Аскар смотрел в окно на аккуратные бесцветные полосы полей с едва различимым налетом охры. В какой-то момент лучи заходящего солнца накрыли степь теплым бархатом света. Краски осени ожили и заиграли яркими оттенками золота. Аскар инстинктивно опустил стекло и высунулся из окна, но, оглушенный порывом встречного ветра, поежился и принял прежнюю позу. Развалился на широком кресле, подложив подушку под голову. Водитель взглянул на него и, оценив ситуацию, закрыл окно.

Кажется, Аскар действительно стал «кабинетным», как в шутку называла его мама. Да и отец то и дело напоминал ему о мотоцикле, последние лет пять стоявшем в гараже. Раньше Аскар всегда пересаживался на него, бывая у родителей, и каждый раз просил маму никому не отдавать железного коня. Когда-то вместе с Даулетом они исколесили на мотоциклах все окрестности, гоняли наперегонки до железнодорожной станции. Летом уезжали далеко в горное ущелье, пропадали там ночами, жгли костры, катали девчонок. Друзья знали все зимовки и летники пастухов, потаенные места и кладбища по всей округе. Зимой после буранов и снежных бурь сельчане просили их отыскать пропавший скот. Мальчишки выезжали на лошадях и находили животных. Иногда невредимыми, но чаще – только обглоданные скелеты. Скотник Ережеп посоветовал им брать за поиск деньги. Ребятам идея понравилась, они даже установили расценки.

Однажды из-за сильного снегопада пришлось ночевать в степи. В полуразрушенном мазаре. Тогда Даулету приснился сон-аян. Под утро он вскочил и начал взахлеб рассказывать другу, как к нему во сне приходил аруак, похороненный на этом кладбище, и велел им поскорее уезжать, двигаясь строго на восток. Аскар ничего не понял, но поверил. Они с Даукой оседлали лошадей и спешно покинули мазар. Вскоре погода прояснилась, и корова быстро нашлась.

От лихой веселой юности остались лишь воспоминания. Теперь же, теплым осенним вечером Аскар с комфортом расположился на заднем сиденье джипа, укрывшись от встречного ветра. И едет искать поддержки у едва знакомого старика, родственника матери, которого видел всего раз в жизни, и то в далеком детстве.

Как же он мог так проколоться в двух шагах от депутатского кресла? Мелочь… мелочь… Кто же это сказал про мелочь? Даулет, конечно. Друг детства. Аскар в который раз невольно улыбнулся, вспомнив о нем. «Для нас мелочь, а кому-то выгода», – любил приговаривать Даука. Интересно, он уже тогда понимал смысл этих слов или просто повторял за дедом? Сейчас Аскар тоже понимал, что имел в виду старик.

Заметив в зеркале заднего вида улыбку шефа, Болат, водитель, решился заговорить:

– Аскар Каригулович, я это… спросить хотел, надолго мы в Алматы едем? Когда в Астану вернемся? А то у брата свадьба в эти выходные, ну и думал отпроситься… – произнес он с виноватым видом.

– Свадьба, говоришь? Свадьба – это хорошо. Когда вернемся, говоришь? Когда вернемся, возможно, ты мне будешь не нужен, – уклончиво ответил Аскар и снова погрузился в свои мысли.

Он вспомнил свою первую свадьбу, вспомнил, как удачно использовал ее для знакомства с влиятельными людьми города. Как потратил все деньги на понты вроде заморских звезд. Однако пожадничал он тогда: хотя денег и так хватило, не доплатил пару миллионов Маке, когда делал первые шаги как будущий депутат. Надо признать, Маке не доставал его сильно, позвонил пару раз и пропал. Тогда не стал мелочиться, зато теперь взял в оборот. Шантажирует по делу семилетней давности. Оказывается, записал телефонные разговоры по одному рейдерскому захвату. Если заказчик узнает, Аскару не жить.

Денег Маке теперь не нужно, зато нужны свои люди в полиции города и области. А после – поддержка по всем фронтам, когда Аскар получит депутатский мандат. Вот и ехал он на поклон к генералу Маркаеву, дальнему родственнику. Тот был уже не у дел, но, говорят, еще имел вес, да и сын его – большой человек в Астане. Аскар потянулся в карман за телефоном, но его там не оказалось.

– Что-то ищете? – спросил водитель.

– Телефон.

– Здесь он, вы же на зарядку просили поставить, – отозвался Болат, подавая шефу смартфон.

– Эй, ты что, звук отключил? Столько пропущенных! – рассердился было Аскар, но, увидев, что звонки – от назойливых кредиторов, выдохнул.

У госслужащего его ранга всегда есть и кредиторы, и должники. Деньги приходят, уходят. Разве уследишь, кому ты должен, кто тебе должен? Недавно из Эмиратов приехал Талга – институтский друг, вернул долг. Было приятно. Аскар давно махнул рукой на те деньги: поначалу расстраивался, но потом забыл – ну или забил. И вот сюрприз. Вернул, да еще и с процентами, по собственной воле. Правда вести себя стал странно: не пьет, не курит, намаз совершает, имя сменил. Аскара призывал к шариату, но сильно не настаивал: какой уж там шариат, когда человек в политику подался. Хотя мечеть надо бы построить на малой родине. Пусть родители гордятся, да и для рейтинга хорошо. «Как будут свободные деньги, сразу начну», – решил для себя Аскар и, вставив наушники, задремал под третий концерт Моцарта для скрипки.

– Аскар Каригулович! – позвал Болат шефа, открыв заднюю дверь.

– Что такое? – встрепенулся ото сна Аскар.

– Да гаишники с радаром, хотят штраф выписать, это же ваша машина.

– Что ты нарушил?

– Вы просили поскорее, вот я и вдавил газ в пол, двести сорок ехал.

– Где мы?

– На въезде в Алматы.

Аскар протер глаза и выглянул из машины. На обочине автомобиль дорожной полиции, рядом – полицейский. Аскар неспешно, разминая ноги, направился к нему.

– Брат, что случилось? – снисходительно спросил он.

– Майор Смирнов, ваши документы, – ответил полицейский.

– Документы? Документы в порядке, как раз к шефу вашему тороплюсь, к генералу, – небрежно бросил Аскар, протягивая права и техпаспорт.

– Страховка есть? – задал дежурный вопрос майор. – У вас превышение, данные на мониторе.

– Сейчас, – отозвался Аскар, набирая номер. – Ассалам алейкум, Саке. На въезде в Алматы гаишники задержали, не пойму, что хотят, – сказал он в трубку и передал ее майору.

Тот молча выслушал, хмыкнул в ответ и вернул телефон. Потом повернулся к Аскару:

– В общем, данные с монитора я не могу стереть, если в базу попадут, штраф на домашний адрес получите, – протянул он обратно документы.

Аскар хотел было возмутиться, но вспомнил, что находится не в своем городе, и вернулся в машину.

– Ты это, аккуратнее теперь, не у себя дома.

– Как скажете, – виновато кивнул Болат.

В Алмату они попали в самый час пик. Медленно продвигаясь по проспекту Райымбека, застряли в пробке перед поворотом на Наурызбай батыра.

– Слушай, давай в правый ряд и сворачивай, – скомандовал Аскар.

Болат молча включил поворотник и выкрутил руль.

– Заедем к другу моему, к Дауке, он здесь через квартал живет, – добавил Аскар с незнакомой для водителя озорной улыбкой.

Вскоре они свернули в просторный двор, сплошь уставленный автомобилями разных мастей. В дальнем углу сиротливо ютилась крохотная детская площадка с яркими тренажерами и стоящими рядком деревянными скамейками. На одной, покачивая коляски, сидели две женщины, одна из них курила.

– Вы надолго? – уточнил Болат, когда Аскар выходил из машины.

– Посмотрим.

– Может, я пока позавтракаю где-нибудь?

– Посмотрим, – повторил шеф, направляясь к ближайшей двери.

Возле подъезда Аскар остановился и, пытаясь вспомнить номер квартиры, вперился глазами в домофон. Тут к двери подошла старушка. Подозрительно посмотрев на Аскара, она неожиданно зычным голосом спросила:

– Это вы к кому?

– К Даулету, он на втором этаже живет. А вам что за дело? – ответил вопросом на вопрос Аскар.

– Родственник, что ли? – прищурилась старушка, открывая дверь магнитным ключом.

Аскар пропустил ее вперед, не удостоив ответом, и поспешил вверх по лестнице. Обитая черным дерматином обшарпанная дверь была приоткрыта. Из квартиры несло перегаром. Аскар нерешительно потоптался на месте, но, услышав за спиной старушечье шарканье, толкнул дверь и вошел внутрь. Брезгливо поморщившись, пересек пустую прихожую и оказался в просторной комнате, которую Даулет называл кабинетом. Освещалась она только через мутное от пыли и грязи балконное стекло. Дальняя стена где-то была увешана книжными полками, а где-то пустовала. Большой стол по центру комнаты частично был заставлен кипами книг, журналов и газет, поверх них лежали рулоны чертежей. Оставшаяся часть стола была покрыта толстым слоем пыли, на краю красовалась консервная банка с окурками, окруженная хлопьями табака и пепла. Возле стола – несколько покосившихся разномастных стульев. От продавленного дивана несло кислой блевотиной

Прикрыв салфеткой нос, Аскар проследовал к балконной двери и распахнул ее. Вышел на воздух и как следует продышался. Увидел Болата, лениво прохаживающегося вдоль дома. Не прикрыв дверь, Аскар вернулся в комнату и направился было к выходу. Он уже решил, что друг здесь не живет, когда вдруг заметил на стене фотографию. Маленький, со сщуренной от яркого солнца рожицей, Даука со своими родителями.

– Кто там? Толян, ты? – раздался знакомый голос из другой комнаты.

Аскар вышел из кабинета и приоткрыл дверь справа. На железной кровати лежал мужчина в одних кальсонах.

– Аскарик? – Даулет приподнялся и тут же вскочил с кровати.

Опухший и заросший щетиной, он все еще сохранил спортивную фигуру и легкость движений.

– Даука, здорово! – протянул руку Аскар.

– Аскарик, ты какими судьбами? – пожал его руку Даулет, стараясь не смотреть ему в глаза и держаться на расстоянии.

– Да вот, по срочным делам приехал, решил забежать.

– Ты с поезда, что ли? – спросил Даулет, вытаскивая сигарету из помятой пачки.

– Не, на машине. Всю ночь ехали.

– Так ты не один? Ну давайте проходите на кухню, я чайник поставлю…

– Не, брат, некогда, дела… Зашел поздороваться, только-только в город заехали, давай чуть позже.

– Телефон, дай мне свой телефон, созвонимся, – засуетился Даулет, – сейчас запишу… Ты надолго?

– Не знаю пока, думаю, на пару дней. А тебе как позвонить? Я тебя сам наберу.

– Так на домашний звони, я же дома, – Даулет указал на тумбочку, где стоял старый ярко-красный аппарат.

Аскар порылся в смартфоне.

– Твой номер у меня есть, вот – на двести двадцать три начинается.

– Точно, он! Позвони мне, – добавил Даулет, впервые несмело посмотрев другу в глаза.

Уже направившись к двери, Аскар обернулся и порывистым движением обнял друга. Далее, не произнеся ни слова, решительно вышел.

– В гостиницу, – буркнул он, усаживаясь в машину.

Затем достал из кармана вибрировавший все это время телефон и, взглянув на дисплей, быстро ответил:

– Мама, доброе утро! Как вы?

– Все хорошо. Как ты, сынок?

– Вот приехали в Алмату. Еду в гостиницу.

– К Даулету заглянул бы.

– Уже, мама, уже.

– Ну и правильно. Как он жив-здоров?

– Не очень, мама. Выпивает, дома бардак.

– Ох, беда. Ты помоги ему, сынок, чем сможешь. Нет у него никого. Дед его был добрый человек, отзывчивый. Иманды болсын! Помнишь, как отца твоего от тюрьмы спас? Алихан не захотел тогда вмешиваться, а дед Жакен помог.

– Ладно, мам, разберемся. Отцу привет!

– И еще, сынок, на Алихана особо не надейся. Он без выгоды шагу не ступит. Непростой он человек. Ну, удачи! Жолың болсын, балам!

В гостинице Аскар разделся и первым делом направился в душ. Встал под прохладную струю воды, встряхнулся, словно хотел отмыться от увиденного в квартире Даулета, и попытался переключиться на свои дела.

Выйдя из душа, он сразу набрал номер дяди Алихана.

– Кто? Сын Хадиши, говоришь? Знаю, знаю такую. Хорошая она, красивая, умная, из нашей породы. Только замуж за босяка вышла, – с ходу выдал Алихан. – Как она?

Аскару хотелось послать его или просто бросить трубку – но зачем тогда он проделал весь этот путь? Придется проглотить, вытерпеть – вдруг что выгорит. Да, старик уже не у дел, вряд ли поможет, но его сын, тоже родственник, между прочим, сидит в Астане в министерстве.

– Все в порядке, Алихан нағашы. Мама все там же, в ауле, в музыкальной школе преподает.

– Ну хорошо, что все в порядке. А то не пишет, не звонит, я-то что, старик я уже… А ты? Чем занимаешься?

– Я в Караганде обосновался. Бизнесом занимаюсь, развиваю фермерство у нас в области. В депутаты баллотируюсь.

– В депутаты? – дядя громко расхохотался. – Ойна бала, қызыл арақпен!

– Алихан нағашы, я хотел с вами встретиться, если можно. Я здесь в Алмате.

– Ну приходи, раз приехал, депутат. Адрес знаешь?

– Точно не помню, вверх по Навои, кажется?

Аскар записал адрес и посмотрел на часы. Спускаться на завтрак не хотелось, к тому же дядя Алихан пригласил его на обед. Аскар растянулся на огромной кровати, включил телевизор и провалился в сон.

Даулет огляделся. Покосившийся шкаф без ножки, железная кровать. Засаленная штора, висящая на нескольких крючках. Не позвонит Аскар, конечно, не позвонит. Сказал для приличия. Пожалел его. Обнял, попрощался…

– Даулет! Ты где? Спишь еще?

В комнату заглянул Толян. В руке пакет.

– Прикинь, мужик какой-то вниз пролетел, чуть с ног не сбил, я ему и говорю… Смотри, говорю, аккуратнее, тут люди ходят. Он остановился, взглянул на меня презрительно, как на пустое место… Морда зажравшаяся, как у замов акимовских.

– Это друг мой, Аскар.

– Друг?! Не, такие с нами не дружат. Такие нас используют, – уверенно заявил Толян. – Держись от него подальше, это я тебе говорю! Пойдем лучше опохмелимся чем бог послал, – широко улыбнулся он, вытаскивая из желтого пакета чекушку.

– Нет! – отрезал Даулет, да так решительно, что Толян отпрянул к двери.

– Ну как хочешь, это дело добровольное, – пробормотал он. – Тогда к нашим пойду. Погода сегодня хорошая. Я же не алкаш конченый, чтобы одному бухать.

– Ладно, не обижайся, Толян. Мне надо себя в порядок привести, с другом встретиться.

– С этой мордой? Ну, смотри, сам знаешь, я тебя предупредил по-братски, – бросил Толян, закрывая за собой дверь.

В комнате на полу лежали несколько мужчин. Аскар и Даука сначала испугались, что они мертвые. Потом поняли: спят в пьяном забытьи – не то от спиртного, не то от наркотиков.

– Смотри, это же брат Каны, – сказал тихонько Аскар, указывая на долговязого парня, свернувшегося в позе эмбриона.

– Слышал, Евлоевы его в рабство продали, – прошептал Даулет.

– За что? – удивился Аскар.

– Накосячил он… Потом расскажу.

Чтобы забраться в дом, друзья целую неделю прикармливали псов за высоким забором, каждый день подбрасывали то кусочки мяса, то косточки. А в ту ночь, дождавшись, когда из ворот выехали «жигули» с какими-то мужиками, подбросили собакам мяса со снотворным. Как только те уснули, мальчишки перелезли через забор.

Про этот дом ходило много слухов. Дедушка Даулета рассказывал, что до войны на этом месте стояла ветхая заброшенная землянка. Когда дед вернулся с фронта, в землянке уже жили переселенцы из Ингушетии – старик и молодая женщина с шестью детьми. Старик вскоре умер, а женщина пошла в магазин уборщицей. Дедушка Даулета помогал ей оформлять документы на пособие на детей. Потом дети подросли и все подались в торговлю. Две дочки устроились продавщицами в продуктовый магазин, сыновья работали на торговых базах и перевалочных пунктах. На месте землянки выстроили сначала небольшой дом, потом, с прирастанием семьи, расширяли его. Дом окружили высоким забором. Женщина, тогда уже старуха, разводила скот, из-под полы торговала водкой и, по слухам, держала рабов-бомжей, чтоб помогали в хозяйстве. Потом говорили, что все семейство вернулось в Ингушетию. Только двое отпрысков клана остались в Казахстане и жили в городе. Говорили, что в этом доме они держат должников, которых потом продают в рабство.

Вот мальчики и решили залезть в дом – посмотреть, что там. В одной комнате спали люди, в другой стояли ящики с бутылками, большие цистерны со спиртом и еще с чем-то. Остальные комнаты пустовали. Кладовка была заперта на китайский навесной замок.

– Давай сломаем, я в той комнате молоток видел, – предложил Даука.

– Не, давай проволокой попробуем. Посвети мне фонариком.

Аскар какое-то время возился с проволокой. Наконец в замке что-то щелкнуло, и дверь открылась. В комнатке на нескольких полках вдоль стены были разложены продукты. На полу стояли ящики с водкой.

– Надо проверить, что там, наверху, – с этими словами Аскар направился к полкам.

Встав на одну из них, он пошарил вверху, но ничего не нашел. А спускаясь, наступил на край нижней полки и чуть не свалился. Полка под его весом накренилась и приподнялась с другой стороны, и там Даулет заметил сумку.

– Наркота, кажется… Ни хрена себе! – воскликнул Даука, вытаскивая из сумки маленькие пакетики с чем-то белым.

– Тихо! – приложил палец к губам Аскар.

Они прокрались мимо спящих мужиков, закрыли дверь и защелкнули снаружи замок. Отъехав на безопасное расстояние, мальчишки слезли с велосипедов и достали один пакетик.

– Ты знаешь, что с этим делать? – спросил Даука.

– Откуда? Кажется, это для уколов. Лучше давай анаши покурим, – предложил Аскарик, открывая полиэтиленовый пакет с травкой.

– Ништяк! Давай!

Даулет скрутил из газетного обрывка самокрутку.

– Так что там про Кану, про его брата? – спросил Аскар, забивая самокрутку анашой.

– Он, короче, работал с бандитами, хорошо зарабатывал, тачку крутую купил, – начал Даулет.

– А, ну помню, бэху. И чё? – Аскар прикурил, шумно вдыхая воздух.

Косяк вспыхнул, затрещал и зачадил приторно-сладким дымом. Закашлявшись, Аскар передал его Даулету.

– Потом, говорят, он украл у них что-то, вот и забрали его в рабство, – продолжил тот, затягиваясь и щурясь от едкого дыма.

– А ты откуда знаешь?

– Кана рассказал. Они к ним домой приходили, все обыскали, потом его брат исчез. И машину они забрали.

– Слушай, чё-то не вставляет, кажется, – сказал Аскар и тут же расхохотался.

– Так можно еще, у нас много, – засмеялся Даука, вскакивая с корточек.

– А ты чё подпрыгиваешь, как девчонка?

– Сам ты как девчонка, овцебык долбаный.

Дом дяди Алихана, огороженный каменным забором, напомнил Аскару мазары нуворишей. Дед говорил про такие: «Цените родителей при жизни, после смерти им высокие мазары что собаке пятая нога».

Аскар позвонил. Ворота открылись, и он въехал в просторный двор. Двухэтажный дом стоял на возвышенности. Прямо перед ним асфальтированная площадка, справа крытая парковка на несколько автомобилей, слева – детская площадка с бассейном. За домом сад и оранжерея.

Дядя Алихан, высокий, полноватый, в спортивном костюме, сидел у камина и читал газету.

– Депутат, говоришь? – пожал он руку Аскару и снова громко расхохотался. – Депутат! Посмотри на него, Салима, вот такие теперь у нас депутаты!

– Аскарик, а я тебя помню! Ты еще маленьким у нас в гостях был. Мы тогда на Кирова жили. Помнишь, Алихан, нашу трешку на Кирова? – тетя Салима и расцеловала Аскара, а потом тихо шепнула: – Ты на него не обижайся, он не со зла. Характер такой.

Аскар кивнул. Тетя Салима продолжила, уже в полный голос:

– Твоя мама такая красавица в молодости была, на Алихана похожа, высокая, статная. За ней такие парни ухаживали…

– А она за босяка замуж вышла, – подытожил дядя Алихан.

Вскоре тетя Салима позвала их на обед в гостиную. Окна во всю стену выходили в сад, прямо под ними была разбита клумба, где яркими пятнами цвели осенние астры. Кроме хозяев, за столом сидели еще четверо: пожилой профессор с женой и внуком и старший внук генерала – Дастан, расположившийся напротив деда. Парень по казахским обычаям воспитывался у родителей отца. Долговязый, в очках, он нарочито равнодушно хмурил лоб и молча ел, время от времени перемигиваясь с внуком профессора. Аскар вспомнил, как им с Даулетом часто приходилось сидеть за дастарханом со стариками и как они переглядывались, наблюдая за ними. Как, оставшись наедине, смеялись, передразнивая речь беззубого старика Карима и каркающий смех старухи Балаусы. Как хохотали над рассуждениями стариков об интернете и мобильных телефонах.

Как раз к моменту, когда гости перепробовали все закуски и салаты, подоспели манты. Тетя Салима, раскладывая их по тарелкам, рассказывала об успехах Дастана в учебе и немного жаловалась.

– Это что за школа такая? И так целый день учатся, да еще заданий столько дают, что ребенок до полуночи не успевает их выполнить. Это при том, что он умный парень. А как другие справляются?

– Апа, я же в физмат-школе учусь, там свои заморочки, – заметил Дастан.

– В других школах не лучше, – подхватила жена профессора. – Мои племянники учатся в обычных школах, там тоже много задают, так что их родители работают, считайте, только на репетиторов.

– А на выходе ноль, – заключил профессор, – в институт приходят без элементарных знаний. Как они на гранты поступают, никак не пойму.

– Молодые ко всему приспосабливаются, – снисходительно произнес Алихан. – Эх, молодость, молодость, весь мир у твоих ног, когда ты молод и полон сил. Да, внук? – обратился он к Дастану.

– Конечно, ата, – охотно отозвался тот.

– Как ты захочешь, так все и будет, так что не слушай никого, иди своей дорогой. Вот посмотри на Аскара, он в депутаты баллотируется, – усмехнулся Алихан.

Профессор с интересом взглянул на Аскара и начал расспрашивать его о требованиях к кандидатам.

– Аскарик, накладывай еще манты, ты же с дороги, – суетилась тетя Салима.

После обильного обеда, оставшись наедине с Алиханом, Аскар перешел к делу:

– Алихан нағашы, как вы правильно заметили, я – простой человек. А вы высокие должности занимали. Мне совет нужен.

– Гладко говоришь, хорошо заходишь, – ухмыльнулся генерал.

– Знакомства в полиции нужны. Если б вы меня порекомендовали своим коллегам как родственника… вы же знаете, без знакомств теперь никуда.

– Что, успел наследить, депутат? – генерал вперился в него взглядом поверх очков, и Аскар отвел глаза.

– Да нет, просто фермерам со всех сторон палки в колеса, так хоть полиция не будет беспокоить.

– Я, конечно, порекомендовал бы, только чем это обернется? Вот в чем загвоздка. Я ведь даже сына родного не могу поддержать после отставки, не то что тебя. Но он выдержит, Султан мой. И к нему не лезь, ему и так тяжело. Вот пришел бы ты пару лет назад, когда я при должности был, эх… – махнул рукой Алихан. – Так что выкручивайся сам, депутат, – подытожил он, наливая себе коньяка из пузатой бутылки.

Аскар вернулся в гостиницу в дурном настроении: зря не послушал мать, впустую приперся. Козел этот Алихан, и сынок у него, видимо, такой же. Хотелось напиться. Он набрал номер Даулета. Тот сразу взял трубку, словно ждал его звонка.

– Аскарик! Хорошо, что позвонил. Надо бы встретиться, поговорить.

– Вот и я о том же. Давай, подтягивайся ко мне в гостиницу. Посидим, пообщаемся, как раньше.

Аскар заказал в номер еду из ресторана. Даулет пришел опрятный, наглаженный, без особых следов запоя на лице, только веки опухшие. Однако дорогой парфюм, видимо, из былых времен, не мог перебить остатки запахов запойной квартиры, а, наоборот, только их подчеркивал. Аскару стало тошно, как в прошлый раз. Стараясь хоть немного приглушить вонь, он достал из холодильника бутылку водки и наполнил рюмки. Едва Даулет скинул куртку, распространяя ненавистный запах, Аскар протянул ему рюмку. Они чокнулись, выпили обжигающую ледяную жидкость и крепко обнялись.

– Садись, брат, садись, рассказывай, как ты докатился до такой жизни, – сказал Аскар, наливая еще по одной.

– Вот и докатился. Только ты и поймешь, может быть… – чуть слышно отозвался Даулет. Потом взял рюмку, осушил ее не чокаясь и откинулся на спинку дивана.

– За Кану, – произнес Аскар и тоже выпил.

– Я вот думаю, лучше бы они меня тогда грохнули, – вздохнул Даулет. – Часто в последнее время Кану вспоминаю, у него мать, сестренка, отец есть, хоть и алкаш. А у меня только дед был.

– Да ладно причитать. Что было, то было. Ты же сам говорил тогда, что Кану не вернуть, Даука!

– Да, говорил, чтобы тебя поддержать, ты тогда никакой стал. Бледный ходил, похудел, скрывался от всех. Тетя Хадиша переживала, думала, у тебя совсем крыша поехала.

– Но я же, блин, справился, ты мне помог. Вот теперь моя очередь тебя поддержать.

– Да не парься, пропащий я уже. Ты про себя расскажи. Смотрю, мамон отрастил, – ткнул он Аскара в живот.

– Трудовая мозоль, – похлопал себя по бокам Аскар. – Батя тоже прикалывается, у него отроду такого пуза не было.

– Сравнил морковку с пальцем! – усмехнулся Даулет. – Твой батя всю жизнь механиком проработал, до сих пор, наверное, с железками возится.

– Да, перебирает чего-то в гараже, вечно в масле. А я в кабинете сижу, типа фермерство поднимаю.

– Фе-е-ермерство? – протянул Даулет. – Я бы фермером стал, хоть завтра. Слушай, так это единственное, чем бы я занялся! Вот я лежал на днях и думал, куда себя девать, чтобы не стремно было, и не нашел. А сейчас ты сказал – фермерство, и, блин, хорошо стало, – Даулет снова потянулся к бутылке.

– Ты закусывай, брат, закусывай. Вот, казы-мазы бери, я заказал из ресторана, – Аскар кивнул на тарелки с закуской.

– Я, может, сейчас призвание свое нашел, давай выпьем, – воскликнул Даулет, разливая водку.

– Давай!

– Знаешь, Аскарик, ну ее, эту Алмату, квартиру эту. Домой хочу, забери меня с собой. Я тут уже капец как состарился, – Даулет выпил, поставил перед собой тарелку с мясом и принялся за него.

– Да, ты поешь, – обрадовался Аскар, придвигая к Даулету салат и корзинку с хлебом. – Сейчас горячее принесут, я мясо заказал.

– Спасибо, брат, я беш давно не ел.

– Хочешь, баб закажем или в сауну пойдем? – предложил Аскар, машинально беря в руки телефон.

– Да оставь ты сотку в покое. Давай пообщаемся, сто лет не виделись, на кой нам сейчас бабы.

– Это я по привычке, – смутился Аскар.

– Рассказывай, как тетя Хадиша, батя, жена, дети?

– Мама тебе привет передавала. Сегодня утром звонила, про тебя спрашивала.

– Надеюсь, ты не сказал, в какой я жопе?

– Че не сказать? Сказал. Она велела тебя поддержать, деда Жакена вспомнила.

– Добрая у тебя мама. Ты ей тоже привет передавай. Повезло тебе с родителями.

– Тебе тоже, только не повезло, что их рано не стало. Но ты, блин, Даука, сам мне говорил, что ты сильный, справедливый и всех победишь.

– Так сколько мне тогда было, – усмехнулся Даулет. – Нашел о чем вспоминать!

– Твой дед тоже за справедливость боролся. Он же всех победил, ты всегда мне его в пример ставил. Ты знаешь, я-то в справедливость никогда не верил и до сих пор не верю, – признался Аскар. – Вот и дивился твоему деду: вроде простак простаком, а как че разрулить, так круче его нету. Помнишь, батю моего на бабки подставили? Так даже дядя Алихан не стал за дело браться, а дед твой все устроил. Жил себе в ауле и виду не подавал, что такой крутой, вот это меня и удивляло в нем. А когда ты загремел, я думал, все, крышка, – так нет, он и тебя вытащил. Если честно, никто не ожидал.

– Таких, как дед, уже нету. Вымерли как вид. Слушай, – после секундной паузы спросил Даулет, – а если бы я тебя сдал тогда?

– Не смеши, – махнул рукой Аскар. – Ты бы сдал? Меня?

– А вот испугался бы и сдал, и что тогда? Менты предлагали такой вариант. Говорили, ты меня сдал, но я не поверил. Они же показания твои приносили: почерк реально твой, с наклоном влево, – Даулет пристально посмотрел Аскару в глаза.

Кану арестовали в школе, прямо на уроке химии. В кабинет вошли двое: мужчина в гражданском и милиционер в форме. Они коротко представились, показав Валентине Петровне документы. Та предложила им поговорить в кабинете директора. Но милиционер грубо осадил ее, ответив, что начальство в курсе.

– А вы знаете, что я не только учитель химии, но и директор школы? – громко отчеканила Валентина Петровна. – И я не в курсе.

– Канат Бекишев присутствует? – спросил мужчина в гражданском, не обращая внимания на слова директора.

Все обернулись к задней парте, где сидел Кана. Милиционер направился в его сторону.

– Ты Канат Бекишев? Руки! – грубо скомандовал он.

– За что? – срывающимся голосом спросил Кана, с мольбой глядя на Валентину Петровну.

– В отделении расскажем, – милиционер защелкнул на вытянутых руках Каната железные кольца.

Аскар с Даулетом переглянулись.

– Вы не имеете права, он несовершеннолетний! – возмутилась Валентина Петровна, преграждая им путь у дверей.

Канат смотрел на нее с надеждой.

– Уважаемая, не надо препятствовать нам при исполнении! Я инспектор по делам несовершеннолетних, – сказал мужчина в гражданском, еще раз предъявляя ей раскрытую корочку.

Валентина Петровна, бледнея, отступила, но все же возразила:

– Рядом с ним должен быть законный представитель. Канат несовершеннолетний. В отсутствие родителей его представляю я!

– Родители ожидают в участке. Ну поехали, если угодно, – спокойно ответил инспектор.

Валентина Петровна последовала за ними. Класс замер на минуту, а потом все сорвались с мест и побежали за директором. На улице милиционер усадил плачущего Кану на заднее сиденье уазика и сел рядом с ним, а Валентина Петровна – рядом с водителем. Она так и поехала в чем была, даже плащ не надела. После ареста Каны завуч распустил класс и всем велел сидеть дома. Но ребята помчались к зданию РОВД. Никто не мог представить Кану преступником. Безобидный и стеснительный, он даже подраться толком не мог.

– Подставили его, стопудово подставили, – переговаривались ребята.

– Но кто? Кана ни с кем особо и не дружил.

– Это, скорее всего, из-за его брата, Арсена, – сказал Аскар. – Он с наркоманами водился.

– Да, точно, Арсен работал у бандитов, – заметила Ритка, знавшая все и про всех. – Мне Кана сам рассказывал.

Ритка умудрялась со всеми быть на дружеской ноге. И спорт, и учеба – все ей удавалось. Она несколько лет занималась каратэ и считала своим долгом защищать слабых. Она встала на сторону Каны, даже когда старшеклассники хотели поставить его на счетчик[1]. На контрольных Ритка давала списывать, поэтому мальчишки считали ее своим в доску парнем.

Ребята покружили вокруг РОВД и устроились на скамейке у входа. Тут из-за угла выбежал запыхавшийся Петя Хегай.

– Скорее, мы Кану нашли. Ну, окно кабинета, где его допрашивают.

Ребята гурьбой помчались огибать здание вслед за Петей. Ритка стояла на выступе второго этажа, держась за поручень металлической лестницы, и заглядывала в зарешеченное окно. Увидев приближающихся ребят, приложила палец к губам: мол, тихо вы. Петька подпрыгнул, подтянулся и забрался на лестницу.

– Ритка, слезай, мы тоже хотим посмотреть, – крикнул Аскар.

Ритка начала спускаться, а под лестницей выстроилась очередь. Петька остался наверху. Аскар занес ногу на лестницу, но его одернул Даулет.

– Пойдем отсюда, а? – сказал он, отводя друга в сторону. – Ты чё палишься?

– Да я спецом, чтобы нас никто не заподозрил.

– Вдруг это с нашей наркотой связано, – взволнованно прошептал Даулет. – Может, сумку обратно подкинем? Мы ж всего несколько штук скурили. Надо вечером съездить туда, разведать обстановку.

– Не, давай прямо сейчас и поедем, – предложил Аскар.

Их прервал резкий окрик.

– Эй, вы что там делаете?!

К лестнице приближался дежурный милиционер. Ребята тут же бросились врассыпную.

– И чтобы я вас здесь больше не видел! – пригрозил им вслед сержант.

Ворота были приоткрыты, но за ними, кроме распахнутого багажника «жигулей», ничего рассмотреть не удалось. Со двора доносились голоса, поэтому ребята решили держаться поодаль. Забрались на крышу недостроенного дома неподалеку и стали наблюдать оттуда.

– Может, закинуть сумку во двор и убежать? – предложил Даулет.

– Вот бы бинокль сюда, ни фига не видно, – посетовал Аскар. – Знали бы наверняка, что там хозяева, могли бы и подбросить.

– Ты прав, вдруг пакет не в те руки попадет…

– Еще хуже, – кивнул Аскар.

Они так и не осмелились приблизиться к дому, а когда уже собрались убраться восвояси и садились на велосипеды, к воротам подъехала иномарка.

– Даука, смотри! – воскликнул Аскар. – На переднем сиденье мент, который в школе Кану арестовывал.

– Попадос! Они думают, это Кана украл наркотики! – осенило Даулета.

– А мент с ними, по ходу, заодно! – отозвался Аскар.

Аскар уставился на Даулета.

– Ну сдал, и что? Мне своя шкура дорога. Я этого и не скрываю!

– Да ты чего, брат, я шучу, у меня и мысли такой не возникало, – замахал руками Даулет. – Это я так, подколоть тебя хотел, по привычке. Злой я стал, как шакал. Сам чувствую, а ничего с собой поделать не могу. Про людей плохо думаю, все что-то подозреваю. Мелочный стал, аж самому противно. Вот и хочется выпить, да и забить на все.

Аскар обнял его и подумал: вот он, подходящий момент сознаться. Он миллион раз прокручивал этот разговор в голове, и прямо сейчас можно было освободиться от этой ноши раз и навсегда. Все ведь обошлось тогда, им по тринадцать лет всего-то было, кто в таком возрасте не ошибается. А не простит – ну и не надо: баба с возу, кобыле легче! Но стоило Аскару откинуться на спинку дивана и раскрыть рот, как раздался звонок.

– Маке, – Даулет, взглянув на дисплей, передал другу телефон.

– Ассалам алейкум, Маке, – ответил Аскар. – Да, в Алмате сейчас, наши вопросы решаю.

– Асеке, у меня тут проблема. Человек нужен на ферме. Толковый, но без амбиций, а то фермер один зашивается с дегенератами да бомжами. Есть на примете какой-нибудь бедолага, которого никто искать не будет?

– Подумаю, Маке, подумаю, – натянуто улыбнулся Аскар. – Чем смогу помогу.

Услышав в трубке короткие гудки, он нажал на отбой и, хмурясь, отложил телефон на дальний край стола, словно избегая дальнейших расспросов.

– Начальник твой? – поинтересовался Даулет.

– Я сам себе начальник, – огрызнулся Аскар.

– Значит, задолжал, очень уж старался угодить.

– Да, задолжал. Вот ты страдаешь, что обмельчал, а я жадный стал, зажал его бабки, а теперь расплачиваюсь.

– Жадность фраера сгубила. И чего ему надо?

– Спрашивает, нет ли кого на примете, на ферме поработать.

– Я могу! – обрадовался Даулет. – А чё мне терять?

– Тоже мне пролетариат! Да ладно, я выясню, что к чему, потом разберемся, – Аскар, махнув рукой, разлил по рюмкам водку.

– Не, серьезно, ты имей в виду, я с удовольствием на ферме поработаю, – настаивал Даулет. – Только разузнай все, а так я готов.

– Да ну их всех, давай выпьем! За дружбу!

– Давай! – подхватил Даулет и, чокнувшись с Аскаром, опустошил рюмку. – Ты ж ничего не рассказал, как жена, дети?

– Развелся я с ней, достала… Сам дурак, зачем женился…

– А дети?

– С ней. Но я им помогаю деньгами. Смотри, – Аскар полистал фото в телефоне. – Вот мой Чингиз. На кого похож?

– На тебя, ну просто копия!

– Вот доченька моя, Мадина.

– И дочка на тебя похожа. Молодец ты! Дети у тебя, а я вот никак не решусь.

– А чего тут решаться, бабы на тебе с шестого класса виснут. Берешь и делаешь, – усмехнулся Аскар.

– Я не про это, ты же понимаешь, – покачал головой Даулет. – Вот я думаю, что их ждет, детей? Твоих, например, Чингиза и Мадину?

– Я лично не парюсь, что будет, то и будет!

– А мне их жалко. Жертвы потребления и симулякров.

– Это еще что?

– Да фигня всякая, на которую мы западаем, вроде гламурных теток и сладкой жизни с любимым гаджетом.

– Типа «Баунти» и райской жизни? – удивился Аскар. – Так мы над этим еще в детстве ржали, разве нормальный человек в такое поверит?

– Это мы с тобой не верили, потому что в ауле выросли. Такое видели, что сегодняшним детишкам и во сне не приснится.

– Ну и хорошо, что не приснится. Пусть верят в лучшее. За детей, надо выпить за детей, – Аскар вытащил из холодильника еще одну бутылку водки и откупорил ее.

– За детей! – кивнул Даулет.

Зазвонил телефон, Аскар перегнулся через стол и снял трубку:

– Горячее? Несите, конечно, несите, давно пора! Перед горячим и выпьем, – сказал Аскар, разливая водку.

– За детей! – повторил Даулет.

– Знаешь, они не такие, как мы. Все больше со смартфонами дружат, как, впрочем, и взрослые, – заметил Аскар и выпил.

– А я вот взял и выбросил свой смартфон, как с работы уволился! – Даулет поморщился от выпитой водки.

– Ну и зря, удобно же, вся информация под рукой.

– В том-то и дело: информация и есть симулякр. Нам подсовывают подделку, а мы и уши развесили.

– А как еще на толпу влиять? – пожал плечами Аскар.

– Вот видишь, и ты хочешь влиять. А представь, на твоих детей станут влиять и голову им морочить.

– Все друг на друга влияют, этого уже не остановить. Так лучше я на других влиять буду.

В дверь постучали.

– О, а вот и горячее. Входите, открыто, – крикнул Аскар.

Парень в поварской шапочке и белом переднике закатил в номер столик, уставленный блюдами, наполнив комнату ароматом настоящего тоя.

– Добрый вечер! – парень снял крышку с самого большого блюда, демонстрируя бешбармак.

– Базара нет! – радостно присвистнул Даулет.

Нежное тесто тонуло в прозрачном бульоне, на нем плотным слоем лежали тонко нарезанные ломтики конины вперемешку с бараниной, а на самом верху белые воздушные кольца лука перемежались с золотистыми, литыми кругляшками қазы. Официант открыл маленькую кастрюлю с ароматной сорпой, смешанной со свежим куртом и зеленью, и разлил по большим кесешкам. Аскар, забавно крякнув от удовольствия, достал из кармана пиджака пухлое портмоне, вытащил оттуда купюру в тысячу тенге и протянул официанту.

– Приятного аппетита, – улыбнулся тот в полупоклоне и удалился.

– А чего ты уволился-то? – спросил Аскар, переставляя увесистое блюдо на большой стол.

– Не захотел быть пешкой в чужой игре.

Они разложили по тарелкам бешбармак и некоторое время молча ели. Затем Аскар вытер салфеткой рот, потянулся к бутылке и разлил.

– А где работал? – поинтересовался он, ставя перед Даулетом рюмку.

– В международной компании закупками руководил.

– Да ладно! С такой должности не увольняются, за нее мать родную продают, – удивился Аскар. – А ты вон даже мебель не прикупил при таких-то возможностях?

– И ты туда же!

Даулет протянул Аскару рюмку, а выпив, положил себе в тарелку еще бешбармака.

– Ладно, не обижайся! – немного нараспев произнес Аскар. – Зачем ты туда пошел вообще?

– Случайно получилось. Устроился в международный проект простым инженером, ну проявил себя типа, меня в другой отдел перекинули, оборудование закупать, – чуть заплетаясь заговорил Даулет. – На курсы ходил, английский подтянул. Они потом дочернее предприятие открыли и меня начальником по закупкам назначили.

– Ну и работал бы себе! Зарплата, наверное, хорошая.

– Зарплата хорошая, да и командировки по всему миру… Я еще два раза в год в отпуск ездил по разным странам. Представляешь, в ЮАР пингвинов видел, в Гренландии – северное сияние, – улыбнулся Даулет.

– А чего машину не купил, квартиру не обставил?

– Дүние боқ – бүгін бар, ертең жоқ[2], не к столу будет сказано, – Даулет поддел вилкой жирный кусок казы и отправил в рот.

– Помню, еще твой дед говорил: все тлен, особенно барахло.

– Это меня и спасло, когда новое руководство наших местных подставить решило, – усмехнулся Даулет. – Никто поверить не мог, что я взятки не беру. Полгода проверяли, даже прокуратуру натравили. А у меня все тип-топ. Но я сам решил уйти, достало меня все это. Знаешь, кто больше всех в компании воровал?

– Руководство?

– Оно, конечно, в доле.

– Кто?

– Главбух и главный юрист.

– Ну, и открытие! – махнул рукой Аскар. – Все это знают.

– Вот теперь и скажи, каково твоим детям будет? Каково жить при двойных стандартах? Не, я понимаю, всегда так было. В том-то и дело, что человек – жадное, извращенное и лживое существо!

– Но есть же исключения, как твой дед, например, или моя мама.

– Видишь, раз-два и обчелся, – вздохнул Даулет. – Я раньше думал, что коррупция – это наше, местное. Какой там! Она здесь еще в зачаточном состоянии. В развитых странах это дело на таком уровне!.. Представляешь, работает у нас европейская компания из сферы общепита, привозят поваров, администраторов. Только уборщицы местные. Тендеры постоянно выигрывают, и не где попало, конечно, а в нефтянке. Вот представь, где-нибудь в глухой степи приезжаешь в вахтовый лагерь, заходишь в столовую, а там тебя индус встречает у дверей.

– А на раздаче небось афроамериканцы во весь рот улыбаются, – рассмеялся Аскар, разливая водку.

– Так и есть на самом деле, только шеф-повар белый, француз какой-нибудь или итальянец.

– На то они и развитые, эти страны, – осоловело хмыкнул Аскар, – во всем нас обогнали. А мы как были варварами-скотоводами, так и сидим, мясо жрем.

– И у них учимся, – согласился Даулет.

Друзья, чокнувшись, выпили.

– Но мы же способные… Вот я и баллотируюсь в депутаты, может, и нам чего перепадет, – хитро улыбнулся Аскар.

– По-любому перепадет, – кивнул друг.

– Фермерам помогать буду. Это же наше казахское ремесло. От системы там тоже никуда не деться… но разберемся, свои же.

– Вот и мне захотелось на ферме работать, лошадей разводить, – мечтательно протянул Даулет. – Помнишь, как мы зимой скот искали, верхом мотались невесть где?

– Да, классно было! Ничего не боялись. Вот я вспоминаю иногда и думаю: а вдруг бы на волков напоролись? – поежился Аскар.

– Так у нас же поджиг был, – подмигнул Даулет, и оба расхохотались.

Раздался звонок. Аскар привычно потянулся к смартфону, но Даулет уже поднял трубку гостиничного телефона. Секунда – и он удивленно переспросил:

– Девушки? Какие девушки?

– Пусть приходят, две, – выхватил трубку Аскар. – Только нормальные, помоложе-подороже, – потребовал он.

Дома Даулет застал Валентину Петровну и маму Каната, тетю Майру. Те пришли советоваться с дедом по поводу ареста Каны.

Дедушка в прошлом работал судьей, а потом долгое время адвокатом, и теперь к нему часто приходили люди, иногда совершенно незнакомые, из дальних аулов. Дед консультировал их бесплатно, от подарков отказывался и удивлялся, насколько люди невежественны и не знают элементарных вещей, не знают своих прав. «Кто угодно может такого обмануть!» – расстраивался он каждый раз. После таких визитов он неизменно читал Даулету нотации о том, как важно знать законы. Как важно уметь защитить себя, своих близких, не причиняя при этом вреда другим.

– Завтра схожу, все разузнаю, – пообещал дед тете Майре. – Несколько нарушений я уже выявил из ваших рассказов, – успокоил он женщин, и те ушли домой.

Дед действительно разобрался, Каната выпустили через два дня, сняв с него все подозрения. Но ребята рассказывали, что Кану пытали, били пластиковой бутылкой с водой по почкам, чтобы синяков не оставлять, заставляли голым стоять на бетонном полу с поднятыми руками всю ночь, обливали холодной водой. Каждый добавлял в рассказ новые подробности.

Даулет с Аскаром решили навестить Кану тем же вечером, когда его выпустили. У калитки они столкнулись с Риткой.

– Уходите. Тетя Майра плачет, дядя Оспан пьяный. Он Каната из дома не выпускает, – сказала она дрожащим от слез голосом.

Ребята решили прийти попозже, когда уснет дядя Оспан.

В ту ночь выпал первый снег. Он сыпал хлопьями и ровным слоем ложился на землю. Даулет ждал Аскара и, сидя на крыше сарая, смотрел на снег. Все вокруг стихло: ни шороха, ни звука, ни дуновения ветра. Словно пораженная природа замерла от неожиданности. Даулету с раннего детства нравилась прозрачная тишина первого снега, его особенный запах. В такие минуты мир казался ему родным и понятным, а время будто бы останавливалось. Поправив на голове лисий тымақ, он вытащил из отворота мешочек с травой. Насыпал на бумагу, задумался, прежде чем закрутить, но, оглянувшись на внезапно залаявшего Актоса, выронил заготовку. Рассыпавшаяся анаша смешалась с пушистым снегом, словно ее и не было.

– Давай по одной, и к Кане, – предложил Аскар, забравшись на крышу.

– Не, я не буду.

Даулет вытащил из отворота шапки пакетик для Аскара.

– Как хочешь, – друг привычным движением высыпал анашу в папиросную бумагу, прикурил и медленно затянулся.

Улица ярко подсвечивалась снегом, и ребята не решились приблизиться к крыльцу дома. Они обошли его, остановились возле окна Каны и по очереди свистнули. Вскоре в узкой раме дернулась штора и появилось лицо Каны. Он махнул им: мол, сейчас выйду. Он появился через минуту и, дрожа от холода, трусцой подбежал к друзьям.

– Салам, мужики! Вы чего так поздно?

Он выбежал в трусах, майке и калошах, накинув на себя лишь тонкий, дырявый чапан. Его белые, тощие ноги, все в мурашках, нелепо торчали из-под чапана. Казалось, вот-вот они подогнутся и Кана рухнет на снег. Даулет потянулся к нему, словно пытаясь поддержать, но Кана пугливо отпрянул в сторону.

– Как ты, братан? – глухо спросил Даулет.

