіхто і ніколі з жывых.Прыедуць у святы і будніТурысты з усіх гарадоўНа могільнік Лукі і Рудні,Ці Боўтрыкаў і Гарбароў.
<p>НАШ НАСТАЎНІК</p>

Памяці Васіля Бахара

Над шматпакутнаю зямлёйДыхнула ўрэшце мірам неба.Апаленыя ўсе вайной,Асветы праглі мы, як хлеба.І нас усіх ласкавы лёсЗ сёл навакольных, проста з поляСабраў ля гайнаўскіх бярозУ роднай беларускай школе.А на парозе школы ён,Як бацька, ўсіх вітаў сардэчна,І сэрцы нашыя ў палонЗ часіны той узяў навечна.Умела прывіваў любоўЁн да народа, да радзімы,Да родных беларускіх слоў,Якія сталі нам святымі.
<p>НЕКАТОРЫМ ІНТЭЛІГЕНТАМ</p>

Сіла народа ў яго інтэлігенцыі.

А. ЧэхаўПераязджаем з вёскі ў грорадІ вёску забываем скора.І вельмі хутка гарадскоюМы пакрываемся лускою.Тым, хто апрануты і сыты, —І родны кут і дом забыты.Нас так высока ўзносяць стромы,Што забываем нават, хто мы.
<p>ПАНЯ АНЯ</p>Прыехала ў вёскуЗ горада дачуся.Спытала па-польску:— Jak się masz, mamusiu?Вось якая паняЗ дзяўчыны вясковай!А на гэта Аня:— Nie chcę waszej mowy.— Дык чаго ж ты хочаш,Скажы, калі ласка?Анечка бармоча:— Chcę wiejskiej kiełbaski.
<p>ЗАПАВЕТ</p>Чым далей я ад айчыны —Тым айчына мне бліжэй.І ў турботныя хвіліны,І ў шчаслівыя часіныМне яна ўсё даражэй.Бо яна — адна, як маці.У мяне няма айчын.Гэта ўсё маё багацце,Ад яе не адцурацца,Я — адной айчыны сын.
<p>ЗАЎЖДЫ ГАТОЎ</p>Да ўсіх сцяжын, дамоў,Чуллівасці бацькоў,Да беларускіх слоў,Урадлівасці палёў,Духмянасці лугоў,Напеўнасці лясоў —Пакуль пульсуе кроўЯ радасць і любоўАберагаць гатоў.
<p>Майго жыцця святыня Мора</p>
<p>У РОДНАЙ ВЁСЦЫ</p>Вось я ізноў у вёсцы Мора —І цешыцца надзвычай сэрца.У студні поіць доўгі жораўСваё бляшанае вядзерца.Крадуся, п’ю ваду са смакам,Я ж тут бываю толькі госцем.Пільнуе, можа, тут сабакаСляды мінулай маладосці?Усё, усё тут, не іначай,Як і раней было, — такое ж.Слядоў сваіх, аднак, не бачу, —Пазарасталі ўжо травою.
<p>СЛЯДЫ ДЗЯЦІНСТВА, МАЛАДОСЦІ</p>Ізноў я тут у Моры госцем,Ізноў адведаў родны кут.Слядоў дзяцінства, маладосціЗ трывогаю шукаю тут.Перад парогам роднай хатыНе мог стрымаць раптоўных слёз.Няма ўжо тут матулі, таты.Ім падарункаў не прывёз.У сенцах, як калісьці, жорныСтаяць, не лічачы гадоў.Зярняты ў іх на хлеб свой чорны,Бывала, з татам я малоў.А дзе ж каса, што браў на плечы,Каб сена накасіць каню?Дзе серп, што палец мне скалечыў,Як жаць пайшоў упершыню?Дзе цэп, якім калісьці з татамЯ малаціў авёс сухі?Дзе бусел са страхі цыбаты?Няма ўжо нават і страхі...Я тут, у Моры, толькі госцем,Прайшлі маланкава гады...Майго дзяцінства, маладосціДаўно зацерліся сляды.
<p>НЕ КАЖЫ, ШТО Я ТАБЕ ЧУЖЫ</p>Тваю, вёска, да сёння зямліцуАдчуваю пад босай ступнёй,Смак вадзіцы з крыштальнай крыніцыНе забуду, як весніх жаўроў.Я праліў многа слёз, многа потуНа палосках тваіх і лугах,І заўсёды ад цяжкай работыШмат насіў мазалёў на руках.Вёска, толькі табой ганаруся —Толькі тут я знаходжу спачын.Я ніколі цябе не зракуся,Я твой сын, верны твой селянін.Вёска, ты мне апора, святыня,Так глыбока я ўрос на мяжы.Не кажы, што цябе я пакінуў,Не кажы, што табе я чужы.
<p>ВЯРТАННІ</p>Не высушаць маіх карэнняўПласты асфальту і бетону.Жывучых сокаў і натхненняМой родны кут мне даў да скону.Ступаў я босаю ступнёюПа змалку дарагой зямліцы.Усё тут блізкае, святое,Я прычашчаюся ў крыніцы.І ў вечным спеве жаўруковым,Што льецца з высі напрадвесні,Я чую гукі роднай мовыІ роднай беларускай песні.Калі спяваюць — падпяваюІ кожнай цешуся удачай.Няшчасце толькі завітае —Я плачу, калі нехта плача.І ад калыскі да скананняЯ астануся селянінам.Маё жыццё — мае вяртанні,Вяртанні ў родныя мясціны.
<p>МАЯ ПЕРШАЯ ШКОЛА</p>Калі мяне да вёскі МораІзноў прыводзяць каляіны,Хвалюючыся, крокам скорымПрыходжу ў школьны свой будынак.Яшчэ з мінулага стагоддзяСтаіць ён тут, — асветы помнік.Сяляне пры любой нагодзеТут здабывалі ведаў промні.І гукі беларускай мовыГучалі тут з-за школьных партаў.Тут асвятляўся люд вясковыІ пазнаваў сваю тут вартасць.Адгэтуль я ва ўзросце раннімПайшоў у свет, як самы першы.Я тут з вялікім хваляваннемЧытаў аднавяскоўцам вершы.Хоць стаў будынак школы клубам,Хоць ён стары і занядбаны,На ветэрана глянуць люба,Яго вітаю я з пашанай.
<p>ПЕРШАЯ КНІЖКА</p>Калі я пасвіў ля чыгункіЗ аднавяскоўцамі скаціну,Мне хтось, нібыта ў падарунку,З акна вагона кніжку кінуў.Малюнкаў мноства каляровыхУ кніжцы гэтай я прыкмеціў.Заплакаць з радасці гатовы,Найшчаслівейшы быў на свеце.Маю цудоўнейшую кніжкуАдразу хлопцы адабралі.І ёй нацешыцца хоць крышкуЯ не паспеў і плакаў з жалю.І мушу шчыра я прызнацца:Хоць знікнуў след гадоў дзіцячых,Мне ўсё малюнкі тыя сняцца,Праз сон па першай кніжцы плачу.
<p>ДЗЯЦІНСТВА ПРЫСТАНЬ</p>

Жыхарам вёскі Мора

Майго дзяцінства прыстань — Мора.Адкуль выводзіш свой назоў?Відаць, было тут мора гора,Сярод балот, сярод хмызоў.Тут асушылі ўжо балота,З балотам зніклі хмызнякі,Знікаюць гора і турботы,Жыць сталі лепей землякі.Тады назоў мо недарэчны,Мо лепш інакш назваць сяло?Не існаваць таму ўжо вечна,Што век свой доўгі аджыло.Ды не! Талковы і прыгожыІ новы мае сэнс назоў.Шуміць навокал мора збожжа,У моры квеценных садоў.За Морам роўнядзь і прастора,Не падуладныя вякам...Жадаю я багацця мораІ мора шчасця землякам!
<p>Я Ў ДУШЫ ЗАСТАЎСЯ СЕЛЯНІНАМ</p>Не было мне суджанае лёсамЖыць без перабою ў роднай вёсцы.Чуць зямельку пад ступою босай,Цешыць вока збожжам на палосцы.З габляваных смаляных бярвенняўУ бацькоўскай заставацца хаце.З глебы перасаджаны з карэннемСтаў я постаць селяніна траціць.Стаў я жыць, загублены ў мільёне,У натоўпе, гушчы спраў шматлікіх,Шаргаць па асфальце і бетонеСтаў я ў глянцаваных чаравіках.У мурах таўшчэзных і халодныхЯ замкнуўся, як у клетцы птушка,Уцякаюць мае думкі штодняНа палетак з палявою грушкай.Паміж мной і бацькавым парогамПасмы праляглі сталёвых рэек.І, калі збіраюся ў дарогу,Узрастае ў сэрцы зноў надзея.Цешуся, што зноў убачу скораРодны кут, які калісь пакінуў.І хоць праглынуў мяне ўжо горад,Я ў душы астаўся селянінам.
<p>СНЮ ЦЯБЕ Я, ВЁСКА МОРА</p>Родная ты, вёска Мора,Мы сустрэнемся няскора,Да цябе далёкі шлях.І на шумных тратуарахУ маіх жывеш ты марах,У маіх жывеш ты снах.Сню: з вялікаю натугай,Я ару зямельку плугам,Плуг нялёгка мне ўтрымаць.І з агромністай сявенькіЯ, хлапчына маладзенькі,Еду зерне рассяваць.На плячы з касой кляпанайЛуг касіць іду я рана,З белай срэбранай расой.Зноўку серп бяру зублёныЖаць іду з ім на загоны,На палетак родны свой.Сню, як мы зімой заўзятаНа таку цапамі з татамЗмалацілі ўвесь авёс.У марозны час зімовыЗ Белавежскай пушчы дровыЗ татам позняй ноччу вёз.Снілася, што ў сенцах жытаЗ татам я малоў нібытаНа хлеб чорны, аржаны.Хлеб пякла матуля потым,Елі мы яго з ахвотай...Сны, цудоўныя вы, сны!Не злічу ўжо раз каторы,Ты мне снішся , вёска Мора,І жыццё, і маладосць.Надалей мне часта сніся,Хоць у снах мне адазвіся,Я ж цяпер твой рэдкі госць.
<p>РЭЧАІСНАСЦЬ</p>Няма гаспадара ўжо ў Моры,І брат на пенсіі ўжо мой.А брукаваны панадворакЗарос усякаю травой.І непатрэбны стаў нікомуПлужок жалезны з бараной,І трактар стаўся кучай лому,Аджыўшы век жалезны свой.Бацькоўская старая хатаЯшчэ стаіць, як маналіт.Век дажывае разам з братам,Каб разам адысці ў нябыт.Калі бываю ў Моры зрэдку,Дык у такі ўваходжу стан:Як адыходу вёскі сведка,Ці як апошні з магікан.
<p>ПАЛЯВЫЯ ДАРОГІ</p>Палявыя дарогіМіж гаёў і палеткаў,Мае босыя ногіВас краналіся ўлетку.На пастронку каровуСваю пасвіў на золку.Часта ў полі жытнёвымСлухаў крык перапёлкі.Палявыя дарогіПавялі ў свет шырокі,Натаміліся ногі,Запаволелі крокі...Палявыя дарогіПа вандроўках багатыхДавядуць да парогаРоднай бацькавай хаты.
<p>ВЕЛАСІПЕД</p>У свайго брата сярод хламуЯ экспанату ўгледзеў след,Паўвеку маючую раму —Калісьці мой веласіпед.Стары быў, ды яшчэ талковы,Прадаў яго сусед МаксімЗа нашу чорную карову,У школу ездзіў я на ім.Бывала, у гнілую восень,Якіх было шмат у жыцці,Татулька на плячы даносіўВеласіпед мне да пуці.І з хваляваннем я таксамаУзяў, як тата, на плячоСтарую дарагую раму...Пачуўся зноў малым хлапчом.
<p>СЯМЕЙНЫ СТОЛ</p>Ён быў і бедны, і багаты,Багаты рэдка быў — на святы.За тым сталом пілі і елі,А елі найчасцей, што мелі.Быў на стале і хлеб наш чорныЗ мукі, намолатай у жорнах,Заўжды настольніцай накрытыЗ родным узорным каларытам.За тым сталом, пад абразамі,У вэлюме бялюткім мамаІ тата між гасцей сядзелі —Гулялі на сваім вяселлі.Тут за сталом псалтыр чыталі,Калі дамашнія ўміралі,Свячу грамнічную свяціліПрад сном іх вечным у магіле.Падоўгу мама на каленяхШтодня стаяла ў час маленняПерад сталом, пад абразамі,Каб Бог апеку меў над намі.І пад сталом з малодшым братамГуляў і ў будні я, і ў святы.А за сталом выконваў потымУсе дамашнія работы.Наш стол — сямейнае багацце,Стаіць у апусцелай хаце.І згадкі пра яго не згінуцьУ нашых цёплых успамінах.
<p>СЯМЕЙНЫ ЗДЫМАК</p>Дзядзьку вайна ў Сібір загналаІ ён абжыўся за Уралам.Пісаў ён брату: — Як магчыма,Прышлі ты мне сямейны здымак.У Вілька — атэлье, мы скораПаехалі ў суседні горад.Фатограф спраўна, з пачуццём,У кадры затрымаў жыццё,А з ім надзей і згадак столькі —Бацькам было па сорак толькіІ ўжо з дзесятай гадавінайСустрэлася сястрычка Ніна.А я на ім, русагаловы,Быў хлапчуком шасцігадовым.А Пецю нашаму тадыБыло найменей — два гады.І гэты здымачак — адзіныЗ маіх дзіцячых успамінаў.
<p>Бацькі адзіныя на свеце</p>
<p>ЗАПАВЕТ</p>

