Publiko kaj fakuloj ĝenerale konsentas pri tio, ke lingvo estas verŝajne la plej signifa kaj unika intelekta produkto de la homa raso, kiu produkto siavice estis nepra antaŭkondiĉo de ĉiuj aliaj homaj produktoj, ĉu materiaj, ĉu spiritaj. Ne estas mirinde do, ke tiu vere majesta plenumaĵo delonge obsedas nian narciseman rason: amasas la hipotezoj kaj pli-malpli fundamentitaj teorioj pri la kreado de la lingvo, pri la rilato inter homo kaj lingvo, kaj pri la detaloj de la funkciado de tiu fajna mekanismo. La multe kritikita kaj verŝajne ekstreme troiga teorio de Whorf asertas, ke la gramatika strukturo de la gepatra lingvo difinas la mondbildon de la individuo[1]: li diras ekzemple, ke la hopiaj indianoj malhavas historian percepton pro tio, ke en ilia lingvo forestas tempokategorioj. La klarigo por tiu fenomeno verŝajne devus esti inversa: la hopia lingvo malhavas tempokategoriojn, ĉar la materia kaj socia evolugrado de ĝiaj parolantoj ne neprigis la kreon de tiaj kategorioj. Malgraŭ la facila refuto de la Whorfa tezo ni sentas, ke kuŝas en ĝi ankaŭ certa dozo da vero: infano per la alproprigo de la gepatra lingvo alproprigas ankaŭ iun specifan segmentadmanieron de la realo, kaj tiu maniero certagrade efektive influas tion, kiel li perceptas la mondon.

Por la homaro la komencoj de la lingvokrea procezo dronas en la nefacile trapenetrebla nebulo de la antaŭhistoriaj tempoj: tiu cirkonstanco fakte malebligas fundan ekzamenadon de tiu procezo, eblas aliri ĝin nur teorie, kaj tiaj aliroj ĉiam entenas la danĝeron de spekulacioj, foje-foje pli fantaziaj ol seriozaj. Estas tiel ne nur koncerne la homan lingvon mem, sed ja malmultas serioze studeblaj fidindaj materialoj ankaŭ pri la plej fruaj tempoj de la opaj etnaj lingvoj.

Esperantistoj estas tiurilate en unike privilegia situacio: ili plej detale povas studi la cirkonstancojn de la naskiĝo kaj evolua disvolviĝo de sia lingvo. Dum la centdekjara historio de la Internacia Lingvo kvazaŭ en dramece densiĝinta formo ripetiĝis antaŭ iliaj okuloj la kutime jarmilojn traarkanta kaj tial por la individuo malpli facile perceptebla miraklo de la kreiĝo de homa lingvo. Tiu senprecedenca travivaĵo certe estas inter la motivoj de tio, ke esperantistoj eĉ pli ol aliaj homoj havas profundajn emociajn sentojn al sia lingvo. Tia arda emocia sinteno povis naski la penson, ke lingvo mem estas arto, ne nur materialo de la perlingva arto, la literaturo.[2] Ankaŭ la tute evidenta cirkonstanco ne malpliigas la tute specialan rolon de lingvo en la pensaro de esperantistoj, ke Esperanto naskiĝis ne el vaka nenio, sed el tiu fekunda grundo, kiun prezentis la alte evoluinta homa lingvaro fine de la 19� jarcento.

Jes ja, fakte, kiom aĝas homa lingvo? Critchley skribas en sia resuma studo[3], ke la plej multaj hipotezoj supozas vidi nerektajn pruvojn pri la ekzisto de la homa lingvo en la tempoj inter 25'000�10'000 jaroj a.K., sed laŭ iuj teorioj la homo povis disponi pri parolkapablo jam antaŭ 100'000 eventuale eĉ 500'000 jaroj.

Sed krom la aĝo de la homa lingvo leviĝas ankaŭ pluraj interesaj demandoj pri ĝi. La unua certe estas tio, kial ĝi entute naskiĝis? Oni verŝajne ne multe eraras asertante, ke lingvon naskis antaŭ ĉio la komunuma vivmaniero de la homoj, kiu vivmaniero neprigis komunikadon ianivelan. Kaj kompreneble funde de tiu vivmaniero devis ekzisti la kapablo uzi kaj eĉ prepari ilojn, kiel ankaŭ iu primara formo de specialiĝo en la vivtenaj aktivadoj (ekz. inter viroj kaj virinoj).

Pli interesa demando estas, kial homoj elektis akustikan formon por sia komunikado, ja la akustika dimensio certe neniam havis distingitan rolon en la perceptado fare de la homo. (La prioritata sensorgano de homo ĉiam estis la okuloj: niaj kontaktoj kun la ekstera mondo grandparte � laŭ iuj 70�85 procentoj � efektiviĝas vide, aŭdado havas la pezon de 5�15 procentoj, kaj la ceteraj tri sensoj � flarado, gustumado kaj tuŝado � dividas inter si la restantajn procentojn.

La ideala formo de komunikado estus tio, se homo kapablus sendi informe la sensitajn sensacojn al siaj kunuloj kvazaŭ �analoge�: ekz. kiam li volus averti sian kunulon pri tigro, tiam li plusendus al li la bildon (eventuale eĉ odoron ktp.) de la tigro. Sed estas evidente, ke tion fari frutempa homo neniel kapablis. (Nuntempe estas celanta tiaspecan transporton de informoj la tn. virtualarealeco.)

Se la ideala formo de komunikado ne estis atingebla, la homo do elektis iun alian, se ne idealan, almenaŭ taŭgan formon. Laŭ la sensorgana dotiteco de la homo oni atendus, ke la elektita formo ligiĝos al la vidado, sed ne okazis tiel. Pli funde pripensante la aferon ni venas al la konkludo, ke la elekto de la akustika dimensio estis vere trafa. La produktado de voĉo ĉe la mamuloj estas duagrada funkcio: produkti voĉon ĉiam eblas, tio ĝenas neniun alian agadon (krom iomete la manĝadon), dum voĉado la manoj restas liberaj por alia agado, kaj krome voĉsignoj estas uzeblaj ankaŭ nokte, kaj tute sendepende de la tereno.[4] La ne ideala, sed praktike tre taŭga elekto estis uverturo de longega sed seninterrompa evoluo, kies nuna stadio estas ne nur la spirhaltige esprimpova homa lingvaro, sed ankaŭ la pensokapablo de la homo.