– Нормально. Мать говорит, твой дед меня вытащил. Но это еще не конец, так что вы подальше от меня держитесь, – заключил Канат неожиданно уверенным голосом.

– Кана, скажи, из-за чего тебя вообще арестовали? – спросил настойчиво Аскар.

– Кто-то наркотики украл у бандитов, подозревают меня. Все, мне пора, а вы уходите! Не надо здесь появляться, это опасно, – обреченно заключил Кана.

Он прошел несколько шагов по направлению к дому, но вдруг остановился, обернулся и внимательно посмотрел на Даулета, потом на Аскара. Даулет не выдержал его взгляда, опустил глаза, а когда поднял их, Кана уже, забавно подпрыгивая, бежал к дому.

– Эй, Кана! Ты чё, в натуре нас подозреваешь? – не удержался Аскар.

– На воре и шапка горит. Больше сюда не приходите, – крикнул Кана и, скрипнув дверью, скрылся в доме.

– Ничего себе он гонит! Он что-то знает? – громко возмутился Аскар.

– Тихо, тихо, ты чего, блин, расшумелся?! – осадил его Даулет. – Ты под наркотой, не забывай! Короче, надо нам с этой фигней завязывать.

Но Аскар не унимался: он хотел снова вызвать Кану и разобраться с ним. Даулету стоило больших усилий увести его. Через некоторое время Аскар вдруг ни с того ни с сего громко запел:

Наблюдая за другом, Даулет понял, почему дед заподозрил их как-то вечером: спросил тогда, отчего друг так возбужден и глаза блестят и не покуривают ли они оба травку. Аскар успокоился только через пару часов, когда они, оседлав лошадей, прокатились по окрестностям поселка и вернулись домой.

Перестав петь, Аскар как-то вдруг притих.

– Как думаешь, они выйдут на нас? Они нас арестуют?

– Не знаю, но с анашой точно надо завязывать, – решительно сказал Даулет.

– Я вот думаю, откуда Кана знает про нас? – задумчиво произнес Аскар.

– С чего ты взял, что он знает? Ничего он не знает.

– А чё он сказал «на воре и шапка горит»? Если знает и сдаст, нам крышка.

– Всё, пошли домой, надоело мне с тобой возиться. Я спать хочу, – раздраженно отозвался Даулет.

– Ты иди, я еще прогуляюсь, проветрюсь, чтобы батя не учуял.

– Угу, – кивнул Даулет, направляясь к дому.

На следующий день школьников распустили после первого урока. Сказали, что всех учителей вызвали в районо.

Проституток звали Рита и Айсулу. Рита – молоденькая крашеная блондинка, Айсулу – постарше, яркая брюнетка. Услышав их имена, Даулет с Аскаром расхохотались, вспомнив своих одноклассниц.

Айсулу пришла к ним в восьмом классе. Худенькая, высокая. Раскосые глаза и длинные ресницы. Две длинные толстые косы, казалось, оттягивали ее голову назад, заставляя держать осанку. В ситуациях, когда другие девчонки давно бы раскраснелись или расплакались, Айсулу еще больше выпрямлялась, опускала ресницы и молчала. Так она вела себя и на уроках, когда не знала ответа на вопрос учителя.

Даулет с Аскаром влюбились в нее с первого взгляда. Передавали ей подарки и записки через Ритку, пытались ухаживать. Через месяц Айсулу приняла ухаживания Даулета, согласилась пойти с ним в кино. Аскару трудно было с этим смириться. Друзья даже пару раз подрались, не разговаривали некоторое время, но летом, когда Айсулу вернулась в город, помирились и поклялись друг другу больше никогда не ссориться из-за баб.

– Ритка, а тебе есть восемнадцать? – подмигнул Даулет блондинке в коротеньких шортах, не в силах оторвать глаз от ее длинных стройных ног.

– Конечно есть, паспорт показать? – ответила она нарочито дерзко.

– Брат, чё ты паришься? У меня тут все схвачено! Давай лучше выбирай, – залпом опустошив рюмку, Аскар указал на девушек.

Те нарочито надули губки и призывно смотрели на Даулета.

– Нет, ты что! – смутился тот. – Ты мне и так праздник устроил, это лишнее.

Рита и Айсулу повернулись к Аскару.

– Ты что, брат, обидеть меня хочешь?! Ты мой гость, выбирай! – повторил Аскар.

Даулет снова взглянул на проституток:

– Девчонки, че приуныли? Давайте к столу, угощайтесь. Что пить будем?

– Чем угостите, то и будем, – небрежно бросила Рита.

– Нет, ты все-таки выбери! – настаивал Аскар.

– Ну ты даешь! Ладно, выбираю Ритку, Айсулу у меня уже была, – сказал Даулет, подсаживаясь к блондинке.

– Что ты имеешь в виду? – внезапно повысил голос Аскар. – Как это «была»?

– Ну дружили же мы с ней… вот я и говорю, – опешил от такой реакции Даулет.

– Вот именно, дружили. Чё ты из себя героя-любовника корчишь? – разбушевался Аскар.

– Вау-вау! Брат, ты чё, ревнуешь? Это когда было… – попытался успокоить друга Даулет, вскочив с дивана.

Но Аскар встал, молча проследовал в спальню и захлопнул за собой дверь. Даулет опустился на диван и подмигнул притихшим девушкам. Айсулу продолжила прерванную трапезу, а Рита налила Даулету водки. Тот улыбнулся.

– То что надо! Давайте, девочки, выпьем, – поднял он рюмку, чокнулся с проститутками и залпом выпил.

Тут зазвонил мобильный, и в комнате появился Аскар, в брюках и с голым торсом.

– Да, Маке, слушаю, – ответил он и снова скрылся в спальне.

Даулет не слышал, о чем он говорил за стеной. Но вскоре Аскар снова вышел из спальни, уже явно в приподнятом настроении, и увлек за собой Айсулу.

– Тебе точно есть восемнадцать? – уточнил Даулет, когда Рита опустошила тарелку и потянулась к бокалу с шампанским.

Она не ответила, отпила глоток и села к нему на колени. Прижавшись промежностью к его животу, немного откинулась назад и начала медленно расстегивать его рубашку. Из соседней комнаты раздались стоны. В приоткрытую дверь Даулет увидел Айсулу, сидящую на неподвижной тушке Аскара. Она подпрыгивала и стонала, выгибаясь, как в порнофильмах. В какой-то момент Даулет поймал ее совершенно безразличное выражение лица. Тогда он столкнул Риту со своих колен, встал и начал быстро раздеваться. Рита подхватила его настрой, мгновенно стянула с себя шорты и сняла трусы. Даулет толкнул девушку на диван, раздвинул ей ноги и жадно вошел в нее.

Даулета не покидало чувство, что ночью он обидел Аскара, не к месту упомянув Айсулу. Наутро, когда они проводили проституток, Даулет спросил:

– Ты не знаешь, где теперь Айсулу?

– Говорят, в Штатах живет, за америкоса замуж вышла, – пожал плечами Аскар.

– Ничего себе! Как ей это удалось?

– На работе, говорят, познакомились, – ответил сухо Аскар, давая понять, что хочет закрыть эту тему.

– Ну и ладно, счастья ей.

Может, ему только показалось, что Аскар обиделся? А может, просто взбрыкнул по пьяному делу… На том Даулет и успокоился.

– Ты на полном серьезе про ферму говорил? Точно хочешь поработать? – неожиданно спросил Аскар.

Даулет обрадовался, что разговор возвращается в нормальное русло.

– Вообще можно попробовать, все равно мне здесь делать нечего.

– Ну, за это выпить положено, – Аскар достал из холодильника бутылку коньяка.

– А давай! – согласился Даулет. – Давай за тебя выпьем. Спасибо тебе! Царский дастархан мне устроил, девочку красивую… Давно так не отдыхал. За тебя!

– Свои люди, сочтемся, – кивнул Аскар, чокнулся с другом и выпил.

– Когда ты обратно уезжаешь?

– Сегодня вечером.

– Может, мне с тобой сразу и поехать? – задумался Даулет.

– Успеешь собраться? – спросил Аскар, по новой разливая коньяк.

– Бедному собраться – подпоясаться.

– Тогда на посошок, – Аскар поднял полную рюмку.

– Давай! – поддержал его Даулет.

Они снова чокнулись и выпили.

– Отлично, – блеснул глазами Аскар. – Тогда спускаемся на завтрак и езжай домой, собирайся. Вечером я за тобой заеду.

– Все так просто?! Чую подвох… – хитро улыбнулся Даулет.

Аскар взглянул на него настороженно, но не успел и слова сказать, как друг расплылся в улыбке:

– Все отлично, брат! Спасибо! – и обнял его.

Не успел уйти Даулет, как позвонил Маке. Этого звонка и ждал, и боялся Аскар. Не хотелось вспоминать, как не сдержался и вспылил ночью, когда давняя история кольнула его с новой силой. Теперь оставалось надеяться, что Маке не вспомнит про ночное обещание. «Ага, забудет этот…»

– Ассалам алейкум, Асеке. Ну как, уладил с тем мужиком?

– Алейкум ассалам, Маке! Уладил, кажется.

– Когда привезешь?

– Тут такое дело… Он мой одноклассник, если что, я не при делах.

– Чего боишься? Кого боишься?

– Ну мы же друзья типа, – замялся Аскар, – неудобно как-то.

– Его кто-то будет искать?

– Нет, не в этом дело.

– Ну если искать никто не будет, то и проблем никаких, – спокойно заметил Маке. – Толковый мужик?

– С вышкой, в международной компании работал.

– Эй, ты что, шпиона мне подсылаешь?

– Да что вы, Маке! Пропащий он, спивается, и нет у него никого.

– Откуда знаешь?

– Я же говорю, одноклассники мы с ним, соседи с детства.

– А семья? – уточнил Маке.

– Родители давно погибли, дед лет десять как умер.

– Смотри, Асеке! Если что, сам разгребать будешь.

– Конечно, Маке, не вопрос.

– Ладно, давай. Когда привезешь?

– Бог даст, завтра дома будем.

– Вот и вези его сразу на ферму к Казбеку. Если все, как ты говоришь, то мы в расчете.

– Спасибо, Маке, созвонимся. До свидания.

Аскар уже целый час стоял у калитки Риткиного дома, ждал ее с тренировки. За это время дважды выходила Ома – высокая и прямая, как палка, бабушка Ритки Цвайгерт. Разговаривала она только на немецком, даже прекрасно понимая, с чем к ней обращаются.

– Guten Tag Oma! Ist Ritka zu Hause?[3] – заученно поздоровался Аскар.

Она что-то произнесла в ответ, и было ясно, что Ритки нет. Иначе Ома открыла бы дверь и громко позвала:

– Ritka komm raus! Jemand wartet auf dich.[4]

И вышла бы Ритка. Но ее все не было. Она появилась уже затемно и – очень некстати – вместе с Айсулу. Аскар спрятался за забором и стал наблюдать. Девочки смеялись, обсуждая какую-то записку.

– Передам завтра в школе. Пока! – сказала на прощание Ритка.

– Спасибо! Пока!

Айсулу пошла домой. Аскар следовал за ней, пока девушка не скрылась за дверью, потом побежал обратно. Бросил Ритке в окно камень. Та залезла на подоконник и открыла форточку:

– Кто там?

– Это я, Аскар.

– Аскарик? Чего на улице торчишь? Прохладно же, давай в дом.

– Не, я Омы твоей боюсь. Выйди во двор, – попросил Аскар.

Ритка задернула штору, подкрасила розовой помадой губки, накинула кофту и вышла.

– Аскарик, может, зайдешь, прохладно же, – повторила она, приближаясь к калитке.

– Да не холодно, – смущенно улыбнулся Аскар.

Он мялся, не зная, как начать разговор.

– Ну как у тебя дела? – спросил он.

– С тобой все в порядке? – покосилась на него Ритка. – Мы же виделись сегодня в школе.

– А чё, Айсулу с тобой на карате ходит? – нашелся Аскар.

– Нет, не ходит, а что?

– Да я хотел…

Опустив глаза, он вытащил из кармана бархатную коробочку.

– Вот, передай ей, пожалуйста.

– Вы что там, с ума все посходили?! – закатила глаза Ритка.

Взяла коробочку и, не попрощавшись, зашагала к дому. Тут на крыльцо вышла Ома и громко скомандовала:

– Ritka, mach kalitka zu![5]

Ритка подбежала к калитке и задвинула железный засов.

На следующий день на уроках Аскар все время наблюдал за Айсулу. Особенно пристально смотрел на ее руки: наденет ли она кольцо, которое он передал? Перед последним уроком Ритка подошла и протянула ему коробочку:

– Вернула обратно.

Аскар не поверил и решил сам вручить Айсулу кольцо. После уроков он долго кружил вокруг ее дома, а потом забрался на соседний сарай и стал наблюдать. Но девушка до вечера так и не появилась. Аскар собрался было уходить, и вдруг увидел Даулета. Тот дважды свистнул, и через минуту на крыльце показалась Айсулу в нарядном платье с распущенными волосами. Выпорхнула за ворота, и они с Даулетом, взявшись за руки, пошли в сторону клуба. Аскар незаметно следовал за ними, иногда различал приглушенный, ставший бархатным бас Даулета и мелодичный смех Айсулу.

Прибежав домой, Аскар долго плакал в сарае, уткнувшись в сноп сена. Он не смог бы сказать, что задевало его больше: равнодушие Айсулу или предательство друга. Ведь он признался ему в своих чувствах к девушке. Вот олух! Хотя… он ведь тоже предал Даулета. Два года назад, в феврале. Донес на него. Струсил, аккуратно написал показания под диктовку следователя… Аскар разрыдался с новой силой.

Немного успокоившись, он стал убеждать себя, что поход в кино ничего не значит: возможно, Айсулу и с ним согласится в кино пойти. Он вернулся к клубу, дождался, когда парочка выйдет, и снова последовал за ними. Возле дома Даулет взял девушку за руку и притянул к себе. Аскар с нетерпением ждал, когда та оттолкнет Даулета. Но Айсулу не противилась: она прижалась к нему и ответила на поцелуй.

Еще по дороге в клуб Даулет заметил крадущегося за ними Аскара, а потому старался говорить шепотом: не хотел, чтобы тот слышал их беседу. Даулет злился на друга и одновременно чувствовал себя перед ним виноватым, ведь Аскар первым признался девушке в любви.

Он не ожидал, что Аскар будет преследовать их и после фильма. Даулет заметил его в самый неподходящий момент. Когда они с Айсулу целовались, он на мгновение приоткрыл глаза и боковым зрением увидел торчащую над забором соседнего дома голову Аскара. От досады Даулет больно сжал руку Айсулу. Та громко ойкнула, вырвалась из его объятий и побежала к крыльцу.

– Айсулу! – крикнул он ей вслед, но девушка, не оглядываясь, скрылась за дверью.

Даулет устремился в сторону Аскара: захотелось разобраться с ним, высказать… Но того и след простыл. «Ничего, застану его врасплох», – думал Даулет, шагая к дому. Но досада его быстро растаяла. Вспомнилось прикосновение к щеке ее шелковых ресниц, и рука невольно потянулась к лицу. Вкус ее губ… Он и не заметил, как вошел в дом, разделся и лег в постель. О друге он не вспоминал до следующего утра, пока дед не спросил:

– Вы что, повздорили с Аскаром? Он не зашел за тобой, один в школу побрел, какой-то как в воду опущенный.

– Все в порядке, ата, просто ему пораньше надо быть в школе, – нашелся Даулет, но в груди у него остро кольнуло.

Да, Аскар первым признался в своих чувствах Айсулу. Но та выбрала Даулета. И Даулет даже поначалу решил отступиться, не мешать другу. Старался на уроках не смотреть в ее сторону. Даже свыкся с мыслью, что Айсулу ничего для него не значит, пока не получил от нее записку с признанием в любви. Даулет перечитал записку раз сто, не веря своим глазам. В ту ночь он заснул лишь ближе к рассвету: ворочался, думал, как поступить. Утром решил, что она решила подшутить над ним. Опять старался не обращать внимания на девушку, но, мельком поймав ее улыбку, растерялся – и в душе просиял. А когда Ритка намекнула, что можно и ответить на записку, пригласил Айсулу в кино. Только не знал, как объясниться с Аскаром. Но теперь он все знает – что ж, тем лучше. Будь что будет!

Даулет вернулся в квартиру и зачем-то первым делом обошел ее всю. Затем положил в спортивную сумку смену белья, свитер и джинсы. Приготовил высокие теплые ботинки, пуховик, шапку и перчатки. Бросил в сумку несколько книг, блокнот и пару ручек. Потом решил вынести мусор и навести порядок перед отъездом: он всегда так делал. Иногда не прибирался месяцами, но накануне командировки с удовольствием делал генеральную уборку. Даулет собрал в кучу старые газеты и журналы, сгреб весь хлам со стола и распахнул настежь балконную дверь, чтобы впустить в комнату свежий воздух.

Через несколько часов квартира буквально опустела. Даулет вынес на помойку старое кресло, стулья из кабинета и даже покосившийся шкаф из спальни. Сорвал и выкинул шторы, вымыл окна. Звонок в дверь застал его за перебиранием книг на полках. Это был почтальон с заказным письмом. Даулет расписался о получении и вскрыл конверт. Письмо от дяди Олжаса, дедушкиного ученика и друга. Дядя Олжас обычно звонил на мобильный или на домашний. Но в последнее время телефон Даулета часто отключали за неуплату, а мобильный он выбросил со злости, когда уволился. Дядя Олжас приглашал на свадьбу внука в Астану и просил Даулета объявиться: очень уж затянулось его молчание. Тот набрал по памяти номер дяди Олжаса, услышал в трубке короткие гудки и вспомнил, что межгород у него давно отключен. «Ничего, позвоню из Караганды, а может, и заеду», – решил он.

Дед Жакен купил двухкомнатную квартиру в Алмате за несколько месяцев до денежной реформы девяносто третьего года. Подтолкнула его к этому Жазира-апа.

Олжас как раз переехал в Алмату с семьей, приобрел кооперативную квартиру в новом доме и пригласил Жакена с супругой на новоселье. Просторная трехкомнатная квартира с высокими потолками и лоджиями настолько понравилась Жазире-апа, что та неожиданно высказала свое пожелание:

– Вот бы и Даулетжану такую квартиру купить в Алмате! Кто же знает, что завтра будет. Нам ведь недолго осталось, Жаке. Он умный парень, учиться хочет.

– А что, она дело говорит! – поддержал Олжас. – Тут как раз за стенкой двухкомнатная пустует. Ее кто-то собрался купить, а в последний момент отказался. Рядом с нами жить будет, мы за ним присмотрим.

– А ведь ты права, Жазираш, – задумался Жакен. – У меня и деньги на сберкнижке есть, я ведь их для Даулета собирал.

Не теряя времени, Жакен снял все деньги, купил ту самую соседнюю квартиру и оформил завещание на внука.

С тех пор Олжас называл Жазиру-апа финансовым аналитиком.

– Она предвидела денежную реформу и посоветовала Жакену-ага инвестировать сбережения в недвижимость, – повторял он в шутку.

После смерти деда дядя Олжас и тетя Рабига заменили Даулету семью. Даулет понял это только после их отъезда в Астану. Огромный мир, полный событий и красок, потускнел и сузился до размеров одной квартиры. Не с кем поделиться радостью, не перед кем показывать себя в лучшем свете. Оказалось, тетя Рабига не только кормила и обстирывала его, но и порядок в квартире поддерживала. Очень деликатно, незаметно для него. Да и вся семья дяди Олжаса, получается, не давала Даулету совсем оставаться в стороне.

Оставшись один, он какое-то время пытался жить как прежде. Но ничего не получалось. Не хотелось вставать с утра, идти на работу. После работы – возвращаться домой. Квартира быстро обветшала. Как, пожалуй, и сам Даулет. Кому нужны его работа, деньги, дурацкие устаревшие принципы? Да и сам он кому нужен? Словно в подтверждение началась полоса неудач по всем фронтам. Жанар, на которой он хотел жениться, оказалась любовницей шефа-иностранца. Нурлан, его заместитель, как выяснилось, давно подсиживал его, собирал компромат. То ли рушился мир, то ли он слишком долго ничего вокруг не замечал. Или не хотел замечать?

Даулет сбросил с полок все учебники, справочники, журналы, книги, тетради с заметками и вырезками, которые хранил со студенческих лет, чтобы позже вернуться к ним, но так ни разу и не притронулся. Обнаружил среди всего этого несколько учебников по шахматам, вернул их на место. Все остальное собрал в пакеты, вынес и без сожаления швырнул в контейнер.

Затем дома перебрал все книги по шахматам. Давно хотел найти сборник игр с чемпионатов мира. А именно вспомнить все партии знаменитого матча Фишер – Спасский 1972 года. Долгого, непредсказуемого, местами нелогичного. Особенно со стороны Фишера. Но Даулету его позиция была каким-то образом понятна, причем не только в этой игре, но и во всех остальных. Ему казалось, что игра Фишера вносит дополнительный смысл и разнообразие в привычную и удобную линейность человеческой логики. Нарушает и одновременно создает определенный порядок. Как это объяснить, он не знал, пробовал донести эту мысль до деда и дяди Олжаса. Даулет был уверен: никто, кроме них, не поймет его.

Дед не умел играть в шахматы, и Даулету пришлось рассказать ему игру по партиям, пользуясь не шахматной, а бытовой лексикой. Реакция деда удивила и обрадовала:

– Американец еще тот хулиган, путает Спасского, как хочет. Относится к игре как ребенок, поэтому и выигрывает. А Спасский, бедолага, слишком уж серьезный. В этом его проблема.

Дядя Олжас играл в шахматы, но не любил длинные партии, ему не хватало терпения. Поэтому он не вник до конца в игру, и Даулету пришлось пересказать ему финал.

– Чужая душа – потемки, – пожал плечами дядя Олжас. – Я не пытаюсь понять, чем руководствуются другие в своих поступках. Просто стараюсь строить свою жизнь как умею.

Даулет тогда разочаровался в нем, даже сверг его с пьедестала, куда возводил всех, кто был связан с дедом. Но дед любил дядю Олжаса и называл его отчаянным – жанкешті, возможно, подразумевая его жизнелюбие и активность. Дядя Олжас с энтузиазмом брался за любую работу и добросовестно выполнял ее. Сейчас, в Астане, он был руководителем какого-то государственного ведомства.

Даулет вдруг задумался: почему он не обсуждал эту игру с Аскаром?

Заехав за другом, Аскар не узнал его квартиру. Паркет начищен, окна прозрачные, книги в ряд, постель аккуратно заправлена, только въевшийся запах перегара и обшарпанная входная дверь напоминали о вчерашнем бедламе.

– Ничего себе! – присвистнул Аскар.

– Это все ты, – широко улыбнулся Даулет. – Сейчас я нам кофе сварю и поедем, я тут турку в шкафу откопал и кофе в зернах. Даже кофемолку нашел! Один араб в Алжире научил меня особый кофе готовить, когда я там в командировке был.

– Ну давай, – согласился Аскар, – у меня как раз с собой коньяк.

– Помнишь, мы на шахматах игру Фишер – Спасский изучали? – закинул удочку Даулет.

– Помню. Ты ее наизусть знал, тренер тебя хвалил за это.

Даулет насыпал в турку две ложки свежемолотого кофе, залил кипятком и поставил на огонь.

– Нет, я не про это. Ты саму игру помнишь?

– Помню кое-что, я ведь не хотел от тебя отставать, – улыбнулся Аскар.

– Да ладно! – засмеялся Даулет, добавляя в закипающий кофе перец и какие-то другие приправы. – Вот что тебя в ней зацепило, в этой игре?

– Да ничего не зацепило, в том-то и дело. Никак не мог понять, почему тебе игра Фишера нравится. Он же больной на всю голову, вроде как чемпион мира, а ведет себя как клоун. Еще и в политику полез… В политике трезвый ум нужен, а не выкрутасы.

– Ну тебе лучше знать, – отозвался Даулет, разливая по чашкам ароматный кофе.

В машине они допили оставшийся коньяк, поговорили немного и уснули.

Милиционеры ворвались в дом без стука.

– Аскар Иманкулов здесь проживает?

Аскар даже испугаться не успел.

– Зачем вам мой сын? – побледнела мама.

– Убили Каната Бекишева. А вашего сына ночью видели рядом с его домом. Это его обувь?

Хадиша растерянно кивнула. Милиционер взял с пола ботинки и осмотрел подошвы.

– Наследил ваш сын, – произнес он, протягивая ботинки другому милиционеру. Тот положил их в целлофановый мешок. – Одевайтесь. Поедете с нами в участок, будете сопровождать сына.

В РОВД Аскара препроводили в кабинет, где за столом сидел человек в штатском.

– Это кто у нас? – обратился он к конвойному.

– Свидетель по убийству Бекишева. Вы просили привести.

– Почему в наручниках, если свидетель?

– Ну, это… мне сказали.

– Кто сказал? Что у вас здесь творится? Снимите наручники! – приказал неизвестный в штатском.

Сержант, сняв с Аскара наручники, вопросительно смотрел на человека за столом. Тот махнул ему, мол, уходи.

– А ты садись сюда, – продолжил мужчина. – Полное имя, год рождения.

– Иманкулов Аскар Каригулович, восемьдесят первого года.

– Так тебе еще четырнадцати нет?

– Нет, – промямлил Аскар, – летом исполнится.

Мужчина снял трубку и набрал номер. Несколько длинных гудков – и кто-то ответил.

– Это следователь Шарипов, зайдите ко мне.

Вскоре в кабинете появился человек, несколько дней назад арестовавший в школе Кану. Теперь он был в форме с погонами старшего лейтенанта.

– Свидетель несовершеннолетний, вы должны присутствовать, – сказал Шарипов.

– Так я не знал, что его привезли, – ответил тот, усаживаясь напротив Аскара. – Его мать в коридоре, пригласить?

– Конечно, пригласите.

Вошла Хадиша. Увидев, что сын уже не в наручниках, она с надеждой посмотрела на мужчин и тихо поздоровалась.

– Здравствуйте! Я майор Шарипов из областного отдела по уголовным делам. Расследую убийство Бекишева Каната. Садитесь, – указал майор на стул у входа. – Ваш сын приглашен сюда как свидетель. Вы будете присутствовать при даче показаний.

Хадиша села. Шарипов снова обратился к Аскару:

– Что ты делал вчера ночью у дома Бекишева Каната?

– Хотел с ним поговорить, узнать, как дела.

– Среди ночи? Почему так поздно?

– Мы приходили к нему вечером, но дядя Оспан, его отец, не пустил нас, – тихо отозвался Аскар, оглядываясь на маму. Хадиша ободряюще кивнула сыну.

– Кого – вас? – проследив за взглядом Аскара, следователь тоже посмотрел на Хадишу.

– Ну, нас с Даулетом, – уверенно выпалил Аскар

– Фамилия Даулета? – следователь взял ручку.

– Алтаев, он мой друг и одноклассник.

Шарипов сделал пометку в блокноте.

– Что дальше? Вы пошли к нему ночью?

– Нет, мы пошли к нему часов в десять, но он не стал с нами разговаривать, вот я и решил зайти позже, – Аскар снова оглянулся на Хадишу.

– Сколько раз вы к нему ходили? – уточнил следователь.

– Три раза: вечером, часов в семь, потом в десять и потом – не знаю во сколько, поздно было.

– Ночью опять вдвоем ходили? – Шарипов в упор посмотрел на парня.

– Нет, в последний раз я один, – опустил голову Аскар.

– За что ты его убил? – неожиданно спросил следователь.

– Не убивал я никого!

Из глаз Аскара брызнули слезы.

Ребята высыпали на школьный двор и гурьбой рванули к спортивной площадке. Началась снежная баталия, захватывавшая все больше и больше детей, выбегавших из дверей школы. Первый снег успел за ночь улечься в невысокие сугробы и теперь стал предметом безудержного веселья. Сотня мальчишек и девчонок, постарше и помладше, с визгами и криками дурачились на побелевшем поле. Даулет успел обвалять в снегу почти всех одноклассниц, сам получил несколько снежков за шиворот и только подступился к Ритке, как увидел Аскара: тот понуро брел в сторону дома.

– Аскар! Аскарик! – крикнул Даука и, не дождавшись ответа, схватил рюкзак и помчался за другом.

Аскар заметно ускорил шаг, но Даулет все же нагнал его и резким прыжком со спины повалил на снег.

– Отвали! – рявкнул Аскар, оттолкнув Даулета и поднимаясь на ноги.

– Что случилось? Батя побил? – Даулет кивнул на ссадину на лбу Аскара.

– Нет, ударился, – буркнул тот, прикрывая челкой лоб и отводя глаза. Потом сел на снег, отвернулся и сказал: – Кану убили.

– Что?! Откуда ты знаешь? – Даулет наклонился к Аскару.

– Я ходил к нему вчера ночью, после того как ты домой ушел.

– И что?

– Он в сарае лежал с ножом в сердце и не дышал.

– Ни хрена себе! – выдохнул Даулет, опускаясь рядом с другом на снег. – Кто его убил?

– А я знаю?

– Короче, давай, рассказывай все по порядку, – Даулет, встав, подал руку Аскару, чтобы тот тоже поднялся. – А потом к Кане наведаемся, может, тебе привиделась вся эта фигня.

– Если бы! И зачем я к нему поперся, блин, хотел расспросить его…

– Ну и?

– Не успел… постучался к нему в окно… он отозвался, вот я и пошел к крыльцу…

– А потом?

– Потом кто-то меня ударил сбоку, – с этими словами Аскар приподнял челку, показывая ссадину, которую до этого так тщательно прикрывал.

– Ни хрена себе! – снова присвистнул Даулет.

Свернув за угол, друзья зашли в полуразрушенный дом, где не раз скрывались от посторонних глаз. Аскар уселся на железной кровати, пружины которой были застелены картоном.

– Когда очухался, голова сильно кружилась, еле встал на ноги, а Каны нет. Смотрю – следы в сторону сарая ведут. Вот и пошел туда, – дрожащим голосом рассказывал Аскар. – Там Кана лежит на полу, возле стойла, в майке и трусах… и нож из груди торчит…

Он заплакал, прикрыв лицо руками.

– Давай сходим к Кане, может, тебе все-таки показалось? – несмело предложил Даулет.

– Да был я уже там, с утра. Тоже надеялся на чудо… – ответил сквозь слезы Аскар. – А там тетя Майра рыдает, аж на улице слышно, и люди уже собираются…

Теперь, отвернувшись от друга, расплакался и Даулет. Но через мгновение вдруг воскликнул:

– Я знаю, что делать! Надо дедушке моему все рассказать честно, а там будь что будет!

– Ты дурак? Нас же убьют, как Кану, никакая милиция не поможет! И не забывай, на нас его кровь.

– Вот засада! А я не подумал об этом, – схватился за голову Даулет.

– Никто не знает про нас, а так мы спалимся!

– Ты прав. Если бы они знали, то давно бы нас… – оторопев, опустился на корточки Даулет.

– Я не мог заснуть, думал до утра и понял, что нам надо молчать про наркоту, а то убьют и тебя, и меня, – сказал Аскар. – Поклянись, что не расколешься.

– Ты прав, лучше молчать. Пусть у меня язык отсохнет! – выпалил Даука и высунул язык.

Эта детская клятва казалась теперь такой глупой и неуместной, что мальчишки стыдливо отвернулись друг от друга.

– Деду ни слова! – сказал Аскар.

– Могила, – отозвался Даулет.

Ребята решили на всякий случай перепрятать наркотики. Сначала пошли в сарай к Даулету, достали из подвала пакет, вернулись в заброшенный дом и закопали его там. Дома за обедом Даулет увидел в окно, как у ворот Аскара остановился милицейский уазик. Он вскочил из-за стола и, пропустив мимо ушей удивленный возглас деда, выбежал во двор. Аскара в наручниках вывели из дома. Мальчишки переглянулись, Аскар даже успел показать Даулету язык. Тот кивнул в ответ и отметил про себя, что друг выглядел на удивление спокойным.

Даулет проснулся, когда джип спускался на подземную парковку элитного ЖК. Лифт прямиком с паркинга довез их с Аскаром на девятый этаж. Дверь квартиры открыла миловидная женщина с грустными глазами.

– Ты? – ее лицо вытянулось и помрачнело.

– Да. По детям соскучился, – ответил Аскар широко распахивая дверь. – Проходи, Даука.

– Райхан, привет! – несмело поздоровался Даулет.

– Даулет?! – обрадовалась женщина. – Я вас со свадьбы не видела. А у нас, кстати, много ваших фотографий. Проходите.

Обернувшись к Аскару, Райхан добавила:

– Дети еще спят, располагайтесь пока в гостиной. Я завтрак приготовлю, потом разбужу их.

– Я в душ, принеси чистую рубашку, – крикнул ей вслед Аскар.

– Можешь потише? – Райхан вернулась с рубашкой в руках. – Дети же спят.

Даулет устроился на большом диване и осмотрелся. На стенах – фотографии детей, картины, рисунки. На полу мягкий ковер, на полках книги, игрушки, альбомы. На столе – игровой монитор. Уютно и просторно. Даулет поднялся и подошел к окну. С девятого этажа было отчетливо видно, как кирпичный забор жирно выделял границу между идеально уложенной брусчаткой вокруг ЖК и ухабистым допотопным асфальтом между криво-косо понатыканными панельными пятиэтажками. За забором возле облезлой, проржавевшей магистральной трубы стояли новенькие мусорные контейнеры. В них рылись двое бомжей. Рядом на земле вереницей стояли бутылки и несколько пакетов – их добыча.

– Проходите на кухню завтракать, – позвала Райхан.

– Кажется, тут дороги совсем не ремонтируют, – вздохнул Даулет.

– Это вы на окраине не были – здесь еще ничего, – отозвалась Райхан.

В просторной, светлой кухне Райхан усадила его за большой круглый стол, накрытый к завтраку. Вскоре появился и Аскар, с влажными волосами и в свежей рубашке.

Райхан разлила мужчинам чай, разложила по тарелкам горячие блины, придвинула к ним сметану и мед, а сама ушла будить детей. Даулету показалось на мгновение, будто он узнал ту прежнюю Райхан, которую видел в день свадьбы много лет назад. Пока она разливала чай и хлопотала у стола, глаза ее ненадолго засияли, а когда она смотрела на Аскара, по-хозяйски сидящего за столом, губы ее тронула робкая улыбка. «Она его любит до сих пор», – подумал Даулет, но вслух сказал лишь:

– Хозяйственная у тебя жена и готовит великолепно.

Блины и вправду были очень вкусными, начинка из творога – нежной, а сметана и мед просто таяли во рту.

– А чем ей еще заниматься, я же ее полностью обеспечиваю, – пренебрежительно бросил Аскар.

– Папа! Папа! – в комнату ворвался сначала мальчик лет десяти, а за ним девочка помладше.

Мальчик устроился рядом с отцом, а дочь Аскар усадил на колени.

– Поздоровались? Марш умываться! – сказала, входя на кухню, Райхан.

– А в зале кого-то ждут подарки, – объявил Аскар, и дети мгновенно сорвались с места.

– Вы надолго? – спросила Райхан, обращаясь не то к бывшему мужу, не то к обоим.

– Перекусим и поедем, – ответил Аскар, – дел по горло.

Райхан посмотрела на него с укором.

– Конверт на столе, под вазой, как обычно, – бросил Аскар.

Женщина обреченно кивнула.

Позже, когда Аскар прощался с детьми, Даулет заметил, как потускнели глаза Райхан.

Аскар сам сел за руль. Из окна джипа Даулет рассмотрел бомжей у контейнера. Теперь их было трое: двое сравнительно молодых мужчин и женщина непонятного возраста рассовывали по китайским сумкам сокровища из контейнеров. Заметив выезжающую машину, мужчины потупились, а женщина отвернулась и надвинула на глаза красную кепку.

Аскар притормозил, опустил стекло и выкрикнул:

– Валите отсюда, уроды, еще раз увижу – пожалеете, что родились!

Он смачно плюнул в их сторону и дополнил свою угрозу парой крепких матерных слов.

Схватив сумки, бомжи засеменили к пятиэтажкам.

– Ну ты зверь, я смотрю! – удивился Даулет.

– Скоты! Заразу разносят, нормальным людям жизнь портят. Тут же дети ходят! – завелся Аскар.

– Всякие в жизни обстоятельства бывают. Они закон не нарушают, в конце концов, – с нажимом заметил Даулет.

– Заразу они разносят, говорю же, – Аскар бросил на Даулета недовольный взгляд, а затем махнул рукой. – Да ну их!

– Я смотрю, тут дороги со времен совка не ремонтировали, – отметил Даулет после очередного скачка машины.

– А ты думал, тут как в Астане – образцово-показательно?

– Нет, но не до такой же степени…

– Ты здесь еще многому удивишься, это тебе не закулисные интриги в международной компании, – сверкнул глазами Аскар и добавил с видом знатока: – Здесь всё на выживание. Здесь по особым законам рулят.

– Да уж… А где твоя ферма находится? – сменил тему Даулет.

– Ферма не моя, моих партнеров… Короче, сложно все это… без пол-литра не разберешься. Давай я тебя на квартиру отвезу, ты там отдохни, а позже встретимся и на ферму поедем.

– Да ладно, занимайся делами, а я тут пока осмотрюсь. Чего мне дома сидеть? Лучше прогуляюсь, вон возле ЦУМа оставь меня.

– Встречаемся здесь же через два часа, – сказал Аскар, останавливая машину.

После ареста Аскара дед велел Даулету носа на улицу не высовывать, а сам отправился в милицию, наказав Жазире-апа ни под каким предлогом не выпускать внука из дома.

– Ассалам алейкум, Жаке! – приветствовал деда начальник милиции, худощавый мужчина среднего роста с капитанскими погонами.

– Алейкум ассалам! Как дела, Галымжан? Как семья, все ли живы-здоровы?

– Слава богу, Жаке, – отозвался капитан, пожимая ему руку.

– Что же это у нас творится? Детей сначала сажают, потом убивают, – вздохнул дед.

– Не вмешивайтесь, Жаке, это плохая история. Беда в том, что и внуку вашему перепадет.

– При чем тут Даулет?

– Аскар Иманкулов на него показания дает. Они же вроде дружат с вашим Даулетом, – капитан жестом пригласил старика сесть.

– Какие еще показания? – удивился Жакен.

– Не знаю, но скоро за вашим внуком придут.

– Ты в своем уме? Как придут? За что? – вскочил со стула старик.

– Их следы, Аскара и Даулета, нашли около сарая, где Каната Бекишева убили. Теперь оба под подозрением.

– Зачем им Кану убивать?! Ты же его только вчера выпустил за отсутствием улик. И сам мне сказал, что ошибка вышла.

– Знал бы – ни за что б не выпустил. Брат его связан с Евлоевыми, он наркотики в город переправлял, а пацан то ли знал что-то, то ли украл… Иманкулов с вашим внуком тоже рядом с ним крутились. Если честно, мне самому запретили вмешиваться, из области недавно следователь приехал, – потупился Галымжан.

– Ну ты даешь! В поселке наших детей убивают, а ты вмешиваться не будешь?!

– Ой-бой, аксакал, вам легко рассуждать. «Наркотики», «дилеры» – я таких слов раньше и не слыхал! Эти братья Евлоевы, чтоб им!.. Жили бы себе в Ингушетии, а то устроили тут! Я ведь с Евлоевым Акмурзой в одном классе учился, мы даже дружили. Кто ж знал, что все так обернется, – развел руками капитан.

– Значит, ты пустое место?! А наши судьбы в руках преступников? Теперь все следователь из области решать будет! – воскликнул Жакен.

С этими словами он направился к выходу, хлопнув от досады дверью.

После встречи с начальником милиции Жакен зашел на почту и позвонил домой. Трубку взяла Жазира.

– Скажи Даулету, что я жду его у Ивана, – с горечью сказал Жакен.

– Жаке, неужели все так серьезно? – всполошилась Жазира.

– Некогда рассказывать, Жазираш, некогда. Быстро собери парня в дорогу и отправляй к Ивану. Сама уходи к дочери, а дом запри на замок. Я сам Даулета в область повезу. Не отдам единственного наследника на растерзание.

– Жаке, в городе у Мухтара можете остановиться, я позвоню, он вас встретит.

– Остановиться есть у кого, не стоит зря сына беспокоить, у него и без нас забот полно, – отрезал Жакен.

– Ну как скажешь, – вздохнула Жазира. – Удачи вам. Жолдарын болсын!

Однажды баба Тася вытащила Даулета из котлована со сточной водой, где он чуть не утонул, пытаясь достать свой бинокль. Она бросилась в грязную воду прямо в одежде. Уже на берегу обняла его, грязного и мокрого:

– Тяжело без мамочки, знаю, милый.

Даулет долго рыдал, прижавшись к бабе Тасе. Она молча гладила его по голове и тяжело вздыхала.

Она никому не рассказала о случившемся, даже Даулету ни разу не напомнила. Возможно, подумала, что тот хотел утопиться. Этот случай сблизил их. Даулет стал иногда приходить к соседям – просто посидеть с бабой Тасей. Она кормила его, усаживала рядом с собой и продолжала заниматься своими делами. Вязала, шила, мыла посуду, готовила. Никогда ни о чем не расспрашивала. Летом Даулет с Аскаром частенько таскали из огорода бабы Таси самую вкусную морковку и помидоры, а иногда и ранетки из палисадника, но она делала вид, что не замечает.

Иван был полной противоположностью жене и внешне, и по характеру. Большой, шумный и веселый, он вечерами играл на баяне и пел. Его репертуар включал все жанры от романса до частушек. На праздниках у соседей Иван выступал бессменным тамадой. После рюмочки-другой баба Тася, тоже повеселев, громко пела частушки.

Иван с Тасей жили по соседству, пока Сергей, старший сын Ивана, не забрал их к себе. Сергей выкупил участок земли, выстроил большой дом и теплицу для овощей. Ею теперь по большей части и занимался Иван, а Тася помогала снохе по хозяйству и воспитывала внуков.

Даулет с дедом появились в доме Ивана как раз к ужину.

– Здравствуй, сынок! Проходи, мой руки и за стол, – встретила парня баба Тася, – надо подкрепиться перед дорогой.

– Спасибо, баба Тася. Меня Жазира-апа накормила и с собой еды дала, – ответил Даулет.

После ужина Иван отвез их на своих «жигулях» в районный центр, на автостанцию. Там Жакен с внуком сели в автобус до Джезказгана.

Даулет сразу направился в ЦУМ: там должен быть банкомат. Он почти два года жил на заначку, все еще позволявшую ему не обрасти долгами. По его расчетам, там оставалось еще тысяч пятьдесят тенге, плюс несколько сотен долларов на валютном счете.

Возле центрального входа миловидная девушка в желтой стеганой куртке и белом фартуке торговала мороженым, чуть поодаль стоял передвижной ларек с горячими напитками и выпечкой. Даулета удивили цены: вдвое дешевле, чем в Алмате. Он вошел в универсам – и словно очутился в конце девяностых. Большинство бутиков выглядели как торговые ряды на барахолке: товар сложен на прилавке, и лишь некоторые образцы висят рядами на стене. Даулет обошел два этажа, но не обнаружил ни указателя, ни банкомата. Обратился к охраннику в униформе, и тот отправил его в подвальный этаж. Там, в закутке под лестницей, ютились несколько банкоматов. Даулет вставил в один из них карточку и набрал пин-код, но на экране появилось сообщение, что карточка просрочена. К счастью, тут же, в подвале, располагалось и отделение банка.

Стоило Даулету переступить порог, как к нему обратилась девушка:

– Могу я вам помочь?

– Хочу проверить счет в тенге… и валютный тоже.

Девушка нажала на кнопку на автомате, и тот выдал бумажку с номером.

– Присаживайтесь, ожидайте очереди, – сказала она, протягивая Даулету номерок. – Пройдете к менеджеру, когда на мониторе высветится ваш номер. Также вы можете управлять своими счетами, загрузив наше приложение, – дежурно протараторила она, но тут же переключилась на вновь прибывшего клиента в деловом костюме.

Даулет осмотрелся. Маленький квадрат комнаты был организован с максимальной пользой, как в парижских ресторанах, где посетители чуть ли не толкают друг друга локтями. С правой стороны от входа – три стола, стоящих друг к другу впритык: за ними менеджеры принимают клиентов. Для ожидающих – ряд ярких кресел, в одном из них и устроился Даулет. Слева – несколько банкоматов, огороженная касса и девушка у терминала. Снаружи у дверей – охранник с пистолетом в кобуре. Даулету был слышен весь разговор менеджера с худощавым бледным парнем за ближним к нему столом.

– Вы уже брали у нас кредит? – спросила менеджер, девушка с кукольными ресницами. Она часто заморгала, и взгляд ее из-под ресниц выглядел наивно-удивленным.

Парень еще больше побледнел и вжался в кресло:

– Да брал, уже дважды.

– Можно ваше удостоверение? – попросила девушка, продолжая хлопать ресницами.

Парень протянул документ. Менеджер провела им у сканера, защелкала кнопками клавиатуры, затем посмотрела на парня. Тот съежился.

– Загружаются данные, подождите секунду, пожалуйста.

Парень выдохнул и выпрямился. Девушка взяла смартфон и на время погрузилась в него.

– Раушан! – возмущенно окликнул ее менеджер из-за соседнего стола.

Девушка поспешно перевела телефон на беззвучный режим и убрала его в выдвижной ящик стола.

– У вас есть невыплаченный кредит, Самат Аманжолович, – обратилась Раушан к парню, взглянув на монитор. – Давайте проверим ваши данные. Где вы работаете?

– ТОО «Сто граней», – пробормотал парень.

– Доход тот же? Восемьдесят тысяч? – уточнила Раушан.

– Нет, меня повысили, теперь девяносто пять тысяч получаю, – ответил парень.

– Хорошо, исправлю. Можете назвать двух человек, которые могли бы подтвердить вашу кредитоспособность?

– Там же есть, еще двоих? – неуверенно пробормотал парень.

– Сейчас посмотрим. – Раушан опустила взгляд на монитор. – Тех же оставить?

– Да, пожалуйста.

– Хорошо. Я заполнила ваш запрос, отправляю на утверждение на двух уровнях. Это займет некоторое время, но, пожалуйста, имейте в виду, может прийти отказ. Присаживайтесь вон там и ожидайте, – девушка указала на кресло рядом с Даулетом и нажала кнопку вызова.

На табло загорелся номер, и место парня заняла женщина лет пятидесяти.

– Здравствуйте! Я хотела бы оформить кредит.

– Добрый день! – дежурно улыбнулась девушка. – На какую сумму?

– А если я сорок пять тысяч в месяц получаю, можно взять полмиллиона на пять лет? Мне на свадьбу сына нужно, – добавила она, с надеждой глядя на Раушан.

Через несколько минут менеджер отправила женщину ожидать вердикт и снова позвала парня.

– Самат Аманжолович, к сожалению, вам не одобрили кредит. Вы можете обратиться к нам, как только погасите предыдущий. На сегодня ваш долг составляет двести семьдесят три тысячи тенге.

Парень обреченно всплеснул руками и встал.

– Но у вас хорошая кредитная история, – обнадежила его на прощание Раушан, часто хлопая ресницами.

Парень удалился, не обращая внимания на ее слова. Пока очередь дошла до Даулета, Раушан отказала в кредите еще двоим. Женщине, занимавшей 500 тысяч на свадьбу сына, заем одобрили. Услышав положительный ответ, она просияла и начала по-казахски благословлять девушку. Раушан улыбнулась в ответ, раскрыла перед собой ладони и, небрежно взмахнув ими вверх, произнесла:

– Әумин!

Даулет попал к другому менеджеру: согласно бейджику, того звали Темирлан. Он очень удивился, узнав, что у Даулета нет мобильного телефона.

– Вы просто распечатайте мне баланс, – попросил Даулет, – по двум депозитам, в тенге и долларах.

– Мы не распечатываем, сообщения приходят на телефон автоматически, – безапелляционно ответил Темирлан.

– Если у меня нет телефона, то как мне узнать состояние счета? – спросил Даулет.

– Наверно, вам надо купить телефон, – пожал плечами менеджер.