Памяці Маці

Жыцця апошнія хвіліны,Як свечка, гаснуць уваччу.Чакаю я з Варшавы сына,Яшчэ пабачыцца хачу.Той далікатнае, мястовайНе абсталёўвайце труны.Збудуйце домік адмысловыМне з дошак смаляной сасны.Не абувайце мне на ногіНіякіх чаравік, галёш —Без іх схадзіла ўсе дарогі,Ісці найлепей басанож.А пахавайце ля Мікіты,Хачу быць разам з мужыком,З якім усё жыццё пражыта,Каб разам спаць апошнім сном.Бывайце, дарагія дзеткі,І белы свет мой — будзь здароў.А на магілах часам кветкіЗлажыце, помнячы бацькоў.
<p>ДЗВЕ МАТКІ</p>У сестрыной хацевек дажывалідзве маціродныя:яе і мужа.Адна кволая,нядужая,другая —сляпая.Тая,што мела зрок,вяла сляпуюў садок,збіралагрушы ў кошык.Сляпаянеслаў хату ношу.Радасцьна твараху маці:яшчэ патрэбныяў хаце.
<p>СУШАНЫЯ ГРУШЫ</p>Я памятаю час асенні,Мне і дагэтуль пахнуць грушы,Што ў печы хлебнай на чарэніМатуля безупынку сушыць.І пах мядовы ў нашай хаце,І выгляд груш сухіх харошы,Што выгартае з печы маціІ спакваля ссыпае ў кошык.Яны зімуюць у каморы,І асабліва калі святы,Іх мама прыгаршчамі дорыцьУсім, хто толькі прыйдзе ў хату.Матуля, помню, грушы варыць,Ямо, ажно трасуцца вушы...Зноў у мінулым мае мары,Мне сняцца сушаныя грушы...
<p>СЕМАЧКІ</p>Сэрца матулі цудоўнае:Усё для сына, для сына.Семачак рэшата поўнаеВынесла мама ў машыну.І семачкі мы ўсю дарогуЗ Алесем лузалі, лузалі...А ў сэрцы ўзнікала трывога,Яно напаўнялася жалем,Што, можа, апошні разочакМатулю жывую я ўбачыў.Слязьмі затуманіла вочы,Не мог устрымацца ад плачу.А сёння, як еду я ў Мора,Крадком наплывуць успаміны:Як мама, мне семачкі дорыцьСястра мая мілая, Ніна.
<p>ПАГАВАРЫ СА МНОЮ, МАМА</p>У сне сваю матулю бачыў:Яшчэ ў старое хаты сценах,Малы я, у гадах дзіцячых,Сядзеў у мамы на каленах;Яна расказвала мне казкі,І песні ціхенька спявала,Сваёю дабратой і ласкайМяне, як сонцам напаўняла.Няўлоўныя вы, сну хвіліны!Няма, няма матулі ў Моры!У снах маіх галубіць сына,У снах маіх дзяцінства дорыць.
<p>ПАДЗЯКА</p>За заплаканыя вочы,За недаспаныя ночы,За расказаныя казкі,За дабрату і ласку.За матчыну пяшчоту,За вечную турботу.За цёплыя словы,За любоў да мовы,За роднасць з палямі —Дзякую Табе,Мая Мама.
<p>СКРЫНЯ</p>Жыве заўсёды ва ўспаміне,І памяць гэтага не траціць,Пасажная матулі скрыня,А ў ёй дзявочае багацце.Тут сапраўды ўсё для матулі,Усё, што да жыцця ёй трэба:Шмат блузак, саяноў, кашуляў,З ільну, што рос на роднай глебе.І ручнікі, што вышывала,І хусткі, абрусы — без ліку,І нават тыя, што прыдбалаНа шлюб уласны, чаравікі.Хоць маладою стала жонкай,Падумала ўжо і аб смерці.Была нат да труны іконка,У надта ўжо старым канверце.І нават падарункі дзецям...Было да часу прыхаванаУсё, што толькі ёсць у свецеУ скрыні той зачараванай.Калі спачыла ў дамавінеЖыццём знясіленая маці,Замкнулася навечна скрыня,І болей не стаіць у хаце.І мноства, мноства мар дзіцячыхПайшло ў нябыт з чароўнай скрыняй.Але жыве ўспамін гарачы,Які ніколі не астыне.
<p>ХЛЕБ</p>Калісьці ў жорнах самавітых —Здабытку мудрай даўніны,Малола маці зерне жытаНа хлеб духмяны, аржаны.Муку матуля расчынялаНа квасе хлебным у дзяжы.Мясіла, ручніком вязала:„Ты, хлеб, з дзяжы не пабяжы”.І выпесціўшы бохан кожны,Паклаўшы на лапчасты хрэн,Іх на лапаце асцярожнаСтаўляла ў печку на чарэн.Пасля са скваркай, ці капустай,Ці з соллю, як была бяда,Давала ў рукі хлеба лусту...Вось дзе, скажу, была яда!
<p>***</p>Кіруеш аслабелы зрокТуды, дзе мае праз хвілінуЦягнік праходзіць: мо здалёкЁн прывязе нарэшце сына.А ён і сапраўды прывёз!З усмешкай сын дадому крочыць,А ты стрымаць не можаш слёз,Твае ад шчасця плачуць вочы.Але на жаль, твой сын ізноўПакіне дом. Засвішча вецер...На развітанне замест слоўТы плачаш зноў, як пры сустрэчы.О, колькі ў сэрцы пачуцця!З прычыны радасці ці гора,Слёз з першых дзён свайго жыццяМатуля выплакала мора.
<p>ТРЭНІРОЎКА</p>Колькі ж у роднай хацеСустракаў я прыгод!Дрэмле, седзячы, маціПасля бясконцых турбот.— Мама, будзе няшчасце,Сон адольвае вас.З лаўкі можаце ўпасці —Лепш прылегчы на час.А сягоння я зноўкуЗадрамаў за сталом...Што ж, пачну трэніроўкуПрад маім вечным сном.
<p>ЗМЕНЫ</p>Кволае дрэўца лясное бярозкіКалісьці прынёс шустры хлопец у вёску.Сталася дрэўца бярозай ля тына,А з шустрага хлопца — дарослы мужчына.Гадоў прамінуў ужо сёмы дзесятак.Бяроза красуецца кронай багатай —З мужчыны зрабіўся слабенькі старэча.Драмаў ля дрэва, згорбіўшы плечы.Пад стройнай бярозай месца пустое —Не стала старэчы з сівой барадою.Сумуе па ім прыгажуня-бяроза,Плывуць па лісточках расіначкі-слёзы.
<p>І СЭРЦАЎ ІХ АПОШНЯЕ БІЦЦЁ</p>

Памяці Бацькоў

Пакуль пульсуе ў жылах кроўІ цепліцца яшчэ жыццё,Мне не забыць маіх БацькоўІ сэрца іх апошняе біццё.Я берагу да іх любоў,Сваё святое пачуццё.Мне не забыць маіх бацькоўІ сэрцаў іх апошняе біццё.Хоць не сустрэну іх ізноў —Мне іх не верне небыццё.Мне не забыць маіх БацькоўІ сэрцаў іх апошняе біццё.І ў час трывожных, сумных сноўЗаплачу горка, як дзіцё,Пачуўшы зноў маіх БацькоўСэрцаў апошняе біццё.
<p>***</p>

Бацькоў

дала зямля бацькоў,

Бацькоў

зямля бацькоў забрала.

Рыгор БарадулінБацькі мае жылі спрадвеку ў вёсцы,Раслі з зямлі, з зямлі пладоў жылі.І працавалі на сваёй палосцы,Хоць на маленькай — на сваёй зямлі.І да яе, прыпісаныя лёсам,Яны ішлі па дзедаўскіх слядах.Набожныя, маліліся нябёсамІ пах зямлі насілі на руках.Імкнуліся прыдбаць хоць дзесяціну,Цягаліся гадамі па судахЗ адною думкай: штось пакінуць сынуІ даць дачцэ што-кольвек у пасаг.Зямля была апорай і багаццем,Як кісларод была яна бацькам.І без зямлі тут не было і працыІх спрацаваным стомленым рукам.Бацькі былі народжаны зямлёю,Зрасліся з ёю ўсім сваім жыццём.Зямлю расілі потам і крывёюІ спяць у ёй сваім апошнім сном.
<p>ХАЦЕЛАСЯ Б ІМ МНОГАЕ СКАЗАЦЬ</p>Калі я толькі ехаў да бацькоў,Што дажывалі век старэчы ў Моры,Заўсёды думаў: вось цяпер ізноўУдосталь між сабою пагаворым.Аднак калі пераступаў парог,Пазбыўшыся сваёй дарожнай стомы,Я быў шчаслівы, што мне лёс збярогМаіх бацькоў, што я тут з імі, дома.І, гледзячы з журбой у родны твар,Я слухаў іх старэчае дыханне,Пачуццяў поўны, поўны цёплых мар,Я быў шчаслівы, седзячы ў маўчанні.Мне часта сніцца поле, сенажаць,Старэнькія бацькі ў вясковай хаце.Хацелася б ім многае сказаць,На жаль, няма на свеце бацькі, маці.
<p>СКАЖУ, БЫВАЛА: ЕДУ ДА БАЦЬКОЎ</p>Скажу, бывала: еду да бацькоў,І родзіцца ў душы настрой прыўзняты,Што вось убачу іх старых ізноўІ прывітаю на парозе хаты.Скажу, бывала: еду да бацькоў.І клопаты знікаюць, абавязкі,І адчуваю ўцеху цёплых слоў,І мора дабраты, і мора ласкі.Яшчэ і сёння: еду да бацькоў,Скажу нібы па звычцы, не іначай.І ў гэты міг паверыць я гатоў,Што там, у хаце, іх жывых убачу.Скажу я сёння: еду да бацькоў,Цяжарам сум узваліцца на плечы.Агорне роспач, як з усіх куткоўГлядзіць мне ў вочы скрушная пустэча.Скажу я сёння: еду да бацькоў,І цэлы свет становіцца нямілы.Стаю маўкліва я ля двух крыжоў,Што там вартуюць родныя магілы.
<p>ТАК МАЛА СЛАЎ ЛІСТОЎ ДАХАТЫ</p>Я мала слаў лістоў дахаты,Хоць іх чытаць любіў мой тата.Татулькі роднага не стала.Шкадую, што пісаў так мала.Далей няшмат пісаў таксама,Чытаць не ўмела мая мама.Цяпер хварэю я душою:Няма бацькоў — няма спакою.
<p>КУЛАЧНАЯ БОЙКА</p>Была зямля і добры дом —Лічыўся бацька кулаком.Хоць на руках меў мазалі,І быў амаль што інвалід,Хаця з прычыны хворых ногЁн працаваць ужо не мог —Сцвярджалася заўсёды так:Як ёсць зямля, дык ты — кулак!Было нядобра штосьці мець,Ніхто не мог разбагацець.Калі ты голы, як жабрак,Тады ты добры — ты бядняк!Тады быў дзіўны падыход,Дзялілі як маглі народ.І з кожным годам, кожным днёмКрай станавіўся бедняком.І толькі — як пратэсту знак —Рука сціскаецца ў кулак!
<p>Адыходзіць у нябыт былое</p>
<p>ПОЎНА ХАТА ЭКСПАНАТАЎ</p>Дзедаўская хатаПоўна экспанатаў.З карэнняў калыска,Гліняная міска,Драўляная лыжка,Двайная гладышка,Святыя іконы,Круглы серп зублёны,Вялікія кросны,Кадаўбец дзівосны,Каменныя жорны,Дзяжа на хлеб чорны,Стары калаўротак,Са сноўніцай мотак,Гладкая качалка,Крэсіва-запалка...У нябыце хатаІ ўсе экспанаты.
<p>ДАРОЖНЫ АРНАМЕНТ</p>Арнаментальны вышываны ўзорЗаўсёды бытаваў у нашай хаце.Шэдэўры рук умелых і фальклор —Народа шматвяковае багацце.А сёння атрыбуты даўніныЗ сяліб вясковых выціскае горад.Са сцен ручнік спаўзае ільняныІ песні заглушае гул матораў.Воз, трактар, матацыкл, веласіпед,І нават бот гумовы селянінаШтодзённа дзіўны пакідаюць следНа ўсіх дарогах, сцежках, каляінах.Вандрую я сярод палёў, лугоў,І ўсюды бачу мноства ўзораў свежых.Арнаменты сыходзяць з ручнікоўНа пасмы палявых дарог і сцежак.
<p>АГУЛЬКІ</p>Агулькі, агулькі,Народныя песні.Спявалі бабулькіІх з подыхам веснім.Красуні-дзяўчатыЦудоўна спяваліНа лаўках ля хаты,Бывала, сядалі,І песні-вяснянкіЛіліся па вёсках,Да самага ранкуПлылі адгалоскі.А дзе ж вы, агулькі,Дзе песні-вяснянкі?Памерлі бабулькі,Старыя сялянкі.Бабулькамі сталіПявуні-дзяўчатыІ ўжо задрамаліЛя печак у хатах.Дзе моладзь вясковаяЗ голасам звонкім?Яна песні ловіцьСучасныя з плёнкі.Не хоча фальклору,Народнае песні,Яе не паўторыцьУжо на прадвесні.І будзе такое:Адыдуць бабулькі,І возьмуць з сабоюНавечна агулькі.
<p>ЗАМОВЫ</p>

