poetryВіктарШведМае Айчыны

„Мае Айчыны” — дванаццаты паэтычны зборнік вядомага як у Польшчы, так і ў Беларусі паэта Віктара Шведа, сапраўднага песняра Беласточчыны, дзе ён нарадзіўся і адкуль выйшаў у вялікі свет. На гэтай зямлі ёсць вёска Мора — самая блізкая, самая родная, самая дарагая паэту. Дзе б ні быў і часова ні жыў Віктар Швед (а цяпер ён жыве ў Беластоку), ён заўсёды прыязджае туды, а ў думках і марах ніколі не расстаецца з ёю. І калі б мы нічога не ведалі ні пра гэтую зямлю, ні пра родную вёску паэта, а толькі прачыталі хаця б адну кніжку яго вершаў — гэтага было б даволі, каб мець уяўленне пра тое, як жыла і жыве Беласточчына, яе беларускае насельніцтва. (Усе дарогі вядуць да Мора, Яўген Міклашэўскі, фрагмэнт)

be9cbkavk.com/belinbookcalibre 2.81.0, FictionBook Editor Release 2.6.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.221.4.2017http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=930http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=930C607ED87-BC3A-41FC-A913-579CA3413E1E1.01Мае АйчыныБеларускае Літаратурнае Аб’яднанне БелавежаБеласток200383-85918-38-8
<p>Віктар Швед</p><p>МАЕ АЙЧЫНЫ</p>

Падрыхтаванае на падставе: Віктар Швед, Мае Айчыны, — Беласток: Беларускае Літаратурнае Аб’яднанне Белавежа, 2003. — Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб’яднання “Белавежа”, Кніжка сорак пятая

Рэдактар, прадмова Яўген Міклашэўскі

Copyright © 2015 by Kamunikat.org

<p>Усе дарогі вядуць да Мора</p>

„Мае Айчыны” — дванаццаты паэтычны зборнік вядомага як у Польшчы, так і ў Беларусі  паэта Віктара Шведа, сапраўднага песняра Беласточчыны, дзе ён нарадзіўся і адкуль выйшаў у вялікі свет. На гэтай зямлі ёсць вёска Мора — самая блізкая, самая родная, самая дарагая паэту. Дзе б ні быў і часова ні жыў Віктар Швед (а цяпер ён жыве ў Беластоку), ён заўсёды прыязджае туды, а ў думках і марах ніколі не расстаецца з ёю.

І калі б мы нічога не ведалі ні пра гэтую зямлю, ні пра родную вёску паэта, а толькі прачыталі хаця б адну кніжку яго вершаў — гэтага было б даволі, каб мець уяўленне пра тое, як жыла і жыве Беласточчына, яе беларускае насельніцтва.

Зборнік вершаў Віктара Шведа „Мае Айчыны” працягвае тэму папярэдніх кніг паэта. Гэта — паэтычнае адлюстраванне жыцця беларусаў другой паловы ХХ стагоддзя, спачатку ў пасляваеннай, а потым і ў незалежнай дэмакратычнай Польшчы.

Кожная кніга паэта — усхваляваны паэтычны дзённік, напісаны пафасна, аўталагічнай мовай, якая надае вершам рэалістычную дакладнасць, жыццёвасць малюнка, праўдзівасць перажывання. Паэтычная „дакументальнасць” вершаў паэта павялічвае сілу ўздзеяння аўталагічнага слова.

Кола тэм у новай кнізе Віктара Шведа ранейшае, але прасякнута яна большым болем і смуткам, абумоўленым горкімі, непазбежнымі стратамі блізкіх і родных, сяброў і знаёмых, з кім разам, у смутку і радасці, паэт прайшоў па квеценных лугах і пясчаных узгорках свайго жыцця. Аднак пачуцця беспрасветнай безнадзейнасці кніга „Мае Айчыны” не пакідае.

Яўген Міклашэўскі, Мінск

<p>Не адракуся Беларусі</p>
<p>МАЕ АЙЧЫНЫ</p>Зямлі я беларускай сынам,Люблю зямельку і шаную.Багаты, маю тры АйчыныІ ўсюды галасы іх чую.Мяне — малая ўзгадавала,Вялікая — дала асвету.Другая заўсягды натхняла,І для яе я стаў паэтам.Жаданні для яе і мроі,Бязмежная любоў у сэрцы.Хварэю сэрцам і душою,Калі Айчына ў паняверцы.Вяртаюся з тае вялікайЗноў у маленькую Айчыну.Раблю свайго жыцця падлікі,Тут я жыву і тут спачыну.
<p>НЕ АДРАКУСЯ БЕЛАРУСІ</p>Заўсёды я таго баюся,Што дзеецца ў краіне дрэнна,Што пагражае Беларусі —Міжволі страціць суверэннасць.Ніхто ніколі не прымусіць,Каб я змяніў свае ідэі,За незалежнасць БеларусіДушой і сэрцам я хварэю.Я веру ў несмяротнасць мовы,У тое, што яна не згіне,Яе ж вялікі БагдановічУзняў да велічных вяршыняў.І васільковай Беларусі,І майго кроўнага народаНіколі я не адракусяІ буду з імі жыць заўсёды.
<p>АДРАДЖЭНЦЫ І АДРАЧЭНЦЫ</p>Ёсць у нас, на шчасце, адраджэнцы,Мову адраджаюць і Айчыну.Ёсць, на жаль, не меней адрачэнцаў,Што свайго зракаюцца няспынна.Ад свайго ім лепшае чужое,Тое, што не ў іх — далёка недзе,І сваё айчыннае, святое,Перадаць гатовыя суседзям.Ім не трэба вольнай Беларусі,Беларускай мовы і культуры,Адрачэнцы хочуць нас прымусіцьНезалежнасць нацыі разбурыць.Паспрыяй, Усемагутны Божа,Па зямлі рассеяць адшчапенцаў.Хай народ нарэшце пераможа,Што навек асудзіць адрачэнцаў.
<p>НА ПАРОЗЕ ТРЭЦЯГА ТЫСЯЧАГОДДЗЯ</p>Міне дваццатае стагоддзе —І на парозе новы век!Які твой прышлы лёс, народзе,І твой, бязвольны чалавек?Ці роднай мовай загаворым,Ці будзе нейкі новы ўздым,Ці хутка ў польска-рускім морыМы ўжо разыдземся зусім?Ці будзем нікнуць у краінеМы пастаянна з года ў годІ нават след па нас астыне,Што тут адвечны жыў народ?Мы хочам жыць у міры, згодзе,Каб здзек не панаваў, прымус,У дваццаць першым каб стагоддзіНе знікнуў цалкам беларус.
<p>КАЛІ Ж МЫ СТАНЕМСЯ ПАРТНЁРАМІ?</p>Не ведалі сваёй мы вартасці,Яна зусім прапала недзе.Заўсёды толькі талерантнасціСпрадвек прасілі мы ў суседзяў.Не шанавалі нашай нацыіСуседзі розныя навокал,Праявамі дыскрымінацыіКармілі нас на кожным кроку.Жывем мы пад аднымі зорамі,Адно нас сагравае сонца.Калі ж мы станемся партнёраміЗ суседзямі ў сваёй старонцы?
<p>НЁМАН</p>Мой любы Нёман, паўнаводны Нёман,Блакітнавокі, родны, дарагі!Той расстаецца з роспаччу і стомай,Хто на твае прыходзіць берагі.Вось тут, у санаторыі „Вясёлка”,Які схаваўся ў баравы масіў,Ад водару смалы, травы і зёлкаўІ падлячыўся я, і адпачыў.Суцішным лесам прабіраўся штодзеньДа летуценнай казачнай ракіІ захапляўся родным асяроддзем,Якое захавалі нам вякі.О колькі тут чароўнай прыгажосці,Якую перадаць нястача слоў!О як шкада, што я тут толькі госцем,Што ўжо няўзнак вяртаюся дамоў.Такім сухім, такім спякотным летамЦудоўна быць ля нёманскай вады!На развітанне я ўтапіў манетуЗ надзеяй, што прыеду зноў сюды.
<p>МАРЫЯ, СЛАЎНАЯ МАРЫЯ</p>

Доктару Марыі Чарэпка

Марыя, слаўная Марыя,Лёс сутыкнуў мяне з табою.Усе хвіліны дарагіяЯ сэрцам успрыняў, душою.Даведаўся я нечакана,Што жыць на свеце трэба ўмела,Пра сэрца помніць пастаянна,Але не меней і пра цела.А мы ж пра гэта забываем,Мы ж частка велічнай прыроды.Сябе мы самі забіваем.І так штодня, і так заўсёды.Шкада, што час тут на зыходзе,Ды я спасціг навуку гэту:Сабе самому нельга шкодзіць,Так можна зжыць сябе са свету.Твае парады мне святыя:Жыць нельга толькі ў паняверцы.Марыя, слаўная МарыяТвой вобраз вечна будзе ў сэрцы!

Рэспубліка Беларусь

Санаторый-прафілакторый „Вясёлка”

<p>„ВЫБЫЛ НЕИЗВЕСТНО КУДА”</p>

(Памяці дзядзькі Якава)