Даулет возмущенно хмыкнул:

– Может, я не хочу покупать телефон. Есть другие варианты?

Темирлан задумался, затем набрал номер на стационарном телефоне и долго объяснял кому-то ситуацию. Положив трубку, он предложил Даулету пройти в кассу.

– Зачем? – спросил тот.

– Там сделают распечатку, и деньги снимете.

– Вы можете просто сказать или показать на мониторе мой баланс? – попробовал настоять Даулет.

Менеджер развернул экран и показал ему сначала сумму в тенге, потом в долларах. Даулет провел в банке около часа, пока узнал свой баланс и снял деньги. От новой карточки он отказался, поскольку хотел поскорее покинуть эту душную, набитую людьми каморку.

В дороге у Даулета разболелась голова, потом его затошнило. Дед несколько раз просил остановить автобус, чтобы мальчик мог подышать чистым воздухом и прийти в себя. В город прибыли под утро, взяли такси до дома друга и ученика Жакена по прежней работе, Олжаса. Рабига, его жена, встретила гостей чаем из самовара и горячими баурсаками. Заметив нездоровый вид Даулета, после завтрака она измерила ему температуру и давление, дала лекарство и уложила спать.

– Как замечательно, когда в доме врач. Будь счастлива, дочка! – благословил ее Жакен.

Олжас служил теперь в областной адвокатуре. Узнав подробности дела, он посоветовал Жакену сразу обратиться в прокуратуру:

– Жакен-ага, сейчас бардак полный, все руководство в областном управлении сменилось. Новые люди, новые порядки, непонятно, кто чем занимается. Вам лучше в прокуратуру сходить, там еще порядок более-менее сохранился.

– Правильно говоришь. Так и сделаю, прямо к Сейдахмету и зайду. Он еще там?

– Пока на месте и вес еще имеет. У него по утрам приемные часы, попробуйте к нему попасть.

– Как же я про него не подумал? Он ведь у меня в суде работал после института. Надеюсь, еще помнит меня, – улыбнулся Жакен.

– Конечно, помнит. Давайте я вас прямо сейчас и отвезу к нему, по дороге на работу, – предложил Олжас.

Жакена пропустили не сразу. Чтобы дойти до кабинета прокурора области, пришлось прикрикнуть и удостоверение ветерана войны показать. Делегация женщин в трауре с обреченными лицами, ожидавшая в приемной, вызвала у Жакена секундное замешательство. Он занял очередь и сел. Тут из кабинета вышел сам Сейдахмет: провожал какого-то важного посетителя. Жакена он заметил сразу.

– Ассалам алейкум, Жаке! – прокурор пожал руку Жакена и показал жестом, чтобы тот подождал. – Кто следующий, проходите.

Женщины устремились к двери. Первой, переваливаясь с ноги на ногу, как гусыня, проследовала толстая старуха с деревянной тростью, за ней двинулись остальные. Последней порог кабинета перешагнула девушка с заплаканными глазами, в черном платке и синем, до пола платье. Они вышли через полчаса, в той же последовательности, только старуха – с более воинственным видом, а остальные женщины – еще более сникшие. Девушка в синем платье рыдала. В приемной старуха обернулась, прикрикнула на нее и хотела достать ее тростью, но девушка увернулась и зажала себе рот руками.

Следующим зашел мужчина в позолоченных очках, с кожаным дипломатом. По виду адвокат. Он пробыл у прокурора больше часа. За это время Сейдахмет несколько раз вызывал секретаршу, а потом сотрудника с папкой бумаг.

Жакен попал в кабинет ближе к обеду.

– Как дела, Сейдахмет? Как семья, дети, все ли живы-здоровы?

– Слава богу, Жаке, с близкими все в порядке, – сказал Сейдахмет и на мгновение замолк. – Но смутные времена наступили…

– Слышал, в областном управлении руководство сменилось.

– Так и есть, Жаке. Вот и я уходить собираюсь. Если сам не уйду, чувствую, повесят на меня всех собак и выгонят с позором. Объявил наверху, что через год место освобожу, чтоб не трогали. Мне скоро шестьдесят семь исполнится, можно и на покой.

– Хитрый ты, Сейдахмет, всегда приспособиться умеешь, – усмехнулся Жакен.

– Не хитрый, а разумный. Как ты сам, Жаке? Как внук?

– Из-за внука и пришел, – голос Жакена дрогнул. – Боюсь, с ним беда случится. Может, слышал, у нас в районе дело, связанное с наркотиками, расследуют. Теперь вот мальчика убили, Бекишева Каната.

– Да, слышал. А при чем тут Даулет? – удивился Сейдахмет.

– Насколько я понял, в нашем поселке наркоторговцы перевалочную базу устроили. Не знаю, что там у них стряслось, то ли передрались между собой, то ли товар друг у друга воровали – одним словом, сильно засветились. А как жареным запахло, всех причастных или что-либо знающих начали убирать. Мальчишку соседского убили, а он с моим Даулетом в одном классе учился, – вздохнул Жакен.

– Я смотрю, ты больше меня знаешь, хотя это дело у меня под личным контролем, – засмеялся Сейдахмет.

– Так следователь Шарипов из прокуратуры? – обрадовался Жакен.

– Да, он звонил мне. Рассказал, что местные двух мальчиков несовершеннолетних подозревают, но ребята, по всей видимости, ни при чем. Прикрывают они братьев Евлоевых или сами замазаны.

Жакен вернулся после обеда в приподнятом настроении и еще больше обрадовался, увидев внука бодрым и отдохнувшим.

Даулет вышел из ЦУМа, некоторое время двигался вперед и где-то через квартал свернул в переулок. В первом же доме ему попался продуктовый, где он купил две бутылки пива. Вслед за ним из магазина вышел мужчина.

– Братка, не хочешь составить компанию? – окликнул он Даулета и осторожно отвел полу пиджака, показывая чекушку в нагрудном кармане. – Я здесь живу, рядом.

Даулет огляделся и утвердительно кивнул.

– Меня Ерланом зовут, – представился мужчина. – А тебя?

– Даулет.

– Ооо, как брата моего! Тогда, может, скинешься еще на чекушку? – растянул рот в щербатой улыбке Ерлан.

– Еще же двенадцати нет, – удивился Даулет.

– У меня все схвачено, продавщица – знакомая, – подмигнул Ерлан.

Даулет вытащил из портмоне купюру в пятьсот тенге и протянул Ерлану. Тот выхватил ее и засеменил обратно к входу.

– Подожди меня, братка, щас, – обернулся он и нырнул в магазин.

Квартира Ерлана сильно напомнила Даулету его собственную. Обшарпанная дверь, выцветшие, с пятнами обои, въевшийся запах перегара. Ерлан пригласил его на кухню. Даулет придвинул к себе табурет, но он развалился у него прямо в руках: одна ножка с грохотом укатилась под стол.

– Ерш твою медь! – выругался Ерлан. – Барахло долбаное! Брось его, потом починю. Садись сюда, – он указал на лавку у стены.

– Слушай, тороплюсь я, мне надо идти. – С этими словами Даулет, взглянув на часы, сложил остатки табурета в углу и протянул Ерлану пакет с пивом.

Тот схватил его и, словно оправдываясь, спросил:

– Даулет, братка, ты чё, обиделся?

– Не, правда, ждут меня, – развел руками Даулет.

– Ну, если без обид, тогда ладно, братка. Ақ жол! – крикнул ему вдогонку Ерлан.

Даулет, поспешно сбежав вниз по лестнице, снова заглянул в магазин и купил литровую бутылку воды. Он прогулялся обратно к ЦУМу, обошел его с торца и наткнулся на бар, где с удовольствием выпил пару кружек местного пива. Когда подошло время встречаться с Аскаром, город больше не казался ему таким уж мрачным.

– Смотрю, повеселел, – отметил Аскар.

– Похорошело мне от местного пива, – подтвердил Даулет.

– Правда, что ль! Сто лет его не пил, – удивился Аскар, – всё виски да коньяк. Только на отдыхе в Турции дармовое пиво пью, неплохое, кстати.

– Ну конечно, ты же теперь местная элита, депутат! – беззлобно поддел его Даулет, но тут же посерьезнел. – Кстати, ты был прав, здесь все как-то по-другому. Караганда отрезвляет…

– Вот коза! Нашла, где дорогу переходить, да еще и с ребенком! – Аскар со скрежетом затормозил у перекрестка. – Откуда такие дуры берутся?!

Он уже опустил было стекло, чтобы наорать на женщину, преградившую ему путь, но, увидев ее испуганное лицо, смерил ее презрительным взглядом и закрыл окно.

– Я тут в банке был, – поделился наблюдением Даулет. – Полный аншлаг. Все кредиты оформляют.

– А ты типа не знал? Сейчас все в кредит живут, нищета.

– Не знал. Говорю же, Караганда отрезвляет. Меня не кредиты удивляют, а проценты банка. Я сидел и глазам не верил: как люди в кабалу добровольно лезут…

– Некоторые даже на откаты согласны, чтобы в нее влезть, – заметил Аскар, подъезжая к воротам кирпичного ЖК. – Чисто чтобы наличка в кармане была, – зло усмехнулся он.

Подземной парковки на сей раз не было: перед ними открылся шлагбаум, и прямо здесь, в охраняемом дворе, Аскар и оставил машину. Он долго давил на кнопку дверного звонка, потом позвонил по телефону, и только после этого защелкали замки. Дверь открыла заспанная девица в коротенькой майке и трусах.

– Аскарик! – взвизгнула она и повисла у него на шее.

– Назик, оденься, видишь, я не один, – поморщился Аскар, ставя девушку на пол.

– А кто это? – спросила та, внимательно рассматривая Даулета.

– Друг мой. Давай, иди одевайся, потом расскажу, – подтолкнул ее в комнату Аскар.

– Это что, любовница твоя? – спросил Даулет.

– Жена.

– Да ладно?!

– Дочь моего партнера, – невозмутимо ответил Аскар.

– Ну ты даешь!

Если первая жена Аскара потчевала их блюдами домашней кухни, то вторая выставила на стол ассорти из местной кулинарии: мясные нарезки, сало, несколько видов салата. Спиртные напитки из бара-холодильника – сплошь импортные: виски, бренди, вино, мартини, водка. Назик угощала мужчин коктейлями собственного приготовления: разбавляла спиртное содовой и соками, дополняя все это дело фруктами. После пары-тройки коктейлей Даулета стало клонить в сон. Но гостеприимные хозяева продолжали подливать спиртное.

– Нам же еще на ферму ехать, – время от времени напоминал заплетающимся языком Даулет.

– Успеем, Даука, – каждый раз отвечал Аскар, принимаясь за очередной коктейль.

Выкурив на кухне косяк, друзья решили ехать на ферму с утра. Спать легли, когда уже светало. Уплывая в сон, Даулет заметил на потолке хвостатую тень. Он, как в детстве, зажмурился от страха и незаметно провалился в темноту.

В комнате пахло кумысом и деревом. Терпкий запах дерева исходил от бурдюка для кумыса – саба́. Когда Даука сильно скучал по маме, то обнимал высокий сосуд, закрывал глаза и представлял, как она входит в комнату и ласково спрашивает:

– Кто обидел моего жеребеночка?

В детстве Даулет частенько прятался между саба́ и бабушкиным сундуком. Там он играл в солдатики и хранил асики в красном мешочке из плотного льна. А когда обижался на кого-то, то обнимал саба́ и притворно плакал.

Теперь, когда родителей не стало, он редко бывал в этой комнате. Только зная, что дед отлучается надолго, заходил и сидел, обняв саба́. Иногда плакал, вспоминая папу с мамой, – как в этот день.

Его мысли спугнул свист с улицы. Аскар, наверное. Даулет поднялся с пола, вытер слезы и выскочил во двор. За забором стояли Аскар с матерью. Увидев друга, Аскар заулыбался во весь рот и замахал руками.

– Даулет, пойдем к нам обедать. Я специально для тебя манты приготовила с мясом и картошкой, как ты любишь, – улыбнулась тетя Хадиша.

– Спасибо, тетя Хадиша, мне дедушку надо дождаться, с ним и пообедаем, – ответил Даулет.

– Твой дедушка и попросил тебя обедом накормить. Он только к вечеру вернется. Пойдем, сынок, пойдем.

После обеда друзья вернулись домой к Даулету. Аскар прихватил с собой приставку, так что весь оставшийся день они провели за игрой.

Дед вернулся поздно вечером и не один. С ним приехал его друг Хасен ата и румяная Жазира-апа, которая сразу начала хлопотать по дому. Оказалось, они ездили ее сватать. Вскоре пришли родители Аскара и другие соседи. Все несли гостинцы, женщины наскоро накрыли круглый низкий стол, разложили одеяла-корпе, набросали вокруг подушки. Когда все расселись, дедушка взял в руки домбру. И заструился кюй, сначала воздушно и тихо, а затем, постепенно нарастая, наполнил комнату топотом скачущих табунов, тоской степняка по дальним странам, по вольному ветру.

– Бәрекелді! Браво! – восхищенно воскликнул Хасен и, смахнув слезу, продолжил поглаживать бороду.

В ловком переборе струн Даулету почудилось что-то новое: он никогда не замечал у деда такой прыти и невольно усмехнулся. Дед заметил это и, будто извиняясь, склонил голову к струнам. Закончив играть, он отложил домбру в сторону.

– Вот самый важный человек сидит рядом со мной, мой внук Даулет. Познакомься, Жазираш, мой наследник, – срывающимся голосом произнес дед.

– Больше года прошло, Жакен. Скорби тоже время отводится, надо продолжать жить, – сказал дед Аскара, высокий худой безбородый Толен.

– А я о чем?! – воскликнул Иван. – Угощайтесь, гости дорогие, сегодня у моего друга Жакена праздник. По этому случаю следует выпить. Кому кумыса, кому вина, а кому и водки, – взял он на себя роль тамады.

Это был первый вечер после смерти родителей, когда дом снова наполнился смехом и шутками. Словно Жазира-апа принесла с собой атмосферу радушия и уюта. Даулет с Аскаром обычно долго не задерживались в компании со взрослыми. Но в этот раз вставать из-за стола не хотелось. Они смеялись над наивными шутками стариков и корчили друг другу рожицы. Тетя Хадиша даже сбегала домой за скрипкой, и Аскар впервые сыграл перед соседями. Он выступал только в школе, на концертах, и не раз признавался, что ходит в музыкалку лишь ради мамы. Даулет тоже не придавал значения его занятиям музыкой. Но в этот вечер, слушая, как играет друг, он увидел Аскара с другой, неизвестной ему стороны. Тот, войдя в раж, исполнял мелодию за мелодией, срывая бурные овации. Время от времени Жакен подыгрывал ему на домбре, а Иван на баяне, подхватывая настроение. Глаза тети Хадиши светились гордостью за сына.

Даулет не раз замечал, что друг его бывает нарочито груб, словно стесняется проявлять чувства. Но в тот вечер Аскар раскрылся, и тут же проявилось его внешнее сходство с тетей Хадишой: мягкий с поволокой взгляд, тонкие черты лица, чувствительные пальцы. Даулет видел перед собой другого человека.

Бенефис Аскара прервал его внезапно появившийся отец.

– Ладно, хватит, не мужское это дело – на скрипке пиликать.

Мальчик побледнел, опустил глаза, словно его застали за неблаговидным делом, сунул скрипку матери и выбежал из комнаты. Хадиша стрельнула в мужа возмущенным взглядом.

– А теперь – частушки! – прервал неловкое молчание Иван, беря в руки баян.

Даулет вышел из дома вслед за Аскаром, но не застал его во дворе. Все его дальнейшие попытки заговорить с другом про тот вечер и его игру на скрипке натыкались на барьер. Однажды Даулет начал рассказывать, как великолепно Аскар играл на скрипке, при девчонках, но тот грубо прервал его:

– Это все блажь, детское увлечение.

…Жазира-апа оказалась простодушной и веселой. Вкусно готовила и никогда не сердилась. Иногда уезжала на несколько дней навестить детей и внуков, и в доме снова поселялся холод: дед с внуком за столом отводили друг от друга глаза и молча ели. Но стоило вернуться Жазире-апа, как все снова оживало.

Даулет проснулся от сильного удара в плечо, открыл глаза и долго не мог понять, где находится. Он лежал на полу кузова грузовика. Нащупав рюкзак, достал бутылку воды, купленную возле ЦУМА. С жадностью пил, а когда машина подскочила на очередном ухабе, скатился к двери. Вода из бутылки залила его по пояс, но выпитое успело приглушить подступившую тошноту. Машину еще раз тряхнуло, и она остановилась. Даулет услышал звук открывающейся двери, потом голос, и начал стучать по обшивке кузова. Хлопнула дверь, голос умолк. Даулет забарабанил сильнее:

– Кто там снаружи? Откройте!

Тишина. Даулет стал прислушиваться. Едва слышный шорох проносящихся на скорости машин – трасса, скорее всего, и… запах полыни. Тут он вспомнил, зачем приехал к Аскару. Остальное – туманные обрывки картинок вчерашнего дня, переходящие в полную темноту. Даулет лег поудобнее, подложил под голову рюкзак, вытянул ноги и только тогда ощутил холод от сырой рубашки. Он снял пуховик, потом рубашку, достал из рюкзака чистую футболку и переоделся. Сверху надел флисовую куртку, а пуховик сложил под голову. Несмотря на странность ситуации, Даулет задремал. Он слышал сквозь сон, как отпирали дверь кузова. Открыл глаза, щурясь от яркого солнца, и увидел перед собой невысокого мужика с крупной головой. Он выглядел еще смешнее от того, что смотрел на Даулета широко распахнутыми глазами. В лучах солнца голова его казалась больше тела, глаза больше головы, а зрачки словно пытались вылезти за пределы радужки. Даулет на мгновение зажмурился и повертел головой.

– Ты кто? – спросил он.

– Кто, кто, дед Пихто! Твой бог и судья в одном лице. Вылезай! – пробасил мужик.

– Бог и судья? Вот повезло-то! – буркнул Даулет, вылезая из кузова новенького грузовика.

– Иди за мной, – скомандовал мужик, и Даулет последовал за ним.

У кабины грузовика стоял парень в стеганой куртке и голубых джинсах. Он курил, отвернувшись от Даулета, всячески демонстрируя, что не имеет отношения к происходящему. Весь его вид никак не вязался с образом водителя грузовика. Чуть поодаль стоял старенький джип, к нему и направлялся коротышка.

– Как тебя зовут? – спросил Даулет.

Тот остановился и с удивлением взглянул на него снизу вверх.

– Не тебя, а вас. Казбек, – бросил он после короткой паузы.

Услышав шум мотора, Даулет обернулся и увидел, как грузовик двинулся по проселочной дороге к трассе.

– А этот кто, на грузовике?

– Много вопросов задаешь, – буркнул Казбек, запахивая широкую в плечах, длинную дубленку.

Казбек шел впереди, семеня кривыми ногами в остроносых заношенных туфлях и кутаясь в огромную дубленку. Вся одежда на нем выглядела как с чужого плеча, и только красная феска с кисточкой ладно сидела на большой голове.

– Феска, видно, настоящая, турецкая? – еще раз попытался завязать разговор Даулет.

– Что за феска-шмеска? – огрызнулся Казбек. – Садись в машину, на ферму поедем.

Даулет облегченно выдохнул. Надо же было так напиться, что память отшибло! Аскар наверняка говорил ему про этого мужика. Вид Казбека и вся ситуация казались теперь забавным приключением, над которым они еще посмеются.

Казбек включил радио, оно зашипело и взвизгнуло. Он нажал на кнопку «диск», и салон наполнился звуком восточных литавр.

– Узбекские литавры? – спросил Даулет.

– Узбекские? Нет ничего узбекского, это татарский инструмент, – отчеканил Казбек, – так же как нет ничего казахского.

– А домбра?

– Тоже татарский инструмент, думбыра.

– Так вы татарин, – сделал вывод Даулет.

– Кто его знает, может, татарин, а может, монгол. У меня древние корни, тогда еще казахов и в помине не было.

– Ясно, татаро-монгол. А земля, по которой мы едем, тоже не казахская? – съехидничал Даулет.

– Нет, конечно, давно уже продана – частная земля. Сейчас всё бабки решают. Казах ты или кто еще – никого не интересует, – угрюмо подытожил Казбек.

Даулет было разозлился, но подумал, что не стоит связываться с дегенератом. Вот прибудет на место и свяжется с Аскаром. Отвернувшись, он прикрыл глаза.

Даулет, как обычно, сделал уроки и устроился рядом с дедом: тот смотрел новости. На экране женщина сокрушалась, что сносят старинный дом, где жил когда-то купец, ее прадед.

– Ата, почему она переживает за старый дом? Ведь построят новый, высокий – новое же всегда лучше. А дедушку она всегда может на кладбище навестить.

– Ты вот на дом Ивана с Тасей посмотри, да на Ережеповский. В чем разница?

– У деда Ивана дом высокий, красивый. А у дяди Ережепа…

Тут с грохотом открылась входная дверь, и в комнату ввалился сам Ережеп, скотник. Вид у него был озабоченный.

– Ассалам алейкум! У меня бык пропал, не видели, Жаке? – обратился он с порога к деду.

Тот усмехнулся.

– Видишь, сынок, для Ережепа пропавший бык – конец света, а до того, что его землянка покосилась, ему и дела нет. Вот тебе и разница.

– У-уй! – махнул рукой Ережеп. – Жаке, что вы с этой землянкой заладили? Летом привезу самосвал кирпичей, снесу старье и заново дом поставлю. А сейчас надо быка найти!

– Я смотрю, вы братья-близнецы с моим внуком, – улыбнулся Жакен. – Иди, Даулет, вместе поищете. Бери жеребца.

Даулет надел полушубок, валенки, тымак и вышел из дома вслед за скотником. Во дворе Ережепа поджидал Вороной, самый красивый в поселке құнан – жеребец-двухлетка. Рука Даулета невольно потянулась к холке – погладить. Вороной откликнулся на ласку, опустил голову и потерся о плечо.

– Пах-пах-пах! Смотри-ка. Чует, кто его любит, – заметил Ережеп. – Иди скорей своего жеребца седлай. Надо ехать, а то вот-вот стемнеет.

Дзынькнула калитка, и во дворе появился Аскар.

– Ассалам алейкум, Ережеп-ага! – поздоровался он, в полупоклоне пожимая руку скотника.

– Здравствуй, Аскар! Ты не видел моего быка? А то уже весь поселок объездил, вот собрались с Даулетом к ферме.

– Так это ваш, что ли, бык? Вон только что дед загнал его во двор.

– Да ты что? Черный, с обломанным рогом? Чего молчишь? – обрадовался Ережеп, забираясь на Вороного.

– А суйінши, не дадите мне чего за хорошую новость? – подмигнул Даулету Аскар.

– Подожди, сейчас гляну, если мой бык, точно отблагодарю, – с этими словами Ережеп торопливо выехал за ворота.

– Вот умора! – фыркнул Аскар. – Лучше бы забор починил, а то шастает его бык по селу…

– Так это ты его к себе загнал? – воскликнул Даулет. – Ну ты даешь! А он сильно расстроился, – парень изобразил грустного Ережепа, скорчившись, сузив глаза и двумя пальцами показывая его обвисшие усы.

– Я же шутки ради. Хотя дед меня и отругал. Сильно бледный, говоришь, был Ережеп?

Ребята долго хохотали над тем, как Даулет изображал раздосадованного Ережепа, особенно его усы.

– Что, уже нашли? Так быстро? – спросил дед, когда Даулет вернулся.

– Нашли во дворе у соседей, – рассмеялся Даулет. – Бык гулял по селу, вот Аскар его к себе в сарай и загнал.

– Барымтач, смотрю, твой Аскар. Были у них в роду барымтачи.

– Это кто такие?

– Конокрады, профессиональные. Главное ведь не угнать, хотя и в этом навык нужен. Главное спрятать скотину и следы замести. Как твой Аскар. Поселок как на ладони, а он быка от Ережепа спрятал, – хитро прищурившись, качал головой дед. – Гены-то никуда не денешь, в отцовскую породу пошел твой друг.

– Нет, он не такой. Ата, он же в шутку, – оправдывал Аскара Даулет.

Дед на редкость точно умел подметить в человеке главную черту. Но не меньше Даулет удивлялся тому, как дед делал прогнозы. Был в казахском ауле мальчик по имени Берик, в детстве часто приходил играть с Даулетом и Аскаром. Парень любил командовать, в играх распределял роли, судил и делил добычу, но сам никогда ни в чем не участвовал. Чаще всего сидел на заборе со свистком.

– Прапорщиком будет, – сказал как-то дед.

И действительно, в двадцать пять лет Берик получил звание прапорщика в милиции, но с тех пор так дальше и не продвинулся.

Колдобины и шум мотора не помешали Даулету подремать. Однако сквозь чуткий сон он видел и слышал все, что происходило вокруг. Слышал, как Казбек переставил диск, и литавры сменились воровским шансоном. Заметил, как мелкосопочник сменился на степной ландшафт. При этом ему снился мазар, где они скрывались с Аскаром от бури, давно, еще в детстве. Они снова сидели там, но не прятались, а играли в карты. Играли по очереди, с кем-то третьим, чьего лица было никак не разглядеть. На кону был тумар – оберег Даулета, поэтому хотелось, чтобы из тех двоих выиграл Аскар. Время от времени, просыпаясь, Даулет клал руку на грудь – проверял, на месте ли тумар, и, нащупав его, снова уплывал в сон. Наконец победил Аскар, но вместо того, чтобы отдать талисман другу, протянул его незнакомцу. Тот схватил его и тут же исчез.

– Приехали. Выходи! – рявкнул Казбек.

– Слушаюсь! – подыграл ему Даулет, выбираясь из машины и разминая затекшие ноги.

– Вон в том бараке жить будешь. Там должна быть свободная кровать, ну и матрас тоже, если не разворовали бичи проклятые, – кивнул Казбек на ближнее строение.

Даулет взял рюкзак, пуховик и направился к продолговатому саманному домику. Дверь была открыта, в проеме висела засаленная сетка. Он откинул сетку и вошел. В нос ударил запах сырости, смешанный с тяжелым духом пота и махорки. Вся обстановка – два ряда железных кроватей, встроенный шкаф, стол с лавкой и печка у входа. Даулет бросил вещи на свободную панцирную кровать и вышел. Казбек открывал ключом замок второго домика.

– Ну что, нашел матрац?

– Нет, не смотрел еще. Мне позвонить надо, дайте телефон.

– Какой телефон? – удивился Казбек. – Здесь не ловит.

– Так я не понял, что мне тут делать надо.

– За лошадьми ухаживать, ну и за бичами в мое отсутствие присматривать. А ты что, не знал?

– За какими бичами?

– Вечером вернутся с пастбища, увидишь, – Казбек открыл дверь дома и направился к машине. – Давай, помоги мне.

В багажнике лежали три мешка с макаронами, два с картошкой и один с луком. Даулет перетащил их в дом, присел на корточки и сказал:

– Казбек, кажется, произошло недоразумение. Мне надо как-то вернуться и поговорить со своим другом, Аскаром.

– Возвращайся, – ответил Казбек с издевкой.

– А когда вы обратно поедете? – спросил Даулет.

– Неизвестно еще, надо загон утеплить, на следующей неделе дождь обещают. А там и до снегов недолго, октябрь месяц на дворе.

– Ну и как мне уехать?

– Никак. Здесь такси-макси нету, – усмехнулся Казбек.

– А пешком далеко до ближайшего поселка?

– Слушай, ты дурак или притворяешься? – взорвался вдруг Казбек.

– Не понял, – поднялся с корточек Даулет.

Казбек был ему по грудь. Испугавшись воинственного напора Даулета, тот отпрянул.

– Тебя мне мент один продал за пару баранов, чтоб ты у меня за бичами присматривал.

– Как продал? Ты в своем уме? – воскликнул Даулет.

– Слушай, ты мне права тут не качай. Мент сказал, что ты – бич пропащий, без документов. Предупредил, что умника из себя корчить будешь.

Казбек попятился к порогу дома, но, увидев, что Даулет не собирается его преследовать, остался на месте.

– У меня есть документы, удостоверение и военный билет, даже загранпаспорт, – Даулет решительно направился к бараку.

– Ну покажи! – крикнул ему вслед Казбек.

В голове вспышкой пронеслась сцена из недавнего сна; Даулет нащупал на груди тумар. Войдя в дом, вытащил его из-под футболки и осмотрел. Талисман был цел и невредим. Даже бумажка с сурами по-прежнему лежала в кожаном треугольнике. Даулет подошел к кровати, где оставил рюкзак, но на железном панцире лежал лишь пуховик. Оглядевшись, Даулет уловил едва заметное движение на кровати у окна. Он быстро пересек комнату и сдернул ватное одеяло. Под ним в позе эмбриона, обхватив голову руками, лежал парень, а рядом с ним – рюкзак. Даулет взял рюкзак и спросил:

– Ты кто?

– А ты кто? – отозвался парень, убирая руки с головы. – Я ничего оттуда не брал, просто посмотрел.

Даулет вытащил из рюкзака вещи, расстегнул молнию бокового кармана, нащупал конверт и портмоне.

– Погоди.

Не обращая внимания на парня, он открыл портмоне. Деньги были на месте, удостоверения не оказалось. Даулет перетряхнул все вещи, хотя уже понимал, что документа не найдет.

– Удостоверение потерял? – участливо спросил парень, протягивая руку. – Я Димон, у меня тоже документы забрали менты вонючие. Полгода здесь ишачу на этого Казбека, гондона ментовского.

Даулет сидел на сопке. Отсюда было видно всю отару, как бы далеко она ни разбредалась. Это дед научил его выбирать такие места. Каждое лето они вместе иногда пасли отару вместо старика Хасена из казахского аула.

Несмотря на преклонный возраст, Хасен держал в сарае с десяток баранов и пару кобылиц. Жил он в большом доме, вдвоем со старухой Каракат. Девять их дочерей одна за другой повыходили замуж и разъехались, навещали родителей только летом или по особым случаям. Иногда старики сами отправлялись повидать дочерей и внуков. Тогда Хасен поручал свой «кезек» другу Жакену.

Казахским аулом в поселке называли несколько улиц на окраине, где жили люди разных национальностей: казахи, немцы, татары, русские, греки, ингуши, поляки, украинцы, белорусы. Поскольку все держали баранов, здесь ввели кезек – очередность, по которой каждая семья пасла отару.

– На склоне даже маленькой сопки больше травы, что с западной, что с восточной стороны, – наставлял дед, – Утром гони отару на западный склон, где тень, а после обеда – на восточный. Трава там полностью не выгорает из-за тени.

Теперь Даулет понимал: осенью и зимой надо делать наоборот, кружить вокруг сопки вслед за солнцем. Он заметил, что бараны сами это знают, тянутся к теплу и траве, торчавшей из-под оттаявшего снега.

Даулет, глядя на линию горизонта, вспоминал песни своего детства и юности. Брал ручку и строку за строкой записывал тексты: бывало, от начала и до конца, а иногда за целый день не мог вспомнить ни слова. Это стало его ежедневным ритуалом.

В хорошем расположении духа он как-то вспоминал слова песни «Взвейтесь кострами», хотя в ряды пионеров не успел вступить, но зато побывал в пионерском лагере. Целый день мучился, пока все куплеты не записал, один за другим, удивляясь противоречивости и загадочности содержания. Почему пионеры – дети рабочих? Разве детей представителей других профессий не брали в пионеры? И что за эра светлых годов, к которой готовились пионеры? Вероятно, так и не наступивший коммунизм…

На следующий день Даулет ломал голову над тем, как звали близнецов Гейзер, распевавших в лагере матерные частушки. Вильмар и Вальдемар? Вильгельм и Вальдемар? Какие-то из тех частушек он знал наизусть, но никак не мог вспомнить полные имена братьев: все звали их Вилик и Валик. В тот день Даулет без конца дурачился и пел своим баранам частушки. И только на следующее утро его озарило: Вильгельм и Вальтер.

Строчки возвращали его к событиям прошлого, к людям. Иногда Даулету казалось, что он был довольно мудр для своего возраста. На каникулах после седьмого класса, когда утихли страсти по громкому делу о наркотрафике, они с Аскаром достали сумку с наркотиками и выехали на велосипедах за поселок. Там все содержимое сумки разделили на две части: пересыпали в два пакета таджичку[6], разделили в две кучки пакетики с героином. Настоял на этом Аскар: Даулет предлагал все сжечь. И действительно сжег свою часть. Аскар же отвез наркотики в Караганду и продал там через двоюродного брата. Вернулся на новеньком сверкающем мотоцикле «Восход-3М», в белых фирменных кроссовках. Даулет ему по-настоящему завидовал, даже иногда жалел, что сжег наркотики, но виду не подавал.

– Мог бы тоже на байке рассекать, – дразнил его Аскар.

Все сомнения Даулета рассеялись, когда дед купил ему на день рождения подержанный «Минск». Теперь они с другом вдвоем гоняли на мотоциклах.

…Когда надоедали песни, Даулет вспоминал шахматные партии, разыгрывал их, расчертив в тетрадке доску; фигурами служили камушки. Так и сменялись его дни, «песенные» и «шахматные». Вспоминая песни, Даулет мог подолгу оставаться на одном месте, тогда как решая шахматные задачи, любил бродить, искать вместе с баранами «хлебные» места. Попадая в поток отары, брел вместе с ней. Чаще всего решение находилось, когда животные обнаруживали траву. Каждую задачу Даулет связывал с патовой ситуацией из своей жизни, и это помогало ему разыграть шахматную партию. Однажды он долго плакал, вспомнив, как в детстве с утра запер кота Мырзу в духовке, а вечером почувствовал запах гари, паленой шерсти и горелого мяса.

С каждым разом Даулет усложнял шахматные партии, но никак не мог подступиться к самой запутанной – его отношениям с Аскаром.

В тот день все разладилось с самого утра. Казбек не появлялся около двух недель. На ферме закончились продукты. Степаныч приготовил лепешки из муки с водой и солью, но, поскольку масла не было, они с Даулетом соорудили что-то вроде тандыра. Лепешки получились на удивление вкусными, и мужчины с удовольствием съели по одной, затем попили чаю. А когда вышли покурить, в дом незаметно пробрался пес Казбека и стащил больше половины лепешек. Димон с Нуржаном запинали его чуть ли не до смерти.

– Сам жадный, и пес такой же, – процедил Нуржан.

– Надо из него шашлык сделать, – предложил Димон.

– Так и придется сделать, если Казбек на днях не появится, – согласился Степаныч.

О том, чтобы зарезать барана, даже речи не заходило. Все помнили, чем это кончилось для Нуржана. Казбек у всех на глазах сжег его удостоверение и военный билет, а затем торжественно провозгласил:

– Теперь ты никто.

Нуржан, хронический игроман, работал у Казбека за долги. Продал тому добротный родительский дом за бесценок, чтобы отыграться, а потом и сестру-вдову с двумя детьми в придачу: все равно после смерти мужа ей некуда было деваться. Казбек теперь жил в его доме, женился на его сестре Жибек, но, судя по распискам, Нуржан все еще был его должником.

Оставшиеся четыре лепешки поделили между собой. Даулет взял свою и повел отару в степь. В тот день он решил разыграть игру между советским гроссмейстером Борисом Спасским и американцем Бобби Фишером 1972 года. Когда-то Даулет знал ее наизусть, но часто путался в эндшпиле 21-й партии. Он без труда вспомнил первую партию и разыграл защиту Нимцовича. Дальше дело не пошло: отара все время разбредалась, козел-вожак никак не хотел ее вести. Пришлось побегать, чтобы собрать и направить животных на север, вдоль гряды сопок.

К обеду небо затянуло тучами, а потом заморосил дождь. Даулет съел лепешку и влился в поток отары. Брел за баранами, проговаривая и фиксируя каждый ход, партию за партией. Ближе к ночи он добрался до двадцать первой, но запутался после разыгранного Фишером дебюта Алехина. Решил разыграть эндшпиль на следующий день – и тут понял, что заблудился. Он огляделся. Вдалеке виднелись скалистые холмы: значит, он ушел в обратную сторону, на юг.

Даулет хлюпал ботинками по скользкой жиже и злился. Злился на себя и на весь мир, оттого что не мог решить главную задачу: боялся к ней подступиться. Не хотел вспоминать, как Шарипов дал ему прочитать признательные показания Аскара. Даулет узнал его почерк, а по аккуратному наклону понял, что тот писал под диктовку. Писал о том, как Даулет убивал Каната, а сам Аскар якобы стоял на шухере. Дед посоветовал не держать зла:

– Не злись на него. Не всегда надо верить своим глазам, иногда стоит доверять сердцу.

Значит, Аскара заставили написать на него, возможно, били и издевались. Даулет поклялся себе не вспоминать об этом, не подавать виду, что вообще знает об этом доносе. Ведь и он кое-что скрывал от Аскара. Да и дед просил его не распространяться.

– Ни к чему это. Никому не надо знать, что ты просто так просидел месяц в камере. Если что, тебя без конца допрашивали, выпытывали подробности той ночи, когда убили Каната. Добивались признательных показаний.

Даулет целый месяц просидел в СИЗО, в одиночной камере. Пока шла операция по выявлению ОПГ в деле о наркотрафике. Пока не нашли настоящего убийцу Каны. По утрам взгляд Даулета упирался в бетонный потолок с металлической балкой. Ему потом долго снился этот потолок, кишащий непонятными мерзкими существами. Иногда, в дни запоев, он боялся открыть глаза и увидеть бетонный потолок с хвостатой тварью, ползущей по перекладине.

Долгий, промозглый февраль. Месяц неопределенности и надежды. Самый коварный месяц в степи. Страшный джут может настигнуть степняка незадолго до наступления весны. Стоит снегу подтаять раньше времени, может ударить мороз, сковав землю льдом. Лишить скот возможности к передвижению и доступа к пропитанию. Ранняя весна может привести к разрушительным паводкам и подтоплениям. Постепенный, ровный переход к теплу в феврале происходит редко. Февраль, словно предчувствующий смерть тиран, любит показать напоследок свой кровожадный нрав.

Предположим, дед прав. Тут счет равный, они с Аскаром обманули друг друга.

Даулет загнал отару под небольшой каменный отвес. Поначалу животные громко блеяли и толкались, но вскоре разлеглись и прижались друг к другу. Даулет хотел присоединиться к ним, но было слишком тесно и он отправился искать другое место, откуда будет видно отару и где можно развести костер. Он пару раз обошел холм, посветил фонариком и разглядел поблизости мазар. Даулет обрадовался: когда-то они с Аскаром спаслись в таком же от бурана, когда искали корову Сагынтая. Конечно, тряслись от страха, но выбора особо не было: или замерзнуть, или переночевать на могиле.

В ту далекую ночь Даулет в полудреме видел свой первый сон-аян. Аруак из могилы, старик с белой бородой, привиделся ему на рассвете. Наказал просыпаться и, не теряя ни минуты, двигаться прямо на восток, и как можно быстрее. Даулет еле-еле растолкал Аскара и уговорил идти. Они спаслись, и даже корову Сагынтая нашли целой и невредимой. Когда Даулет рассказал об этом случае деду, тот не удивился:

– Не надо бояться могил, это пристанище аруаков. Аруаки – наши помощники. Живые гораздо опаснее.

Даулет собрал в кучу сухую сорную траву, стебли полыни и ветки кустарников. Устроился с подветренной стороны мазара и развел костер: с этого места он хорошо видел отару. Хотелось есть. Даулет вынул из кармана сверток с куртом, развернул и достал кусочек, остальное положил обратно. За несколько месяцев в степи Даулет привык справляться с голодом. Надо постараться отвлечься, а если не получается, пососать кусочек курта и запить водой. За свою жизнь Даулет встречал много людей, намеренно отказывающихся от еды. Женщины на всевозможных диетах, практикующие йоги, люди, голодающие для здоровья. К этой же группе он относил постящихся. Занимаясь срочными проектами на работе, Даулет заметил, что голод делает ум острее. Если не прерываться на обед, можно успеть гораздо больше. И напротив, стоило только пообедать, как организм настойчиво требовал сна или развлечений.

Даулет проснулся на рассвете от холода. Дождь за ночь превратился в снег, единственным грязным пятном на белом просторе выделялась отара. Даулет обошел мазар, но не обнаружил таблички. Могила не старая, но почему она далеко от населенного пункта? Может, рядом поселок? Даулет побродил по округе и заметил дорогу. Неужели он ушел так далеко? Скорее всего, это село, откуда родом Нуржан, Димон и Степаныч.

Степанычу было около шестидесяти, но выглядел он на все восемьдесят. Нуржан рассказывал, что Степаныч – классический бомж. Он долгое время работал вахтовиком на урановом руднике. Возвращаясь, останавливался в родительском доме, где когда-то жили его родные брат с сестрой. Сестра вышла замуж и уехала в Караганду. Брат отслужил, нигде не работал, периодически уходил в запой. Как только Степаныч приезжал, брат напаивал его и забирал все деньги. Потом и вовсе продал дом и скрылся в неизвестном направлении. Говорили, уехал в Москву, женился и неплохо там обосновался. Так и остался Степаныч без дома, а другого не приобрел, хотя зарабатывал хорошо. В основном пропадал на руднике, а во время коротких приездов в родное село останавливался у разных людей, в основном любителей заложить за воротник, пропивал всю получку и возвращался на вахту. С тех пор как закрыли рудник, подрядился скотником и кочевал с фермы на ферму. Пока однажды не загремел в тюрьму по подложному обвинению в грабеже. Отсидел два года, сам не понимая за что, и вернулся домой. Потом долго бомжевал. Тогда и взял его Казбек к себе на ферму – работать за пропитание.

До приезда Даулета Казбек поручал Степанычу пасти баранов. Сохранить отару в степи – самое сложное, особенно зимой. С лошадьми на выпасе было проще: они кормились в основном сеном. Но следить и ухаживать за лошадьми более хлопотно, этим занимались двое – Нуржан и Димон. На время окота и стрижки скота людей нанимали дополнительно. Хозяйством же ведал сам Казбек.

Даулет хорошо помнил первую встречу со Степанычем. В барак вошел изможденный старик в засаленной телогрейке и видавших виды кирзовых сапогах. Он молча проследовал к своей кровати, сбросил телогрейку и начал разуваться. С трудом, наклоняясь, вытянул из сапог сначала одну, а потом другую ногу, обернутые в грязные тряпки. Скинув портянки, осмотрел кровоподтеки на пальцах и лег на кровать.

Тут в комнату ворвался Димон и направился прямиком к старику.

– Степаныч, чё, пришел? Будешь курить?

Тот приподнялся, посмотрел повеселевшим взглядом на Димона, а потом воровато покосился на Даулета и опустил глаза.

– Буду, есть табак? – тихо спросил он.

– Вот, познакомься, Степаныч. Это Даулет, он теперь нашим начальником будет.

Дед, кивнув, с интересом уставился на Даулета.

– У вас тут аптечка есть? Надо бы раны обработать перекисью, – заметил Даулет, глядя на окровавленные ноги деда.

Степаныч опустил ноги на пол.

– Какая аптечка? Это что тебе, больничка? – хохотнул Димон.

– Ничего, пройдет, – бросил Степаныч, с удовольствием затягиваясь самокруткой.

На следующий день Даулет уговорил Казбека поставить его на отару, а Степаныча определить на хозяйство.

– Он же старик, еле держится, у него все ноги в кровоподтеках. Вдруг не уследит за баранами? – аргументировал он. – А у меня опыт есть.

– Этот старик еще нас переживет, – ответил Казбек, но, пораскинув мозгами, согласился. – Ну и хрен с тобой, паси отару, если хочешь. Только за каждого барана головой отвечаешь. Твои документы в полиции лежат, не забывай.

Теперь Степаныч занимался хозяйством, топил печь и помогал с лошадьми, а в отсутствие Казбека готовил и распределял еду.

Димон тянулся к Степанычу, любил курить, сидя рядом с его кроватью на корточках. Причем эти двое не разговаривали, только попыхивали папиросами, но Даулет не раз замечал, как просветлялись при этом их лица. Пустой, словно невидящий взгляд Димона в такие минуты переставал блуждать, будто находил точку опоры.

Во всех чертах Димона проглядывала некая незавершенность и дисгармония. Детское лицо с огромными беличьими глазами не вязалось с коренастым, коротким телом и крупными кистями рук.

Димон любил рассказывать про своего отца. Как того посадили в очередной раз непонятно за что. Про письма, где он наказывал сыну быть настоящим мужчиной, не предавать друзей и придерживаться кодекса чести. Но Димон никогда не говорил о том, как они с матерью напрасно ждали его из тюрьмы. Как отец остался жить в Шымкенте, где отбывал срок, и с тех пор от него не было ни весточки.

Даулет немного поразмыслил и решил возвращаться на ферму. Появление в селе ничего хорошего не сулило. Даже если попытаться бежать, без документов билет ему не купить, да и денег не было. В первый месяц он еще продумывал варианты побега, но со временем втянулся в жизнь фермы.

Он развел костер, бросил в рот кусочек курта и вскипятил воду. Попил кипятка, согрелся и погнал отару обратно. По дороге заново повторил все партии Фишер – Спасский до двадцать первой и к вечеру добрался до фермы.

Казбек приехал за неделю до Нового года, привез продукты и бензин. Приехал не один, а с трактористом, прокладывавшим ему путь. Они провели на ферме всего день. За это время Казбек успел пересчитать весь скот и проверить состояние загонов. Наутро перед отъездом он зарезал трех больших баранов. Мясо загрузил в багажник джипа. Обитателям фермы пожаловал требуху, головы и ножки.

– Это вам угощение на Новый год. Там еще бензин для чабанки, – бросил он на прощание, указав на загон для лошадей.

Казбек увез тракториста на своем джипе, а трактор оставил на ферме. Машина досталась ему за долги.

Казбек выдавал деньги под проценты. Люди приезжали к нему за кредитом со всего района. Проценты Казбека были выгоднее банковских, а график выплат – гибче.

Тридцать первого декабря Даулет пригнал отару засветло. Помог Степанычу приготовить куырдак. Перед тем как сесть за праздничный стол, все четверо по очереди вымылись и переоделись в чистую одежду.

– Как-то скучно без бухла, – вздохнул Димон.

– Да уж… – подтвердил Нуржан.

– Где ты сейчас бухло найдешь посреди степи? – усмехнулся Даулет.

– Можно на соседней ферме самогону купить, – предложил Димон.

– Так до нее километров пятьдесят по сугробам, – заметил Степаныч.

– А у нас трактор есть и солярка, – загадочно улыбнулся Димон. – Я соляру еще летом припас на всякий случай.

С этими словами он вышел из барака. Вскоре вернулся с канистрой.

– А деньги где возьмем? – спросил Димон, и все посмотрели на Даулета.

– Базара нет, – улыбнувшись, он встал, порылся в рюкзаке, выудил несколько купюр.

Троица отправилась в путь. Время от времени останавливались и сменяли друг друга за рулем. Лучше всего управлял трактором Нуржан, у него был опыт работы на бульдозере. Даулет с Димоном не всегда могли удержать руль, вихляли и проваливались в сугробы. Все трое громко пели и веселились, как дети, пока не добрались до магазинчика на соседней ферме. На двери висел огромной замок. Они постучались в единственный дом со светящимся окном – и попали на праздничное застолье.

– Проходите, проходите! – пригласил их за стол хозяин дома Тлек.

Он налил им по стопке водки, а когда гости выпили и закусили, спросил:

– Какими судьбами? Кем будете?

– Мы с соседней фермы, – начал было Даулет, но Димон толкнул его в бок, а Нуржан посмотрел на него так, что Даулет осекся.

– Хотели самогонки купить, а магазин закрыт, – ловко перебил его Димон.

– Моя жена – продавщица, сейчас вам отпустит, – Тлек кивнул женщине, разливавшей чай.

Гости дружно встали, Даулет поблагодарил Тлека за гостеприимство. Тот, видимо, хотел что-то спросить, но передумал.

– Приезжайте, всегда рады, – сказал он на прощание.

Мужчины вышли из дома и проследовали вместе с продавщицей к магазину.

Вскоре они, довольные, с тремя большими и одной маленькой бутылкой самогонки, отправились в обратный путь. Теперь не сменялись, Нуржан вел трактор всю дорогу: хотелось поскорее добраться до дома. Даулет поймал себя на мысли, что барак стал родным и для него.