Памяці бабулі

Калі прыйшло дахаты ліха,Хвароба кінула у ложак,Тады, вядома, МалешыхаУ кожным выпадку паможа.І памяць добра захавалаШмат успамінаў хлапчуковых:Як нада мной яна шапталаСвае дзівосныя замовы.Замоваў тых было без ліку:І ад спалохаў, і ад ранаў.Найбольш дык ад хвароб шматлікіх,Хварэлі людзі пастаянна.А як бабулю, несумненна,Усе цаніць яе павінны.Не аднаму тут пакаленнюЯна вязала пупавіны.Бабулі нашае не стала.З сабой забрала ўсе замовы.Цяпер у хаце родзяць мала,Замовы ў нас — пустыя словы.Змяніўся побыт наш вясковы,І ў новым свеце мы адчулі:Былі патрэбны і замовы,Былі патрэбны і бабулі.
<p>ГАНЧАРЫ</p>Ганчары прыехалі, ганчары!І так стала весела на двары.— Гладышы купляйце ды збанкі...І бягуць за возам хлапчукі.А які ў збаноў пузатых звон!Вабіць да сябе вяскоўцаў ён.Колькі іх, збаноў і гладышоў,Панясуць жанкі сабе дамоў!І пад спраўнай матчынай рукойЗацурчыць у посуд сырадой.Колькі ж выклікаў дзіцячых марЗ гладышамі звонкімі ганчар!
<p>АПОШНІ РАМІЗНІК</p>Паўзе ў глухі горад ноч чорнаю кошкай,У зрэнках свіціцца агонь.Рамізнік стары дрэмле ў вулцы на дрожках,І дрэмле рамізніцкі конь.Так мроіца ім: пасажыраў хоць трошкіІ грошыкаў трошкі ў далонь.Чакае рамізнік, чакаюць і дрожкі,Чакае рамізніцкі конь.А побач машыны снуюць, нібы мошкі,І звоняць трамваі: дзынь-дзонь.Сумуе рамізнік, сумуюць і дрожкі,Сумуе рамізніцкі конь.Дадому? І конь не спяшае ні трошкі,На козлах дзядуля Лявонь.Апошні рамізнік, апошнія дрожкі,Апошні рамізніцкі конь.
<p>ВЯТРАК</p>За вёскай, у полі, на ўзгорку,Дзе ўецца гасцінец-бальшак,Аб долі задумаўся горкайСтары, спарахнелы вятрак.„Найбольш адзінокі на свеце,Аджыў, як відаць, я свой век.З мяне насміхаецца вецер,Пакінуў мяне чалавек.Не рвуцца ў палёт мае крылы,Іх шуму мне больш не пачуць.Не хопіць, напэўна, мне сілы,Каб жорны хоць з месца крануць”.
<p>ЦЫГАНСКІ ТАБАР</p>У латах шэрыя шатрыНа доўгіх вазах драбінястых,І начныя на лузе кастрыМне ўспамінаюцца часта.І песні пад бух-барабан,Ды сумныя гукі гітары,Спяваў барадаты цыган,З асветленым полымем тварам.І тыя, з дзяцьмі на руках,У дзіўным адзенні цыганкі,Якія па картах і снахПрадказвалі шчасце сялянкам.Ад’ехала ўсё іх дабро,І гора, і дзетак слёзы,І тое пустое вядро,Што гайдалася пад возам.
<p>ПАСТАЛЫ</p>Мы не паходзілі з вяльмож,Аб іх не снілі ў снах.Хадзілі летам басанож,Зімою — ў пасталах.Стары, бывала, і малыВясковы ўвесь народ,Абуты быў у пасталы,Насіў іх з года ў год.З абуткам клопат быў, машынНяшмат тады было,Як і старых гумовых шынДля нашых пасталоў.Усё ж не шанаваў той часАбутку нашых сёл.Была нат пагаворка ў нас:Дурны ты, як пастол.
<p>ЛЁН</p>
<p>І</p>

Пад новы плён араў загон

Мой працавіты тата.

У глебу ён пасеяў лён,

Бліскучыя зярняты.

І рос лянок, рос даўгунок,

Матуля даглядала,

Як васілёк, цвіў, песціў зрок,

Даспельваўся памалу.

Рвалі лянок, а вецярок

Дбала прасушваў жмені.

Клалі ў вазок, звязлі на ток,

Прачом стаўклі насенне.

Пазней лянок плыў у ставок,

Каб мокнуць у вадзіцы.

Там доўга мок, і на лужок

Зноў выплываў сушыцца.

Чарэн прыпёк — стагнаў лянок

У церніцы зубастай.

Наступны крок — на кадлубок —

Трапачкай білі часта.

<p>ІІ</p>

Прадзе, прадзе з кудзелі ніць

Раўнюткую матуя.

Крутая ніць з рукі бяжыць

На калаўротка шпулю.

Снуе, снуе матуля ніць

На сноўніцы крылатай.

А сноўніца скрыпіць, рыпіць

І крыжыць з ёю хата.

Туды-назад, туды-назад

Рука імчыць чаўночак.

Матуля кужаль тчэ, варштат

Туркоча ўдзень і ўночы.

На луг са мной ішла вясной

Бяліць палотны мама.

Я па дарожцы ільняной

Бег босымі нагамі.

Каторы год ужо мінуў...

Пасля мая матуля

З калісьці вытканага льну

Даношвала кашулі.

<p>СЕНАКОС</p>Малаткі на бабках,Як буслы клякочуць,І плыве па вёсцыЗвон сталёвых кос.І з расой выходзяцьНа сыходзе ночыНа лугі сяляне —Будзе сенакос!У руках жылістыхЗасвісталі косы,Вострыя, як брытвы,Голяць твар лугоў.Лёг дыван квяцістыРоўненька ў пракосах;Млеюць, млеюць травыПа слядах касцоў.Выпесціла сонцаБезліч сцяблін кволыхІ сухое сенаПахне быццам мёд.Едзе на калёсахЛепшы скарб жывёлы.Водар паху ў клуніБудзе цэлы год.
<p>Спаўняю запавет матулі</p>
<p>РОЗДУМ</p>Пражыла мама век свой у Моры,Ды марскіх не ўбачыла хваль.Пражыла ўсё жыццё мама ў горы,Гор не ўбачыла мама, на жаль.Дарагая і крэўная вёскаІ хаціны, што збіліся ў рад,А за імі лугі і палоскі —Гэта мамін увесь кругагляд.А калі я матулю наведаўІ на выезд даў нейкі намёк,Адказала: — Куды я паеду?Лепей сам ты паездзі, сынок.Сёння я ўжо вандрую няспынна,Імкнучыся пазнаць гэты свет.І выконваю, нібы павіннасць,Я матулі сваёй запавет.
<p>НІКОЛІ Ў ГЭТА Б НЕ ПАВЕРЫЎ</p>Калі б мне нехта ў маладосціСказаў, што я, вясковы хлопец,У вёсцы буду толькі госцем,Што буду ездзіць па Еўропе,Што ў горадзе я апынуся,Пакіну вёску, мабыць, першы,Што землякам я, беларусам,Чытаць усюды буду вершы,Што буду мець дыпломы вузаў,І працу слаўную ў краіне,Што мне мая ўлюбёнка музаУжо не здрадзіць, як жанчына,Што будзе жыць яна са мноюУ стольным горадзе ў кватэры —І сам, прызнацца, у такоеРаней ніколі б не паверыў.
<p>МАРЫ</p>Калі я пасвіў ля чыгункіКароў маленькім хлапчуком,Дык не было мне паратунку:Пад’ехаць марыў цягніком.І мара гэтая збылася:Жыць нельга ўжо без цягнікоў.Аб’ехаць змог у хуткім часеШмат і краін, і гарадоў.Па моры плаваў я „Баторым”,Вазіў мяне балтыйскі флот.Мяне ў паднебную прасторуНе раз выносіў самалёт.Яшчэ жыву я марай гэтай:Пасля маіх зямных дарог,Каб хоць адзін разок з ракетыЗірнуць на шар зямны я мог.
<p>ПРАЦОЎНАЯ МАСКВА</p>Штодзень я раніцай па звычцыБягу на станцыю метро.Як паласос тут электрычка:Усіх усмоктвае ў нутро.І з-пад зямлі няспынна потымПлыве людскі жывы паток,Усе спяшаюць на работу,Ва ўсіх нервовы спешны крок.Работа скончыцца — няспыннаЛюдскі паток плыве ізноўДа прадуктовых магазінаў,Адтуль з пакупкамі — дамоў.І так наўкола, так штодзённа,Так безупынна з года ў годПлыве ракою шматмільённайМасквы працоўнае народ.
<p>ЛЯ ПОМНІКА МІЦКЕВІЧУ</p>Стаіць у Бургасе Міцкевіч,Ля шумнай паркавай алеі.Шумяць над ім заўсёды дрэвы,Праходзяць розныя падзеі.Тут жыў калісьці, поўны болю,Аб вызваленні Польшчы марыў,Жадаў, каб атрымалі волюІ жыхары яго — балгары.Паэт у памяці народаўЖыве, натхнёны і вялікі.Пра гэта сведчаць тут заўсёдыБела-чырвоныя гваздзікі.
<p>БАЛАТОН</p>Венгерскае мора —Слаўны Балатон.Адпачынак дорыцьТут турыстам ён.Паўднёвае сонцаПесціць цеплынёй,Бронзавіць бясконцаЦелы над вадой.Што дапамагаеЗразумець мадз’яр?Дабрыня, якаяАсвятляе твар.І таму турыстаўЗ чатырох старонСонечны і чыстыВабіць Балатон.
<p>ЛЯ ПОМНІКА ШАЎЧЭНКУ</p>У сонечнай сталіцы свайго краюСтаіш ты, як жывы сярод жывых.І, быццам бы з жывым, я размаўляюЗ табою, геній, сейбіт мар людскіх.У задуменні ты стаіш і чуеш,Як новае жыццё бурліць кругом,Як пад табою сіні Днепр бушуе,Як твае песні льюцца над Дняпром.Спакойны будзь, праходзяць хай стагоддзі,Не выстудзяць яны змаганняў жар.Як у сваім, так і ў маім народзеЖывым ты застанешся, наш кабзар!
<p>ДВА МОРЫ</p>Два моры даў ласкавы лёс, два моры,І з імі я зрадніўся назаўсёды.Калі не бачу іх, ды проста хворы,Прыстанішча яны мне, асалода.Зялёнае ты Мора маладосці,Што ў засені садоў стаіш духмяных.Хоць я цяпер тут толькі рэдкім госцем,Жывеш ты ў маім сэрцы пастаянна.Гасціннае балгарскае ўзбярэжжа,Прастора неабдымная, натхненне.Які ж прывабны мора подых свежы,Як прыгажосці многа ў хвалях з пенай!Калі на Чорным моры сваю стомуГубляю я па працы і турботах,Дзяцінства Мора мроіцца, вядома,Туды імкнуся думкамі з ахвотай.А на Бургаскай вуліцы ў ВаршавеЯ мару аб бургаскім узбярэжжы,Аб Чорным моры, цёплым і ласкавым,І аб тым Моры, што пад Белавежай.
<p>МЯНЕ ПАКЛІКАЛА ДАРОГА</p>Мяне паклікала дарога,Хоць і не тыя сталі крокі.Ды ад бацькоўскага парогаЯ так далёка, так далёка.Што ж, лёс усюды нас кідае,Мы то ў цясніне, то на строме,І тужым мы па родным краіІ па бацькоўскім тужым доме.Ніяк не можам мы пазбыццаТугі і горкай адзіноты.Начамі нам радзіма сніцца,Яе жыццё, яе турботы.Мяняем месцы часта, многа,Мы пералётныя, як гусі.Ды да бацькоўскага парогаЯ зноў вярнуся, зноў вярнуся.
<p>Абраднасць нашая святая</p>
<p>НАША АБРАДНАСЦЬ</p>Цешыць нас, што ў родных хатахСустракаем нашы святыІ адвечны наш абрад,Што з душэўнай асалодайАдзначаем мы заўсёдыСвята слаўнае Каляд.Згодна з праваслаўнай верайДа Каляднае вячэрыЛюдзі з гарадоў і сёл,Сыну Божаму на славуСпажываць супольна стравыСелі за святочны стол.У святую ноч не спіцца,І ў царкву, каб памаліццаЕдуць, сеўшы ўсе на воз.Зоркі бліскаюць таемна,Нарадзіўся недарэмнаНа збавенне нам Хрыстос!
<p>КАЛЯДА</p>Урачысты Святы вечарРаспачаўся пахам з печы.У кутку пад абразамі,Што прыбраны ручнікамі,Жменя сонечных калоссяў,Каб багата нам жылося.Традыцыйна ў беларусаўВодар сена пад абрусам.Села ўжо сям’я на лавы.На стале дымяцца стравы.Смачны боршч з баравікамі,Што сабралі ў лесе самі,Смачна пахнуць з печы грушы,Вараць іх, калі насушаць.З панцаку куцця ў каструлі,Сподак смажанай цыбулі,На стале стаяць грыбочкі,Агурочкі проста з бочкі,Міска квашанай капусты,Тут і страва з рыбай тлустай,Селядцоў ажно чатыры,Бульба побач, у мундзірах,Горба блінчыкаў духмяныхІ кісель з мукі аўсянай.Вось, нарэшце, бацька рэжаАржаны хдябочак свежы.Як застолле заціхае —Цэркаўка людзей чакае.Сустракае люд вясковыНараджэння дзень Хрыстовы.
<p>ХОДЗІЦЬ ПА СЯЛЕ ЗВЯЗДА</p>Каляда, Каляда!Свеціць пад акном звязда.Са звяздою ходзяць дзеці,Хоць і дзьме марозны вецер.— Заспяваць ці не спяваць?Кажаце, калядаваць?— Калядуйце, песняры!Просяць іх гаспадары.І прыгожыя такіяЛьюцца песенькі святыяДа самюсенькіх нябёс:Нарадзіўся нам Хрыстос!З хаты пазірае ёлкаШматкалёрнаю вясёлкай.Свята — госці за сталом,Весяліцца кожны дом.Ходзіць па сяле звязда,Каляда, Каляда!
<p>КАЛЯДНІКІ</p>З васьмікутнаю звяздоюДзеці цэлаю гурбоюВыйшлі сёння на мароз.З канца вёскі на змярканніПачалі калядаванне:Нарадзіўся нам Хрыстос!Ад хаціны да хаціныДа гаспадароў гасцінныхЗ каляроваю звяздойХодзяць радасныя дзеці,Пад акенцам звязда свеціць,Так прыгожа, Божа мой!Цешыць сёння ўсё ПадлессеПрыгажосць калядных песнь,Той адвечны наш абрад.Вось і радуе заўсёдыСэрца нашага народаСвята слаўнае Каляд.Праспявалі пад акенцам,Дзверы заскрыпелі ў сенцах,Выйшаў з хаты гаспадар.І з душэўнай асалодай,Уручае, як заўсёды,Дзецям свой грашовы дар.Грошыкі падзеляць дзеці,Шчаслівейшыя на свеце,І ласункаў купяць шмат.Будуць жыць, нібы надзеяй,Гэтай светлаю падзеяй,Будуць зноў чакаць Каляд.
<p>НАРАДЗІЎСЯ НАМ ХРЫСТОС</p>Усявышні нам рашэннеВесткай радаснай прынёс,Што для нашага збаўленняНарадзіўся нам Хрыстос.У спрадвечнай моцы БогаБудзе наш няўхільны лёс.Каб прыходзіць з дапамогай,Нарадзіўся нам Хрыстос.Хай плывуць хутчэй калядкіДа самюсенькіх нябёс.Славім Божае Дзіцятка:Нарадзіўся нам Хрыстос!Ад хаціны да хаціны,Хоць і на дварэ мароз,Богу аддаем павіннасць:Нарадзіўся нам Хрыстос.
<p>ВАДОХРЫШЧА</p>Вадохрышча ў маёй старонцы.Скаваў рачулку тоўсты лёд.Вада ў прасечанай палонцы,Навокал тоўпіцца народ.І крыж перахрысціўшы знакам,Вадзіцу асвянціў святар,У Іардане — разам з дзякамПрыгожа заспяваў трапар.Вада канчаецца ў вядзерцыІ чэрпаюць яе ізноў.Каб радасць захаваць у сэрцы,Яе нясуць хутчэй дамоў.
<p>ГРАМНІЦЫ</p>Грамніцы, Грамніцы,Палова зіміцы! —Пачулі мы зноўку,Ішоўшы ў царкоўкуЗ Хрыстом на сустрэчу.Святар свенціць свечы.З настроем прыўзнятымНясем іх дахаты,І значым іх дымамМы крыж над дзвярыма.Адводзяць грамніцыГрамы, бліскавіцы,Пажар, градабоіІ ўсё, што ліхое.Гарыць свечка тая,Як хтосьці ўмірае,Ды ў хвілю разлукіДаем свечку ў рукі.І сімвал грамніцаў —Хрыстос наш Збавіцель.
<p>ВЕРБНІЦА</p>