Жыў дзядзька Якаў у Сібіры,Сярод адвечнай мерзлаты.Тужыў ён па Радзіме шчыраІ да радні пісаў лісты.Слаў вестачкі з сібірскай даліБратам у Польшчу дзядзька наш.Яму за гэта прыпісаліЛюбоў да Польшчы — шпіянаж.І не было куды вывозіць,Жыў у Сібіры ж дзядзька мой.За памяць аб радні ў астрозеПлаціць патрэбна галавой.Вядома стала — расстраляліЯго ў трыццатыя гады.Ды нам аднак не напісалі,Што выбыў ён у нікуды.
<p>ВИКТОР НИКИТИЧ</p>Калі ж у Беларусь я еду —Ды рады там усе не Шведу:Я ў іншым там жыву абліччы:Я Віктар, ды не Швед — Никитич.Баяўся я, што ў БеларусіБез прозвішча зусім згублюся.І ў санаторыі „Крыніца”Мяне ўсе клікалі: Никитич!Іду — здаецца мне, нібыта,Са мною бацька мой Мікіта.А з бацькам я магу заўсёдыСвае адолець перашкоды.Каторы раз, ужо не злічыш,Там я не Віктар Швед — Никитич.На Беласточчыну прыеду —Мне падаюць руку як Шведу.
<p>РЭЛІКВІІ</p>Матулі нашы вельмі ранаСтарэліся нам на вачах.Складаны выпаў нечуванаНа долю іх жыццёвы шлях.Вайна са смерцю і пажарамНа век прыпала не адна,І горычы так многа чараўПрыйшлося выпіць ім да дна.Які ж іх подзвіг за плячыма,Самаахвярнасць, пачуццё.Ім немагчымае — магчымым,І нежыццёвае — жыццём.Ды вось таму не толькі старасцьПрыйшла да матак з сівізной,Дабавіла маршчын на тварыІ плечы выгнула дугой.Святымі заўжды будуць сынуМатулі гераічны лёс,Усе заўчасныя маршчыныІ пасмы сівенькіх валос.
<p>Падляшша — Айчына наша</p>
<p>ШТО НАМ ДАСЦЬ ЕЎРАСАЮЗ?</p>Пражылі другі мы годТрэцяга тысячагоддзя.Што ў ім асягнуў народ,Роднае нам асяроддзе?Наш дэмакратычны лёс —Крыўда шматпакутнай нацыі?Гэты лёс, на жаль, прынёсНе жыццё, а вегетацыю.Жывучы так, беларус,З польскага не выйдзеш ценю.Можа, хоць ЕўрасаюзНешта ў нашым лёсе зменіць?Ды бягуць, бягуць гады,Не прыносяць змен трывалых,Шмат ад нас бяруць заўжды,А даюць надзвычай мала.
<p>КОЛЬКІ НАС?</p>Быў перапіс — прыспешыў час,Ды быў чамусь ён пад прымусам.Ці ж ёсць адказ: а колькі нас,Жывых, рэальных беларусаў?І колькі сярод нас такіх,Хто б стаў для нацыі апорай?А колькі нам ужо чужых,Што расплыліся ў польскім моры?Палякі скажуць: — Вас няма,Тут аднародная краіна,Турбуецеся вы дарма:Люд беларускі ўжо загінуў.Скажы, тутэйшы беларус,А пад якім цяпер ты знакам?Ці пойдзем мы ў ЕўрасаюзЯк праваслаўныя палякі?
<p>НАШ ГОРАД</p>Горад наш родны над рэчкай Бялкай,Усіх нас хвалюе твой рост небывалы.Ты расцвітаеш з уздымам палкім,Павырасталі наўкол кварталы.Ты хрысціянскіх святыняў поўны,Купалаў стройных, спічастых вежаў,Ты і касцельны, ты і царкоўны,Ты нам адзіны, да нас належыш.Малой айчыны горад сталічныЛучыць усіх жыхароў сваіх сёння.Іх спалучае герб сімвалічны,Польскі Арол з беларускай Пагоняй.Павінны жыць мы дружнай сям’ёюПа-хрысціянску, з верай глыбокайВа ўсеагульнае шчасце людскоеУ нашым доме, у Беластоку.
<p>АРЛЯНСКАЯ ШКОЛА</p>Зрабіў тут творчы крок найпершыУ дарагім мастацкім слове.Пачаў пісаць у Орлі вершыНа польскай і на роднай мове.Малым я хлапчуком вясковымТут пачынаў шлях да асветы,Мяне тут пані ЦіжэховаНазвала ўпершыню паэтам.Тут сталася вершаскладаннеМаім свяшчэнным абавязкам,Ездзіў я з Орлі ў веку раннімНа алімпіяду ў Бельск-Падляшскі.Тут узрастала мая прагаПазнаць глыбей усё навокал,Тут нарадзілася адвагаПайсці вучыцца ў свет шырокі.І чым нам больш сівеюць скроні,Растуць на змену пакаленні,Тым больш нас вабяць і палоняцьМясціны роднасных карэнняў.
<p>МАРСКАЯ ШКОЛА</p>

У Гайнаўцы плануецца адкрыць

вышэйшую марскую школу.

(З Беластоцкага тэлебачання)Зусім няма марской вады,Тут толькі лес расце наўкола.І як жа планаваць тадыВышэйшую марскую школу?Шуміць, як мора, Белавеж,А вось пытанні ў нас такія:Студэнтам тут праводзіць дзе жЗаняткі розныя марскія?Пасля навукі лёс якіМагістраў школы — невядома.Ці будуць плаваць маракіНа семяноўскім вадаёме?Мо і не трэба наракаць,Што тут няма марской прасторы,Бо з Гайнаўкі рукой падацьДа любага мне змалку Мора.
<p>ЗАЛЕШАНЫ</p>

Dnia 19 stycznia 1946 roku

banda reakcyjnego podziemia

w bestialski sposób zamordowała

14 osób, w tym sześcioro dzieci.

(З мемарыяльнай дошкі)Да сёння яшчэ не залечаныУ сэрцах страшэнныя раны.Хто ж выжыў у вёсцы ЗалешаныАд здзекаў злачынцаў паганых?Завошта прайшлі тут з прымусамі,З разбоем, звярыным здзекам?За тое, што беларусаміБылі жыхары тут спрадвеку.За гэта і закатаваныміБылі тут дарослыя, дзеці,За гэта з балючымі ранаміЖывуць іх нашчадкі на свеце.У тым, што прайшлі тут з разбоямі,Хоць нехта тут з іх вінаваты?Сталіся сёння герояміТыя ўчарашнія каты.
<p>ЦЭРКВЫ ГАРАЦЬ</p>

На папялішчы царквы

Праабражэння Гасподняга

на Святой Гары Грабарцы

11 жніўня 1990 года.

Цэрквы гараць, як інквізіцыі кастры,Папяляцца старынныя іконы.Гар задушлівы нясуць вятры,Неба поўніцца зарывам чырвоным.Гараць вобразы мучанікаў святых,Што надалей праваслаўе вартуюць.Калісьці жыўцом спалілі іхЗа праваслаўную веру святую.Цэрквы гараць — неабвержны факт,Яны пратрывалі стагоддзі, войны.Гэта бяспраўя страшэннага акт —Цэрквы гараць у час наш спакойны.Цэрквы гараць — скарб сакральны прапаў.Цэрквы гараць — безуцешная справа.Падпальшчык на боскае руку падняў,Падпальшчык боскае зняславіў.
<p>ДАМБРОЎШЧЫНА, САКОЛЬШЧЫНА</p>Дамброўшчына, Сакольшчына!Я многа меў пашаныУ Ячні, у Талькоўшчыне,Сынкоўцах, Крушынянах.Усюды мы дзяліліся,Як хлебам, родным словам,Усюды ганарылісяТут беларускай мовай.І песнямі фальклорныміУсхвальвалі старонку,І не былі пакорныміПрад націскамі звонку.Дамброўшчына, Сакольшчына,Ці ж гэтае магчыма,Што будзеце вы спольшчаны,Каб стацца нам чужымі?
<p>АКТЫВІСТАМ БГКТ</p>

(У 45 гадавіну дзейнасці)

Мы працавалі,Мы гуртаваліДзесяцігоддзямі люд вясковы.І карпатліва,На свежых нівахСеялі словы роднай мовы.Бацькі вясковыяСа сваёй моваюСпачыць збіраюцца ў магіле.Дзеці сялянскіяМоваю панскаюУ гарадах загаварылі.І наша нацыяАсіміляцыіТут падвяргаецца заўсёды.З кожнай хвілінаюТрацім айчыннае,Перастаем мы быць народам.І песняю айчыннаюАгучваем няспынна мыСваё, нам дарагое, асяроддзе.І людзі родныяЛюбяць мелодыі.Спявай, пакуль жывеш, народзе!
<p>ЧАМУ НЕ МОЖАМ ЖЫЦЬ У ЗГОДЗЕ?</p>

Дзеячам беларускіх

арганізацый у Польшчы.

Чаму няма дабра ў народзе,Чаму ваюем між сабой?Чаму не можам жыць у згодзе,Раз’ятраныя калатнёй?Чаму чым больш адукаваны,Чым разумнейшы за другіх,Тым болей чалавек паганы,Мацней аплёўвае сваіх?А трэба нам займацца справайІ аб’ядноўваць наш народ,А не чыніць над ім расправу,І так нас меншае штогод.Мы трацім да сябе пашану,Не хочам гэтага прызнаць,Што нас, разбітых, апляваных,Лягчэй тут асіміляваць.
<p>МЫ БЕЗ НАРОДУ, РОДНАЙ МОВЫ</p>

Удзельнікам ІV З’езда выпускнікоў

і выхаванкаў Бельскага беларускага ліцэя

імя Браніслава Тарашкевіча.

Мы адзначаем паўстагоддзеСвайго любімага ліцэя.Ды хто нас ведае ў народзе?Якою мы жывем ідэяй?Нас болей тысяч трох па лікуДаўнейшай моладзі вясковай.Хто з нас — такой сям’і вялікайНе пагарджае роднай мовай?Мы ўжо ў асноўным не нацмены,У нас нацмены выйшлі з моды.Мы з роднай нам сышлі арэны,Зракліся мовы і народу.Мы не чытаем роднай „Нівы”,І кожны з нас, як хоча, едзе,І кожны толькі тым шчаслівы,Што не кранаюць нас суседзі.Святкуем сёння мы паўвекуЯк быццам беларускай школы,Мы ў гэтай нацыі калекі.Далейшы лёс наш невясёлы.
<p>ВЫХАДЦАМ З ВЁСАК</p>Пазарасталі на палеткахІ сцежкі нашы, і сляды.Трымаюць у бетонных клеткахНас, як у пастках, гарады.Ходзім па гладкіх тратуарах,Ездзім у клетках, як на здзек,Жывем мы запаветнай марай:Пражыць свой у раскошы век.Няма тут роднае стыхіі,Чым кожны ў вёсцы даражыў.І гораду мы ўсе чужыя,І горад нам зусім чужы.Мы ў роднай вёсцы — толькі госці,Там быць часцей няма калі.Нам асталося свае косціЗлажыць у бацькавай зямлі.
<p>МЫ Ж ТУТ НЕ ГОСЦІ</p>Ты, Беласточчына-Айчына,Ты, беларускі мой народзе!Мянялі ўласнікаў няспыннаВы ў нашым жудасным стагоддзі.У царскім вы былі кагале,Пад кайзераўскім супастатам,Бальшавікі вас „вызвалялі”Ад заняволення ў дваццатым.Другое Рэччы ПаспалітайПрыйшла саветчына на змену,Улада Гітлера-бандытаІ Маніфест ПКВН-у.Ад ПНР мы пераходзімДа трэцяй Рэчы Паспалітай.І раптам кажуць, мой народзе,Што ты тут толькі “госць” нібыта.
<p>МАЎЧУНЫ</p>А колькі ж нас у Беластоку?Ніхто не можа адгадаць.Палякі ўсе на кожным кроку,А беларусаў не чуваць.Мы растварыліся ў прасторы,Як пад мятлою мыш сядзім.На мове мы чужой гаворым,А на сваёй ужо маўчым.З усімі мы надзвычай згодны,Трымаемся чужых калёс.Каб думаць нам на мове роднай,Змяніць патрэбна ўласны лёс.І з кожным днём усё нас меней,А што ўжо станецца праз год?Радзеюць нашы пакаленні,Мы выміраем як народ.І стануць хутка ўсім чужыміІ нашы дочкі, і сыны.Ніхто з кален нас не падыме —Каму патрэбны маўчуны?
<p>ЦІ ЧУЕШ, ЯК ПЛАЧА ЗЯМЛЯ?</p>

„Czy słyszysz jak płacze ziemia?”