– Человек ко всему привыкает, – произнес он вслух.

– Это ты к чему? – спросил Нуржан, но не получил ответа.

По приезде Нуржан первым делом зарыл в сугроб возле барака маленькую бутылку.

– Это на утренний опохмел, – сказал он.

Они не спеша распили первую бутылку, закусывая и беседуя. После второй никто друг друга уже не слушал и не слышал. Димон порывался танцевать, Нуржан бесконечно обвинял во всех грехах и материл Казбека, а Степаныч тихо под нос бубнил какую-то песню. Когда Даулет пошел спать, Дима открывал третью бутылку.

Даулет проснулся среди ночи от раскатистого храпа. В комнате было светло от яркого снега за окном. Нуржан с Димоном спали на своих кроватях. Нуржан, лежа на спине, громко храпел. Даулет тронул его за плечо, тот повернулся на бок и затих. Степаныч скрючился на полу возле печи, видимо, уснул за столом. Даулет приподнял его за плечи, чтобы отвести к кровати и уложить, но Степаныч сердито заворчал и оттолкнул его. Даулет подсунул ему под голову подушку, укрыл одеялом и вышел на улицу.

Под ногами искрилось. У Даулета возникло ощущение, словно он упустил что-то. Пропустил первый снег нового года. Какая глупость! Он приоткрыл и проверил загон с баранами, потом загон с лошадьми. Животные мирно спали. Только потом Даулет посмотрел на часы. Половина пятого. Он вернулся в барак, подбросил в печку угля и снова лег спать.

Проснулся он от громкой брани. Открыв глаза, увидел, как в комнату влетел Димон и пнул Степаныча в бок.

– Ты что делаешь? – воскликнул Даулет, вскочив с кровати.

Потом ввалился Нуржан и тоже с размаху пнул Степаныча прямо в живот. Тот ахнул и согнулся. Теперь эти двое вместе, с остервенением избивали Степаныча.

– Мужики, стойте, – прокричал Даулет, но те не слушали.

Даулет подбежал и схватил Нуржана за руку.

– Не мешай, по-хорошему прошу, не мешай, – злобно процедил Нуржан. – Он крыса.

– Что случилось? За что? – гремел Даулет.

– Он чекушку нашу выпил, крыса! – выпалил Димон, продолжая пинать Степаныча.

– Чекушку на опохмел, сука! – прошипел Нуржан.

– Это я ее выпил, – выпалил первое, что пришло в голову, Даулет.

Они остановились на мгновение и уставились на него.

– Врешь! – сказал Нуржан. – Вон бутылка, – и он указал на валявшуюся возле Степаныча чекушку.

– Так он не знал, что это на опохмел. Его там не было, когда ты ее прятал, – настаивал Даулет.

Димон с Нуржаном отступили и, обменявшись взглядами, вышли. Даулет помог Степанычу встать, отвел к кровати и уложил. Старик не издал ни звука, брел согнувшись и потупившись. Даулет принес таз с водой, смыл кровь с рук и лица. Потом положил себе в мешок еды, оделся и вышел на улицу. У загона с лошадьми курили Димон с Нуржаном. Не проронив ни слова, Даулет выгнал отару и повел ее в сторону сопок.

На следующее утро Даулет проснулся от пронзительного хрипа. Подбежав к Степанычу, успел увидеть, как тот вытянулся, раскрыл рот и затих. Впервые его лицо показалось Даулету умиротворенным – старику больше не нужно было прятать от людей глаза. Он прикрыл Степанычу рот, а потом и глаза.

– Вот и отмучился, – произнес он так, что проснулись и остальные.

– Что? – спросил спросонья Димон.

– Степаныч умер, – сказал Даулет и, накинув куртку, зашагал к двери.

В загоне для лошадей он дал волю слезам. Вспомнил, как умер дед. Тоже рано утром. Даулет словно почувствовал тогда: проснулся на рассвете, подошел к деду и взял за руку. Тот посмотрел на него с теплотой, благословил. А в следующее мгновенье шумно, с хрипом вздохнул и замер с открытым ртом. Даулет плакал, прижавшись к морде пегой кобылы, а та, словно разделяя горе, терлась об его мокрые щеки.

В то утро Даулета потянуло к мазару, на который он наткнулся неделю назад. Как назло, повалил снег, и степь накрыл густой туман. Отара продвигалась очень медленно, животные часто проваливались в сугробы и громко блеяли. К полудню Даулет выдохся. Отара топталась на месте. Он взял палку, отправился исследовать местность и скоро нашел тропу, ведущую на запад, в сторону фермы.

– Нет, на ферму возвращаться рано! – крикнул он, обращаясь к козлу-вожаку.

Тот отвернулся от Даулета и демонстративно улегся прямо в снег.

– Делайте что хотите! – махнул рукой Даулет и побрел своей дорогой, не оборачиваясь назад.

Степаныч умер. Аскар, лучший друг, предал, продал в рабство. Даулет оглянулся: бараны лежали на том же месте, их уже слегка припорошило снегом. Он обреченно двинулся обратно. Пока шел, в голове сама по себе сложилась двадцать первая партия.

– Все так просто?! – крикнул Даулет, приближаясь к отаре.

Несколько животных повернули на секунду головы в его сторону и тут же равнодушно отвернулись.

Степь не жестока и не добра, у нее свои законы, и бараны знают это лучше него. Точно так же Аскар живет по своим правилам, и Даулет тут ни при чем – на его месте мог оказаться кто угодно. У всех свои принципы, даже у Димона есть собственный кодекс чести. Даулет громко рассмеялся над банальностью решения. Козел, обернувшись, бросил на него высокомерный взгляд.

– Да, ты прав! Revenons à nos moutons![7] – воскликнул Даулет и ткнул вожака палкой, направляя к тропинке на запад.

Козел неторопливо встал и пошел в сторону фермы. Отара послушно двинулась вслед за ним.

Прав Аскар, нечего с ним церемониться, ничего другого он и не заслуживает – жалкий, опустившийся мудак!

– Хотя ты все равно сволочь! – Даулет снова больно ткнул вожака в бок палкой.

Козел остановился и резко повернулся к Даулету, словно примериваясь, чтобы боднуть.

– Но я тебя прощаю! – театрально выкрикнул Даулет и поспешил в хвост отары.

За несколько километров до фермы козел громко заблеял и остановился, а за ним и все овцы. Добравшись до вожака, Даулет обнаружил его лежащим с окровавленной передней ногой. Видимо, попал под снегом в каменную расщелину, кожу разорвало до кости. Даулет подтолкнул его, козел встал на три ноги и, прихрамывая, медленно продолжил движение; следом зашевелилась и вся отара.

Козел двигался все медленнее и все больше прихрамывал, пока вовсе не свалился на бок уже недалеко от фермы. Даулет снял пуховик, расстелил на снегу и за ноги подтянул на него козла. Связал рукава вокруг грудины животного и, взявшись за капюшон, потащил его на куртке к загону. Только начал открывать дверь, как сзади на него кто-то налетел и повалил лицом в снег. Потом больно скрутил ему руки и защелкнул на них наручники. Даулет приподнял голову и увидел над собой полицейского.

– Алтаев Даулет?

– Да, это я. За что?

– За убийство. В машину его! – приказал кому-то полицейский.

– Встать! – скомандовали сзади, потянув его за руки.

Даулет с трудом встал на колени и обернулся. Другой полицейский, стоявший сзади, потянул его за локоть и помог подняться.

– Моя куртка! – крикнул Даулет.

За время пребывания на ферме он научился ценить свои вещи. Канадский пуховик не раз спасал его в степи от холода и сырости.

– Что с козлом? Твою мать! – выругался внезапно появившийся у загона Казбек.

– В расщелину нога попала под снегом, поранился, – ответил Даулет. – Куртку мою дайте.

Казбек осмотрел рану козла, снова выругался, развязал рукава и вытянул из-под животного пуховик. Молодой полицейский забрал у него куртку и повел Даулета к полицейской машине. Там уже сидели Димон с Нуржаном, тоже в наручниках.

– Чё за фигня? – спросил у них Даулет.

– Не верят, что Степаныч сам умер, говорят, мы убили, – отозвался Димон.

– Ясно, – хмыкнул Даулет.

Казбек приехал на ферму после обеда. Нуржан с Димоном, услышав шум мотора, выбежали на улицу.

– Где остальные, вашу мать? – заорал Казбек, едва выйдя из машины.

– Даулет отару на выпас погнал, – сказал Димон.

– Зачем в такой снегопад?!

Казбек направился к загону. Открыл дверь, заглянул и, хлопнув дверью, вернулся к бараку.

– Навоз почему не вынесли? Где старик?

– Он умер, – ответил Нуржан.

– Как умер? Только этого мне не хватало!

Казбек вбежал в дом, бросился к кровати Степаныча, сдернул одеяло и, увидев синяки на теле, выругался.

– Это кто его так избил? – рявкнул он.

Нуржан с Димоном молчали.

– Бичи проклятые! Мне теперь за вас отвечать! Знали бы, во сколько вы мне обходитесь! – бушевал Казбек. – И так на меня в полицию накапали, будто я рабов тут держу…

– Кто накапал? – удивился Нуржан.

– Это я у вас хотел спросить! Что вы на соседней ферме делали? К Тлеку менты ездили баранов покупать, он и рассказал им, что трое доходяг с моей фермы к нему за самогонкой приезжали. А теперь еще старик сдох!

Димон с Нуржаном стояли, потупившись. Снаружи донесся шум мотора. Казбек выглянул в окно:

– Менты, твою мать!

Он поспешил к выходу. Нуржан с Димоном как по команде опустились на лавку.

Вскоре в барак вошли двое в форме, а вслед за ними Казбек.

– Где труп? – спросил полицейский с капитанскими погонами.

– Вон там, – указал Казбек на кровать Степаныча.

– Тукенов, иди осмотри, – кивнул капитан лейтенанту, молодому коренастому парню.

Тот скинул бушлат, поискал глазами, где его повесить, и, не найдя крючка, бросил на ближнюю кровать. Потом подошел к Степанычу.

Капитан расстегнул куртку, сел за стол и достал папку. Вытащив из нее два листа бумаги, он положил их перед Нуржаном и Димоном.

– Пишите, – сказал он.

– Что писать? – дерзко спросил Димон.

Капитан смотрел на него не мигая:

– Как старика убивали.

– Мы его не убивали, – уверенно заявил Димон.

– А кто его тогда убил?

– Он сам умер, сегодня утром.

– Ну что там? – спросил капитан лейтенанта.

– Синяки и ссадины свежие, – отозвался тот, – избивали его не по-детски.

– А говорите, сам умер, – капитан пристально посмотрел по очереди на подозреваемых. – Советую вам признаться, иначе хуже будет.

– Не, ну мы подрались вчера, но он живой был. Утром его Даулет нашел уже мертвым, – начал отпираться Димон.

– Кто такой Даулет? – спросил капитан.

– Мой чабан, – подал голос Казбек, – он сейчас баранов пасет.

– Может, это он старика убил? – капитан посмотрел на Нуржана с Димоном.

– Нет! – выпалил Димон.

– Не знаю, – отозвался Нуржан.

– А вы видели, как чабан труп обнаружил? – присоединился к допросу лейтенант.

– Мы же спали, это рано утром случилось, – развел руками Нуржан.

– Так он и придушить его мог: на шее у старика гематомы, – предположил лейтенант.

– Может, убил старика и в бега ударился? Кто в такую погоду баранов пасет? – повернулся к Казбеку капитан.

Казбек выпучил глаза:

– Вот и я подумал, зачем по таким сугробам отару гонять?

– Пустился в бега с баранами? – усомнился Тукенов.

– Да он странный, этот чабан, на маньяка смахивает, – пожал плечами Казбек.

– Маньяк-чабан, охотящийся на бомжей? – усмехнулся Тукенов, но тут же замолк под грозным взглядом капитана.

Димон не совсем понимал, что такое кодекс чести, но точно знал: сдавать корешей – западло. Поэтому, когда следователь Мухтаров предложил ему оговорить Даулета в обмен на свободу, отказался. Твердо и бесповоротно. Пусть бьют, пытают, он не сдаст Даулета. Хотя он засомневался, когда Нуржан сказал, что в противном случае убийство Степаныча повесят на него.

– Ты тупой? – завелся Нуржан. – Степаныча избивали мы с тобой, Даулет его пальцем не трогал. Они могут на нас убийство повесить, а Даулета освободить. Ну меня, допустим, Казбек отмажет, я для него дармовая рабсила. А за тебя кто заступится? Твоя больная, нищая мать? Кто ее слушать будет?

– Я не пойму, почему нас в разные камеры посадили? – задумался Димон.

– Чтобы сговора между вами не было, – ответил за Нуржана Кумар, их сокамерник, уже не раз судимый.

– Его в одиночку посадили, потому что в убийстве подозревают, а мы в общей – как свидетели, – добавил с видом знатока Нуржан.

– Зачем ему убийство шьют, если он не при делах? – спросил Димон.

– По ходу у него заморочки с ментами, – произнес Нуржан.

– А я слышал, его крепко подставили, – Кумар, прищурившись, внимательно посмотрел на Нуржана.

– Он же нормальный мужик, хоть и с прибабахом. Кто его мог подставить? – удивился Димон.

– Нормальный, ненормальный, мы ничего тут не решаем, надо о своей шкуре думать, – нервно парировал Нуржан.

– Стремно как-то кореша своего сдавать, – принял окончательное решение Димон. – Не буду я на него писать.

– От тебя и твоих показаний мало что зависит, так что лучше не марайся, – поддержал его Кумар.

Димон просиял от его слов.

Парень с первого дня обратил внимание на Кумара. Вытянутое бледное лицо и пытливые глаза, как у отца на фотографии. Димону нравилась его привычка сидеть на корточках и, сузив глаза, выпускать дым от папиросы. Разговаривал он тоже как отец, медленно, мягко и уверенно растягивая слова. Рядом с Кумаром Димон чувствовал себя в безопасности.

Вот уже несколько месяцев Олжас не мог дозвониться до Даулета. Осенью отправил ему заказное письмо, пригласил на свадьбу внука. Даулет письмо принял, лично расписался, но на свадьбе так и не появился.

С тех пор как Олжаса перевели по службе в северную столицу, Даулет отдалился от их семьи. Первое время часто звонил, поздравлял с праздниками. Но последние несколько лет выходил на связь все реже. Первой забила тревогу Рабига:

– Даулетжан перестал звонить, на свадьбу не приехал. На него это не похоже. Не приключилось бы с ним чего!

Олжас начал звонить по всем имеющимся у него телефонам. На работе сказали, что Даулет уже два года как уволился. Мобильный был отключен, по домашнему номеру никто не отвечал.

Вдобавок ко всему Олжасу приснился старик Жакен. Будто сидит он в камере и ждет смертного приговора.

Утром обеспокоенный Олжас пересказал сон жене.

– Жаке наказал нам за внуком присмотреть, а мы его упустили, – всплеснула руками Рабига.

– Так ведь мужику за тридцать, не ребенок уже, – оправдывался Олжас.

– Не ребенок, конечно, но близкий нам человек, и кроме нас у него никого нет. Надо его найти, чувствую, беда с ним случилась, – озабоченно качала головой Рабига.

Придя на работу, Олжас первым делом вызвал помощника и велел срочно разыскать Даулета. В течение дня Олжас никак не мог сосредоточиться: не давал покоя сон про старика Жакена.

Тукенов первым увидел ориентировку на Алтаева Даулета и не стал показывать ее начальнику: сам доложил по указанному телефону.

Лейтенант работал под началом Мухтарова второй месяц, и начальник не всегда посвящал его в свои планы. Но накануне Тукенов случайно подслушал его разговор с каким-то Маке. Вернувшись вечером на работу дописать отчет, лейтенант с удивлением обнаружил там начальника. Мухтаров был изрядно пьян и даже не заметил заглянувшего к нему в кабинет подчиненного.

Капитан чуть ли не кричал, жалуясь собеседнику на плохую слышимость, потом включил громкую связь и прикрыл дверь. Но Тукенов все прекрасно разобрал.

– Вешайте все на Алтаева, – раздался голос из трубки.

– Ясно, Маке. Что с бичами делать?

– Пусть на Алтаева все валят. Освободи их и доставь обратно на ферму, работать некому. Казбек с трактористом зашиваются. Там, между прочим, и твоя скотина содержится.

– Хорошо, Маке, как скажете, – согласился капитан. – А что насчет Казбека?

– Позже поговорим! – грубо оборвал его Маке.

Лейтенант видел, как сжал от злости кулаки Мухтаров. Тукенов знал: капитан имеет виды на ферму Казбека.

Даулет лежал на нарах, согнувшись, каждое движение отдавалось болью в голове. В последний раз Мухтаров допрашивал его один, крепко пьяный.

– Пиши, сука, признание! Твоя вина уже доказана, свидетели подтвердили, – орал он.

– Зачем тебе признание, если вина доказана? – ухмыльнулся Даулет.

Перед допросом с Даулета не сняли наручники. В какой-то момент капитан обошел его, встал сбоку и неожиданно врезал кулаком прямо в печень. Даулет свалился на пол и только попытался встать, как Мухтаров пнул его в живот. Потом ударил по голове. Даулет вспомнил, как Степаныч закрывал обеими руками голову, когда Димон с Нуржаном избивали его. Надо беречь голову.

Об этом говорил и Аскар, рассказывая, как его пытали в СИЗО, выбивая показания. Как били бутылкой по почкам, так что он потом еще долго мочился кровью. Но самое страшное его воспоминание – как надевали на голову полиэтиленовый мешок, концы которого медленно скручивали вокруг шеи. Как он терял сознание и сам не помнил, как оказался на полу. Как потом били по голове. Аскар говорил, что с тех пор при малейшей опасности всегда прикрывает руками голову. Надо беречь голову!

Даулет услышал приближающиеся шаги, почувствовал через решетку чей-то взгляд. Он с трудом повернул голову к двери и попытался встать.

Снаружи загремели ключами. Щелкнул замок, и со скрипом открылась дверь.

– Это Мухтаров вас так избил?

Даулет узнал голос лейтенанта и удивился его вежливому тону.

– Лежите, лежите, я врача к вам вызвал, сейчас осмотрит, – заботливо продолжил он.

Даулету все же удалось приподняться на кровати и сесть.

– Это вы так с Мухтаровым в доброго-злого полицейского играете? – скривил он от боли рот.

– Нет, вы неправильно поняли, – Тукенов подошел к нему вплотную и посмотрел в глаза. – Вам привет от дяди Олжаса.

Даулет с облегчением выдохнул и спросил:

– Димон с Нуржаном действительно на меня показания дали?

– Они же как бараны, что им скажут, то и делают, – пожал плечами Тукенов.

– Для вас все бараны! – с досадой отвернулся от лейтенанта Даулет.

Еще один месяц в СИЗО пролетел быстро. Даулет пытался отыскать следы своих страхов на потолке камеры. Но ничего не находил. Притупилась душевная боль, словно сомнения и страхи исчезли вместе с зажившими на теле ранами. Когда он впервые за долгое время увидел свое отражение в зеркале, то не узнал себя. На висках проглядывает седина, взгляд пронзает насквозь, будто рентгеновский луч. Даулет отпрянул от зеркала, пораженный сходством с дедом. Этот февраль он провел за книгами по коневодству.

Аскар ехал домой на выходные. Родители устраивали в его честь той, пригласили родственников и односельчан.

– Ты теперь депутат – наша гордость. Это надо обязательно отпраздновать, – настояла мама.

Утром в день отъезда жена почувствовала себя плохо, пришлось вызвать скорую. Ее обследовали и положили на сохранение. Аскар хотел позвонить родителям, отменить праздник, но решил не расстраивать их. Они не любили его вторую жену, да и Назик не очень-то их жаловала.

Аскар выехал на трассу, но через пару километров свернул на проселочную дорогу, чтобы срезать путь и прокатиться по родным местам. Снег почти растаял, земля подсохла, и только подножия холмов блестели маленькими снежными островками. За холмами спрятался оазис, ущелье с родником и березовой рощей. В старших классах они с Даулетом торчали там чуть ли не все лето. Приезжали на мотоциклах, делали запруду и купались в ледяной воде. Возили туда девчонок, жгли костры и устраивали вечеринки.

Аскар проехал вдоль ближнего холма и, к своему удивлению, обнаружил следы протекторов. Обычно сюда никто не приезжал в такое время. Поднявшись на второй холм, внизу он увидел несколько легковушек и бульдозер. Он спустился к ущелью и остановился возле машин. Не спеша вышел из джипа и направился к собравшейся там группе мужчин.

– Здорово, мужики!

– Здравствуйте! Вы дизайнер? – обратился к нему мужчина в белой строительной каске.

– Нет, я депутат, – ответил важно Аскар. – А что здесь происходит?

– Базу отдыха строим, – ответил мужчина. – С документами все в порядке, – добавил он.

– Вы из какого ведомства? – спросил Аскар.

– Это частная собственность, землю выкупили под строительство санатория, – разъяснил пожилой мужчина.

– Понятно, проверим.

На том месте, где они в детстве жгли костры у ручья, теперь был вырыт котлован.

Он завел мотор, выехал обратно на проселочную дорогу, опустил стекло, чтобы покурить. И вдруг услышал знакомый звук мотора, который никогда и ни с чем не перепутает. Так ревел мотоцикл Даулета – «Минск». Аскар посмотрел в зеркало заднего вида и увидел там мотоциклиста. Он машинально дал по газам, пролетел несколько километров, остановился и прислушался. Ни звука. Неужели показалось? Аскар вышел из машины, выкурил одну за другой две сигареты. Что за мистика? После разговора с Маке в начале года Аскар ничего о Даулете не слышал.

Маке позвонил среди ночи. Аскар спросонья не обратил внимания на номер, иначе бы не ответил.

– Салам, депутат! – раздался ехидный голос Маке.

– Маке? – встрепенулся Аскар; сон мигом испарился.

– Не ожидал от тебя такой подставы, депутат! – возмущенно заявил Маке.

– Ты про что?

– Про одноклассника твоего, Алтаева Даулета. Он старика прикончил на ферме.

– Не может такого быть! – удивился Аскар, но тут же перешел в оборону. – А я тут при чем? Прикончил и прикончил. Он, между прочим, на ферме бесплатно работает, и я вам ничего не должен.

– Не думал, что такую подлянку подкинешь!

На этом Маке бросил трубку.

После того разговора Аскар долго не мог уснуть. Не мог Даука никого убить… Что за игру затеял Маке? Хитрый лис наверняка что-то задумал и проверяет его реакцию. Хочет снова за него взяться, подставив Даулета? Аскар не мог позволить себе вновь попасть в ловушку Маке. «Пусть Даука сам выкручивается!» – решил он тогда, повернулся на другой бок и тут же уснул.

Сейчас Аскар явственно услышал звук мотоцикла друга детства и сразу дал по газам. Почему? Чувство вины за тот донос? Хотя сам донос его беспокоил не так сильно, как ложь о пытках, которые он якобы претерпел. Не было никаких пыток, он сразу согласился донести на Даулета. Даже придумывал, как все расписать, чтобы выглядело правдоподобно. Он струсил. Боялся, что его убьют, как Кану, или в тюрьму посадят. Почему-то Аскару не было стыдно и за то, что он продал друга в рабство за собственные долги. Не он, так другой. К тому же Даулет сам хотел на ферму. Так неужели все-таки та давняя ложь?.. Какая глупость! Аскар рассмеялся. Нашел о чем переживать, об истории двадцатилетней давности!

Аскар опаздывал уже на час, но тои в ауле вовремя не начинаются. И действительно, мужчины курили на пятачке возле запаркованных машин и что-то мирно обсуждали. Женщины облепили скамейку во дворе. Мама, сидевшая среди них, увидела его машину и поспешила навстречу. Расцеловала и тут же спросила:

– Угадай, кого я сегодня видела? – она указала взглядом на соседний дом.

– О чем ты? – недоуменно спросил Аскар.

– Даулет вернулся из города! Насовсем вернулся. А я ведь как знала, присматривала за его домом, – радостно сообщила мама.

– Здорово! – ответил Аскар и направился в сторону дома.

Отец тоже начал разговор с Даулета. О том, как тот основал конеферму, о его планах и замыслах. Каждый встречный-поперечный рассказывал Аскару про Даулета, будто приехал он не к себе домой и праздник устраивали не в его честь. Хорошо, что позвонила Назик. Аскар впервые обрадовался капризу своей жены, ее требованию немедленно вернуться в город. Он сразу же подошел к родителям.

– Мама, батя, вы простите меня. Назиру на сохранение положили. Ехать надо.

– Так предупредил бы, мы бы той перенесли, – покачал головой отец. – Сразу и рождение внука отметили бы.

Хадиша благословила его и пожелала счастливого пути:

– Жолын болсын, балам!

Аскар решил возвращаться тем же путем, даже если снова услышит знакомый шум мотора. Приближаясь к ущелью, он действительно различил звук мотоцикла, но не Даулета, а своего. Он поднялся на холм и увидел едущего ему навстречу мотоциклиста. Аскар остановил машину и вышел.

Через мгновение рядом с ним притормозил его собственный мотоцикл. Вот и наклейка на корпусе под рулем, стертая, но хорошо различимая. Грязный, весь в пятнах и местами проржавевший мотоцикл выглядел теперь настолько уродливо, что и смотреть не хотелось. Аскар перевел взгляд на мотоциклиста.

– Ассалам алейкум, Аскар-ага! – протянул ему руку веснушчатый подросток.

– Алейкум ассалам! – ответил на рукопожатие Аскар.

– Я Ильяс, ваш племянник, не узнали? – улыбнулся парень.

– А-а, Ильяс, конечно!.. Мотоцикл у тебя откуда?

– Тетя Хадиша отдала, сказала, вам уже не нужен. Или нужен? – растерялся мальчишка.

– Не нужен, зачем мне этот хлам, – успокоил его Аскар. – А ты что здесь делаешь?

– Я на конеферме подрабатываю, тут недалеко. У дяди Даулета, – улыбнулся Ильяс.

Аскар помрачнел, молча развернулся, сел в машину, завел двигатель и покатил к трассе.

Асқардың сарғылт түстің сан реңкін жамылған далаға ентелей қарағанына біраз уақыт болған. Кенет бұлттың етегінен сынып түскен кешкі шапақ далаға шашырай жайылып, күздің алтын бейнесін айшықтап жіберді. Соның әсеріне ілескендей Асқар көліктің әйнегін түсіріп, басын сыртқа шығарды. Бірақ желдің екпіні жасқантып, басын салонға қайта жасыртты. Жағдайды байқап отырған жүргізушісі Болат әйнекті жаба қойды.

Далаға қиялай көз тастап дамылдаған Асқардың ойы енді ауылға ойысты. Ілгеріректе ауылға жолы түскен сайын мотоцикл айдап қайтатын. Соңғы жылдары ауылдан алшақтап кеткенін аңдатқаны ма екен, әкесі сарайда қаңтарулы қалған мотоциклін есіне жиілеу салатын болып жүр. Анасы болса «үлкен қызметкер балаң мұндай ойыншықты ұмытқан болар» деген туыстарын оған жақындатпай, қақпайлап бәйек. Ұлының албырт жас кезінің естелігін ешкімге қиғысы жоқ. Асқар бұл мотоциклмен ес білгелі бірге өскен досы Дәулетпен ауылдың түпкір-түпкірін түгел аралап шыққан. Теміржол стансасына қарай пойызбен де жарысатын онымен. Жазда ауылдың сыртын айналып, тау шатқалдарын мотор дауысымен жаңғыртатын. Түнде далада алау жағып, қыздармен бөліскен сырларына да куә – осы мотоцикл.

Ол кезде Асқар досы екеуі өңірдегі бүкіл қыстақ, жайлау, мазарларды жатқа білетін. Қысқы боран, дауылдан кейін ауылдың көрші-қолаңы Дәулет екеуінен жоғалып кеткен малдарын іздеуді өтінген кездер болды. Олар атқа мініп, жоғалған малды, кейде сіресіп қатып қалған өлекселерді табатын. Ауылдың бақташысы Ережеп бірде оларға мұндай жұмысқа ақы алыңдар деп көп тәлім тастаған. Бұл кеңес екеуіне қатты ұнап, әр малға өз бағасын белгілеп те жіберген. Малға із кесуші болып жүрген сондай бір қысқы түні екеуінің бораннан ығып, жапан далада жартылай қираған мазарда түнеуге мәжбүр болғаны бар. Сол түні Дәулетке аян берді. Ол таң атпай Асқарды оятып, түсінде сол мазарда жерленген аруақты көргенін, ол тезірек шығысқа қарай жүру керек дегенін айтқан. Асқар ештеңе түсінбесе де, досына сенген. Олар асығыс аттарына мініп, шығысқа қарай тартты. Біраздан кейін ауа райы ашылып, жолшыбай жоғалған сиырлары да табылған.

Енді, міне, жып-жылы күздің кешінде джип ішінде қарсы соққан желден қаймығып, танымайтын, бала кезінде бір көрген нағашысынан қолдау іздеп Алматыға келе жатыр.

Депутаттық орынға екі елі қалғанда ұсақ-түйектен қалай сүрінді? Ұсақ-түйек… Кім айтып еді? Дәулет, Дәуке, Дәу… балалық шақтағы досын тағы есіне алып, Асқар еріксіз жымиды. «Біздің ұсақ-түйегіміз – біреуге пайда», – деп еді бірде Дәуке. Өз сөзі ме, әлде атасының аузынан түскен сөз бе? Сонда не болып еді? Есінде жоқ. Не де болса, бүгінгі Асқарға қаратып айтқандай екен.

Бастығының жымиғанын айнадан байқаған жүргізуші:

– Асқар Кәріғұловиш, Алматыда ұзақ боламыз ба? Астанаға қашан қайтамыз? Осы демалыста бауырымның тойы болушы еді. Сізден сұранайын деп едім, – деп бастырмалатып алды.

– Той дейсің бе? Той деген – жақсы нәрсе. Мүмкін, қайтар жолда маған жүргізушінің қажеті болмай қалар, – деп, Асқар қайтадан ойға шомды.

Асқар өзінің бірінші үйлену тойын есіне алды. Ол тойын қаланың мықтыларымен танысуға пайдаланып еді. Бірталай ақшасын шетел жұлдыздарын шақыруға шашты. Ақшасы жеткілікті болса да, сол жолы ескі танысы Мәкеңе бірер миллионын қайтармай қойып еді. Мәкең оны көп мазаламады, екі рет қоңырау шалды да қойды. Міне, енді арада жеті жыл өткен соң сол болған істі қолына алып, қысым көрсетіп жатыр. Телефон арқылы Асқардың бір кәсіпкерге қоқан-лоқы көрсетпек болған әңгімесін жазғызып алыпты. Мәкеңе қазір ақша керек емес, қала мен облыс полициясында өз адамдарының болғаны керек. Асқар болса депутаттық мандат алғаннан кейін өзіне барлық жағынан қолдау болғанын қалайды. Сол үшін Асқар енді генерал Марқаевқа келе жатыр. Ол әлдеқашан істен кеткен. Бірақ әлі де беделі бар, баласы Астанада үлкен қызмет істейді.

Ойына әлдене түсті ме, кенет Асқар қалтасын тексеріп, телефонын іздей бастады.

– Не іздедіңіз? – деп сұрады жүргізушісі.

– Телефоным…

– Мұнда, сіз қуаттандыруға қой дегенсіз, – деп, Болат бастығына телефонын ұсынды. Телефонының дыбыссыз режімде қалғанын көрген Асқар:

– Дыбысын өшіріп қойғаның не? Қаншама қоңырау жауапсыз қалыпты, – деп ашуын үдете түсті де, байланысқандардың бәрі тынымсыз кредиторлары ғана екенін көріп, көңілі орнына түсті.

Асқардың кредит беріп, борышкер атандырған, яки өзі қарыз беріп, біреуді кіріптар еткен жайы да баршылық. Ақша үнемі қозғалыста, келеді-кетеді, бәрін қадағалай алмайды. Таяуда Араб Әмірліктерінен институтта бірге оқыған Талғат деген досы іздеп келіп, қарызын қайтарды. Асқар ол туралы ұмытып та кеткен екен. Талғат ұмытпапты. Өзі біртүрлі өзгеріп кетіпті, арақ-темекіні тастаған, намазға жығылған, атын да өзгертіп алыпты. Асқарды да шариғатқа шақырды, бірақ аса қыстамады. Саясатқа бас ұрып жүргенде шариғат Асқардың не жөні?! Ауылға бір мешіт салып берсе, жетер, өзінің де беделіне жақсы. Әсіресе ата-анасы қатты қуанады. Бір ақша болғанда қолға алу керек екен деп шешті Асқар. Содан соң классикалық музыканы қосты да, қалғып кетті. Бір кезде:

– Асқар Кәріғұловиш! – деген дауыстан оянды. Болат артқы есікті ашып, ақырын оятып жатыр екен.

– Не болды?

– Полицей айыппұл саламыз дейді. Көлік сіздің атыңызда ғой.

– Жол тәртібін бұзып па едің?

– Сіз тезірек жүр деген соң жүзден асырып едім…

– Қай жердеміз?

– Алматыға кіреберісте.

Асқар көзін уқалап, терезеге қарады. Жол жиегінде жол полициясы көлігі, оның жанында полицей тұр. Асқар көліктен шығып, асықпай бойын жазып, қасына барды:

– Шеф, не болды?

– Майор Смирнов. Құжаттарыңызды көрсетіңіз.

– Құжат орнында ғой. Генерал бастықтарыңа асығып бара жатыр едім, – деді Асқар, құжаттарын беріп жатып.

– Сақтандыру полисіңіз бар ма?

– Қазір. – Асқар қоңырау шалудың қамына кірісті де, сәлден соң тұтқаға:

– Ассалаумағалейкүм, Сәке! Мені Алматыға кіреберісте жол полициясы тоқтатып тұр, – деп, телефонды майорға ұстата салды.

Майор үнсіз тыңдады да, телефонды қайтарып берді. Сосын Асқарға:

– Мониторға түскен бейнені өшіре алмаймын, айыппұл қағазы мекенжайыңызға келеді, – деп, құжаттарын ұсынды.

Асқар қарсылық білдіргісі келіп-ақ еді, бірақ бөтен қалаға келгені есіне түсіп, көлігіне оралды.

– Сен бар ғой, ақырын айда, бөтен қалада жүрміз, – деп Болатқа ескерту жасап алды.

– Айтқаныңыз болсын! – деді жүргізушісі.

Олар қалаға тура қарбалас уақытында келіп жетті. Райымбек даңғылымен Наурызбай батыр көшесіне бұрыла берісте кептелісте тұрды да қалды.

– Оң жақ қатарға шығып, бұрылып кет, – деді Асқар.

Болат үндемей, бастығының айтқанын істеді. Кішкенеден соң Асқар:

– Дәулет досыма жақындап қалдық, ол осыдан бір орам жерде тұрады, – деді.

Ұзамай-ақ олар түрлі көліктер толы үлкен аулаға кірді. Ауланың арғы бұрышынан шағын түрлі түсті балалар алаңы көрінді. Ағаш орындыққа бесікарба тербеген екі әйел жайғасыпты. Біреуі темекі шегіп отыр.

– Сіз ұзаққа кетесіз бе? – деп сұрады Болат.

Асқар көліктен шығып:

– Көрерміз, – деді.

– Мүмкін, мен бір жерден тамақтанып алармын?

– Көрерсің.

Асқар іздеген үйінің кіреберісіне келіп, домофонға қарап, қай пәтер екенін есіне түсіре алмай, аз-кем аялдады.

Артынан тақаған бір кемпір Асқарға алая қарап:

– Сіз кімге келдіңіз? – деді.

– Дәулетке келдім, ол екінші қабатта тұрады. Сіздің қандай жұмысыңыз бар еді? – деп Асқар оның сұрағына сұрақ ілестірді.

– Туысыңыз болар, шамасы? – деп күбірлеген кемпір кілтімен есікті аша берді.

Асқар үнсіз күйі кемпірді алға жіберіп, кіре бере айналып өтіп, жоғары асықты. Қара дермантинмен қапталған есік сәл ашылып тұр екен. Есіктің ішінен арақ аралас сасық иіс мүңкіді. Асқар енді сәл ойланып қалды. Астыңғы қабаттан кемпірдің басқан қадамының тықырын естіді де, есікті итеріп, ішке енді. Бос дәлізден өтіп, Дәу досы кабинет деп атайтын үлкен бөлмеге кірді. Ішіне кір мен шаң басқан балконның бұлдыр терезесінен күннің жарығы түсіп тұр екен. Бөлменің ортасындағы үлкен үстел кітаптар мен журналдарға толы. Олардың үстінде сызба қағаздар үйіліп жатыр. Үстелдің шаң мен қоқым басқан бір шетінде темекі тұқылдарына арналған қалбыр тұр. Айналасында – бірнеше қисайған орындық. Диванның үстінен құсық иісі шығады. Асқар мұрнын қол орамалымен жауып, балконға жақындап, есігін ашты. Сыртқа шығып, демін басты. Төменде әрлі-берлі жүрген жүргізушісін көрді.

Балконда біраз тұрған Асқар бөлмеге оралып, шығуға бет алды. «Дәуке бұл пәтерде енді тұрмайды екен» деген ойға бекінгені сол еді, шығаберіс қабырғадағы таныс фотосуретті байқады: ата-анасымен бірге ыржиып тұрған кішкентай Дәуке. Кенет:

– Бұл кім? Толян сен бе? – деген таныс дауыс естілді. Асқар жүріп барып, оң жақтағы есікті ашты. Темір кереуетте трико киген ер адам жатыр.

– Асқарик? – Дәулет кереуеттен секіріп тұрды. Азып кеткен түріне қарамай, әлі де шымыр денесін сақтап қалыпты.

– Дәуке, сәлем! – деді Асқар, қолын созып.

– Асқар, сен қайдан жүрсің? – деп, қол алысқан күйі Дәулет көзін тайдырып әкетті.

– Бір жұмыспен келгенмін, саған амандаса кетейін деп кірдім.

– Пойыздан түстің бе? – деп сұрады Дәулет, қолына мыж-мыж қораптан сигарет алып.

– Жоқ, көлікпен келдік.

– Сен жалғыз емессің бе? Асүйге өтіңдер, қазір шай қоямын.

– Жоқ, бауырым, жұмысым көп, амандасуға кірдім, кейінірек хабарласайық.

– Телефоныңды айтшы, мен жазып алайын. Мұнда қанша уақыт боласың? – Дәулет қалам іздеп әбігерге түсті.

– Әзірге білмеймін, бір-екі күн болар. Саған өзім қоңырау шаламын.

– Үй телефоныма хабарлас, мен үйдемін. – Дәулет қолымен қызыл телефонды меңзеді.

– Нөмірің бар, екі жүз жиырма үштен басталады, – деді Асқар, смартфонына қарап.

– Дәл солай, міндетті түрде хабарлас, – деді Дәулет, досының көзіне қадалып.

Асқар шығып бара жатып қайта бұрылып келіп, досын құшақтай алды. Сосын тез шығып кетті.

Асқар баспалдақтан жүгіре түсіп, Болатқа көлікті оталдыр деген белгі берді.

– Қонақүйге тарт, – деді, көлікке отыра бере.

Көлік ішінде тынымсыз шырылдай бастаған телефонын қалтасынан алып, дисплейіне қарады да, жауап берді:

– Мама, қайырлы таң! Қалайсыз?

– Бәрі жақсы, балам, өзің қалайсың?

– Алматыға жеттік, қонақүйге бара жатырмын.

– Дәулетке кіріп шықпайсың ба?

– Кірдім, мама.

– Жөн. Аман-есен бе екен?

– Нашар екен, ішіп кетіпті, үйі кір-қоқыс.

– Сен, балам, оған жәрдем көрсет. Оның ешкімі жоқ. Атасы жақсы адам еді, иманды болғыр! Сенің әкеңді абақтыдан алып қалған – сол кісі. Әлихан нағашың кіріскісі де келмеген.

– Жарайды, мама, бір нәрсе ойластырармын. Әкеме сәлем де.

– Жолың болсын! Балам, Әлиханға көп сене берме. Өз пайдасы болмаса, ол саусағын да қозғалтпайды.

Қонақүйде Асқар шешініп, бірден жуынатын бөлмеге кірді. Салқын суға шайынып, Дәулеттің үйінде көргенінен тазаланғандай болды. Одан шығып, Әлихан нағашысына қоңырау шалды.

– Әй, кім дейсің? Хадишаның баласымын деймісің? Білемін оны. Ақылды әрі сұлу, біздің тұқым ғой. Тек тұрмысқа қайыршы біреуге шықты. Хал-жағдайы қалай?

Асқар бұл сөзден кейін әңгімені тоқтата салғысы келсе де, шыдап бақты. Шал қызметте болмаса да, баласы Астанада министрлікте отыр.

– Бәрі жақсы, Әлихан нағашы. Баяғыша мамам ауылда музыка мектебінде сабақ береді.

– Бәрі жақсы болғаны дұрыс. Ал өзің немен айналысасың?

– Мен Қарағандыда тұрамын. Бизнеспен айналысамын, облыста фермерлікті дамытып жүрмін. Жақында депутаттық сайлауға түстім.

– Депутат? – Әлихан қарқылдап күліп алды. – Ойна, бала, қызыл арақпен!

– Әлихан нағашы, мен қазір Алматыдамын, сізбен кездесейін деп едім…

– Жарайды, үйге кел, депутат. Мекенжайымызды білесің бе?

– Нақты білмеймін, Науаи көшесі ме еді?

Асқар нағашысының мекенжайын жазып алып, әңгімесін аяқтап, сағатына қарады. Таңғы асқа барғысы жоқ. Әлихан нағашысы түскі асқа шақырған. Асқар үлкен кереуетке құлай кетіп, теледидарды қосты. Біраздан соң ұйықтап кетті.

Дәулет бөлмесіне Асқардың көзімен қарады. Бір аяғы жоқ қисайған шкаф, темір кереует… Қисық ілініп, кірге боялған перде. Жоқ, Асқар енді хабарласпайды, тек әдептілік үшін айтты. Әлде аяғаны ма? Құшақтап қоштасты…

– Дәулет! Қайдасың? Ұйықтап жатырсың ба? – Бөлмеге Толян кірді. Қолында сары қапшық.

– Жаңа біреу баспалдақта алдымнан қарғып шығып, қағып кете жаздады. Байқап жүр деп едім, алайып қарағанын көрсең! Бізді адам деп санамайтын әкімнің орынбасарына ұқсайтын бір боққарын.

– Ол – Асқар, менің досым.

– Қой, біздің ондай досымыз жоқ, ондайдан аулақ жүр, – деді Толян. – Одан да кел, бас жазайық. – Ол сары қапшықтан кішкене шөлмектегі арақты шығарды.

– Жоқ! – Дәулет тіке қайырды. Толян шошығанынан есікке қарай ығысты.

– Өзің біл, мен онда даладағы жігіттерге барайын, бүгін ауа райы жақсы… Жалғыз өзім ішетін маскүнем емеспін ғой.

– Жарайды, ренжімеші, Толян. Өз-өзіме келіп, досыммен кездесуім керек.

– Жаңағы алаяқпен бе? Мен саған ескерттім, енді өзің біл, – деп, Толян шығып кетті.

Кіреберіс бөлмеде еденде бірнеше ер адам жатыр екен. Оларды өлік пе деп қорқып қалып еді, кейіннен мас болып я есірткінің әсерінен ұйықтап жатқандарын байқады.

– Қара, анау Кананың ағасы ғой, – деп сыбырлады Асқар, эмбрион тәрізденіп жатқан ұзын жігітті көрсетіп.

– Оны Евлоевтар құлдыққа сатып жіберіпті деп естідім, – деп жауап берді Дәулет.

– Не үшін? – деп таңғалды Асқар.

– Бірдеңе бүлдірген… Кейін айтамын.

Бұл үйге кіру үшін олар бір апта бойы биік шарбақ ішіндегі иттерге біресе ет, біресе сүйек тастап жүрді. Келісілген түні қақпадан «Жигули» шығып кетісімен, екеуі иттерге ұйықтататын дәрі қосылған ет лақтырды. Иттер тынышталған соң шарбақтан секіріп түсіп, ішке кірген.

Бұл үй туралы түрлі әңгіме айтылатын. Дәулеттің атасының айтуынша, соғысқа дейін бұл жерде қаңырап қалған жер үй болған. Ал соғыстан кейін сол үйді Ингушетиядан қоныс аударған шал мен алты баласы бар жас келіншек паналапты. Кейін шал қайтыс болған соң келіншек дүкенге еден жуушы болып жұмысқа тұрады. Дәулеттің атасы оның балаларына жәрдемақы тағайындауға көмектесіпті. Уақыт өте келе сол әйелдің балалары өсіп, тегіс сауда саласына жұмысқа орналасады. Екі қызы дүкенде сатушы болып, ұл балалары сауда базасындағы қоймаларда істепті. Жер үйдің орнына кішігірім үй салып, оны кейін кеңейте берген. Отбасы мүшелері көбейген сайын үй де кеңейе беріпті. Тоқсаныншы жылдары олар үйдің айналасын биік шарбақпен қоршап тастапты. Ол кезде жас келіншек қартайып, сол үйде жасырын арақ сатумен айналысыпты. Сыбыс бойынша, олар панасыз адамдарды малын бағатын құл етіп ұстапты. Ақырында бәрі отбасымен Ингушетияға қайта қоныс аударыпты да, тек екі ұлы осында қалып қойыпты. Жақында ауылда олар осы үйде қарызға батқан адамдарды қамап ұстайды, соңынан құлдыққа сатады деген шу шыққан.

Бұл Дәулет пен Асқардың осы үйде не болып жатқанын өз көздерімен көргісі келіп кірген беттері еді. Бір бөлмеде – ұйықтап жатқан мас еркектер. Екінші бөлмеде – үйіліп жатқан бос шөлмектер, спирт я басқа сұйықтық құйылған үлкен цистерналар. Басқа бөлмелер бос, кішкене қойма аспалы қытай құлпымен бекітілген. Асқар құлыпты әрі-бері шайқап көрді.

– Сындыра салайық, ана бөлмеде балға бар, – деді Дәулет.

– Жоқ, сыммен ашып көрейік, – деп жауап қатты Асқар. – Маған шаммен жарық түсірші.

Асқар біраз уақыт әуреленген соң, құлыптың ішінде бірдеңе сырт етіп, ілмегі ашыла қалды. Қойманың қабырғасындағы сөрелерде азық-түлік жатыр екен. Еденде бірнеше жәшік арақ тұр.

– Жоғарыда не бар екен? – деген Асқар төменгі сөреге тұрып, қолымен жоғарғысын ақтарып шықты да, ештеңе таба алмады. Төменге түсе беріп, аяғымен сөренің шетін басып қалды да, құлай жаздады. Сол сәт сөре бір жағына көтерілгенде Дәулет оның астында жатқан сөмкені көріп қалды. Іле-шала суыра тартып алды.

– Мәссаған! Мынау есірткі сияқты, – деп тақ ете қалды Дәулет, сөмкеден бөлшектеп байланған орамаларды шығарып.

– Тыныш! – деді Асқар, саусағын аузына тақап.

Іле-шала екеуі есікті жауып, сыртынан құлыпты ілді де, сарт еткізіп бекіте салды. Үйден бірталай қашықтыққа ұзаған соң, екеуі де велосипедтерінен түсті. Дәулет есірткінің бір орамасын ашып:

– Мұнымен не істесек екен? – деп сұрады.

– Қайдан білейін? Инеге арналған болар, одан да шегуге арналғанын көрейік, – деп жауап берді Асқар.

– Тамаша! Әкел! – Дәулет газет қиындысынан дөңгелектеп папирос жасады.

– Жаңа сен осы Кананың ағасы жөнінде не айттың? – деп сұрады Асқар, папиросты шөппен толтырып.

– Ол кезінде қылмыскерлермен араласты, көп ақша тапты, күшті көлік сатып алды.

– А, есімде, «бэха» ғой? – деді Асқар, демін ішіне тартқан күйі папиросты тұтатып жатып.

