Першыя згадкі Літвы адносяць да 1009 года. У яе рэгіёне тады загінуў прапаведнік Бруна Кверфурцкі – нямецкі арыстакрат, які меў высокі сан біскупа.

У Кведлінбургскіх аналах, датаваных XI стагоддзем, чытаем аб тым, што Бруна быў абезгалоўлены in confinio Rusciae et Lituae, гэта значыць «на мяжы Русі і Літвы».

Старонка Кведлінбургскіх аналаў. Першая згадка Літвы (вылучана ў тэксце).

Адносна значэння і паходжання назвы існуе мноства розных версій. Больш-менш пераканаўчыя гіпотэзы звязваюць назву з прытокам Віліі, маленькай рэчкай Летаўкай. Аўтар можа тут заўважыць, што шлях наймення нейкага племя па назве геаграфічных аб'ектаў здаецца цалкам лагічным. Да прыкладу, дрыгавічы – адно з леглых у аснову беларускага этнасу ўсходнеславянскіх плямёнаў, верагодна, атрымалі назву дзякуючы балоцістай мясцовасці, якую яны займалі. У беларускай мове, як вядома, і зараз ёсць слова «дрыгва».

Палачане, якія засялялі першую самастойную дзяржаву продкаў беларусаў – Полацкае княства, як можна думаць, атрымалі назву ад ракі Палаты.

У сучаснай Рэспубліцы Літва дастаткова папулярная версія з паходжаннем імя краіны ад назвы дружыннікаў, што былі ў атрадах літоўскіх нобіляў. Такіх ваяўнікоў нібы звалі «лейчы». У гэтым выпадку тлумачэнне нагадвае версію з паходжаннем не зусім зразумелага славянам слова «русь», якім першапачаткова, як лічыцца, называлася варажская дружына скандынаўскіх манархаў, што кіравалі ўсходнеславянскімі землямі.

Маргінальная версія гаворыць аб паходжанні назвы Літвы ад славянскага племя люцічаў, якія жылі на тэрыторыі сучаснай Германіі. Абгрунтоўваюць гэтую сувязь звычайна назвамі населеных пунктаў на землях Беларусі, беларускімі прозвішчамі з коранем «лют» ды іншымі, аналагічнымі па дарэчнасці, аргументамі.

Аўтар, мякка кажучы, скептычна глядзіць на падобныя развагі і прапануе прыхільнікам падобных тэорый запісаць у «спадчыну люцічаў» швейцарскі Люцэрн ці, да прыкладу, Пімпальгаон Лют у Індыі. Нашчадкам люцічаў, для людзей, якія разважаюць такім чынам, мабыць, павінен з'яўляецца і знакаміты нямецкі багаслоў Марцін Лютэр, а можа быць нават чарнаскуры змагар за правы афраамерыканцаў Марцін Лютэр Кінг. І вядома ж, у гонар люцічаў была названая кветка – казялец (люцік).

Кажучы больш сур'ёзна, варта адзначыць, што фанетычных супадзенняў, зразумела, недастаткова для вылучэння навукова абгрунтаванай гіпотэзы. Гісторыкі павінны карыстацца дадзенымі дакладных гістарычных дакументаў і дапаможных гістарычных дысцыплін, а не псеўданавуковым аналізам фанетыкі.

Капанні ў лексіцы гістарычных дакументаў увогуле з'яўляюцца любімым заняткам многіх гісторыкаў-маргіналаў.

Аўтар асабіста чытаў у інтэрнэце запісы некаторых аматараў гісторыі, якія цалкам сур'ёзна вяшчаюць пра адрозныя адзін ад аднаго народы лютаў, літванаў, літвінаў, лётаваў і іншых літванораў. Падобныя «народы» з'яўляюцца як следства разнабойнай перадачы замежнымі храністамі назову літоўцаў.

Думаць, што літваны і літоўцы з'яўляюцца рознымі народамі, гэта прыкладна так, як думаць, што замежнік які называе, да прыкладу, рускіх «рузькімі» гаворыць аб асобным народзе, а не проста перакручвае назву з-за няздольнасці яе правільна вымавіць.

Акрамя таго, прыхільнікі «люціцкай Літвы» могуць даваць спасылкі на псеўдагістарычныя працы аўтараў XIX-ХХ стагоддзяў, напрыклад, Паўла Шафарыка і Вацлава Пануцэвіча, якія ніколі не з'яўляліся кампетэнтнымі гісторыкамі.

Аўтар дастаткова падрабязна асвяціў тут «лютычную версію», каб адзначыць яе непраўдападобнасць, у сувязі з чым яе неабходна рэзка аддзяліць ад прыкладна раўназначных, у плане пераканаўчасці, «геаграфічных версій» і версіі воінаў-лейчы.

Пры гэтым, прыхільнікаў літоўцаў-лютычаў, сярод аматараў гісторыі, не так ужо і мала. Аўтар нават меў магчымасць камунікаваць з прафесійнымі гісторыкамі, якія падзяляюць падобныя погляды.

Дарэчы, не ясна навошта стваральнікам «люціцкай версіі» патрэбны гэтыя палабскія славяне, калі ва ўсходніх славян ёсць свае прыдатныя імёны. Вядомы, да прыкладу, сын кіеўскага ваяводы Лют Свенельдзіч, які згадваецца ў адносна дакладнай Аповесці мінулых часоў.

Менавіта ва ўсходнеславянскіх і балцкіх мовах дарэчна шукаць асновы для назваў населеных пунктаў рэгіёна і прозвішчаў мясцовых ураджэнцаў.

Але вернемся да назвы Літвы. Існуюць версіі, якія выводзяць назву гэтай балцкай дзяржавы ад нейкага міфічнага заснавальніка. Падобнай схемай тлумачаць назвы племя радзімічаў, легендарным правадыром якіх з'яўляецца нейкі Радзім. Ягоны брат Вятка, у сваю чаргу, нібыта даў імя племені вяцічаў.

У дадзеным кантэксце цікавыя звесткі знакамітага польскага гісторыка Юзэфа Крашэўскага, які згадвае пра князя Літво (Litwo). Гэты ўладца, паводле легенды, заснаваў замак Garto (Гродна), а імя князя перайшло на ўвесь ягоны край. Мабыць, на фармаванне такой гісторыі паўплывала найважнейшая роля Гродна ў ВКЛ, ведаючы пра якую стваральнікі легенды звязалі заснаванне наднёманскага горада з заснаваннем усёй літоўскай дзяржавы.

Часам слова Літва выводзяць ад простага і зразумелага славянам слова «ліць».

З вышэйпададзенага бачна, што адзінай, агульнапрынятай і абсалютна пераканаўчай версіі, якая тлумачыць назву Літвы, пакуль яшчэ няма.

Калі б аўтара настойліва прасілі выбраць адну з гэтых версій, то ён, мабыць, зрабіў бы стаўку на геаграфічную прыроду назвы, то бок пераход назвы ракі ці горада на тэрыторыю і этнас.

Аднак варта яшчэ раз падкрэсліць, што казаць, у дадзеным выпадку, варта толькі аб гіпотэзах.

Некаторыя спецыялісты (у асноўным літоўцы) з'яўляюцца прыхільнікамі тэорыі ўтварэння ВКЛ яшчэ да Міндоўга. Да прыкладу, у пэўным Галіцка-Валынскiм летапісе згадваецца дамова валынцаў, заключаная ў першай палове XIII стагоддзя з вялікай колькасцю літоўскіх ўладароў, галоўным з якіх звычайна лічыцца той, што носіць даволі славянскае, па гучанні, імя, князь Жывінбуд.

Згодна з ГВЛ:

«Імёны літоўскіх князёў былі: старэйшыя Жывінбуд, Даўят, Даўспрунг, брат яго Міндоўг, брат Даўята Вілікаіл».

Вядома, што некаторыя даследчыкі выводзяць на першы план Войшалка, абвяшчаючы менавіта яго стваральнікам ВКЛ. У такой ролі гэты ўладца паказаны, напрыклад, у беларускага гісторыка-аматара Мікалая Ермаловіча і прафесара гісторыі Сяргея Рассадзіна.

На думку аўтара, Войшалк сапраўды ўнёс важнейшы ўнёсак у фарміраванне дзяржавы. Аб'ядноўваючы мяцежныя балцкія землі пад сваёй уладай, ён пры гэтым абапіраўся на дружыны славянскіх гарадоў.

Аднак Войшалк, заручыўшыся падтрымкай валынцаў, фактычна страціў поўную незалежнасць і выступаў хутчэй васалам галіцка-валынскіх князёў, чым паўнаўладным манархам. Можа сын Міндоўга адчуваў хісткасць свайго становішча і ўсведамляў, што з'яўляецца непатрэбным канкурэнтам для валынскіх Рурыкавічаў у барацьбе за ўладу над Літвой, і менавіта таму рабіў дзіўныя для магутнага князя спробы сыходу ў манастыр? Так ці інакш, валынцы не пасаромеліся падняць руку на князя-манаха, і Войшалк быў забіты сынам і спадкаемцам караля Данііла, Львом Данілавічам.

Пасля Войшалка ў ВКЛ валадарыў галіцка-валынскі князь Шварн Данілавіч. Аднак, па невядомых спецыялістам прычынах, улада ў Літве вярнулася ў рукі мясцовага манарха, а менавіта Тройдзеня.

Некаторыя літоўскія гісторыкі жадаюць бачыць у прыходзе літоўскага ўладцы нейкі зварот да «нацыянальных каштоўнасцяў» у тым ліку паганства, хаця акалічнасці атрымання ўлады Тройдзенем невядомыя.

Затое з Галіцка-Валынскага летапісу дакладна вядома пра хрысціянскіх братоў вялікага князя, што не сведчыць на карысць нейкага «літоўска-паганскага» характару дзяржавы, а наадварот гаворыць пра «падвойную прыроду» ВКЛ, у якім улічваліся інтарэсы як Літвы, так і Русі.

Менавіта Тройдзень нарэшце пачынае паспяхова супрацьстаяць валынцам, якія да гэтага практычна ўвесь час бяруць верх над літоўцамі, прынамсі ў запісах валынскіх храністаў.

Выкарыстоўваючы славянскую ваенную сілу, у прыватнасці, гарадзенскую дружыну, вялікі князь змагаецца з валынцамі і захоплівае вялікі буйны і багаты Драгічын (Драхічын).

Такім чынам, вялікія князі XIII стагоддзя, а менавіта Міндоўг, Войшалк і Тройдзень, на думку аўтара, унеслі вялікі ўклад у фарміраванне дзяржавы на ранніх этапах яе існавання. Таму, не адмаўляючы важную ролю Міндоўга, трэба ўлічваць значэнне яго прымачоў на троне Літвы, і перш за ўсё сына літоўскага караля, вялікага князя Войшалка.

Фарміраванне дзяржавы, зразумела, не скончылася ў XIII стагоддзі. Значны ўклад у развіццё краіны ўнёс вялікі князь Гедымін, які выразна абазначыў сталіцу Літвы, горад Вільню, і значна пашырыў межы сваёй краіны.

Але нават пры Гедыміне ВКЛ усё яшчэ нагадвала нейкую унію напаўнезалежных княстваў. Зямлямі, якія фармальна ўключаліся ў ВКЛ, кіравалі не толькі сыны Гедыміна, у прыватнасці, Альгерд і Кейстут (адпаведна, віцебскі і трокскі князі), але і, відаць, члены спрадвечных, славянскіх дынастый, да прыкладу, мінскі князь Васіль.

Падобным чынам быў арганізаваны пандзяржаўны звяз, вядомы ў гісторыі як Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі, дзе асобныя землі кіраваліся адносна незалежнымі ад імператара валадарамі.

Фарміраванне ВКЛ як адзінай краіны, з выразна выяўленай і структураванай цэнтральнай уладай, было доўгім, а важнейшы ўклад у стварэнне дзяржавы ўносілі розныя манархі.

Не ўносячы ў разуменне гісторыкаў нейкіх вялікіх нечаканасцяў старажытныя дакументы паказваюць, што Літвой кіравалі этнічныя літоўцы. Хоць, тут варта адзначыць, што існуюць розныя версіі паходжання літоўскіх ўладнікаў, пра што яшчэ будзе сказана далей.

Роднасныя сувязі балцкіх валадарцаў ВКЛ прадстаўляюць для даследчыкаў пэўнага роду складанасць, ці, кажучы інакш, генеалагічныя ланцужкі нясуць у сабе разрывы, якія не дазваляюць дакладна вызначыць ці звязаны першы і апошні кароль Літвы Міндоўг з вялікім князем Гедымінам.

Пасля Гедыміна паходжанне ўсіх літоўскіх манархаў ужо добра прасочваецца на падставе пэўных дакументаў.

Апроч найбольш знакамітых балцкіх ўладцаў ВКЛ, такіх як Міндоўг, Гедымін, Альгерд, Вітаўт і Ягайла, валадарамі Літвы з'яўляліся значна менш вядомыя манархі. Напрыклад, пасля Войшалка Літвой кіраваў Шварн Данілавіч з дынастыі Рурыкавічаў. Гэта князь з'яўляўся адзіным, калі можна так сказаць, афіцыйным прадстаўніком знакамітай манаршай дынастыі Русі на стальцы ВКЛ.

Зрэшты, Войшалк знаходзіўся ў падпарадкаванні іншага галіцка-валынскага Рурыкавіча, а менавіта Васількі Рамановіча, якога, паводле пэўнага Галіцка-Валынскага летапісу, сын Міндоўга называў «бацькам і панам», што з'яўляецца традыцыйным для летапісаў указаннем на васальную залежнасць. І хоць дакументы не дазваляюць даследчыкам вызначыць наколькі значнай насамрэч была залежнасць Войшалка ад Васількі, усё ж і гэтага Рурыкавіча можна лічыць фармальным вярхоўным уладаром Літвы, хоць ён не фігуруе ў традыцыйных пераліках вялікіх князёў літоўскіх.

Асвятляючы ўклад Рурыкавічаў у кіраванне Літвой можна адзначыць і некаторых жанчын, у прыватнасці, князёўну, вядомую як Марыя Віцебская, а таксама Іўліанію Цвярскую, якія не мелі надта вялікага ўплыву на палітыку краіны, але былі жонкамі вялікага князя Альгерда.

Некаторыя даследаванні ставяць пытанне аб паходжанні ад Рурыкавічаў княжацкага роду Вішнявецкіх. Як вядома, Міхаіл Вішнявецкі быў вялікім князем літоўскім і каралём польскім.

У венах Соф'і Гальшанскай, заснавальніцы магутнай дынастыі Ягелонаў, цякла кроў традыцыйна звязаных з Рурыкавічамi князёў Друцкіх. Пры гэтым, нябачаныя гісторыкамi мінулага генетычныя даследаванні, быццам бы паказваюць на паходжанне Друцкіх не ад Рурыкавічаў ці Гедымінавічаў, але ад нейкай мясцовай дынастыі, з ваколіц Друцка.

Генетычныя даследаванні таксама пацвярджаюць «варажскую версію» паходжання Рурыкавічаў, то бок кажуць аб паходжанні Рурыка аднекуль з наваколляў старажытнага шведскага горада Упсалы, дзе ўсё яшчэ ўзвышаецца самы велічны гатычны сабор Швецыі, які стаў магільным склепам тамтэйшых манархаў.

Зразумела, да інтэрпрэтацыі дадзеных генетычных даследаванняў гісторыкам трэба падыходзіць з вялікай асцярожнасцю, бо гэтыя звесткі нельга пацвердзіць праз вывучэнне гістарычных архіваў, а самі спецыялісты-генетыкі нярэдка супярэчаць адно аднаму. Вядома, што ў межах генетычнага даследавання беларусаў часам аб'яўляюць балтамі, а часам славянамі.