Tiu evoluo certe startis kun neartikitaj krioj, per kiuj probable eblis kodi nur kelkajn dekojn da mesaĝoj. La neartikitaj voĉaĵoj diferencis inter si per tono, melodio ktp., ĉiukaze la voĉaĵoj estis kompaktaj, nediskretaj. Tamen, tiel kiel plimultiĝis la mesaĝendaĵoj, iom post iom elĉerpiĝis la variigeblaj intonaciaj elementoj, kaj la homo devis komenci artiki sian voĉaĵon. Tiu artikado komence certe estis tre malfajna, kaj ĝi komencis fajniĝi nur paralele kun la ampleksiĝo de la komunikadaj bezonoj. La procezo kompreneble estis tre malrapida, ja ĝi starigis malfacilajn postulojn por la artikulaciaj organoj. Fakuloj opinias, ke en la pralingvo abundis vokaloj, guturaloj kaj uvulaj sonoj, kaj plej probable tute mankis senvoĉaj konsonantoj. Verŝajnas ankaŭ tio, ke la komence uzataj vortoj estis unusilabaj, ja la dusilabaj kombinaĵoj postulas de la artikulaciaj organoj almenaŭ duoble pli komplikan laboron.

Sed la akustika signaro, ekuzita de la homo, kiel jam dirite, ne estis perfekta.[5] Ne eblis per ĝi kapti kaj peri ĉiujn opajn fenomenojn de la senfine varia realo. Tiu malperfekteco trudis al la homo la bezonon distingi inter la esencaj, substancaj kaj malpli gravaj trajtoj de la opaj fenomenoj, kaj tiamaniere krei kategoriojn: fakte primarajn abstraktaĵojn. Estis ja facile vidi, ke sango estas ruĝa, lakto estas blanka; sed abstrakti la ruĝecon de la sango el la kompleksa perceptaĵo, kaj retrovi tiun saman econ en la ruĝa frambo, kaj malgraŭ la sennombre multaj diferencaj trajtoj de sango kaj frambo krei la koncepton de ruĝo � tio estas jam tute nova nivelo: la pensado.[6] Estas notinde do, ke ĝuste la malperfekteco de la komunikilo donis al la homo grandan puŝon en sia intelekta evoluo.[7] Cetere la malperfekteco de la lingvo (manko de unusola perfekta lingva rimedo por ĉiu opa esprimendaĵo) donas bazon por stilo, t.e. individua elekteblo el inter diversaj � laŭ adekvateco diferencaj, sed neniam perfektaj � lingvaj rimedoj.

Necesas atenti ĉi tie almenaŭ unu plian aspekton. Nome tiun diferencon, eĉ kontraŭecon, kiu ekzistas inter la karaktero de la homa pensado kaj tiu de la lingvo. Nome la origina � sensace bazita � pensado estas malregule cirkula, dum la parola lingvo tempe linia. La parole komunikanta homo do devas iom �kombi� siajn individue malregulajn pensozigzagojn, t.e. liniigi ilin, por povi ilin kodi per la tempe linia lingvo, kaj tiel fari ilin kompreneblaj al la adresato. Tiamaniere la pensoj certe multe perdas el sia originala formo, individua unikeco, oni povas diri, ke ili certagrade uniformiĝas, sed tio estas la kosto de interkompreniĝo. Inter du diversmaniere malregulaj pensomekanismoj � tiu de la adresanto kaj tiu de la adresato � nur rekta linio povas esti la plej malgranda komuna denominatoro.

Nuntempe, kiam lingvo aperas por ni ĉiutage en du alternativaj formoj, t.e. parola lingvo kaj skriba lingvo, nur malfacile ni povas imagi, kia povis esti frua lingvo, malhavanta skribon. Walter J. Ong en 1971 kreis la konceptojn primara parollingveco (�primary orality�) kaj sekundara parollingveco (�secundary orality�), nomante primara la parollingvecon antaŭ la apero de la skribo, kaj sekundara tiun parollingvecon, kiun ni alfrontas dum la lasta jarcento dank� al la disvastiĝo de radiofonio, magnetofono, televido.

Ĉar pri la lingvostato de la primara parollingveco ni malhavas rektajn pruvojn, ni povas iom konturi ĝin nur per teoriaj metodoj. Oni povas diri ekzemple sen riski eraron, ke en ĝi lingvo havis pure akustikan karakteron. Tio verŝajnigas, ke la lingvouzanta homo tiam pli vaste utiligis la disponeblan akustikan rimedaron (tono, sonalto, melodio), ol nuntempe. La primara parollingveco probable estis kanteca,[8] akustike pli riĉe modulita, ol la nuntempa parolo. Certe la tiamaj tekstoj havis iatipan akustikan organizitecon, kiu similis al niaj nunaj konceptoj pri verso. (Ekzemple en la araba kulturo, pro historiaj kaŭzoj malmulte tuŝita de skribo, longe floris la tekstoformo de makamo � rimita prozo.)

En la primara parollingveco ankaŭ vortoj havas alian rolon. Mankas al ili vortare difinitaj, precizaj signifoj, kaj ne povas sedimentiĝi sur ili tiaj historiaj signifotavoloj, kiel post la invento de la skribo. La signifon de la vortoj konturas intonacio, mimiko, gestoj, kaj kompreneble ĉiam la konkreta situacio, en kiu ili estas prononcataj.[9] En la primara parollingveco ludas multe pli gravan rolon ol nuntempe la eksterligvaj rimedoj de komunikado, kaj el la lingvaj elementoj la tn. supersegmentajrimedoj, kiel tono, sonalto, melodio. Rajte ni supozas, ke la vortoj havis multe pli vastan signifoareon, ol nuntempe, kaj la vortsignifon konkretigis antaŭ ĉio mem la situacio, la emocia enhavo injektita en la vorton, kaj kompreneble vasta aro de supersegmentaj kaj eksterlingvaj elementoj.