Не я б’ю,

Вярба б’е,

За тыдзень

Вялікдзень.

(З народнай песні)Парой вясноваю,Бесперапынку,Нясуць вярбовыяЎ царкву галінкі.І мноства коцікаўНа іх пушыстых,ЖоўтажывоцікаўІ серабрыстых.Свянціць вадзіцаюУ храме будуць,Паводле звычаюНашага люду.Галінкі гэтыяТаты ці мамыЗаткнуць з прыкметаюЗа абразамі.Каб мы між нівамі,У родных хатах,Былі шчаслівымі,Жылі багата.Калі ж у ВербніцуНас б’юць вярбою —Няхай нам верыцца,Каб збыцца мроям.
<p>ХРЫСТОС УВАСКРОС</p>Вялікае ў нас сёння святаПрыносіць на зямлю Хрыстос.За нас Ён, на крыжы распяты,Уваскрос,Уваскрос.Зрабіў ён смерці разбурэнне,Узнёсся ў славе да Нябёс.Ён, каб усім нам даць збаўленне,Уваскрос,Уваскрос.За род людскі памёр бясспрэчна,Пакут нямала перанёс.Ён, каб тут з намі жыць навечна,Уваскрос,Уваскрос.Дык людцы верныя, лікуйце!Ад Бога наш залежны лёс.Вялікдзень весела святкуйце,Хрыстос Уваскрос,Хрыстос Уваскрос!
<p>УШЭСЦЕ</p>Вясна! Цудоўная пара,Усё у развіцці, квітненні.Нішто не думае ўміраць,Прырода ў стане ўваскрашэння!Збавіцель наш, Ісус Хрыстос,Які за нас пакутваў многа,Таксама з мёртвых уваскрос,Каб потым узысці да Бога.Каб стаць пасрэднікам ён могМіж ім і грэшнаю зямлёюУзяў Хрыста ўладарны БогУ царства вечнае, святое.Вучняў узрадаваў ХрыстосІ хрысціян зямной планеты.Узнёсся ў славе да нябёс,Як Божы Сын, Збавіцель свету.
<p>СПАСА</p>Яблыкі даспелі на галінахУ праменнях летняе пары.Людзі Божы дар нясуць няспынна,Яго ў храмах свенцяць святары.Грабарка — ідуць хутчэй маліццаВернікі з крыжамі на плячах.П’юць вадзіцу са святой крыніцыЗ вобразам Збавіцеля ў руках.Аб’явіўся на гары ФаворВучням дарагім Ісус Хрыстос.У праменнях сонца, бляску зораўНавіну ім Боскую прынёс.Ён сустрэўся з вучнямі сваіміЯк двуіснасць — Бог і чалавек.Будзе жыць навечна са святымі,Божы дух праславіўшы навек.
<p>УСПЕННЕ</p>Людзі руплівымі рукаміДаспелае сабралі збожжаІ паняслі свянціць у храмеДажынкавы вянок прыгожы.Ужо прырода памірае,Красу сваю штодзённа траціць.З красой прыроды пакідаеЗямельку Прасвятая Маці.Ды ёй не дадзена памерці,Яна знаходзіцца ва ўспенні.Ёй невядомы подых смерці,Перадсмяротнае цярпенне.Жыццё хвіліннае на свецеЯна з Хрыста звязала лёсам.З жыцця зямнога ў НазарэцеУ вечнае пайшла ў нябёсах.
<p>СВЯТЫ ІЛЛЯ</p>Ілля Святы і Цудатворац —Апекуном людзей у Моры.І на Іллю ў сваю капліцуЯны ўваходзяць памаліцца.І я збіраюся ў дарогуЗаўсёды на Іллю Святога.Вядзе мяне Ілля СвятыУ дом бацькоўскі — ўжо пусты.Бацькоў сваіх цяпер знаходжуЯ за магільнай агароджай.Пасля турбот спакойна спіццаІм за цвінтарнаю капліцай.Я над магіламі малюсяСвайго татулькі і мамусі.Прашу за тое мне прабачыць,Што быў я рэдка ў роднай хаце,Што ад’язджаў я як найдалей.Яны ж чакалі ўсё, чакалі...Прабач і Ты, Святы Ілля!Спачну ж калісьці тут і я.
<p>ІКАНАПІСЕЦ</p>

Міхасю Пячонку

Над дошкаю схіліўся Міша,Твар у яго такі натхнёны,З вялікім хваляваннем пішаЁн візантыйскую ікону.І ажывае раптам дрэваПад майстра спраўнаю рукою,І вось царкоўныя ўжо спевыЧутны пад постаццю святою.І твары мрояцца манахаўУ даўніх манастырскіх келлях,Што з творчым велічным размахамІконы распісаць умелі.З трымценнем сэрца, асалодайСтварае вобраз ён Ісуса.І будуць перад Ім заўсёдыМаліцца людзі Беларусі.
<p>ІКОНА</p>

Памяці Маці

Была ў нас святасцю ікона,Яна жыла заўсёды з намі.Маці малілася з паклонамПерад святымі абразамі.І нас, малых дзяцей, вучылаНе забываць ніколі Бога.І многа аддавала сілы,Каб не сысці нам з той дарогі.Вайны грымела кананадаІ дым клубіўся чорнай хмарайАд частых выбухаў снарадаў,Што пагражалі ўсім пажарам.І, не зважаючы на тое,Што смерць гразіла безупынку,Маці з іконаю святоюАбходзіла наўкол будынкі.Калі спакойна стала ў хаце,Фронт адышоў далей на захад,Паверылі мы: Божа МаціСпасла нас ад ваенных жахаў.Прайшло жыццё матулі з Богам,І ў час жалобы і разлукіЁй у апошнюю дарогуІконку мы далі у рукі.
<p>НА ГАРЫЗОНЦЕ ЛЕСУ ГОТЫКА</p>На гарызонце лесу готыка.А я іду ў лясную гушчу,Пад лесу царскія вароты,Да хараства спрадвечнай пушчы.І прычашчаюся ў крыніцы,У крышталічным ізумрудзе.Кадзільны пах і дух жывіцыСтруменіцца бясконца ў грудзі.Не моўкне гоман шматгалосы,Спеў жыхароў лясных аблогаў,Што падымаюць пад нябёсыНа крылах радасць і трывогу.Пазнаць бы дрэва мне заўчасна,Што дасць мне дошкі ў хвілі скону.Я перад ім упаў бы шчаснаІ цалаваў бы, як ікону.Мо лепш на вечны адпачынакЗ карэннем дрэваў мне зрадніцца.Магутнай прарасці ялінайІ ачышчаць людзей жывіцай.
<p>Голас сэрца</p>
<p>САНЕТ</p>А ты, каханая, адна ў мяне на свеце,У сэрцы стомленым маім жывеш адна,Мае пачуцці выгараць да дна,Заўсёды ты ў іх будзеш на прыкмеце.Жывеш ты і ў маіх цудоўных снах,А сню цябе я на ўзбярэжжы мора.На фоне вадзяной жывой прасторыБарвовяць цела сонца і вясна.Мне ад цябе нідзе ўжо не ўцячы,Нам не расстацца болей, улічы,Што мне ўцякаць нікуды ўжо не трэба,На гэты лёс нас асудзіла неба,І ты — прычына вечных летуценняў,Крыніца роздуму майго, натхненя!
<p>ДАЗВОЛЬ ЦЯБЕ КАХАЦЬ</p>Мне сумна, надта сумна, дарагая,Балюча так, што слёзаў не стрымаць.Прашу цябе, малю цябе ў адчаі:Дазволь цябе, дазволь цябе кахаць.Я так далёка ад цябе, далёка,Што толькі ў думках і магу паслацьСваё прызнанне-просьбу сінявокай:Дазволь цябе, дазволь цябе кахаць.Мне вечнасцю здаецца час расстання,На жаль, канца расстання не відаць.Я шлю сваё сардэчнае жаданне:Дазволь цябе, дазволь цябе кахаць.І з кожным новым днём расце, мацнееНеўтаймаваны ў маім сэрцы боль.Прашу цябе з вялікаю надзеяй:Кахаць цябе, кахаць цябе дазволь.
<p>ПАМІДОРЫ</p>

Валянціне Тэрлецкай

Ах, памідоры, памідоры!Прыехалі ў пасылцы „скорым”.Такая ў сэрцы асалода —Запахла раптам агародам.Здалося, што трымаю ў жменіЯ сонца летняга праменні,Каштоўны дар зямлі айчыннайАд дарагой маёй жанчыны.Пунсовыя яны, як вусны,І чырванеюць так спакусна,Захоўваў бы, здаецца, дзесьціІ цалаваў іх, каб не есці.Пакаштаваў — дык як маліна!Хацеў бы есці іх няспынна.І быццам я ўжо ў родным Моры...Ах, памідоры, памідоры!
<p>СУНІЦЫ</p>Як зоры, на палянеРассыпаны суніцы.Сабрала іх у збанеДзяўчына-чараўніца.А хлопец тупаў следамІ папрасіў вадзіцы.Як быццам бы не ведаў,Што ў збане тым суніцы.Калі ізноўку глянуў,Крадком, каб не сурочыць,Убачыў зоркі ў збанеІ быццам зоры вочы.
<p>НАШЫ ПРЫГАЖУНІ</p>Валасы ільняныя,Вочы васільковыя,Твары ўсцяж румяныя,А рукі здаровыя.Ў працы не лянівыя,Ў хаце клапатлівыя,І добразычлівыя,І непалахлівыя.Трэба — стануць радаю,Шчырай дапамогаю.Ніколі не падаюцьПрад бурай-трывогаю,Пад цяжкаю ношаю,Пад жыцця нагрузкаю.Прыгажуні нашыя,Кветкі беларускія.
<p>ПЕРШЫ СНЕГ</p>Я памятаю першы снегІ першае з табой спатканне.Час прыпыніў, здаецца, бег,Але не надышло змярканне.Здаваўся лістапад вясной,Снег зімні — цёплаю пярынай.І я шчаслівы быў з табой,Мая каханая дзяўчына.Я вуснамі, як чарадзей,Лавіў сняжынкі з твайго твару.Глядзеў углыб тваіх вачэй,І абдымаў твой стан, і марыў.Мінулі многія гадыІ не адзін снег выпаў ранні.Ды будуць першымі заўждыТой снег і нашае спатканне.
<p>АДЗІНОТА</p>Жанчын у цябе, кажаш, многа.Значыць — не маеш нікога;Доказ, што ты адзінокі,Ад свайго шчасця далёкі.Шчасце людское не ў суме,Сэрца на любіць тлуму,Сэрцу трэба нямнога:Прыязнасць сэрца другога.Шчасце людское, паверце,У двух закаханых сэрцах.
<p>ЗМЕНЛІВАЯ, ЯК НАДВОР’Е</p>Думаў я — пакутваў столькі ж, —Даў цябе ласкавы лёс,У вачах тваіх вясёлкіЗіхацелі ў кроплях слёз.Нечакана бачу: зранкуЦяжка ўжо цябе пазнаць.У вачах тваіх маланкіБезупынна зіхацяць.Стала страшна мне, вядома,Стала грознай ты, павер,І чакаць, напэўна, громуЗасталося мне цяпер.
<p>ТРЫЯЛЕТЫ</p>З незвычайнай душою жанчынаМне пасеяла ў сэрцы трывогу.І мне болей не трэба нічога.З незвычайнай душою жанчына.Не шукаю ніякай прычыныХоць прычын усялякіх многа.З незвычайнай душою жанчынаМне пасеяла ў сэрцы трывогу.