(З тэлефільма Т. Саланевіч)Ці чуеш, як плача зямля,Якую рэжуць бульдозерыНа апусцелых палях,Затопленых штучным возерам?Ці бачыш, ля рэчак часцейБлукаюць трывожныя ценіПатопленых нашых людзейШматлікіх ужо пакаленняў?Хіба ж, як бярэш яе ў рот,Вада не здаецца салёнай?Яна ж увабрала ўвесь потСялян на залітых загонах.І з блокаў ва ўсіх Бандарах,Патопленых вёсак сялянеЗноў бачаць на яве і ў снахЗямлі сваёй роднай кананне.
<p>БУДАЎНІК</p>Ён нашы вёскі абнадзеіў,Пабольшаў крам вясковых лік.Цяпер у Гайнаўцы музеяНепераможны будаўнік.Хто ж з нас не ведае Майсені?Яго прызнала й Беларусь.Як потым скажуць пакаленні:Наш лепшы будаўнік Кастусь.Музей нам стаўся веліканамІ наш ён гонар, сапраўды.І будуць тут у ім сабраныСівой мінуўшчыны сляды.Усе прылады чалавека,Што захаваў наш слаўны люд,Найлепшы доказ, што спрадвеку,Тут наш айчынны родны кут.Усё ідзе да заканчэння.Сядзець без справы не прывыкНаш дарагі Кастусь Майсеня,Музея слаўны будаўнік!
<p>МАЁ ГРАМАДЗЯНСТВА</p>Я нарадзіўся менавітаНе ў першай Рэчы Паспалітай.І да сусветнай жыў чын-чынам,Бо быў яе грамадзянінам.А потым здарылася гэтак,Што ў нас з’явіліся Саветы,І хутка я такім жа чынамСаюза стаў грамадзянінам.А потым нас запаланілаНячыстая фашыстаў сілаІ ў заняволенай краінеЯ Рэйха стаў грамадзянінам.Вайны заціхла кананада.Народнай стала ў Польшчы ўлада.Я споўніў зноў сваю павіннасць —Той Польшчы стаў грамадзянінам.Даволі змен несамавітых!Я ў трэцяй Рэчы Паспалітай.Хачу дажыць тут, проша паньства,Без новых зменаў грамадзянства.
<p>У ГЭТЫМ НАШАЯ ВІНА</p>Чыя, скажыце, тут віна,Што з беларускасці да днаСябе мы выпаласкаць хочам?Хто вінен, што ад родных слоўДа непісьменнасці ізноўУ беларускай мове крочым?Хто будзе вінаваты тут,Што мы плюем на родны кут,Адкуль выводзімся, паходзім?Адкуль бярэцца гэта ў нас,Што мы ніжэйшы быццам клас,Што ты найгоршы, наш народзе?Скуль набылі манер такіх,Што проста ліпнем да другіхІ з роднай уцякаем хаты?Ды трэба праўду тут сказаць:На іншых нельга наракаць,Калі мы самі вінаваты.
<p>ЧАМУ БЕЛАРУСКАЯ МОВА НЕ МОЖА БЫЦЬ АБАВЯЗКОВАЙ?</p>Паўсотні гадоў, нават болей,Ваюем з уладай за гэта,Каб мова нашая ў школеБыла неабходным прадметам.Не хоча на гэта згадзіццаАсветная ўлада ў Варшаве,Мужыцкая мова як быццам —Яе вывучаць нецікава.А польская меншасць у Вільні,І, трэба сказаць, паспяховаЗмагаецца ўпарта, няўхільнаЗ уладай за лёс сваёй мовы.Улада, нарэшце, хай маеДа моў падыход свой аднакі:Нам родная мова святая,Як польская мова палякам.
<p>ЦІ МНЕ ХОПІЦЬ ЧЫТАЧОЎ?</p>Не шануем родных слоў.І пытанне гоніць сон:Ці мне хопіць чытачоўДа маіх апошніх дзён?Ліпнем мы да слоў чужых,І таму я рад не радДы раблю я кніг сваіхПольскамоўны пераклад.Узрастае колькасць кніг,Я ж яшчэ жыву, пішу...Меней чытачоў маіх,Поўніць сум маю душу.Сумнае пытанне зноўПранікае ў галаву:Ці мне хопіць чытачоўПакуль я яшчэ жыву?
<p>КНІЖКА — МУЗЕЙНЫ ЭКСПАНАТ</p>На фэсты пастаянна едуІ нейкую надзею маю,Што людзі купяць вершы Шведа.На жаль, ужо іх не купляюць.— Калі адыдзеш ты са свету, —Пытае жонка з недаверам, —Што з кнігазборам будзе гэтым,Які запоўніў нам кватэру?Адказваю я жонцы ВаліЗ лагічным сапраўды разлікам:— У Гайнаўцы пабудаваліМузей мы з клопатам вялікім,А гэта ж і мая апора, —Адказваю я сумнавата. —Там, дарагая, мае творыМузейным стануць экспанатам.
<p>З пакорай да вёскі Мора</p>
<p>КРУГАГЛЯД</p>Ці не забыў я ў МорыЮнацкія гады?Было ж тут столькі гора,Быў недахоп вады.А выгляд роднай вёскіІ дзве шарэнгі хат,І родныя палоскі —Мой юны кругагляд.Збыліся мае мары,Я ўжо штогод амальВяртаюся з загарамАд Мора — родных хваль.На любым сэрцу ўлонніМой стомлены паглядУсё мацней палоніцьЮнацкі кругагляд.
<p>НА ГАРЫ</p>Помняцца ўсялякія забавыНашае вясковай дзетвары.Так было палазіць нам цікаваПа старэнькай дзедавай гары.Колькі ж там было дзівосных цудаў,Колькі ж усялякіх таямніц!Заглядалі мы ў куточкі ўсюды,Да падстрэшных лазілі паліц.На гары быў балаган вялікі,Ды было цікавых рэчаў шмат.Там захоўваліся лапці з лыка,Як стары музейны экспанат.Пад страхой падвешаны на дроцеНа шасце ашыйнікі кілбас,На якія заглядаўся коцік,Ды не мог дабрацца да фрыкас.Дасканала памяць захавалаУспамін да гэтае пары,Як дзяцінства наша бушавалаНа старэнькай дзедавай гары.
<p>МЕЎ КАЛІСЬЦІ СВАЮ ГОРКУ</p>За акном на панадворкуБелы пухкі снег.Шмат дзяцей з’язджае з горкі,Гоман, радасць, смех.Помніцца мне ўзрост дзіцячы,Слаўныя гады!Я глядзеў на свет іначайІ прасцей тады.Меў непадалёк ад хатыБелых гурбаў рой.Быў і на сяброў багаты —Ездзілі са мной.Да дзяцей хацеў бы, чую,Бегчы ў снегапад.Толькі ж розум патрабуе:Асадзі назад!
<p>ЛЫЖЫ</p>Як гурбы намяло ля хаты,Што цешыла так хлапчукоў,Зрабіў мне лыжы добры тата,На іх я ездзіў шмат гадоў.Калі я толькі еду ў горыМарознай зімняю парой,Уваскрасае вёска МораІ я на лыжах з дзетварой.І так мне хочацца ізноўкуЛыжы ўзяць хаця б разок,І лыжнікам з крутых пагоркаўІмчаць праз беленькі сняжок.Гады, на жаль, ужо не тыя,Я аслабеў, як на бяду.Імчаць на лыжах маладыя,А я ўжо пехатой брыду.
<p>КАНЁК</p>Калісь мы, помню, хлапчукі,Зімою беглі на лядок,Да ног прывязвалі канькі,А праўду кажучы, канёк.Канёк — паленца, чаранок,І да яго прыбіты дрот,І прымацованы шнурок,Якім абмотвалася бот.Канёк пад праваю нагой,З падмогай левае нагі,З разбегу нас імчаў стралойНа бераг сажалкі другі.Ніхто не верне нам хвілінДзіцячых гульняў, пачуцця.Ды ёсць у кожнага ўспамінАд бестурботнага жыцця.
<p>МАРЫ</p>Я часта пасвіў ля чыгункіКароў маленькім хлапчуком.Па рэйках роўненькіх, як стрункі,Я мог пад’ехаць цягніком.І мара гэтая збылася,Нам нельга жыць без цягнікоў.Скорым аб’ехаў я ў міжчасеНямала розных гарадоў.Трапіў калісь я на „Баторый”,Вазіў мяне балтыйскі флот.Мяне ў паднебную прасторуНе раз выносіў самалёт.Таму жыву я марай гэтай:Мне мала зведаных дарог.Што мне зрабіць, каб я з ракетыІ шар зямны агледзець мог?
<p>ПРЫЗЯМЛЕННЕ</p>Я адарваўся ад зямлі,Пакінуў сваё Мора,Свае лугі, свае паліІ паімчаў у горад.На шлях жыццёвы маладосцьМне падарыла крылы,Каб гарадская прыгажосцьМяне запаланіла.З бетоннай клеткі, з вышыніГлядзеў я на зямліцу,Ды засыхалі караніЗ прыездам у сталіцу.І без зямлі, як дрэва, тутЗгасаў я беспрычынна,І сніўся мне бацькоўскі кут —Маленькая Айчына.Наяве, а таксама ў снах,Я жыў адным імкненнем —Расквеціць свой жыццёвы шляхАпошнім прызямленнем.
<p>КАСІЛКА</p>Не чую ў Моры на світанні,Як водгук колішніх гадоў,На панадворках кос кляпання,Іх звон ад стуку малаткоў.Не бачу ўжо касцоў-асілкаў,Што так валодалі касой.Сяляне селі на касілкіА з імі брат, вядома ж, мой.Не вабіць чэрвень сенакосам,Настаў рамантыцы канец.І заадно з гаротным лёсамІдзе ў нябыт і сам касец.Не чую больш на лузе звону,Прыходзіць тэхніка да хат.Вось і каса, як серп зублёны,Ужо музейны экспанат.
<p>ВАДАПРАВОД</p>

Жыхарам вёскі Мора

Было калісь тут многа гораІ многа ўсякае бяды.І як не дзіўна, тут, у Моры,Быў часты недахоп вады.І на каромыслах насіліВаду да хат сваіх здалёк,І трацілі празмерна сілы,Ішлі — быў цяжкі кожны крок.Жыццё мяняецца няспынна,Аб гэтым нат не сніў народ:Ад студні, што з вадой глыбіннай,Тут правялі вадаправод.І працавітыя сялянеПрызналі, што ім лепей жыць.Бурчыць вадзіца ў кожным кране,Не трэба вёдрамі насіць.
<p>ТЭЛЕФОНЫ, ТЭЛЕФОНЫ</p>