La lingvouzo de la primara parollingveco montras karakterizajn specifaĵojn ankaŭ sur la nivelo de frazoj kaj teksto. Ong jene skribas pri tio:

Do en la primara parollingveco estas diferenca ankaŭ la pensado, naskanta la parolon: tiu pensado havas antaŭ ĉio operacian karakteron, ĝi ne aplikas ĝeneraligajn silogismojn, ne perceptas logikan identecon aŭ kontraŭdiron, kaj plej ofte ligiĝas al fizikaj agoj. La formuleca stilo, karakterizanta la parollingvecon reprezentis ne nur certajn lingvajn kaj metrikajn kutimojn, sed ankaŭ certan pensomanieron kaj spiritan staton.[11]

La primaran parollingvecon do karakterizis lingvostato funde diferencanta disde la nuntempa homa lingvo. Ĉe la apero de la literskriba sistemo la skribanta homo provis kapti kaj fiksi helpe de manpleno da grafemoj tiun ĉi specifan lingvon, kiu forte ligiĝis al situacioj, kiu malavare, kvazaŭ diboĉe utiligis muzikajn elementojn, kaj kiu donis dominantan rolon al supersegmentaj kaj eksterlingvaj rimedoj.

Parolante pri skribo, ĉi tie ĉiam ni komprenos literskribon. La aliaj skribsistemoj ja apenaŭ rilatas la lingvon mem, ili plejparte nur traarkas ĝin, kreante senperan kontakton inter konceptoj kaj skribo. Vera skribo � el la vidpunkto de la lingvo � aperis eĉ ne tiam, kiam meze de la dua jarmilo a.K. fenicianoj kreis sian literskribon, sed nur kiam ĉ. la oka jarcento a.K. grekoj kompletigis ĝin per vokaloj. Nur tiam nome skribo fariĝis vere preciza ilo por la fiksado de lingvo. (La vorton preciza ĉi tie oni komprenu en lingva, kaj ne en akustika senco: la ŝparema literskribo kreis apartajn grafikajn signojn nur por tiuj parolsonoj, kiuj posedas sencdistingan rolon � ilin oni nomas fonemoj. Tiamaniere la nombro de necesaj grafikaj signoj povis proksimume kvinoniĝi.)

La literskribo en sia nuna formo estas sistemo efike funkcianta kaj ekonomia: helpe de kelkaj dekoj da grafikaj signoj ni povas fiksi ajnan tekston. Al tio ŝuldiĝas, ke ĝi servas grandan parton de la homaro jam depost preskaŭ tri jarmiloj.[12]

Estas kurioze, kiom fortan kontraŭstaron trovis skribo eĉ ĉe grandaj scienculoj, kvankam scienco entute ne povus ekzisti sen skribo. Platono diras jene en Phaidros: �Naivegas tiu kiu kredas, ke li povas postlasi sian arton en skriba formo; kaj ne malpli tiu kiu esperas akiri surbaze de skribo klaran kaj solidan scion; kaj naivegas ankaŭ tiu kiu atribuas al la skribo plian signifon ol tion, ke ĝi memorigu nin pri io, kion ni jam sciis sen la skribo.� Humboldt opinias simile, kiam li diras, ke skribo kapablas konservi la lingvon nur malperfekte, mumiece.

La supraj malŝataj vortoj pri skribo ne estas tute senfundaj, ja la ekonomieco de la literskribo havis sian prezon.[13] Skribo eĉ parte ne kapablas fiksi la eksterlingvajn elementojn de parolo: mimikon, gestojn ktp. Tio estas grava manko, ĉar ties proporcia pezo en la komunikada procezo foje povas atingi eĉ 60�70 procentojn.

Nur fragmentece kaj pale kapablas fiksi skribo la supersegmentajn elementojn (tonon, sonalton, precizan daŭron kaj intensecon de sonoj ktp.) de parolo. Ĉar tiuj elementoj gravas eĉ pli ol eksterlingvaj, tial la skribanta homo daŭre strebis iom tamen kapti el ili. Sur tiu kampo la lastaj tri jarmiloj kaj duono alportis certajn, tamen ne esencajn rezultojn.

Skribo plej sukcese kaptas kaj fiksas la segmentajn elementojn de la parolo � la vortojn. Tiu cirkonstanco instigis la skribantan homon esprimi per segmentaj elementoj ankaŭ tiujn signifojn de sia teksto, kiuj en parolo ordinare esprimiĝis per eksterlingvaj kaj supersegmentaj rimedoj.

Skribo influis lingvon en ĉiuj niveloj: en tiu de akustiko, morfemoj, vortoj, sintagmoj, frazoj kaj � rezulte de la influo de skribo al la pensado � ankaŭ sur la nivelo de teksto. La fonto de tiu influo antaŭ ĉio estis la supre aludita malperfekteco de la skribo; krome ankaŭ la liberigo de la memoro, kaj la novaj komunikadaj situacioj, kreitaj dank� al la skribo.

Por ke tiu influo efiku, necesis, ke skribo sufiĉe disvastiĝu, kaj havu aŭtoritaton inter la lingvouzantoj. Skribo ŝuldas sian aŭtoritaton ĉefe al tio, ke prestiĝaj institucioj (ŝtata administrado, eklezioj, scienco) vaste aplikis ĝin. Tamen certe venis en konsideron ankaŭ tio, ke la homo rekonis: skribe li kapablas efektivigi pli altgradan lingvan plenumon ol parole, kaj tial li komencis strebi por alsimiligi sian parolon al la skribo. Tiu strebado elvokis la malaprobon de multaj, precipe lingvistoj, sed ankaŭ la filozofo Spengler en la dua volumo Der Untergang de Abedlandes (1922) grumblas jene: �� la antikvan prozon oni kreis rekte por la oreloj. Oni laŭtlegis tiujn verkojn, kvazaŭ oni parolus; kontraste al tio ĉiuj ni parolas, kvazaŭ ni legus niajn vortojn el libro.� La alsimiliĝo de parolo al skribo ofte elvokas riproĉojn ankaŭ el pedagogiaj rondoj.

La malperfekteco de skribo influis pleje � malriĉige � la akustikan dimension de lingvo. La skribe nefiksebla varia akustika moduliteco iom post iom malaperis ankaŭ el la parolo.[14] Rezulte de tio klare apartiĝas unu disde la alia kanto kaj parolo, kaj kreiĝis kiel transira formo inter ili verso, konservanta certan gradon de akustika organiziteco. (Notindas, ke versa epiko pli longe vivis en tiuj kulturoj, en kiuj skribo fariĝis nur malfrue ero de la ĉiutaga vivo por la plimulto de la loĝantoj.)