Прымаючы або адхіляючы скандынаўскае паходжанне вялікага князя Шварна, нельга, аднак, абгрунтавана адмаўляць прысутнасць скандынаваў на троне ВКЛ, бо ўладарамі Літвы былі прадстаўнікі шведскага каралеўскага дома Ваза (Васа), а менавіта: Жыгімонт III, Уладзіслаў IV і Ян II Казімір.

Літвой таксама валадарыў венгерскі арыстакрат Стэфан Баторый, чый род быў даволі цесна звязаны з родам Улада Цэпеша, прататыпа літаратурнага Графа Дракулы.

Прататыпам літаратурных персанажаў быў і яшчэ адзін вялікі князь літоўскі, а менавіта Генрых Валуа – кароль Францыі і брат Маргарыты Валуа: знакамітай «каралевы Марго», з твораў Аляксандра Дзюма.

У пераліку вялікіх князёў літоўскіх знаходзяцца прадстаўнікі трох польскіх арыстакратычных родаў: Ян Сабескі, Станіслаў Ляшчынскі і Станіслаў Аўгуст Панятоўскі.

Каралі польскія i вялікія князі літоўскія Аўгуст Моцны і Аўгуст III належалі да нямецкага роду Вецінаў.

Немалую ўладу ў ВКЛ мела вялікая княгіня Бона Сфорца, з італьянскага роду, прадстаўнікі якога былі мецэнатамі вялікіх людзей мастацтва, у прыватнасці, самага знакамітага мастака ўсіх часоў – Леанарда да Вінчы.

Бона, не з'яўляючыся манархам фармальна, аказвала значны ўплыў на жыццё краіны. Гэтая прадпрымальная жанчына здолела зарабіць у Літве вялікія грошы, дзякуючы сваім добрым эканамічным рэформам.

Падобная прадпрымальнасць і ўплыў Боны на палітыку яе мужа Жыгімонта I і сына Жыгімонта Аўгуста настолькі не падабаліся літоўскім і польскім магнатам, што благая слава трымалася і праз 82 гады пасля смерці каралевы, калі ўплывовы польскі вяльможа і князь Свяшчэннай Рымскай імперыі Каспер Дэнгаф называў каралеву польскую і вялікую княгіню літоўскую Цэцылію Габсбург «бонкай», гэтым намякаючы на жаданне Цэцыліі мець рэальную палітычную ўладу, падобна Боне Сфорцы.

Такім чынам, як не цяжка заўважыць чытачу, кампанія літоўскіх манархаў адрознівалася значнай разнастайнасцю і ў ёй прысутнічалі надзвычай цікавыя асобы.

Не варта забывацца і на магутную арыстакратыю, тым больш што ў ВКЛ рана акрэслілася тэндэнцыя да абмежавання ўлады манарха.

На момант напісання гэтай кнігі, у артыкуле пра русінаў (Rusenai) літоўскай вікіпедыі знаходзіцца тэкст, які паведамляе, што продкі беларусаў амаль не ўплывалі на палітычныя працэсы Літвы да XVI стагоддзя, калі славянскія, паводле паходжання, магнацкія роды ВКЛ выйшлі на лідзіруючыя пазіцыі. Падобныя сцвярджэнні ўсё яшчэ папулярныя ў літоўскай гістарыяграфіі. Іх, аднак, можна лёгка абвергнуць дакументамі.

Яшчэ ў часы Міндоўга адзін з яго ваяводаў, паводле Галіцка-Валынскага летапісу, носіць славянскае па гучанні імя Хвал, хаця варта адзначыць, што імя, тэарэтычна, магло набыць больш славянскую форму дзякуючы славянскім складальнікам хронік.

Аднак без усялякага сумнення Афанасій Канстанцінавіч з Разані, які знаходзіўся ў ліку паплечнiкаў літоўскага манарха, належаў да славян, што яшчэ раз сведчыць на карысць рознай этнічнай прыналежнасці членаў ягонай світы.

Вядома, што продкі беларусаў, наваградскія і пiнскія феадалы, падтрымлівалі Войшалка падчас устанаўлення ягонай улады ў Літве.

ГВЛ апавядае:

«Войшалк, пайшоў з пінчукамі да Навагародка, і адтуль, узяўшы з сабою наваградцаў, пайшоў у Літву княжыць».

Галіцка-Валынскі летапіс таксама згадвае хрысціянскае хрышчэнне братоў Тройдзеня, які кіраваў Літвой пасля Шварна. Наўрад цi пры такой сур'ёзнай прысутнасці хрысціянскіх валадарооў у жыцці Літвы, улада абыходзілася без славянскіх арыстакратаў, хоць скупасць крыніц абцяжарвае рэканструкцыю этнічнай карціны верхняга эшалона эліты ВКЛ, якое шчэ толькi зараджалася.

У часы Гедыміна яго найбольш адораным палкаводцам быў русінскі князь, вядомы як Давыд Гарадзенскі. Традыцыйная, але надзвычай слаба абгрунтаваная версія, прыпісвае Давыду паходжанне ад пскоўскага князя Даўмонта, хоць больш верагодна, што ён быў нашчадкам гродзенскіх князёў ці баяраў.

Давыд Гарадзенскі. Карціна аўтара.

Удзельнымі князямі-васаламі вялікага князя літоўскага працягвалі заставацца хрысціянскія ўладцы, што, як мяркуецца, паходзілі з дынастыі Рурыкавічаў, напрыклад, князь Васіль з Мінска.

Даследчыкі могуць даволі ўпэўнена рэканструяваць склад дзяржаўнай эліты ВКЛ у часы Вітаўта.

У XIV – XV стагоддзях Літвой сапраўды кіруюць шматлікія прадстаўнікі балцкіх родаў, такіх як Манівіды, Гаштольды, Кезгайлы.

Пры гэтым у самым верхнім эшалоне ўлады ВКЛ знаходзіцца Ян Няміра. Гэтага дзяржаўнага дзеяча часта выводзяць ад балцкага продка, хоць аўтару не зразумела чаму феадал, які носіць славянскае па гучанні імя, павінен абавязкова быць балтам, а не паходзіць, напрыклад, ад кагосьці са славян-язычнікаў, якія захавалі веру прадзедаў у мультыканфесійным рэгіёне Панямоння.

Іншы важны паплечнік Вітаўта – Братоша, таксама носіць славянскае імя.

Важным саноўнікам быў пры Вітаўце Ходка Юр'евіч, верагодна, продак магнатаў Хадкевічаў.

Русінскія феадалы традыцыйна працягвалі адыгрываць важную ролю на ўсходніх землях, напрыклад, Фёдар Вясна быў віцебскім намеснікам.

Пералік літоўскіх баяраў, якія падпісалі Гарадзельскую унію, дазваляе рабіць высновы аб этнічным складзе тагачаснага дваранства ВКЛ, хаця тут варта ўлічваць, што многія важныя чальцы палітычнай эліты не ўдзельнічалі ў акце.

Спіс падпісантаў уніі паказвае пераважанне этнічных літоўцаў. Аднак і ў гэтым акце можна бачыць славянскія па гучанні імёны. Гербы ад палякаў атрымалі, у ліку іншых, нейкія Качан, Волчка і феадал з пацешным для сучаснага чытача імем – Канчан Суковіч.

З вышэйпададзеных, пацверджаных дакументамі фактаў, бачна, што продкі беларусаў адыгрывалі прыкметную ролю ў палітычным жыцці краіны на працягу ранніх перыядаў існавання ВКЛ, гэта значыць у XIII, XIV, XV стагоддзях, а не толькі з XVI стагоддзя, як гэта паказана ў непераканаўчых версіях літоўскай гістарыяграфіі.

У XVI стагоддзі палітычную эліту краіны напаўняюць русінскія роды, чаго не адмаўляе нават згаданы раней артыкул літоўскай вікіпедыі. У той перыяд элiта Літвы – магнаты, якія паходзяць з беларускіх земляў, а менавіта: Сапегі, Хадкевічы, Храптовічы, Валовічы, Глебовічы і інш. Адносна рэальных продкаў гэтых вяльможаў вядуцца спрэчкі, але больш новыя генеалагічныя публікацыі кажуць пра іх інцэптабеларускае (прабеларускае) паходжанне.

Тут аўтар, для прыкладу, можа адзначыць выдатную працу літоўскай спецыялісткі Генуты Кіркіене «Korzenie rodu Chodkiewiczow» у якой яна пераканаўча развенчвае старую і абсалютна безгрунтоўную версію паходжання Хадкевічаў ад кіеўскіх баяраў.

Выводзячыя свой радавод ад балцкіх продкаў Радзівілы і Пацы таксама адыгрывалі вядучую ролю ў палітыцы краіны. Пры гэтым прадстаўнікі эліты, зразумела, усяляк змешвалiся, фармуючы своеасаблівую «арыстакратычную сям'ю». Да прыкладу, Тэкля Валовіч даводзілася прабабкай найбагацейшаму магнату Рэчы Паспалітай Міхаілу Радзівілу Рыбаньку і, адпаведна, прапрабабкай «літоўскаму Мюнхгаўзену» Каралю Радзівілу Пане Каханку.

Акрамя продкаў літоўцаў і беларусаў, на пэўных адрэзках існавання ВКЛ, у эліце былі вельмі заўважныя члены польскіх родаў, напрыклад, Патоцкія.

Немалую вагу мелі прадстаўнікі нямецкай арыстакратыі, у прыватнасці: Дэнгафы, Тызенгаўзы і Плятэры.

Некаторыя магутныя славянскія роды, такія як Кішкі і Весялоўскія, выводзіліся з памежжа ВКЛ і Польшчы, і, адпаведна, тут дарэчная дыскусія аб іх этнічнай прыналежнасці.

Іншыя шляхетныя магнаты: Тышкевічы і Пацеі паходзілі з беларуска-украінскага памежжа.

У ВКЛ былі роды татарскага паходжання, дваранства з Маскоўскай Русі, уплывовы італьянскі род Сцыпіё-дэль-Кампа, і нават яўрэйская, паводле паходжання, шляхта.

І ўсё ж менавіта продкі беларусаў і літоўцаў далі Літве найбольшую колькасць уплывовых саноўнікаў.

Варта асобна згадаць найбольш магутных людзей, якія не належацлi да вялікакняскай дынастыі, але ўзнімаліся да ўзроўню фактычных ўладароў ВКЛ.

Велізарным аб'ёмам моцы валодаў, напрыклад, Мікалай Радзівіл Стары, які заклаў падмурак пад магутнасць свайго роду.

Бенедыкт і Казімір Ян Сапегі фактычна з'яўляліся некаранаванымі манархамі падчас гегемоніі іхняга роду ў Княстве, калі прадстаўнікі дома займалі амаль усе ключавыя пасады ў літоўскай частцы Рэчы Паспалітай.

З яшчэ адным «неафіцыйным манархам» звязана вельмі расцягнутая ў часе, займальная гісторыя.

У 1269 годзе нямецкія крыжакі сустрэліся ў бітве з літоўцамі на чале якіх стаяў вялікі князь Тройдзень. Сутыкненне адбылося побач з Ашэрадэнам. Рыцары пацярпелі даволі цяжкае паражэнне. Лівонская рыфмаваная хроніка паведамляе аб стратах, згадваючы, у прыватнасці, цікавага для нас, шляхетнага ваяра:

«Там Тызенгаўзен наш знатны,

Духам чысты і выдатны,

Душа на небе чакае малітвы,

А сам ён злёг у горане бітвы».

Прайшло больш за 480 гадоў і далёкі родзіч загінулага ў барацьбе з Вялікім княствам Літоўскім Тызенгаўзена, падскарбі надворны літоўскі Антоній Тызенгаўз, стаў фактычным намеснікам польскага караля ў Літве, гэта значыць, па сутнасці, уладцам народа, у барацьбе з якім калісьці загінуў яго сваяк.

Вось такая эфектная, іранічная ўсмешка хітраватай дамы-капрызніцы, што мае імя Гісторыя!

Тут аўтар адносна сцісла акрэсліць самыя важкія, на яго погляд, аргументы pro et contra.

Звычайна спрэчкі наконт захопу літоўцамі зямель будучай Беларусі прывязаны менавіта да Міндоўга і гарадоў Панямоння, і перш за ўсё Навагрудка, хаця фарміраванне ВКЛ ішло не адно стагоддзе і ўключала ў сябе мірнае, як можна думаць, далучэнне беларускіх зямель, напрыклад, адыход да вялікіх князёў літоўскіх Віцебскага. княства, які адбыўся, як лічыцца, дзякуючы дынастычнаму шлюбу Альгерда з нейкай віцебскай князёўнай, званай Марыя.

Гаворачы аб часах XIII стагоддзя, можна адзначыць, што Міндоўг, як вядома з дакладнага дакумента, булы Папы Рымскага Аляксандра IV, датаванай 6-м сакавіка 1255 года, захапіў нейкія землі «Рускага каралеўства», якімі, тэарэтычна, маглі быць землі Навагрудка. Гэтыя землі Папа, у сваім пасланні, дазваляў Міндоўгу пакінуць сабе.

Аўтар асабіста перакладаў арыгінальны лацінскі тэкст булы і можа пацвердзіць, што гаворка ішла менавіта аб захопе нейкіх земляў.

Такія звесткі пацвярджаюць не толькі спробы літоўскай экспансіі на Русь, але і некаторыя поспехі літоўскіх феадалаў.

Некаторыя спецыялісты лічаць дакумент Папы неабвержным доказам захопу Навагрудка. То бок у гэтым выпадку «Каралеўствам Русі» нібыта было Галіцка-Валынскае княства, у палітычнай арбіце якога знаходзіліся гарады Панямоння.

Тут, аднак, існуе праблема. Загадкавае «Каралеўства Русі» названа без прывязкі да канкрэтных абласцей.

Вядома, што літоўскі даследчык Артурас Дубоніс бачыць у гэтым «Каралеўстве» Полацкае княства. У сваёй працы «Дзве мадэлі літоўскай экспансіі на Русі (XIII – пачатак XIV стагоддзя)» гісторык піша:

«З Даніілам Міндоўг жыў у мiры, таму пантыфік не мог дабраславіць літоўскую экспансію ў гэтым напрамку. Іншым Рускім каралеўствам, якое апынулася ў цэнтры ўвагі Міндоўга, магло быць толькі Полацкае княства».

Звяртае на сябе ўвагу некалькі наіўнае сцвярджэнне Дубоніса аб тым, што Папа чамусьці павінен быў кіравацца, у сваім зацвярджэнні за Міндоўгам захопленых рускіх земляў, станам перамір'я літоўцаў з Даніілам Галіцкім, хоць галіцка-валынскія князі і Міндоўг бясконца хадзілі па крузе перамір'яў і новых войнаў, а Папу, як вынікае з булы, цікавілі новыя, даступныя для хрысціянізацыі, вобласці, якія межавалi з «Каралеўствам», і менавіта таму ён зацвердзіў захопленыя тэрыторыі за Міндоўгам. У такой сітуацыі патэнцыйнага росту каталіцкага ўплыву, Апостальскую Сталіцу наўрад ці збянтэжыў бы канфлікт Міндоўга і Данііла, для спынення якога, у Папы так цi iнакш не было абсалютна эфектыўных сродкаў. У дадзеным выпадку нам, аднак, важней упэўненасць доктара Артуруса наконт таямнічага «Каралеўства».