* * *

Мне да шчасця нямногае трэба,Толькі ў сэрцы не мець адзіноты,Адчуваць крыху ласкі, пяшчоты,Мне да шчасця нямногае трэба.Мець штодзённа скарыначку хлебаІ душы рамантычныя ўзлёты.Мне да шчасця нямногае трэба,Толькі ў сэрцы не мець адзіноты.

* * *

Імкнуся сэрцам да каханай,Надоўга раздзяліў нас лёс.Як многа нам тугі прынёс,Імкнуся сэрцам да каханай.Мне ноччу сніцца стук калёс,Дамоў я еду пастаянна...Імкнуся сэрцам да каханай,Надоўга раздзяліў нас лёс.
<p>ГОЛАС СЭРЦА</p>Калі я ад цябе далёка —Сумую па табе няспынна.Расце сум з кожнаю хвілінайІ штораз больш я адзінокі.І сэрца поўніцца трывогай,Неўтаймаваным моцным жалем.І, каб цябе не адабралі, —Збірацца хочацца ў дарогу.
<p>* * *</p>Па леце лодак рад смуткуе.Лісцём заплакалі галіны.З кім у дарогу паплыву я?Хіба ўжо толькі з успамінам.Ты адплыла, застаўся з марай,Як Рабінзон пасля крушэння.Блукаю ў восеньскім пажары...Я сам таксама ўжо асенні.
<p>* * *</p>Сцяжыны той мне не забыць ніколі,Якою ад яе калісьці крочыў.Упершыню рукам сваім даў волю:Абняў нясмела стан яе дзявочы.І ўпершыню ў блакітныя да болю,Ды сумныя чамусьці глянуў вочы.І гэты зрок відаць мяне сурочыў,Сцяжыны той мне не забыць ніколі.
<p>ЗОРКІ</p>Заіскрыліся зоркі ў галінах.Іх, здаецца, рукою б сабраўПа чарзе і чароўнай дзяўчынеШнур караляў бы з іх нанізаў.Ды няўлоўныя зоркі, як шчасце,Надта зманлівы, дзіўны іх свет.Як усмешка чароўная Насці,Як затоены ў сэрцы сакрэт.
<p>БУКЕТ ГВАЗДЗІКАЎ</p>Вакзал.Перон.Стаюё я між людзей.Кругом трывожнае чаканне.Стаюі прытуляю да грудзейгваздзікі-зоркі ў цэлафане.Гудокздалёк.На гарызонце дым,і колаў стук расце няспынна.Віруюць думкі аб адным:Ці едзе мілая дзяўчына?Цягнік надзейспыніў свой доўгі ход,дыхнуў агнём з грудзей гарачых.З вагонаў выплыў на перон народ —на жаль, каханае не бачу.Няма.Дармаяе шукае зрок.У сэрцы сум расце вялікі.Адхлынуў прэч людскі паток.Трымаю непатрэбныя гваздзікі.Туды,сюдыбязмэтна я хадзіў.У сэрцы боль перамагаў каханне...Жанчыне незнаёмай я ўручыўСвае гваздзікі ў цэлафане.
<p>ВАЛЯНЦІНА</p>Так тужу я па табеТут у кожную хвіліну.Я жыву заўжды ў журбе,Валянціна, Валянціна.Прывялі мяне сюдыМайго лёсу каляіны.Без цябе больш нікуды,Валянціна, Валянціна.Так імчыць стралою час,Вось і наша гадавіна.Пачуццё яднае нас,Валянціна, Валянціна.Я наяве, нат у снеЕду да цябе няспынна.Сустракай хутчэй мяне,Валянціна, Валянціна.
<p>МАЁЮ ТЫ СТАНОВІШСЯ ВЯСНОЙ</p>Відаць, я буду старыцца паволі,Калі маёй становішся вясной.Табе ж ужо не пастарэць ніколі,Заўжды са мною будзеш маладой.Мы з лёгкакрылай радасцю бясконцай,З багаццем неабдымным пачуцця,З бязмежнай ласкай і пяшчотай сонцаВыходзім разам на прасцяг жыцця.Каб безупынна цешыцца, як дзеці,І шчасцейка свайго лавіць прамень,З табой жывем у казачным мы свеце,Які сабе ствараем мы штодзень.Пачнем мы марыць аб шчаслівым лёсе,Каб явай стала казачнае ў снах.Не кліч, не кліч мяне журботна восень,Калі ў душы мяёй яшчэ вясна!
<p>СЫШЛІСЯ НАШЫЯ ДАРОГІ</p>Дарог жыццёвых вельмі многаМы змералі ступнямі ног,Калі супольная дарогаНас прывяла на наш парог.І мы шчаслівыя сягоння,Нам хочацца кахаць і жыцьІ нашых сплеценых далоняўНіхто не можа раздзяліць.І глыбіня пачуццяў шчырыхЗмяце капрызлівы настрой.Мы будзем жыць у шчасці, міры,Мы будзем цешыцца сабой.Сышліся нашыя дарогіУ наш адзін — супольны шлях.У нашых сэрцах шчасця многаІ безліч радасці ў вачах.
<p>ІЗНОЎ МЫ РАЗАМ</p>Ізноў мы разам, дарагая,Пасля расстання.Са словам вернасці „кахаю”Стрэлі світанне.Ізноў мы цешымся сабоюШчыра, як дзеці.І мы шчаслівыя абоеІзноў на свеце.Сабе ствараем свет уласныІ непаўторны.Са шчаснай зоркай непагаснайНа небе зорным.Ізноў мы разам, дарагая,І назаўсёды.Са словам вернасці „кахаю”П’ем шчасця слодыч.
<p>КАХАЮ, КАХАЮ</p>Збылася ўрэшце мая мара:Вяртаюся пад сваю старасцьДа дарагога сэрцу краю.Мая маленькая айчына,Мая цудоўная жанчына,Я вас люблю, я вас кахаю.Калі знаходзіўся далёкаЯ ад айчыны сінявокай,Аб ёй тужыў і сніў начамі.Мая маленькая айчына,Мая цудоўная жанчына,Я буду з вамі, буду з вамі.Якое шчасце — быць тут штодзень,У беларускім асяроддзі,Жыць разам са сваім народам.Мая маленькая айчына,Мая цудоўная жанчына,Мы зродненыя назаўсёды.
<p>ШТУЧНЫЯ РУЖЫ</p>

Памяці С. М.

Ты мне прынесла штучных ружаўЯк мы спраўлялі пяцігоддзе.Зірнеш — і сэрца зноў затужыць,Яны нібы жывыя штодзень.Уваскрашаюць успаміны.Ты адышла так нечакана...Яны ж, пунсовыя, няспыннаГараць у сэрцы свежай ранай.
<p>ЖАНОЧАЯ ПАСЦЕЛЬ</p>

Та, что послала мне постель.

Роберт БёрнсСкажу сумленна,Што жанчынаЗаўсёды ложак слаць павінна,Тут у яе цудоўны дар!Паспаць у чысценькай пасцелі,Якую любая пасцеле, —Найлепшая з юнацкіх мар.А як смяюцца нашы вочы,Калі жанчына сцеле ўночыІ песціць у руках пасцель.Як узбівае аж да століПадушкі белыя міжволі,Каб мы нырнулі ў гэту бель!Як задаволена жанчына,Калі пад коўдрай ці пярынайЗаснеш,Як маладзенькі бог.А як любоўна і ласкаваЖанчына коўдрачку паправіць,Нібы яна спаўзае з ног.Вярнуўшыся ізноў дахаты,Гляджу на ложак свой памяты,А лягу, і заціхне боль,Калі прысню, што ў снежнай беліДухмяна-чысценькай пасцеліЗноў засынаю, як кароль.
<p>Прырода верная заўсёды</p>
<p>ЛЕС</p>Стаміўся ад чытання зрокЦі дакучае адзінота,Іду ў суседні свой лясок,Хоць і асенні, без лістоты.Лес густалісты свой уборЯк дар, рассыпаў мне пад ногі.Ды ён жыве, ён не памёр,Хоць сумны больш і больш убогі.Ён больш загадкавы цяпер,І больш маўклівы, задуменны,Табе, лес, поўны мой давер,Люблю твой выгляд летуценны.Такой цішы няма нідзе,І прыгажосці, асалоды.Прырода нас не падвядзе,Прырода верная заўсёды.
<p>У ЛЕСЕ, НІБЫ Ў ГРАМАДЗЕ ЛЮДСКОЙ</p>

Дрэвы — як людзі,

такія розныя.

Рыгор БарадулінУ лесе, нібы ў грамадзе людской,Так розняцца паміж сабою дрэвы.Тут існуе лад і парадак свой,Тут дабрыня, тут і праявы гневу.У лесе, нібы ў гарамадзе людской,Дуб-волат падпірае кронай неба,А пад яго агромністай страхойЯшчэ малыя дрэўцы корміць глеба.У лесе, нібы ў грамадзе людской,Бярозкі скрозь, як стройныя паненкі,Красуюцца з расплеценай касойІ вабяць белай шлюбнаю сукенкай.У лесе, нібы ў грамадзе людской,Асвенцімаў тут многа і Майданкаў,Відаць тут крэматорыяў разбой,Дрэў абгарэлых скрозь тырчаць астанкі.У лесе, нібы ў грамадзе людской,Не толькі бурамоліць скрозь вятрыска.Шмат дрэваў акалечаных вайной,Яны стаяць вакол, як абеліскі.У лесе, нібы ў грамадзе людской,Народзяцца, растуць, пасля канаюць.Магчыма, толькі з розніцай адной —Тут, стоячы, заўсёды паміраюць.
<p>ВОСЕНЬ, ВОСЕНЬ</p>Іду далінаю між гор,Праз маляўнічы лес густы.Пад ногі сцеле мне віхорАгніста-жоўтыя лісты.І цешыць вока прыгажосць,І незвычайны каларыт.Ды вось і суму першы госць —Лісты збіраюцца ў нябыт.У тоўстай засені снягоўЗадрэмлюць дрэвы да вясны.І будуць безупынна зноўСніць аб лістоце новай сны.Шкада, шкада мне вас, лісты.Збярог бы вас, каб толькі мог...Не сыпцеся, як дождж густы,Не трэба лашчыцца да ног.
<p>НАШ ЛЕС</p>У лясных дрымучых нетрахСтолькі ўцехі і красы!Зранку чыстае паветраПоўняць птушак галасы.Паміж меднастволых соснаўРазаслаўся дываномКаляровы свет дзівосны,З рознай ягадай, грыбом.Тут каханая жанчынаУ кустах брыдзе густыхІ збірае мне маліны,Жмені поўняцца штоміг.Быццам сэрца на далоні,Мне нясе барвовы дар.Я наблізіўся сягонняДа здзяйснення лепшых мар!
<p>СВЯТЫНЯ НАША І БАГАЦЦЕ</p>З палёгкаю ў лясныя нетрыМы едзем з душных гарадоўДа яшчэ чыстага паветра,Што з пахам ягад і грыбоў.Ды гэты ж лес сячэм на дровы,Паперу, мэблю і дамы.А потым пра лясоў аховуДрукуем тоўстыя тамы.Лес, пішам, — нашае багацце,Святыня наша, прыгажосць,Ды неразумна лес той трацім,Сячэм, нібы сабе на злосць.Нат і ў апошнюю хвіліну,На грані вечнага ўжо сну,Ссякаюць нам на дамавінуНайпрыгажэйшую сасну.
<p>БЯРОЗА І САЛДАТ</p>У баі бязлітасным гранатаПяд бярозай раніла салдата.Кроў яго, што пульсавала ў вене,Увабрала спакваля карэнне.А з галін параненай бярозыПацяклі на твар салдата слёзы.Наталілі нечакана смагуЗ ціхаю надзеяй за адвагу.
<p>БУСЛЫ</p>

Дзе буслы водзяцца,

гром не ўдарыць.