Шөп сытырлап жанып, қоңырсыған, ащылау иіс сезілді. Асқар жөтеліп, папиросты Дәулетке ұстатты.

– Сосын ұрлығы үшін оны құлдыққа салыпты, – деді Дәулет, түтіннен көзін сығырайтып.

– Сен оны қайдан білесің? – деп сұрады Асқар.

– Кана айтты. Үйлеріне келіп, тінту жасапты. Содан соң ағасы жоғалып кеткен, көлігі де ізім-қайым жоқ.

– Мынаның әсер ететін түрі жоқ, – деп, Асқар сәлден соң күліп жіберді.

– Тағы да шегейік, көп қой бізде! – деді Дәулет қуанғандай, жерден ыршып түсіп.

– Немене қыз сияқты секіресің?

– Өзің қыз, масайған неме!

Әлихан нағашысының үйі биік тас дуалмен қоршалған екен, оны Асқар байсымақтар салатын мазарға ұқсатты. Атасы ондай мазар туралы: «Ата-аналарыңды тірі кезінде құрметтеңдер, өлгеннен кейін қандай мазар салсаңдар да, керегі шамалы», – дейтін.

Асқар есіктің қоңырауын басты. Қақпа ашылып, ол көлікпен кең аулаға кірді. Қырда тұрған екі қабатты үй. Үйдің алды – асфальт төселген алаң. Оның оң жағында – төбесі жабылған, бірнеше көлік сыятын тұрақ, сол жағында – бассейні бар балалар алаңы. Үйдің артында – бақша мен жылыжай.

Әлихан нағашысы – бойшаң, толық келген адам. Спорт киімімен алауошақтың алдында газет оқып отыр екен.

– Келдің бе, депутат? – Ол Асқардың қолын алып, тағы да қарқылдап күлді. – Депутат! Сәлима, мына депутаттың түріне қарашы!

– Асқаржан, айналайын, кішкентай кезіңде қонаққа келгендерің есімде. Біз онда Киров көшесінде тұрғанбыз. Әлихан, есіңде ме біздің Киров көшесіндегі үш бөлмелі пәтеріміз? – деп, Сәлима тәтесі Асқардың бетінен сүйді.

Сосын Асқарға сыбырлап:

– Нағашыңа ренжіме, ол қастық ойламайды, тек мінезі сондай, – деді.

Асқар үндемей басын изеді. Сәлима қаттырақ сөйлеп:

– Сенің мамаң жас кезінде сұлу болатын. Әлиханға ұқсаған ұзын бойлы, сымбатты. Талай беделді жігіттер оған ұнап қалуға тырысатын.

– Ол болса бір жалаңаяққа тұрмысқа шықты, – деді Әлихан.

Біраздан соң Сәлима түскі асқа шақырды. Үстел бір қабырғаны толық қамтыған, бақшаға шығатын терезенің алдында жайылыпты. Бақшада жарқыраған күз келбеті: алуан түсті жұлдызгүлдер. Дастарқан басында жанұяның тағы да басқа туыстары жиналыпты. Асқар жұбайы мен немересін ерте келген қарт профессордың жанына жайғасты. Генералдың тұңғыш немересі Дастан үстелдің екінші шетінде, атасына қарама-қарсы отыр. Ол қазақ дәстүріне сай атасы мен әжесінің қолында тұрады екен. Көзілдірік киген, ұзын, жүдеу жігіт немқұрайды кейіппен маңдайын тыржитып, үндемей, анда-санда профессордың немересімен көз тастасып, тамағын ішіп отыр. Асқардың есіне Дәулет екеуінің шал-кемпірмен дастарқан басында жиі отырып, бір-бірімен жымыңдасып, көз тастасатыны оралды. Сосын оңашада екеуі тісі жоқ сақау Кәрім шалды, қарқылдап сөйлейтін Балауса кемпірді мазақтап, ішек-сілелері қататын. Шал-кемпірдің ғаламтор, «мөбілді» телефон туралы пікірлерін де қызық көріп күлетін.

Салқын мәзір мен салаттардан кейін дастарқанға манты келіп жетті. Сәлима қонақтарға ас бере жүріп, Дастанның оқудағы жетістіктерімен мақтанып, мектебін сынға алды:

– Бұл не деген мектеп! Күні бойы оқытқанымен шектелмей, соншама тапсырма бергені не сұмдық! Бала күнде де, түнде де кітаптан басын көтермейді! Бәрі де сондай ма екен?

– Апа, мен физмат мектебінде оқимын, оның өз ерекшеліктері бар, – деп ескертіп қойды Дастан.

– Басқа мектептер де оңып тұрған жоқ, – деді профессордың жұбайы, – менің жиендерім жай мектепте оқығанымен, онда да көп тапсырма береді. Ата-аналары репетитор жалдаумен әлек болып жүргені. Оған кімнің ақшасы шақ келеді?!

– Ал нәтижесінде – нөл, – деп тұжырымдады профессор. – Институтқа қарапайым білімсіз келеді. Қалайша грант арқылы қабылдайтынын түсінсем бұйырмасын.

– Жастар әр нәрсеге бейімделгіш қой, – деді Әлихан. – Қайран жастық шақ! Жас кезіңде бәрі де мүмкін. Солай ма, Дастан? – Генерал немересіне қарады.

– Әрине, ата, – деп келісіп қойды Дастан.

– Бәрі де қалағаныңдай болады, ешкімді тыңдама да, өз жолыңмен жүр. Асқарға қарашы, депутаттыққа түсіп жатыр, – деді Әлихан жымия күліп.

Профессор Асқарға қызыға қарап, депутаттыққа кандидаттарға қойылатын талап-шарттар туралы сұрастыра бастады.

– Асқаржан, мантыдан салып же, сен жолдан келдің ғой. – Сәлима тәтесі асты-үстіне түсіп жатыр.

Тойып ішкен астан кейін Асқар нағашысымен оңаша қалып, іске кірісті:

– Әлихан нағашы, өзіңіз дұрыс айтқандай, мен қарапайым адаммын, ал сіз жоғары лауазымды қызмет атқардыңыз, сіздің кеңесіңіз керек еді.

– Алыстан орағытып, майда сөйлейсің, – деді генерал сықақтап.

– Полициядан таныстар керек еді, егер сіз мені туыс ретінде әріптестеріңізбен таныстырсаңыз, жақсы болар еді.

– Бірдеңе бүлдіріп қойдың ба, депутат? – деді генерал, көзәйнегінің үстінен сынай қарап. Асқар оған шыдамай, көзін бұрып әкетті.

– О не дегеніңіз? Қазіргі таңда фермерлерге жан-жақтан қысым көп, полицейлер себепсіз мазаламаса екен деймін, – деп жауап берді Асқар.

– Әрине, мен таныстыра аламын, бірақ ол саған қаншалықты пайдалы? Қайдам… Күмәнім бар. Қызметтен шыққаннан кейін туған баламды да қолдай алмай қалдым. Бірақ ол – менің тұқымым, ол мықты. Сен де оған жабыса берме… Бір-екі жыл бұрын қызметте отырғанымда келсең, бәлкім… – Әлихан қолын сермеді. – Қысқасы, мәселеңді өзің шеш, депутат, – деді ол, домалақ шөлмектен коньяк құйып алып.

Асқар қонақүйге салы суға кетіп, анамды тыңдау керек еді, мұнда не үшін келдім деп өкініп қайтты. Әлихан нағашысы бір жүрген суаяқ екен, баласының да оңғаны шамалы болар.

Асқар Дәулетке телефон шалды.

– Асқарик! Хабарласқаның жақсы болды, кездесіп, сөйлеспейміз бе? – деп үстемелетті Дәулет, тұтқаны алар-алмастан.

– Мен де соны ойладым. Маған келсеңші, қонақүйге. Бұрынғыдай отырып, сөйлесейік.

Асқар телефон арқылы мейрамханадан ас-тағамға тапсырыс берді де, төсекке жантая кетті.

Дәулет тап-тұйнақтай киініп, ішкіліктің ізін білдірмеуге тырысып-ақ келді. Бірақ қабағы сәл ісіп тұрғандай. Сірә, өткен кезеңнен қалған қымбат парфюмі пәтерінің сасық иісін бүркей алмай, одан бетер күшейте түскендей. Аздан соң-ақ бұл иіс Асқардың жүрегін айнытқаны сонша, ол тоңазытқыштан бір шөлмек арақты шығарып, оны тез ашып, екі рюмкаға толтыра құйды. Дәулет сырт киімін шешіп қойысымен, Асқар оған рюмканы ұстатты. Екеуі мұздай арақты қағыстырып, сіміре салып, құшақтаса кетті.

– Отыр, бауырым. Жеткен жерің осы ма? – деді Асқар, тағы да рюмкаларын толтырып.

– Иә, осы. Сен ғана түсінесің оны… – деді Дәулет ақырын ғана. Сосын рюмкадағы арақты ішіп алып, диванға шалқая керілді.

– Кана үшін, – деп, Асқар да ішіп салды.

– Кананың орнына мені өлтіргені дұрыс болушы еді, – деді Дәулет. – Кейінгі кезде Кананы жиі есіме аламын. Оның артында анасы, қарындасы, ішкіш болса да, әкесі қалды. Ал менің тек жалғыз атам болды ғой.

– Қойшы сен, өзіңді жазғыра бермей! Болған іс болды! Кананы бәрібір қайтара алмаймыз деп өзің де айтып едің ғой, Дәуке!

– Иә, сені жұбатып айтқаным емес пе?! Сен сонда жүдеп, томаға-тұйық болып кеткенсің. Хадиша тәте сені есінен айырылып қалар ма екен деп уайымдайтын.

– Бірақ мен өз-өзімді қолға ала білдім, сенің көмегіңе арқа сүйедім. Сен енді…

– Мені ойлап әуре болма. Мен біткен адаммын. Одан да өзің туралы айтшы. Қарныңды қампитып алыпсың, – деді Дәулет, Асқардың ішін түртіп.

– Еңбекпен келген қарын, – деді Асқар, ішін қағып қойып. – Батя да ылғи мазақтайды. Оның ешқашан қарны болған емес.

– Салыстырады екенсің! Сенің әкең өмір бойы механик болып істеді. Әлі де темірдің арасында жүрген шығар.

– Иә, сол қалпында. Үсті май-май болып, автотұрақта бірдеңені салдырлатып жатқаны. Ал мен болсам кабинетте отырып-ақ, фермерлікті дамытып жатырмын.

– Фермерлік? Рас па? Мен ертең-ақ фермер болып кетер едім. Жақында ғана көңіліме жағып айналысатын не бар деп, ештеңе таппадым. Қазір сен фермерлік туралы айтып едің, бірден жаныма майдай жақты, – деп, Дәулет шөлмекке қолын созды.

– Тамақтан алып отырсаңшы, қазы-мазыдан же, мейрамханадан алдырдым, – деді Асқар.

– Менің өз ықыласыма сай ісімді тапқан сәтім – осы. Сол үшін алып қояйық, – деді Дәулет, арақты құйып жатып.

– Давай! Кел!

– Асқарик, ұрдым мен қаланы да, пәтерді де… Ауылға қайтқым келеді. Мені бұл жерден алып кетші. Азып-тозып шаршадым, – деп, Дәулет арақты ішіп алып, қазы салынған тәрелкені өзіне қарай жылжытып, жеуге кірісті.

– Дұрыс, жеп ал, – деді Асқар, нан, салаттарды Дәулетке қарай ысырып. – Қазір ыстық тамақ әкеледі, етке тапсырыс беріп қойдым.

– Рақмет, бауырым, асылған етті көптен жемедім, – деді Дәулет.

– Қыздар шақыртайық, әлде саунаға барамыз ба? – деді Асқар, смартфонын қолына алып.

– Қойшы! Қайдағы қыздар? Одан да әңгімелесейік, көріспегелі талай жыл өтті ғой.

– Әдет болып кетіпті, – деп келісе қойды Асқар.

– Хадиша тәте қалай?

– Мамам саған сәлем айтты. Таңертең қоңырау шалған, сені сұрап жатыр.

– Менің жағдайымды айтпаған шығарсың?

– Неге айтпасқа?! Айттым ішіп кеткеніңді. Ол саған көмектес деді. Жәкен атаны есіне алды.

– Хадиша тәтемнің орны бөлек қой. Оған да сәлем айт. Негізі, екеуі де – жақсы адам: анаң да, әкең де, бағың бар сенің.

– Сенің де бағың бар, тек ата-анаң ерте қайтыс болғаны қайғылы. Дәуке, сен өзің айтушы едің ғой атам сияқты әділетті, батыр болып, бәрін жеңіп тастаймын деп.

– Ол кезде жас болдым ғой. Қызық екенсің, қайдағы әділдік…

– Сенің атаң әділдік үшін күресті, бәрін жеңді. Сен үлгі тұтушы едің. Мен болсам әділдікке ешқашан сенбегенмін, әлі де сенбеймін. Тек сенің атаңа таңғалатынмын. Батямның мойнына қылмысты іліп түрмеге жапқанда, Әлихан нағашым кіріскісі келмеді. Сенің атаң бөтен болса да, жан-тәнімен кірісіп, әкемді алып шықты. Қарапайым, өзімен-өзі ауылда тұратын, мықты екенін көрсетпейтін, сол жағы мені таңғалдыратын. Сен қамалып қалғанда да құтқарады деп ешкім сенбеді, бірақ ол сені де алып шықты.

– Атам сияқты асыл жан қазір жоқ, ол із-түзсіз жоғалған түрге жатады ғой. Айтшы, Асқар, сол кезде мен сені сатып кетсем, не істер едің?

– Күлкімді келтірмеші, – деді Асқар мысқылдап.

– Қорқып, жала жауып, сатып жіберсем, қайтер едің? Менттер бұл вариантты құлағыма әбден құйған. Жазбаша түсініктеріңді көрсетті, оқыдым. Солға қарай еңкіш жазасың сен, – деп, Дәулет досына төніп, тесіле қарады. Кенет әлдене есіне түскендей тақырыпты шұғыл жапқанын аңғартып, кейін серпілді.

Кананы мектепте химия сабағының үстінде кісендеп, милицияға алып кетті. Кабинетке екі еркек кірген: біреуі жай киінген, екіншісі – милицей. Өздерін қысқа таныстырып өтіп, мұғалімге құжаттарын көрсетті. Валентина Петровна оларды өз кабинетіне шақырып еді, милицей дөрекі түрде бастықтардың хабардар екенін айтты.

– Мен тек химия пәнінің мұғалімі емеспін, мектептің директорымын, – деп қатал жауап берді Валентина Петровна. – Мен хабардар емеспін!

– Бекішев Қанат бар ма? – деп сұрады азаматтық киімдегі еркек, директордың сөзіне мән бермей.

Балалар артқы партада отырған Канаға бұрылды, милицей оның жанына келіп:

– Сен бе Қанат Бекішев? Қолыңды әкел! – деді қатқыл дауыспен.

– Не үшін? – Қанаттың жан дауысы шықты.

Өзі үмітпен мұғалімге жалтақтады.

– Бөлімшеде айтамыз, – деп жауап берді милицей, Қанаттың қолына кісенді кигізіп жатып.

Асқар мен Дәулет бір-біріне қарады.

– Сіздердің ондай құқықтарыңыз жоқ, бала кәмелетке толмаған! – деп ашынды Валентина Петровна, есіктің алдына көлденең тұрып. Қанат оған жыламсырай қарады.

– Құрметтім, қызметімізді орындауға кедергі келтірмеңіз! Мен кәмелетке толмағандар жөніндегі инспектормын, – деді азаматтық киімдегі еркек, қайтадан құжатын көрсетіп.

Валентина Петровнаның өңі қашып, есіктен былай тұра берді, бірақ әлі де болса қарсылығын білдіріп жатыр:

– Қанаттың қасында заңды өкілі болуы керек, ата-анасы жоқта оның өкілі менмін!

– Ата-анасы бөлімшеде тосып отыр. Қажет десеңіз, жүріңіз, – деп жауап берді инспектор.

Валентина Петровна олардың соңынан еріп шықты. Балалар бір сәтке тына қалды. Сосын орындарынан ұшып тұрып, сыртқа қарай жүгірді. Далада милиционер жылап тұрған Қанатты «Уазиктің» артқы орындығына отырғызып, өзі жанына жайғасты. Валентина Петровна жүргізушінің қасына отырып, сыртқы киімін киместен жүріп кетті.

Қанатты әкеткен соң мектептің оқу ісінің меңгерушісі балаларды қайтарып, үйлеріңде отырыңдар деп бұйырды. Балалар оған құлақ аспай, милиция бөліміне тартты. Ұялшақ, сабырлы Қанаттың дауласып, төбелескен кезі де болмаған. Қылмысқа оның қатысы жоқ екені бәріне де анық.

– Біреу оны қасақана қатыстырып жатыр, – деп болжамдады балалар.

– Кім екен? Кана ешкіммен аса көп араласпайды.

– Әрсен ағасының кесірінен, – деді Асқар, – ол нашақорлармен дос болатын.

– Иә, рас. Әрсен қылмыскерлермен бірдеңе бүлдіріп жүретін, – деді бәрін білетін Ритка деген қыз. – Маған Кана өзі айтқан.

Ритка барлық сыныптастарымен дос болатын. Өзі бірнеше жыл каратемен айналысқан, әлжуаз балаларды қорғауды парызы деп санайтын. Қанатты жоғары сынып балалары «счетчикке» қоямыз дегенде, Ритка кірісіп, қорғап қалған. Өзі сабақта да, спортта да көшбасшы болатын. Бақылау жұмысын да сыныптастар Риткадан көшіріп алатын, сол үшін ұлдар оны ерекше құрметтейтін.

Балалар жұбын жазбай милиция ғимаратын шыр айналып, біраздан соң есік алдындағы орындыққа тұрақтады.

– Жүріңдер, біз Кананы таптық, – деп абыржыған Петя Хегай жүгіріп келді. – Одан жауап алып жатқан бөлменің терезесін таптық.

Балалар тобымен Петяның артынан еріп, ғимараттың артқы қасбетіне шықты. Ритка бір қолымен темір сатының тұтқасын ұстап, екінші қабаттың торлы терезесіне үңіліп тұр екен. Келе жатқан сыныптастарын көріп, шуламасын дегендей саусағын ерніне тигізді. Петька қарғып, қолымен тырмысып, сатыға шықты.

– Ритка түс, біз де көрейік, – деп айғайлады Асқар.

Ритка төмен түсе бастағанда сатының астында кезек пайда болды. Асқар сатыға қолын соза бергенде, оны Дәулет тартып:

– Асқарик былай жүр, – деп шетке алып кетті. – Көзге көрініп қайтесің?

– Әдейі, бізге күдік болмасын…

– Бұл біздің есірткімізбен байланысты болса ше? – деп Дәулет күдіктің шетін шығарды.

– Сөмкені қайта апарып тастайық, бірнеше папирос қана шектік емес пе, – деді Асқар.

– Дұрыс! Кешке барып, жағдайды бақылап келейік.

– Жоқ, тура қазір барамыз, – деді Асқар. Кенет:

– Ей, сендер не істеп жатырсыңдар? – деген кезекші милицейдің дауысы сатының тұсынан естілді.

Балалар іле-шала сатыдан түсіп, жан-жаққа бытырай қашты.

– Бұдан былай бұл жерден көрмейтін болайын! – деп айғайлады милицей олардың артынан.

Дуалдың қақпасы сәл ашық тұр екен, бірақ «Жигулидің» бамперінен басқа ештеңе көрінбеді. Ауладан дауыстар естіліп жатқан соң, олар қақпаға жақындауға батпады. Екеуі жақында ғана салынып жатқан үйдің шатырына шығып, қақпаны бақылады.

– Сөмкені аулаға лақтырып, қашып кетейік, – деді Дәулет.

– Шіркін, дүрбі болса ғой, ештеңе көрінбейді, – деп өкінді Асқар. – Үй иелері ішінде екенін білсек, тастауға болар еді.

– Дұрыс айтасың, есірткі бөтен біреудің қолында кетуі мүмкін, ол тіпті жаман, – деп келісті Дәулет.

Қақпаға қарай баруға батылдары жетпей, екеуі велосипедтеріне мініп, қайтуға бет алып еді, үйдің жанына шетел көлігі келіп тоқтады.

– Дәуке, қара! Алдыңғы орындықта Кананы қамауға келген мент отыр, – деп сыбырлады Асқар.

– Масқара! Олар есірткіні Кана ұрлады деп жүр, – деп тұжырымдады Дәулет.

– Мәссаған! – деп келісті Асқар. – Ал мент болса қылмыскерлермен сыбайлас!

– Қандай қол? Қандай түсінік… еңкіш жазатын кім? Не айтқың келіп тұр? Түсінбедім…

– Жарайды, бауырым, ренжіме! Қалжың ғой! Бұлардың саған қатысы жоқ. Менде біреуді түртпектейтін жаман әдет пайда болыпты. Адамдар туралы жаман ой-сезімдерге берілетін болыппын. Ұсақ-түйекшіл, өз-өзіме жиіркенішті болып кеттім. Сол себептен арақ ішіп, бәрін ұмытқым келеді.

Асқар досын құшақтап, іштей бәрін мойындауға нағыз қолайлы жағдай туды деп ұйғарды. Бұл әңгімені ойында миллион рет айналдырып жүрген, бұйыртса, құтылатын сәт келді. Жас кезінде кім қателеспейді, он үш жаста еді ғой екеуі де! Не болса да тәуекел, ал егер кешірмесе, өзі білсін. Асқар диванға шалқая жатып, аузын аша бергенде, қоңырау шырылдай кетті.

– Мәкең қоңырау шалып жатыр, – деді Дәулет, дисплейге қарап. Сосын телефонды Асқарға берді.

– Ассалаумағалейкүм, Мәке, – деп амандасты Асқар. – Иә, Алматыдамын.

– Асеке, тездетіп шешетін мәселе болып тұр. Фермаға бір адам керек еді. Есі дұрыс біреу керек, әйтпесе бір фермер өңкей азғындармен тіл табыса алмай жатыр. Назарыңда ешкім іздемейтін мүсәпір біреу бар ма?

– Ойланып көрейін, Мәке, – деді Асқар, жалған күліп. – Шамам келгенше көмектесемін. Сосын қысқа шырылды естіп, телефонын өшіре салды да, оны үстелдің арғы бұрышына ысырды.

– Бастығың ба? – деп сұрады Дәулет.

– Мен өзім бастықпын, – деді Асқар жақтырмай.

– Демек, оған қарыздарсың, жалпаңдағаныңа қарағанда, – деді Дәулет.

– Иә, қарыздармын. Сен ұсақ-түйекшіл болғаныңа азаптансаң, мен сараңдығымнан жапа шектім. Оның ақшасын пайдаланып, енді төлей алмай жүрмін.

– Алтын көрсе, періште жолдан таяды. Оған не керек?

– Жай әншейін, фермада жұмыс істейтін адам керек дейді.

– Мен істей аламын, – деп қуанып кетті Дәулет. – Мені ешкім де, ештеңе де ұстап тұрған жоқ.

– Қойшы оны, егжей-тегжейін білген соң айтармын, көрерміз.

Асқар қолын бір сермеп, рюмкаларды толтырды.

– Есіңде болсын, мен фермада қуана-қуана істеймін, – деді Дәулет, – тек барлық жағдайды біліп берсең болды, мен дайынмын.

– Қойшы оны, одан да алып қояйық. Достық үшін!

– Давай! – Дәулет қағысып, арақты тартып салды. – Сен осы әйелің, балаларың туралы айтпадың ғой?

– Онымен айырылысып кеттім, басымды ауыртты… Ақымақ өзім, оған үйленіп нем бар еді?

– Балаларың ше?

– Сонымен тұрады. Мен ақшалай жәрдем беремін. Міне, қара. – Асқар қолына смартфонын алды. – Мынау – Шыңғыс, менің ұлым, кімге тартқан?

– Сенен айнымайды!

– Міне, қызым Мадина.

– Қызың да саған тартқан. Қалай дегенмен, жарайсың, достым! Балаларың бар, ал мен болсам әлі ойланып жүрмін…

– Ойланатын несі бар? Қыздар алтыншы сыныптан бастап сенің мойныңа асылатын. Аласың да, жасай саласың. – Асқар күліп алды.

– Оны қойшы. Мысалы, сенің балаларыңды, Шыңғыс пен Мадинаны алда не күтіп тұр?

– Мен ол жайында басымды қатырмаймын, болатыны болады да!

– Мен болсам оларды аяймын, тұтынушылық пен симулякрлардың құрбандары.

– Ол немене тағы?

– Біз құштар болған ұсақ-түйектер: қуыс кеуде, сырты жылтыр жұлдыздар я сүйікті гаджеттер дегендей.

– «Баунти – жұмақ рақаты» дегенді айтып тұрсың ба? Есі дұрыс адам ондайға сенбейді, біз оған бала кезімізде де күлетін едік қой.

– Біз ауылда өстік, сондықтан сенбейміз. Біздің көргеніміз қазіргі балалардың түсіне де кірмейді.

– Кірмесе, кірмей-ақ қойсын, одан да жақсылыққа сеніп жүре берсін. Балалар үшін алып қояйық, – деп, Асқар тоңазытқыштан тағы бір шөлмек арақ алып шықты.

– Балалар аман болсын! – деді Дәулет.

Телефон шырылдады, Асқар еңкейіп тұтқаны алды:

– Ас дайын? Әкеліңдер, күтіп қалдық!

– Ыстық астың алдында ішіп тастайық. – Дәулет арақ құйды.

– Балалар аман болсын! – деп қайталады Дәулет.

– Бүгінгі балалар басқа, смартфонға жабысқан, шыны керек, бәрі де сондай, – деп, Асқар ішіп салды.

– Ал мен жұмыстан шығып кеткен соң ызаланып, смартфонымды лақтырып жібердім! – деді Дәулет, арақтан бетін тыржитып.

– Бекер лақтырғансың, ыңғайлы ғой, керек ақпарат қолжетімді жерде.

– Мәселе сонда, ақпарат деген – нағыз симулякр, ал біз болсақ жасанды нәрсеге мәз болып жүргеніміз.

– Онсыз қалай тобырға әсер етесің? – деп сұрады Асқар.

– Көрдің бе, сен де біреуге әсер еткің келеді. Ал егер біреу сенің балаларыңды алдап, басын қатырып жатса, қайтесің?

– Бүгінгі таңда біреуден пайдасын асырғысы келмейтін адам шамалы. Олай болса, мен де пайдаланып қалайын.

Біреу есікті қақты.

– Ыстық ас келді, – деді Асқар. – Кіріңіз, ашық.

Басына ақ қалпақ киген жігіт бөлмеге нағыз тойдың иісі аңқыған тағамдарды алып кірді.

– Кеш жарық! – Ол ет салынған ыдыстың қақпағын ашып жіберді.

– Базар жоқ! – деп Дәулет тамсана дауыстады.

Жылқы мен қой еті аралас күйінде сорпаға бұқтырылған жұқа қамырдың бетіне салыныпты. Ең үстінде домалақтап кесілген күмістей пияз, алтындай қазы жарқырап жатыр. Даяшы кішкене ыдысты ашып, құрт пен көкөніс қосылған сорпаны сапырды да, екі кесеге құйды. Сорпаның иісі бөлмені жайлап кетті. Асқар рақаттанып, қарқ-қарқ күліп, қалтасынан жуан әмиянын шығарып, мың теңге алды да, даяшыға ұстатты.

– Астарыңыз дәмді болсын! – деп күлімсіреп, жігіт бөлмеден шығып кетті.

– Сонымен, сен жұмысыңнан неліктен шықтың? – деп сұрады Асқар, табақты үстелге қойып.

– Біреудің жандайшабы болғым келмеді.

Екеуі етті ыдыстарына салып алып, біраз уақыт үндемей жеп отырды. Сосын Асқар майлықпен аузы-қолын сүртіп, шөлмектен арақ құйды.

– Қайда жұмыс істедің? – Асқар Дәулеттің алдына рюмканы қойды.

– Халықаралық компанияда сатып алу бөлімін басқардым.

– Қойшы әрі! Ондай қызметтен кете ме екен? – деп таңғалды Асқар. – Сен сондай жұмыста жүріп, үйіңе жаңа жиһаз сатып алмағансың ба?

– Қойшы, сен де солар сияқты сайрамай! – Дәулет қағыстырып, ішіп алды да, тәрелкесіне тағы ет салды.

– Жарайды, ренжіме! Онда не үшін бардың ол жерге?

– Кездейсоқ шықты. Әуелі бір халықаралық жобаға қарапайым инженер болып кірдім. Кейін өзіңді жақсы жағыңнан көрсеттің деп, мені сайман сатып алу бөліміне ауыстырды. Ол жерде ағылшын тілін жетілдірдім. Кейін олар тағы бір еншілес кәсіпорын ашып, мені сатып алу ісін басқаруға тағайындады.

– Неге істей бермедің? Жалақысы да жақсы болған шығар?

– Ақшасы жақсы, оның үстіне іссапармен дүниежүзін араладым. Жылына екі рет шетелге демалысқа барып тұрдым. ОАР-да пингвиндерді көрдім, Гренландияда солтүстік шұғыласын тамашаладым, – деп жымиды Дәулет.

– Ең болмаса көлік, үйіңе жаңа жиһаз алмадың ба?

– Дүние – боқ, бүгін бар, ертең жоқ, – деп, Дәулет семіз қазыдан бір асап жеп алды.

– «Дүние қуған – ит» деп сенің атаң айтатын.

– Мені сол сақтады, шетелдіктердің орнына жергілікті бастықтар келіп, шағыстырып арандатқанда, – деп мырс етті Дәулет, – менің пара алмайтыныма ешкім сенбеді. Жарты жыл тексерді, прокуратураны айтақтады, ал менде бәрі дұрыс. Сосын өзім кетуді ұйғардым. «Итпен жатқан битпен тұрады» дегендей, қайтемін оны? Компанияда ең көп ұрлаған кім екенін білесің бе?

– Бастықтар ма?

– Әрине, олар да сыбайлас.

– Кім?

– Басбух пен бас заңгер!

– Бұл жаңалық емес. Оны бәрі біледі.

– Онда айтшы, сенің балаларың мұндайға қалай бейімделеді? Қос стандартқа көндіге сала ма? Әрине, әрқашан да солай болған, бар мәселе осында! Адам деген – тойымсыз, қатыгез хайуан.

– Өнеге алатындар да бар ғой, мысалы, сенің атаң немесе менің анам.

– Міне, көрдің бе? Бір-екі адам. Мен бұрын жемқорлық бізден шыққан деп ойлайтынмын. Қайдағы! Бізде жаңа ғана басталып келе жатыр. Дамыған елдердегі деңгейін көрсең! Ойлап көрші, еуропалық тамақтандыру компаниясы бізде жұмыс істейді, аспаздарын, әкімшілігін тегіс алып келеді. Тек ыдыс пен еден жуушылар ғана – жергілікті адамдар. Тендерлерді ылғи ұтып алады. Әрине, барлық жерде емес, көбінесе мұнай саласында. Айдалада орналасқан, вахта әдісімен істейтін жерге келіп, асханасына кірсең, сені есіктен индус қарсы алады, – деп, Дәулет аузы-қолын сүртіп, жастыққа жантайды.

– Ал тамақ салатын жерде африкалық-америкалықтар жымиып тұрады, – деп, Асқар арақ құйып жатып, күліп жіберді.

– Дәл солай, тек бас аспаздары – француздар немесе италиялықтар, – деп мақұлдады Дәулет.

– Дамыған елдер, – деп қарқылдап күлді Асқар, – барлық жағынан бізден алда. Біз олар үшін етке тоймайтын малшылар болып қала береміз.

– Ал біз олардан үйренуіміз керек, – деп жөн айтты Дәулет.

– Қабілетіміз мол, тез үйреніп кетеміз. Мәселен, мен депутаттыққа түсіп жатырмын, бізге де бірдеңе тиіп қалар, – деді Асқар, қулана күлімсіреп.

– Тиеді, – деп, Дәулет басын изеді.

– Мал бағу біздің ата кәсібіміз емес пе?! Әрине, онда да жүйеден құтыла алмайсың, бірақ бір жөні табылар, – деді Асқар.

– Менің де фермада істегім келеді, жылқы бақсам деймін. Есіңде ме қыста екеуіміздің атқа мініп, жоғалған малды іздейтініміз?

– Әрине. Күшті болатын! Ештеңеден қорықпайтынбыз. Кейде есіме алып, сонда қасқырларға жолығып қалсақ, не істер едік деп ойлаймын, – деді Асқар.

– Бізде бытыра болды ғой, – деген Дәулеттің сөзіне екеуі ішек-сілесі қатқанша күлді.

Телефон шырылдады. Асқар дағдысына салып, қолын смартфонға соза беріп еді, Дәулет бөлмедегі телефонның тұтқасын көтерді:

– Қыздар? Қайдағы қыздар?

– Екеуі келсін, – деді Асқар, Дәулеттің қолынан тұтқаны былай ала беріп, – ең тәуірлерін жіберіңдер.

Үйде Валентина Петровна мен Қанаттың мамасы Майра тәте отыр екен. Олар Дәулеттің атасымен Қанаттың қамауы жайлы ақылдасуға келіпті. Атасы кезінде сот қызметін, одан кейін көп жыл бойы адвокат қызметін атқарған. Атасына кеңес сұрайтындар жиі келетін. Мүлдем танымайтын, алыс ауылдардан іздеп келетін кісілер де болатын. Кейде атасы олардың соншама қараңғылығына, қарапайым нәрсені білмейтініне қайран қалып: «Мұндайды кім болса сол алдай салады!» – деп ашуланатын. Ашуы тарағанша Дәулетке заңды білу керектігін, жазықсызға зиян келтірмей, қорғап қалудың маңыздылығын түсіндіріп, ақыл айтатын.

– Ертең барып, сұрастырайын, сіздердің әңгімелеріңізден бірнеше заң бұзушылықты анықтадым, – деп, атасы әйелдерді жұбатып, үйлеріне қайтарды.

Атасы расында милицияға барып, істің шет-жағасын анықтап келді. Ал екі күннен кейін барлық күдіктен ақтап, Қанатты қамаудан босатты. Балалардың айтуы бойынша, Қанатты қамауда әбден азаптаған: су құйылған пластик шөлмекпен бүйрегінен ұрыпты, қолын көтертіп, жалаңаяқ бетон еденде түні бойы тұрғызып қойыпты және үстінен мұздай су құйыпты. Одан да басқа қорқыныштысы жеткілікті дейді.

Қанатты жіберген күні Дәулет пен Асқар оған кешке қарай барды. Қанаттың үйінің жанынан қақпадан шығып келе жатқан Ритканы кездестірді.

– Кетіңдер. Майра тәте жылап жүр, Оспан аға мас. Ол Қанатты бәрібір үйден шығармайды, – деді ол жыларман болып.

Кейін Оспан аға ұйықтап қалғанда келеміз деп, балалар үйлеріне қайтты.

Сол түні алғашқы қар жауып, құдды бір үлпегімен жердің қара дақтарын жасырғандай болды. Дәулет қораның үстіне шығып, Асқарды күтіп отырғанда қардың осы әсеріне таңданыста еді. Табиғаттың өзі оның таңданысын соза түскісі келгендей: айнала жым-жырт, желдің лебі де сезілмейді. Дәулет бала кезінен алғашқы қардың ерекше иісі мен тың тыныштығын ұнататын. Осындай кезде дүние тұтас жақын келіп, шын келбетін ашып көрсеткендей, ал уақыт тоқтап қалғандай сезілетін. Ол басындағы түлкі тымағын түзеп, оның қайырмасынан шөп салынған қалташаны шығарды. Шөпті қағазға салып, енді орамақ болғанда, кенеттен үрген Ақтөске алаңдап, оны түсіріп алды. Наша шашылып, қардың бетін секпілдетті де тастады. Асқар келіпті.

– Әкел, бір-біреуден шегейік те, Канаға барайық, – деп, Асқар қораның үстіне шығып, досының қасына отырды.

– Мен шекпеймін, – деді Дәулет, Асқарға қалташаны тымағынан алып беріп.

– Өзің біл, – деп, Асқар үйреншікті қимылымен шөпті папиросқа салып, тұтатып, тартып алды.

Жаңа жауған қар нұрынан жарқыраған түнде олар үйдің есігіне тақауға бата алмады. Есікті айналып, Қанаттың бөлмесіне жақындап, кезекпен ысқырысты. Терезедегі перде қозғалып, енсіз әйнектен Қанаттың беті көрінді. Ол қолын сермеп, қазір шығамын дегендей белгі берді.

– Сәлем, жігіттер! Кештетіп неғып жүрсіңдер? – деп сұрады далаға шығып, суықтан қалтыраған Қанат.

Аяғына калош, ішкиімінің үстіне жұқа, жыртық шапан іле сала жүгіріп шығыпты. Шапанының астынан қылтиған аппақ жіңішке аяқтары бүгіліп, қарға құлап кететіндей. Дәулет оған жақындап, сүйемелдегісі келгендей қолтығына қолын соза беріп еді, Қанат шошынғандай шетке ысырылды.

– Қалайсың, бауырым? – деп күңк етті Дәулет.

– Жаман емес. Мені сенің атаң құтқарып алып шыққанын мамам айтты, бірақ бұл әлі соңы емес. Менен аулақ жүріңдер, – деп күтпеген жерден батыл сөйледі Қанат.

– Кана, сонда сені не үшін қамады? – деп турасына көшті Асқар.

– Біреулер қылмыскерлерден есірткі ұрлапты, соны менің мойныма іліп жатыр. Болды, мен кеттім, сендер қайтыңдар! Бұдан былай келмеңдер, бұл қауіпті, – деді Қанат. Сосын бірнеше қадам жасап барып тоқтады да, бұрылып, екеуіне кезек-кезек көз тастады.

Дәулет бұған шыдамай, көзін тайдырып әкетті. Сөйткенше болған жоқ, Қанат қоянша ытқып, үйіне қарай жүгіре жөнелді.

– Ей, Кана, сен шынында бізден күдіктенесің бе? – деп қалды Асқар.

– Кебіс ұрлаған – бір кісі, күмәнді болар – мың кісі. Мұнда енді келмеңдер, – деп айғайлаған күйі Қанат үйінің есігін сықыр еткізіп ашты да, ішіне еніп кетті.

– Не деп қуып кетті? Өзі бірдеңе біле ме? – деп Асқар наразылана күңкілдей бастап еді, Дәулет оны тыйып тастады:

– Ақырын, доғар! Жындысың ба? Сен қазір ғана наша шегіп алдың! Қысқасы, бұл бәлені тастау керек.

Бірақ Асқар көнбей, Қанатты қайтадан шақырып алуға әрекеттенді. Дәулет оны әзер көндіріп, Қанаттың ауласынан алып кетті. Сосын Асқар айғайлап ән сала бастады:

Дәулет Асқарға қарап, жақында атасының одан күдіктенгенін есіне алды. Сонда атасы бұдан: «Көзің неге жанып тұр, ана досың екеуің шөп шеккеннен саусыңдар ма?» – деп сұраған.

Асқар екі сағаттан кейін ғана тынышталды. Осы арада екеуі аттарына мініп, ауылдың маңын аралап келді. Асқар сабырға келіп:

– Дәуке, олар бізді тауып ала ма екен? Бізді де қамауға ала ма? – деп сұрады.

– Білмеймін, бірақ нашаны қою керек, – деп жауап берді Дәулет.

– Кана біз туралы қайдан біледі, соны айтшы?

– Басты қатырмашы, білмейді ол ештеңе, – деді Дәулет.

– Онда кебіс ұрлаған деп неге айтты? Ол бірдеңе білсе, бізді сатып жібереді, құрыдық деп соны айт.

– Жүр, үйге кеттік. Әбден мазамды алдың. Ұйқым келді, – деп ашуланды Дәулет.

– Сен бара бер, мен біраз жүріп, өз-өзіме келейін, әйтпесе батя сезіп қояды.

– Жарайды, – деп, Дәулет үйіне қарай кетті.

Келесі күні бірінші сабақтан кейін оқушыларды үйлеріне қайтарды. Барлық мұғалімді ауданға шақыртыпты.

Жезөкшелердің есімдері Рита мен Айсұлу екен. Рита – аққұба, жап-жас, боянған қыз, ал Айсұлу – әдемі қараторы бойжеткен. Олардың есімдерін естіп, сыныптас қыздары естеріне түсіп, Дәулет пен Асқар қарқылдап күліп алды.

Айсұлу сегізінші сыныпта қаладан қөшіп келген. Бойы ұзын, жас қайыңдай майысқан қыздың жуан екі бұрымы басын артқа тартып, асқақ мүсінін айшықтап тұрғандай көрінетін. Ұзын кірпіктерімен көзін жасыратыны өзіне ерекше жарасады. Басқа қыздар қызарып, жыламсырайтын жағдайларда Айсұлу одан сайын тіктеліп, кірпігін төмен түсіріп, үндемей қалады. Дәулет пен Асқар оған бір көргеннен ғашық болып қалды. Ритка арқылы хат жазып жіберетін, сыйлықтар жолдайтын. Бір айдан соң Айсұлу Дәулетпен бірге киноға барды. Бұған көндігу Асқарға қиынға соқты. Екеуінің бірнеше рет төбелескені, біраз уақыт сөйлеспегені де бар. Бірақ жазда Айсұлу қалаға қайтып оралғанда екі дос қайта татуласты. Ендігәрі қызға бола шекіспейміз деп бір-біріне серт берді.

– Ритка, сенің жасың он сегізге толды ма? – деп сұрады Дәулет шолақ шалбар киген қыздан.

– Әрине, құжатымды көрсетейін бе? – деп өрескелдеу жауап берді қыз.

– Қойшы, басыңды қатырып қайтесің?! Бұл жерде бәрі менің қолымда. Одан да ұнайтынын таңдап ал, – деп, Асқар рюмкадағы арақты қағып салды.

Қыздар еріндерін ойнақы қозғалтып, Дәулетке қарай бұрылды.

– Жоға, керек емес! – деп ыңғайсызданған Дәулет қыздарға желкесін берді. – Сен онсыз да маған той жасадың. Қой, мұның артық енді!

Жезөкшелер сылаң етіп, Асқарға бұрылды.

– Сен не, бауырым, мені ренжіткің келе ме? Менің қонағымсың, таңда! – деп қайталады Асқар.

Дәулет қыздарға қарап:

– Бикештер, неге мұңайып қалдыңдар? Келіңдер дастарқанға, дәм татыңдар, не ішесіңдер? – деп әңгіме бастады.

– Не құйсаңдар, соны ішеміз, – деді Рита немқұрайды.

– Жоқ, сен әуелі таңда! – деп өрекпіді Асқар.

– Қоймадың ғой! Жарайды, Ритканы таңдаймын. Айсұлу менде болған, – деді Дәулет, аққұба қыздың қасына отырып.

– Сен нені меңзеп тұрсың? – деп кенеттен дауысын көтерді Асқар. – Қалайша сенде Айсұлу болған?

– Біз онымен жүріп едік қой мектепте, соны айтқаным ғой… – деді сасып қалған Дәулет.

– Жүрдіңдер? Серіге теңегенін қарашы өзін! – деп біржолата ашуланды Асқар.

– Ойбай, бауырым, қызғанғаның ба? Баяғыда өткен болмайтын нәрсеге, – деп, Дәулет диваннан ұшып түрегеліп, досын сабырға шақырды.

Бірақ Асқар орнынан тұрып, тырс етпестен, жатын бөлмеге кірді де, есігін жауып алды.

Дәулет диванға отырып, үнсіз қалған қыздарға көзін қысты. Айсұлу қайтадан тамағына кірісті, Рита Дәулетке арақ құйып берді.

– Нағыз осындайда керек нәрсе! – деп, Дәулет қызға қарап жымиды. – Келіңдер, қыздар, алып қояйық, – деп, олармен стақан қағысып, арағын жұтып салды.

Сол кезде үстелдегі мобильді телефон шырылдады. Бөлмеге жейдесіз Асқар келіп:

– Иә, Мәке, тыңдап тұрмын, – деп телефонына жауап беріп алды да, жатын бөлмеге кіріп кетті.

Дәулет оның не туралы сөйлескенін естімеді, тек біраз уақыттан кейін Асқар көңілді күйде келіп, Айсұлуды өзімен бірге алып кетті.

Рита алдындағы асын тауысып жеп, шампанға қолын созғанда:

– Сен шынымен он сегізге толдың ба? – деп тағы да сұрады Дәулет.

Рита жауап бермей, шампанды бір жұтып, Дәулеттің тізесіне отырды. Жатырымен оның денесіне жабысып, жейдесінің түймесін ағытты. Көрші бөлмеден анайы дауыстар шыға бастады. Дәулет сәл ашық тұрған есіктен Асқардың үстінде отырған Айсұлуды көрді. Өзі порнофильмдегідей ыңырсыған дыбыс шығарып, керіле секіріп жатыр. Бір кез Ритаға көзі түскен Дәулет оның бетінен наразылық нышанын байқады. Сол сәтте қызды ысыра түрегеп, тез шешінуге кірісті. Жезөкше де оның көңіл күйін қағып алып, шолақ шалбары мен ішкиімін шешіп тастады. Дәулет қызды диванға құлатып, ләззатқа беріліп кетті.

Таңертең Дәулетті кеше досына Айсұлу туралы орынсыз бірдеңе айтып, ренжітіп алдым ба деген ой мазалады. Жезөкшелерді шығарып салып, екеуі оңаша қалғанда:

– Айсұлу қазір қайда екен? – деп сұрады.

– АҚШ-та тұрады деп естідім, сол жаққа тұрмысқа шығыпты.

– Мәссаған! Онда қалай барып жүр?

– Жұмысында танысты деп естідім, – деп салқын жауап берді Асқар, ол туралы сөйлескісі келмейтінін білдіріп.

– Жарайды, бақытты болсын, – деп, Дәулет те тақырыпты жапты.

Артық сөз айтып, ренжігені арақтың әлегі шығар деп, Дәулеттің көңілі жайланды.

– Дәуке, сен ферма туралы шын айттың ба, расында, сонда жұмыс істегің келе ме? – деп сұрады Асқар кенеттен.

Дәулет әңгіменің қайтадан достық лебізде өрбігеніне қуанып қалып:

– Көруге болады, бәрібір қалада ұстап тұрған ештеңе жоқ, – деді.

– Бұл үшін ішіп қою керек, – деп, Асқар тоңазытқыштан бір шөлмек коньякты шығарды.

– Ал давай! – деп келісті Дәулет. – Онда сен үшін ішіп қояйық. Рақмет саған! Керемет дастарқан, әдемі қыздар. Көптен бері осылай демалмап едім.

– Өзіміз ғой, есептесе жатармыз, – деп, Асқар ішіп салды.

– Қашан қайтасың? – деп сұрады Дәулет.

– Бүгін кешке.

– Сенімен бірге кетсем бе екен? – деді Дәулет, оған ойлы көзін қадап.

– Жиналып үлгересің бе? – деп сұрады Асқар, коньякты құйып жатып.

– Белбеуімді орап буынсам болды дегендей, алаңдайтын жанұям жоқ, – деді Дәулет.

– Онда жолаяқ. – Асқар коньякты ұсынды.

– Давай! – деп бас изеді Дәулет.

Екеуі стақан қағыстырып, ішіп алды.

– Жақсы болды, – деп, Асқардың көзі ұшқындай жылт етті, – онда таңғы асымызды ішіп алайық. Сосын сен үйіңе барып, жинал, кешке барып, алып кетеміз.

– Тым тез шешілді, артында шатағы жоқ па? – деп күлімсіреді Дәулет.

Асқар сасқалақтап, жауап бергенше болған жоқ, Дәулет күліп жіберді. Сосын:

– Бәрі жақсы, бауырым! Рақмет саған! – деп, досын құшақтай алды.

Дәулет кетісімен Мәкең қоңырау шалды. Асқардың сасқалақтап күткен қоңырауы осы еді. Түнде ашуланып, өзін-өзі ұстай алмағанын есіне түсіргісі келмеді. Баяғыда болған оқиғаның жүрегін қайта шаншытқанын да қабылдағысы келмеді. Мәкең түнде берген уәдесін ұмытып қалмады ма деп мазасызданғаны да бар. «Қайдан! Ондайды ұмытпайды!»