У вёсцы Мора існуе

пяцьдзесят тэлефонаў

Пасля святла, пасля вадыНапоўніліся хаты звонам:Тут працягнулі правадыЗ неспадзяваным тэлефонам.І горад стаў бліжэй цяпер,Там знойдзе тэлефон любога.І выкліча пенсіянерКарэту хуткай дапамогі.І я ў кватэры гарадскойПачую ў трубцы праз хвіліну,Як маецца там брацік мойАбо мая сястрыца Ніна.Як толькі пазваню дамоў,Я раптам горка засумую,Што ў трубцы голасу бацькоўУжо ніколі не пачую.
<p>МЁРТВАЯ ЧЫГУНКА</p>За царскіх часоў збудавалі чыгунку,Штодзённа хадзілі сюдой цягнікі.Змяніліся ў нашым ваколлі варункі,Паехалі ў горад мае землякі.Ды ў год той ваенны, сорак чацвёрты,Калі разгарэўся бязлітасны бой,Фашысты чыгунку пакінулі мёртвай,Разбурылі цалкам усё за сабой.І трэба было шмат напружанай працы,Каб мы дачакаліся лепшых умоў,Каб наша жыццё зноў магло аднаўляцца,Каб ездзіць у горад маглі мы ізноў.Наведвалі Гайнаўку, Бельск пастаянна,Не трэба да гэтага нейкіх падзей.Ля Мора сабе збудавалі паўстанак,І ў горад даехаць было ўжо лягчэй.Дзяржаўныя ўлады спыніць захацеліУ Гайнаўку з Бельска усе цягнікі.Чыгунка зусім зарасла пустазеллем,Не ездзяць у горад мае землякі.
<p>СОН</p>Прысніўся сон. У роднай хацеЯ, апынуўшыся ізноў,Сустрэўся са старэнькай маціІ прывітаў яе без слоў.І на калені, як ніколі,Матулю ўзяў, нібы дзіця,І маё сэрца, замест болю,Сагрэла хваля пачуцця.Нядоўга цешымся мы снамі ...Настаў майго ад’езду час.Хацеў забраць з сабою маму,Ды ад яе пачуў адказ:— Я ўжо, сынок, жыву ў здранцвенні,Мне рэдка не баліць калі.Узяў мяне ты на калені —Нібы абвёз вакол зямлі.
<p>ЛАКАВЫЯ ЧАРАВІКІ</p>

Памяці маці

Пасля ваеннай перамогіСтудэнтам я ў Варшаве стаў,І ў рамках юнраўскай падмогіКардонку рэчаў атрымаў.У тым пакунку невялікім,Што з хваляваннем я адкрыў,І лакавыя чаравікіБылі і мне, і ўсім на здзіў,І гэтую абноўку мамеПастанавіў я падарыць.А мама адказала прама:„Шкада, сынок, мне іх насіць.Не буду абуваць, паверце,Няхай стаяць, іх не крану.Абуеце мне іх па смерці,Калі паложыце ў труну”.А калі мама памірала,Яна ў перадсмяротны час,Як запавет апавяшчала,Упэўнена прасіла нас:„Не абувайце мне на ногіНіякіх чаравік, галёш,Без іх, схадзіўшы ўсе дарогі,Пайду і ў гэту басанож”.Матулі нашай чаравікі,Хоць часу прамінула шмат,Стаяць у хаце, як рэліквія,Як незвычайны экспанат.
<p>ВУЧЫСЯ, СЫНКУ</p>

Памяці бацькі

Мне вельмі часта паўтараў мой Татка:„Вучыся, сынку, без навукі — цьма”.Між войнамі — не лепшыя парадкі:Пайшоў у школу: „Вольных месц няма”.Аднак пасля ваеннай перамогіНа лепшае змяніўся стары свет.Вучыўся я напорыста і многа,Скончыў чаргова трэці факультэт.І дзякуючы гэтым факультэтамІ процьме розных бацькавых турбот,Змог у жыцці сваім я стаць паэтам,Каб услаўляць Айчыну і народ.Я праз жыццё вучуся і вучуся,Жыццёвых спраў даследую сакрэт.І гэтым я заўсёды ганаруся —Ажыццяўляю бацькаў запавет.
<p>ПРАМІНАННЕ</p>

Ніне і Васілю

Мой швагер, добры чалавек,Слабее — стала жыць няпроста.Ён дажывае ўжо свой век,Яму ж ужо пад дзевяноста.Сястра нядужая зусім,Не год жыве ўжо нездаровай.Я задаволены адным:Нас тэлефонны лучыць провад.І сэрцаў лучыць ён біццё,І клопат наш і спадзяанні.Надзвычай цэнім мы жыццё,Ды сум прыносіць прамінанне.
<p>СУМНАЯ ВОСЕНЬ</p>Пазваніў я ў МораДа сястрыцы Ніны.„Дык ляжыць жа хворай” —Чую праз хвіліну.Адазваўся швагерСумненькі, ціхенькі:„Чуюся я блага,Надта ўжо слабенькі.Дзянёчкі і ночкіСталі мне цяжарам,Хоць падпёр кіёчкамЯ сваю ўжо старасць”.Журыцца хацінаБедная, старая.Тут Васіль і НінаВек свой дажываюць.
<p>ВАСЬМІДЗЕСЯЦІГОДДЗЕ</p>Сваё Васьмідзесяцігоддзе,Што ў праваслаўным Годзе Новым,Ты пражыла ў сямейнай згодзе,У цяжкім побыце вясковым.У сваёй роднай вёсцы МораЗ разумным мужам ВасілёчкамВыхоўвалі дзяцей шасцёра,Дачушак трох і трох сыночкаў.І даглядалі вы таксамаУ цеснай невялікай хацеДзве родныя слабыя мамыУ мітусні бясконцай працы.І вось, старэнькія абое,З любоўю жывяце, не з гневам,Аднак усё-ткі ў неспакоі,Што дзень наступны прынясе вам.Таму я вам, мая сястрыца,І швагер мой найдаражэйшы,Скажу: на радасць нам жывіце,І гэта занатую ў вершы.
<p>У ДЗЕВЯНОСТУЮ ГАДАВІНУ</p>Гэта, напэўна, няпроста,Ніхто нам не запярэчыць,Пражыць гадоў дзевяностаНа вельмі складаным свеце.Каб лёс даў узнагародуДажыць табе гэтага веку,Напэўна трэба заўсёдыДобрым быць чалавекам.З сястрой маёй Нінай у МорыЖывеце ў любові, а дзеці —Надзея і наша апора —Усе разбрыліся па свеце.А вам неабходна ўзаемнаЗ хваробамі разам змагацца.Усім нам надзвычай прыемна,Што вы гаспадарыце ў хаце.Таму пажадаць мы хочам,Пры самай шчаслівай нагодзе,Каб ты, дарагі Васілёчак,Дажыў да свайго стагоддзя!
<p>З ТРАКТАРАМ ЗАРУЧАНЫ</p>

Пятру

Брат з добрай волі, не з прымусу,Поўны жыццёвых юных мар,Прыехаў з Урсуса урсусам,Як трактарыст і гаспадар.Бацькоўскія палеткі ў МорыАжно да старасці сівойЁн дужым скалясіў маторамІ кволай сілаю сваёй.Браток мой, як пчаліны лекар,Як можа лечыць свой матор,Таму і служыць ён паўвекуІ аніразу не „памёр”.У цяжкім побыце вясковымЗлучыў ён з трактарам жыццё.І з трактарам адначасоваВідаць, адыдзе ў небыццё.
<p>ПРЫМІТЫЎНАЯ АПЕРАЦЫЯ</p>У Гайнаўскім малым шпіталі,На ўскрайку Белавежскай пушчы,Падчас вайны апераваліМяне Стажынскі і Ендрушчак.Я малаток звычайны ўбачыў,Дый долата падрыхтавана.Я блізкі быў тады да плачуІ знерваваны нечувана.Мне выбівалі дзірку ў косціУ верхняй сківіцы балюча.Тады ўжо мроілася штосьці,Пранізваў цела боль пякучы.У хаце потым фельчар-таткаРабіў анучныя тампоны,Пасля спалохана з аглядкай,Іх насычаў ён самагонам.Сядзеў я нейкі час у хаце,О чалавечае цярпенне!Я толькі два зубочкі страціў,Якім перацялі карэнні.
<p>ДЗВЕ КАСЫ</p>

Да маёй 77 гадавіны

з дня нараджэння.