(Народная пагаворка)Жыццё мяняецца няспынна,Не верыць прыказцы народ.На клуні, у гняздзе буслінымПаставілі громаадвод.І правялі балот асушку,Як быццам бы буслам на здзек.З бусламі жабы-весялушкіСвой аджылі кароткі век.Стаяць буслы ў нямой журбоце,Цяжкія змены ў іх жыцці:Хоць вешайся на громадроцеЦі ў вырай назусім ляці.
<p>ГЕВАНТ</p>Ля Геванту жыву я,Ля Геванта зімую,І ён мяне заўсёды так палоніць.І мне здаецца, быццамСпіць невядомы рыцарНа неба затуманенага фоне.Штодзень брыду няспыннаЯ Белага далінай,Спыняю крок ля самага падножжа.Ці на ўхваход ёсць шанцы?Зіма лядовы панцырНакінула на рыцара-вяльможу.Аднак ізноў вясною,На рыцара без зброіНакінуцца нахабныя турысты.Патопчуць беспардонна,І ён, безабаронны,Пад крыжам шэптам скажа:Jezu Chryste.
<p>НА ГДАНЬСКІМ УЗБЯРЭЖЖЫ</p>Мяне на Гданьскае ўзбярэжжаМіхась, мой верны друг, прывёз.Пляж задрамаў пад снегам свежым,На ім іскрыцца ўжо мароз.Няма на моры зыбкай хвалі,Як люстра вадзяны прасцяг.Маячыць цьмяна судна ў далі,Што выплывае ў водны шлях.А лебедзі, як снег той белы,Агромністаю чарадойСтаяць маўкліва, анямела,Над мора зімняга вадой.Спакойныя яны надзіваІ не ўзрушаюцца нічым,Чакаюць на сваю спажыву,Што людзі прынясуць мо ім.Ныраюць лебедзі за нечым,Сцякае з іх вады струмень,І не баяцца халадэчы,Нібыта ззяе летні дзень.Настрой тут радасна-прыўзняты,Хоць я хвілінны толькі госць.Не маем фотаапаратаУвекавечыць прыгажосць.
<p>НОЧ НАД МОРАМ</p>Выплыў з вадзяной прасторыЖоўты месяц залацісты.Выкупаўся ў цёплым моры,Вось і стаў крыштальна чысты.І завіснуў у паветрыБыццам лямпа Аладзіна.Заглядае ў мора, светлы,І цікаўны, як жанчына.Заблішчэлі зор каралі,Астывае пляж да ранку,І ціхутка мора хваліЗашумелі калыханку.Засынае ўсё навокалУ начной марской старонцы.Толькі месяц адзінокіВыглядае ў небе сонца.
<p>НА ПЛЯЖЫ</p>На сагрэтым сонцам пляжы,Ля бурлівых хваляў мораЛюдзі ўцешна целы смажацьПерад воднаю прасторай.Аб адным яны тут марацьІ клапоцяцца заўзята:Каб з карычневым загарамДа сваёй вярнуцца хаты.Праліваюць моры поту,Цела вымучаць да стомы,Каб з задавальненнем потымЗайздрасць выклікаць знаёмых.І таму ляжаць упокатНа пясочку жоўтым целы.Пільна сочыць сонца вока,Каб ніхто не быў тут белы.
<p>КРАСУЕ ЛЕС МОЙ ЗАЛАТЫ</p>Красуе лес мой залаты,Нібыта ў казцы я, здалося.Пад ногі сцелюцца лісты,Калі іх пафарбуе восень.Яна ідзе на мой парогІ астаецца дамаседам.Больш у жыцці маім дарог —За мною восень крочыць следам.Мяне ўжо з восенню, відаць,Ніхто ў жыцці не раз’яднае.Калі мне з ёю сябраваць —Заўжды хай будзе залатая.
<p>ЛЕТНІ РАНАК</p>Парвалася покрыва ночы,І вёска сустрэла світанне.Прамыўшы расой свае вочы,На сонейку грэецца раннім.Бяроза расчэсвае косыГрабеньчыкам хісткага плоту.Стары журавель з доўгім носамСтаіць і чакае спякоту.Над хатай, раскінуўшы рукі,Спакойна стаіць вяз-старэча.Плыве па вясковым брукуМора кароў і авечак.У хатах жанчыны-даяркіНадой ужо цэдзяць багаты.Дымяць каміны, як цыгаркі,Што кураць вясковыя хаты.
<p>СТАРЫ САД</p>З бацькам мы дрэўцы садзіліАмаль паўстагоддзя назад.Гады адплылі, быццам хвілі,І вось пастарэў ужо брат.Калі я заглянуў з дарогіСюды, даўні тут гаспадар,Мне яблык з галіны пад ногіУпаў, як удзячнасці дар.Каторы ўжо год спеліць восеньДухмяныя ў садзе плады...Пад кронамі дрэў мне здалося,Што я тут ізноў малады.Бацькоў смерць забрала руплівых,Няўзнак пастарэў і мой брат.І з пошумам нейкім тужлівымСпакойна ўмірае наш сад.
<p>ПАЛЯВАЯ ГРУША</p>Калісь, на бацькавых загонах,Каля дарогі невялічкай,Расла з разложыстаю кронайІгруша палявая, дзічка.Яна абдорвала гасціннаУсіх салодкімі пладамі,А іх у вёсцы беспрычыннаСяляне звалі шведаўкамі.З сям’ёю бацька мой, Мікіта,Шукаў пад грушай ахалоды,Калі сярпамі жалі жытаУ спёку летнюю заўсёды.Дупло ігрушы стогадовайВа ўсіх цікавасць выклікала,Грамадка пастушкоў вясковыхТам вогнішча сваё расклала.Стаяла восеньская суша.Таму з агромністаю кронай,Са спелымі пладамі грушаШугала полымем чырвоным.А неўзабаве груша таяУжо дымела вугалькамі.Ды ў снах маіх яна вітаеМяне з пладамі шведаўкамі.
<p>ГОРЫ, ГОРЫ</p>Горы, горы,прадкажыце,што тамна маёй арбіце?Што рыхтуюцьмне нябёсы?І што суджанамне лёсам?Што жыццёмне абяцае?Можа, славупрадракае?Мо, паслямайго сканання,нат не будзеўспамінанняў?Ды стаяцьмаўкліва горы.Гора, гора...
<p>ЯДНАННЕ З ПРЫРОДАЙ</p>У старэнькай калысцыЗ надмагільных карэнняўВырастала калісьціНе адно пакаленне.Пакаленні ўміралі,Хто старым, а хто юным,З праху іх вырасталіЗноў калыскі і труны.
<p>МАЯ ТЫ ВОСЕНЬ, НЕ СПЯШЫ</p>Прайшла вясна, мінула лета.Мая ты восень, не спяшы!Яшчэ ж і песня не дапета,Яшчэ вясна ў маёй душы.Я ж у гарэнні, не ў знямозе,Яшчэ ў мяне юначы ўздым.Я ўсё знаходжуся ў дарозе,Я ўсё нястомны пілігрым.Усё яшчэ збіраю вопытІ пазнаю шырокі свет.На рубяжах старой ЕўропыХачу пакінуць сціплы след.Зашмат зрабіць мне не ўдалося.Яшчэ ж не выгарэў да дна!Дык не спяшы, мая ты восень,Калі ў душы маёй вясна!
<p>Будзь добрым, чалавеча</p>
<p>ДАБРЫНЯ</p>Калі маланкава з гадаміМінае наша маладосць,Ды разам з маладымі снамі,На жаль, знікае прыгажосць.На шчасце, дабрыня заўсёдыЗ табой жыць будзе цэлы век,І як у згодзе ты з народам —Тады ты добры чалавек.Калі цябе не любяць людзі,Дык ты нікога не віні.Цябе тады адно асудзяць,Як ты пазбаўлен дабрыні.Дык будзь жа добрым, чалавеча,І будзь заўсёды людскім ты.З кім не былі б твае сустрэчы —Не траць ніколі дабраты.
<p>РОЗДУМ</p>Не спыніць нам час наш хуткацечны,З нас ніхто тут на зямлі не вечны.І чым больш у кожнага гадоў —Больш і тых ужо, хто адышоў.І штораз часцей ужо кагосьціЗ блізкіх пакідаем на пагосце.Ведаем, такі надыдзе час,Што пакінуць там таксама нас.Хочацца на свеце нам гасціннымЗаслужыць на добрыя ўспаміны.Каб усе нас памяталі тут,Калі свой пакінем родны кут.
<p>МАЛАДЫМ</p>Старымі таксама, напэўна, вы будзеце,Ад нас уцякае маланкава час.І гэтак, як зараз старэйшых вы судзіце —Калісь вашы дзеці асудзяць і вас.Нам часта здаецца, што мы ідэальныя,Не маем заган аніякіх людскіх.І курым тады фіміямы пахвальныяАбо выліваем памыі на ўсіх.Сябры маладыя, супольнымі сіламіНам трэба імкнуцца да заўтрашніх дзён.Над роднымі каб нам не плакаць магіламі —Супольна расціць і збіраць трэба плён.
<p>ЧАЛАВЕЧНАСЦЬ</p>На свеце мы жывем не вечна,Усе мы госці тут навокал,Таму павінны чалавечнасцьМы праяўляць на кожным кроку.А чалавечнасці так мала,І воўкам мы глядзім на брата,Жывем з нахабствам небывалымІ з крывадушнасцю зацятай.Мы часта цынікі і клоўныАбо двудушныя спрытнюгі,І з ротам пустаслоўя поўнымЗбіраем лаўры і заслугі.Жывем без сораму, сумлення,Свайму не давяраем веку,Каб чалавечае падзеннеНе асудзіць у чалавеку.
<p>ХАПУНЫ</p>Ёсць на свеце хапуны,Што хапаюць да магілы,Што імкнуцца да вайны,Каб забраць чужое сілай.Хапуноў і сярод насЗаўсягды не бракавала,Гэта гарлахвацкіх клас,Ім заўсёды мала, мала.Хапуны і махляры,Рвуцца толькі да раскошы,Ашуканцы, гандлярыРобяць грошы, грошы, грошы.Чую: толькі вершаплётГрошай зарабляць не ўмееІ бяднее з году ў год.Дык на што твая надзея?
<p>ЛЁС ЧАЛАВЕЧЫ</p>Лёс чалавечы —Шчасце і мукі.Радасць сустрэчы —Горыч разлукі.Слодыч кахання —Сум адзіноты.Людзей прызнанне —З людзьмі турботы.У блізкіх вера —Расчараванне.Планы, намеры —Іх распаданне.Расце маёмасць —Растуць і страты.Шчаслівы домаАбо распяты.Надзея ў дзецях —Дзеці чужымі.Дык ці ж на свецеШчасце магчыма?Чакаць мы сталі:Добразычлівы,Піхне лёс шаліУ бок шчаслівы.
<p>НАЙЛЕПШЫ ТЫ, КАЛІ МАЎЧЫШ</p>Калі маўчаў ты цэлымі гадамі,Нічога не пісаў, не друкаваў,Тады з усімі ў згодзе быў сябрамі,Ніхто цябе не лаяў, не ўшчуваў.Калі здзівіў усіх уздымам новым,Дык добрым быць ты сілішся дарма.Цябе ўжо лаюць: пішаш бесталкова,І сораму ў цябе зусім няма.Падобным трэба быць да чарапахіІ панцыр на сваёй спіне насіць.Тады ў цябе зусім не будзе страху,Што раптам нехта зможа наступіць.Калі ж ты не напішаш ані слоўца,І будзеш паслухмяны век, — глядзіш,Цябе ізноў пагладзяць па галоўцы,Найлепшы ты — тады, калі маўчыш.
<p>СЯМЕЙНЫЯ ДРАМЫ</p>

Па краіне ў сярэднім

распадаецца кожны трэці шлюб.

(З друку)З сям’і ўсё пачынаецца,А яна разбураецца, распадаецца.Разбураныя сем’і — дзіцячыя драмы,Няма бацькі, ці няма мамы.Сямейныя непаладкі,Узаеманападкі.Няма прымірэння,Няма прабачэння.Апошні крок —Кожны ў свой бок.Адзіныя, каханыя,Прыніжаныя, апляваныя,Непрымірымыя.Блізкія становяцца чужымі.
<p>ГАРАДСКІ ГОСЦЬ</p>Гарачаю летняй часінайДа сябра вясковага ў госціПрыехаў у адпачынакАдзін гарадскі ягамосцік.У працы дык нічагуткіДапамагчы ён не хоча,А збожжа жаць трэба хутка,Час уцякае рабочы.І селянін знерваваныУрэшце пытае: — Мой дружа,Ці ты, сваім родным адданы,Па жонцы і дзецях не тужыш?— Але ж ты, братка, разумныІ спачувальны, каб ведаў!Мне без маіх вельмі сумна,Дык напішу, хай прыедуць.
<p>ТРЭБА ВУЧЫЦЦА КАХАЦЬ ЛЮДЗЕЙ</p>

Spieszmy się kochać ludzi,

Tak szybko odchodzą.