– Ассалаумағалейкүм, Асеке, қалай әлгі жігітпен келістің бе?

– Уағалейкүмассалам, Мәке! Келіскен сияқтымын.

– Қашан жеткізесің?

– Мынадай мәселе. Ол – менің сыныптасым, егер бірдеңе болса, менің шатағым жоқ.

– Неден қорқасың? Кімнен қорқасың?

– Жолдас емеспіз бе, ыңғайсыз болады.

– Оны іздейтін біреу бар ма еді?

– Жоқ, мәселе онда емес.

– Егер ешкім іздемесе, неден қорқасың? Өзінің есі дұрыс па?

– Жоғары білімі бар, халықаралық компанияда қызмет істеген.

– Ей, сен маған тыңшы жібергелі отырған жоқсың ба?

– Оныңыз не, Мәке? Азып, араққа беріліп кеткен, ешкімі жоқ.

– Оны анық білесің бе?

– Айттым ғой, сыныптаспыз, бала кезден көршіміз.

– Туыстары қайда?

– Ата-анасы ерте қайтыс болған. Атасы он жыл бұрын жан тапсырды.

– Байқа! Бірдеңе бүлдірсе, сен жауап бересің!

– Әрине, Мәке.

– Жарайды, қашан жеткізесің?

– Бұйырса, ертең үйде боламыз.

– Оны бірден Қазыбектің фермасына апарып таста. Айтқаның расталса, қарыздан құтылдым дей бер.

– Рақмет, Мәке! Сау болыңыз!

Асқар қақпаның алдында бір сағат бойы Ритканың жаттығудан келуін күтіп тұрды. Сол арада үйден Ома екі рет шығып үлгерді. Ол – ұзын бойлы, оқтау жұтып алғандай түп-түзу, Ритка Цвайгерттің әжесі. Өзі тек неміс тілінде сөйлесетін, басқа тілде айтқан сөзді түсінсе де, немісше жауап беретін.

– Guten Tag, Oma! Ist Ritka zu Hause? – деп, онымен екі рет амандасты Асқар. Ома бірдеңе деп жауап берді. Асқар оның айтқанын түсінбесе де, Ритканың үйде жоқ екенін ұқты. Егер Ритка үйде болса, Ома есікті ашып:

– Ritka, komm raus! Jemand wartet auf dich, – деп айтушы еді. Сонда Ритка шығушы еді.

Ритка кеш батқанда Айсұлумен бірге келді. Айсұлуды көріп, Асқар шарбақтың артына тығыла қалды.

Қыздар күліп, бір хат туралы әңгімелесіп келеді:

– Ертең мектепте оған беремін. Сау бол! – деді Ритка.

– Рақмет, Ритка! Сау бол! – деп Айсұлу да қоштасып, өз жолымен кетті.

Асқар білдіртпей оның артынан еріп, үйіне дейін шығарып салды. Сосын қайтып келіп, Ритканың терезесіне тас лақтырды. Ритка терезенің желкөзін ашып:

– Бұл кім? – деп дауыстады.

– Мен ғой, Асқар.

– Асқарик? Неғып далада тұрсың? Салқын ғой, үйге кір, – деп шақырды Ритка.

– Жоқ, мен Омадан қорқамын, аулаға шықшы, – деп өтінді Асқар.

Ритка пердені жауып, ернін қызғылт далаппен бояды да, жемпірін киіп, далаға шықты.

– Асқарик, кірсеңші үйге, салқындау екен, – деп қайталады Ритка, қақпаға жақындап.

– Салқын емес, – деп, ұяла жымиды Асқар.

Өзі әңгімені неден бастарын білмей сасып қалды:

– Қалың қалай?

– Есің дұрыс па? Біз бүгін мектепте кездестік қой.

– Айсұлу сенімен каратеге барып жүр ме? – деп сұрады Асқар.

– Жоқ, бармайды, неге сұрадың? – деді Ритка.

– Оған сен арқылы бірдеңе беріп жіберейін деп едім, – деп, Асқар көзін бұрып әкетіп, қалтасынан барқыт қорапша шығарды, – мынаны бере салшы.

– Сендердің, не, миларың айналып кеткен бе?! – деп ашуланды Ритка. Сосын қорапшаны алып, қоштаспай, есікке қарай асықты.

Дәл сол кезде есік алдына Ома шығып:

– Ritka, mach Kalitka zu! – деп бұйрық берді.

Ритка қақпаға оралып, оны темір ысырмамен бекітті.

Келесі күні сабақта Асқар өзі беріп жіберген жүзікті киер ме екен деп Айсұлуды бақылаумен болды. Қолына қарай берді. Соңғы сабақтың алдында Ритка қорапшаны қайтарып:

– Алмады, – деді.

Асқар оған сенбей, сабақтан соң кешке дейін Айсұлудың үйінің қасындағы қораға шығып алып, қызды бақылады. Енді кете берейін дегенде үйге жақындаған Дәулетті байқады. Дәулет бір рет ысқырып еді, бірден есіктен сәнді киінген, шашын бұйралап алған Айсұлу көрінді. Дәулет екеуі қол ұстасып, клубқа қарай бет алды. Асқар білдіртпей олардың артынан ерді, анда-санда Дәулеттің баяу қоңыр дауысын, Айсұлудың сыңғырлаған күлкісін естіп қалады. Екеуі клубқа кірген соң Асқар үйіне келіп, қорадағы шөпке тығылып, ұзақ жылады. Намысына тигені қыздың немқұрайдылығы ма, әлде досының сатқындығы ма? Айсұлуға ғашық болғанын жан досына айтқан өзі ақымақ! Бірақ Асқардың да Дәулетті сатқаны бар. Екі жыл бұрын ақпанда… Оған жала жапты. Қорыққанынан тергеушінің айтқанын сөзбе-сөз жазды. Енді сол үшін сазайын тартқаны ма? Асқар қайтадан жылап жіберді. Біраздан соң аласұрғанын басып, киноға барғаны ештеңе емес, мүмкін, Айсұлу онымен де баруға келісер деген оймен өзін жұбатып алды.

Асқар клубтың қасына қайтып келді. Екеуінің кинодан шыққанын көрген соң сырттарынан аңдуға көшті. Қыздың үйінің жанында Дәулет Айсұлудың қолынан ұстап, өзіне тартты. Асқар қыздың Дәулетті итеріп жіберуін шыдамсыздана күтті. Бірақ Айсұлу қарсыласпады да, оны құшақтап, аймаласа кетті.

Айсұлу екеуі киноға бара жатқанда Дәулет оларды аңдып келе жатқан Асқарды байқап, ақырын сөйлеуге тырысты. Досы олардың әңгімесін естігенін қаламады. Асқарға қанша ашуланса да, Дәулет өзін кінәлі сезінді, өйткені Асқар Айсұлуға сезімін бірінші болып білдірген.

Бірақ Асқар өздерін кинодан кейін де аңдиды деп ойламаған. Ол досын абайсызда көріп қалды. Айсұлу екеуі аймаласып тұрып, бір сәтке көзін ашқанда, шарбақтан қылтиған Асқардың басын аңғарды. Сол жерде ашуланып, Айсұлудың қолын қаттырақ қысып жібергенін де байқамады. Айсұлу ауырсынып, құшағынан сытылып шығып, үйінің есігіне қарай асықты.

– Айсұлу! – деп Дәулет таңдана дауыстаған, бірақ қыз қайта артына бұрылмады.

Дәулет Асқардың соңынан ұмтылып, сазайын бергісі-ақ келді. Бірақ Асқар лезде тайып тұрыпты. «Ештеңе етпейді, күтпеген жеріңнен ұстаймын» деп шешті Дәулет. Біраздан соң Айсұлудың кірпігі, ерні есіне түсіп, Дәулеттің ашуы тарқап сала берді. Үйге қалай жеткенін байқамай, шешініп, төсекке жата кетті. Таңертеңге дейін досы туралы ұмытты. Тек атасы:

– Немене, Асқармен араздасып қалдың ба? Саған кірмей, мектепке жалғыз кетті, – дегенде ғана есіне алды.

– Жоқ, ата, оған мектепке ертерек бару керек болатын, – деп жауап таба қойды Дәулет.

Иә, Асқар Айсұлуға сезімін бірінші болып білдірген. Бірақ қыздың өзі Дәулетті таңдады. Дәулет басында тіпті досына бөгет болғысы келмей, қызға мән бермей жүрді. Сабақта оған мүлдем қарамауға тырысты. Қол жетпес арман деп жүргенде, Айсұлу өзі сәлемхат жолдады. Хатында сезімін білдіріпті. Дәулет өз көзіне өзі сенбей, ол хатты жүз қайтара оқып шықты. Түні бойы мазасызданып, таң атқанда ғана көзі ілінген. Таңертең бұл қалжыңы шығар деп күмәнданды. Осылай хатқа да мән бермей жүрді. Бірде Айсұлудың күлімсіреп қарағанын көріп, сасып қалды. Ішкі дүниесі алай-түлей болып кетті. Ритка оған жауап хат жазу керектігін тұспалдап жеткізгенде ғана Айсұлуды киноға шақыруға бекінді. Асқарға қалай айтарын білмей, бірталай әлек те болды. Енді ол біледі. Жақсы болды.

Дәулет пәтеріне кіріп, аралап шықты, сосын спорт сөмкесіне бір ауыстыратын ішкиім, жемпірі мен шалбарын салды. Жылы бәтеңкесін, сырткиімін, қолғабы мен баскиімін дайындап қойды. Сөмкеге бірнеше кітап, блокнот, қалам салды.

Қоқысты шығарып, пәтерді жинауға кірісті. Ұзақтан келе жатқан әдеті сол, кейде бірнеше ай бойы пәтерді жинауға ерініп, іссапарға немесе демалысқа кетерінде ғана тап-таза қылып жайнатып қояды.

Дәулет үстелдің үстіндегі газет-журналдарды еденге сырып, барлық қоқысты бір жерге үйді. Балконның есігін ашып, бөлмеге таза ауа кіргізді.

Бірнеше сағаттан кейін пәтердің іші босап қалды. Дәулет ескі кресло, орындықтарды, қисайған шкафты далаға шығарып тастады. Терезені жуып, ескі пердені жұлып, қоқысқа жөнелтті. Ол кітаптар жатқан сөренің қасына келгенде біреу есікке қоңырау шалды. Пошта тасушы тапсырыс хат әкеліпті. Дәулет қолын қойып беріп, хатты ашты. Хат атасының досы және әріптесі Олжас ағадан келіпті. Олжас ағасы әдетте Дәулетпен мобильді я үй телефоны арқылы хабарласатын. Бірақ кейінгі кезде қызмет ақысы төленбеген үй телефоны сөндірілген. Смартфонын жұмыстан шыққанда өзі лақтырған, ызамен. Осыдан кейін тапсырыс хаттың жалғыз байланыс құралы болып қалғанын Дәулет хатты көргенде-ақ бірден түсінді.

Ағасы сәлемдемесінде оны Астанадағы немересінің тойына шақырыпты. Дәулеттің ұзақ хабарласпағанына ренішін де жасырмапты. Дәулет телефон тұтқасын көтеріп, Олжас ағасының нөмірін тере бастады да, қалааралық байланыстың жоқтығы есіне түсіп, қайта орнына қойды. «Ештеңе етпес, Қарағандыдан хабарласармын, тіпті кіріп те шығармын», – деген шешімге келді.

Жәкен тоқсан үшінші жылғы ақша реформасына үш ай қалғанда Алматыдан екі бөлмелі пәтер сатып алды. Оған себепші болған – Жазира апа.

Олжас енді ғана отбасымен Алматыға көшіп келіп, үш бөлмелі жаңа пәтер сатып алғаннан кейін Жәкендерді қоныс тойына шақырған. Іші кең, төбесі биік, лоджиясы үлкен пәтердің ұнағаны соншалық, Жазира апа тілегін айтып салды:

– Жасымыз келіп қалды, ертең не болатыны белгісіз, Дәулетжанға Алматыдан осындай бір пәтер алып берсек қой, шіркін! Өзі – ақылды жігіт, оқуға талабы бар.

– Дұрыс айтасыз! Көрші пәтер бос тұр, оны біреу сатып аламын деп, соңғы сәтте айнып қалыпты, – деп қолдай кетті Олжас оны. – Біздің қасымызда тұрса, көз қырын салып жүрер едік.

– Дұрыс айтасың, Жазираш, – деді Жәкен, – жинақ кітапшамда ақшам бар, Дәулет үшін жинағанмын.

Ұзаққа созбай, Жәкен ақшасын алып, көрші пәтерді сатып алды да, немересіне өсиет жазып қалдырды.

Бұл оқиғадан соң Олжас аға Жазира апаны «қаржылық сарапшы» деп атап кетті. Ол:

– Апамыз қаржы реформасын болжап, Жәкеңе жылжымайтын мүлікке инвестиция салуға кеңес берген, – деп қалжыңдайтын.

Атасы қайтыс болғаннан кейін Олжас аға мен Рәбиға тәте Дәулетті өз қамқорлығына алды. Мұны Дәулет олар Астанаға көшіп кеткенде ғана түсінді. Бір күнде абыр-сабырға толы дүние бір пәтер көлемімен шектеліп, күңгірттеніп қалды. Шын мәнінде, Рәбиға тәте кірін жуып, тамағын жасап жүріп, шаттықтың да кілтін қолында ұстаған екен.

Олар кетісімен ештеңеге зауқы соқпады. Таңертең тұрғысы келмейді, тұрса, жұмысқа барғысы келмейді, барса, кешке үйге де қайтқысы жоқ. Пәтері тозып, өзінің де ажары тайды. Жұмысы, ақшасы, атам заманғы ұстанымдары кімге керек еді? Өзі кімге керек? Ойларын расқа шығарғандай, аяқтан шалу жиіледі. Үйленгісі келген Жанардың шетелдік бастығының ашынасы екені белгілі болды. Орынбасары Нұрланның мұның шалыс қадамын аңдығаны да аңғарылып қалды. Бүгін ғана осылай болды ма, әлде бұрыннан болып, байқағаны бүгін бе, әлде байқаса да, байқағысы келмеді ме?

Дәулет сөрелерден студент кезінен жинап келген барлық кітап, анықтамалық, оқулық, дәптер, журналдарын сырып, еденге түсіріп тастады. Артынан жинап, пакеттерге салды. Арасынан бірнеше шахмат оқулығын тауып алып, сөредегі орнына қайта қойды. Қалған пакеттерді далаға шығарып, ойланбастан қоқыс контейнеріне ытқытты.

Ол үйге келіп, шахматқа қатысты кітаптарын қайта реттеп қойды. Ұзақ уақыттан бері әлем чемпионаттарындағы ойындар жинағын іздестіріп жүретін. Бір сәт мына бір, сонау 1972 жылғы жинақтағы Фишер/Спасский партияларын есіне түсіргісі келіп кідірді. Бұл өзі – ұзақ, тіпті логикаға қиыспайтын ойын. Әсіресе Фишер тарапынан. Бірақ Дәулетке оның осы ойынындағы, басқа да ойындарындағы ұстанымы біртүрлі жақын болатын. Фишердің ойыны адамдық қарым-қатынастың үйреншікті де ыңғайлы логикалық қалпына тың серпін беріп, қосалқы мән үстейтін сияқты көрінетін. Бір жағынан, логиканы бұзып, екінші жағынан, жаңа тәртіп орнататын ұстаным. Сол кезде мұны қалай талдауын білмей, өз ойын атасы мен Олжас ағасына жеткізіп көрді. Олардан басқа ешкімнің талдай алмайтынына да сенімді еді.

Атасы шахмат ойнауды білмейтін, сондықтан Дәулетке шахмат терминдерін қолданбай, партияларды жалпақ тілмен түсіндіруге тура келді. Атасының пікірі Дәулетті қуантты әрі таңырқатты:

– Фишерің өзі тентек екен, Спасскийді қалай болса солай шатастырады. Бала сияқты ойынға беріледі, сондықтан ұтып алады. Ал Спасский байғұс тым байыпты, кемшілігі осында жатыр.

Олжас аға шахмат ойнайтын, бірақ ұзақ партияға шыдамы жетпейтін. Сол себептен Фишер/Спасский ойынын аса жақсы білмеді. Дәулет оған ойынның финалын айтып берді.

– Кімнің ішінде не барын кім білсін, мен өз жолымды табуға тырысамын, – деп қысқа қайырды Олжас ағасы.

Оның бұл пікірі Дәулеттің көңілінен шыға қоймады, тіпті оны атасына жақын адамдардың тізімінен алып тастағысы келді. Бірақ атасы Олжас ағаны жақсы көретін, оны жанкешті деп атайтын. Олжас ағаның белсенділігі мен өмірсүйгіштігін меңзеген болар. Расында, Олжас аға әрбір жұмысқа шын ынтасымен кірісіп, адал ниетпен орындайтын. Ол әлі күнге Астанада мемлекеттік мекеменің басшысы болып қызмет атқарып жүр.

Кенет Дәулеттің бұл ойынды Асқармен талқыламағаны есіне түсті. Неге екен? Мұндай ой басына ешқашан кірмепті де. Екеуінің арасындағы достықтың арқауы неде осы?

Асқар келгенде Дәулеттің пәтерін танымай қалды. Жылтыраған паркет, тап-таза терезе, сөреде қаз-қатар тұрған кітаптар, жиналған төсек-орын. Тек сіңіп қалған қоңырсық иіс пен ескі есік қана кешегі күнді еске түсіргендей.

– Мәссаған! – деді таңданысын жасырмаған Асқар.

– Сенің арқаңда, – деді Дәулет күлімсіреп, – қазір саған кофе дайындап беремін, шкафтан түйіршік кофе мен турканы тауып алдым. Африкада іссапарда жүргенде бір алжирлік ерекше кофе жасауды үйреткен.

– Жарайды, – деді Асқар, – менде коньяк бар.

– Есіңде ме, біз шахматқа барып жүргенде Фишер/Спасский ойынын талқылап едік қой? – Дәулет досына қақпан қоя сөйледі.

– Есімде, сен оны жақсы білетінсің, жаттықтырушы сені мақтайтын, – деп жауап берді Асқар.

Дәулет туркаға екі қасық кофе салып, қайнаған су құйды да, отқа қойды.

– Жоқ, оны айтпаймын. Партиялары есіңде ме? – деді Дәулет.

– Еміс-еміс қана, әйтеуір, сенен қалғым келмейтін, – деп жымиды Асқар.

– Қойшы әрі! – деп мырс етті Дәулет, кофеге бұрыш пен басқа дәмдеуіштер қосып жатып. – Сол ойында сені не қызықтырып еді?

– Ештеңе. Мәселе осында ғой. Саған Фишердің ойыны неліктен ұнайтынын мен түсінбейтінмін. Өзі әлем чемпионы бола тұра, баланың ісін жасайды. Таяуда саясатқа араласа бастады, ал ол тіпті де баланың ісі емес.

– Айтады-ақ екенсің, – деді де, Дәулет кофе құйды.

Қалған коньякты көлікте отырып ішіп, біраз әңгімелескен соң екеуі ұйқыға кетті.

Үйге милицейлер кіріп келгенде Асқар қатты қорықты. Олар есікті де қақпай, басып кіргендей болды.

– Асқар Иманқұлов осында тұра ма? – деп сұрады біреуі.

Мамасы сұрланып кетіп:

– Менің баламды қайтпек едіңдер? – деп жауап қайтарды.

– Қанат Бекішевті өлтіріп кеткенін естідіңіздер ме? Балаңызды түнде соның үйінің қасынан көріпті. Мынау балаңыздың аяқкиімі ме? – деп сұрады милицей, есік алдында тұрған бәтеңкені көрсетіп.

Хадиша басын изеді. Милицей бәтеңкені алып, табанын зерттей бастады.

– Иә, естідім. Асқар мен оның бәтеңкесінің не қатысы бар? – деп сұрады мамасы.

– Балаңыз ізін қалдырып кетіпті, – деді ол, бәтеңкені екінші милицейге ұстатып. Екінші милицей оны алып, целлофан қалтаға салды.

– Киініңіз! Балаңызбен бірге бөлімге барасыз, – деп шешті ол бірден.

Милиция бөлімінде Асқарды бір кабинетке кіргізді. Үстел басында азаматтық киім киген адам отыр екен.

– Бұл кім? – деп сұрады ол күзетшіден.

– Бекішевтің өліміне қатысты куәгер. Сіз алып кел дегенсіз.

– Куәгер болса, қолына неге кісен салынған?

– Маған… солай деп айтты.

– Кім айтты? Мына жер не болып кеткен? Шешіңіз кісенді! – деп бұйырды ол.

Сержант Асқардың қолынан кісенді шешіп, үстел басындағы кісіге қарады. Ол қолын сермеп, шыға бер дегендей ишара жасады.

– Сен мұнда отыр, – деді ер адам Асқарға. – Толық аты-жөнің мен туған жылың?

– Иманқұлов Асқар Кәріғұлұлы, сексен бірінші жыл, – деп жауап берді Асқар.

– Он төртке келмегенсің бе?

– Жоқ әлі, келесі жылы маусымда толамын, – деді Асқар.

Ер адам телефонның тұтқасын алып, нөмір терді. Асқар ұзақ қоңыраудан кейін ар жақтан шыққан біреудің дауысын естіді.

– Бұл – тергеуші Шәріпов. Сіз маған кіріп кетіңізші, – деді ер адам.

Біраздан соң кабинетке бір апта бұрын мектептен Қанатты қамауға алып кеткен еркек кірді. Бұл жолы лейтенант формасын киген.

– Куәгер кәмелетке толмаған, сіздің қатысуыңыз керек, – деді оған Шәріпов.

– Мен оны алып келгенін білмедім, – деді лейтенант, Асқарға қарама-қарсы орындыққа отырып. Сосын:

– Шешесі дәлізде отыр, шақырайын ба? – деді.

– Әрине, шақырыңыз.

Кабинетке Хадиша кірді. Асқардың қолындағы кісенді шешкенін көріп, еркектерге үміттене қарап, ақырын ғана амандасты.

– Сәлеметсіз бе? – деді тергеуші. – Менің атым майор Шәріпов, облыстық қылмыстық істер бөлімінен келдім. Бекішев Қанаттың өліміне қатысты істі тергеймін. Бұл қылмыс туралы білесіз бе?

– Әрине, – деді Хадиша.

– Отырыңыз, – деді майор, есіктің қасындағы орындықты көрсетіп.

– Балаңыз кәмелетке толмаған, мұнда куәгер ретінде шақырылды. Сіз жауап алу барысында қатысасыз.

Хадиша отырды. Шәріпов Асқарға бұрылып:

– Түнде Бекішев Қанаттың үйінің жанында не істедің? – деп сұрады.

– Мен онымен сөйлесіп, жағдайын білейін дедім.

– Неге түн ішінде бардың?

– Біз оған кешке келгенбіз, бірақ Оспан аға кіргізбеді, – деді Асқар, ақырын мамасына қарап. Хадиша басын изеп, оны қолдады.

– Біз дегенің кім? – деп сұрады тергеуші, Асқар мен Хадишаға қарап.

– Мен және менің досым Дәулет, – деп батылырақ жауап берді Асқар.

– Досыңның толық аты-жөні қалай? – деп, тергеуші қолына қалам алды.

– Алтаев Дәулет, менің досым әрі сыныптасым.

Шәріпов Дәулеттің аты-жөнін кітапшасына жазып алды.

– Әрі қарай не болды? Сосын түнде бардыңдар ма?

– Жоқ, біз оған сағат онда бардық, бірақ ол сөйлескісі келмеді, сол себептен кешірек кіріп шығуды ұйғардым, – деп, Асқар қайтадан Хадишаға бұрылды.

– Неше рет бардыңдар? – деп сұрады Шәріпов.

– Үш рет: кешкі жетілерде, онда, сосын сағаттың неше екенін білмеймін, түнге қарай.

– Түнде екеуің бардыңдар ма? – деп анықтай түсті тергеуші, Асқарға тесіле қарап.

– Жоқ, соңғы рет жалғыз өзім бардым, – деді Асқар, басын төмен салбыратып.

– Оны не үшін өлтірдің? – деді кенет тергеуші.

– Мен ешкімді өлтірген жоқпын! – деп, Асқар орнынан ұшып тұрды.

Балалар мектептен шулап жүгіріп шығып, спорт алаңына асықты. Ол жерде көп ұзамай қар атысы басталды. Есіктен топ-тобымен шыққан балалар атысқа қосыла берді. Түнімен жауған алғашқы қар омбыланып, балаларға нағыз қуаныш алаңын сыйлады. Шуылдаған ұл мен қыз қардың үстінде аунап мәз-мейрам. Дәулет те басқалардан қалмай сыныптас қыздарын қарға бір-бір аунатып алды. Өзінің де желкесі қарға толды. Енді Риткаға жақындап келе жатқанда жалғыз өзі еңсесі түсіп үйіне қайтып бара жатқан Асқарды байқады.

– Асқар! Асқарик! – деп, Дәулет досын бірнеше рет шақырды. Сосын иыққабын иығына іліп, оның артынан жүгірді.

Оны естіген Асқар одан сайын тезірек жүре бастады. Дәулет досын қуып жетіп, арқасына секіріп мінді де, қарға аунатты.

– Кетші әрі! – деді Асқар ызаланып. Жерден тұрып, досын итеріп жіберді.

– Не болды? Батя келіп кетті ме? – деп сұрады Дәулет, Асқардың маңдайындағы шашы жасырған ісікті байқап.

– Жоқ, өзім ұрып алдым, – деді Асқар, кекілімен маңдайын жауып. Сосын қарға отырып, төмен қарап:

– Қанатты өлтіріп кетіпті, – деді.

– Не? Оны қайдан білесің?

– Мен түнде оған бардым, сен кетіп қалғанда…

– Иә, сосын?

– Ол қорада дем ала алмай жатты, кеудесінде пышақ…

– Мәссаған! – Дәулет суық хабар лебінен демін әзер алғандай, досының қасына отыра кетті.

– Оны кім өлтірді?

– Мен қайдан білейін?!

– Сен бәрін рет-ретімен айтып берші, – деп, бір уақытта Дәулет жерден тұрып, Асқарға қолын созды. – Мүмкін, саған елестеген шығар. Жүр, үйіңе барайық.

– Иә… елестей қояр… Неменесіне барып едім! Жағдайды біле қояйын деп…

– Иә…

– Ойымда ештеңе жоқ, барып, терезесін қақтым. Кана жауап берді, мен есікке қарай бара бергенмін…

– Сосын?

– Сосын біреу маған бас салып, соғып жіберді, – деп, Асқар шашын көтеріп, маңдайындағы ісікті анықтап көрсетті.

– Мәссаған!

Екеуі көшеден бұрылып, құлап жатқан үйге кіріп, картон жабылған темір кереуетке отырды.

– Есімді жинағанда басым қатты ауырып тұрды. Қанат көрінбейді. Қарасам, қора жаққа бастайтын іздер жатыр. Солай қарай барсам, – деді Асқар дірілдеген дауыспен, – еденде ішкиімімен Қанат жатыр, кеудесінде пышақ…

Асқар қолымен бетін жауып, жылап жіберді.

– Жүр, Қанатқа барайық, саған елестеген шығар, – деді Дәулет, әлі де сенбей.

– Өзім де сенгім келмеді, Қанатты қимадым. Таңертең бара жатсам, даладан Майра тәтенің дауыстап жылағаны естілді, – деді Асқар жыламсырап. – Көршілер жиналып қалыпты.

Дәулет те бетін бұрып, жылап жіберді. Сосын атып тұрып:

– Таптым! Бәрін атама айту керек, содан кейін не болса о болсын!

– Жындысың ба? Бізді де өлтіріп тастасын дейсің бе? Кананың өлімі біздің мойнымызда… Ұмытпа!

– Ол туралы ойламаппын, – деп келісті Дәулет.

– Біз туралы ешкім білмейді, әйтпесе баяғыда қолға түсуші едік!

– Дұрыс айтасың, есірткі туралы білгенде, бізді де баяғыда… – деп, отыра қалды Дәулет.

– Мен таң атқанша ұйықтай алмадым. Есірткі туралы үндемеу керек, әйтпесе сені де, мені де өлтіреді, – деді Асқар. – Аузыңа берік боламын деп серт бер.

– Дұрыс, тіс жармау керек, – деп келісті Дәулет. – Бірдеңе десем, тілім сал болып қалсын! – Ол тілін шығарды. Бұл балалық серттің мына жағдайда салмақсыз шыққанын іштей түйсінген екеуі енді ыңғайсыз күйден тезірек арылуға тырысты.

– Атаңа айтушы болма! – деді Асқар.

– Тіс жармаймын, – деді Дәулет жұлып алғандай.

Балалар алдымен есірткіні басқа жерге тығу керек деп ұйғарды. Сосын Дәулеттің қорасына барып, жертөледен сөмке салынған пакетті шығарып, бұзылған үйге апарып көміп тастады.

Түскі ас ішіп отырып, Дәулет терезеден Асқардың үйінің қасына тоқтаған милиция «Уазигін» көрді. Ол атып тұрып, атасының ескертуіне құлақ аспай, далаға жүгіріп шықты. Біраз тұрып, Асқарды кісендеп алып шыққанын көрді. Асқар Дәулетке қарап, ақырын тілін шығарып, белгі бергендей ишара жасады. Дәулет оған басын изеді де, досының мынадай халде өзін ұстай білгеніне таңданған күйі қала берді.

Дәулет көлікпен жаңа үйдің жерасты тұрағына кіргенде ғана оянды. Джиптен шыққан Асқар жүргізушімен қоштасып, Дәулетті ертіп, лифтіге кірді. Лифт тоғызыншы қабатта тоқтады. Пәтердің есігін сүйкімді жүзіне әлдебір қаяу мұң ұялаған, аққұба келіншек ашты.

– Асқар? – деп, келіншектің өңі бұзылып кетті.

– Иә, мен. Балаларды сағындым. – Асқар есікті шалқайта ашты. – Жоғары шық, Дәуке, – деді.

– Райхан, сәлем! – деп ыңғайсыздана амандасты Дәулет.

– Дәулет?! – деп қуанып қалды келіншек. – Мен сізді тойдан бері көрген жоқпын, үйде сіздің көп суретіңіз бар. Жоғары шығыңыз. Сосын Асқарға қарап: «Балалар ұйықтап жатыр, қонақ бөлмеге өтіңдер, мен таңғы ас дайындайын», – деді.

– Мен барып, жуынып алайын, таза жейде әкел, – деді Асқар, бөлмеге кіріп.

– Жайырақ сөйле, балалар ұйықтап жатыр, – деді Райхан.

Дәулет жайлы, үлкен диванға шалқая отырып, жан-жағына қарады. Қабырғада – балалардың фотолары мен суреттері. Еденде – төсеме кілем. Сөрелерде – кітаптар, ойыншықтар, альбомдар. Үстелде – ойынға арналған ЖК-монитор. Дәулет орнынан тұрып, терезеге қарады. Тоғызыншы қабаттан қарағанда кірпіштен салынған биік дуал екі әлемді бөліп тұрған жуан сызық іспеттес көрінеді екен. Түп-түзу жүргізілген қырлы кеспе тасты жаңа аула дуалдың бергі жағында қалған. Арғы жағынан бейберекет салынған бес қабатты үйлер, кетілген асфальттар көрінеді. Тот басқан магистральды құбырдан қоршаумен бөлінген жерде қоқыс салатын су жаңа екі контейнер тұр. Сырт кейпі панасыз жандарға келетін екі еркек ішіндегі қоқысты ақтарып әлек. Тапқан олжаларын жандарына жинап, әкетуге лайықтап қойыпты: бірнеше шөлмек пен іші толған екі пакет.

– Таңғы асқа келіңдер, – деген Райханның дауысын естіп, Дәулет асүйге кірді.

– Бұл жерде жолды мүлдем жөндемейтін сияқты, – деп, көргенімен бөлісті Дәулет.

– Қаланың шеті бұдан да жаман, оның қасында біздікі «люкс», – деп күле жауап қатты Райхан.

Дәулет жайылып тұрған домалақ дастарқан басына жайғасты. Біраздан соң таза жейдесін киіп, шашы дымқыл қалпы Асқар да келді. Райхан еркектерге шай құйып, ыстық құймақ салып, бал мен қаймақты жақындатып қойды да, балаларын оятуға кетті. Бір сәтке Дәулет көп жыл бұрынғы үйлену тойында көрген Райханды танығандай болды. Шай құйып, дастарқан жайып жүргенде оның қабағы ашылып, үстел басында отырған Асқарға күлімсіреп қарағандай көрінді.

– Келіншегің икемді екен, үй жайнап тұр, тағамы да дәмді.

– Одан басқа істейтін жұмысы жоқ, толық қамтамасыз етіп жатырмын, – деді Асқар.

– Папа! Папа! – деп, бөлмеге он жасар ұл бала, артынан одан кішірек қыз бала жүгіріп кірді.

Шыңғыс әкесінің жанына, ал Мадина тізесіне отырды.

– Амандастыңдар ма? Енді барып, жуынып келіңдер! – деді асүйге кірген Райхан.

– Үлкен бөлмеде сыйлықтар күтіп тұр, – деген Асқардың ақпаратынан кейін балалар ұшып түрегеліп, жүгіріп кетті.

– Ұзақ боласыңдар ма? – деп сұрады Райхан.

– Тамақтанып алып, жол жүреміз, – деді Асқар, – жұмыс бастан асады.

Райхан оған кінәлай қарады.

– Конверт әдеттегідей, сауыттың астында, – деп ескертті Асқар.

Келіншек басын изеді.

Асқар балаларымен қоштасқанда Дәулет Райханның қабағы қайта түйілгенін аңғарды.

Бұл жолы Асқар көліктің рөліне өзі отырды. Джиптің терезесінен Дәулет қоқыс маңайындағы екі еркекті көрді. Тек енді олар үшеуге толығыпты: үшіншісі – егделеу әйел. Бәрі жабылып жиған-тергендерін қытай сөмкесіне тықпалап жатыр. Шығып келе жатқан көлікті байқап, еркектер төмен қарап, әйел басындағы қызыл кепкесін түзеткен болып, теріс айналды. Асқар көліктің әйнегін түсіріп:

– Әй, оңбағандар, жоғалыңдар бұл жерден, ендігәрі көрсем, аяқтарыңды сындырамын! – деп ақырып, олар жаққа қарата бір түкірді де, боқтап жіберді.

Сөмкелерін асығыс сүйреткен күйі үшеуі бес қабатты үйлер жаққа асықты.

– Не деген қатыгез едің! – деп таңғалды Дәулет.

– Ауруды тарататын, балаларға қауіп төндіретін – осылар! – деп сыздықтай үн қатты Асқар.

– Түрлі жағдай болмай ма? Олар еш заңды бұзып жатқан жоқ қой, – деп ерегісті Дәулет.

– Айттым ғой, ауру тарататын – осылар. – Асқар Дәулетке шұқшия қарады да, қолын бір сілтеді. – Әй, қойшы соларды!

– Байқағаным, жолдарды кей жерлерде кеңес уақытынан бері жөндемеген, – деді Дәулет, көлік кезекті бір шұқырдан секіргенде.

– Мұнда Астанадағы жолдар деп пе едің май шелпектен жасалған?!

– Иә, ауылдағыдай тарс-тұрс екен…

– Әлде халықаралық компаниядағы жол қатынастары деп пе едің?! – деді Асқар, енді мысқылдай қалып. – Нағыз тіршілік күресі осында!

– Оның рас… Айтпақшы, сенің фермаң қайда осы?

– Ферма менікі емес… менің әріптестерімдікі. Бұл өзі – күрделі нәрсе, бір жартысыз ұғына алмайсың дегендей… Мен сені пәтерге апарып тастайын, біраз демалып ал, сосын фермаға барамыз.

– Жоға, үйде отырып не бітіремін? Одан да көшеде біраз қыдырып қайтайын. Өзің жұмыстарыңмен айналыса бер. Мені ЦУМ-ның қасына түсіріп кете сал.

– Онда екі сағаттан кейін осы жерде кездесеміз, – деді Асқар, көлікті тоқтатып.

Асқарды алып кеткен соң атасы Дәулетке үйде отыруды бұйырып, өзі милицияға кетті. Жазира апаға баланы ешқайда жібермеуді тағы тапсырды.

– Ассалаумағалейкүм, Жәке! – деп қарсы алды оны милиция бастығы, орта бойлы, арықтау келген, капитан шеніндегі еркек.

– Уағалейкүмассалам! Қалың қалай, Ғалымжан? Үй іші, бала-шаға аман ба?

– Құдайға шүкір, – деді Ғалымжан, шалдың қолын алып.

– Не болып кетті өзі?.. Балаларды қамайтын, өлтіретін заман келгені ме? – деп күрсінді Жәкен.

– Бұл іске кіріспеңіз, Жәке. Кесірі сізге де, немереңізге де тиіп кетуі мүмкін.

– Дәулеттің қандай қатысы бар? – Шалдың ащы дауысы шықты.

– Асқар Иманқұлов оған қарсы мәліметтер беріп жатыр. Екеуі дос сияқты еді ғой? – деді капитан, қолымен орындықты меңзеп.

– Қайдағы мәліметтер? – деді Жәкен, отырып.

– Оны білмеймін, сіздің немереңізді де қамауы мүмкін.

– Есің дұрыс па? Не үшін? – Шал орындықтан ұшып тұрды.

– Асқар мен Дәулет күдікті, олардың іздерін Бекішев Қанатты өлтірген қораның жанынан тауыпты.

– Олар Қанатты не үшін өлтіреді? Ол баланы сен кеше ғана ақтап, босатып едің ғой. Қателік шықты деп айтқан өзің емес пе?!

– Мұндай болатынын білсем, босатпаушы едім. Оның ағасы Евлоевтармен байланысты, қалаға есірткі тасумен айналысыпты. Ал бала бірдеңені көріп қойған ба, әлде ұрлап алған ба… Иманқұлов пен сіздің немереңіз оның жанында біраз айналсоқтап жүрді дейді. Бүгін облыстан тергеуші келді. Шыны керек, менің өзіме де араласпа деп бұйырды, – деді Ғалымжан бүгежектеп.

– Сылтау тапқан екенсің. Ауылымызда балаларды қамап, өлтіріп жатқанда кіріспеймін де…

– Ойбай, ақсақал, мені айыптау оп-оңай сізге. «Есірткі», «дилер» деген сөздерді менің бірінші рет естігенім осы! Сайтан алғыр шөп! Евлоевтар да өз елінен безіп, мұнда не іздеп келді дейсіз? Ақмырзамен бір сыныпта оқығанбыз, жолдас та болдық. Бұлай боларын кім білген?! – деді Ғалымжан.

– Сонда біздің тағдырымыз қылмыскерлердің қолында болғаны ма?! Енді облыстан келген тергеуші шешеді де! – деп ашуланған Жәкен есікті тарс жауып, шығып кетті.

Милиция бөлімінен шыққан Жәкен поштаға барып, үйіне қоңырау шалды. Тұтқаны Жазира алды.

– Дәулетке жеткіз, жиналып, Ивандарға келсін, сонда күтіп отырамын, – деп қысқа қайырды Жәкен.

– Жәке, шынында, жағдай соншама қиын болғаны ма? – деп күйзеле тіл қатты Жазира.

– Кейін, Жазираш, уақыт тығыз, тезірек баланы жолға жинап, Иванға жібер. Есікке құлып сал да, қызыңның үйіне бар. Дәулетті облысқа өзім апарамын, жалғыз немеремді талатқызбаймын.

– Жәке, қалада Мұхтардікіне барыңдар, мен онымен хабарласайын, қарсы алады.

– Баратын үй бар, ұлыңды босқа әурелеме, – деп қорытты Жәкен.

– Айтқаның болсын, – деп күрсінді Жазира. – Ақ жол!

Бірде Тася апа Дәулетті ақпасу шұңқырынан құтқарып қалған. Сонда Дәулет шұңқырға түсіп кеткен дүрбісін аламын деп суға кете жаздады. Тася апа киімімен лас суға малшынып жүріп, оны алып шықты. Жиекте баланы құшақтап:

– Анасыз қиын-ау, қиын… – деген.

Дәулет оның құшағында ұзақ жылады. Тася апасы үндемей басынан сипап, күрсіне берді.

Бұл туралы Тася апа ешкімге тіс жармады, Дәулеттің де есіне түсірмеді. Шамасы, Дәулет өзі суға батқысы келді деп ойлады. Осы оқиғадан кейін Дәулет көршілерге жиі баратын болды. Тася апа оны қасына тамақ беріп отырғызып қойып, өз жұмысын істей беретін. Ол тоқыма тоқитын, іс тігетін немесе тамақ пісіріп, ыдыс-аяқ жуатын. Ешқашан ешқандай сұрақ қоймайтын.

Жазда Дәулет пен Асқар Тася апасының бақшасына жасырынып келіп, дәмді сәбіз, қызанақ пен ранетка жинайтын. Тася апай оларды байқаса да, байқамағандай болатын.

Иван мінезімен де, түрімен де Тасяға мүлдем кереғар. Алып денелі, ашық мінезді ол кеш сайын баянда ойнап, ән шырқайтын. Репертуарында түрлі әндер болатын, арасында романс пен частушка да бар. Көршілердің тойлары да Иванның асабалығынсыз өтпейді. Тася апа бір рюмка арақ ішкен соң Иванға қосылып, частушка айтады. Тұңғыш ұлдары Сергей екеуін өз үйіне көшіріп алып кеткенше, Иван мен Тася көп жыл бойы Жәкеннің көршісі болды. Сергей жер сатып алып, онда көкөніс өсіретін жылыжай мен үлкен үй салып алды. Сол кезден бастап көршілері Иван ұлының жылыжайдағы жұмысына көмектесіп, Тася келінінің жанында немерелерін бағуға кіріскен.

Дәулет тура кешкі ас үстіне келді.

– Амансың ба, балам? Қолыңды жуып, жоғары шық, – деп, құшақ жая қарсы алды оны Тася апа. – Жол соққан болар, әлденіп ал.

– Рақмет, Тася апа! Жазира апа тойдырып жіберді, жолға да тамақ салып берді, – деді Дәулет.

Кешкі астан кейін Иван оларды «Жигулиіне» отырғызып, аудан орталығындағы автобекетке апарып салды. Онда Жәкен немересімен бірге Жезқазғанға баратын автобусқа отырды.

Дәулет ЦУМ-ға қарай тартты: оның ішінде банкомат болуы керек. Екі жыл бойы Дәулет сақтап қойған ақшасының арқасында қарызға батпай күн көріп жүрді. Өз есебі бойынша, әлі де елу мыңдай теңгесі мен бірнеше жүз доллары қалуға тиіс.

Орталық кіреберістің алдында сары сырмалы күртешесінің үстіне ақ алжапқыш киген сүйкімді қыз балмұздақ сатып тұр. Қарама-қарсы бетте ыстық сусындар мен нан өнімдерін сататын жылжымалы дүкен орналасқан. Дәулетті Алматыдағыға қарағанда екі есе төмен бағалар таңғалдырды. Ғимаратқа кірген Дәулет өзін тоқсаныншы жылдардың аяғына қайта тап болғандай сезінді. Бутиктердің көбі баяғы барахолкадағы сауда қатарларына ұқсас: заттар сату сөресінде үйіліп жатыр, тек кейбір үлгілері ғана қабырғада ілулі тұр. Дәулет екі қабатты аралап шығып, банкомат таба алмады. Күзетшіден сұрап еді, ол Дәулетті төменгі қабатқа жіберді. Мұнда баспалдақ астындағы қуыста бірнеше банкомат тұр екен. Дәулет карточкасын банкоматқа салып, кодын теріп еді, дисплейге мерзімі өтіп кетті деген ақпарат шықты. Бағына қарай сыртқа шыққанда ол өз банкінің бөлімшесін байқап қалды.

Банкке кіре бергені сол еді, алдынан шыққан қыз:

– Сізге көмек керек пе? – деп сұрады.

– Теңгелей және валюталық шотымды тексерейін деп едім.

Қыз жанында тұрған автоматтың түймешігін басып еді, одан талон шықты.

– Отырыңыз, кезегіңізді күтіңіз, – деп, ол Дәулетке талонды берді. «Нөміріңіз шыққанда менеджерге барасыз», – деп, қабырғада ілініп тұрған мониторды көрсетті. Сосын: «Біздің қосымшамызды смартфоныңызға көшіріп алып, шотыңызды басқара аласыз», – деп селқостау мәлімдеді де, сықиып киінген жаңа клиентке ауысып кетті.

Дәулет орындыққа отырды. Көлемі аз ғана шаршыдан тұратын бөлме барынша іске тиімді етіп ұйымдастырылған екен: Париждің мейрамханаларындағыдай бірталай адам алақандай жерде сыйысып отыр. Дәулеттің оң жағындағы бір-біріне тиіп тұрған үш үстелдің басында үш менеджер клиенттерді қабылдап жатыр. Шетте – кезек күтушілерге арналған ала түсті орындықтар. Сол жақта – бірнеше терминал, қоршалған касса және талон беретін автомат. Оның қасында қарсы алушы қыз жүр. Есіктің сыртында тапаншалы қабын асынған күзетші тұр.

Дәулет еріксіз жақын тұрған үстел басындағы әңгімені естіп отырды. Көзін жыпылықтатқан қуыршақ кірпікті менеджер қыз өңі тайған жүдеу жігітке қарап:

– Сіз бұдан бұрын бізден кредит алып па едіңіз? – деп сұрады.

Жігіттің өңі қашыңқырай түсіп, орындыққа тығылған күйі:

– Иә, екі рет алдым, – деді.

– Куәлігіңізді беріңізші, – деді қыз.

Жігіт құжатын берді. Менеджер оны сканерден өткізіп, енгізу пернесін басып, жігітке бұрылды. Жігіт бүрісе қалды.

– Күте тұрыңыз, дербес деректер енгізіліп жатыр.

Жігіт демін басып, түзеліп отырды. Қыз қолына смартфонын алып, өзімен-өзі түрткілеуге кірісті.

– Раушан! – деп ескерту жасады көрші үстелдегі менеджер. Қыз телефонды дауыссыз режімге қойып, үстелдің жылжымалы жәшігіне сала қойды.

– Сіздің төленбеген кредитіңіз бар екен, Самат Аманжолович, – деді Раушан, мониторға қарап. – Мәліметтеріңізді тексерейік. Қайда жұмыс істейсіз?

– «Сто граней» ЖШС, – деп міңгірледі жігіт.

– Табысыңыз өзгерді ме? Сексен мың ба? – деп сұрады Раушан.

– Жоқ, жалақымды көбейтті, тоқсан бес мың, – деді жігіт.

– Жақсы, түзетейін. Кредит төлей алатыныңызды дәлелдейтін екі адамды атай аласыз ба?

– Бар еді ғой… Тағы екеуі керек пе?

– Қазір көрейік… Соларды қалдырайын ба?

– Иә, қалдырыңыз, – деді жігіт.

– Мен сіздің сауалнамаңызды толтырып, бастықтарға жібердім. Ол екі деңгейдегі мақұлдаудан өтуі керек. Кредит бермеуі де мүмкін. Ана жерде отырып, тоса тұрыңыз, – деп, Раушан шақыру түймешегін басты.

Мониторда келесі нөмір шықты, жігіттің орнына елулерге келген әйел отырды.

– Амансың ба, қызым? Мен кредит алайын деп едім, – деді ол.

– Сәлеметсіз бе? Қанша?

– Егер менің айлығым қырық бес мың болса, қанша алуға болады? Бес жылға бес жүз мың алуға бола ма? – деп сұрады әйел. Сосын: «Баламның үйлену тойына керек еді», – деп, Раушанға қарады.

Біраздан соң менеджер әйелден банк шешімін тоса тұруын өтініп, жігітті шақырды.

– Самат Аманжолович, өкінішке орай, кредитіңіз мақұлданбады. Алдыңғы кредитіңізді төлеп, қайта келуіңізге болады. Өтейтін сомаңыз екі жүз мың жетпіс үш теңгені құрайды.