Рускі гісторык А. В. Маёраў, у сваёй працы «Первая уния Руси с Римом. Часть 4» таксама вельмі ўпэўнена называе ўладанні Аляксандра Неўскага тымі самымі загадкавымі землямі з булы пантыфіка. У публікацыі Маёрава чытаем:

«Дазвол Папы на захоп рускіх земляў, дадзены літоўскаму каралю ў буле „Catholice fidei cultum“, несумненна, меу на ўвазе землі ў іншай частцы „Рускага каралеўства“ і быў накіраваны супраць іншага ўладара Русі – наўгародскага і ўладзімірскага вялікага князя Аляксандра Неўскага».

Такім чынам, Дубоніс упэўнена называе «Каралеўства» Полацкім княствам, а Маёраў упэўнена гаворыць аб тым, што гэта ўладанні знакамітага Аляксандра Неўскага.

Аўтар гэтых радкоў, падводзячы своеасаблівы вынік пад упэўненымі выказваннямі калегаў, можа тут таксама ўпэўнена заўважыць, што «Каралеўства Русі», як бачна з вышэйпрыведзеных цытат, застаецца прадметам спрэчкі спецыялістаў, і булла Аляксандра IV не можа служыць доказам захопу менавіта Наваградка, хоць нейкія рускія землі літоўскі князь, відаць, сапраўды далучыў з дапамогай ваеннай сілы.

Була Папы, пры гэтым, застаецца, па меркаванні аўтара, найболей важкім, ці, кажучы сціплей, адным з найболей важкіх аргументаў на карысць захопу гарадоў Панямоння.

Што ж, раней даследчыкі не мелі і такога, бо захоп Навагрудка выводзіўся проста на падставе з'яўлення літоўскага нобіля ў славянскім горадзе.

Цяпер трэба звярнуць увагу на аргументы супраць захопу Навагрудка літоўскімі рацямі.

Аўтар хоча, кажучы ў паўжартаўлівым тоне, звярнуцца да «гістарычнай прэзумпцыі нявіннасці», то бок заявіць, што захопу горада не было, пакуль гэты захоп не даказаны.

У прынцыпе, можна было б нават абмежавацца такім падыходам.

Варта адзначыць, што зацяганае ў гістарычнай літаратуры сцвярджэнне аб запрашэнні наваградскім баярствам Міндоўга да сябе на княжанне не мае ўвогуле ніякай асновы ў пэўных дакументах. Гэта добры прыклад пераходу звычайнай хісткай гіпотэзы ў разрад фактаў, гэта значыць узор гістарычнага міфа.

Аднак у якасці аргумента на карысць добраахвотнага аб'яднання тут дарэчы згадаць некаторыя дакладныя летапісныя звесткі.

Вядома, што адным з важкіх аргументаў на карысць добраахвотнага прыняцця балцкага ўладара-паганца ў славянскім горадзе можа служыць хрышчэнне манарха. Справа ў тым, што гісторыкам вядомая сітуацыя, у якой хрышчэнне было звязана з мірным прыняццем літоўскага князя, і яна выдатна задакументавана ў пэўных крыніцах. Гаворка, зразумела, аб хрышчэнні забойцы Міндоўга, пскоўскага князя Даўмонта, які прыняў хрысціянскую веру і выдатна служыў ўзяўшым яго да сябе пскавічам, пакінуўшы аб сабе добрую памяць. Добрую настолькі, што былы язычнік нават быў кананізаваны і стаў святым рускай праваслаўнай царквы.

Таму не дзіўна, што праваслаўнае хрышчэнне Міндоўга, малюючы аналогію з выпадкам Даўмонта, дазваляла б падмацаваць версію аб мірным з'яўленні балцкага князя ў Навагрудку.

І летапіснае пасведчанне аб хрышчэнні Міндоўга сапраўды ёсць.

Густынскі летапіс паведамляе, што ў 6754, то бок, паводле сучаснага падлiку, 1246 годзе:

«Вялікі князь літоўскі Міндоўг прыняў веру хрысціянскую ад усходу, з многімі сваімі баярамі».

Такім чынам, балцкі нобіль прыняў усходняе хрысціянства (праваслаўе) ды яшчэ і са шматлікімі баярамі, што выразна сведчыць на карысць палітычнай матывацыі такога кроку.

Здавалася б, вось выдатнае сведчанне на карысць добраахвотнага прыняцця свайго па веры князя ў Навагародскай зямлі. Праблема тут у крыніцы гэтых звестак. Густынскі летапіс з'яўляецца познім дакументам. Да таго ж, інфармацыя аб праваслаўным хрышчэнні Міндоўга не пацвярджаецца надзейнымі крыніцамі. Усё гэта прыводзіць да таго, што большасць даследчыкаў, не без падстаў, адмаўляе зараз хрышчэнне 1246 года.

Але аўтар хоча дастаць з рукава джокер і злёгку знерваваць прыхільнікаў тэорыі захопу Навагрудка. Для гэтага трэба звярнуцца да пэўнага Галіцка-Валынскага летапісу. У iм можна прачытаць наступныя радкі:

«Войшалк пачаў княжыць у Навагародку, і знаходзячыся ў паганстве пачаў праліваць шмат крыві. Забіваў ён кожны дзень трох-чатырох чалавек. А калі ў нейкі дзень нікога не заб'е, вельмі засмучаўся. Калі ж заб'е каго, тады весяліцца. Потым увайшоў страх Божы ў яго сэрца, і ён думаў, жадаючы прыняць святое хрышчэнне. І хрысціўся тут жа ў Навагародку, і стаў хрысціянінам».

Томас Баранаўскас, у сваёй працы «Навагрудак у XIII стагоддзі: гісторыя і міф», піша, што прыведзены вышэй тэкст ГВЛ «адлюстроўвае гвалтоўнае ўкняжанне Вайшалгаса ў Навагрудку, за якім ішлі жорсткія рэпрэсіі».

Аўтар ужо завочна апаніраваў літоўскаму спецыялісту, паказваючы на тое, што пра паходжанне нібыта рэпрэсаваных нічога не сказана, і не зразумела чаму яны павінны быць няшчасным мірным насельніцтвам Навагрудка (а менавіта да такога разумення падштурхоўвае праца Томаса), а не палітычнымі супернікамі літоўскага паходжання, ці палоннымі валынцамі, ці, да прыкладу, татарамі.

Але ў кантэксце важней іншае. Звярніце ўвагу на сутнасць дакладнага паведамлення летапісу.

«І хрысціўся тут жа ў Навагародку, і стаў хрысціянінам».

Гэтыя дадзеныя і з'яўляюцца той самай жаданай інфармацыяй аб хрышчэнні князя-язычніка падчас праўлення ў старажытнарускім горадзе.

Адхіліўшыся ад прыцягнутых за вушы рэпрэсій і нейкага катарсісу, якім летапісец тлумачыць жаданне ўладцы хрысціцца, можна вылучыць менавіта інфармацыю аб прыняцці Войшалкам хрысціянства. Хрост валадара, безумоўна, сведчыць тут на карысць добраахвотнага прыняцця мясцовым насельніцтвам балцкага князя.

Праўда, паводле летапісу, хрышчэнне адбываецца пазней пачатку княжання, але гэта, на думку аўтара, ніяк не мяняе сутнасці: князь-язычнік быў ахрышчаны падчас кіравання ў хрысціянскім горадзе, прыкладна гэтак жа, як гэта адбылося ў выпадку Даўмонта Пскоўскага.

У такім кантэксце мае значэнне і дакладная інфармацыя ГВЛ аб падтрымцы Войшалка наваградцамі, калі той «узяўшы з сабою наваградцаў, пайшоў у Літву княжыць». Як бачна, жыхары Наваградка, з'яўляючыся ахвярамі рэпрэсій, пра якія пісаў Баранаўскас, чамусьці падтрымліваюць Войшалка. Ці не гаворыць гэта пра тое, што ніякіх рэпрэсій не было, а якраз наадварот: хрышчоны дзеля кіравання ў Наваградку Войшалк, стаў для славянскіх жыхароў рэгіёна сваім князем, такім, якім быў для пскавічоў літоўскі перабежчык Даўмонт.

Зразумела, паведамленне летапісу падштурхоўвае да таго, каб бачыць у хрышчэнні навагародскага валадара палітычны акт, а не проста спантаннае дзеянне. Войшалк, як вынікае з дакументаў, быў актыўным і не пазбаўленым разважлiвасці, палітычным і ваенным дзеячом – сынам свайго бацькі, хітрага і паспяховага тактыка. І таму рашэньні князя варта асэнсаваць з пазіцый палітычнага прагматызму.

Верагодна, зрэшты, што сама палітычная канцэпцыя магла быць вызначана Міндоўгам. У рамках такой сістэмы вярхоўны ўладар заставаўся паганцам (Міндоўг быў ім, нават фармальна прыняўшы каталіцызм), а яго блізкія сваякі, што валадарылi ў найважнейшых славянскіх гарадах, прымалі ўсходняе хрысціянства. Гэтая сiстэма тлумачыць хрысціянскае хрышчэнне братоў Тройдзеня. Яе можна бачыць i ў часы Гедыміна, калі яго сыны прымалі хрысціянства і кіравалі ў хрысціянскіх удзелах. Зразумела, тут можна ўказаць і на выключэнні з правілаў, як, напрыклад, паганства віцебскага князя Альгерда, якое, зрэшты, аспрэчваецца на падставе некаторых дакументаў, у прыватнасці, Сінодыка Кіева-Пячэрскай лаўры і гандлёвай дамовы Гедыміна з Лівонскім Ордэнам ад 1 лістапада 1338 года.

У фінале дадзенай главы аўтар хоча падкрэсліць, што значэнне недаказанага захопу Навагрудка ў любым выпадку перабольшана. Тэарэтычна, гэты захоп мог мець месца, але стаўленьне да яго мясцовага насельніцтва ўсё роўна можа служыць прадметам дыскусіі. Цікавасць да недаказанага захопу абумоўлена, відавочна, жаданнем адказаць на пытанне чыёй дзяржавай было ВКЛ.

Аднак сутычкі феадалаў на ранніх этапах станаўлення дзяржавы, вядома ж, не вызначаюць, самі па сабе, нацыянальны характар поліэтнічнай дзяржавы, які залежыць ад палітычнай і культурнай ролі таго ці іншага этнасу.

Спалучэнне культурнай дамінацыі продкаў беларусаў з іх палітычнай суб'ектнасцю дазваляюць цяперашнім беларусам лічыць спадчыну ВКЛ сваёй, незалежна ад абставін экспансіі балцкіх нобіляў XIII стагоддзя.

Адкрыўшы Уваскрэсенскі летапіс XVI стагоддзя можна прачытаць наступныя радкі:

«Княжылі Рагвалодавічы ў Полацку, і напаў на іх Мсціслаў Уладзіміравіч Манамах, і Полацк узяў, а Рагвалодавічы збеглі ў Царград. А Літва ў той час давала даніну князям Полацкім, але кіравалі ёй свае гетманы… Вільняне ўзялі сабе з Царграда дзяцей князя полацкага Расціслава Рагвалодавіча, князя Давіла і яго брата, князя Маўкольда… А ў князя Маўкольда сын, князь Міндоўг».

Падобная версія паходжання кіруючай дынастыі ВКЛ падабалася Мікалаю Ермаловічу, але нават гэты беларускі гісторык-рамантык, які не заўсёды прытрымліваўся правілаў строгай навуковай працы, адзначыў нетыповыя для полацкіх князёў імёны царградскіх Рагвалодавічаў.

Цяпер дадзеныя позняга Уваскрасенскага летапісу, якія тычацца продкаў Міндоўга, могуць часам падтрымліваць маргінальныя гісторыкі-аматары.

У надзейных крыніцах князь Расціслаў Рагвалодавіч не з'яўляецца. І тым больш міфічнымі фігурамі выглядаюць яго дзеці, якія носяць невядомыя ў полацкіх Ізяславічаў імёны.

У сувязі з гэтым у акадэмічным дыскурсе полацкія карані адзінага караля Літвы амаль заўсёды фiгуруюць як легенда, створаная летапісцамі дзеля абслугоўвання прэтэнзій расійскіх цароў на землі Вялікага княства Літоўскага.

Нейкі шляхетны рымлянін – Палямон, паводле легенды, адправіўся ў рэгіён ракі Нёман, дзе і пасяліўся са сваімі таварышамі, знайшоўшы высокія горы, дубровы і мноства дзічыны. Вядома, Палямону спадабалася такая багатая зямля, і «рымляне» засталіся тамака жыць назаўжды.

Такія звесткі змяшчаюцца ў «Хроніцы Быхаўца».

Стваральнікам, (а часам толькі папулярызатарам) «рымскай версіі», лічаць польскага гісторыка Мацея Стрыйкоўскага, які працаваў у XVI стагоддзі. Акрамя таго, мяркуецца, што аснову легенды заклаў яшчэ польскі храніст XV стагоддзя Ян Длугаш, які адзначаў падабенства літоўцаў з італьянцамі.

Цікавы ў дадзеным кантэксце «расійскі адказ Галівуду», гэта значыць аналагічная легенда, створаная як частка ідэалогіі маскоўскіх уладароў.

У лісце цара Івана Грознага да вайсковага дзеяча ВКЛ Аляксандра Іванавіча Палубінскага змяшчаецца дастаткова падрабязны пераказ маскоўскай легенды:

«Аўгуст, кесар рымскі, валодаючы ўсім сусветам, паставіў сюды брата свайго Пруса, які ўжо быў згаданы. Далонню і літасцю жывапачатковай Тройцы стварылася царства ў Русіі: у чатырнаццатым калене ад Пруса прыйшоў Рурык, стаў княжыць у Русіі і Ноўгарадзе, і сам назваўся вялікім князем і горад Вялікім Ноўгарадам нарок».

Далей пісар Грознага даводзіць апавяданне да самога Івана, паведамляючы пра яго «трыманне скіпетрам Расійскага царства».

Як можна бачыць, маскоўская легенда з'яўлялася вельмі блізкім аналагам літоўскай легенды аб Палямоне.

Але гэта яшчэ не ўсе цікавыя радкі ў лісце цара да Палубінскага. Варта ўдакладніць, што літоўскі князь выдатна дапякаў сваімі ваеннымі поспехамі царскім ваяводам падчас Лівонскай вайны. Зразумела, гэта выклікала гнеў цара, які ў своеасаблівай манеры, як бы дэманструючай яго шызоіднае расшчапленне псіхікі, адначасова ўсхваляў літоўскага вяльможу і абражаў яго. У подпісы царскага паслання Палубінскі названы «добрым дваранінам», а крыху далей «блазнам».

Але асабліва цікавы водгук расійскага манарха на легенду аб Палямоне. У сваім лісце князь Аляксандр, род якога нібыта ішоў ад Гедыміна, відаць, так ці інакш пахваліўся цару сваім паходжаннем. Ці не таму Іван Васільевіч надаў так шмат увагі легендзе аб сваёй сувязі са старажытнымі ўладцамі Рыма? На генеалагічную легенду Палубінскага цар даў максімальна з'едлівы адказ, бліснуўшы каламбурам.

«А запісваеш сябе Палямонава роду, хоць ты паўразумава роду (у арыгінале: полоумова. Заўв. Я.А.), таму што прыйшоў кіраваць дзяржавай, а ўтрымаць не здолеў, сам патрапіў у халопы да іншага роду».

У якасці ідэалагічнай асновы прэтэнзій на землі ВКЛ, рускім царам было карыснае паходжанне літоўскіх князёў ад міфічнага Маўкольда з дынастыі Рурыкавічаў, але, як можна бачыць, цар не стаў прама аспрэчваць тое, што Палубінскі нашчадак Палямона.