Ян ТвардоўскіНас выкрадаюць адгэтуль гады,На нашай зямліцы мы толькі госці.Быў жа тут нехта яшчэ маладыІ нечакана спачыў на пагосце.А як жа многа сумных падзейІ калатнечы ліхой у народзе!Трэба вучыцца любіць людзей,Надзвычай хутка яны адыходзяць.Мы не спраўляемся з нашым жыццём,Не пражываем яго сур’ёзна.Не ўзбагачаем людзей пачуццём,Кахаем замала або запозна.
<p>КУДЫ, КУДЫ БЯГУЦЬ ГАДЫ</p>Куды, куды бягуць гады?Чаму няма гадам звароту?І хто сцірае іх слядыУ сцюжах, лужах і сумётах?Хто беліць валасы, як лён?Барознамі нам твар калечыць?Хто на адхоне нашых дзёнЗнішчае зрок і горбіць плечы?Хто забірае ў нас бацькоў —Хто нас найбольш у свеце любіць,А потым па чарзе ізноўІ нас саміх таксама губіць?Гады, крадуць усё гады,Без нашай згоды, запытання.Бяруць, бягуць і ўсё туды,Адкуль ужо няма вяртання.
<p>ДРУГА ПАЗНАЕМ ПАСЛЯ ЎДАЧЫ</p>Людзі сцвярджаюць, што другаМы пазнаем у бядзе,Калі ён нам робіць паслугі,Калі з дапамогай ідзе.Я разумею іначай:Друга найлепш нам пазнаць,Калі пасля нашай удачыЗ месца пачаў раўнаваць.Калі ён нам вельмі зайздросціцьПоспехаў нават слабых,Калі яму комам ці косцюУ горле становяцца ў міг.Калі крывадушнасцю хворыНам толькі раўнуе ў жыцці,Не друг ён нам будзе, а вораг,Здалёк лепш яго абысці.Наш друг, што заплача, як плачам,Разам хварэе душой.Друг, калі нашую ўдачуЛічыць удачай сваёй.
<p>Роздумы</p>
<p>РЭМІНІСЦЭНЦЫІ</p>Як толькі ехаў цягніком дахаты,Знаёмых сустракаў я пастаянна.І саступалі месца мне дзяўчаты,Што ставіліся да мяне з пашанай.Я адмаўляўся найчасцей, дарэчы,Як малады яшчэ ў той час мужчына.І з вершамі я ездзіў на сустрэчы,Дзе з маладымі сустракаўся чынна.На жаль, не стаў паэтам я славутым,Хоць на зыходзе век мой чалавечы.Мне ў цягніках, аўтобусах маршрутныхДаюць дзяўчаты месца, як старэчы.
<p>ДЗЯЦІНСТВА</p>