Жігіт қолын бір сермеп, орындықтан тұрды.

– Бірақ сіздің кредит тарихыңыз жақсы, – деп, кірпігін қаққыштап, күлімсіреген Раушан оны үміттендірмекке әрекеттенді.

Бірақ жігіт оның сөзіне құлақ қоймастан шығып кетті.

Дәулеттің кезегі жеткенше, Раушан тағы екі адамға кредиті мақұлданбағанын жеткізді. Баласының тойына бес жүз мың сұраған әйелге кредит берілді. Оны естіген әйел қуанып, қызға алғысын жаудырып, батасын берді. Раушан жымиып, қолын жайып:

– Әумин! – деді.

Дәулет басқа менеджерге түсті. Бейдждегі оның есімі Темірлан екен. Дәулеттің мобильді телефоны жоқ екенін білген жігіт таңданыс білдірді.

– Қағазға түсіріп беріңіз, – деп ұсыныс жасады Дәулет.

– Біз қағазға түсірмейміз, хабарландыру автоматты түрде телефоныңызға жіберіледі, – деп қайталады Темірлан.

– Егер менде телефон жоқ болса, өз есепшотымды қалай тексере аламын? – деп сұрады Дәулет.

– Смартфон сатып алу керек, – деп жауап берді менеджер.

Дәулет ашуланып:

– Ал мен телефон алғым келмесе, басқа шешімі жоқ па? – деп сұрады.

Темірлан ойланып қалды. Сосын тұтқаны алып, біреуге қоңырау шалып, жағдайды түсіндірді. Тұтқаны қойып, Дәулетті кассаға жіберді.

– Не үшін?

– Сол жерде қағазға шығарып береді, – деп жауап берді менеджер.

– Монитордан теңгерімімді көрсете аласыз ба? – деп сұрады Дәулет.

Менеджер экранды Дәулетке қарай бұрып, оған әуелі теңгедегі, сосын доллардағы шотын көрсетті. Дәулет банкте бір сағаттай уақытын өткізіп, ақшасын алды. Жаңа карточкадан бас тартты. Қапырық, адамға лық толған бөлмеден тезірек кеткісі келді.

Автобуста Дәулеттің басы айналып, жүрегі айныды. Есін жинасын деп, атасы бірнеше рет автобусты тоқтатып, немересін таза ауаға шығарды. Қалаға таң ата келіп жетті. Бекетте таксиге отырып, Жәкеннің досы әрі әріптесі Олжастың үйіне келіп жетті. Олжастың келіншегі Рәбиға қонақтарға самаурын шайы мен ыстық бауырсақ дайындады. Дәулеттің сүреңсіз күйін байқаған Рәбиға таңғы астан кейін оның дене қызуын өлшеп, қан қысымын тексерді де, дәрі беріп, жатқызып қойды.

– Үйде дәрігер болғаны қандай жақсы! Бақытты бол, қызым! – деп батасын берді Жәкен.

Адвокатурада қызмет істейтін Олжас жағдайдың жөн-жосығын анықтап:

– Облыстық милицияда басшылық ауысып жатыр. Жаңа бастықтар жаңа заң шығарып жатыр. Кімнің не істеп жатқаны түсініксіз. Сіз одан да прокуратураға барыңыз, онда ептеп болса да тәртіп сақталған, – деп ақылын айтты.

– Дұрыс айтасың. Сейдахметтің өзіне кіремін, ол әлі сонда ма?

– Әлі орнында, беделсіз де емес. Негізі, осы дұрыс. Ол таңертең ертерек қабылдайды. Мен сізді жұмысқа барарда жолшыбай прокуратураға жеткізіп тастайын, – деді Олжас.

Жәкенді бірден прокурорға кіргізбеді. Біраз дауыс шығарып, Отан соғысының ардагері деген куәлігін көрсетуіне тура келді. Қабылдау бөлмесінде қара жамылып, қабақтары түскен бір топ әйел отыр екен. Жәкен кезек алды. Сол кезде кабинеттен беделді біреуді шығарып салуға шыққан Сейдахмет көрінді. Ол Жәкенді бірден байқап, сәлем берді:

– Ассалаумағалейкүм, Жәке! – деп қол алысып, күте тұрыңыз дегендей белгі жасады.

– Келесі кім? Кіріңіз, – деді Сейдахмет. Әйелдер есікке қарай ұмтылды. Бірінші болып қолында таяғы бар, аяғын ырғала басқан семіз кемпір кірді. Оның артынан шұбырып басқалары ерді. Ең соңынан табалдырықты жыламсыраған, қара орамал мен ұзын көк көйлек киген жас келіншек аттады. Жарты сағаттан соң кемпір бастаған топ ретімен кері шықты. Кемпірдің түрі одан әрі қаһарланып кеткен, басқа әйелдердің еңсесі түскен. Көк көйлекті келіншек шығысымен еңіреп жылап жіберді. Кемпір келіншекке бұрылып, ақырып жіберді де, таяғын сермеп қалды. Келіншек соққыдан қорғанып, екі қолымен беті-аузын жауып, үнсіз шеттей берді.

Келесі болып қолында дипломаты бар, алтын көзілдірік киген еркек кірді. Түріне қарағанда – адвокат. Ол бір сағаттай отырды. Екі арада Сейдахмет хатшысын бірнеше рет, қолына қағаз ұстаған қызметкерін екі рет шақыртты.

Жәкен кабинетке түске қарай кірді.

– Қалың қалай, Сейдахмет? Бала-шағаң есен-аман ба?

– Шүкір, Жәке, жақсы, – деп, Сейдахмет сәл үндемей қалды да:

– Аласапыран кезең деген осы екен… – деді.

– Естігенім бар, облыста басшылық ауысыпты.

– Иә, Жәке, мен де кетейін деп жатырмын. Егер өзім кетпесем, бәле жауып, сылтауын тауып, қуып жіберетін түрі бар. Бастықтарға барып, бір жыл тиіспеңдер, одан кейін өзім кетемін деп айтып қойдым. Жасым болса алпыс жетіге келіп қалды, кететін уақыт келген сияқты.

– Қудың қуы сен екенсің, – деп жымиды Жәкен.

– Қулықсыз мұнда кім отыр дейсің? Өзің қалайсың, Жәке? Немерең аман ба?

– Сол немеремнің қамын ойлап келдім, – деді Жәкен дірілдеген дауыспен. – Бір бәлеге ұрынып кете ме деп уайымдаймын.

– Оған не болды, ақсақал?

– Естіген шығарсың, ауданда есірткіге байланысты іс тергеліп жатыр. Бекішев Қанат деген баланы өлтіріп кетті.

– Иә, естідім. Оған Дәулеттің қандай қатысы бар? – деп сұрады Сейдахмет.

– Менің түсінгенімше, біздің ауылда қылмыскерлер есірткі қоймасын орнатқан. Кейін араларында жанжал шыққан ба, әлде бірін-бірі тонаған ба, әйтеуір, бір пәленің болғаны анық. Ал жандары қысылғанда есірткіге қатыстыларын өлтіре бастады. Дәулетпен сыныптас әлгі баланы өлтірді, – деді Жәкен.

– Шамасы, менен де көп біледі екенсің, бұл іс менің бақылауымда, – деп күліп жіберді Сейдахмет.

– Сонда тергеуші Шәріпов сенің қарауыңда ма? – деп қуанып қалды Жәкен.

– Иә, ол менімен хабарласқан. Жергілікті милиция кәмелетке толмаған екі баладан күдіктенеді, бірақ олардың қатысы жоқ сияқты деді. Жергілікті милиция бірдеңесін жасырып жатыр немесе өздерінің қатысы бар дейді.

Жәкен түстен кейін көңілі орнына түсіп, Олжастың үйіне оралды. Жазылған Дәулетін көріп, одан сайын қуанды.

Дәулет ЦУМ-нан шығып, бірталай жүріп, кішкентай көшеге бұрылды. Қиылыстағы бірінші ғимаратта азық-түлік дүкені бар екен. Оған кіріп, Дәулет екі шөлмек сыра сатып алды. Дүкеннен артына еріп бір еркек шықты.

– Бауырым, қосыласың ба? – деп, пиджагын ашып, Дәулетке төс қалтасындағы кішкене бір шөлмек арағын көрсетті. – Мен жақын жерде тұрамын.

Дәулет сәл ойланып, қостап басын изеді.

– Менің атым Ерлан, – деп өзін таныстырды еркек. – Сенің атың кім?

– Дәулет.

– Мәссаған, менің ағам да Дәулет! Мүмкін, тағы бір чекушкаға қосарсың? – деп жымиды Ерлан, тіссіз аузын ашып.

– Он екі болған жоқ қой, – деді Дәулет, сағатына қарап.

– Мұнда мені бәрі біледі, сатушы – танысым, – деп, көзін қысты Ерлан. Дәулет әмиянын шығарып, одан бес жүз теңге суырып, Ерланға берді. Ол ақшаны жұлып алып, дүкенге жөнелді.

– Тоқтай тұр, тез келемін, братка, – деп, дүкенге кіріп кетті.

Ерланның үшінші қабаттағы пәтері Дәулетке өз пәтерін есіне түсірді. Қисайған есік, бояуы сырылып, ластанған қабырға қағазы, қолқаны қапқан қоңырсық иіс. Ерлан оны асүйге шақырды. Дәулет отырғысы келіп, өзіне қарай жайдақ орындықты тартып қалып еді, ол саудырлап барып құлады да, бір аяғы үстелдің астына домалап кетті.

– Ёш твою медь! – Ерлан боқтап жіберді. – Боқ дүние, таста оны, сосын жөндеймін, мұнда отыр, – деп, қабырғаның қасындағы ұзын орындықты көрсетті. Дәулет:

– Маған кету керек, – деп, орындықтың қалдықтарын бөлменің бұрышына жинады да, Ерланға сыра салған пакетті ұстата салды.

Ерлан оны асығыс жұлып алып:

– Дәулет, братка, ренжіп қалдың ба? – деп сұрады.

– Жоқ, мен шынында кетуім керек, – деп, Дәулет есікке қарай беттеді.

– Жарайды, ренжімесең болды, братка, – деді Ерлан. – Ақ жол! – деп айғайлады соңынан.

Дәулет баспалдақпен астына жүгіріп түсіп, қайтадан дүкенге барып, бір литр су сатып алды. ЦУМ-ға қарай бара жатып, бір бұрылыстан кафені көзі шалды. Сонда кіріп, екі аяқ жергілікті сыраны бір-ақ төңкерді. Асқармен кездесетін уақыты таяғанын көргенде қаланың жабыңқы қабағы ашылғандай көңілі көтеріліп қалды.

– Бойың жадырап, тәуір болып қалыпсың, – деді Асқар оны көргенде.

– Жергілікті сыра жақсы екен, – деп мақұлдады Дәулет.

– Рас па? Көптен бері жергілікті сыраны ішпеппін, – деді Асқар. – Мен көбінесе виски немесе коньяк ішемін. Тек Түркияда демалғанда ішетін тегін сыра болмаса.

– Әрине, сен жергілікті элита қатарындасың ғой! – деп сықақтай күлді Дәулет. – Сенің айтқаның рас, бұл жерде бәрі басқаша. Қарағанды есті жиғызатын қала екен.

– Есалаң! Қолындағы баласымен жолдың ортасына шыққанын қарашы! – деп ашуланып, Асқар тежеуішті қатты басып жіберді. – Осындай да топас қатындар болады екен!

Асқар әйнекті түсіріп, бір былапыт сөзін арнамаққа ыңғайланса да, үрейден сұрланып кеткен әйелді көріп, алайып бір қараған күйі, үндемей әйнекті жаба салды.

– Банкте болдым, – деді Дәулет, – іші лық толы адам. Бәрі кредит алып жатыр.

– Сен не білмедің бе?

– Білмедім. Мені кредит емес, банктің өсімпұлы, пайызы қайран қалдырды. Елдің өз еркімен бастарын тұзаққа салатыны қызық осы.

– Олар сол тұзаққа түсу үшін бәріне даяр ғой, – деді Асқар, жаңа үйдің ауласына кіріп жатып. – Итшілеп жүрген тіршілік…

Бұл аулада автотұрақ шлагбауммен жабылып-ашылады екен. Асқар екінші қабаттағы пәтердің қоңырауын ұзақ басып тұрды. Сосын телефонмен қоңырау шалды. Содан кейін ғана есік ашылып, қысқа жейде мен ішкиімшең тұрған ұйқылы-ояу қыз көрінді.

– Асқарик! – деп, қыз Асқардың мойнына асыла кетті.

– Назик, бар киін, қонақты қарсы ал, – деді Асқар, қабағын түйіп, қызды еденге түсіріп.

– Бұл кім? – деп сұрады қыз, Дәулетке үңіле қарап.

– Досым. Жарайды, бар, киініп кел, сосын айтамын, – деп, Асқар қызды бөлмеге қарай итерді.

– Көңілдесің бе? – деп сұрады Дәулет.

– Жарым.

– Қойшы әрі! – деп күліп жіберді Дәулет.

– Менің серіктесімнің қызы.

– Қатырасың!

Асқардың бірінші әйелінің ас мәзірі үй тағамы болса, екінші әйелі дастарқанды кілең аспазханадан сатып алған тағамдармен толтырды. Түрлі-түрлі ет, балық, шайнама, салаттар қойды. Бар-тоңазытқыштағы ішімдіктер тегіс шетелдік: виски, бренди, шарап, мартини, арақ. Назик оларды түрлі жеміс шырындарымен араластырып, коктейль жасап беріп отырды. Бірнеше коктейль ішкен Дәулеттің ұйқысы келді. Оған қарамаған қонақжай үй иелері арақ-шарабын құюмен болды.

– Фермаға бару керек, – деп Дәулет ара-арасында айтып қояды.

– Үлгереміз, Дәуке, саспа, – деп, Асқар ішімдіктен құюын жалғастырды.

Асүйде анаша шегіп алып, екі дос фермаға таңертең барамыз деп шешті. Төсекке таңға қарай жатты. Ұйқыға кетіп бара жатып, Дәулет төбеден зып берген құйрықтың көлеңкесін көргендей болды. Ол бала кезіндегідей үрейден көзін тарс жұмып, қара түнекке шомып кетті.

Қанша уақыт өтсе де, сабадан қымыз бен ысталған ағаш иісі мүңкіп тұр. Бала кезінде Дәулет осы бөлмеде ескі сандық пен сабаның арасында жиі тығылып отыратын. Сол жерде ойыншық сарбаздарымен ойнап, қызыл қапшыққа асықтарын тізетін. Ал біреуге ренжігенде сабаны құшақтап жылайтын. Осындайда анасы келіп:

– Менің құлыншағымды кім ренжітті? – дейтін.

Ата-анасы қайтыс болғаннан кейін Дәулет бұл бөлмеге сирек кіретін болды. Тек атасы ұзақ сапарға кеткенде ғана келіп, сабаны құшақтап, ата-анасын есіне алып, бүгінгідей жылап отырады. Дәулеттің ойын даладан естілген ысқырық үні бұзды. Дәулет еденнен тұрып, көз жасын сүртіп, далаға жүгіріп шықты. Шарбақтың сыртында Асқар мен оның анасы Хадиша тәте тұр екен. Досын көріп, Асқар ыржиып қолын бұлғады.

– Сәлеметсіз бе, Хадиша тәте? – деп амандасты Дәулет, оларға жақындап.

– Амансың ба, айналайын? Түскі асқа біздің үйге жүр. Әдейі сен жақсы көретін ет пен картоп қосылған манты дайындап қойдым, – деді Хадиша тәтесі.

– Рақмет, тәте, мен атамды тосамын, бірге тамақтанамыз, – деп жауап берді Дәулет.

– Ол кісі кешке қарай келеді. Сені маған тапсырып кеткен. Жүре ғой, балам.

Түскі астан кейін екі дос Дәулеттікіне келіп, атасы келгенге дейін Асқар әкелген приставканы қосып, ойынға берілді.

Атасы қас қарайғанда досы Қасенмен бірге келді. Қастарында бөтен әжей бар екен, оны Жазира апа деп таныстырды. Жазира апа бірден үй жұмысына кірісіп кетті. Сөйтсе, атасы досымен құдалыққа барып, Жазира апаны алып келіпті. Біраздан соң үйге көрші-қолаң жинала бастады, көрші әйелдер шашу сыйлықтар әкелді. Дөңгелек үстел жайылып, айналасына көрпе, жастық төселді. Қонақтар үстелдің басына жайғасып отырған соң, атасы қолына домбыра алды. Күй әуені әуелі ақырын төгіліп, бірте-бірте жылқының шабысына ұласып, алыс елдерді кезген көшпендінің желмен жеткізген сағынышты сазына айналды.

– Бәрекелді! – деп, Қасен атасы сақалын сипап, көз жасын сүртіп, ризашылығын білдірді.

Атасының шертісінен Дәулет бұрын сезілмеген жаңа үрдісті байқап, жымия қойды. Атасы оның жымиғанын көріп, шекке басын иіп, домбыраны шетке қойды.

– Міне, Жазираш, танысып қой, жанымда отырған – жалғыз немерем Дәулет, – деді атасы дауысы дірілдеп.

– Бір жылдан аса уақыт өтті, қайғының да өз мерзімі болады, Жәке. Әрі қарай өмір сүру керек, – деп күрсінді Асқардың атасы, ұзын бойлы, жүдеу көсе Төлен.

– Менің де айтатыным тура сол! – деп қағып алды Иван. – Тамақтан алыңыздар, қадірменді достар. Бүгін менің досым әрі көршім Жәкеннің тойы. Ол үшін алып қою керек. Кімге қымыз, кімге шарап, ал кімге арақ құйып берейін, халайық? – деп, ол асабалығына кірісіп кетті.

Бұл ата-анасы қайтыс болғаннан кейінгі Дәулеттің күлкі мен шаттыққа толы бірінші кеші еді. Жазира апа өзімен бірге қуаныштың пернесін алып келгендей болды. Дәулет пен Асқар әншейінде үлкендермен ұзақ отырмайтын. Бірақ осы жолы дастарқаннан тұрғылары келмеді. Шалдардың зілсіз қалжыңына күліп, бір-біріне себепсіз ыржалақтаған қалпы отыра берді. Хадиша тәте үйінен Асқардың скрипкасын алып келді. Сол кеште Асқар бірінші рет көршілердің алдында скрипкада ойнады. Әдетте ол тек мектепте концерттерде ойнайтын. Негізі, Асқар музыка мектебіне тек мамам үшін барамын деген. Дәулет те оның музыка сабақтарына мән бермейтін. Тек бұл кеште досының өнерін сүйсіне тыңдап, оны басқа қырынан танығандай болды. Асқар шабыттанып, бір әуеннен басқасына ауысып, бүкіл елді тәнті қылды. Арагідік біресе Жәкен домбырасымен, біресе Иван баянымен Асқарға қосылып отырды.

Дәулет Асқардың шынайы сезімін білдіруге ұялатынын жиі байқайтын. Бірақ сол кеште Асқар ашылып, өзінің анасымен ұқсастығын айқын көрсетті. Оның жылы көзқарасы, бет әлпеті, ұзын сезімтал саусақтары анасынан алынған көшірмелердей еді.

Асқардың бенефисін кенеттен пайда болған әкесі бөліп жіберді:

– Жә, жетер. Скрипка ойнау еркекке жараспайды.

Асқар сұрланып, көзін төмен тайдырып, жаман бір қылықтың үстінде ұсталып қалғандай скрипкасын анасына беріп, асығыс шығып кетті. Хадиша күйеуіне ашуға толы көзбен бір қарағаннан әріге аспады.

– Ал енді частушка айтамыз! – деп, Иван қолына баянды алып, жайсыз үнсіздікті үзіп жіберді.

Дәулет Асқардың соңынан шығып, ауладан таба алмады. Сол кештен кейін Дәулет досымен скрипка мен музыка туралы сөйлескісі келген, бірақ қарсылыққа тап болды. Бірде қыздардың алдында досының скрипкада керемет ойнайтынын айтып еді, Асқар оны жақтырмай:

– Оның бәрі әншейін далбаса, – деп шорт кесті.

Жазира апа ақ көңіл, мейірімді жан болып шықты. Тағамды дәмді пісіретін және ешқашан ренжімейтін. Кейде бірнеше күнге бала-немересіне қонаққа кеткенде атасы мен немересі кәдімгідей жетімсіреп қалатын болды. Екеуі бір-бірімен шүйіркелесе қоймай, астарын үнсіз ішетін. Ал Жазира апа келісімен көңілдері орнына түсіп, үйдің іші қайтадан жайнап кететін.

Дәулет иығына тиген қатты соққыдан оянып, көзін ашып, біраз уақыт есін жия алмай жатты. Жүріп келе жатқан көліктің шанағында жатқан сияқты. Дәулет айналасына қолын жүгіртіп, иыққабын тауып алды. Ішінен шөлмектегі суды шығарды. Оны ашып, іше бастап еді, көлік шұңқырдан секіріп, Дәулет шанақтың есігіне қарай домалап кетті. Шөлмектегі су үстіне төгілді. Ішкен суы аздап шөлін қандырып, төгілген су айныған жүрегін басыңқырағандай болды. Көлік тағы да бір-екі селкілдеп барып тоқтады. Есік ашылып, дауыс естілді. Дәулет шанақтың қабырғасын қаға бастады. Бір сәт шарт етіп жабылған есіктің дыбысы естілді де, қайта тыныштық орнады. Дәулет қабырғаны қаттырақ қағып:

– Сыртта кім бар? Есікті ашыңдар! – деп айғайлады.

Тыныштық. Дәулет дыбыстарға құлақ түре бастады. Зымырап өтіп бара жатқан көліктердің дыбысы еміс-еміс естіледі, сірә, трасса болса керек және… жусанның иісі. Сонда ғана Қарағандыға бір күн бұрын не үшін келгені есіне түсті. Қалғаны – өткен күн мен түннің бұлыңғыр көріністері. Дәулет ыңғайлырақ жатып, иыққабын басының астына салып, аяғын созды. Сонда ғана жейдесінің қатты малшынғанын сезді. Мамық сырткиімі мен жейдесін шешіп тастап, иыққаптан таза майка, оның сыртынан флис жемпірін киіп алды. Мамық сырткиімін иыққаптың орнына басының астына жастық етті. Жағдайдың оғаштығына қарамай, Дәулет жата салып, қалғып кетті. Жартылай ояу күйі Дәулет шанақтың есігі ашылып жатқанын естіді. Күн жарығынан көзін сығырайтқан Дәулет есікті ашқан басы қазандай кішкене еркектің сұлбасын көрді. Өзі көзін бадырайтып, тесіле қарайды екен. Күн сәулесінен басы денесінен үлкен, ал көзі шарасынан шығып кеткендей болып көрінді. Дәулет көзін жұмып, басын бір шайқап, қайта ашты да:

– Сен кімсің? – деп сұрады.

– Сенің патшаң мен құдайыңмын. Шық! – деп гүрілдеді еркек.

– Құдай мен патша? Жолым болған екен, – деп, Дәулет су жаңа жүк таситын көліктің шанағынан секіріп түсті.

– Соңымнан ер, – деді еркек.

Жүк көлігінің жанында көк джинсы мен күртке киген жігіт темекі шегіп тұрды. Дәулеттен бұрылып, жасырынғысы келгендей көрінді. Жақын жерде жол жиегінде джип тұр. Еркек соған қарай бет алған.

– Сенің атың кім? – деп сұрады Дәулет, еркектің артынан еріп.

Еркек тоқтап, Дәулетті бастан-аяқ қарап шығып:

– Сіз деп сөйле, менің атым – Қазыбек, – деді.

Мотордың дыбысын естіген Дәулет артына бұрылып қараса, трассаға қарай жүріп кеткен жүк көлігі екен.

– Ал анау жүк көлігіндегі кім? – деп сұрады Дәулет.

– Сұрағың көбейіп кетті, – деп жауап берді Қазыбек, дауыс екпінін түзеп.

Өлшемі әлдеқайда үлкен тонға оранып алған, аласа бойлы, үшкір ұшты тозған туфли киген Қазыбек аяғын жыбырлата басып, Дәулеттің алдында келе жатыр. Киімінің бәрі басқа біреудің үстінен шешіп алғандай салбыраған, тек басындағы сабалақ қызыл феска ғана дәл қонып тұр.

– Феска Түркияда жасалған ба? – деп болжамдады Дәулет.

– Қайдағы феска-меска? – деп ашуланды Қазыбек. – Көлікке отыр, фермаға барамыз.

Дәулет қуанып қалды. Есін білмей ішіп отырып, Асқардың кеше Қазыбек туралы айтқанын ұмытқан болар-ау. Енді оған Қазыбектің мына бастықсымақ түрі күлкілі болып көрінді.

Көлікте Қазыбек радионы қосты. Ол шыжылдап, шырылдап қоя берген соң диск түймешесін басып еді, салонның іші шығыс әуеніне толып кетті.

– Өзбек литаврасы ма? – деп сұрады Дәулет.

– Өзбек? Өзбектерде түк те жоқ, бұл – татар аспабы, – деді Қазыбек. – Қазақтарда да түк жоқ.

– Домбыра ше?

– Ол да – думбыра деген татардың аспабы.

– Демек, сіз татарсыз, – деп қорытынды жасады Дәулет.

– Кім біледі, мүмкін, татар, мүмкін, моңғолмын. Тегім ертеден тарайды, ол уақытта қазақтар мүлдем болмаған.

– Ее, моңғол-татарлар де? Мына келе жатқан жер ше, ол да қазақтікі емес пе? – деп сықақтай сұрады Дәулет.

– Жоқ, бұл – баяғыда сатылып кеткен жекеменшік. Қазақсың ба, мазақсың ба – ешкімнің шаруасы жоқ. Қазір бәрін ақша шешеді, – деп, жалт қарады Қазыбек.

Дәулеттің намысы қозып, енді сазайын берейін деп Қазыбекке шатынай қарады да, тез ойланып, сабырға келді. Қортық наданмен сөз таластырғанша, фермаға жеткен соң Асқармен хабарласып, бүге-шігесін анықтағаным дұрыс болар деп, терезеге бұрылып, көзін жұмды.

Дәулет әдеттегідей сабағын оқып болып, теледидардан жаңалық көріп отырған атасына қосылды. Экранда жасы келген әйел көпес бабасының баяғыдан тұрған үйін бұзғанына наразылығын білдіріп жатты.

– Ата, сол ескі үй үшін неменесіне сонша қайғырып жатыр? Оның орнына жаңа биік үй салады, жаңаның аты жаңа ғой. Ал бабасын бейітіне барып еске алмай ма? – деп пікірін білдірді Дәулет.

– Сен Иван мен Тасяның үйіне қара да, Ережептің үйіне қара. Айырмашылығы бар ма?

– Иван атаның үйі биік әрі әдемі, ал Ережеп ағаның…

Сол кезде есік шарт ашылып, табалдырықтан қабағы қатулы сиыршы Ережептің өзі көрінді.

– Ассалаумағалейкүм, Жәке! Бұқамды таба алмай жүрмін, көрмедіңіз бе? – деп бірден сұрақтан бастады ол.

Жәкен күліп жіберді.

– Көрдің бе, балам? Ережеп үшін жоғалған бұқа – апат, ал жертөлесінің қисайғаны түк те емес. Міне, айырмашылық осында.

– Уууй! – деп қолын сермеді Ережеп. – Сол жертөлені қайтесіз, жазда бұзамын да, бір машина кірпіш түсіріп, жаңа үй саламын. Ал қазір бұқаны табу керек.

– Немерем екеуің егіздің сыңарындай ойлайды екенсіңдер. Бар, Дәулет, атыңа мініп, іздес, – деді Жәкен.

Дәулет тонын, пимасын киіп, тымағын қолына алып, Ережептің артынан үйден шықты. Аулада сиыршының Қарагері байлаулы тұр екен. Өзі – ауылдың ең бір безбүйрек құнаны. Дәулет оған тақалып келіп, қолы еріксіз жалына қарай ұмтылды. Қарагер сипағанын ұнатып, басымен Дәулеттің иығына сүйкенді.

– Пах-пах-пах! Қарашы жануардың жақсы көргенді сезгенін. Бар, Дәулет, атыңды ертте, қараңғы түскенше іздеп келейік, – деді Ережеп.

Сол арада қақпаны ашып, аулаға Асқар кірді.

– Ассалаумағалейкүм, Ережеп аға! – деп, басын иіп, Ережеппен қол алысты.

– Амансың ба, Асқар? Менің бұқамды көрмедің бе? Бүкіл ауылды аралап шықтым. Жоқ. Енді Дәулет екеуіміз ферма жаққа іздеп барып қайтайық деп жатырмыз.

– Е-е, ол сіздің бұқаңыз ба? Атам оны жаңа ғана аулаға қамады.

– Шын ба? Бір мүйізі сынық қара бұқа ма? Баяғыдан бері айтпайсың ба? – деп қуанып кеткен Ережеп асығыс аттана бастады.

– Жақсы хабар әкелгенім үшін сүйінші бермейсіз бе? – деді Асқар, Дәулетке көзін қысып.

– Көз көрмей, көңіл сенбейді, менің бұқам болса, ренжітпеймін, қара да тұр, – деп, Ережеп кетіп қалды.

– Менің бұқам болса, ренжітпеймін! – деп ыржиды Асқар. – Одан да шарбағын жөндемей ме, бұқасы далада қаңғып жүр.

– Сен бе оны аулаңа қамап қойған? Қатырасың, – деп күліп жіберді Дәулет. – Ережеп бұқасын қатты уайымдап еді. – Дәулет жыламсыраған Ережепті мазақтап, қабағын түйіп, көзін сығырайтып, екі саусағымен сиыршының салбыраңқы мұртын көрсетті.

– Қалжың ғой қамағаным! Атам болса жаман ұрысты. Қатты сұрланып кетті дейсің бе Ережеп? – Асқар да ренжіген Ережепті мазақтап, екеуі оның бұрынғыдан да төмен салбырап кеткен мұртына ішек-сілелері қатқанша күлді.

– Таптыңдар ма? Алыс кетпеген ғой, шамасы? – деп сұрады атасы Дәулет келгенде.

– Көршілердің ауласынан табылды, – деп күлді Дәулет. – Қаңғып жүрген жерінен оны Асқар өз қорасына қамап қойыпты.

– Барымташы ғой Асқарың, олардың тұқымында болған ондай.

– Барымташы деген кім?

– Мал ұрлауды кәсіп қылатындар. Мәселе қамауда емес, ізін білдірмей тығып қоюда. Асқар сияқты. Алақандай ауылда Ережептің бұқасын тығып қойғанын қарашы, – деп таңғала басын шайқады Жәкен. – Әкесінің тұқымына тартқан сенің Асқарың.

– Жоға, ата, Асқар ондай емес, жай қалжың емес пе?! – деп, Дәулет досын ақтап алуға тырысты.

Атасы, негізі, әр адамның қасиетін тез аңғаратын. Дәулет оның болжамы шын келгеніне талай куә болған. Қазақ ауылында Берік деген бала болатын. Балалық шақта Дәулетпен және Асқармен ойнауға жиі келетін. Берік бастықсып, әркімге бұйрық беріп, қазылық жасап, әлдебір табысты бөлгенге құмар болатын. Өзі ойынға да қатыспай, сырттан қарап отыратын. Көбінесе ысқырығын алып, шарбаққа жайғасатын.

– Прапорщик болады, – деді бірде атасы Берік туралы. Расында, жиырма бес жасында прапорщик лауазымына ие болған Берік – әлі күнге дейін прапорщик. Одан биік шенге өспеді.

Мотордың шуы мен жолдың шұңқырларына қарамай, Дәулет қалғып кетті. Жол бойы жарым-жартылай қалғып отырса да, айналада болып жатқан өзгерістерді байқап жатты. Жол жадағай шоқылы жерге ауысқанын білді. Қазыбектің дискіні ауыстырып, шығыс әуендері шансонға ұласқанын естіді. Арасында түсіне бала кезінде боранда Асқар екеуі тығылған бейіт кірді. Сол мазарда Асқар екеуі алма-кезек үшінші біреумен қарта ойнап отыр екен. Бірақ оның келбеті анық көрінбейді. Асқар ойынға кіріскенде, бәйгеге мұның тұмары тігілді, сол себепті ол досының ұтқанын тілеп отырды. Ақырында Асқар жеңді, бірақ ол тұмарды Дәулетке берудің орнына бетін жасырып отырған ойыншыға ұсынды. Бұл үшінші адам оны Асқардың қолынан жұлып алып, жоғалып кетті. Осы тұста оянып, көзін бір ашып алған Дәулет кеудесіндегі тұмарын қолымен сипап тексеріп қойып, қайтадан қалғи бастады. Ол:

– Келдік, шық! – деген Қазыбектің бұйрығынан оянды.

– Құп болады! – деп, Дәулет көліктен шығып, ұйып қалған аяғын жазды.

– Анау үйде тұрасың. Сонда бос кереует бар. Матрас та болуы керек, сайтан алғыр бичтер ұрлап әкетпесе, – деді Қазыбек, барақ тәрізді үйді көрсетіп.

Дәулет иыққабы мен күрткесін алып, балшықтан салынған үйге қарай аяңдады. Үйдің есігі ашық тұр екен, есіктің ойығында май басқан тор ілінген. Дәулет торды сырып, ішке кірді. Барақтың ішінде сыз бен махорка аралас иіс мүңкиді. Бөлменің бар жиһазы екі қатар темір кереует, қабырғаға тығылған сөре, үстел мен отырғыш және кіреберістегі пеш екен. Заттарын бос кереуетке тастай салып, Дәулет далаға шықты. Қазыбек кілтпен екінші кішілеу үйдің құлпын ашып жатты.

– Не, матрасты таптың ба? – деп сұрады Қазыбек, Дәулетті көріп.

– Жоқ, іздеген жоқпын әлі. Маған қоңырау шалу керек, телефоныңызды беріңізші.

– Қайдағы телефон? Мұнда ұстамайды, – деді Қазыбек.

– Сонда мен не істеуім керек?

– Жылқыларға қарайсың, мен жоқта қаңғыбастарды қадағалайсың. Не, білмеп пе едің?

– Қайдағы қаңғыбастарды?

– Кешке келеді, көресің. Кел, маған көмектес, – деп, Қазыбек үйдің есігін ашып, көлікке қарай жөнелді.

– Мына қаптарды үйге апар.

Көліктің жүк қоймасында үш қап макарон, екі қап картоп және бір қап пияз жатыр екен. Дәулет қаптарды үйге тасып бітіп:

– Қазыбек, түсініспеушілік болған сияқты, маған қайтып барып, Асқар досыммен сөйлесу керек.

– Қайта бер, – деп мысқылдады Қазыбек.

– Ал сіз қашан қайтасыз? – деп сұрады Дәулет.

– Белгісіз әлі, қой қораны жылыту керек. Ендігі аптада қар жауады дейді.

– Мен қалай кете алар екенмін?

– Кете алмайсың, бұл жерде такси-макси жүрмейді, – деді Қазыбек.

– Жаяу барсам ше? Жақындағы ауылға неше сағатта жетуге болады?

– Сен өзің, расында, ақымақсың ба? Әлде мені әдейі жынды қылып тұрсың ба? – деп ашуланды кенеттен Қазыбек.

– Түсінбедім, – деді Дәулет, Қазыбектің қасына жылдам жақындап.

Қазыбек қорыққанынан есікке қарай шегініп:

– Мен сені полицейден қаңғыбастарға бас-көз болсын деп, екі қой беріп, сатып алдым, – деді.

– Қалайша сатып алдың? Есің дұрыс па? – деп тұрып қалды Дәулет.

– Сол полицей сен туралы құжаты жоқ біткен адам деді. – Қазыбек үйдің ішіне қарай шегіне бастады да, Дәулеттің шабуылдамайтынын көріп, орнында қалды.

– Құжаттарым толық: жеке куәлігім, әскери билетім, тіпті шетелдік паспортым да бар, көрсетейін бе? – деп, Дәулет бараққа қарай асықты.

– Көрсет! – деп айғайлады Қазыбек.

Көз алдына көлікте кірген түсі келіп, Дәулет кеудесін сипалап, тұмарын тауып алды. Үйге кірісімен оны мойнынан шешіп алып, тексерді. Тұмар бүтін. Ішіндегі үш бұрышты теріге оралған қағаз да орнында. Дәулет иыққабын алайын деп еді, кереуеттен тек сырткиімін тапты. Жан-жағына қарап, терезе алдындағы кереуеттен әлсіз қимылды байқағандай болды. Оған жүгіріп барып, көрпені ашып жіберді. Мақта көрпенің астында басын қолымен көлегейлеп бір жігіт жатыр екен. Қасында – иыққап. Дәулет иыққапты алып:

– Сен кімсің? – деп сұрады.

– Ал сен кімсің? – деді жігіт, қолын басынан түсіріп. – Мен ештеңе алған жоқпын, жай қарадым, – деп жылпылдады.

Дәулет иыққабын ақтарып, жанқалтасынан конверт пен әмиянын шығарды.

– Тоқтай тұр, – деп, әмиянын ашып, тексерді: ақшасы орнында, куәлігі жоқ.

Дәулет барлық заттарын аударып-төңкеріп, құжатын таба алмады.

– Куәлігіңді жоғалттың ба? – деп қабаттаса сұрады жігіт. Сосын кереуетке отырып:

– Димон, – деп, қолын созды.

– Дәулет.

– Менің де құжатымды бір азғын полицей қисынын келтіріп алып қойды. Қазыбек қортық – соның сыбайласы, осында итшілегеніме жарты жылдай болды.

Дәулет жайылып жүрген отарды төбеден көзбен шолып отырады. Қаншама бытырап кетсе де, көзкөрім жерде. Бақылайтын жер табуды атасы үйреткен. Жаз сайын Дәулет атасы екеуі қазақ ауылында тұратын Қасен шалдың кезегін алып, бірнеше рет қой баққан.

Қартаң жасына қарамай, Қасен қорасында он шақты қой, сиыр, бірнеше бие ұстайтын. Бағып, тәрбиелеген тоғыз қызы бірінен соң бірі тұрмысқа шығып, тарап кеткен соң, кемпірі Қарақат екеуі жалғыз қалды. Қыздары мен немерелері анда-санда келіп тұрады. Кейде шал мен кемпір жол жүріп, қыздарына барады. Сондай жағдайларда Қасен қой кезегін Жәкенге тапсыратын.

Қазақ ауылы деп шеттегі мал ұстайтын жанұяларды құрайтын бірнеше көшені атайтын. Атауына қарамай, ол көшелерде әр түрлі ұлт өкілдері тұрады: немістер, татарлар, орыстар, гректер, ингуштар мен украиндер. Қазақ ауылы қойды кезекпен бағатын.

– Төбенің жотасында шығыс жағынан да, батыс жағынан да шөп көп болады, – дейтін атасы. – Таңертең қойды көлеңке түсетін батысқа жай, ал түстен кейін шығысқа айда. Көлеңке түскен жерде шөп күйіп кетпейді, – дейтін тағы. Күздігүні малды күннің соңынан төбені айналдыра жаю керек екенін Дәулет өзі түсінді. Көктем шыға қойлар еріген қардың астындағы қылтиған шөпке ұмтылатынын көрді.

Төбеден ашылатын кең көкжиекке қарап, Дәулет балалық, жастық шақта шырқаған әндерін есіне түсіріп отырады. Қолына қаламын алып, шумақтарын жолма-жол жазады. Мұндай жазу көңіл күйіне байланысты күнделікті әдетіне айналды. Бірақ кейде күні бойы ойланып, әннің бірде-бір сөзін есіне түсіре алмайды.

Бір күні көтеріңкі көңіл күйде отырып, орысша «Взвейтесь кострами» деген пионерлер өлеңін есіне алды. Өзі пионерлер қатарына өтіп үлгермесе де, пионерлер лагеріне барып үлгерді. Күні бойы қиналып, барлық шумақтарын кезекпен жазып біткенше өлеңнің жұмбақ қарама-қайшылықтарына мән беріп, ойға шомды. Неге пионерлер тек жұмысшылардың балалары болуы керек? Сонда басқалардың балалары пионерге өтпеген бе? Пионерлер үшін дайындалған жарқын болашақ дәуірі қайда? Сірә, коммунизм арман күйінде қалған-ау?

Келесі күні ағайынды Гейзерлердің есімдерін есіне түсірді. Ол екеуі пионер лагерінде боқауыз частушкалар айтатын. Вильмар мен Вальдемар ма? Вильгельм мен Вальдемар ма? Ағайындылар орындайтын бірнеше частушканы жатқа білетін Дәулет олардың толық есімдерін есіне түсіре алмай қиналды. Оларды Валик пен Вилик деп атайтын. Сол күні Дәулет қойларын частушкалармен алдандырды. Тек келесі күні таңертең ғана олардың есімдері Вильгельм мен Вальтер екені есіне түсті.

Есімдер мен өлеңдер арқылы Дәулет өткен күндеріне саяхат шегеді. Кейде Дәулет өзінің жасына қарамай ақылман болып алғанына таңғалады.

Жетінші сыныпты бітірген жазда есірткіге қатысты шулы іс басылған соң Асқар екеуі тығып қойған сөмкені алып, велосипедпен ауылдың сыртына шықты. Ішіндегі тәжік анашасы мен героинді екіге бөлді. Осылай жасауды Асқар ұсынды. Дәулет болса бәрін жағып тастағысы келген. Расымен де, ол өз үлесін сол жерде бірден отқа жақты. Асқар өз үлесін Қарағандыға апарып, жиен ағасы арқылы сатып, ауылға су жаңа «ВОСХОД 3М» мотоциклін мініп келді. Аяғында аппақ фирмалық кроссовка. Дәулет оған қызығып, кейде есірткіні жағып жібергеніне өкінсе де, онысын білдіртпейтін.

– Менің істегенімді істесең, мен сияқты байк теуіп жүретін едің, – деп, Асқар оның қытығына тиетін.

Атасы туған күніне ұсталған «Минск» мотоциклін сатып әпергенде Дәулеттің іштегі бар қыжылы сейіліп кетті. Асқар екеуі бірігіп мотоцикл тебетін болды.

Ән мен өлең жалықтырғанда Дәулет шахмат партияларын есіне алып, дәптерге тақтасын сызып, шешімін іздейді. Сөйтіп, оның өлең мен шахмат аралас күндері өте берді. Өлеңдерін еске түсіргенде Дәулет төбеде отырып қалса, шахмат жұмбақтарын шешкенде жайылған қойлармен бірге жүре береді. Әр шешім өзінің өмірдегі бір күрделі мәселесімен байланысты болып шығады. Бір күні ол Мырза атты мысығы есіне түсіп, жылап алды. Дәулет оны таңертең тұмшапешке қамағанын ұмытып кетіп, кешке күйген жүн мен еттің иісі шыққанда барып өлексе күйінде тапқан.

Дәулет шахмат партияларын жүре-бара қиындатып, ең күрделісіне – Асқар екеуінің қарым-қатынасына жақындауға бата алмай қойды.

Сол күні таң атқаннан ештеңе өнбеді. Қазыбек екі аптадай келмей кетті. Фермада азық-түлік таусылды. Степаныч пен Дәулет тандырсымақ бірдеңе жасап, қалған ұнға тұз бен су қосып, нан пісірді. Соған қарамастан, тандыр нан дәмді болып шықты. Еркектер бір-біреуден жеп, шай ішіп алды. Ал таңғы астан кейін темекі тартуға далаға шыққанда Қазыбектің иті кіріп, нанның жартысын алып кетіпті. Дима мен Нұржан оны тепкілеп, өлтіре жаздады.

– Өзі азғын, иті де сондай, – деп ашуланды Нұржан.

– Бұдан кәуап жасау керек, – деген ұсыныс айтты Дима.

– Егер таяу күндері Қазыбек келмесе, солай істеуге тура келеді, – деп Степаныч та қолдады.

Қой сою туралы ешкім жақ ашпады. Қазыбектің қойын сойған Нұржанның оқиғасы бәрінің есінде. Сол қылығы үшін Қазыбек барлығының көзін бақырайтып қойып, Нұржанның куәлігі мен әскери билетін жыртып, отқа тастап жіберген.

Нұржан – қалыптасқан ойыншы, Қазыбектен ойынға алған қарыздарын өтеп, бірнеше жыл жұмыс істеп жүр. Қазыбекке ата-анасынан қалған үлкен үйін де арзанға сатып жіберіпті. Екі баласы бар жесір қарындасы да Қазыбекке бұйырды. Күйеуі қайтыс болған соң қиын жағдайда қалған қарындасы Жарқын Қазыбекке күйеуге шығуға мәжбүр болыпты.

Қалған нанды еркектер бөліп алды. Дәулет өз азығын алып, қойды алыс отарға айдап кетті. Сол күні ол 1972 жылғы Фишер мен Спасский арасындағы ойынға кірісті. Кезінде сол ойынның барлық жиырма бір партиясын Дәулет жатқа білетін, тек ең соңғы партиясының эндшпилінде шатасатын. Бірінші партияны оңай шешіп, Немцович қорғанысын аяқтап шықты. Әрі қарай сәті келмеді: қойлар жан-жаққа бытырап, шашырай берді. Серке оларды бастамай қойды. Біраз жүгіріп, Дәулет қойды жинап, солтүстік жоталарға айдап кетті. Түске қарай аспанда бұлт үйіріліп, жаңбыр сіркірей бастады. Дәулет нанын жеп алып, отардың легіне қосылып, жылжи берді. Қойлардың соңында жүріп, әр партияның жүрісін бірінен соң бірін талдап келе жатты. Қас қарайғанда жиырма бірінші партияға дейін жетіп, Алехин дебютін қайталаған Фишердің жүрісінен кейін шатасып кетті. Эндшпильді ертең аяқтаймын деп ұйғарған Дәулет адасып кетті. Алыста жартасты жоталар көрініп тұр, демек, керісінше, оңтүстікке кетіп қалған.

Дәулет ашуланып, бәтеңкесімен балшықты шалпылдата басты. Ең негізгі мәселесін шеше алмайтындығына, өзіне, бүкіл дүниеге өші кеткендей ызаланды. Ол Асқардың солға еңкейте жазған қолын бірден таныған: Дәулеттің Қанатты қалай өлтіргенін, өзінің қарауылда тұрғанын қиыстырып-ақ жазыпты. Өзі ойлап тапқан ба, әлде біреу ұйқастырып берді ме? Шәріпов көрсеткен арызды Дәулет есіне алғысы келмегені ме, әлде досын әлі күнге дейін жамандыққа қимағаны ма? Атасы да:

– Оған ренжіме. Әрқашан көзге сене беруге болмайды, жүрекпен сезген дұрыс! – деген.

Демек, Асқарға қысым көрсетіп жазғызды. Ал милицейлердің оны қинап, азаптағаны туралы Асқардың өзі айтқан. Камерада Дәулет көп ойланып, арыз туралы білетінін досына көрсетпеуге өз-өзіне серт берген. Өйткені Дәулеттің де досынан жасырғаны бар.

– Сенің абақтыда бір ай бойы көз бояушылықпен отырғаныңды ешкім білмеуі керек. Асқарға да айтпа. Егер сұраса, сенен қайта-қайта Қанатты өлтірген түн туралы сұрай берді деп айт, – деп атасы да ескертті.

Есірткі трафигі жөніндегі қылмыстық топқа қарсы іс-шаралар анықталғанша, Қанатты өлтірген қылмыскерді тапқанша, Дәулет камерада жалғыз бір ай бойы отырып шықты. Сол кезде таңертең оянғанда көзі төбедегі темір бағанаға тіреліп, Дәулетті үрей билейтін. Кейін осы бағана түсіне жиі кіріп жүрді. Кейде қатты мас болғанда төбеде бағанада отырған құйрықты аждаһа елестеп, оянғанда көзін ашуға қорқатын.

Ұзақ, ызғарлы ақпан айы. Белгісіздік пен үміттің кезеңі. Дәулеттің атасының айтуы бойынша, даладағы ең қатерлі ай. Қар ерте еріп кетіп, артынан аяз қысса, жердің үсті мұзға айналып, жайылымдағы мал қимылсыз, жемсіз қатады. Ал ерте көктем су тасқынымен қауіпті. Жұтқа лайық ақпан ажалын сезген жауыз патшадай кетерінде қанқұмар мінезін тағы да, соңғы рет көрсетіп кеткісі келеді.