Не абмежаваўшыся адным ударам па гонару спадчынніка рымлян, Грозны зноў укалоў ненавіснага князя ў іншых радках ліста, паўтарыўшы думку аб прыслугоўванні спадчыннікаў Палямона:

«А з гэтай граматай мы паслалі да цябе ваяводу свайго, князя Цімафея Раманавіча Трубяцкога, сына Сямёна, Івана, Юрыя, Міхаіла, князя Дзмітрыя, сына вялікага князя Альгерда, у якога твае продкі Палямонава роду служылі».

Відаць, «вялікі гасудар, цар і вялікі князь усяе Русіі» выйшаў такi пераможцам са спаборніцтва ў дасціпнасці. Затое літоўскі князь і іншыя ваеначальнікі ВКЛ засталіся пераможцамі на полі бою… Іван Грозны прайграў Лівонскую вайну.

Казаць пра нейкія асабістыя якасці першых вялікіх князёў даволі складана, бо пра некаторых з іх, напрыклад, Будзівіда, вядома настолькі мала, што нават іх імя служыць прадметам дыскусіі. Лютавор, Путувер, Бутвід, Боўдзівід… усё гэта, як мяркуецца, адзін вялікі князь. Паведаміць аб ім яшчэ нешта істотнае, акрамя шэрагу імёнаў, адмыслоўцам цяжка.

Аднак літоўскі кароль Міндоўг усё ж больш-менш добра паказаны ў гістарычных дакументах і пра яго здольнасці можна скласці пэўнае ўяўленне.

Атрыманне Міндоўгам кантролю над аб'яднанымі літоўскімі землямі ўвогуле само па сабе гаворыць аб талентах балцкага князя, які змог пазбавіць улады іншых літоўскіх валадароў.

У 50-х гадах XIII стагоддзя, падчас бітваў Міндоўга і Таўцівіла, апошняму дапамагаў магутны Данііл Галіцкі, які арганізаваў супраць вялікага князя Літвы цэлую кааліцыю, у якую ўваходзілі таксама балцкія плямёны жамойтаў і яцвягаў.

У 1253 году Міндоўг падкупіў балцкіх супернікаў «вялікай колькасцю срэбра». Даведаўшыся пра гэта Данііл Галіцкі разгневаўся на жамойтаў з яцвягамі, але Міндоўг не абмежаваўся разбурэннем супрацьстоячай яму кааліцыі і паслаў да валынскага валадара пасольства, прапаноўваючы парадніцца. У выніку, невядомая па імені дачка Міндоўга стала жонкай Шварна, сына Данііла.

Падобная «гнуткая палітыка», якая дапамагала Міндоўгу выжыць, безумоўна сведчыць пра некаторыя інтэлектуальныя здольнасці князя.

Аднак «Галіцка-Валынскі летапіс» прама гаворыць аб тым, што Міндоўг заганарыўся ад сваіх поспехаў. Магчыма, празмерная ганарлівасць Міндоўга падштурхнула да дзёрзкага і неасцярожнага ўчынку: ён забраў жонку ў князя Даўмонта. Кіраванне пакрыўджанага Міндоўгам Даўмонта ў Пскове паказвае выдатныя здольнасці гэтага князя, якія ён выяўляў і да ўцёкаў на сталец рускага княства.

Хітры Даўмонт змог падмануць пільнасць Міндоўга, нягледзячы на відавочны досвед апошняга ва ўсякіх падступных і падспудных дзеяннях, і забіць літоўскага манарха. Пасля гэтага Даўмонт і адправіўся на службу ў Пскоў, пазбегнуўшы помсты сына Міндоўга, вялікага князя Войшалка.

Канец жыцця Міндоўга, такім чынам, аказаўся ганебным.

Разумным і паспяховым кіраўніком выглядае ў гістарычных дакументах Гедымін, які намагаўся наладзіць міжнародныя сувязі ВКЛ і ўзмацніць эканамічны патэнцыял дзяржавы.

Сын Гедыміна, вялікі князь Альгерд стаў адным з самых разумных і паспяховых уладцаў краіны, пры гэтым, ён адрозніваўся ад наступных вялікіх князёў тым, што захоўваў поўную незалежнасць ад сваіх суседзяў.

Унукі Гедыміна, стрыечныя браты Ягайла і Вітаўт, былі падобныя разважлівасцю і вялікімi палітычнымi поспехамi, хоць Вітаўту, на шляху да вяршыняў улады, давялося праявіць значна большую ўпартасць, чым Ягайлу.

Вопытным у палітыцы, добра адукаваным, ашчадным і вельмі мэтанакіраваным быў венгерскі ўладарца ВКЛ, выбарны кароль польскі і вялікі князь літоўскі Стэфан Баторый. Манарх надзвычай старанна планаваў свае ваенныя аперацыі, робячы стаўку на добра падрыхтаваных еўрапейскіх наймітаў, асабіста адшукваў неабходныя для вайны сродкі ды імкнуўся выкарыстаць дасведчаных ваеначальнікаў. У выніку, Баторый зрабіў амаль немагчымае і адолеў Івана Грознага ў Лівонскай вайне.

Маючы не самае лепшае здароўе Баторый паўставаў перад пададзенымі магутным і ўладным, сапраўдным каралём-ваяром.

Паказальны, у гэтым сэнсе, эпізод з хваробай манарха. У 1586 годзе відавочца апошніх дзён Баторыя, чалавек, што хаваўся пад псеўданімам Ежы Х'якар (Jerzy Chiakor) напісаў:

«Кароль прачнуўся вельмі рана, выклікаў да сябе Весяліні і загадаў яму пайсці да канцлераў, каб яны не прыходзілі да яго ў гэты дзень з якімі-небудзь справамі. Больш за тое, ён строга рэкамендаваў нічога не згадваць пра выпадак (Гаворка пра страту прытомнасцi. Заўвага Я. А.), які адбыўся ўначы, і, калі хто-небудзь спытае, варта сказаць, што з-за звычайнага гемарою ён застаецца ў ложку».

Як лёгка зразумець з дакумента, нават смяротна хворы Баторый працягваў клапаціцца аб сваім, калі можна так выказацца, іміджы, і разумна хаваў сваю слабасць.

Менавіта Баторый, які добра разумеў неабходнасць асветы падуладнага яму Вялікага княства Літоўскага, заснаваў знакаміты Віленскі ўніверсітэт.

Досыць разумным і таленавітым кіраўніком быў апошні вялікі князь літоўскі Станіслаў II, ці, як яго звычайна завуць: Станіслаў Аўгуст Панятоўскі. У сучаснікаў былі розныя меркаванні аб апошнім выбарным манарху Рэчы Паспалітай, у тым ліку і малалесныя. У наш час Панятоўскі таксама часта крытыкуецца за яго слабасць падчас знішчэння Рэчы Паспалітай. Аўтар, аднак, шмат вывучаў дакументы станіславоўскай эпохі, у тым ліку і дзённік самога манарха, і можа пацвердзіць сказаныя раней словы аб розуме Панятоўскага, які валодаў, сярод іншых, і некаторымі літаратурнымі здольнасцямі. Падмацаваць такое меркаванне аб Панятоўскім могуць і яго канкрэтныя дзеянні, у прыватнасці: маштабная рэформа адукацыі і спробы падцягнуць прамысловасць ужо вельмі адстаючай ад суседзяў Рэчы Паспалітай.

Пачынанні караля грунтаваліся на дастаткова разумных, а ў асобных выпадках нават перадавых канцэптах. Але махавік знішчэння краіны ўжо нельга было спыніць і рэформы, у цэлым, не аказалі нейкага істотнага ўплыву на жыццё дзяржавы.

Пасля хвалебных водгуках аб літоўскіх манархах, варта сказаць і нешта негатыўнае аб кім небудзь з іх. Для гэтага дамо слова сучасніку.

У 1752 годзе Вільгельм Шлемюлер быў у Гродне, дзе меў магчымасць бачыць саксонскага курфюрста, караля польскага і вялікага князя літоўскага Аўгуста ІІІ. Па выніках назіранняў, тонкі і адукаваны нямецкі падарожнік запісаў:

«Кароль Аўгуст пяцьдзесят гадоў, цвёрды і моцны, выдатная выправа, высока трымае галаву. Бровы вялікія, грудзі шырокiя, тлусты. Ходзіць павольна, выраз твару сур'ёзны. Каралеву жонку, здаецца, ён вельмі кахае і паважае, і ўвесь час размаўляе з ёй. Шчыра кажучы, розумам здаецца слабаваты (mente hebes videtur). Ён ахвотна паддаецца парадам іншых, сам не жадаючы несці цяжар кіравання, і ўхваляе ўсё, што яму падаюць. Ён бязмерна любіць гуляць з блазанамі».

Што ж, як абвяшчае прыпісаная Напалеону цытата: «У палітыцы глупства не перашкода».

На думку аўтара, найлепшым палкаводцам быў вялікі князь літоўскі і кароль польскі Ян Сабескі. Пераможца турак у Хоцінскай бітве 1673 года, і, вядома ж, «выратавальнік Еўропы», які разграміў асманаў у Бітве пад Венай 1683 года.

Сабескі выратаваў Аўстрыю, а менш чым праз 100 гадоў, Аўстрыя ўдзельнічала ў першым раздзеле Рэчы Паспалітай.

Як тут не ўспомніць, што рана ці позна любы добры ўчынак павінен быць пакараны.

Калісьці даўно аўтару ўдалося прачытаць надзвычай гратэскавае і крыху пацешнае найменні літоўскага ваяводы. Нехта назваў гарадзенскага кашталяна «беларускі Сувораў». Такая мянушка, зразумела, спараджала цэлую гульню сэнсаў, пры ўліку гістарычных фактаў, звязаных з палкаводцамі. Не сакрэт, што Давыд належаў да эліты ВКЛ, а Сувораў ваяваў з ёй.

Аналогія тут, зрэшты, суцэль зразумелая. Лічыцца, што Давыд, як і Сувораў, не прайграў ніводнай бітвы. Але дзе ж тут міф, а дзе рэальнасць?

Аддаючы належнае Аляксандру Сувораву варта прызнаць, што той сапраўды з'яўляўся выбітным палкаводцам, але нават у ягонай вайсковай біяграфіі маюцца калі не паразы ў буйных бітвах, то, прынамсі, няўдалыя баі, да прыкладу, другое сутыкненне пад Ланцкаронай, калі Сувораў няўдала штурмаваў тамтэйшы замак.

Ну, а як наконт літоўскага вайскавода? Ці можа прайсці праверку непераможнасць Давыда Гарадзенскага? Для адказу на гэтые пытаннi трэба звярнуцца да праўдзівага дакумента эпохі гродзенскага палкаводца, так званай «Хроніцы Пятра з Дусбурга».

«У той год, калі ў пушчы была паводка, Давід, касьцялян Гарты, выйшаўшы на бітву з 800 мужамі, разьмясьціўшы войска сваё ў хованцы, з 80 ваярамі ўвайшоў у воласць Прусіі, званую Вохеншторф, і, спаліўшы крыху дамоў, сышоў з вялікай здабычай, якая складаецца з людзей і іншага. Брат Ульрых фон Дрылебе, комтур Тапіева, і брат Фрыдрых Квіц, таварыш яго, са жменькай людзей пагналіся за імі, і, разбурыўшы спачатку мост, які павінны былі перайсці літвіны, яны забілі 55 чалавек з іх, а ўсю здабычу, якую тыя мелі, адбілі».

Як можна зразумець, імідж непераможнага ваяводы не зусім адпавядае рэчаіснасці. Перафразуючы вядомы выраз: непераможных палкаводцаў няма, ёсць недавывучаныя. Аднак гэта не адмяняе воінскіх здольнасцей Давыда.

На думку аўтара, Давыд Гарадзенскі, разам з Янам Каралем Хадкевічам, з'яўляецца адным з двух найвялікшых палкаводцаў ВКЛ.

Аўтар не ўключае ў рэйтынг Яна Сабескага, які, хаця і быў выбарным каралём польскім і, адпаведна, вялікім князем літоўскім, усё ж паходзіў з польскага магнацкага роду і не быў неяк занадта цесна звязаны з Літвой.

На думку аўтара, топ-5 палкаводцаў ВКЛ выглядае вось так:

5. Вялікі князь Тройдзень. Вельмі добра паказаў сябе ў бітвах з крыжакамі, хоць, па дакументах цяжка пэўна рэканструяваць ролю князя ў выйграных бітвах. Але ўсё ж запішам гэтыя сур'ёзныя поспехі на яго рахунак.

4. Канстанцін Астрожскі. Вядомы і, відаць, крыху пераацэнены палкаводзец, які мае ў актыве не толькі вялікія поспехі: бітвы пад Оршай і Альшаніцай, але і правалы пад Апочкай, Сокалем і на Ведрашы.

3. Ян Пётр Сапега. Правая рука Яна Караля Хадкевіча. У знакамітыя перамогі Яна ён унёс істотны ўклад, i, акрамя таго, меў уласныя бліскучыя поспехі, напрыклад, у бітве пад Рахманцавам.

2. Давыд Гарадзенскі быў вельмі паспяховы ў бітвах з магутнымі тэўтонцамі. Русінскі ваеначальнік ужываў розныя хітрыя прыёмы і быў настолькі небяспечны, што загінуў ад рук здрадніка, якога, як традыцыйна мяркуецца, падкупілі крыжакі.

1. Ян Караль Хадкевіч. Бліскучыя перамогі яшчэ маладога Хадкевіча над валахамі і казакамі ўжо зарэкамендавалі яго як адоранага палкаводца. У акціве таксама мноства выйграных бітваў са шведамі, у тым ліку і выдатная перамога пад Кірхгольмам, плюс паспяховыя дзеянні супраць асманаў пад Хоцінам. Круты стратэг, які валодаў асабістай адвагай быў, на думку аўтара, лепшым палкаводцам ВКЛ.

Так, павінен жа быць і такі. Сярод найслабейшых палкаводцаў ВКЛ фаварытам аўтара з'яўляецца, мабыць, польны гетман літоўскі Уладзіслаў Валовіч. Гэты ўплывовы шляхціц з магутнага роду быў адным з адносна нешматлікіх прадстаўнікоў сваёй сям'і якія мелі сур'ёзную ваенную кар'еру. У адрозненне ад Хадкевічаў, якія, паводле найбольш пераканаўчай версіі, таксама як Валовічы, паходзілі ад русінскіх феадалаў з наваколляў Гродна, прадстаўнікі роду Уладзіслава Валовіча часцей займалі заўважныя свецкія і духоўныя пасты, абмінаючы рэальную ваенную кар'еру.

Аднак Уладзіслаў упарта рухаўся менавіта па ваеннай сцежцы, дзякуючы чаму цярпеў шматлікія ваенныя паразы ад казацкiх і рускіх войскаў.

Насамрэч, аўтар, відаць, крыху перабольшвае, бо Валовіч меў і некаторыя ваенныя поспехі, але такія рэйтынгі ў любым выпадку дастаткова суб'ектыўныя.

Аўтар назаве некалькі бітваў без ранжыра іх па значнасці. Рэканструкцыя рэальнага ходу бітваў выклікае вялікія спрэчкі адмыслоўцаў, таму аўтар не будзе тут паглыбляцца ў падрабязнае апісанне згаданых бітваў, абмежаваўшыся меркаваннем аб іх значэнні.