Sur akustika nivelo interesa influo de skribo sur lingvo estas la fenomeno de literprononcado. Ĝi aperas precipe en tiaj lingvoj, kies ortografio aplikas pli-malpli fonetikan principon (fakte plej ofte iun miksiĝon de fonetikaj kaj morfologiaj principoj). La hungara lingvo estas tia: kaj dum la lasta jarcento la hungara prononco plej signife modifiĝis ĝuste pro literprononcado, kiun la lingvokulturo kondamnas, sed senrezulte; tio, kio antaŭ kelkaj jardekoj kalkuliĝis prononcpeko, nuntempe estas normo. La sama procezo povas okazi tamen ankaŭ en lingvoj kun tradicia ortografio.[15]

Probable konsiderindan � kvankam ne ĉefan � rolon havas skribo en la spertebla rapidiĝo de parolo.[16] Verŝajne temas pri tio, ke la signife pli rapida muta legado alkutimigis la lingvouzanton al la pli rapida tekstoaperceptado. Tio siavice plirapidigas la tekstokreadon, kaj sekve de tio plirapidiĝas ankaŭ parolo. (Kompreneble tiu plirapidiĝo havas iujn � kvankam ne absolute rigidajn � anatomiajn limojn; kaj kompreneble ĝi povas ankaŭ malklarigi la prononcon.)

La influo de skribo sur la nivelo de vortoj konstateblas precipe ĉe la fiksiĝo de vortsignifoj. Kiel pli supre jam temis pri tio, en la primara parollingveco neniu teksto estis prononcata plurfoje en senŝanĝa formo, aŭ eĉ se la teksto mem estis tamen senŝanĝa, la situacio certe ne estis tia. Male, la skribitaj vortoj konserviĝis en senŝanĝa formo, restis konstantaj, kaj tial ene de la konkreta teksto la signifo de la vortoj estis klare priskribebla, tiel ke la skribita vorto povis fariĝi referenco koncerne la signifon. Tiu nova situacio tute certe rezultigis la pliiĝon de la nombro de vortoj, ja vorton pruveble okupitan por difinita signifo ne plu eblis uzi libere en alia senco, tial por tiu nova senco necesis krei novan vorton.

La fenomeno de plursignifeco de vortoj kompreneble ne malaperis el la lingvo, ĝi nur ŝanĝiĝis. Inter la opaj signifoj de la sama vorto ekzistas logike interpreteblaj rilatoj, diference disde la senkontureco de vortsignifoj en la primara parollingveco. La skribanta homo devis enkodi en la segmentajn elementojn ĉion tion, kion la lingvo de la primara parollingveco esprimis per la riĉa arsenalo de eksterlingvaj kaj supersegmentaj rimedoj. Tiu defio elvokis grandegan evoluon koncerne la segmentan rimedaron. Tio kompreneble ne signifis nure la kreskon de la vortprovizo, sed ankaŭ tiun de la nivelo de sintaksa prilaboriteco.

Jack Goody faris konkretajn esplorojn (per anglalingvaj tekstoj) pri la lingvaj ecoj de parolaj kaj skribitaj tekstoj. Li formulis la sekvajn konstatojn pri skribitaj tekstoj: 1. pli ofta uzo de abstraktaj esprimoj; 2. pli granda vortprovizo; 3. vortouzo malpli persona, kaj tial malpli kunteksto-dependa; 4. pli granda ekzakteco; 5. pli fajna sintaksa prilaboriteco; 6. pli granda formaleco; 7. pli granda fido al la mortintaj lingvoj [tio aludas la pli grandan proporcion de vortoj latindevenaj].[17] El la supraj konstatoj la 2�, 4� kaj 5� pruvas, ke skribita teksto laŭ gravaj lingvaj kriterioj superas parolan tekston.

Skribo komence servis nur por fiksi, konstantigi tekston, ĝia uzo por komunikado disvolviĝis nur pli malfrue.[18] Tamen ankaŭ la fiksadcela skribo alportas ŝanĝon en la cirkonstancoj de tekstokreo: ĝi liberigas la memoron disde la tasko de la konservado de tradicioj. Tion, kio estas skribita, ni povas forgesi sen la risko perdi ĝin. Platono (en Phaidros) skribas pri tio jene: �[la skribo] injektos ĝuste forgeson en la animon de tiuj, kiuj lernos ĝin, ĉar ili ne plu ekzercos sin en la memorado, ja fidante je la skribo, ili memoros deekstere, helpe de fremdaj signoj, ne elinterne, per la propraj fortoj�. Tio, kio por Platono ŝajnas malavantaĝo, por Ong montriĝas ĝuste granda avantaĝo. Li trovas, ke la forfalo de la deviga memorado efikas liberige al la homa konscio, kaj ebligas la aperon de pensmaniero pli originala, pli abstrakta.[19]

La pli altnivelan lingvouzon subtenas ankaŭ la nova komunikada situacio, kreita de la skribo. Parolante por krei sian tekston oni disponas proksimume tiom da tempo, dum kiom oni prononcas ĝin. De tempo al tempo kompreneble oni povas halti por serĉi la taŭgan vorton aŭ formulon, sed se oni faras tion ofte, la aŭskultanto komencos enui. La koncizon, nuancriĉon kaj kompleksecon de la teksto limigas tamen ne nur la kapabloj de la parolanto, sed ankaŭ tiuj de la aŭskultanto � ja ankaŭ li disponas pli-malpli nur tiom da tempo por kompreni la aŭdatan tekston, dum kiom da tempo ĝi estas prononcata. Ja certe ankaŭ aŭskultanto povas peti la parolanton ripeti siajn vortojn, sed se li faras tion tro ofte, la komunikada procezo paneos.

Dum skribo la situacio estas alia. La kreado de teksto principe ne havas tempajn limojn: oni povas dediĉi plurajn horojn aŭ eĉ tagojn por fajli unusolan frazon, kaj dank� al tio oni povas lingve formuli siajn pensojn pli precize, pli nuancite kaj pli koncize.[20] Parolan tekston oni povas artiki nur unudimensie, inter la limoj fiksitaj far la homa memoro; la skribo ofertas dudimensian kaj principe senliman spacon. Eĉ, rezulte de la nova komunikada situacio povas profundiĝi ankaŭ mem la direndo, ja la tekstokreanto havas tempon por konturigi siajn nebule ŝvebantajn pensojn. (Bacon diris siatempe, ke skribado kutimigas al precizeco.)