Паўсюдна чую галасы:Табе ж ужо семдзесят сёмы!А я кажу, што дзве касыСтаяць каля мяне, вядома.Дык трэба верыць у свой лёс,У перамогу сваю верыць.Калі запас я маю кос —Магу быць грозным касінерам.І калі б гэтая з касойПрыйсці хацела нечакана,Будзе мець ад мяне адбой —Яшчэ ж зарана, ой зарана.
<p>МАЁ ЎВАСКРЭСЕННЕ</p>Што значыць часам кінутае слоўка ...Раптоўна адышла мая сяброўка,Ды нехта недзе нешта пераблытаў,Сказаў камусь, што стаў і я нябытам.Пасля майго раптоўнага сканання,Нябожчыку былі нат спачуванні.А злосныя, жадаючы благога,Сказалі: „Вось туды яму дарога!”Магчыма, што нічога б я не ведаў,Што пахавалі ўжо заўчасна Шведа,Калі б не выпадковая сустрэчаЗ адным знаёмым, сябрам мне, дарэчы.Знаёмы пабляднеў ажно ад жаху,Перахрысціўся на вачах са страху,Тады прамовіў голасам дрыжачым:„Дык ты жывеш? Я ж па табе ўжо плачу!Мо гэта цуд? Ты, Божа мой нябесны! ...Хто б мог падумаць ... Віктар уваскрэснуў!”А потым не адны мне так казалі:„Жыць будзеш доўга, калі ўжо хавалі”.
<p>У ДВАЦЦАЦЬ ПЕРШЫМ ВЕКУ</p>Я завітаў у вёску Мора,Дзе дажываюць брат з сястрою.І там знайшоўся раз каторыУ стане поўным неспакою.І раптам цалкам адляцеліУсе дамоў даехаць спробы.Тут у суботу і нядзелюУжо не курсіруе аўтобус.У роспачы я да суседаЗвярнуўся з просьбаю адзінай:У Бельск бліжэйшы можа ШведаТы падвязеш сваёй машынай?Бо век наш новы, дваццаць першы,Не мае ўжо зусім пашаныДа тых, што пішуць яшчэ вершы,Зусім не матарызаваных.
<p>НАТАЛЛІ</p>Ужо мне семдзесят мінула,Табе, дачушка, толькі восем.У твар табе вясна зірнула,А мне смяецца ў вочы восень.Я перажыў, дачушка, многа,Узлётаў шмат было, упадкаў.Я ўжо ў канцы сваёй дарогі,Ты — толькі ж у яе пачатку.Перад табою шлях навукі,Даволі доўгі і складаны.Не апускаюцца хай рукіПерад няўдачай нечаканай.У творчым будзь заўсёды ўздымеІ веды здабывай упарта,Каб стаць карыснаю РадзімеІ быць сваёй эпохі вартай.
<p>РАЗМОВА З ДАЧКОЮ</p>Дванаццаць споўнілася Наце,Гадкоў ёй хочацца мець болей.— Калі ж мне стукне васемнаццаць?Чаму так час ідзе паволі?— Табе здаецца так, дачуся,Гэта ўжо маладосці справа.Калі назад я азірнуся —Мне гэта бачыцца яскрава.Час так маланкава ўцякае —Яму не трэба паганяты.Я ўжо нікога не пытаю,Калі пачну васемдзесяты.
<p>НАШЫ ПАЖАДАННІ</p>Час маланкава ўцякае,Хутка дзеці вырастаюць.Споўнілася нашай Наце —Аж не верыцца — трынаццаць.Не дзіця яна — падлетакСкончыла дзве школы летась,І другі ўжо этап блізка —Ната стала гімназісткай.Года школьнага пачатак,Працы многа мае Ната,Калі хоча паспяховаНавучацца ў годзе новым.Таму пажадаем сённяДобрага здароўя доні,А таксама шчасця многаІ ў навуцы перамогі!
<p>ДЗВЕ ЎЗНАГАРОДЫ</p>У кожнага заўсёдыДзве будзе ўзнагароды.Жыццё і смерць таксамаЗакладзены ў праграме.Багатыя цярпеннем,Жыццё сваё наогул цэнім.Ды не заўсёды ў згодзеМы ўсе яго праводзім.У калатнечы між сабою,З ліхой варожасцю сваёю,Жывем мы недарэчна,Як быццам жыць нам вечна.Усе мы баімося смерці.Няма ахвотнікаў памерці,Хоць смерць, як гэта ўсім вядома,Не даруе нікому.
<p>НАШАЕ ЖЫЦЦЁ</p>На свет прыходзіць чалавекПарадаксальна — каб памерці.І ён увесь зямны свой векЗаўсёды думае аб смерці.На тры этапы падзяліцьПатрэбна ўсе зямныя мукі.Год трыццаць трэба адпусціцьНа гульні, выбрыкі, навукі.Другія трыццаць — працы шматАддаць патрэбна на ўтрыманнеСтарых бацькоў і немаўлят,На іх вучобу, выхаванне.Ну і апошнія гады —Час разважанняў і падлікаў,Не спешны адыход туды,Куды наш лёс усіх нас клікаў.
<p>СНІЦЦА ВЁСКА БЕЛАРУСКАЯ</p>Сніцца мне сцяжына вузкая,Што вядзе мяне дамоў,Сніцца вёска беларускаяМіж палеткаў і лугоў.Сняцца людзі мне вясковыя,Працай змораны сваёй,З мілагучнай роднай моваю,З нашай песняй дарагой.Сніцца моладзь мне шчаслівая,Нашы дочкі і сыны,Хто з іх працай карпатліваюТворыць заўтра без вайны.Паўтарайся мара сонная,Сніся поле, неба сінь.З клеткі гарадской бетоннаеРвецца сэрца ўдалячынь.
<p>З Богам да роднага парога</p>
<p>ЯК НАРАДЗІЎСЯ ХРЫСТОС</p>Ён нарадзіўся ў ВіфлеемеУ бедных яслях пастушкоў,І пачало людское племяШукаць збавення ад грахоў.Апекаваліся СвятыяДзіцяткам Божым як маглі,Язэп старэнькі і МарыяІм памагалі на зямлі.Мінула два тысячагоддзі,Як Ён сышоў да нас з нябёс,І так штогод да нас прыходзіцьЯк Божы Сын — Ісус Хрыстос.
<p>КАЛЯДА</p>Каляда, Каляда,Каб хутчэй прыйшло змярканне,Нас чакае ўжо звязда —Распачнем калядаванне.Мы, малая грамада,Развучылі песень многа.Каляда, Каляда,Песняй услаўляем Бога.Хоць марозіць — не бяда!Маем мы настрой прыўзняты.Каляда, Каляда,Нараджэння Хрыста Свята!
<p>ВЕСЯЛОСЦЬ У ХАЦЕ</p>Весялосць у хаце,Дзіўная навіна,Прасвятая МаціНарадзіла сына.Бласлаўлёны БогамЁн ляжыць на сене,Стаўшыся залогамНашага збаўлення.Усе беларусыУ айчынным краіГоспада ІсусаПесняй услаўляюць.Слаўся, слаўся вечнаБожае Дзіцятка,Мы Табе сардэчнаСпяваем калядкі.
<p>ІКОНА БОЖАЙ МАЦІ</p>У беластоцкай хацеСпяваем мы калядкі,З намі Святая Маці,З Хрыстом — малым Дзіцяткам.Стаіць у нас іконаНа месцы ганаровым,Як сімвал наш натхнёныУ Ражджаство Хрыстова.Красуйся нам, МарыяІ Божае Дзіцятка.Хай песні калядныяСлавяць Сынка і Матку.
<p>ВЯЛІКДЗЕНЬ</p>Святы Велікодныя,Вясёлыя святы,Абрады народныя —Гэтым мы й багаты!Воскам маляваныяЯечкі бабуляй,Ці пафарбаваныяЛупіннем цыбулі.Яйкі валачобныяДораныя дзецям,Гульні паасобныяМаем на прыкмеце.Яйкамі ўдараюцца,Выйграў той, хто з цэлым,З шуфліка пускаюцца,Злоўлена-займела.Мы сям’ёй вялікаюЗа сталом багатымСвяткуем ВялікадняРадаснае свята.Сталы ўсенародныяЗ пасхай-караваем,Святы ВелікодныяСардэчна вітаем!
<p>МАЛІТВА</p>Божа наш Літасцівы, Магутны,Божа наш Справядлівы,Адзіны!Учыні, каб народ наш пакутныМеў заўсёды сваю Айчыну.Каб народ заставаўся народам,У чужым не расплыўся моры,Каб яго аб’ядноўвала згодаУ свабоднай жыццёвай прасторы.Каб народ не цураўся ніколіНі традыцый бацькоўскіх, ні мовы,Каб ніколі не быў у няволі,Не пакутваў ніколі нанова.Каб сваё больш цаніў ад чужога,Каб адстойваў яго штохвіліну.Дык папросім Магутнага Бога:Захавай нас і нашу Айчыну!
<p>Не толькі ўзрост ранні падуладны каханню</p>
<p>НАШ ЛЕС</p>У тваіх, о лес мой, нетрахКолькі ж казачнай красы!Тваё чыстае паветраПоўняць птушак галасы.Паміж меднастволых соснаўРазаслаўся дываномКаляровы свет дзівосны,З рознай ягадай, грыбом.Тут каханая жанчынаУ кустах брыдзе густых,І, збіраючы маліны,Мне нясе з усмешкай іх.Быццам сэрца на далоні,Мне нясе пунсовы дар.І таму я блізкі сённяДа здзяйснення лепшых мар.
<p>МАЁ СОНЕЙКА</p>Ты сонейка, што ззяе мне і ўночы,У цемрадзь пасылае свой прамень.Трапляе ён у змучаныя вочыІ ў заўтрашні мяне кіруе дзень.А раніцою, сонейкам сагрэты,Імкнуся я да новага жыцця.І як мне сапраўды не быць паэтам,Калі ў душы так многа пачуцця.Калі знікаюць жудасныя хмарыЗ маіх заўжды азмрочаных нябёс,Калі настаў час збыцца маім марам,Зноў усміхнуўся мне ласкавы лёс.Дык будзь заўсёды, сонейка, са мноюІ сагравай мяне сваім цяплом.Хачу заўжды быць, сонейка, з табоюІ цешыцца адроджаным жыццём.
<p>О ВЫ, ШЧАСЛІВЫЯ ХВІЛІНЫ</p>О вы, шчаслівыя хвіліны,Вярніцеся ка мне ізноў,Аддайце мне маю жанчыну,Маё жыццё, маю любоў.Бо толькі з ёю, толькі з ёюМагу я спалучыць свой лёс.Інакш не буду мець спакою,Шчасце не прыйдзе ад нябёс.Мы цешыліся быццам дзеці,Мы насычаліся сабой.Найшчаслівейшыя на свецеБылі мы сутнасцю адной.Нас не раздзеліць нечаканаНадта складанае жыццё.Імкнуся сэрцам да каханай,Сваё нясу ёй пачуццё.
<p>ВЕРНАЯ ТЫ АДНАМУ</p>У сапраўднасці ці жартамВось ты сцвердзіла чаму,Што ў жыцці зусім не вартаБыць адданым аднаму?Цяжка мне, аднак, паверыць,Што, калі мяне няма,Адчыняеш раптам дзверы,Ты тады камусь сама.Я за жарт гэта ўспрымаю,Дык упэўнены таму,Што ты аднаго кахаеш,Верная ты аднаму.
<p>ТАЛІСМАНЫ</p>У парку знойдзены каштан,Што кінула пад ногі восеньМне мілая, як талісман,Дала, каб шчасцейка прыносіў.І я забраў яго з сабойДа Беларусі сінявокай,І ён бадзёрыць мой настрой,Калі сумую адзінокі.Не адзінокі я зусім,Каштан барвовы грэю ў жмені,Сцяжынкамі вандрую з ім,Ён у маёй жыве кішэні.І я дамоў, у Беласток,Напоўнены таемнай сілай,Вязу каштанавы лісток,Які мне восень падарыла.
<p>А ЦЯБЕ НЯМА</p>Я блукаю, я шукаю,Дык усё дарма.Моцна так цябе кахаю,А цябе няма.Адыходзіць ужо восень,Хутка і зіма,Што ты недзе тут, здалося,А цябе няма.Ад цябе не спадзяюсяНават і пісьма.Я адзін у Беларусі,А цябе няма.Хочацца сустрэцца з любай,Толькі ўсё дарма.Хто ж прылашчыць, прыгалубіць,Як цябе няма?
<p>ЦІ МЯНЕ КАХАЕШ ТЫ?</p>Сыпле восень залатаяНа лясны дыван лісты.Я вандрую і гадаю:Ці мяне кахаеш ты?Колькі ж хараства навокалУ святой лясной цішы!Ад цябе я так далёка,Смутак родзіцца ў душы.З кожным днём мацнее подыхБлізкай сівернай зімы.Па табе тужу заўсёды,Мусім зноў сустрэцца мы.Госць я ў беларускім краі,Дзе жывуць мае браты.Моцна так цябе кахаю,Ці мяне кахаеш ты?
<p>РАЗВІТАННЕ</p>Заўжды хвіліны развітанняНавейваюць адвечны сум,Спыняюць безліч спадзяванняўІ мноства нечаканых дум.Многапакутны твар жаночы.Яшчэ ў адчыненых дзвярахМужчына сумныя меў вочыІ горыч нейкую ў грудзях.Яна пабегла па пероне,Рукой махнуўшы наўздагон,Ды цягніка ўжо не дагоніць,Ад’ехаў і паехаў ён.І будзе новае чаканне,Мо прывязе яго цягнік,Ізноў надыдзе развітанне,Чуллівых сэрц балючы крык.
<p>УСМЕШКА</p>Нас часта не трывожыць лёс жанчыны,Дык робім мы яе сваёй ахвярай.Таму так часта з нашае прычыныУсмешка нікне і з вачэй, і з твару.А хочам мы, каб гасцявала радасцьБесперапынку на яе абліччы.Ёй у душы крывавяць нашы здрады,Благіх учынкаў столькі, што не злічыш.І нашая жанчына ўжо не тая,Якой была ў жыцці сваім калісьці.І пачуццё ранейшае ўмірае,І часта ўжо яна не мае выйсця.Жанчына, веру, кончацца нягоды,Зноў стрэнеш шчасце на жыццёвай сцежцы!І на тваім абліччы ўжо заўсёдыНапэўна будзе гасцяваць усмешка.
<p>ВЕРНАЕ КАХАННЕ</p>Каханне — купал зорны неба,Яму быць падуладным трэба.І ад юнацтва да магілыЯно заўжды дае нам крылы.Кахаць і заўжды быць каханым —Для ўсіх найбольшая пашана.Калі каханне ў сэрцы тлее,Да нас прыходзіць і надзея.Хоць састарэліся мы самі —Надзея свеціць перад намі.Жыццё кароткае, бясспрэчна,Каханне жыць дае нам вечна.А закаханыя бясконца —Нібыта ўсход і захад сонца.Да шчасця трэба нам тры словы:Надзеі, Веры і Любові.
<p>У кожную пару года цудоўная прырода</p>
<p>ВОСЕНЬ</p>Лясок мой стаўся залаты,Быццам у казцы я, здалося.Пад ногі сцелюцца лісты,Фарбуе іх мастачка-восень.Пераступае мой парогІ застаецца дамаседам.Шукаю новых я дарог,За мною восень крочыць следам.Мяне ўжо з восенню, відаць,Ніхто ў жыцці не раз’яднае.Калі мне з ёю сябраваць —Заўжды хай будзе залатая!
<p>ЗІМА</p>Так бела-бела сёння зранку,Так чыста-чысценька кругом.Зіма прыехала на санках,Прырода спіць спакойным сном.Зіма ўсе рэкі і азёрыСхавала ў гладзенькіх ільдах,Дзеці на ледзяной прасторыТут будуць ездзіць на каньках.На санках паімчыць з пагоркаў,Калі пачне ўсё болей днець.Хаця мароз на панадворку,Ніяк у хаце не ўсядзець!Зіма, у нас ты сёння госцем,А заўтра поўны гаспадар.Ты маеш столькі прыгажосці,Навейваеш ты столькі мар!
<p>ПРАДВЕСНЕ</p>Плача жаласна снег,Пачарнеў ад смутку.Ручаёк слёз пабегЦіхутка, ціхутка.Адыходзіць зімаНа поўнач далёка,Ваяваць тут дарма,Вясны чуваць крокі.Трыумфальна ідзе,Нясе подых весні.Снег ужо дзе-нідзе,Вітаем прадвесне!
<p>ПТУШКІ-ВЕСЯЛУШКІ</p>Хачу я жаўрука паслухацьАбавязкова еду ў вёску,Выходжу мігам на палоскіІ сэрца пакідае скруха.Ён, бачу, ледзь прыкметны ўвысі,Сваімі крыльцамі трапеча,Як бы склікае ўсіх на веча —Як свіст і трэлі паліліся.Раней за іншых на прадвесніПтушкі-пяюшкі вясну чуюцьІ радасна яе вяшчуюцьЗалівістай бясконцай песняй.Люблю ваш весні шчэбет, птушкі,Якога ў паднябессі поўна,Прадстаўнікі вясны чароўнай,Вы ўсе найпершыя вяснушкі.
<p>КАШТАНЫ</p>Вясна так выбухнула нечаканаІ ў гарадскім з’явілася двары,Развешвае на вулічных каштанахШторанку жырандолі-ліхтары.І так прыгожа сталася навокал,Такі святочны веснавы настрой.І цешыць гараджанаў вокаРаптоўнае спаборніцтва з вясной.А птушкі ў веснавым рознагалоссіВяшчуюць дружна, што яны ўжо ёсць,І ўсе вясне з удзячнасцю прыносяцьПадзяку за цяплынь і прыгажосць.У квецень каляровую прыбранаЗямля пасля зімовае пары.Запальвае вясна на ўсіх каштанахЗ суквеццяў каляровых ліхтары.
<p>АКАЛЕЧАНАЕ ДРЭВА</p>Выходжу з гарадской кватэрыСустрэць вясну ў цудоўным маі.Яе пах хлыне ў вокны, дзверы,Усіх дурманіць, ап’яняе.Я затрымаўся з непакоем,Калі угледзеў, анямелы:Расце чаромха пад сцяноюЗ кары абдзёртым ствалом-целам.Гронкі духмяных кветак белыхНа аслабелым дрэве вянуць.Пабушаваць тут захацелаГрупа бязвольных хуліганаў.Ставаць у абарону мушуСвету вакольнага заўсёды.Якое ж сёння раўнадушшаДа разбуральнікаў прыроды!
<p>ЛЕТА</p>Лета, радаснае лета,Колькі ж казачнай красы!Край наш сонейкам сагрэтыПоўняць птушак галасы.Лета, залатое лета,У прыгожы свет наўколТы склікаеш школьных дзетакЗ нашых гарадоў і сёл.Лета, казачнае лета,Ты навееш безліч мар,Дываном духмяных кветакІ зямны аздобіш твар.Лета, дарагое лета,Адпачынку мілы час.Ты цяплом абдорыш дзетакІ папоўніш сіл запас.
<p>БАБІНА ЛЕТА</p>Бела-бела ў полі чыстым,Над зямлёю паднялосяМнога нітак серабрыстых,Што напрала сёння восень.Ззяе бабінае летаІ іскрыцца сівізною,Гэта першая прыкмета,Што зіма не за гарою.Неўзабаве шоўку ніціВосень зноўку згорне ў жмені,Будзе для зімы-сястрыцыТкаць прыгожае адзенне.
<p>ВЯРБА</p>Адзінокая ў полі вярба,Як бабулька стаіць ля дарогі.І яна, як ахопіць журба,Быццам кленчыць і моліцца Богу.Хоча вымаліць лепшы свой лёс,Адзіноты страшэннай пазбыцца.Вось каб хтосьці яе перанёсДы ў куток, дзе не трэба нудзіцца.Там, дзе вербаў расце стройны рад,Дзе вядуць між сабою размовы,Дзе парадак існуе і ладІ дзе ёсць ад вятрыску ахова.А тут вецер тармосіць касу,А яе злосна хіліць дадолу,І няма каму выказаць сум,Расказаць аб жыцці невясёлым.І стаіць адзінока вярба,Быццам кленчыць і моліцца Богу,З ёю толькі нуда і журба,З імі сумна стаяць ля дарогі.
<p>БЯРОЗА</p>Заплакалі вочкіСумнае бярозы.Жоўтыя лісточкіСыплюцца, як слёзы.Была ж вясной, летам,Стройнай, як дзяўчына,А цяпер раздзета,Голыя галіны.І таму так сумуУ бярозы многа.Стаіць у задумеЗ выглядам убогім.Не смуткуй, царэўна,Вясна прыйдзе зноўку,Дасць табе, напэўна,Новую абноўку.
<p>РАМОНАК</p>У Балгарыі рамонакНазываюць: лай-лай кучка.Не лагічна, не натхнёна,Гэта ж проста: брэша сучка.І прыдумаў нехта гэтакБрыдка і нечалавеча.Не любіў, відаць, ён кветак,Што і цешаць нас і лечаць.Выступаю ў абаронуКветкі-сонца, кветкі-мары:Што зрабіць, каб больш рамонакТак не крыўдзілі балгары?
<p>ПУШЧА ПАШЫРАЕ СВАЕ МЕЖЫ</p>Пушча пашырае свае межы,Вырастаюць дрэвы на папары.Беласток бліжэй да Белавежы,Адвыкаюць вёскі гаспадарыць.Штораз больш асірацелых хатак,Бадылём зарослых панадворкаў,А навокал толькі страты, страты ...І аб безнадзейнасці гаворка.Дажываюць век пенсіянеры,Дзякуюць за дзень пражыты Богу.У шчаслівы лёс ужо не верацьНа памежжы побыту зямнога.Ведаюць — яны ж тут толькі госці,Зноў кагосьці ў вёсцы не хапіла ...Зносяць агароджу на пагосце,Робяць болей месца на магілы.
<p>КАЛОДЗЕЖНЫ ЖОРАЎ</p>Задумаўся над сваёй згубайКаля студні жораў з доўгай дзюбай.Дрэмле ён пад струхлелым плотамЗ думкаю, чаму не можа лётаць?Паляцеў бы ён у свет шырокіІ прыпаў бы да вады глыбокай,Чэрпаючы, як раней вадзіцу,Каб маглі, хто смягне, тут напіцца.Тут, у навакольным асяроддзі,Ён не заглядае ўжо ў калодзеж.Бо і тут старэнькія сялянеМаюць свой запас вадзіцы ў кране.І стаіць ён, нерухомы жораў,Са сваім, чужым у вёсцы, горам.І гняце, гняце яго журбота:Як шкада, што ён не ўмее лётаць.
<p>УРАЎНІЛАЎКА</p>Кусты, кусты,Вы гарадоў прыгожасць!Вы не платы —Жывая агароджа.Яшчэ з вясныЗямной прывабы поўнай,Растуць яныСвабодна і няроўна.Любой паройТакі парадак звычны:Кусты пілойРаўняюць электрычнай.Адна з ідэйУ творцаў разбуральных —Раўняць людзейУ нечым незвычайных.
<p>Пажаданні і развітанні</p>
<p>ЮРКУ ВАЛКАВЫЦКАМУ</p>