Вясне жыцця

Не ведаюць аб гэтым нашы дзеці:Яны найбольш шчаслівыя на свеце.У іх вясна заўсёды маладая,Здаецца, ёй канца не будзе, краю.Не ведаюць, калі ім бестурботна,Што іх дзяцінства пройдзе беззваротна.Ім прыйдзецца даведацца пра гэта,Калі вясну ў жыцці заменіць лета.І скажуць: як прыгожа нам жылося, —Калі ў жыці іх загасцюе восень.
<p>СОЛЬ ЗЯМЛІ</p>Колькі ж салёнага потуЗа цяжкай у полі работайБацькам праліць было трэба,Каб вырасціць бохан хлеба!Таму мо і чэрствая луста,Як соллю пасыплеш густа,Халоднай пальеш вадою,Здавалася смачнай такою.
<p>ПОДЫХ СМЕРЦІ</p>Бабулька ляжыць на мурогу,Да зямлі прытуліўшыся вухам.На твары няпэўнасць, трывога.Намагаецца быццам паслухаць,Што чуваць пад ёю, глыбока,У бяздонні зямелькі айчыннай,Куды ў часе ўжо недалёкімАдысці назаўсёды павінна.
<p>* * *</p>Заблытанае нашае жыццё,Дойдзем аднак жа да сваёй мы мэты.І расплывемся ўсе ў небыццё,Пакуль пазнаем нашу планету.Таму я ў дваццаць першы векПерасылаю просьбу-таямніцу:Каб мог у сваім вершы чалавекЗ прасторы вечнай апісаць зямліцу.
<p>* * *</p>Як час наш уцякае скора...Дажджлівым і халодным днёмМяне старэнькі бацька з МораВёз на цягнік старым канём.Змяняе вёска свой характар.Змяняецца сялянства лёс.Брат пасадзіў мяне на трактарІ на паўстанак ім адвёз.
<p>ПАЭТАЎ ЦЭНЯЦЬ ПАСМЯРОТНА</p>Раптоўна адышоў паэтТуды, адкуль няма звароту.І пасмутнеў раптоўна свет,І пачаліся тут турботы.Калі паэт — у небыцці,Жывых кранула на хвілінку:Не ацанілі пры жыцціТакую здольную адзінку.Мясцовы актывіст з уладПачаў тут дамагацца цвёрда,Каб хутка вынесці загад:Паэту прыдзяліць крыж-ордэн.Ці ёсць тут, можа, сэнс? Які ж?Што нешта ўсё-такі зрабілі?Памёрламу паэту крыжСям’я паставіць на магіле.
<p>* * *</p>Як вогнішча ўначы жыццё людское:Спачатку цепліцца іскрынкай кволай.Агеньчык доўга поўзае змяёю —І полымем успыхвае вясёлым.Яно гарыць сабе спакойна потым,І прытухае на вачах лагодна,Патлее так, скаванае лянотай,І попелам становіцца халодным.
<p>* * *</p>Аж кружыцца галава,Пульсуе мацней кроў у венах:Так пахне, так пахне трава,Калі становіца сенам.Аж блякне нябёс сінява,Што ціша навокал такая:Ціхутка, ціхутка траваНа скошаным лузе ўмірае.
<p>ЧАС</p>Калі ўсё жыццё перамолата,Калі ўсе хвіліны растрачаныТы часу не купіш за золата,Не атрымаеш у спадчыну.Жыццё на зямлі ў нас адзінае,Жыць трэба разумна, напружана.Увогуле, кожнай хвілінаюБольш даражыць, чым жамчужынай.
<p>ГОСЦЬ</p>Калі ж у наш гасцінны домНам госця прывядуць багі —Ён любы нам, як весні гром, —І залаты, і дарагі.Як толькі пару дзён міне,Не залатых, папраўдзе, дзён, —Наш госць паменшае ў цане,Раптоўна срэбрам стане ён.А запаволіць бег свой час —З трывогай лічым мы дзянькі:Калі ж пакіне, ўрэшце, насГосць, як жалеза, нам цяжкі?
<p>У КЛЕТЦЫ З БЕТОНУ</p>У хатах з бярвенняўЛясных, смаляныхЖылі пакаленніЎ стагоддзях былых.А ў век наш дваццатыСпяшаемся мыЗ драўлянае хаты —У гмахі-дамы.І птушка з балконаГлядзіць, як на здзек:У клетцы з бетонуЖыве чалавек.
<p>СУМЛЕННЕ</p>Мне птушка помніцца на плоце,Што мела жоўценькі жывоцік.А я, гарэзлівы хлапчына,У тую птушку кіем кінуў.Я думаў: толькі напужаю —Яна ж упала, нежывая...І доўга мёртвую ўжо птушкуЯ на сваёй далоні гушкаў,Нябогу лашчыў я рукоюІ паліваў яе вадою...На жаль, усе мае турботыНе ажывілі птушкі з плоту.
<p>НА СКРЫЖАВАННІ</p>Прыемна мне, што ў родным асяроддзіПасля гадоў я апынуўся зноў,На скрыжаванні двух тысячагоддзяў,На скрыжаванні дваццаці вякоў.І хоць мяне запаланіў зноў горад,Аднак жа гэта — родны Беласток.Адтуль рукой падаць у вёску Мора,Што, як агеньчык, свеціць мне здалёк.Знаходжуся я ў вёсцы частым госцем,Раней бываў з нагоды нейкіх свят.Бацькі ўжо спяць сном вечным на пагосце,Свой дажываюць век сястра і брат.А іх даўно дарослыя ўжо дзеці,Пасля сканчэння усялякіх школ,Лятаюць птушкамі па свеце,Як моладзь з іншых беларускіх сёл.На двух тысячагоддзяў скрыжаванні,На скрыжаванні дваццаці вякоў,З найлепшым і сардэчным пажаданнемЗвяртаюся да родных землякоў.
<p>НАТАЛЛІ</p>Ужо мне семдзесят мінула,Табе, дачышка, толькі восем.У твар табе вясна зірнула,А у мяне ўжо толькі восень.Я перажыў, дачушка, многа,Узлётаў шмат было, упадкаў.Я — пры канцы жыцця дарогі,Ты — толькі у яе пачатку.Перад табою шлях навукі,Даволі доўгі і складаны.Патрэбны розум твой і рукі,І вытрыманасць, і адданасць.У творчым будзь заўсёды ўздымеІ здабывай упарта веды.Жыві ў карысць сваёй радзіме,На радасць свайму бацьку Шведу.
<p>НА ЎЛАСНЫ ЮБІЛЕЙ</p>Нам часам робяць юбілеіІ лічаць нашыя гады,А юбіляр жыве надзеяй,Што ўсё яшчэ ён малады.Што ў творчым ён яшчэ гарэнні,Што ў сэрцы весні неспакой,Як дрэва, запусціў карэннеІ лісце апрануў вясной.Што не вядзе яшчэ падлікаўЗдзяйсненняў пройдзеных гадоў,І хто б куды яго ні клікаў,Ідзе, пакуль не стыне кроў.Хоць лічаць нам у юбілеіГады, што мчаць у небыццё,Мы не старэем, мы сталеем,І ўдасканальваем жыццё.
<p>МАЕ ПАЖАДАННІ</p>Калі жыцця сумую шляхУ сваю восень, на змярканні,На яве мару я і ў снах,Каб споўніліся пажаданні.Каб я, сівенькі галубок,Пісаць не адвучыўся вершаўІ каб паставіў яшчэ крокУ век наступны — дваццаць першы.Каб надыходзячы той векШчаслівы быў і быў спакойны,Каб больш ніколі чалавекНе знаў галечы, гвалту, войнаў.Каб сцвердзіў ён, што Віктар ШведНа гэтым свеце жыў нядарам:Людзям пакінуў сціплы следУ сваіх вершах з сэрца жарам.
<p>СЦЕЖКІ ЖЫЦЦЯ</p>Ад шумлівай маёй Белавежы,Ад хаціны сасновай бацькоўШмат прайшоў у жыцці сваім сцежак,І гатовы ў дарогу ізноў.На складаных людскіх каляінахЯ шукаў цеплыні, дабраты,І знайшоў іх у родных мясцінах,І таму гэты кут мне святы.А калі мае стомяцца ногі,Я згару ад жыццёвых трывог,Хай апошняя сцежка-дарогаПрывядзе на бацькоўскі парог.
<p>МАЕ ВЕРШЫ</p>У маіх вершах — сэрца насцеж,Праўдзівасць пройдзенага, дум,У маіх вершах — маё шчасцеІ ў перамежку боль і сум.У маіх вершах — мае слёзы,Ад шчасця, ад трывог, бяды.Бо і на возе, і пад возамМае імчаліся гады.Бурліць у вершах безупыннаМая гарачая любоўІ да народа, да айчыны,І да бацькоў, і да сяброў.У мае вершы пералітаЯк кроў у вены, пачуццё,Усё, што мною перажыта, —Усё-усё маё жыццё.
/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCADEAH0DASIAAhEBAxEB/8QAHAAAAQQDAQAAAAAAAAAAAAAAAAEFBgcCAwQI/8QAPhAAAQMDAgQEBAQEBAUFAAAAAQIDBAAFEQYSEyExQQciMlEUYXGBFSNCkTNDUuEkYnKhCBbB0fAXU4KSsf/EABsBAQACAwEBAAAAAAAAAAAAAAAEBQIDBgEH/8QAMBEAAgICAQMCAwcEAwAAAAAAAAECAwQRIQUSMRNBIlFhBjIzQlJxgRQVobEk0eH/2gAMAwEAAhEDEQA/APYyEJ2Cs9qaE+gUvfpQCYTS4FH2oxQC0UUUAUUUUAUUUUAUUUUAUUUUAUUUUBin0CssVgg+QVnQBRRRQBRRRQBRRSUAtFUNqDXGu4XiJfITDkp20x5D7TSG4gUUAMsrQd23kNxcG4lWTy29xJrR4kXufCQ8bM3HcNwaglp7elR3yC1xQMc0ADdnr1GMYUQLToqnEeL84zW4jenkurclcFKUOL3PAFoKLaVJBOC4ocwPQc4rLUGr9SQvEWbbETVtwGL0wwlHCBzHXb+KTnHTjcs/agLhoqiNKeMOoUWxhq86bmPupjMKdmhO1BUsN7lLTgbEp3qz0Hk61YmlNZLv2pnrOqEhnhW9EouJc3DeXFIW30wduAc557hQEzooooDBPoTWQrFPoTWVALRRRQBRRRQCYopaY9bXGRZtHXq7xUtrfgwXpLaXASlRQgqAOCDg4oB65ZJpDtqltBeMzkxtatSRGGmVR7W4yphCmnC5NTkjhuHPCQeXF9J7d8OmufFSNbrg9ZLEI7l1afKCuWFKZKEx/iFKTsOV/l8+ooCzXYcV2azMdjtLkMBQacUkFSAr1YPbOBXSkDvjNVzA8XNLKnfASH31OpaKg60wS28UsIfPDAJUctrCx8s+xwkzxo0TFt7c5xc4suIkKBSyD/AeDTn6sHClDoTyNAWOlIGfnSBttJBShIIBAIHTPWoafEnTYiSJOJm2Pdk2lxHDTuD6lhAON3p3KAzXTozXlh1ZcJMKzqkLXHZS+pTiAlJQpa0AjnkHc2vkQDy+lASwGgikApCtKeRNAIn0JrL3pE+kUvvQC0UUGgCiiigErivdrjXi1SrXOC1RJbK2X0JWUlSFAhQyOY5E12iloCAo8JdDpZ4X4dIOERm0LMtzehEfPBQFZztTnkOla2PCPQcNktx7S62MghQlu7hhksYB3cgWztIHXqcmrCpu1DGel2OdEj44r8dxpBJxgqSQD/vQFexPCLTgut5mXRoPRpzgEJpt1xv4Nv4dtgpQQrkoobxuGCAcDGK7F+EOgXoXwbsKQthKX0JR8Y55Q8tDjg691IBqBWDwp8RIEeHEn3xudbwsCTG+OUhRBiIZK0q2HBC0bhyJ8xOd3OuCzaB1he4t1dhKk27bcHmuHJdeb+KSme28Fc8YTw0LAx13/WgLRd8J9CLuwuq4Lxlplmah0zHMh4uJdKvVjmtCTjpyxjFO+k9D6b0xc51xssRbEueMSnFPrWXPOteSFE89y1nPz+lVM54V66Xb5zPx6Nzkdxtr/Gq6m4/EJ/Zr8v8A29NT/wAOtP6xgazv151TKiPpnxY7Ub4dZwnhrdJKknkFFK0AkciU9AABQFiDkKxUlJPMVl9qKAMc8UdDRnnRmnIDvQBzpcUHlQBRmkooBaKSloBMUEUtFAJijFLRQCY+lGKXNFAJRmlpKA1tqBTkGtm7lmmpl8hPWtxlEAZrY62Hwd24UbhmuJcgYrUZCgeRrz02zT6mhyJ9jik3DuoU1uyVEcziuN2Svso1nGjZ56xIMjPUUu5PuP3qKPcRxScrNc7qVJdJCzW2OL3e55630JnvT7ikKx7ioMouD9av3rJJXj1n96yWC3+YesTbcP6hS7gO4qEbl59av3rBxxY/Wr96PBa/MFfsnRUDQCB3qvFPL7qVWJdV/wC4qvVgv9X+A7yxdwPekJH9VVsuSscgtVaFvuE/xFfvWX9A/wBX+Dz1ybpoXUW03qhNzf4XvuUf8vtUlHEKhgZFQcTMryod9b2ibk0Sql6dnDF4hA8ya0vOE+lWK13Oc3CKEupxu79q5HLpDIG6QyPvXrzseMmnLwaY4dj5SZ2Bzd1Na3HNoqE3jUz7XEaSAefJaD2rusdzXJSHT/La/N+/Sq2j7RY2RkvHgntfPgm29Furq9WfhkhQ6tR9NYhedxKa5o0rjtB4elXStq/L3q/qsjZFTT4KidU4+Rdyc7eVJ+rp96a7w+6Ypdik7kc+VN1n1MHnksSgEqUcbqrrut1Y98abOO7wybT0u+6l2x9vK9ySAgqIBBPtXNxEZVtUDjr8qj1zuL0C7HaolpY6UzKvamuPsV5lnljtVdf9pVRb2WLw+f2+hPx/s/ZfDvi+HyiTR7nGkSlsJWMjofeu1YASM9TVfWJazeG/Mea8CppJnCEgcc5Uo8hWXQ+tWZNE7cnhRZj1jpSxro10ctr/ALM3d7ZykkZrncXtPXGa2oeMlhLqPSSa43mnVLznl2rqqcuFkVOK2mUM4ShJxlwyhPBLxJuUm6mPNWhyQOhcPqr0EjXk9YbZEdklf6xkYryV4P6bns3oXWTGWzHT/BLhxuq64V7bhNPPPtFpSiQhSFcQrIJBwB9q+YZjnjWaok0vfR3NcVk0xdy59v2JzetSyn46mXcKJ6E1FZVwTHQt6U+ltI55Uabk3yJKZfdS64kMK2ub2yMGqA8R9Yv3i4uu7nExW17GGQcf/I/M1BxcC3Mv77Zfd8f+/MtbsmnCp+BbLSm+KOmWQ4UPSHSnptbPm+lO2kfE6zXWOYbFx+Ed38kOeVS68vLnOqWSFY+Vb4k84O5WCD2ron0OEU+2TRSrrs5yXdFS+h7LOppsWM06ymVLJ5ISyeQHvXND1rcprshma3IjpaGVKPUVAvC29yb1ocOF9QlN7kcTlyx/5mpZpSfIlMyI8l74gxV8MP7t3E+quhP0rn5V2UVvb3rgsGqcjIjpJb5XC9iQWy9rWDIh3BDnbBVurgffXxlFaNh7Y6fasFJSCogAE9T3psuFyiRP4xxsquai00i6hSoNS1odH7uXtjT7vo9FNsufwwCpSU59ziqx1/rZESXwbe42/t/V/eoXN8QrtJAS4+2Anlt/vVvT0uyzTbK2zqtNW1HyX/EvxYX8RHUgLb8yTnP+1Ov4vJn8N6Y4pS8ch0Az8q896a1qI60NSEFasHnnPU+1WZadVJkH80JASdo7Ecq15OHlU1uC+Z7j5dF10bX8ixU3a6MgNsyAiOjokJ5n71HdQ62usKcWhcwOXobb3bfr862R5wdZ3NLQ5keXzVFX9KyX3luP3ABSlE+VHuc+9Y4uU1HtnNxS+Tkv9MhdR6fHuUq4b2bbXPTBsDbepkIU8W+azzClZ8uT2NDFzjyWnnGFJW02oDelXlGeoye1Q25zxNX+FfGMPJPmdbUokKV2GO2K1Wu5BuShqHChyIqVAOhQJ3e5AHtVl/b23uRVRzpd2ibXSS3cYe1HDeaCsnkCnIH968+aljKYuklglzk6SlKuQI9xXofS0OdcbQ9JftrVqQ2pXDQSAVj+oD51GNb6NiXZrjoUG5eQOIU5wB25VngZcMe5xmTMqmV9e4lE7M+ajfw/PUom6Hvzb5T8PHUjOMpdPL61INIaAbDyJF2UhZbAUlpIOBk9z3ropZ1MV5KKOHbJ+CeeBUf4PTrZfS43xfPsIq0XSyvkjASjqB+movpGC03x/wA38kbeE0lGNnXPPvT8mPHadW4002hbuCspSBu+tcBnzVk9o7zCrlGmKaMJr6GGi4pWAO9VB4tXx5P5DDmAvmonsKte87FRVNq61518Qc/jUhpTigkkgEmrDotEJ2d0iL1nJcK+1ESlzXn8oBUQDzH9VcjrTh7Hp2rsQ0lK8pHIdedZrcSnIA5Hr8q7FfC9ROGlKTexvQpxKwMkCpVpa/Ow3QHFqdSeQQaYHEpfVlIwBW+CwttzeEnl71hkRjYviN+NbJSPQmjbgt5spQn1HqRUqC0gYWtIP1qvdCS1LtrDmwpynHWpimQVAbmEqPua4HNhFzZ3OHfL01orPQ9mvs+5zrZfnEMoU55lqKEKd5cghY60/wAe3XPSaFR4+mHcJJWHmxuWU56ntUVvl4f/ABF112HxjxN7bhThKB2Ax3FOFp15MU+03BmLbUols8ZSltkdz9BXWNyct+xw3L8DqjWGrZ10bbTYVsJPkBV5WwM+pRNPky6NxbPLmyS1J+HSrcGFetfsn350WvWchSyzdosaW02MFTbWSo++O1bdQ3bRSLI5LlQJgRGILcaK4ANx9z2qHKiq+zWibTl2UrkqWV4gahLquHbI6W1nkkNEqH3qSWrU9w/D2liEyl8gAoGSORpnl29hVyF5jw5sBjP5UZbpV25qJwMg5rF96K4eLwuEf9ZVUyVFX6SIsu35j9ZdUx1XRCLxLdjtJIP5bfLIOcde9W1aX4UqCiTCdW8w55krVu5//bn/ANKpnSjdnXdmzenG3I4OUoX+tXZP3+oq64L6X2NwbDSP0pKgTj54ziqHqkNNL2Ok6BPacn5G+6vNOMr2OJURy5GqE8Roji744vZsbVyB+dX9NixUowhASn2HeoZqexQLihaVoO4ZIKTzNaumZVdVvaTOqUStgUPwCkkJ5461rUgkFGBg96l9801Jtr2QypSFnyc802KjFpSlPRwkgdxXWQvbe4nITxHHyNMGGvftWCE9Qa7G0njhCVEknAFdjDTslYYaYW6voMCpppbQTuePcid/VLY7VqycpVr4yRi4cpy4JppK0tItkdBSpBCeeDT/APBLRgNOEj51w2Jp5vLSnlAJPLIp23PJyOGMZ5HNcZfOSmzq6a4xrWyqoUeM7Z0z257Mt1xHlhxsqW2rPILJ5JrRCsjCHkyZq0Mu5ClMtq5BWeRJ7mt2lrNd7C7cYC4s6O2lGyVcuSG2yDyCQocyaetPaRtmtLgi2ruoS5CVuTLQkh5wfMek12VkIRs9L2OHUuO45tMQnmBOdeShapL4LZAyQkHlz7VatssFhgxRN1LIBKQCmIhwkH5KSnko/WtFh8HbRZlreF4nvOkhTilKwFAcwMdBXbe9Z6PhQXbfbZ0SVMbcCOA0sKOR7n3rKFCxZbXKNUrHbwzBzUWkHWVxrZDcelZ2hJgqSE/UkUwi16DduDkOdYWm7hjfwlOKTxM90gGo3rDWlziaclyLcExHm0ZBUNxHPHflUQk3i5sN2bVbl0bmO8DPw01ritrc/VtHbHLlkY5VBruvm23LSJMqq4x1rn5lx/8ALekhHKhpkJCO7hcx/wDtcaHLLGfPwbDLWRyZZV7Cq71V4wybtYvwqHB+DU5/Fcz6vp/eqzjTH2JaJIcc4iDlKt5yD+9LcOWQtWS4M8fKeO+6K5PTMV8SI5d2bcdic1wsrivuvLRz4a9pUOh+lQzSniDa7pFctN7JYekgI4oKkoV9+oJqaWi0i2wFMCTx0qWVpUeu09Pr9ap7sKWPF/U6KjqCvnFRe1rYqLc044laiMJ7YrbMtNuca4Xw7a0EhWCn51pu0h6DFddab3lCc4PekmyDhCkHzKSFJAP71C+NPgmynXrnkyRaICFrLcVtvoVYT3xXRJbQ2jNdrRbXGUrkFqGeZ7VHZVwUzYzKuT0Zp3ON/wDL59Kx07ZefBn60aoeEto7FOtvNqejSGGCn1Ke9H3rWzc47m4CdEVtONyXMpP0NQeyQroTd70pTjtpMd1GM/pQny/f+9RBV1UrayhDmxlISlKGvT9fnVzX0uD33M5+3q1kdemWl4gz75rN1piK29DiJO7g5zxFY7iuXSunb1YHS8tbjTz/AKVqGCB7e1OWu9dSNP2dMufakWMuL8tuQsKlODHMnPpTn2qitV+IWpdROSG5VxkMw3DhMNtzyJTjofeugWNOfwFFv3LvuuuoFkuSzerp8dJaBbUw08Vnp3A8vevOt1kKF9dkxk/DZfL7KUq5oBOQDiuZlx5Y2oJA+Zx+5NYtoV8WlKAF4PnUVjA/71Jx6PQet7Z5KSl4JVftTSptujQWm+C25AWiZlWeI4lRVn5cgMe2asqw+Hmo9QeGdnMU248Nx1ba/iN3lVs9vp9sVVYEd2Bz3khDmxDY3KKtmOnt159sVMdL6t1RorRkA2FSXWnN8x9tbe8edRQEj29BJ/1V5ZqMe2KMUtjwPBXWTr+HRb8DotDtONj8KrrbZr6r3b4shobEM7nNyDnJUrAUDywB9/lUye8VZTGkU3d3Tzwe5JQ2pWwOkepQODyHeq2ufjLcZyvz7SRz/ly/7VossktenA8rrc/vSJwPDWyX22vNfhos6m3/APDqbO53b/nzy+3b3ptXZtb6QZbtcq3m62tK/wAiU1z2K7KPI1p0tqN67wRMEJ1hJJHmX1x9quPTGpol1tq1MPoTJj4EmO95S2e3PuD79K005EL7HXYtNfyZWxlTzBlSan1on/0qFyfQhd1iyUwJbSRgJKkqwofIhIP71joPxYsqNMPfi0bdJkPqZjsNj+XtQOaj/m3VEf8AiAmQn77LXAHCdy2u4BpfkWTnheX5I28/nVfafS8HY+5OGdx6ipPoVpb1ybFkWNOO+D1DpW5R7lbmLg62mGVAlxpSslIzgH5j5/Oor43J2WKLc7exlluZzbA27/6cfTvTrcJUH4uECyyzhIYiBs+d5OPl2qNXq7Bz8tQlJaSjYtMV7G35r5VRQjGublFeSVZdKxJNlVx58xCONLfkpQpak8MO/wC31rQ9KmSnCtKlto7JS5tx9fc/OnTV8GLFWx8G7xmihThUU/8AnL51FZE54rHBcUhPsDV3V8ZAkjbepUm8ynrpcX1vy5JC3XCepPLp2HyptDDY3cj+9FFT6vuI3yNsHYEKBaQvP9Wf+9YuMoVM5DZ/p5UUUNDMozq2n0FB6GvS8a9M2TQ/Ht2n7E078IPN8Jk80j50UVrveq2eLyMGsbmXNOsstwYcdE6OpL4ZQU7glO4DryGe3SqaeAac2oAAooqFj+/8f6QZZOhLk8nTgRw2iEOEDIPv9a7rbqG4xta2d5othUicuM75T5myAMdfnn60UVBiv+XInR/DRD5zy3/E6/cTCsXNxsfJKVEAfsK1a2cU27HZRhKOfICiip8/x4kF+Bw0VOfnRUy5h477TqkhxZJJTsTyPPpyqUaReU6m5lxKFeUnmPrRRVXZ7m+JWWpJb8tDbj693EKgpP6cJ6Jx7Vy2+2sSmitxTgP+Ugf9KKKu8T8JGqXk/9k=