La kompleksecon de la skribita teksto principe limigas eĉ ne la kapabloj de la leganto, ja ankaŭ li havas laŭplaĉan tempodaŭron por kompreni la tekston. Tion subtenas ankaŭ la cirkonstanco, ke skribita teksto kontraste al la tempkaraktera parola teksto havas spacan karakteron; dum aŭskultanto en ĉiu momento aŭdas nur solan teksteron, kaj la jam aŭditajn li devas stoki en sia memoro, leganto � depende de sia rutino � povas percepti samtempe tutan linion aŭ eĉ plenan alineon. Skribo do ebligas kaj al la tekstokreanto, kaj al la tekstoaperceptanto fruktuzon de pli nuancita, pli riĉa lingvaĵo.

Kun la komunikada situacio ekestinta per la naskiĝo de skribo signife intensiĝis la postulo pri la ordigo, reguligo, �liniigo� de la eldirotaj pensoj. Kiel pli frue ni jam tuŝis tion, tian postulon starigis la naskiĝo de la lingvo mem. Parolante oni vidis sian alparolaton, ties mimiko daŭre orientis parolanton, ĉu li estas komprenata aŭ ne, kaj en nea okazo li povis reformuli sian diraĵon, krome li vaste povis helpi sin per eksterlingvaj kaj supersegmentaj elementoj. Tial li povis riski prezentante ankaŭ ne tute �kombitajn� pensojn. Ĉe skribita teksto oni ne vidas la alparolaton, eble eĉ ne konas lin; kaj unu sama skribo povas sinsekve trafi en la manojn de multaj tute diversaj �alskribatoj�. Kaj tiam, kiam oni presas la skribon, tiuj ebloj eksponente plimultiĝas. Tial diris McLuhan � tamen iom troige �, ke �komunikilo estas la mesaĝo mem�.

La lingva riĉiĝo, startinta kun la apero de skribo, kompreneble efikis ankaŭ sur la parola lingvouzo: estas konata fakto, ke tiu, kiu legas multe, parolas pli nuancite, pli riĉe, pli esprimplene. Kaj li eĉ pli nuancite, riĉe kaj esprimplene skribas. Tio rezultigis ekde la apero de la skribo superbe suprenantan spiralon de la nivelo de lingvouzo � kaj ankaŭ de pensado.

Oni devas tamen noti, ke ankaŭ parola lingvo influas skriban lingvon: bremsas ĝian troan riĉiĝon, komplikiĝon � kvazaŭ �zorgas� pri tio, ke tiu konservu �homan aspekton�.

Skribo dum longa tempo estis por la homo kvazaŭ glaciigita parolo. Legado estis sekve nenio alia, ol degeligo de tiu parol-glacio: tial legado dum longega tempo estis preskaŭ ekskluzive laŭta. En la antikva rakonto Satyricon de Petronius Trimalchio estas ravita de sia sklavo-skribisto, ĉar tiu �kapablas dividi per dek, kaj nure perokule [t.e. ne perbuŝe] kapablas legi tutan libron�. Aŭgusteno skribas rekone pri la episkopo Ambrozio, ke tiu kapablis mute legi: �eum legentem vidimus tacite�. Muta legado ĝis la 8� jarcento p.K. okazis nur sporade, poste ĝi jam ne estis tiel malofta (probable akcelis ĝian plioftiĝon la apero de intervortaj spacoj en la skribitaj tekstoj), tamen ĝi disvastiĝas nur post la invento de la presado en la 15� jarcento. Legado mutiĝis plej verŝajne pro la multiĝo de legeblaĵoj, pro kio necesis plirapidigi legoritmon. Kaj tiu plirapidigo siavice unue kondukis al la malklariĝo de artikulacio kaj malpliiĝo de la voĉforto: laŭta legado reduktiĝis je iu murmurado, kaj tio kondukis fine al mutiĝo.

Tamen tiu mutiĝo ne estis plena, kaj vere muta legado ankaŭ nuntempe nur malofte okazas. Nian legadon ĉiam akompanas pli-mapli forta subvokalado, t.e. tre malklara kaj malforta funkciado de la parolorganoj, aŭ almenaŭ la �interna laŭtigo� de la legataĵoj helpe de la akustikaj memorskemoj, kiujn ni stokas en nia cerbo. Plenan eliminon de la akustika dimensio celas la arto de la t.n. rapidlegado; ĝiaj kursoj konsistas ĉefe el strebado plene subpremi subvokaladon, dezirante tiel signife rapidigi legadon. Tio bele pruvas, ke nia ordinara �muta� legado neniam estas vere muta.[21]

Indas noti tion, ke parola lingvo konservas siajn poziciojn ankaŭ en la �skribepoko�, ekzemple en la instruado, eĉ supera. (Akademiaj prelegserioj estas tute kurioza ekzemplo por tio, ja en ili prononciĝas tekstoj tipe skribaj, kiujn ofte eĉ la specialista aŭskultantaro ne ĉiam kapaplas sekvi senmanke.) Ĉiukaze estas tre atentinda fenomeno, kiel intense homo persistas ĉe la akustika dimensio de la lingvo. Tamen, se oni pripensas, ke en la historio de nia raso parola lingvouzo ampleksas minimume 15�20 mil jarojn, dum la relative vasta aplikado de skribo apenaŭ duonan jarmilon, tiu persisto ne estas mirinda.

Ong nomas sekundara parollingveco tiun staton, kiu aperis dank� al la invento de radiofonio, telefono kaj televido.[22] Ankaŭ sekundara parollingveco grave influas la homan lingvon: tiuj konservaj kaj unuecigaj efikoj, kiuj aperis kun la disvastiĝo de skribo koncerne la segmentajn elementojn de la lingvo, nun validiĝas ankaŭ rilate la supersegmentajn elementojn.