Такім чынам, сярод найгалоўных бітваў, вядома ж, варта назваць знакамітую Грунвальдскую бітву (1410 год), у якой сілы Кароны і Княства, пад кіраўніцтвам Ягайлы і Вітаўта, адолелі магутны Тэўтонскі ордэн. Гэта дазволіла пазбавіцца ад шматгадовага суперніка, які сур'ёзна пагражаў існаванню Польшчы і ВКЛ.

Бітва на Сініх Водах (1362), у якой Альгерд адолеў татараў і далучыў да Літвы шырокія тэрыторыі сучаснай Украіны. У адрозненне ад паўміфічнай бітвы Гедыміна на Ірпені, Сіняводская бітва выглядае значна больш рэальнай з рэальнымі ж наступствамі.

Бітва на Ворскле (1399 год), у якой Вітаўт быў разбіты татарскімі войскамі, страціўшы адносна добрыя шанцы на далучэнне вялізных рускіх тэрыторый, якія, па выніку, засталіся Маскве, узмацніўшы яе магутнасць.

Бітва на Ведрашы (1500 год). Яшчэ адна прайграная бітва, i не надта вядомая ў асяроддзі беларускіх аматараў гісторыі. Канстанцін Астрожскі быў пераможаны рускімі войскамі і нават узяты ў палон. Пройгрыш на Ведрашы прывёў да жудасных наступстваў: страты вялізных тэрыторый. Паражэнне стала пачатковым эпізодам паспяховай экспансіі Маскоўскай дзяржавы на землі ВКЛ, якая, па выніку, прымусіла Літву ўтварыць канфедэрацыю з Каронай Польскай у рамках Люблінскай уніі.

Бітва пад Венай (1683), стала знакамітай вікторыяй караля польскага і вялікага князя літоўскага Яна Сабескага, і адным з галоўных удараў па планах турэцкай экспансіі ў Еўропе. Прасоўванне асманаў было вялікай пагрозай і для Рэчы Паспалітай, таму значэнне перамогі для ВКЛ было сур'ёзным.

На гербе Вялікага княства Літоўскага і сучаснай Літоўскай рэспублікі можна ўбачыць ганарлівага рыцара з мячом.

У Сярэднявеччы многія ўладары выкарыстоўвалі пячаткі з узброеным коннікам. Такой эмблемай карыстаўся, напрыклад, Багуслаў I, князь паморскі, але таксама і Рурыкавічы з рускіх княстваў.

Такім чынам, вершнікі ўтваралі своеасаблівы «эмблемны трэнд», але хто менавіта натхніў літоўскіх князёў выкарыстоўваць падобныя выявы даследчыкі не ведаюць.

Аўтар можа заўважыць, што лагічнай гіпотэзай будзе паходжанне герба «Пагоня» ад ўладцаў рускіх княстваў, бо менавіта ў палітычнай арбіце старажытнарускай дзяржавы фармавалася літоўская дзяржаўнасць.

«Пагоня» замацавалася ў якасці дзяржаўнага герба пасля праўлення Ягайлы і Вітаўта, у XV стагоддзі.

Адным з найважнейшых гербавых сімвалаў Літвы былі таксама так званыя «Слупы Гедыміна» ці інакш «Калюмны».

Хоць у назве фігуруе Гедымін, фактычна, гэтая эмблема выходзіць на арэну гісторыі дзякуючы вялікаму князю Вітаўту, які актыўна выкарыстоўваў яе.

Цагліна з Калюмнамі з гродзенскага замка Вітаўта. XV стагоддзе. Фота аўтара.

Агучвалася гіпотэза, паводле якой «Калюмны» маюць сувязь з так званымi «Трэзубцамі Рурыкавічаў», то бок персанальнымі знакамі старажытнарускіх князёў.

На думку аўтара, важкім аргументам на карысць гэтай версіі з'яўляецца адна з ранніх выяваў «Калюмнаў». Гаворка пра цэглу з гродзенскага Старога замка. Там геральдычны знак Вітаўта мае спецыфічны «хвосцік», што яшчэ больш збліжае «Калюмны» з эмблемамі Рурыкавічаў у плане марфалогіі.

Яшчэ адной важнай для разумення геральдыкі ВКЛ эмблемай з'яўляецца «Крыж Ягелонаў».

Менавіта ён красуецца на шчыце «Пагоні» ва ўстояным варыянце герба.

Дэкор на замку Пястаў у Бжэгу. Бачныя гербы, звязаныя з дынастыяй Ягелонаў. Справа ўверсе Пагоня, у ніжнім шэрагу Крыж Ягелонаў. Фота аўтара.

«Крыж Ягелонаў» адносіцца да тыпу Патрыяршага крыжа і маргінальныя версіі беларускіх аматараў гісторыі звязваюць эмблему польска-літоўскіх манархаў са старажытнарускай князёўнай XII стагоддзя, Святой Ефрасінняй Полацкай, а дакладней, вырабленым па яе замове цудоўным крыжом. Наўрад цi, вядома ж, тут можна казаць хаця б пра гіпотэзу, а не проста неабгрунтаваную здагадку.

«Крыж Ягелонаў» з'явіўся на шчыце «Пагоні» у часы караля і вялікага князя Ягайлы, пасля таго, як ён ажаніўся з Ядзвігай Андегавенскай, якая паходзіла з венгерскай каралеўскай дынастыі. Адной з эмблем венгерскіх манархаў якраз і быў Патрыяршы крыж. Аўтар лічыць такія супадзенні малаверагоднымі. Таму можна меркаваць, што Ягайла выкарыстаў «Крыж Ягелонаў» як своеасаблівую заяўку на трон Венгрыі, дзе пазней сапраўды валадарыў яго сын Уладзіслаў III Варвенчык.

Калі ў ВКЛ наогул была дзяржаўная мова, то ёй была руская мова, інакш званая старабеларускай, русінскай, стараўкраінскай, рутэнскай, заходнерускай, канцылярскай, і нават літоўскай.

Найбольш бясспрэчная яе назва «руская», бо менавіта так яна называецца ў дакументах ВКЛ. Пры гэтым, трэба разумець, што руская мова жыхароў ВКЛ не роўная сучаснай рускай, а паходзіць ад мовы Старажытнай Русі і менавіта таму так называецца.

Жыхароў цэнтралізаванай рускай дзяржавы ў ВКЛ звычайна называлі маскавітамі, па імені сталіцы краіны.

Каб дыскутаваць пра тое, ці была русінская мова ВКЛ дзяржаўнай, варта разумець, што, уласна, азначае гэтае паняцце.

Звычайна «дзяржаўную мову» коратка вызначаюць, як «мову, абавязковую для выкарыстання ў дзяржаўных дакументах», ці «мову большасці, ці значнай часткі насельніцтва».

Акрамя таго, часам дзяржаўную мову аддзяляюць ад афіцыйнай.

Давайце паспрабуем адказаць на пытанне, ці адпавядае руская мова ВКЛ гэтым азначэнням.

Статут ВКЛ 1588 года паведамляе, што «пісар земскі павінен на рускай (у арыгінале: маець па руску) усе літары і словы пісаць».

Што гэта, калі не ўказанне на рускую мову ў якасці абавязковай для выкарыстання ў дзяржаўных дакументах?

Контраргументам тут чамусьці прыводзяць указанне на тое, што ў Літве акты пісаліся і на лацінскай мове, хаця дзяржаўныя дакументы пісаліся на латыні і ў Кароне, але аўтар ніколі не чуў якіх-небудзь сур'ёзных пярэчанняў супраць наяўнасці ў польскай мовы статусу дзяржаўнай мовы польскага каралеўства.

Несумненная русізацыя балтаў, якая пацвярджаецца нават літоўскімі гісторыкамі, напрыклад, Томасам Баранаўскасам, а таксама ўваходжанне ў склад ВКЛ тэрыторый старажытнарускіх княстваў прывялі да таго, што вялікая (ці, калі хочаце, значная) частка насельніцтва карысталася рускай мовай.

Тут існуе пярэчанне, што «канцылярская мова» не зусім адпавядала гутарковай мове. З дакументаў бачна, што «канцэлярыт» не быў строга кадыфікаваны: у розных дакументах, розных перыядаў, бачныя розныя рэгіянальныя рысы.

Аднак адрозненне афіцыйных дакументаў лёгка заўважыць нават у наш час. Для гэтага дастаткова зірнуць на тэксты дзяржаўных указаў і параўнаць іх з перапіскай сярэднестатыстычных грамадзян у сац. сетках.

Руская мова дакументаў ВКЛ была, як лагічна вынікае з назвы, мовай русінаў, якія жылі ў гэтай дзяржаве, яны былі яе праваднікамі.

Адпаведна, і другое вызначэнне дзяржаўнай мовы будзе тут прыдатным: руская мова ВКЛ была мовай большасці, ці, як мінімум, значнай часткі насельніцтва.

Асобна варта адзначыць развагі аб тым, каму менавіта належала руская мова статутаў і хронік.

Сучасныя беларуская, руская і ўкраінская мовы паходзяць ад агульнага продка – мовы Старажытнай Русі, якая, як мяркуецца, даволі рана набыла рэгіянальныя адрозненні.

Ні адна з сучасных усходнеславянскіх моў ніколі не была продкам іншай, і ні адна з іх не з'яўляецца дыялектам іншай, хаця спецыялісты і дыскутуюць пра ўзаемны ўплыў гэтых моў. Адпаведна, памылкай будзе атаясамліваць сучасную рускую і рускую дзяржаўнай канцылярыі ВКЛ, дзе рускай мовай была мова русінаў Літвы, а не жыхароў суседняй дзяржавы.

У дадзеным кантэксце важней, аднак, не тое як моцна руская мова статутаў адпавядае сучаснай беларускай, украінскай ці рускай і чыёй «стара» яе трэба называць: пра гэта вядуцца і будуць весціся спрэчкі спецыялістаў. Важней, што галоўнымі праваднікамі русінскай культуры і мовы ў Літве былі продкі беларусаў, гэта значыць жыхары рэгіёнаў Нёмана, Прыпяці і Дзвіны, якія раней за іншых русінаў увайшлі ў склад Вялікага княства Літоўскага і даўжэй за іншых кантактавалі з балтамі, змешваючыся з імі, прыўносячы свой культурны код у культурную прастору краіны. Таму не так важна, якія рысы мацней выражаны ў дакументах ВКЛ, беларускія ці ўкраінскія, важней, што менавіта продкі беларусаў былі галоўнымі праваднікамі агульнага для ўсходніх славян элемента рускай культуры ў Літве і, адпаведна, менавіта з іх нашчадкамі найперш трэба звязваць гэты элемент, што, фактычна, бясспрэчны факт.

Верагодна, не апошнюю ролю ў папулярызацыі сістэмы Літва – Беларусь, Русь – Украіна адыграла дастаткова аўтарытэтнае выданне: «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі». У другім томе энцыклапедыі, на старонцы 401, паведамляецца аб такім «нэймінгу». Што ж, варта разабраць гэтае сцвярджэнне.

Няма сумненняў, што да земляў будучай Беларусі адносілася назва Русь, прычым як да ўтварэння Вялікага княства Літоўскага, так і пасля.

Напрыклад, у «Хроніцы Лівоніі» змяшчаюцца шматлікія ўказанні на «рускіх» падданых полацкага князя Уладзіміра, які жыў у XIII стагоддзі, але памёр яшчэ да ўтварэння ВКЛ.

Паводле «Новай Прускай хронікі», у 1381 годзе брандэнбургскі камандор абмяркоўваў у Ягайлы мір з усёй Руссю, якая ляжыць «на правым беразе Нёмана».

Польскі храніст XIV стагоддзя Ян Длугаш згадвае Брэст:

«Пасля выезду з Непаламіц, кароль польскі Уладзіслаў адпраўляецца ў Літву, каб у Брэсце Рускім правесці з князем Аляксандрам з'езд, аб якім ужо даўно папярэдзіў яго».

Піша ён у сваёй «Historiae Polonicae» і пра ўсходнія беларускія землі, называючы Віцебскую і Полацкую «вобласці Русі».

Можна было б яшчэ доўга даказваць, што землі сучаснай Рэспублікі Беларусь некалі называліся Руссю, але аўтару падаецца, што гэта даволі відавочны факт.

Адкуль жа тады такое дзіўнае сцвярджэнне энцыклапедыі?

На старонках другога тома гэтай маштабнай працы ёсць і накiўка. Нібыта, Гедымін, далучыўшы да ВКЛ Кіеўшчыну, стаў тытулавацца «каралём многіх рускіх», а значыць, як можна зразумець, менавіта Украіна і была Руссю.

Аўтары энцыклапедыі не ўдакладняюць, дзе менавіта Гедымін тытулаваўся такім чынам. Але аўтар гэтых радкоў ведае, што тытулатура дадзена ў лістах Гедыміна, адзiн з якіх – пасланне да Папы Рымскага, спецыялісты датуюць 1322 годам.

Аўтару не здаралася бачыць якіх-небудзь сур'ёзных пярэчанняў супраць сапраўднасці тэкстаў, прыпісаных Гедыміну, таму мы можам лічыць іх створанымі па ягонаму ўказанню.

Такім чынам, усё тут даволі лагічна. У 20-х гадах XIV стагоддзя Гедымін выйграе ў татараў бітву на Ірпені, далучае ўкраінскія землі і тытулуецца «каралём многіх рускіх» у пасланні 20-х гадоў таго ж XIV стагоддзя.

Добра і складна… Але ёсць праблема. З вялікай доляй упэўненасці можна сцвярджаць, што бітва на Ірпені з'яўляецца не больш чым позняй легендай. Яе рэальнасць аспрэчвалі яшчэ многія навукоўцы XIX стагоддзя, напрыклад, М. Грушэўскі.

Вядома, тэарэтычна, Гедымін мог тытулавацца «каралём рускіх», маючы пры гэтым на ўвазе Кіеўшчыну, нават без яе захопу. А можа, бітва ўсё ж была…

Але аўтару, як прыхільніку брытвы Окама, здаецца, што найболей простае тлумачэнне будзе тут найболей дакладным.

Гедымін тытулаваўся «каралём многіх рускіх» таму што яго падданымі ўжо былі гэтыя «многія рускія», то бок русінскія жыхары былых тэрыторый старажытнарускіх княстваў Панямоння і Падзвіння, ці, інакш кажучы, продкі беларусаў.

Зразумела, рэальна трапiўшая пад скіпетр літоўскіх манархаў Кіеўшчына, якая сталася часткай ВКЛ пры Альгердзе, таксама была Руссю, а на частцы сучаснай Беларусі размяшчалася гістарычная Літва. Усё змяшалася ў доме… як пісаў адзін папулярны літаратар.

Таму строгі падзел Беларусь – Літва, Украіна – Русь, не мае дачынення да рэальнасці, бо землі абедзвюх сучасных краін гістарычна былі Руссю, гэта значыць успрымаліся замежнікамі і мясцовымі жыхарамі як былыя тэрыторыі дзяржавы Рурыкавічаў, і, у пэўным сэнсе, таксама былі Літвой, пасля ўваходжання ў склад ВКЛ.

Можна паспрабаваць растлумачыць і з'яўленне ў тэксце энцыклапедыі такога недарэчнага і строгага дзялення, як бы адмаўляючага ўжыванне назову Русь на землях Беларусі.

Адным з сяброў рэдкалегіі выдання з'яўляўся знакаміты беларускі гісторык-рамантык Мікалай Ермаловіч. Можна меркаваць, што менавіта «дзядзька Мікола», з ягонай памылковай канцэпцыяй Літвы, размешчанай цалкам на тэрыторыі Беларусі, і быў лакаматывам для пазначанага ў загалоўку, некарэктнага падзелу.