У васьмідзесяцігоддзе

13.III.2003

Усе мы, Юрка, маладыміСа словам пачалі змагацца.Ты першы ў паэтычным ўздымеПазнаў сакрэты творчай працы.На родны вывёў нас палетак,Каб шчасця сеялі зярняты,Каб вырасталі з нас паэты,Каб мы сабралі плён багаты.І можаш сёння ганарыцца:Не ленаваліся мы працы.Мы з роднай чэрпалі крыніцыІ творча сталі ўзбагачацца.Хутка мінае час імклівы,Цяжка паверыць год каторыНа роднай пастаянна „Ніве”Спелім, галубім свае творы.Жыві нам сотню гадоў, ЮркаІ ў творчым будзь заўсёды ўздыме.Мы рады — на тваім падмуркуТрывалы ўзнесены будынак.
<p>ЮБІЛЕЙНАЕ</p>

Алене Анішэўскай

4.V.2002

У маляўнічай БелавежыПачаўся твой жыццёвы шлях.Ты сэрцам да яе належышНаяве, а не толькі ў снах..У час ваенны ў Беластоку,Сярод натхняючых сяброў,Таіла ў сэрцы ты глыбокаСваю таемную любоў.І гэтай вернае любові,І незвычайнага чуццяТак многа ў паэтычным словеІ харастве твайго жыцця.Натхняйся, дарагая Лена,Лагодай цішы і глушы!Пакуль мацнее наша змена —Ты ўсё пішы, пішы, пішы!
<p>МІХАСЮ ХМЯЛЕЎСКАМУ</p>Нам, дружа, па семдзесят пяцьІ мы з табою поруч ходзім.На лёс няма што наракаць,Яшчэ ж да сотні чвэрць стагоддзя.Хоць час выкрадвае гадыІ крыху горбіць нашы плечы,І хоць наш век не малады —Не цалкам мы яшчэ старэчы.Мы цешымся сваім жыццёмІ штораз больш яго мы цэнім.І больш цікавых з кожным днёмСпраў дамагаецца здзяйснення.І ўсе нам сёння пажадацьЗдароўя моцнага павінны,Каб лёс дазволіў сустракацьІ сотую нам гадавіну.