Ong en sia supre citita verko opinias, ke la kulturo de la sekundara parollingveco ne anstataŭos la kulturon de skribo, sed kompletigos ĝin. Li skribas jene: �La nova parollingveco [�] laŭ sia esenco estas pli volata kaj konscia parollingveco, kiu konstante baziĝas sur la apliko de skribo kaj preso.� Li skribis tion antaŭ pli ol du jardekoj, kaj nuntempe liaj vortoj ŝajnas iom tro optimismaj. Mi emus kredi prefere al Bloomfield, kiu en sia verko Laguage jam en 1933 � tri jardekojn antaŭ McLuhan! � lanĉas la eblon, ke la mekanikaj iloj servantaj por la reproduktado de parolo iom post iom marĝenigos la nunan kutimon de skribado kaj presado. La degenerantajn poziciojn de la skriba kulturo bele demonstras la malkresko de la nombro de presitaj libroj kaj gazetoj en la plej multaj landoj.[23]

Esence tio ja ne mirindas, se oni pripensas, ke skribo kreiĝis por fiksi kaj transsendi parolon. Tiun bezonon nuntempe oni povas kontentigi pli simple, ol per la aplikado de simbolaj grafikaj signoj: per telefono, magnetofono, sondiskoj, televido ktp. Multaj intelektuloj eĉ rigardas la regreson de la skriba kulturo kun stoika kvieto: ili vidas en ĝi ne pli ol simplan ŝanĝiĝon de komunikada teknologio.

Tamen supozoble temas ne pri simpla teknologia ŝanĝiĝo. Skribo tiel funde reformis, riĉigis la homan lingvon � inkluzive la parolan lingvon! � ke ĝia �elglito� elsub la lingvo povus havi fatalajn konsekvencojn. Tre facile la nivelo de la homa lingvouzo � kaj ankaŭ tiu de la lingva pensado! � povos refali al tiu de la praa primara parollingveco. Super tia malfortiĝinta, degenerinta lingvo facile triumfos la konkurencaj kodoj: la facile digesteblaj analogaj bildsignoj kaj la programadaj kodoj, kiuj siavice eliminas lingvon. Kaj tiam tute facile povos realiĝi la fantazia vizio de Flusser, laŭ kiu iam future en la komunikado de homo la lingvo ludos tian � ĉarman, ŝatindan, tamen marĝenan � rolon, kian en la nuna komunikado de Napolanoj ludas mangestoj.

Literaturo estas lingva arto � pri tio verŝajne ĉiuj konsentas. Ni pripensu iom, kial ĝi estas entute arto? Ja se lingvo servis interalie por informi al iu pri iuj okazaĵoj, ĉe kiuj li ne ĉeestis, tiamaniere, ke almenaŭ simbole tiu travivu la okazaĵojn, kvazaŭ li estus ĉeestinta ilin, tiam literaturo celis la samon, nur en tiu kazo temis pri neokazintaj, fikciaj okazaĵoj. La celo de la plej fruaj literaturaj ĝenroj � fabeloj, mitoj � estis certigi al la homoj simbolan travivadon[24] de eventoj, kiuj en la realo kutime ne okazis. (Herder nomis fabelon �korekto de la realo�.) La arteco de tiu frua literaturo � kiun oni ne apartigis disde religio ktp., sed tiu cirkonstanco el nia vidpunkto estas preterlasebla � dependis de la nivelo de la inventita historio mem, kaj ĝia sensacelvoka lingva formulado. La unua komponento ne havas konekson kun la lingvo, sed la dua tiom pli: ĝi estis kontinua lukto kun la esenca maltaŭgeco (malperfekteco) de la lingvo por tiu celo. Kaj la arto estis tio: per simbolaj akustikaj sonoj elvoki en iu alia homo la sensacon de malvarma venta pluvo, ŝprucanta en la vizaĝon, de tepide velura tuŝo de virina mano sur la haroj � kiam ĉeestis nek unu, nek la alia en la realo. La sukcesgrado de tiu provo ne malmulte dependis de la sagaco kaj lingva lerteco de la rakontanto. Temis ja pri provo efektivigi maleblaĵon � kaj ĉia arto ĉiam celis ĝuste tion[25]. Ĉi tie indas mencii, ke en tiu senco ĉia lingvouzo � ankaŭ ne literaturcela � estas arto, do la komence citita titolo de la Aulda esearo ne troigas.

Literaturo ĉe sia ekesto kaj dum longa tempo poste celis rakonton de eventoj, kiuj okazis en la ekstera mondo, do ne en la homo mem. Tio certe havis minimume du kaŭzojn. La unua estis tio, ke eksteraj eventoj tiel funde difinis ĉiun momenton de la homa ekzistado, ke la internaj, animaj procezoj ne povis ricevi atenton. La dua kaŭzo estis lingva: mankis lingva rimedaro kapti tiujn apenaŭ konturiĝintajn, ŝvebantajn, malmulte objektivajn internajn okazaĵojn. Bone ilustras tion popolfabeloj: ili rakontas nur eventojn, kaj se tamen aperas en ili sentoj � ekzemple amo � tute mankas ties detala priskribo, ili rakontas ekz. ekeston de amo kiel okazaĵon. Tio karakterizas fakte la tutan antikvan literaturon � eĉ en la liriko; esceptoj, kiel la kvara kanto de Eneido aŭ Konfesoj de Aŭgusteno kalkuliĝas raraj pioniraj esceptoj. La interna mondo de homo fariĝas protagonisto de literatura verko nur en la 18� jarcento, en The Sentimental Journey Through France and Italy of Yorick [Sentimentala taglibro de Yorick tra Francio kaj Italio] de Sterne. Kaj romantiko daŭrigis tiun tendencon, kiu cetere validas ĝis nun. Tio, kion ni nomas literatura moderniĝo, estas ĉefe la ŝanĝiĝo de la temaro: la atento de verkistoj ĉiam pli emfaze direktiĝas al tio, kio okazas en la homo, anstataŭ tio, kio okazas inter la homoj. Se tamen rakontiĝas ankaŭ inter-homaj okazaĵoj, ili ricevas sian veran signifon per sia efiko al la interna mondo de la agantoj.