Тут якраз дарэчы ўспомніць складанасці з вызначэннем найменняў падданых ВКЛ: русінаў і літвінаў. Нярэдка з гэтымі назвамі звязаны розныя гульнi сэнсаў, прычым здаралася яны як у часы ВКЛ, так і ў XX – XXI стагоддзях.

Літвінамі называліся балцкія продкі сучасных літоўцаў, у тым выпадку, калі найменне абазначала «крэўную сукупнасць людзей», то бок этнас. Але ў якасці палітоніма, гэта значыць маркіравання дзяржаўнай прыналежнасці, слова ліцвін магло абазначаць славянскіх жыхароў Вялікага княства Літоўскага. Такім чынам, напрыклад, немец, які прыехаў у ЗША і атрымаў грамадзянства, прымае на сябе палітонім «амерыканец», але памятае пра свае карані і ведае, што ён таксама немец па крыві. Аналагічна русін ВКЛ ведае, што з'яўляецца падданым манарха Літвы і жыхаром Літвы – літвінам.

Канешне, у розных людзей можа быць рознае самаўспрыманне і яны могуць прымаць розную ідэнтычнасць.

Прыкладна так усё адбывалася і ў жыхароў ВКЛ. Нашчадкаў жыхароў рускіх княстваў клікалі русінамі і рускімі (тут гэта сінанімічныя назовы), але звалі таксама літвінамі, пазначаючы падданства вялікаму князю літоўскаму.

Часам найменне русін было канфесіёнімам, гэта значыць абазначала веру чалавека. Нярэдка рэлігійная і этнічная свядомасць слаба адрозніваюцца і ў ХХI стагоддзі, як, напрыклад, у выпадку сучасных яўрэяў, калі на пытанне: «Ты яўрэй?», можна атрымаць адказ: «Я пратэстант». Так вось гэта было і ў эпоху ВКЛ.

Некаторыя балцкія па паходжанні роды «руселі» і лічыліся русінамі, а некаторыя шляхетныя русінскія роды, такія, да прыкладу, як Сапегі, імкнуліся вывесці сябе ад балтаў, паказаўшы сувязь з кіруючай дынастыяй.

Пры гэтым з дакументаў даследчыкам не заўсёды зразумела ў якім менавіта значэнні ўжыта, у канкрэтным месцы, найменне літвін ці русін.

Каб яшчэ больш заблытаць асобных чытачоў, варта ўдакладніць, што некаторыя сучасныя беларусы – гэта нашчадкі тых самых летапісных літвінаў-балтаў, а некаторыя сучасныя літоўцы – русінаў ВКЛ, якія прынялі літоўскую ідэнтычнасць.

Такім чынам, у беларусаў няма выключных правоў на імя «літвіны», як гэта жадаюць паказаць прыхільнікі маргінальных тэорый, так званыя літвіністы, хаця літвінамі называлі і многіх продкаў беларусаў. А ў сучасных рускіх і ўкраінцаў няма выключных правоў на назвы «русіны» і «рускія», бо гэтыя імёны, гістарычна, абазначалі продкаў усіх трох усходнеславянскіх народаў, і вызначыць чые менавіта «рускія продкі» згадваюцца ў дадзеным выпадку дапамагае кантэкст.

Вось такая складаная і пераплеценная гісторыя ў галоўных народаў-спадкаемцаў ВКЛ, беларусаў і літоўцаў.

У Беларусі Наваградак часта называюць першай сталіцай ВКЛ, хаця ў Літве першай сталіцай часта аб'яўляецца Кернава. Коратка кажучы, неабвержных сведчанняў сталічнага Навагрудка няма, хоць на розных адрэзках XIII стагоддзя гэтая сталічнасць мела розны, калі можна так сказаць, аб'ёмам пераканаўчасці.

Сталічнасць здаецца найменш верагоднай якраз пры Міндоўгу, хаця менавіта да часу праўлення гэтага князя звычайна адносяць сітуацыю, у якой горад нібыта набыў статус палітычнага цэнтра Літвы. Як слушна заўважаў літоўскі гісторык Томас Баранаўскас, няма нават неабвержных доказаў таго, што Міндоўг увогуле наведваў Навагрудак, хаця аўтар можа заўважыць тут, што князь, па ідэі, павінен быў наведваць багаты і вялікі горад у сваіх уладаннях.

Версія аб сталіцы Міндоўга ў Навагрудку адлюстравана ў легендах, зафіксаваных у летапісах XVI стагоддзя, там жа, дзе змешчаны апавяданні аб паходжанні валадароў ВКЛ ад рымскіх імператараў і іншыя «казкі Венскага лесу». Цытата з так званай «Хронікі Быхаўца» паказвае наступнае развіццё падзей:

«І зайшлі за раку Вілію, і потым перайшлі раку Нёман і знайшлі ў чатырох мілях ад ракі Нёман прыгожую гару, якая спадабалася ім, і яны стварылі на ёй горад і назвалі яго Навагародак. І зладзіў сабе князь вялікі Ердзівіл сталіцу і назваўся вялікім князем Навагародскім».

Такім чынам, міфічны літоўскі князь Ердзівіл, які, паводле той жа «Хроніцы Быхаўца» паходзіў ад рымскіх імператараў, заклаў Навагародак (насамрэч славянскі, старажытнарускі горад) і валадарыў там як вялікі князь Навагародскі.

Ці трэба казаць, што гэтая мастацкая творчасць не пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя, якія апісваюць дзяржаўнатворчыя працэсы ВКЛ. Але менавіта на такіх паведамленнях заснавана сучасная гістарычная легенда аб Навагрудку-сталіцы.

З іншага боку, з дакладнай крыніцы – «Галіцка-Валынскага летапісу», вядома, што Навагрудкам кіраваў сын Міндоўга – Войшалк. У дадзеным выпадку Войшалк, верагодна, правіў як васал свайго бацькі. Пазней, пасля набыцця вярхоўнай улады ў Літве, Войшалк фактычна выступаў васалам Галіцка-Валынскіх князёў, пра што паведамляе «Галіцка-Валынскі летапіс».

У гэты ж перыяд Літвой кіраваў Шварн Данілавіч, які зараз лічыцца вялікім князем літоўскім.

Менавіта пры Шварне Навагрудак-сталіца выглядае найбольш пераканаўча, бо «Галіцка-Валынскі летапіс» згадвае пра паслоў польскага караля, якія знайшлі князя Шварна ў гэтым горадзе. Але пазней Шварн вяртаецца «да сябе», і гэтым «сабе» аказваецца горад Холм.

Такім чынам, найбольш пераканаўча сталіца ў Наваградку выглядае пры Шварне, але нават у гэтым выпадку няма падстаў казаць пра яе як пра факт.

Таму аўтар лічыць, што сучасныя беларускія гісторыкі, у тым ліку вядомыя, якія прапагандуюць састарэлыя легенды аб сталіцы ў Навагрудку, тым самым аказваюць краіне дрэнную паслугу. Рабіць нацыянальны міф больш яскравым – важна. Але выбіраць для гэтага трэба найболей дакладныя звесткі.

Для прыкладу, аўтар можа прывесці аналогію. Мабыць, прыемна лічыць сябе самым высокім чалавекам у пад'ездзе, але калі ваш сусед вышэй, а іншыя суседзі гэта бачаць, то вашы заявы аб уласным рэкордным росце робяць вас пасмешышчам у іх вачах.

Версія каранацыі Міндоўга ў горадзе над Віліяй цесна звязана з даследаваннямі сабора Св. Станіслава – галоўнага храма сучаснай Літвы. Яшчэ ў савецкія гады архітэктар-рэстаўратар Напалеон Кітаўскас распачаў спробы «застаражытніць» гісторыю віленскага сабора на падставе знаходжання нейкіх фрагментаў старадаўняга мура: тыя кавалачкі заўзятыя літоўскія даследчыкі спрабавалі датаваць XIII стагоддзем. Свае высновы спецыяліст выклаў у кнізе «Vilniaus pilys: statyba ir architektura», выдадзенай у 80-х гадах ХХ стагоддзя. Больш за тое, не абмяжоўваючыся падобнай датыроўкай, некаторыя літоўскія гісторыкі прыняліся рабіць самыя розныя мудрагелістыя і яркія здагадкі, звязваючы «састарэлы» сабор з хрышчэннем Міндоўга, нейкімі паганскімі культамі ў каменнай бажніцы і нават абрадам каранацыі вялікага князя і яго жонкi Марты.

Гэтыя смелыя версіі хутка сутыкнуліся з крытыкай унутры самой Літвы. На думку аўтара, удалым расстаўленнем кропак над «i» з'яўляецца грунтоўная праца літоўскай даследчыцы Аксаны Валіянене (Oksana Valioniene) «Pirmosios Vilniaus sventyklos tyrimu problema» у якой пераканаўча развенчваецца версія «сабора Міндоўга» і паказана на тое, што найбольш ранняй датыроўкай, верагодна, з'яўляюцца 20-е гады XIV стагоддзя, то бок часы Гедыміна, хоць і ў гэтым выпадку казаць можна толькі пра даволі хісткія гіпотэзы.

Пры гэтым «сабор Міндоўга» стаў надзвычай папулярным міфам. Інфармацыю аб пабудове сабора ў XIII стагоддзі можна знайсці ў розных артыкулах вікіпедыі і на турыстычных парталах, не кажучы пра водгукі турыстаў.

На падставе вышэйпададзенага, чытач ужо мог зразумець, што сабор Вільні не мог прыняць памятную падзею каралеўскага вянчання Міндоўга.

Але можа быць ёсць нейкія летапісныя сведчанні, якія паказваюць на сталіцу Рэспублікі Літва як на месца каранацыі? Не. Ніякіх хоць трохі годных крыніц, з такой інфармацыяй, пакуль не выяўлена.

Пры гэтым аўтар хоча адзначыць, што месца каранацыі літоўскага караля правакуе занадта шмат абывацельскіх спрэчак. Звязана гэта, відавочна, з тым, што горад, які стаў месцам каранацыі, на думку многіх беларусаў і літоўцаў, павінен мець сталічны статус.

Аднак з пэўнага «Галіцка-Валынскага летапісу» вядома, што Данііл Галіцкі прыняў каралеўскую карону амаль адначасова з Міндоўгам, а каранацыя манарха адбылася ў горадзе Драгічыне, які не быў сталіцай Галіцка-Валынскага княства. Адпаведна, каранацыя Міндоўга ў Наваградку, Кернаве ці Вільні не можа быць доказам сталічнасці гэтых гарадоў.

Не можа пераканаўча сведчыць на карысць Наваградка, як месца каранацыі, і знойдзены там фрагмент так званага «кубка Ядвігі». Даследчыкам невядома як менавіта фрагмент апынуўся ў Наваградку, і не ясна выкарыстоўваўся гэты кубак у каранацыйных абрадах цi не.

Гэта не менш легендарная версія, чым версія сталічнасці Навагрудка, а, мабыць, і больш. Літоўскія гіды змогуць паказаць вам нават так званы «Трон Міндоўга», г. зн. адзін з узгоркаў Кернаўскага гарадзішча. Але калі ў выпадку Наваградка, прынамсі, нельга адмаўляць, што Міндоўг валодаў горадам, бо пра гэта наўпрост гаворыцца ў дакладным «Галіцка-Валынскім летапісе», то ў выпадку Кернава такой інфармацыі, у дакладных дакументах, не выяўлена, калі не лічыць, што кіраванне Міндоўга ва ўсёй Літве аўтаматычна азначае кіраванне ў Кернаве.

Так, у Кернаве сапраўды існаваў вялікі і багаты, па мерках рэгіёна, горад. Ён, відавочна, мусіў мець значэнне для літоўскіх ўладароў. Але само па сабе гэта, зразумела, не даказвае яго сталічнасць, калі разумець пад ёй наяўнасць у горадзе галоўнай рэзідэнцыі манарха.

Нават згадка пра Кернава як пра горад вялікага князя Тройдзеня не можа служыць указаннем на сталічнасць горада пры гэтым ўладцы. Тройдзень валодаў многімі гарадамі, але відавочна, што прыналежнасць князю не ператварае нейкі населены пункт у яго сталіцу.

Кернава згадваецца ў якасці сталіцы ў позніх крыніцах, напрыклад, першай сталіцай гэты горад названы ў подпісы на так званай Радзівілаўскай мапе ВКЛ, створанай у XVII стагоддзі. «Kiernow primum M. Duci Lith. domicilium» абвяшчае лацінскі подпіс, што можна перавесці як «Кернава першапачатковы цэнтр вялікіх князёў літоўскіх». Ці трэба ўдакладняць, што падобныя звесткі не больш пэўныя, чым дадзеныя «Хронікі Быхаўца», якія гавораць пра сталічнасць Навагрудка.

Насамрэч, на сталічнасць прэтэндуюць некалькі населеных пунктаў Княства. Вышэй ужо былі паказаны цяжкасці з абгрунтаваннем сталічнасці Навагрудка і Кернава.

Прасачыць, паводле дакументаў эпохі ранняга ВКЛ, пэўны культурны ўплыў продкаў беларусаў на продкаў літоўцаў – не проста. Крыніцы скупыя настолькі, што нават усе дакладныя звесткі аб некаторых вялікіх князях можна даць парай сказаў, а такі літоўскі манарх як Даўмонт, верагодна, і зусім ніколі не існаваў, дакладней вялікім князем літоўскім памылкова названы Даўмонт Пскоўскі.

Тым не менш з пэўнага «Галіцка-Валынскага летапісу» вядома аб хрышчэнні ў Наваградку князя Войшалка, які прыняў усходняе хрысціянства (праваслаўе). Складана ўявіць, каб падобны крок не суправаджаўся культурным уплывам навагародцаў-хрысціян на свайго ўладара.

У «Новай Прускай хроніцы» апісаны бясконцыя бітвы крыжакоў і жыхароў рэгіёна Нёмана і Віліі. Пры гэтым часта згадваюцца ня толькі ліцвіны, але і русіны. З гэтага вынiкае, што продкі беларусаў і літоўцаў жылі ў вельмі блізкім кантакце.

Апісваючы атаку крыжакоў на Вільню, храніст нават называе яе рускім горадам (civitatem Rutenicam), хоць гаворка, як можна зразумець з кантэксту, можа ісці не аб усім горадзе, а толькi нейкім яго буйным раёне, своеасаблівым рускім прадмесці. Але нават у выпадку такога разумення хроніка відавочна паказвае на прысутнасць вялікай колькасці русінаў, якія мелі раён у Вільні.

1363 гадоў датавана паведамленне хронікі аб паходзе крыжакоў на Гродна:

«Кароль, называны Патрыкам (rex dictus Patrika) вёў перамовы з маршалам, і прывёў туды жанчын і дзяцей, і півам, і мёдам частаваў па звычаі рускiм».

Узгаданага караля, гэта значыць гарадзенскага князя, у публікацыях беларускіх і рускіх спецыялістаў нярэдка называюць Патрыкеем. Адносна паходжання гэтага важнага дзяржаўнага дзеяча ВКЛ ідуць спрэчкі. Мяркуецца, што Патрык-Патрыкей быў сынам Кейстута, ці ж гродзенскага палкаводца Давыда Гарадзенскага. Калі «гродзенскі кароль» меў балцкае паходжанне, то паведамленне прускага храніста з'яўляецца каштоўным і раннім сведчаннем выкарыстання балтам «рускага звычаю».