26.VI.2000

<p>ЯНКУ КРУПУ</p>„Лявоніху”, сваю эстраду,Чакаў з прыездам наш народ.Вітаў ён песню, танец, радасцьІ суцяшэнне ад турбот.Вітаў славутага танцора,Што сіл не шкадаваў сваіх,Як птушка лётаў у прасторыІ ачароўваў заўжды ўсіх.Ты плыў з партнёркаю па сцэне,Як казачная прыгажосць,І выклікалі захапленнеМайстэрства, грацыя, маладосць.Гадочкаў прамінула многа...Састарыўся і наш танцор.Адтанцаваў ты, змучыў ногі,Кіёчкам іх ужо падпёр.Цяпер жывеш ты ў Беластоку,Хоць і самотны — не адзін,Цябе ўсе ведаюць навокал,І бедаваць няма прычын.
<p>АДНАК ЖА КРУЦІЦЦА</p>Колькі ж падзей на свеце прамільгнула,Колькі ж пажарышчаў раздзьмухваюць вятры!Чатыры ўжо стагоддзі прамінула —Згарэў Джардана Бруна на кастры.Якія ж гэта сумныя падзеі!Свет цемрашальства смерцю пакараўЗа гэта, што Каперніка ідэіЯк слушныя публічна прызнаваў.Інквізітарам бязлітасным у РымеНе ўдалося спапяліць ідэй,Ім паўстрымаць Планеты немагчыма.„Аднак жа круціцца” — пацвердзіў Галілей.
<p>ЛОНДАН</p>

(Памяці Біскупа Часлава Сіповіча)

Я ў Лондане наведаў цэнтр Скарыны.Ён створаны перш-наперш нам на славу.І біскупу Сіповічу ЧаславуМы ўсе за гэта дзякаваць павінны.Знаходзячыся пад яго апекай,Я змог да скарбніц ведаў далучыцца.Быў працавітым біскуп чалавекамІ шмат чаму я змог там навучыцца.Чытаў заўзята ў гэтым кнігазборы,Які ўжо сёння цэлы свет цікавіць.Не ведаў я, што біскуп надта хворы,Што ён ад нас адыдзе неўзабаве.І, адбываючы сваю павіннасць,Чытаў я вершы не адной асобе,І слёзы бачыў у вачах жанчыны,Якой прыйшліся вершы даспадобы.
<p>ЯНУ ТАРАСЕВІЧУ</p>

У саракагоддзе смерці

16.VI.2001

Прыйшлі да цябе, маэстра,Памаліцца на магілу,Твая музыка аркестрамКазачным заваражыла.У ёй столькі ж прыгажосці,Цёплых сонечных праменняў,І парываў маладосці,Паэтычнага натхнення!Хоць прайшло саракагоддзе —Ты ізноў да нас вярнуўся.Не ў чужым ты асяроддзі —Уваскрос ты ў Беларусі.Хай табе спакойна спіццаПад апекаю Анёлкаў.Хай табе заўсёды сніццаБеласток, Шындзель, Саколка!
<p>ПАМЯЦІ МІКАЛАЯ ЧАРНЕЦКАГА</p>

На адкрыццё надмагільнага помніка

23.VI.1999

Не здзейсніў ты жыццёвых мар,Знаходзячыся пад прымусам.Ты апынуўся між ахвярНайбольш свядомых беларусаў.Імкнуўся сэрцам і душойУсё ў жыцці рабіць рупліва,Каб край быў незалежны твой,Каб твой народ мог жыць шчасліва.Усе сягоння мы ў журбе,Твайго жыцця быў шлях кароткі.І неба плача па табеУ сотыя твае ж угодкі.
<p>ПАМЯЦІ ТАМАРЫ САЛАНЕВІЧ</p>Колькі ж суму тады ў асяроддзі,Колькі ж слёз праліваем заўсёды,Як заўчасна ад нас адыходзіцьТой, хто надта патрэбны народу,Хто хварэў пастаянна душоюЗа народ свой, што жыў у галечы,Хто змагаўся за наша святое,За спагадлівы лёс чалавечы.Гэты фільм твой, Тамара, удача!Ён пра беды сялянскага лёсу.Ці ж зямля, ты сказала, не плача?Колькі родных затопленых вёсак!Захапіў мяне фільм твой, Тамара,І да вершаў маіх быў натхненнем,Калі ты падзялілася марай:Здзейсніць фільм пра мае дасягненні.Ды, на жаль, смерць заўчасна спынілаТвае лепшыя творчыя планы.Вечным сном ты спачыла ў магіле,Адышоўшы ад нас нечакана.

18.VII.2000

<p>ПАМЯЦІ ЯРАСЛАВА КАСТЫЦЭВІЧА</p>

На адкрыццё мемарыяльнай дошкі

10.IX.1994

Наш паважаны Яраслаў,Ты стаў узорам для народа!У гушчы беларускіх спраўІ быў, і будзеш ты заўсёды.Дырэктар і настаўнік нашІ бацька юных пакаленняўПрайшоў педагагічны стажЗ вялікім гонарам, сумленнем.Таксама добры будаўнік,Гмах школы гэта яго помнік.Ды неабсяжны поўны лікЯго здзяйсненняў векапомных.Галоўнае — яго ідэйНам нельга забываць ніколі.Ён, як яднання карыфей,Павінен жыць у нашай школе.Мемарыяльны гэты знакХай будзе сімвалам навекі.І тут мы шапку здымем так,Як Яраслаў прад чалавекам.
<p>ЛЕС І ЛЁС</p>

(Памяці Міколы Гайдука)

Любіў надзвычай лес Мікола,Лес быў яму царквой, прастоламІ адпачынкам у цянёчку.Тут ягады збіраў, грыбочкі.У дзянёк цёплы, вераснёвы,Паехаў ён у лес сасновы.Праз дзень грыбочкаў поўны кошыкСтаваўся непасільнай ношай.І замарыўся ён да смерціСа сваім надта хворым сэрцам.Угледзелі Міколы вочыРаптам яшчэ адзін грыбочак.Стаяў Мікола на каленях,Грыбок, здалося, мае ў жмені ...Ды раптам кроў застыла ў жылах —Грыб узяць не стала сілы.Убачыў толькі Бог з нябёсаў,Як спалучыліся лес з лёсам.
<p>АПОШНЯЯ ДАРОГА</p>