Pli frue ni atentigis pri tio, ke lingvo, kaj poste skribo eĉ pli, devigis homon ordigi, reguligi, �liniigi� siajn pensojn antaŭ ol eldiri ilin, por tiel certigi komprenon fare de la aperceptanto de la mesaĝo. El tiu neceso rezultis certe subpremo de la homa memo. Ĝis la 18� jarcento skriba kulturo tiel vaste konkeris la tutan Eŭropon, ke devis aperi ia intenco kontraŭpesi la �liniigan� efikon de skribo. Tia kontraŭpeso estis ne nur mem la verko de Sterne, sed ankaŭ la fakto, ke en tiu jarcento klare kaj konscie oni apartigas beletron disde la cetera literaturo. Per tio homo volis kvazaŭ protekti sin kontraŭ la daŭra atenco fare de la komunikada teknologio. Estas paradokse tamen, ke ĝuste tiu komunikada teknologio � skribo kaj preso � efektivigis la grandskalan lingvan evoluon, kiu ebligis ĉiam pli efikan kaj adekvatan perlingvan esprimon de internaj eventoj de la homa animo.

Oni povas diri, ke moderna literaturo klopodas kiel eble plej multe liberiĝi disde la devo de �liniigo� de pensoj: ĝi strebas prezenti ilin en stato plejeble proksima al ilia origina malregule cirkulanta formo. Tiucele aperis interalie la renverso de la linia tempa ordo en romanoj, ja en la interna mondo de la homo tempa linieco ne ekzistas. Iuj opinias, ke per la tekniko de hiperteksto estas bone prezentebla la origina naturo de la enhoma penso- kaj sentokavalkado[26], sed tio estas almenaŭ dubinda, ĉar hierarkieco estas esenca trajto de hiperteksto, kaj la interna mondo de homo neniel estas regule hierarkia.

Kompreneble liberiĝo disde liniigo kostas tion, ke multaj homoj simple ne povas apercepti la neliniigitan literaturan mesaĝon. Ja valida �pakto� inter sendanto kaj ricevanto de mesaĝo estas liniigo. Moderna literaturo daŭre strebas krei novan pakton inter verkanto kaj leganto, sed tiu strebo alportas nur partan sukceson.

Ĉi tie indas tuŝi ankaŭ tekstoformojn de literaturo. La fruan fazon de literaturoj dominas esence la rakonta tekstoformo: specifa varianto de tio, dialogo � kiun eblus nomi dialogita rakonto � aperas en la fruaj verkoj tre malvivece. Priskriboj, eĉ se ili koncernas per vido percepteblan realaĵon, maloftas, kaj se tamen ili aperas, ili estas supraĵaj kaj ne vere elvokivaj. Priskriboj de sensacoj, percepteblaj per aliaj sentorganoj praktike ne aperas en fruaj literaturaj verkoj.[27] Nenio mirindas en tio, se oni konscias, ke rakonto kaj dialogo estas esence dinamismaj, dum priskriboj rilatas staton: la interesiĝon de homo plie altiras ŝanĝoj, movoj, ol senŝanĝaj statoj. Refleksaj tekstoj, tre oftaj en la moderna literaturo, reprezentas alian kvaliton: nome, ili rakontas dinamikaĵojn, tamen internajn, por kiuj eroj de la ekstera mondo estas nur preteksto. Pro tio, ekzistas palpebla tendenco en la literatura evoluo, kiu arkas ekde rakonto tra priskriboj al refleksajtekstoj.

Estas notinda diferenco inter informcelaj kaj beletraj tekstoj, ke en la ĉi lastaj signifo (enhavo) kaj signokorpoj estas pli-malpli samgravaj, dum ĉe informcelaj tekstoj oni atentas nur la signifon, kaj ordinare ignoras la signojn mem. (Sub signokorpoj oni komprenu unuavice la akustikan signokorpon; la vida aspekto � bildpoemoj ktp. � restis periferiaj almenaŭ en la beletroj, uzantaj literskribon.)

Male, la akustika aspekto estas treege grava. Ne nur en la antikva literaturo, pri kiuj pluraj fakuloj malkovris, ke ĝi estis verkita unuavice por la oreloj[28], sed ankaŭ en la plej moderna. �Mi skribas laŭte� � asertis Mih�ly Babits, ĉi-jarcenta poeto, eseisto, romanisto: tion li asertis ne pri siaj poemoj, sed pri unu el siaj romanoj. Marcel Proust � same prozisto � skribas jene:

Oni povas do konstati, ke literaturo celas savi kaj eternigi fenomenojn, kiujn la evoluo trudas al la homo �transpasi�: la unuavide kaosan, zigzagan, sed spirhaltige belan kaj neniam ripetiĝantan zigzagadon de pensoj, sentoj kaj sentimentoj, kiujn unue pedanteme ordigadis lingvo, kaj poste eĉ pli skribo; kaj same la akustikan arsenalon de lingvo, kiun siavice skribo kripligis, tamen samtempe plej vaste profitante tiujn avantaĝojn, kiujn ofertas skribo. Per tio ĝi fariĝis plej bela sintezo de la akustika kaj grafika lingvo, kaj samtempe fekunda eksperimenta laboratorio de lingva evoluo.

Vidu: Carrol, J. B. (red.): Language, Thought and Reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf. [Lingvo, pensado kaj realo. Elektitaj verkoj de Benjamin Lee Whorf] 1956.

�Pri lingvo kaj aliaj artoj� titoliĝas unu el la brilaj esearoj de William Auld.

Critchley, M: The Evolution of Man�s Capacity for Language. In: Sol Tax (ed.): Evolution after Darwin. Vol. II. Chicago, 1960. P. 289�309.

Greenberg, J. H.: Essays in Linguistics. New York, 1957. P. 56�65.

La malperfektecon bele pruvas interalie la malsamnivelaj ebloj koncerne lingvan formuladon de diversaj sensacoj. Vidajn sensacojn relative detale kaj elvokive ni povas enlingvigi, aŭdajn jam malpli, kaj ni tute fiaskas, kiam ni volas klarigi al iu la tuŝsensacon de iu specifa arbofolio.

Critchley, M: citita verko.

Tamen ne estas ĝuste pensi, ke pensado estas nur lingva, kiel faras Wittgenstein (�la limoj de mia lingvo estas ankaŭ la limoj de mia mondo�), ja pensado povas esti ankaŭ bilda, pli precize baziĝanta sur sensorganaj sensacoj. Tiu pensadformo � vivanta ĝis nun kun ni � certe anticipis lingvan pensadon. (F. Klix nomas ĝin � en Erwachendes Denken [Vekiĝanta pensado] � �arkaika pensado�, V. Flusser � en Die Schrift [La skribo] � �mita pensado�.) La abstrakta, koncepta pensado certe formiĝis surbaze de la lingva, do certe ĝi aperis pli malfrue.