Ян Длугаш, у сваёй «Гісторыі Польшчы» адзначаў уплыў жыхароў рускіх княстваў:

«Блізкія зносіны і змешванне з рускімі плямёнамі значна змянілі звычаі літоўцаў, якія існавалі раней».

Існуюць матэрыяльныя сведчанні важнасці славянскай мовы для валадароў ВКЛ. У XIV стагоддзі славянскія надпісы патрапілі на першыя вядомыя манеты літоўскай чаканкі.

Славянскія надпісы змяшчаюцца таксама на пячатках літоўскай элiты, да прыкладу, Вайдылы – набліжанага Ягайлы.

На славянскай мове, так званай старабеларускай, пішуцца дзяржаўныя дакументы. Ёй таксама напісаны Статуты – зборы законаў ВКЛ.

Абазначаны толькі асобнымі эпізодамі ў дакументах XIII – XIV стагоддзяў, усходнеславянскі ўплыў на балтаў становіцца больш відавочным у XV стагоддзі, калі прадстаўнікі знатных родаў балцкага паходжання вызнаюць праваслаўе і носяць такія ж імёны, як славянскія продкі беларусаў.

У перапісах літоўскага войска, праведзеных у XVI стагоддзі, таксама бачна, што балцкія, паводле паходжання, роды носяць імёны, характэрныя для ўсходніх славян.

Часам, у якасці контраргумента супраць славянізацыі балцкіх дваран, прыводзіцца сцвярджэнне аб тым, што русінскія пісары мянялі імёны воінаў на славянскі манер. Аднак некаторыя шляхцічы ўсё ж запісаныя пад характэрнымі для сучасных літоўцаў імёнамі і прозвішчамі, якія маюць суфіксы «ас» «іс», то бок падступныя русінскія пісары не змаглі сказіць іх імёны. Гэта дазваляе сцвярджаць, што да XVI стагоддзя многія знатныя літоўцы сапраўды перайшлі на славянскія імёны і менавіта таму былі запісаны так.

Складана сабе ўявіць, каб дваранін з Гродзенскага павета, які паходзіў ад балцкага продка, згадваўся ў перапісе войска 1565 года і насіў імя Ждан Паўлавіч Эйсмантовіч, у побыце карыстаўся літоўскай мовай і быў Жданасам Паўлавічусам Эйсмантаўскасам.

У XVI стагоддзі працэс «русінізацыі балтаў» дасягае апагею, каб затым змяніцца магутнай паланізацыяй шляхетных жыхароў ВКЛ, якая, зрэшты, пачалася яшчэ раней.

Жанчыны ВКЛ жылі па-рознаму. Як не складана здагадацца, найбольш бяспраўнымі, беднымі і неадукаванымі былі прадстаўніцы сялянскага саслоўя. Пражываючы ў патрыярхальным грамадстве, дзе бацька і муж былі панамі сям'і, сялянка займалася хатняй гаспадаркай, наглядам за дзецьмі, а некаторыя шчаслівіцы яшчэ і былі вымушаны бясплатна працаваць на сваіх паноў, хаця варта адзначыць, што жанчын у панскай гаспадарцы звычайна чакала менш частая і менш цяжкая праца.

Значна больш правоў было ў свабодных жыхарак гарадоў – мяшчанак. На думку Наталлі Сліж, выкладзенай у яе працы «Гарадзенская мяшчанка ў палоне сярэднявечнага права: па матэрыялах магістрацкіх кніг XVII ст.» мяшчанкі былі «практычна выключаны з прававой сістэмы». Гэтае сцвярджэнне здаецца аўтару перабольшаннем, якое сама Сліж абвяргае ў сваёй публікацыі, указваючы на тое, што мяшчанкі маглі быць сведкамі ў судзе, ініцыяваць судовае разбіральніцтва, распараджацца сваёй маёмасцю.

Аўтар, падчас вывучэння судовых архіваў ВКЛ, нярэдка сутыкаўся з актыўным удзелам мяшчанак у розных прававых актах і, сярод іншага, афармленні дакументаў на продаж маёмасці, якая ім належала.

Паказальны тут купчы ліст ад 27 ліпеня 1539 года, якім гродзенская мяшчанка Федзя Васілевая, і яе нявестка Таццяна, перадавалі мешчанiну Яцку Наніковічу гродзенскі двор. Такім чынам, у дамове выступалі актарамі адразу дзве жанчыны.

У цэлым, жанчыны-мяшчанкі вельмі заўважныя ў канве судовых працэсаў Літвы, і меркаванне аб іх недапушчэнні да выкарыстання прававых механізмаў будзе ўсё ж памылковым.

Сліж карэктна паказвае, што мяшчанкі ВКЛ не займалі пасадаў.

Не займалі дзяржаўных пастоў і прадстаўніцы вышэйшага саслоўя – шляхцянкі.

Пакінуўшы ўбаку ўзыходжанне па службовай лесвіцы, жанчыны тым не менш уносілі ўклад нават у справу дзяржаўнай абароны.

Згодна з перапісам войска ВКЛ 1565 года, нейкая Федзька Сенкавая, якая, вядома ж, не была ваеннаабавязанай, падтрымала войска і выставіла маладога чалавека на кані і з ашчэпам (дрэўкавай зброяй).

Наталля Сліж справядліва заўважае, што прадстаўніцы дваранскага саслоўя мелі шырэйшыя правы.

Аднак сцвярджэнне даследніцы аб тым, што шляхцянкі не знаходзіліся пад такой цвёрдай апекай сям'і, як прадстаўніцы мяшчанскага саслоўя з'яўляецца спрэчным.

На думку аўтара, грамадства ВКЛ прадвызначала прыкладна роўны сямейны кантроль для жанчын усіх саслоўяў.

Іншая справа, што багатыя спадчынніцы ўплывовых шляхецкіх сем'яў, валодалі вялікімі рэсурсамі і звычайна былі значна адукаваней, чым незнатныя гараджанкі, што і павялічвала магчымасці высакародных паненак для барацьбы за самастойнасць.

Сялянскія жанчыны, тым часам, не толькі не маглі дазволіць сабе вучыцца, але часцяком нават не мелі ўяўлення аб якім-небудзь сістэмным навучанні «высокім» навукам.

Дом і сям'я, якія з'яўляліся традыцыйным жаночым даменам ва ўсёй Еўропе, часта былі галоўным сэнсам жыцця і для жыхарак Княства. Але калі сялянская дзяўчына гаспадарыла ў малюсенькай, драўлянай халупцы, то ўплывовая магнатка часам магла распараджацца адразу некалькімі вялізнымі, каменнымі палацамі.

Зразумела, найактыўны ўдзел у наладжванні сямейнага жыцця прымалі родныя шляхетных і простых дзяўчын. Нявеста, нярэдка, была пэўнага роду таварам, які прадпрымальныя бацькі імкнуліся прадаць як мага больш выгадна.

Дарэчы, сямейная здрада, паводле Статута ВКЛ 1588 года, магла быць пакараная смерцю.

І простыя сялянкі і высакародныя магнаткі, канешне, мелі большую страсць да ўпрыгожвання сябе, чым іх мужчыны.

Бедныя дзяўчыны асабіста займаліся стварэннем прымітыўных упрыгожванняў, пакуль яснавяльможныя панны фарсілі ў вышываных каштоўнымі камянямі ўборах. Для стварэння тых вобразаў часам было неабходна прадаць сотні прыгонных жанчын.

Гарнітуры сялянак ВКЛ даволi складана аднавіць на падставе дакладных дакументаў эпохі. Сучасныя ўяўленні аб гістарычным адзенні літовак і беларусак у значнай ступені пабудаваны на позніх матэрыялах, сабраных у эпоху Расійскай імперыі.

Верагодна, зрэшты, што адзенне простых людзей ВКЛ не надта адрознівалася ад задакументаваных узораў XIX стагоддзя, якія больш-менш дакладна ўзнаўляюцца ў этнаграфічных музычных калектывах XXI стагоддзя.

Вельмі цікавымі з'яўляюцца касцюмы дваранак ВКЛ.

Цікава, што шляхцянкі надавалі больш увагі еўрапейскім модным тэндэнцыям, чым іх бацькі, браты і сужэнцы, якія часта насілі нацыянальны касцюм шляхты.

Шырокая сукенка і карункавы каўнер, бачныя на партрэце рана памерлай Грызельды Сапегі. Яе партрэт з'яўляецца адной з самых вядомых жывапісных выяваў літоўскіх магнатак XVII стагоддзя. На галаве дзяўчыны багаты вянец, на грудзях вялізныя каралі, а на пальцах пярсцёнкі. Нават абутак гэтай шляхетнай панны багата дэкараваны прыгожымі камянямі.

Замужнія дамы, у XVI і першай палове XVII стагоддзя, насілі адмысловую хустку – намітку, для таго, каб схаваць валасы. Акрамя таго, жанчыны апраналі так званы квеф, гэта значыць убор, які засцерагае твар ад загару і холаду.

Шляхцянкі выкарыстоўвалі таксама рэчы характэрныя для мужчынскага гардэроба, у прыватнасці, насілі кунтуш.

Ужо ў другой палове XVII стагоддзя выяўляецца тэндэнцыя да меншага выкарыстання каштоўных камянёў ва ўборах шляхетных дам. Уборы шляхцянак паступова становяцца лягчэйшымі, больш адкрытымі і светлымі.

Прыдворныя дамы маглі насіць своеасаблівую форму, да прыкладу, пры двары эрцгерцагіні аўстрыйскай, курфюрстыны саксонскай, каралевы польскай і вялікай княгіні літоўскай Марыі Ёзэфы Габсбург, паводле ўспамінаў Вільгельма Шлемюлера, знатныя жанчыны апраналi «прыдворныя сукенкі пад назвай Роб (Robbe), упрыгожаныя фламандскімі карункамі».

Сукенка, вядома ж, не апраналася на голае цела. Шляхцянкі, у перыяд XVI – XVIII стагоддзяў, звычайна насілі ніжнія кашулі з розных матэрыялаў. Часам панны апраналі ніжнія штаны.

Зразумела, шляхта не выкарыстоўвала кароткія, абліпальныя майткі, узору XXI стагоддзя. Нават панталоны былі не занадта папулярныя ў перыяд XVIII стагоддзя, хоць дамы, у другой палове гэтага веку, нярэдка насілі пад пышнымі спадніцамі панчохі.

Высакародныя ліцвінкі нямала ўвагі надавалі прычоскам, прычым тут складана вылучыць якое-небудзь стагоддзе: складаныя прычоскі, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі, шляхетныя прыгажуні любілі заўсёды.

Не ўсе дамы былі занятыя выключна ўборамі і малітвамі. Сярод арыстакратак ВКЛ траплялася шмат цікавых асоб. Асабліва многа звестак аб такіх жанчынах ёсць у крыніцах XVIII стагоддзя.

Адной з самых знакамітых магнатак Рэчы Паспаліай была ў гэтыя гады Уршуля Радзівіл, у дзявоцтве Вішнявецкая. Гэтая панна атрымала выдатную адукацыю. Найбольш вядомая Уршуля дзякуючы свайму захапленню тэатральнымі пастаноўкамі, для якіх княгіня асабіста пісала п'есы. Арыстакратка пакінула вялізную літаратурную спадчыну хочь не дажыла нават да 50-ці.

Выдатнай персонай была і дачка Уршулі, князёўна Тэафілія. Нягледзячы на каласальнае багацце роду, дзяцінства дзяўчынкі зусім не было бязхмарным. Яшчэ ў падлеткавым узросце Тэафілія страцiла маці.

Незадоўга да сьмерці Уршулі, у жыцьці яе старэйшай дачкі адбыўся памятны момант. Як запісаў тата Тэафіліі, Міхаіл Радзівіл Рыбанька 14 сакавіка 1751 года яго дачка «стала паннай». У сувязі з гэтым Рыбанька, паводле ягонага дзённіка: «даў ёй у твар бацьковаю рукою».

Гаворка тут, мабыць, аб пачатку менструацый, якi часта з'яўляецца стрэсам нават для сучасных дзяўчат. Юная князёўна XVIII стагоддзя атрымала ў гэты асаблівы дзень удар па твары, відавочна, дзеля выканання нейкага звычаю.

Вядома, што Рыбанька браў Тэафілію з сабой на паляванне, дзе дзяўчына паспяхова здабывала трафеі. Маладая спадчынніца ўвогуле праяўляла немалую ўвагу да традыцыйных заняткаў шляхцічаў, у прыватнасці, ваеннай справы.

Шлюб Тэафіліі стаў адным з самых гучных мезальянсаў у гісторыі ВКЛ. Пародненая з манархамі князёўна выйшла замуж за вайскоўца з асабістага войска свайго брата Караля Станіслава. Звалі шчасліўца Ігнацы Мараўскі. Шлюб з магнаткай, насуперак ненавіснікам, аказаўся моцным, а кар'ера Мараўскага, канешне, набрала ходу.

Яшчэ адной «літоўскай амазонкай» паказана ў некаторых крыніцах князёўна Алена Агінская. Паводле IV Тома «Encyklopedia staropolska» Зыгмунта Глогера князёўна Агінская адрознівалася незвычайнай фізічнай сілай: «Дажыла да 90 гадоў, а на старасці скручвала і разгортвала срэбныя талеркі і ламала талеры».

Паводле польскага гісторыка Збігнева Куховіча, нейкую ролю ў фармаванні такіх жаночых гісторый, як пэўных, так і спрэчных, адыграла ідэалогія шляхецкага сарматызму, насычанага мілітарнымі ідэямі да такой ступені, што і высакародныя дамы, у рамках падобнай парадыгмы, павінны былі стаць да некаторай ступені падобнымі сваім мужам, бацькам і братам: ваярам і абаронцам Рэчы Паспалітай.

Немалаважным для жанчын ва ўсе часы з'яўлялася пытанне іх палавой недатыкальнасці. Жыхарак ВКЛ абараняў спецыяльны артыкул Статута 1588 года, які называўся «О кгвалтованье девки и невесты».

Абарона, зрэшты, была не самай надзейнай. Паводле Статута, пацярпелая павінна была прывесцi сведкаў, якія хаця б чулі яе крыкі, пасля чаго ёй трэба было адправіцца ў суд і паклясціся ў сваіх словах. Не цяжка заўважыць, што даказаць згвалтаванне, пры такіх умовах, дастаткова складана. Затое ў выпадку даказанай віны, злачынец мог развітацца з жыццём.

Зрэшты, развітвацца з жыццём, як вядома, даводзіцца не толькі злачынцам.

Апошні прытулак высакародныя дамы ВКЛ часцяком знаходзілі побач са сваімі шляхетнымі мужамі. Прычым часам магнат збіраў своеасаблівы гарэм, як гэта было ў выпадку знакамітага Льва Сапегі, на магільным помніку якога, побач з яго мармуровай скульптурнай выявай, спяць вечным сном скульптуры сапежынскіх жонак.

Сялянкі ВКЛ не мелі велічных каменных надмагілляў. Ад драўляных крыжоў той эпохі даўно нічога не засталося.

Чалавек, які мог атрымаць абвінавачанне ў вядзьмарстве, не адбіраўся на падставе цалкам выразнага спісу прымет, але ў цэлым, любыя адхіленні ад агульнапрынятых нормаў паводзін маглі павялічыць шанцы патрапіць на суд у якасці слугі д'ябла.

Абвінавачваліся няшчасныя ў суроках і таму падобных магічных дзеяннях.

Некаторыя заняткі былі больш небяспечнымі, чым іншыя. У групе рызыкі знаходзіліся, да прыкладу, жанчыны-зёльніцы, жанчыны-істэрычкі і жанчыны з нестандартнай знешнасцю.