Памяці Янкі Жамойціна

29.IV.2003

Ты, дружа, ехаў на Радзіму,Якою заўжды даражыў,Даехаць стала немагчымым —Смерць вартавала на мяжы.Ехаў сустрэцца з сястрой, братамПасля жыццёвых перашкод,Каб з Велікодным веснім СвятамВітаць свой край і свой народ.Цябе Ўсявышні Бог паклікаўТак нечакана да сябе,А мы тут, у смяротных ліку,Надта сумуем па табе.У развітальныя хвіліныНе паўстрымалі сваіх слёзТвае сябры, твая Радзіна,Калі пяюць Хрыстос ўваскрос.Няхай табе спакойна спіццаПа ўсіх ганеннях вечным сном,Хай вольная Айчына сніцца,Якой быў верным Змагаром.
<p>ПАМЯЦІ ЯЎГЕНА АНІСЬКІ</p>Каб не вывезлі на ўсход,Ты падаўся сам на захад,Дзе яшчэ і твой народ,І дзе менш насілля, жахаў.І прытулак ты знайшоўТут у вёсцы Аўгустова,Прывіваючы любоўДа Айчыны, роднай мовы.Працаваў ты ў школе тут,Навучаў штодзённа дзетакШанаваць айчынны кут,Штодзень пашыраць асвету.Твой лёс зламаны быў жыццём,Не знаў ты радасці ў Айчыне.Таму і спіш апошнім сномНібы выгнаннік на чужыне.
<p>ПАМЯЦІ СЯРГЕЯ КАРНІЛОВІЧА</p>Ты, дружа, жыў за акіянам,Цяжкім было тваё жыццё.І так зарана, нечакана,У сне пайшоў у небыццё.А як любіў ты край свой родны,Вясковы побыт землякоў!На жаль, ніколі ты свабоднаНе мог паехаць да бацькоў.Падчас кантролю знайшлі здымак —Савецкай Арміі салдат!І правяралі, ці магчымаКаб гэта быў твой родны брат.Не раз, калі ты спаў, як ценіВіжы ўваходзілі ў гатэль,Абмацвалі твае кішэні,Ператрасалі твой партфель.І дакументы ты знаходзіўУжо не ў ім — пад тапчаном,І быў шчаслівы пры нагодзеШто едзеш на аэрадром.Пасля ганенняў, надта крыўдных,У самалёце меў спакой.Ляцеў за акіян, у Кліўлянд,У „Полацак” любімы свой.Ты сном заснуў, Сярожа, вечным,Больш ні ганенняў, ні трывог.За процьму здзекаў недарэчныхЦябе мо ўзнагародзіць Бог.
/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCADaAH0DASIAAhEBAxEB/8QAHQABAAICAwEBAAAAAAAAAAAAAAcJAQUCBggEA//EAFoQAAAEBAIDBwsPCAYLAAAAAAABAgMEBQYRBxIIITETFDJBdLKzIzZRYXFydYGUsdEVFhciJzQ4QlNVVnORk8EkKDU3UmJjkiYzVIKEtCVDRUZkZYOFoaLC/8QAGwEBAAEFAQAAAAAAAAAAAAAAAAQBAgMFBgf/xAA5EQACAQICBQgHCQEBAAAAAAAAAQIDEQQxBQYSITJBU2FygZGx4RMUIiRRcaEVFiMzNENSosHw8f/aAAwDAQACEQMRAD8A8vxGc31nYzuY2sNIJ64klNyiNt9QrWNYwbhxTZn8qnzi1SlEJ9bErM0lfebPF+4Q9Z05pt6LjC0Nravy2yt0GOO8rOh6fn3FIY0v+gY/c6dqIy1SSM+4ULPcvaGbDmnrpJ/s/wBvIbBVu9TtRmf6BmHk6vQPwepqojL9ATDydXoFpxkFiFr1znzP9vIvUbFVyaYqDLrp6YH/AIZXoHAqXn9+t6Y+Tq9AtUsXYCxdgXffOfM/28itiqk6UqT5hmHk6vQOPrUqT5hmHk6vQLWLdoLdoPvpU5pd/kU2Sqf1q1IX+wZh5Or0B61ak+YZh5Mr0C1ixdgLF2Ba9c6nNfXyKbJVQVLVJ9HY37hQz616j+jkb9woWrW7QGXaD74zf7P18imwVJTaFiIFe9Yphxl0uEhxJpUXiMfCdj2ahM+mS3+cFUJ3K2WGsX+HbEMLuZ6ysOtw2I9PRhUta6T71ci1FZmzg/fzP1qecQtXpbrZlfI2uYQqqhytHM/Wp5xC1SletiVcja5hDn9eHvpdv+EmGZtAAB5+zIAAAuAMDJmMGLXG4AwPNNR401hD4r1PTLDkBByySwxxG7OQ6nFrIlNpsRJK+1wvsHXJxj9iBCrg3IGKk8dBxbES6h5EA4RpUym5pUm2Yu7aw3EdB4qdrW378+0o5JHrkZHieH0kMX3y6jTsGvg7WDLhFdP2kP2e0iMa25kiWnSrRRim90SzvY7mns9wSXq1jejvLfSRPaWrsgdrbR4ra0iMa3Ji5L/Ws1vptG6Lb3qd0p/a7gmXRlxKq6u42ewdWwLcJEy/JZBN5FFfskI2J0LicNTdSpay+DCmm7I8saaB20g5/b5OF/y6BC5CaNNH4Qc/+rhP8ugQsPRdFr3Ol1Y+CIlXiZuWVWmCS/iI5xC1OlOtiVciZ5hCqtv9JoPi3RHOIWqUr1ryrkTPMIaLXfKj2/4SqebNmACLa+xhgKSxJlNFxEniol6ZG3liEOJJKMx21ltHDUqNSvLZpq7zMm5ZkpAI6xuxQh8MJTATCJlERMkxj5sklpxKcp2vc7jbVfWzFO4Yv1w5AuPsMwjcTuCVkSjJZpIiv/eF0cNVag0uJ2XS8ijaR28YPYIshsZIR7BN7Ez1FiCYbv8Ake6lnOx227BG7WlgTzaXYfDefxDKtjjJ50n4yISKWisXVvsQydnvWfeNpIjqq5+xINInEJbk7KRvxcETEJHKbzE271JXmJQ0cRWkqcjpe3NKiRPJk3L5gy9NEw5NFldh1Ibb7ftzSJYw+l2DeO9QziPipLOIOoDPd4qGiX8l08G6LXLVqIxHGICMIaVriY0qxhxUM0fgl5TXDx183bsSNQ66hUozfoJU5baik8uRWz8y1vlOsV9VchnNPQsuSooV6VQ0Kd2m9Uavc0pVnPsoy6hyaqOmJhiNUUwjIwih42WsIgUxJrKHccS00Rk6lCkmZFlV7W+0bWAisNox9EOeDdYJJaiTc4pViufeCU8asLMIsNqUg5+7Sk1mW7xCWCZbmJoUkzSar3Mu0JMsbRoyjSlGScrpZdHSUS5SO5hGyOpKQqBlicMy5piRw0M6tmGyMkrfKfakWbgiXtESbwUzms+al8Y5HMQEHCQhRTh+2eNCCSaj+wQQc+w3bl70QnCWrygXEluizmCsikker4tto9LaI0BRkRREVUlJyCLkqY99TTzD8Vu19zOxGR6rXGr0q1DBzTi97Vst2XwfQI8SPLemqf5ws8+ohegQIVUeywmvTWIj0hJ5b5CF6BAhQysOo0ZZ4Kj1Y+BGqcTNrDHeLQf8RHOIWq0l1qyrkTPMIVTw6rRzZfxE84hazSXWrKeRM8whotddyo9v+EiGbNmZah5J0ktWlBRduNUPzx634h480tI45Pj7TM8VDOvtQLTby0NpMzMiVs2DntXk3iml/Fl88jt+nodqHkB7P9IL5g7fjBY9E+PLj9RoXnNDz/pI4wy7FKnZZKpVJZlBuQcUb6lPtGRKKxFYtQ3daY9yifYOxVDs03N24tyBaht8G2eS6DTr2fujZ09HYmNHD3jvjK7yyui1tNs2Uq+AfGnx2c5465gdjS/SGGUDICw+m02OGceVvxhi7a8y1KtmtxXt4h2aVtOFoJxre5qz9ULLbXw+wNNgdj1LcPsN5fS0XS04jn4ZTilOtNmSTzrNVtaeK9hnjD0lGtFUvSP0j3XtbdmUvZrfY+rRTegKkx1qCqIt5qUzN2GWUPJ0lbUpSTUrxWT/ADDSzyqI2jtK+opzB07FT572yN6w5XVY0nc7Da4PNznEnSZOv4eRvSeVwq90XdOUj6nky9082sfDPauXhzpaVDU8VJJhMYcyW2RQ7ZnrUnVxC6UdrETVrvY4b/S5TkJIkePFSR85hIB7B+eQxPupRuhw5nlvx8Efnp+RCm8L5Qym5G7M0n/KhXpHJrSslS3Ep9ZE8I1GRayMv/kRXpYYiOVnWsukMLLYlEFJHSXFptnNSlpQrYX7uoRcFg5+u05qjsKN2997l0pezmTjXkKiH0RotGRJKRT6DvbX8UfPoMGZ4HMmf9tf54jiv8f4Co8K5nR0voecMriYEoRtw7mSdmu2XZq7I7PoH1K27R8fR64Vbb8veVELcM9u6K1JtxWEevg69LR9V1Y29q/JkE05KxBOmqVtIKemXyEL0CBCKjO4m7TVO2kHPfqIXoECEVazHY6MT9So9WPgiNU4mbeFP8uZ78vOQtTo8/6IyfkDHRpFVEN79a+sT5yFq1G66Qk/IGOjSNLrplS7STHNm2HyRctl8Y4S4uBhohRFYjdaSoy+0h9gDgk3yGQ1/qJJfmmA8mR6Bj1EkvzTAeTI9A2IC51JfEHzbwgt6b03mxvf5LcyyfZsH4lJ5SR6pbB/cJ9A+8YPaKKTXKD8mWGWSystNtp7CEkXmH5PS6BecNx2Ch1rPapTZGZj6hkW7073B8RSmW/2CF+5T6BG1LYQtyXF+oa9emjUc3OCsUEqFykzqSXCzHfg9gtolawDPDEVIJqLz3MpZHw+pkBa28YX7lPoEeYVYTnQ1cVPUZTlEaieOmtMOUNue4Eas1r5jv8AYQlEDFFXqRg4J7nmVK7tNsraQc45LC9CkQgJw03PhBTfksN0KRBw9V0Y/cqPVXgQqnEzaslaMR36fOQtVovrPk3IGOjSKq0e/E9+XnIWpUUf9DpLyBjo0jRa6cNLtJMM2bkwICAxwZkAAAAAACgNHUVUSOn4yXws4j0Qjkwd3GGNexa/2b8Rjkip5KuqTplEYhU0TD74UyW1Lf7R9odaxjpN2sZMcqaZLdUsOPQ0Qf8AqYhKkKbP7SHQouj66h6jjpuuCOOi4ilVwZuw8RuGaKzJPKSvi8HaJtGhh501KU7P/rFN5PJLLbcrDmQ89SqmcTkvQjMy9U/U8prF5m4eOTnQ0s8zSiv8UuxxD0C0Rk2kl8IiK4x4ihGja0k/kVR+gHsAYMRkwV46bvwgZryWG6FIg+wnDTf+EDNOSw3QoEID1nRe/BUeqvAhVOJmyZ9+N9+XnFqdD9Zcj8HQ/RpFVbeqLa78vOLU6F6ypF4Oh+jSNJrovZpdpJhmzdAADgjIAAAAGLDIClgdSxXqGKpmi42ZS1tt2YpQe9m1nYlKIsx/+qT8dh0CssY4aEp+VTSBceSiNlL8wuTKXCJLafbFwuHfYnjEtx8ohI2NZioglqW02ttJZjIrKtfV4h09WD1CLgig1ytxTKWn2UJN9ftEPFZwi18Ym4eph4pKosg78hqjxhlbc49SVyaab5JxTeskFmytE5n4XBMj2j614wU+ctkkbDMPxRzSHdfNlpaDXD5GycNKyvqVlPYOzzai5BNFwC4yGWs5ek0w9nDLKRpyn3dQ0cNhJRMM626zLnUuNoNsl7qd8ho3PL3MuoXKWDe+zX1HtGlhMb5FEmzll8STbj0I2tw3EZW98GokmZ34sh3HbaXrSXVDUc2k8vQbqZelte+ULSpp0lpzJNJkevUY+L2LaNShttMtWRNqYUk92XcjZvufHxZjGyo+h6bpJ192QwBQqohCEOWUZ3JJWLaLa8sJs3he/wD50hbR4Z03/wBf005LDdEQg7aQnHTfL3f5nySG6IhB6dg9L0ZuwVLqx8CFU4mbBHvlr6wvOLVKE6yZF4Oh+jSKqmvfDXfl5xapQnWRIvB0P0aRpddH7NLtJMM2bsAAcEZAAAAAwYyAoAMGQyAtaBgZABcgDHEcj2DiKgr103y/OAmXIoboyEGEJ304El7PkxP/AIKG6MhAxj1fRb9ypdWPgQqnEzaMH1Rvu/iLUaB6xaf8GQ3RJFVbP9c33fxFqdAdYlP+DIbokjS66K0aXaSYZm9AAHBGQAAAAAAAAAAAAAAABgBgCvbTl1Y9RnIofmEIHMT1pz6seYrkMPzBA1h6pov9BS6q8CFU4mbJkuro7v4i1HD/AKw6f8GQ3RJFV7ep9PdFp+H2ug6f8GQ3RJGp11d40u0kwzN8AAOBMgAAAAAAAAAAAAAAADADAFfWnUXu7xHIIfmiAzE+adZ+7w/4Ph+aYgQx6nov9BS6q8CFU4mbRR/lSDFpeGh3w7pzwVDdEkVZEXVkn2haVhid8Oab8FQ3RJGq10X4dL5skwzZ2QAAcCZAAAAAAAAAAAAAAAAGAGAK+9Oovd3e8HMeYxAhFcT7p16sdnPBzHmMQGnjHquiVfA0uqvAhVOJm0URE5/dFouF2vDamj/5VDdEkVcuH1Q+8Fo2Fn6s6Z8FQ3RpGp10/KpfNkiD3nZBkAHAGUAAAAAAAAAAAAAAABgAAr/07ytjmrty1j8RABD0Bp3/AK8v+2MfiPP5nsHquif0NLqrwIVTiZs3y6qrvSFo2FJ+5lTPgmG6JIq8fLqiu9IWg4VX9jOmfBMN0SRq9dV+FR+b8EZqWZ2ewWC5hcefGczqGNQz4g8QAxqDUM6uwMGfaADUGoC7gz4gBjUGoZuMXIALhcZv2gv2gB4C09f14I7cqY5yx58HoXT2L3bme3K2ecseez2j1jRL9xo9VEGpxM2z52NxoSNKca8TICXw8BB1ZGtQ0M0lppsjKyUJKxF9hCOmuEvuD82ePujcYjDUq8bVIp2+JenYlP2d8UjO3rxj/wDwM+znimf++MeIzR/WH3ByTwTEP7NwfNruRdtskVeOWKl+vSYfzD8zxxxU+mky/nEcOmeYcRb9m4Tm13IuuyRHMcsVb2KtJp4nB+LuOGK1rFWk3+8EckZ7ptMcXOGMi0fhObXcit2SN7N+K301nPlBgeNmKii11rOfKDEdkZ9kOMPs/C2/LXchdnflY0YpGeutZ15QY4njNiee2tZ15QY6CscS2ivqGFt+Wu5FLs7/AOzJiZ9OJ/5WoYPGTEz6cVB5WodBMcDFPUcN/BdyKNtGyqmo53U0xKYz+bRc0iyQTZPRCzUoklsK590xq86P2Rz+KPnMXypxikktxgZ//9k=