Tiu kanteca lingvo pluvivas en la liturgio de multaj religiaj ceremonioj.

Goody, J. � Watt, I.: The cosequences of literacy. In: Jack Goody (ed.): Literacy in Traditional Societies. Cambridge University Press, Cambridge, 1968. P. 27�84.

Ong, Walter J.: Orality and Literacy: The Technologizing of Word. Methuen, London, 1982. p. 33�34. Cetere Jack Goody demonstras tion saman ankaŭ pri la nuntempaj lingvoj, malhavantaj skribon, en sia verko The Domestication of Savage Mind (Cambridge University Press, 1977)

Havelock, E. A.: Preface to Plato. Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, 1963.

Tamen oni konsciu, ke dum tiu tempo la literskriba sistemo daŭre evoluis. Komence skribo estis vere nur la fiksado de parolo: oni skribis la tekston sen spacoj inter la vortoj (ja ankaŭ en la parolo vortoj ne apartiĝas), forestis interpunkciaj signoj. Intervortaj spacoj probable aperis unuafoje en la 8� jc. p.K. sur la britaj insuloj, ĉar la saksaj kaj keltaj pastroj ne regis bone la latinan, kaj sen interspacoj ili ne sciis orientiĝi en la latinaj tekstoj. Grava antaŭpaŝo estis la apero de la Karolinga minusklo (sed tio praktike duobligis la nombron de la literoj), kaj ankaŭ la stabiligo de la uzado de interpunkciaj signoj fare de Aldus Manutius fine de la 15� jc.

Foje tamen mire oni konstatas, ke eĉ brilaj scienculoj ne rimarkas, ke skribo malkapablas kapti tre gravajn komponentojn de parolo. Friedhart Klix skribas en sia jam citita verko jene:

�La fikso de difinita signo por ĉiu sono, distingita en la parolo, levas skribon sur la esprimnivelon de parolo. Ĉio esprimebla per parolo, esprimeblas ankaŭ per skribo.�

Rimarkindas, ke en tiuj lingvokomunumoj, en kiuj granda parto de la komunumanoj alproprigis skrib- kaj legkapablon nur malfrue (aŭ eble tute ne alproprigis ĝin), lingvo utiligas ĝis nun pli vastan spektron de la akustika rimedaro. Ekz. la ĉina skribsistemo ekskludis la eblon de ĝenerala disvastiĝo de funda skrib- kaj legkapablo; en la ĉina lingvo toneco havas gravan rolon. Kaj eĉ interne de Eŭropo rimarkeblas diferencoj: la hispana, itala kaj rusa � kies lingvokomunumanojn konkeris skribo pli poste � posedas pli riĉan intonacion, ol la tiusence iom pli griza germana aŭ angla, sur kies teritorioj skribo pli frue enhejmiĝis.

Franca vortaro el 1874 malaprobe skribas, ke en la vorto legs (postlasaĵo) multaj � malĝuste � prononcas g [l�g]; la ĝusta prononco devus esti [l�]. Nuntempaj vortaroj donas kiel ĝustan prononcon [l�g], kaj la formon [l�] ili mencias kiel malofte renkonteblan prononcvarianton.

En la hungara lingvo komence de la sesdekaj jaroj oni prononcis averaĝe 11 parolsonojn dum sekundo, fine de la okdekaj jaroj 15�16.

Goody, Jack: Language and Writing. In: The Interface between the Written and the Oral, Cambridge University Press, Cambridge, 1987. P. 258�289.

Tion konfirmas ankaŭ la plimulto de la hipotezoj pri la celo de la kreo de skribo. Vaste estas akceptata la hipotezo, ke skribon oni uzis unue por komercaj kontraktoj; aliaj opinias, ke skribon elvokis la bezono en la ŝtata administrado � tiu ĉi hipotezo jam inkluzivas ankaŭ la komunikadan funkcion.

Ong, Walter J.: Orality and Literacy: The Technologizing of Word. Methuen, London, 1982. p. 16�30.

Tial pli komplikaj lingvaj formoj (ekz. kompleksaj subordigitaj propozicioj) unuafoje verŝajne aperis en skribitaj tekstoj.

Indas noti, ke personoj kun malmulta legrutino ankaŭ nuntempe preferas legi laŭte. Kaj eĉ rutinaj legantoj ofte faras tion, kiam ili ne komprenas klare je la unua (muta) lego.

Ong, Walter J.: The Literate Orality of Popular Culture Today. In: Romance and Technology. Cornell University Press, Ithaca, 1971.

En iuj ekssocialismaj landoj tiu malkresko estas eĉ drama. En Hungario ekzemple en la jaro 1990 presiĝis 92 milionoj kaj 406 mil libroj, en 1997 nur 29 milionoj kaj 505 miloj (ambaŭ ciferoj sen lernolibroj, kies nombro estis en ambaŭ jaroj senŝanĝe ĉ. 16 milionoj).

Simbola travivado � kompreneble depende de la aperceptanta individuo � povas esti efektive tre intensa: tion pruvas la fakto, ke foje-foje ĝi povas elvoki eĉ per volo ne direkteblajn fiziologiajn reagojn. Legante ekzemple pri danĝero trafanta romanheroon, nia pulso povas rapidiĝi, ktp.

Pentroarto celis prezenti la trian dimension, skulptarto movon, ktp.

Ie mi legis, ke oni kreis hipertekstan eldonon kompaktdiskan de Der Mann ohne Eigenschaften [Homo sen proprecoj] de Musil, pretendante, ke tiu prezento povas proksimigi la leganton al la verko.

Gusto ekzemple ne ricevas signifan rolon en literatura verko ĝis la kuko en � la recherche du temps perdu [Serĉe de la perdita tempo] de Proust.

Milman Parry en L�Epith�te traditionelle dans Hom�re demonstras pri la Homeraj epopeoj, ke ili en ĉiu sia ero estas produktoj de la parola literaturo. El liaj konstatoj faras multajn pliajn konstatojn interalie Marshall McLuhan kaj Walter J. Ong en pluraj siaj verkoj. Nietzsche malkovras tion saman pri la antikva prozo, tiel ankaŭ trovante klarigon por ties tro retorika karaktero.