Атасының ақылы жөн болған екен. Есеп теңбе-тең: Асқар екеуі де бірін-бірі алдады…

Дәулет қойларын бір кішігірім тас құламаның астына айдады. Басында маңырасып, топтала тосырқаған мал біртіндеп біріне-бірі сүйкеле түсіп, жата бастады. Дәулет олардың қасына қисая кеткісі келіп еді, артынша «қыстырылатын жерді тапқан екенсің» деген мысқыл ой оны былай әкетті. Тым шалғай емес жерден малды да бақылауға, отты да жағуға ыңғайлы орын іздей бастады. Тау жотасының басында қалта шамымен жолға жарық түсіріп жүріп, жалғыз тұрған мазарды көріп, қуанып қалды. Баяғыда боранды түнде Асқар екеуі осындай мазарды паналап, бораннан сақтанған. Әрине, қорыққандары да бар, бірақ олардың басқа амалдары қалмап еді: я бейіт басында түнеп шығуға, я суықтан қатып қалуға тура келген.

Сол түні шала ұйқыдағы Дәулетке аян келген. Бейіттің аруағы болар, ақ сақалды шал оны таң ата оятқандай болып, тезірек шығысқа қарай бет алуды бұйырды. Дәулет досын зорға оятып алып, екеуі тез жиналған да, жолға шыққан. Содан өздері де аман қалып, жолшыбай бір ықтасын сайдан Сағынтайдың сиырын да тауып әкелген. Осы оқиғаны атасына айтқанда ол еш таңғалмай:

– Бейіт – аруақтардың мекені. Олар бізді қорғайды, – деген.

Дәулет айналадан құрғақ ши, шөп, сасыр мен тобылғының бұтақтарын жиып, мазардың ық жағын ала алау жақты. Бұл жерден қойлар да көрінеді, жел де соқпайды. Жайланып отырып, жылынған соң қарны ашқанын сезді. Дәулет қалтасынан құрт салған дорбасын шығарып, ішінен біреуін алды да, аузына салды. Бірнеше ай далада жүремін деп, өзін-өзі аштыққа шыдауға үйретумен келеді екен. Мұнда бастысы бар ойды тамақтан басқа нәрсеге аудару керектігін түсінген. Тіпті шыдауға келмесе, осылай құртын шығарып, сора бастайды. Артынан шөлдеп, су ішкенде қарны тойғандай болады.

Дәулет қалада өз еркімен тамақ ішпей, тіпті ашығып та жүретін бірталай адамды кездестірді. Диета ұстайтын әйелдер мен еркектер, йогамен айналысатындар, денсаулығын жақсартамын деп, тамақты аз жейтіндер мен аузы беріктер. Жедел жобаларды іске асыру барысында аштық жұмыс қабілетіне зор әсер ететініне Дәулеттің де көзі жеткен. Ол түскі асқа үзіліс жасамай, көбірек жұмыс бітіріп үлгеретін. Ал түсте қарнын толтырып алған жағдайда ұйқысы келіп, көңілі тынығуға тартып тұратын.

Дәулет таң ата тоңып оянды. Түндегі жаңбыр қарға айналыпты. Аппақ айналада қойлар ғана қарауытып жатыр. Дәулет мазардың сыртынан жазу я белгі іздеп таппады. Айдалада тұрған жалғыз бейіт. Әлде жақында ауыл бар ма? Дәулет біраз жүріп, жолды тапты. Шамасы, жотаның арғы жағында ауыл бар. Ауыл жайлы ой санасында жылт еткенде Дәулет бүгінгі ауылының Нұржан, Дима және Степаныч тұратын фермаға айналғанын еріксіз ойға алып, көзін алыс көкжиекке аударып әкетті.

Степанычтың жасы алпыстар шамасында болса да, түрі сексендегі шалға ұқсайды. Нұржанның айтуы бойынша, Степаныч – панасыз қу сирақ. Ол көп жыл бойы кен ошағында вахта әдісімен жұмыс істепті. Ауылға келгенде ата-анасынан қалған үйде тұрған. Ол үйде туған қарындасы мен інісі болған. Уақыт өте қарындасы тұрмысқа шығып, Қарағандыға көшіп кетіпті. Інісі әскерге барып келген соң жұмыс істемей, арагідік салынып ішетін кеселге ұшырапты. Степаныч вахтадан келгенде інісі оны ішкізіп, ақшасын тартып алатын болған. Кейін Степаныч жұмыста жүргенде інісі үйді сатып, мүлдем жоғалып кетіпті. Соңғы уақытта біреулердің оны Москвада екен, отбасын құрыпты дескені бар.

Сөйтіп, Степаныч баспанасыз қалды. Жалақысы жақсы болса да, үй сатып алуды ойламады. Үнемі кен ошағында қалып жүрді, анда-санда ауылға келгенде ішетін таныс достарына барып, тапқан табысын жұмсап, қайтадан кенге келеді. Кен ошағын жауып тастаған соң малшы болып жалданып, фермадан фермаға көшіп жүрді. Бірде шайтан түртіп, адам тонау айыбымен абақтыға да қамалып шықты. Екі жыл отырып келген соң біраз уақыт панасыз көше кезіп кеткен. Қазыбектің оны малшы қылып жұмысқа салғаны осы кез.

Дәулет келгенше Степаныч қой бағыпты. Дима мен Нұржан болса – жылқыда. Сақпан мен қой қырқу кезінде Қазыбек қосымша малшы жалдайды екен. Фермадағы шаруашылықпен Қазыбек өзі айналысыпты.

Дәулеттің Степанычпен бірінші кездесуі есінде қалып қойды. Бараққа үстіне майлы күпәйке, аяғына тозығы жеткен етік киген, еңсесі түсіңкі шал кірді. Үндемей сырт киімін шешіп, кереуетке отырып, етігін шеше бастады. Еңкейген күйі етігінен әуелі кір шұлғау оралған бір аяғын шығарып алды. Біраздан соң екіншісіне кірісті. Шұлғауды шешіп, қанталаған башпайларына қарап алды да, кереуетке жата кетті.

– Степаныч, келдің бе? Темекі тартасың ба? – деп, біраздан соң үйге Димон кіріп, шалдың қасына барды.

Степаныч күлімсіреп, басын сәл көтерген болды. Дәулетке де көз қырын тастап, төмен қарады.

– Міне, Степаныч, танысып қой. Бұл – Дәулет. Біздің бастығымыз болады, – деді Димон, шалға бір тал папирос беріп.

Шал Дәулетке өткір жанарымен бір қарап, басын изеді.

– Сендерде дәрі-дәрмек бар ма? Аяқтағы жараларды емдеу керек, – деді Дәулет, көзімен шалдың башпайларын меңзеп.

Степаныч аяғын жерге түсіріп отырды.

– Қайдағы дәрі? Бұл саған аурухана дейсің бе? – деп қарқылдап күлді Димон.

– Ештеңе етпейді, жазылады, – деді Степаныч, қағазға оралған папиросты рақаттана тартып.

Келесі күні Дәулет Қазыбекпен сөйлесіп, шалды шаруашылыққа қойып, өзін отарға жіберуге көндірді.

– Әзер жүрген шал, аяғы қансыраған жара, қойды бағуға шамасы келмей, далада қатып қалса, қайтеміз? Ал менің қой бағуға тәжірибем де, икемім де бар, – деп иландырды Дәулет.

– Бұл шал бізден артық өмір сүреді, – деді таңырқаған Қазыбек. Сосын біраз ойланып: «Жарайды, баққың келсе, баға бер, бірақ әр қойға басыңмен жауап бересің. Құжаттарың полицияда жатыр», – деген шешім шығарды.

Степаныч ферманың шаруашылығына ауысты. Пешті жағып, қашарды тазалап, жылқыға қарап, Қазыбек жоқта тамақ дайындайтын болды.

Димон Степанычқа бауыр басқандай. Екеуі үндемей темекі шегіп отырғанда өңдері кіреді. Сондайда бозбаланың ұнжырғасы тірек тапқандай жайланып қалады.

Бұғанасы қатпаған Димонның дене мүшелеріндегі келіссіздік бірден көзге түсуші еді. Ойнақшып тұратын қуыршақ көзі жайғасқан бір жапырақ беті үлкен денесіне, күректей алақанына үйлеспейтін. Өзі әкесін жиі есіне алады. Оны кезекті рет жазықсыздан-жазықсыз абақтыға қамағаны жөнінде айтады. Әкесінің бұған айтқан «досыңды ешқашан сатпа, абыройыңды сақта» деген ақылын жиі қайталайды. Бірақ әкесін бекер күткені, оның абақтыдан шығысымен үйіне оралмай, Шымкентте хабарсыз жоғалғаны туралы үндемейтін.

Дәулет сәл әлденіп алып, фермаға қайтайын деп шешті. Төбе асып, ауыл іздегені еш пайда бермес. Қашқысы келген жағдайда да құжатсыз билет сатып ала алмайды, сатып алатын ақшасы да жоқ. Мұнда тап болған кезден-ақ қашудың бар жолын ойластырып қойған Дәулет уақыт өте келе ферманың өміріне бейімделіп кеткендей.

Дәулет темір кружкасына қар салып, бейіт маңайындағы тобылғының қураған бұтақтарымен су қайнатты. Қатқан нан тістеп, қайнаған су ішіп, жылынып алған соң малды фермаға қарай айдай бастады. Жол-жөнекей қайтадан Фишер-Спасскийдің партияларын жиырма біріншісіне дейін түгендеп шықты да, күн батпай фермаға жетті.

Қазыбек жаңа жылға бір апта қалғанда келді. Азық-түлік, бензин әкелді. Жол тазалайтын тракторы бар жүргізушімен бірге келіпті. Екеуі фермада бір күн түнеді. Сол арада Қазыбек малды санап, қашарлардың жағдайын тексеріп шықты. Кететін күні таңертең Қазыбек үлкен үш қой сойдырды. Етін көлігінің жүксалғышына артып алды. Ферма тұрғындарына ішек-қарын, бас-сирақтарын қалдырды.

– Бұл – сендерге арналған азық, – деді ол Степанычқа.

Қазыбек тракторшыны өз көлігімен алып кетті, ал тракторды фермада қалдырды. Оны қарыз есебінен алып қойыпты.

Қазыбектің қарызға ақша беретінін біліп, оған адамдар бүкіл ауданнан кредит алуға келеді екен. Қазыбектің пайызы банктердікіне қарағанда әлдеқайда төмен, төлем ережесі де икемді. Бүгінде ауданның жартысынан көбі Қазыбекке қарыздар болыпты.

Отыз бірінші желтоқсанда Дәулет отарды жайылымнан ертерек айдап келді. Степанычқа қуырдақ пісіруге көмектесті. Мерекелік дастарқанға отырудан бұрын барлығы жуынып, таза киім киді.

– Ішімдіксіз біртүрлі көңілсіз, – деді Димон.

– Иә… – деп келісті Нұржан.

– Айдалада оны қайдан табасың? – деп мырс етті Дәулет.

– Көрші фермада самогон сатылады, – деді Димон.

– Көрші ферма елу шақырым жерде, мынадай қарда оған жету екіталай, – деді Степаныч.

– Бізде трактор бар… солярка да бар, – деп қулана жымиды Димон. – Мен солярканы керек болып қалар деп, жазда тығып қойғанмын.

Біраздан соң ол үйден шығып, канистр алып келді.

– Ақшаны қайдан аламыз? – деді Димон енді.

Бәрі Дәулетке қарады.

– Базар жоқ, – деп ыржиды ол. Орнынан тұрып, иыққабынан ақшасын шығарды.

Үшеуі кабинаға отырып, жолға шықты. Арагідік тракторды тоқтатып, ауысып айдайды. Тракторды бәрінен Нұржан жақсы жүргізді. Оның бульдозер жүргізген тәжірибесі бар екен. Дәулет пен Димон кейде рөлге ие бола алмай, трактор қиқалаңдап, қалың қарға бата берді. Үшеуі айғайлап ән шырқап, балаша ойнап-күліп, көрші ферманың дүкеніне жетті. Дүкеннің есігінде дәу құлып ілулі тұр екен. Жігіттер жақын тұрған үйдің жарығы бар жалғыз терезесін қағып, жергілікті фермердің дастарқанына тап болды.

– Келіңдер, жоғары шығыңдар! – деп, Тілек атты үй иесі оларды дастарқан басына жайғастырып, арағын құйды.

– Қайдан жүрсіңдер? Кім боласыңдар? – деп сұрады ол, қонақтар ішіп салып, үстелдегі тамақтан ауыз тиюге кіріскенде.

– Біз көрші фермада жұмыс істейміз… – деп Дәулет бастай бергенде, Димон оны шынтағымен түртіп, Нұржан да оған наразылық танытқандай қарады. Іле-шала Димон Дәулеттің сөзін бөліп жіберіп:

– Самогон сатып алайық деп едік, дүкен жабық тұр, – деді.

– Сатушы – менің әйелім, қазір барып ашады, – деп, Тілек шай құйып отырған әйелге қарады.

Олар бірден дастарқаннан тұрып, Дәулет үй иесіне қонақжайлығы үшін алғысын білдірді. Тілек аң-таң күйі:

– Сау болыңдар! Келіп тұрыңдар, – деп қоштасып қала берді.

Еркектер үйден шығып, сатушы әйелмен бірге дүкенге кірді. Үш үлкен, бір кішкене шөлмек самогон сатып алып, көңілді күймен жолға шықты.

Қайтарда жігіттер рөл алмаспады. Нұржан тракторды өзі жүргізді: бәрі тезірек үйге жеткісі келген. Айдаладағы барақ жылы ұяға айналғанына таңғалған Дәулет:

– Адам, расында, бәріне де үйреніп кетеді екен, – деді.

– О не дегенің? – деп сұрады Нұржан, бірақ Дәулет жауап қатпады.

Нұржан келісімен кішкене шөлмекті барақ қасындағы қалың қарға тығып қойды да:

– Ертең бас жазамыз, – деді.

Төртеуі асықпай тамақ жеп, әңгімелесіп отырып, бірінші шөлмекті ішіп алды. Екіншісін ішіп бітіргенде еркектер бірін-бірі тыңдаудан қалды. Димон билеуге талпынды. Нұржан адамзаттың барлық күнәсін Қазыбекке жауып, оны боқтаумен болды. Степаныч ақырын, мұрнының астынан ән салуға кірісті. Дәулет өз орнына жатып, қалғи бастады. Біраздан соң үшінші шөлмек ашылып жатты.

Дәулет түн ішінде қорылдан оянды. Терезеден бөлмеге аппақ қар нұрымен араласқан айдың жарығы түсіп тұр. Димон өз орнында тыныш ұйықтап жатыр. Нұржан шалқасынан түсіп, қатты қорылға басыпты. Дәулет оны қолынан түртіп еді, Нұржан қырына аунап жатып, тыныштала қалды. Степаныч пеш пен үстел арасындағы еденде ұйықтап қалыпты. Дәулет оны қолтығынан сүйеп, орнына жатқызбақ еді, Степаныч бірдеңе деп бұрқылдап, мұны итеріп, қарсыласып бақты. Дәулет шалды жатқан орнында көрпемен жауып, басының астына жастық қойды.

Жаңа түскен қар аяқ астында жылтырап жатыр. Дәулет маңызды бір нәрсесін жоғалтып алғандай сезімде болды. Жаңа жылдың алғашқы түнін өткізіп алғаны ма? Мазаланатын нәрсе ме бұл өзі?

Дәулет ақырын есігін ашып, қой жатқан қашарды тексерді. Сосын жылқыларға барды. Жануарлар алаңсыз ұйқыға берілген. Сағатқа қараса, төрт жарым. Дәулет бараққа оралып, пешке көмір салып, қайта жатып, ұйықтап кетті.

Ол қатты айғайдан оянды. Көзін ашқанда бөлмеге жүгіріп кірген Димон Степанычты бүйірден бір тепті.

– Ей, не істеп жатырсың? – деп ақырып, Дәулет орнынан ұшып тұрды.

Артынша үйге Нұржан да кіріп, Степанычты бар күшімен ішінен тепті. Степаныч аһылап, бүгіліп, жиырылды да қалды. Екеуі бірге Степанычты тепкілеуге кірісті.

– Жігіттер, тоқтаңдар, – деген Дәулеттің ащы дауысы шықты. Бірақ олардың бұған құлақ асар түрі көрінбейді.

Дәулет Нұржанды Степанычтан айырғысы келіп, қолынан жұлқыды.

– Бөгет болма, ары тұр, – деді Нұржан ашуланып.

– Не болды? Не үшін? – деп айғайлады Дәулет.

– Бас жазуға қалдырған самогонды ішіп қойыпты, оңбаған! – деді Димон, тағы да Степанычтың ішінен теуіп.

– Оны мен ішіп қойдым, – деді Дәулет жігіттерді тоқтату үшін.

Жігіттер бір сәт кідіріп, Дәулетке тесіле қарады.

– Өтірік! – деді Нұржан. – Әне, шөлмек қайда жатыр, – деп, ол Степанычтың жанында жатқан шөлмекті көрсетті.

– Оны бас жазуға әдейі қалдырғанымызды Степаныч білген жоқ. Сен оны тыққанда жанымызда болмады ғой, – деді Дәулет.

Димон мен Нұржан тоқтап қалып, бір-біріне қарады да, далаға шығып кетті. Дәулет шалды еденнен сүйемелдеп тұрғызып, кереуетке апарып жатқызды. Степаныч үн шығармай, көзін көлегейлеп, бүрісіп жата қалды. Дәулет су әкеліп, оның беті-қолындағы қан іздерін жуып тастады. Сосын дорбасына азығын салып, киініп, далаға шықты. Қашардың жанында тұрған Димон мен Нұржанға тіс жармай, қойларды шығарып, жар жақтағы жайылымға айдап кетті.

Келесі күні Дәулет қырылдаған дыбыстан оянды. Тұрып, Степанычтың кереуетіне барса, ол аузын ашқан күйі денесін жебедей созып, қозғалыссыз жатыр екен. Степанычтың жүзіне жақындап, оның бақилық болғанын аңдатқан белгілерді танығанда әлдекім өне бойынан суық сым суырып алғандай болды. Дәулет әуелі оның көздерін, сосын аузын жапты.

– Ақыры бейнеттен құтылды, – деді Дәулет дауысы дірілдеп.

– Не болды? – деп сұрады ұйқылы-ояу Димон.

– Степаныч жан тапсырды, – деп, Дәулет иығына күрткесін іліп, шығып кетті. Жылқы қашарына кіріп, жылап жіберді. Атасы дүние салған күн есіне түсті. Ол да таң ата қайтыс болған. Дәулет соны сезгендей, ерте оянып кеткен еді. Қасына келіп, қолын ұстады. Атасы ризашылығын білдіріп, батасын берді. Ал келесі сәт қырылдаған дем шығарып, аузын ашып, сұрланып, үндемей қалған.

Дәулет күрең аттың жалына жабысып, қатты жылады. Жылқы оны жұбатқандай тұмсығын бетіне сүйкеді.

Сол күні Дәулет қараусыз қалған мазарға барып қайтуды ұйғарды. Ерегіскендей қар жаууын қоймай, даланы тұман басты. Соған қарамай, Дәулет қойды айдап шықты. Қойлар әзер қозғалып, қалың қарға омбығып, маңырай берді. Түске қарай Дәулет өзі де шаршады. Жануарлар қарсылық білдіргендей бір орында тұрып қалды. Дәулет таяғымен даланы зерттеуге кірісті. Біраз айналсоқтап, фермаға баратын жолды тапты.

– Жоқ, үйге қайтуға болмайды! – деп айғайлады Дәулет отарды қайтуға бастаған серкеге. Серке оған бір бұрылып қарады, алған бетінен танбады.

– Не істесеңдер де, өздерің біліңдер! – деп, Дәулет артына қарамай, шығыс жаққа омбы қармен тартып кетті.

Степаныч қайтыс болды. Жан досы Асқар оны құлдыққа сатып жіберді.

Біраз жүріп, Дәулет артына қарады: қойлар серкеге ермей, дөңгеленіп тұрып қалыпты. Ол еріксіз отарға қайтып барды. Келе жатқанда Фишер-Спасскийдің жиырма бірінші партиясының шешімі өзінен-өзі ойына түсті.

– Соншама оңай болғаны ма?! – деп айғайлады Дәулет, отарға жақындап. Қой бір дүрлігіп алды, бірақ Дәулетті танып, сабасына түсті.

Дала мейірімді емес, бірақ қатал да емес. Оның өз заңдылықтары бар. Мал оны адамнан жақсы біледі. Бас пайдасын ойлаған Асқардың да өз қағидалары бар. Дәулеттің орнында басқа біреу де болуы мүмкін еді. Әркімге өз ережелері маңызды екен. Тіпті анау Димонның да ар-ождан жайлы өз қағидаты бар. Дәулет қатты күліп жіберді. Серке оған тұмсығын қайқайта қарады.

– Дұрыс айтасың, Гораций! Revenons à nos moutons! – деп, Дәулет серкені таяқпен нұқып жіберіп, қойларды батысқа қарай айдай бастады.

Серке асықпай жол бастады. Қойлар соңынан ерді.

«Иттей етіп сатып жіберген Асқардікі дұрыс. Азған малғұн, тек осыған лайықтымын», – деп өзін сынады Дәулет.

– Сонда да сен оңбағансың, Гораций! – деп, Дәулет жанында келе жатқан серкені таяқпен қаттырақ түртіп жіберді. Серке кідіріп, Дәулетті сүзгісі келгендей ыңғай танытты.

– Бірақ мен сені кешірдім! – деп амалсыз күлген Дәулет отардың соңына қарай жүгірді.

Фермаға бірнеше шақырым қалғанда серке үсті-үстіне бақылдап тұрып қалды. Онымен бірге отар да тоқтады. Дәулет серкенің жанына барды. Алдыңғы аяғының сирағы зақымданыпты. Қар астындағы тастың қырына жарақаттап алған сияқты, терісі сырылып кетіпті. Дәулет оны итеріп көріп еді, серке ақсаңдай басып жүріп кетті, отар да оның соңынан ерді.

Серке ақсаңдап, қойлар баяу қозғала берді. Серке фермаға жетуге шақ қалғанда мүлдем қиналып, қарға жатып алды. Дәулет мамық сырткиімін шешіп, жайып жіберіп, үстіне серкені жығып жатқызды. Жеңдерімен серке үстінен бір байлап, капюшонынан тартып, қашарға қарай сүйрей жөнелді. Терлеп-тепшіп қашарға да жетті. Бараққа кірмекке есігін аша бергенде біреу артынан жабысып, қарға құлатып салды. Сосын қолдарын артына қайырып, кісен салды.

– Алтаев Дәулет пе? – Дәулет басын көтерсе, қасында полицей тұр.

– Иә, мен. Не үшін? – деді Дәулет.

– Адам өлтіргенің үшін, – деп жауап берді капитан. – Көлікке әкетіңдер! – деп бұйырды сосын.

– Тұр! – деп, Дәулеттің артындағы біреу қолынан тартты.

Дәулет ақырын тізерлеп отырып, артына бұрылды. Жанында тұрған екінші полицей мұны шынтағынан демеп, аяғына тұрғызды.

– Күрткемді беріңдер! – деп айғайлады фермада жүріп, өз заттарын құнттап ұстауға үйренген Дәулет. Канада мамық сырткиімі оны талай рет далада сыз бен суықтан сақтаған.

– Серкеге не болды? Әкеңді… – деп боқтап жіберді Қазыбек.

– Қардың астында сирағы тасқа тиіп жараланыпты, – деп жауап берді Дәулет. – Күрткемді беріңдер, – деп қайталады ол.

Қазыбек серкенің жарасын тексеріп, тағы бір боқтап алып, күрткенің жеңдерін шешті. Сосын оны серкенің астынан жұлып алып, полицейге берді. Жас полицей күрткені алып, Дәулетті көлікке қарай апарды. Көлікте Димон мен Нұржан отыр екен. Қолдары кісендеулі.

– Не сұмдық? – деп сұрады Дәулет.

– Степанычтың өз ажалымен өлгеніне сенбей, бізді өлтірді дейді, – деп түсіндірді Димон.

– Өлгенде ғана керек болып қалғаны ма бейбақ Степаныч?! – деді Дәулет.

Қазыбек фермаға түстен кейін келген. Нұржан мен Димон мотордың дыбысын естіп, далаға атып шықты.

– Басқалар қайда? Әкеңді… – деп бірден боқтай бастады Қазыбек, көліктен шыға салып.

– Дәулет отарды жайып кетті, – деді Димон.

– Мұндай қарда малды жайғаны несі?! – деп ақырды Қазыбек, қашарға қарай барып.

Есікті ашып қарады да:

– Қиды неге шығармағансыңдар? Шал қайда? – деп сұрады.

– Ол өлді, – деп жауап берді Нұржан.

– Не дейді мынау! Шешеңді… Жетпегені осы еді!

Қазыбек үйге кіріп, Степанычтың кереуетіне жүгіріп барды. Көрпені жұлып алып, денесіндегі ісіктерді көріп, боқтап жіберіп:

– Мұны кім сабады? – деп сұрады.

Нұржан мен Димон үндемеді.

– Қарғыс атқырлар! Біреу үстімнен фермада құл ұстайды деп арыз жазыпты. Енді шалды өлтірді деп шығады, шешең… – деп шала бүлінді Қазыбек.

– Кім арыз жазыпты? – деп сұрады Нұржан.

– Соны сендерден сұрайын деп едім! Көрші фермада не істедіңдер? Шошқа тағаладыңдар ма? Тілекке қой сатып алуға полицей келгенде, менің фермамнан азып-тозған үш бейшара келді деп айтыпты. Енді шалдың өлгені еді жетпегені! Шешең…

Димон мен Нұржан бастарын көтере алар емес. Ауладан көліктің дыбысы естілді. Қазыбек терезеге қарап:

– Менттер келді, шешең… – деді.

Сосын есікке қарай асықты. Нұржан мен Димон үстел басында отырған күйі қалған.

Біраздан кейін бараққа екі полицейді ертіп, Қазыбек кірді.

– Мәйіт қайда? – деп сұрады капитан шеніндегі полицей.

– Ана жерде, – деді Қазыбек, Степаныч жақты көрсетіп.

– Түкенов, бар, қарап кел, – деп бұйырды капитан иықты дембелше жігітке. Лейтенант сырткиімін шешіп, ілгісі келді де, шеге таппай, бос кереуетке тастай салды. Сосын Степанычқа жақындады.

Капитан күрткесінің түймесін ағытып, үстел басына отырып, папкасын ашты. Одан екі парақ қағаз шығарып, Нұржан мен Димонның алдына қойды.

– Жазыңдар, – деді ол.

– Нені жазамыз? – деп күңк етті Димон.

Капитан оған үңіле қарап:

– Шалды қалай өлтіргендеріңді жазыңдар, – деді.

– Біз оны өлтірген жоқпыз, – деді Димон.

– Онда кім өлтірді?

– Ол өзі өлді, – деді Нұржан.

Сол кезде лейтенант қайтып келді.

– Иә, айта бер, – деді капитан.

– Ісіктері мен жаралары жаңа, өлгенше сабаған.

– Ал сендер өзі өлді дейсіңдер, – деп, капитан кезек-кезек күдіктілерге қарады. – Мойындағандарың дұрыс болады.

– Жоқ, екі күн бұрын төбелескеніміз рас, бірақ Степаныч тірі болатын. Ал азанда Дәулет оны өліп қалған жерінен тапты, – деп жағдайды айта бастады Димон.

– Дәулет деген кім? – деп сұрады капитан.

– Менің қойшым, – деп жауап берді Қазыбек, – қазір қой бағып жүр.

– Мүмкін, шалды өлтірген сол шығар? – деп сұрады капитан Нұржан мен Димоннан.

– Жоқ! – деп кесіп айтты Димон.

– Білмеймін, – деп жауап берді Нұржан.

– Шалдың мәйітін тауып алғанын көрдіңдер ме? – деп сұрады лейтенант.

– Жоқ, біз ұйықтап жаттық, тым ерте болды, – деді Нұржан.

– Мүмкін, ол шалды өлтіріп, қашып кеткен шығар, шалдың мойнында ісіктер бар, – деп болжады лейтенант.

– Бәлкім, расында, шалды өлтіріп, табанын жалтыратқан шығар? Мұндай қарда қой жаюшы ма еді? – деп Қазыбекке сұрақ қойды капитан.

Қазыбек көзін бақырайтып:

– Мен де соны ойлап едім, мынадай омбыда қойды неменеге айдайды?

– Қойлармен қашты ма сонда? – деп күмәнданды Түкенов.

– Ол өзі – бір қызық адам, қанішерге ұқсайды, – деді Қазыбек, көзін бадырайтып.

– Малшыларды өлтіретін қойшы-маньяк болғаны ма сонда? – деп күліп жіберді Түкенов, бірақ бастығының қабағына қарап, үндемей қалды.

Димон ар-ождан кодексі не екенін толық білмесе де, жолдасын сату оңбағандық екенін жақсы түйсінген. Сондықтан тергеуші Мұхтаров Дәулеттің үстінен арыз жазсаң, бостандыққа шығасың дегенде Димон бірден бас тартты. Ондай сатқындыққа келіспеді. Ұрсын, соқсын, қинасын – бәрібір ол Дәулетті сатпайды. Тек Нұржан, керісінше, Степанычтың өлімін өздеріне жабады деген күмәннан жанын қоярға жер таппай қалған.

– Сен жындысың ба? – деді Нұржан. – Степанычты сабаған – сен екеуіміз, Дәулеттің қатысы жоқ. Олар бізді айыптайды, көресің, ал Дәулетті босатып жібереді. Жарайды, мені Қазыбек алып қалады. Мен оның өтемі қайтпаған құлымын, алда тегін істейтін жұмысым бар. Ал саған кім қамқор болады? Ауырып жатқан қайыршы шешең бе? Оны тыңдайтын кім бар? Қазір бәрін ақша шешеді.

– Осы бізді неге одан бөлек камераға отырғызды? – деп сұрады Димон.

– Араларында келісім болмасын деп бөлді, – деді талай абақтыда отырған Құмар.

– Өйткені ол – күдікті, ал біз куә ретінде отырмыз, – деді Нұржан.

– Дәулеттің қатысы болмаса, оған жала жауып қайтеді? – деп сұрады Димон.

– Полицейлермен шатағы бар сияқты оның, – деп пайымдады Нұржан.

– Ал менің естуім бойынша, оны біреу қасақана жазғырып отыр, – деді Құмар, көзін сығырайтып.

– Мінезі оғаш болса да, Дәулет – дұрыс жігіт. Оны кім ұрындырды екен? – деп таңғалды Димон.

– Дұрыс па, бұрыс па, біздің қолымызда тұрған түк жоқ, өз қамымызды ойлауымыз керек, – деп ашулана қалды Нұржан.

– Жолдасты сатуға болмайды, – деген шешімін айтты Димон. – Мен оның үстінен арыз жазбаймын.

– Сенің арызыңнан түк те өзгермейді, менттер оны жапқысы келсе, сенсіз де амалын табады. Одан да қолыңды былғама, – деп Димонды қолдады Құмар. Димон оның сөзіне қуанып қалды.

Димонның Құмарға бір көргеннен ықыласы ауды. Суреттегі әкесіне ұқсастығын байқады: сопақ, қуқыл бетті, көздері өткір. Димонға оның жүресінен отырып, көзін сығырайтып темекі тартқаны ұнады. Сөйлеу әдеті де әкесіне ұқсайды, үні баяу, сенімді. Құмардың қасында отырып, Димон өзін емін-еркін, жақсы сезінді.

Бірнеше ай бойы Олжас Дәулетті телефон арқылы ала алмай қойды. Күзде тапсырыс хат жіберіп, немересінің тойына шақырды. Дәулет хатты қабылдады деген мәлімет келді, бірақ хабарласпады, тойға да келмеді.

Олжасты жұмыс бабымен солтүстік астанаға ауыстырғаннан кейін Дәулет оның отбасысынан алыстап кетті. Басында телефон арқылы жиі сөйлесіп тұратын, мейрам күндерімен құттықтайтын. Соңғы екі жылда Дәулет сирек хабарласатын болды. Бірінші болып Рәбиға уайымдай бастады:

– Дәулетжан мүлдем араласпай кетті, тойға да келмеді. Өзі жаман бірдеңеге ұшырап қалған жоқ па?

Олжас Дәулеттің телефон нөмірлеріне қоңырау шала бастады. Бұрынғы жұмысынан екі жыл бұрын шығып кеткен деді. Мобильді нөмірі сөндірілген. Үйіндегі телефонға ешкім жауап бермейді. Оның үстіне түсіне Жәкен кірді. Абақтыда өлім жазасын тосып отыр екен. Олжас абыржып, тұрысымен түсін әйеліне айтып берді.

– Жәке немересін бізге тапсырып кетті, ал біз оны жалғыз қалдырдық, – деп қынжылды Рәбиға, қолын сермеп.

– Жасы отыздан асты, бала емес қой, – деп ақталды Олжас.

– Әрине, бала емес, бірақ оның бізден басқа жақыны жоқ. Іздеу салу керек, бірдеңеге ұрынып қалды ол жігіт. Жәкен тектен-текке түсіңе кірген жоқ.

Жұмысына келісімен Олжас көмекшісін шақырып, Дәулетке дереу іздеу салуды тапсырды. Күні бойы жұмысқа құлқы болмай, Жәкен туралы түсін елестетіп, Дәулетті ойлап, Олжас тыным таппады.

Түкенов Алтаев Дәулетке салған іздеуді бірінші болып көрді. Ол туралы бастығына айтпай, іздеуде тұрған нөмірге өзі хабарласты. Лейтенант Түкеновтің Мұхтаровтың қарамағында екі ай қызмет істеп жүрген түрі еді. Бастығы оны жоспарларына, істеріне аса көп араластырмайды. Іздеу келген күннің қарсаңында Түкенов бастығының сұхбатын кездейсоқ естіп қалды.

Кешкісін лейтенант жұмысқа есептемесін жазып бітіруге келсе, бастығы өзінің кабинетінде біреумен сөйлесіп жатыр екен. Кабинетіне кірген Түкеновті бастығы байқамады. Мұхтаров телефон арқылы Мәке деген біреумен сөйлесіп жатты. Байланыс сапасы нашар болғандықтан, капитан қатты сөйлеуге мәжбүр болған. Оның үстіне телефонының дауыс зорайтқышын қосқан. Екеуінің арасында өрбіген әңгімені Түкенов жақсы естіді.

– Бәрін Алтаевқа жабыңдар, – деді телефондағы дауыс.

– Жақсы, Мәке, қаңғыбастарды қайтеміз?

– Олар да Алтаевтың үстінен жазсын. Сосын екеуін де босатып, фермаға апарып таста, малды бағатын адам жоқ. Онда сенің де малың бар екенін ұмытпа.

– Ол дұрыс қой, айтқаныңыз болсын, Мәке, – деп келісті капитан. – Қазыбек қуды қайтеміз?

– Оны кейін шешеміз! – деп кесті Мәкең.

Дәулет бүрісіп төсекте көп жатты, әр қимылдан денесінен гөрі басы ауырды.

Соңғы рет Мұхтаров қатты мас болып тергеді, Дәулеттің қолынан кісенін де шешпеді.

– Жаз, оңбаған, кінәңді мойында! Кінәң дәлелденген, – деп бастады Мұхтаров.

– Егер кінәм дәлелденсе, несіне мойындаймын? – деп келемеждеді Дәулет.

Капитан үндемей қасынан айналып өтіп, күтпеген жерден бауырынан жұдырықпен соғып жіберді. Дәулет еденге құлап, енді тұрмақшы болып еді, Мұхтаров оны ішінен теуіп жіберді. Сосын басынан тепті. Дәулеттің Димон мен Нұржан Степанычты тепкілегенде шалдың қолымен басын жапқаны есіне түсті. Ең бастысы, басты сақтау керек. Ол туралы Асқар да айтқан. Алтыншы сыныптан кейін алдын ала қамауға жауып қойғанда милицейлердің азапқа салғанын досы толық айтып берген. Су құйылған шөлмекпен бүйрегінен ұрғанын, сосын қан сигенін, тағы басқаларын. Ең қорқынышты естелігі – басына полиэтилен қапшығын кигізіп, оны бірте-бірте мойнынан айналдырып байлағаны. Сосын есінен танып еденге құлағанда басынан теуіпті. Ол еденге құлаған сайын қолымен басын жабуға тырысыпты.

– Басты сақтап қалу керек, – дейтін Асқар.

Дәулет есіктің арғы жағынан біреудің қадамын естіп, қадалған көзін сезіп, ептеп есікке қарай басын бұрды. Біраздан соң кілт сылдырлап, шиқылдап есік ашылды.

– Мұхтаров па сізді сабаған? – деген Түкеновтің дауысын естіген Дәулет оның сыпайылығына таңғалды.

– Жата беріңіз, мен дәрігер шақырттым, – деп, тағы да қамқорлығын білдірді лейтенант.

Дәулет біраз қиналып, кереуетке отырып:

– Мұхтаров екеуің қатал полицей мен мейірімді полицей болып ойнағандарың ба? – деп сұрады, қанталаған бетін қисайтып.

– Жоқ, сіз дұрыс түсінбедіңіз, – деп, Түкенов оның қасына жақындап, көзіне тура қарап:

– Олжас ағайдан сәлем, – деді.

– Димон мен Нұржан, расында, менің үстімнен жазды ма? – деп сұрады Дәулет, Олжас ағасының атын естігенде іштей бұрқ ете қалған алай-түлей сезімін жасырып.

– Оларды қайтесіз, мал сияқты, не айтса, соны істейді, – деп жауап берді Түкенов.

– Сендерге бәрі – мал. – Дәулет лейтенанттан теріс бұрылды.

Бұл жолы қамаудағы бір ай тез өте шықты. Дәулет камераның төбесінен балалық үрейінің ізін бекер іздепті. Таппады. Жан ауруы басылып, күмәні мен қорқынышы денесіндегі жараларымен бірге жазылып кеткендей. Дәулет ұзақ уақыттан бері алғаш рет айнаға қарап, өзін-өзі танымай қалды. Самайына ақ түскен, ал көзі рентген сәулесі сияқты тесе қарайтын болыпты. Айнадан атасынан айнымайтын кескінін көріп, таңғалды.

Бұл ақпанда Дәулет жылқы бағу туралы бірсыпыра кітап оқып бітірді.

Асқар сәске түсте ауылға бет алды. Ата-анасы оның кұрметіне той жасаймыз деп, ағайын, көрші-қолаңды қонаққа шақырыпты.

– Депутат болдың, мұндай жетістікті міндетті түрде атап өту керек, – деп қоймады анасы.

Таңертең жол жүрер алдында Назираның іші ауырып, жедел жәрдем шақыруға тура келді. Дәрігер оны қарап, ауруханаға алып кетті. Жүкті болғаннан бері Назира жиі ауыратын болды. Ол туралы Асқар ата-анасына хабарламады, ренжіткісі келмеді. Олардың екінші әйелін жақтырмайтыны айтпаса да белгілі, Назира да оларды аса ұнатпайды.

Кешігіп келе жатқан Асқар әуелі трассаға шықты, сосын бірнеше шақырымнан соң топырақ жолға түсті. Жолын қысқартып, атамекен төсімен басып өтпек.

Қар әлі толық ерімесе де, жер дегдіп қалыпты. Алыстан тек төбелердің теріскей беткейлері ғана ағараңдап жылтырайды. Олардың арғы жағында тас бұлағы қайнаған қайың тоғайлы шатқал тығылып жатыр. Жоғары сыныптарда Дәулет екеуі жаз бойы сонда барып тұратын. Мотоциклмен келіп, бұлақта ау құрып, мұздай суға шомылатын. Қыздарды қыдыртып, алау жағып, таңды көзбен атыратын. Асқар таныс төбенің жанынан өтіп келе жатып, бірнеше көліктен қалған протектор іздерін байқады. Әдетте мұндай уақытта бұл жерге ешкім келмейтін. Төбеге көтеріліп шыққанда ол бірнеше жеңіл автокөлік пен бір бульдозерді көрді. Асқар шатқалдан төмен түсіп, көліктердің қасына тоқтады. Көліктен асықпай шығып, бір топ еркектің жанына келіп:

– Сәлеметсіздер ме? – деп амандасты.

– Амансыз ба? Сіз дизайнерсіз бе? – деп сұрады ақ түсті құрылыс каскасын киген еркек.

– Жоқ, мен депутатпын, – деп маңғаздана жауап берді Асқар. – Бұл жерде не болып жатыр?

– Демалыс орнын салып жатырмыз, – деді еркек, – құжаттарымыз дұрыс.

– Қандай мекемеден боласыңдар? – деп сұрады Дәулет.

– Жекеменшік, жерді шипажай құрылысына арнап сатып алдық, – деп түсіндірді қартаңдау еркек.

– Жарайды, тексереміз, – деп, Асқар бұлаққа қарай өтті. Жастық шағында алау жағатын жерде шұңқыр пайда болыпты.

Асқар көлігіне оралып, рөлге отырып, моторды қосты. Қайтадан ауылға баратын жолға шығып, темекі тартпаққа әйнегін түсірді. Аңдаусызда жақын жерден таныс мотор дыбысы естілді. Бұл дыбысты ол ешқашан еш дыбыспен шатастырмас еді. Тура осындай дыбысты Дәулеттің «Минск» мотоциклі ғана шығаратын. Артқы әйнектен мотоциклмен келе жатқан біреуді көріп, Асқар оқыс газды басып, бірнеше шақырым заулап алды да, құлақ түрді. Жым-жырт. Елестеген бе? Асқар көліктен шығып, қатарынан екі сигарет шегіп тастады. Не деген мистика? Мәкеңмен былтыр соңғы рет сөйлескеннен кейін Дәулет туралы хабар болмаған.

Сонда Мәкең түн ішінде қоңырау шалған. Асқар ұйқылы-ояу телефон нөміріне қарамай ала салған, әйтпесе сөйлесу ойында жоқ еді.

– Салам, депутат! – деген оның кекесін дауысы шықты.

– Мәке? – Асқар оянып кетті.

– Сенен мұндайды күтпеп едім, депутат! – деді ашулы Мәкең.

– О не дегеніңіз, Мәке?

– Сенің сыныптасың Алтаев Дәулет фермада адам өлтірді.

– Мүмкін емес! – деді Асқар бірден. Сосын іле-шала қорғанысқа көшіп:

– Менің оған не қатысым бар? Өлтірсе, өлтірсін. Ол жарты жыл бойы тегін жұмыс істеді, сол себепті мен сізге қарыздар емеспін.

– Мұндай оңбағандыққа баратыныңды білмеп едім! – деп, Мәкең байланысты үзіп жіберді.

Бұл қоңыраудан кейін Асқар ұзақ ұйықтай алмай жатты. Қу Мәкеңнің Дәулетті бірдеңеге шатастырғысы келіп тұрғаны айқын. Әлде Асқардың көзқарасын тексергені ме? Дәуке біреуді өлтірмек түгіл, қой аузынан шөп алмас. Демек, Мәкең оған жала жауып, Асқарды да іле кетпек. Тұзағына түсетін ақымақты тапқан екен! «Өз обалы өзіне» деген шешіммен Асқар бір бүйіріне аунап түсіп, ұйықтап кетті.

Жаңа ғана Асқар досының мотоциклінің дауысын ести сала газды басып жіберді. Неге? Балалық шақта үстінен жала жапқаны үшін өзін кінәлі сезінгені ме? Жоқ, олай емес. Сонда Асқарды алаңдатып тұрғаны «мені абақтыда азапқа салды» деген өтірігі ме? Ол ешқандай азап шеккен жоқ еді, бірден-ақ Дәулетке жала жабуға келіскен. Бәрін шындыққа ұқсастырып ойластырды. Мұны, әрине, қорыққанынан істеді. Қанат сияқты өлтіріп кетер немесе абақтыға жауып қояр деп зәресі қалмаған. Қарызын өтеу үшін Дәулетті құлдыққа сатып жібергеніне де Асқар еш алаңдамаған, өйткені ол – біткен адам, маскүнем. Оны біреу неліктен баяғыда-ақ сатып жібермегені түсініксіз.

Демек, Асқар бала кезінде айтқан өтірігінен қорқып қашыпты мотоциклден. Не деген ақымақтық! Асқар күліп жіберді. Басты ауыртып, уайымдайтын мәселені тапқан екен!

Асқар ауылға бір сағат кешігіп келді, бірақ ауылда той әдетте уақытында басталған емес. Бұл жолы да солай болып шықты. Үйге жеткенде қақпаның жанында топталып, темекі шегіп тұрған еркектерді көрді. Бір топ әйел ауладағы орындықта отыр екен. Анасы үйден шыға Асқардың көлігін көріп, оған қарай асықты. Амандасып, бетінен сүйіп:

– Бүгін кімді көргенімді білесің бе? – деп сұрады, көз қырын көрші үйге тастап.

– Ол не дегеніңіз? – деді Асқар.

– Дәулет қаладан қайтып келді! Біржолата. Күні бойы ауласына қараумен жүрмін, – деді қуанышын жасыра алмаған Хадиша.

– Керемет! – деген бойы Асқар үйге кіруге асықты.

Әкесі де әңгімені Дәулеттен бастады. Оның жылқы бағатын шаруашылық ашқаны туралы, тағы басқа жоспарлары туралы. Көп ұзамай-ақ Асқардың Дәулет туралы айтатын тек әке-шешесі еместігіне көзі жетті. Жиналған көпшіліктің де негізгі тақырыбы Дәулет болды. Асқар енді өзін бөтен үйге, Дәулеттің құрметіне жасалған тойға келгендей сезіне бастады. Бағына қарай Назира телефон шалды. Асқар алғаш рет әйелінің еркелігіне, оның тезірек қайт дегеніне қуанып қалды.

– Иә, жаным! Тап қазір қайтамын, – деп, Назираны бір таңғалдырды.

Асқар бірден ата-анасына барып:

– Мама, батя, ренжімеңіздер. Назира ауырып, жүкті әйелдердің сақтау бөліміне жатқызылыпты. Жүру керек, – деді.

– Ойбұй, алдын ала айтып қоймадың ба? Тойды кейінірек, немереміз туғанда жасайтын едік, – деді әкесі.

Ал Хадиша батасын беріп:

– Жолың болсын, балам! – деді.

Асқар қайтадан қысқа жолмен жүруді ұйғарды. Не болса да, сөйтпек. Тіпті тағы да таныс мотордың дыбысын естісін.

Шатқалдарға таяп қалғанда Асқар шынында да таныс мотор дыбысын естіді, бірақ ол Дәулеттікі емес, өзінің мотоциклі еді. Төбеге қарай айдағанда ол мотоциклде отырған жігітті көрді. Оның да мұны көргені анық. Асқар көлігінің моторын сөндіріп, сыртқа шықты.

Біраздан соң қасына өзінің мотоциклі келіп тоқтады. Рөлдің астындағы жартылай тозған қыздың суретін өзі жапсырған. Дақ пен тот басқан мотоциклі Асқарға алғаш рет сұрықсыз көрінді.

– Ассалауғамалейкүм, Асқар аға! – деп, қолын созды мотоциклде отырған бозбала.

– Амансың ба? – деді Асқар, қолын алып.

– Мен Ілияспын ғой, сіздің жиеніңіз. Танымай қалдыңыз ба? – деп жымиды ол.

– Мотоциклді қайдан алдың? – деп сұрады Асқар.

– Хадиша тәте берді. Сізге оның енді керегі жоқ деді. Әлде керек пе еді? – деді сасып қалған Ілияс.

– Керегі жоқ, мұны қайтемін? – деп жұбатты оны Асқар. – Сен мұнда не істеп жүрсің?

– Мен жақын жерде жылқы шаруашылығында істеп жүрмін, уақытша. Дәулет ағаның қолында, – деп жауап берді Ілияс.

Асқар асығыс көлігіне отырды да, жігітпен қоштаспай, трассаға қарай жүріп кетті.