Нярэдка падставамі для «магічных» абвінавачванняў былі маёмасныя спрэчкі ды іншыя бытавыя канфлікты, калі вораг-сусед абвінавачваўся ў вядзьмарстве проста са злосці.

Любоўная магія, вядомая ў народзе як «прыварот», была для жыхароў ВКЛ цалкам знаёмай і звыклай справай.

Вядома, што шляхціц Іван Таруса, у 1557 годзе, прад'явіў абвінавачанне сваёй жонцы Марыне, якая нібыта чарамі прымусіла яго ажаніцца.

Вінаваціў жонку ў чарах і знакаміты князь Андрэй Курбскі, вядомы «апанент па перапісцы» Івана Грознага. Пасля ўцёкаў у Вялікае княства Літоўскае, Курбскі быў добра прыняты польска-літоўскімі ўладцамі і пабраўся шлюбам з Марыяй з княжага роду Гальшанскіх, сваякоў каралеўскай дынастыі Ягелонаў. Скончыўся канфлікт маскоўскага перабежчыка і літоўскай князёўны больш-менш мірным разводам.

Уплывовы магнат Ян Станіслаў Сапега быў не надта паспяховы ў справах кахання. Тлумачэннем для такога стану спраў стала магія. Ведзьмай абвясцілі пападдзю Раіну Грамычыну, якую катавалі, а потым спалілі на вогнішчы.

Вядзьмарскія працэсы не былі доляй выключна прыгожага полу.

Як пісаў заснавальнік гродзенскага музея Юзэф Ядкоўскі, такое абвінавачанне атрымаў нейкі Максім Знак, які жыў у канцы XVII стагоддзя. Нібыта Максім мог наводзіць псуту. Няшчаснага катавалі, у выніку чаго ён паказаў і на іншых чарадзеяў акругі. У выніку, Знака павінны былі спаліць на вогнішчы, але прамых указанняў на гэта Ядкоўскі не знайшоў.

Вядома, падобныя акты псеўдаправасуддзя нагадвалі паляванне на ведзьмаў сумна вядомай Іспанскай Iнквізіцыі. Колькасць ахвяр гэтай арганізацыі, паводле некаторых звестак, перавышае 100 000 чалавек.

Страшнае слова «інквізіцыя» можна ўбачыць у дзённіку віцебскага ваяводы Яна Храпавіцкага:

«Я спыніўся ў Дзекшнянах. Тут мне аддалі ліст ад караля. Ён прызначае мяне камісарам, дадаўшы пана падкаморыя слонімскага, пана падсудка гродзенскага і пана інстыгатара літоўскага для інквізіцыі ў Гродне, у сувязі са блюзнерствам яўрэяў».

Храпавіцкі, вядома ж, не стаў членам царкоўнай арганізацыі, закліканай знішчаць чараўнікоў і ведзьмаў. Інквізіцыяй у яго запiсах названы, па сутнасцi, працэс разбору каралеўскімi прадстаўнікамi далікатнай справы блюзнерства. Пры гэтым гродзенскія яўрэі наўрад ці маглі адчуваць сябе ў поўнай бяспецы, бо менавіта ў другой палове XVII стагоддзя, калі Храпавіцкі разбіраўся са святататцамі, у Варшаве быў спалены Казімір Лышчынскі – брэсцкі шляхціц-вальнадумец, які напісаў трактат «Аб неіснаванні бога».

Такім чынам, можна сказаць, што характэрныя для ўсёй Еўропы вядзьмарскія працэсы, якія часам заканчваліся спаленнем на вогнішчы, адбываліся і ў Літве.

Была ў Княстве таксама інквізіцыя, але не спецыяльная царкоўная арганізацыя, падобная да іспанскай, а кантралюемая каралём і вялікім князем.

Праўда, у публікацыях можна знайсці згадкі нейкага Пётра з Сахачова (Piotr z Sochaczewa), які нібыта быў інквізітарам ВКЛ на пачатку XVI стагоддзя, але аб тым, што ён праводзіў пакараннi звестак няма.

Варта адзначыць, што працэсы над ведзьмамі і ерэтыкамі ніколі не дасягалі ў ВКЛ таго размаху, які яны мелі ў Заходняй Еўропе, ці на землях Рускай дзяржавы.

Васіль Тацішчаў напісаў у сваёй працы «Разговор двух приятелей о пользе науки и училищах» наступныя радкі, прысвечаныя вядзьмарскім працэсам у Еўропе і на радзіме гісторыка:

«І колькі сотняў чалавек у Італіі, Іспаніі і Партугаліі праз інквізіцыю кожны год разараюць, мучаць і забіваюць, толькі за тое, што нехта з Папам не ўзгадняе, або яго законы і статуты чалавечымі, а не боскімі называе. Ды і ў нас гэта, нажаль, было даволі прыкметным, бо Нікан і яго спадчыннікі, над шалёнымі раскольнікамі лютасць сваю выконвалі, шматлікія тысячы папалілі і пасеклі, або з дзяржавы выгналі».

Адным з самых прыкметных вучоных ВКЛ з'яўляецца, канешне ж, Францыск Скарына. Яго імя шырока вядома ў Беларусі. Францыск традыцыйна называецца «усходнеславянскім першадрукаром». Скарына, як і яго сучаснік Леанарда да Вінчы, можа лічыцца паліматам, бо праяўляў сябе ў розных галінах творчасцi.

Найбольш вядомы вучоны тым, што выдаў Біблію на славянскай мове, тым самым прызначыўшы яе для разумення шырокіх слаёў насельніцтва Лiтвы.

Пра тое, якой менавіта мовай надрукаваная скарынаўская «Біблія Руска» вядуцца дыскусіі. Нярэдка мову называюць «беларускім зводам царкоўна-славянскай мовы». Аўтар не з'яўляецца прафесійным лінгвістам і цалкам можа задаволіцца такой назвай мовы скарынаўскай Бібліі, пакінуўшы спрэчкі пра тое спецыялістам.

У кантэксце аўтару важней, што гэта была мова продкаў беларусаў, а стварэнне такой кнігі стала значнай падзеяй і перамогай славянскай культуры ў ВКЛ.

Старанні Скарыны, які пачаў у 20-х гадах XVI стагоддзя выдаваць кнігі ў Вільні, паказалі шлях іншым адукаваным людзям.

Іван Фёдаравіч (Фёдараў), Пётр Мсціславец, Васіль Цяпінскі, Сымон Будны сталі паслядоўнікамі выбітнага палачаніна. Апошні, разам з аднадумцамі, заснаваў друкарню ў Нясвіжы, дзе выдаў свой «Катэхізіс» «мовы рускай».

Сярод літаратурных дзеячаў можна вылучыць яшчэ згаданага раней вальнадумца XVII – Казіміра Ляшчынскага, які напісаў лацінамоўны трактат «Аб неіснаванні бога», з-за якога шляхціц быў пакараны смерцю.

У тым жа стагоддзі на ўсходніх рубяжах ВКЛ вылучалася фігура Сімяона Полацкага. Гэты адораны літаратар і мысляр вырашыў рабіць кар'еру ў Маскве. Там палачанін стаў кімсьці накшталт «бацькі навук і мастацтваў», якому прыпісваецца заснаванне тэатра еўрапейскага тыпу, стварэнне першай рускамоўнай сілабічнай паэзіі і першай вышэйшай навучальнай установы – «Славяна-грэка-лацінскай акадэміі». Сімяон выдаў мноства кніг, якія аказалі вялікі ўплыў на iншых культурных дзеячаў Расіі.

Уклад у расійскую культуру і мастацтва, які прыпісваецца Сімяону, настолькі вялікі, што дазваляе палачаніну прэтэндаваць на важнейшую пазіцыю ў рускім нацыянальным міфе, займаючы месца блізкае да Ламаносава, апасродкаваным настаўнікам якога і быў Полацкі. Гларыфікацыі, аднак, не адбылося, верагодна, з-за iншаземнага паходжання Сімяона.

Найбольш распіяранным дзеячам дакладных навук у Літве можна лічыць Казіміра Семяновіча. Гэты чалавек спрэчнага паходжання (мяркуецца, што ён быў шляхціцам) склаў кіраўніцтва для артылерыстаў і быццам прадказаў стварэнне шматступенных ракет у сваім трактаце 1650 года «Artis Magnae Artilleriae pars prima», у перакладе: «Мастацтва вялікай артылерыі. Частка першая».

Сярод навуковых дзеячоў XVIII стагоддзя можна вылучыць Марціна Пачабута, астранома, які атрымаў добрую еўрапейскую адукацыю. Імем Пачабута названы нават даволі буйны кратэр на Месяцы.

Акрамя таго, у той перыяд быў заўважны французскі батанік і медык Жан Эмануэль Жылібер, які правёў сур'ёзнае даследаванне флоры і фауны ВКЛ.

У сферы мастацтва Літвы трэба надаць увагу архітэктуры.

Раннія ўзоры абарончага дойлідства: касцельныя замкі ў Медніках, Крэве і Лідзе, адзначаны вельмі прагматычным падыходам архітэктараў, якія не гналіся за творчымі празмернасцямі.

Аднак адзін з найстаражытных храмаў Вільні – Прачысценскі сабор, ужо мае значную мастацкую выразнасць. Верагодна, менавіта гэты храм паслужыў правобразам для арыгінальных абарончых цэркваў ВКЛ у Мураванцы, Сынкавічах і Супраслі, пабудаваных у межах так званай беларускай готыкі, то бок у гібрыдным стылі позняй готыкі, рэнесансу і візантыйскай архітэктуры. Верагодна, да гэтай жа стылістыкі належала і Свята-Мікалаеўская царква ў Берасцi.

У XIV стагоддзі будуецца маляўнічы Астраўны замак у Троках і вялікіх памераў абарончы комплекс у Віцебску.

Троцкі замак. Фота аўтара.

Магутныя замкі былі пабудаваны Вітаўтам у Гродне і Навагрудку.

На стыку XV – XVI стагоддзяў з'яўляюцца вельмі характэрныя і выразныя архітэктурныя збудаванні ў стылі цаглянай палымнеючай готыкі: касцёл Св. Ганны ў Вільні і так званы дом Перкунаса ў Коўне.

Дом Пяркунаса ў Коўне. Фота аўтара.

Лічыцца, што ў XV стагоддзі вялікі князь Аляксандр будуе ў Вільні палац, пазней вядомы як Палац Уладароў, які ў XVI стагоддзі быў рэканструяваны ў рэнесансным стылі.

У XVI стагоддзі Стэфан Баторый перабудоўвае гродзенскі замак Вітаўта, ствараючы буйны помнік нямецкага маньерызму.

У XVI стагоддзі з'яўляецца, мабыць, самы знакаміты абарончы аб'ект ВКЛ, рэзідэнцыя паноў Іллінічаў – Мірскі замак, стылістычна блізкі да абарончых цэркваў літоўскай дзяржавы.

У тым жа стагоддзі, у Нясвіжы, архітэктар езуіт Ян Марыя Бернардоні будуе наватарскі для ВКЛ касцёл езуітаў, які традыцыйна лічыцца найстарэйшым узорам стылю барока ва Усходняй Еўропе.

Непадалёк ад храма раскідваецца рэнесансны замак Радзівілаў.

Бернардоні, відаць, быў архітэктарам і аднаго з самых вялікіх храмаў Княства, так званай Фары Вітаўта, пабудаванай Стэфанам Баторыем у Гродне.

У архітэктуры Літвы XVII стагоддзя вылучаецца самабытны стыль храмавага дойлідства: аскетычнае сармацкае барока.

У XVIII стагоддзі царкоўная архітэктура прадстаўлена блізкім да архітэктуры Аўстра-Венгрыі віленскім барока. Традыцыйна, яго творцам называюць Іагана Глаўбіца, хоць больш сучасныя навуковыя пошукі паказваюць, што роля гэтага архітэктара перабольшана і значны ўклад у так званае віленскае (інакш, беларускае) барока, уносілі розныя дойліды, сярод іншых Антоніо Парака (Antonio Paracca).

Найбольш значнымі, у мастацкім плане, барочнымі храмамі Літвы з'яўляюцца касцёл Св. Казіміра, касцёл Св. Янаў, Св. Пятра і Паўла ў Вільні, а таксама гродзенскі езуіцкі касцёл Св. Францішка Ксаверыя.

Найбуйнейшым класіцыстам ВКЛ звычайна прызнаецца віленскі дойлід Лаўрын Гуцэвіч (Laurynas Guceviсius), вучань буйнога майстра Марціна Кнакфуса, вядомы сваімі праектамі кафедральнага сабора Вільні і тамтэйшай ратушы.

Аўтар гэтых радкоў не з'яўляецца вялікім прыхільнікам творчасці Гуцэвіча. Як падаецца аўтару, значныя еўрапейскія ратушы і вялікія саборы павінны мець выразныя вертыкалі, а ў выніку рэканструкцыі Гуцэвіча віленскі сабор і ратуша больш нагадваюць дыхтоўныя сталінскія дамы культуры, чым галоўныя гарадскія дамінанты большасці еўрапейскіх сталіц.

Відаць, думаў аб вертыкалях і Лаўрын. Таму ранні праект яго віленскай ратушы ўключаў своеасаблівую гадзіннікавую вежу ў выглядзе калоны са статуяй на вяршыні. Глядзелася б гэта, як думае аўтар, выдатна! Але нешта пайшло не так і праект спрасцілі.

У перыяд XVII – XVIII стагоддзяў у ВКЛ, верагодна, працуюць многія буйныя дойліды, вядомыя ў польскай частцы Рэчы Паспалітай.

Аўтар гэтых радкоў, на падставе мастацтвазнаўчага аналізу, мяркуе, што архітэктарам гродзенскага палаца Агінскіх, вядомага як піўзавод, быў Тыльман ван Гамерэн – самы знакамiты ў Польшчы польскі архітэктар, калі верыць статыстыцы запытаў польскай вікіпедыі – альбо нейкі блізкі пераймальнік гэтага майстра.

У XVIII стагоддзі вопытныя і адораныя саксонскія дойліды Ян Самуэль Бекер і Карл Фрыдрых Пёпельман працуюць над буйнымі барочнымі рэзідэнцыямі: Бекер займаецца палацам Сапегаў у Ружанах, а Пёпельман працуе над каралеўскай рэзідэнцыяй у Гродне.

Джузэпэ дэ Сака з'яўляўся найбуйнейшым архітэктарам пераходнага стылю барока і класіцызму ў Літве. Падобны стыль другой паловы XVIII стагоддзя ў польскім мастацтвазнаўстве называецца «станіславоўскім». Сакко пабудаваў адзін з найбуйнейшых палацаў літоўскіх магнатаў, рэзідэнцыю графаў Валовічаў у Свяцку.

Джузэпэ дэ Сака. Уяўны партрэт аўтара.

Цяпер варта пагаварыць аб жывапісе.

Значнымі жывапісцамі ВКЛ XVII стагоддзя з'яўляюцца Ёган Шротэр, аўтар цудоўнага партрэта жонак гетмана Януша Радзівіла, і Мікеланджэла Палоні, які выконваў фрэскі капліцы Св. Казіміра ў віленскім кафедральным саборы Св. Станіслава.

У XVIII стагоддзі заўважнымі на палях мастацкага жыцця Літвы былі Францыск Смуглевіч і Шымон Чаховіч.

Сярод мастакоў манументалістаў можна вылучыць айца і сына Гескіх, якія займаліся роспісам езуіцкага касцёла Божага Цела ў Нясвіжы.

Найбольш выбітным скульптарам у гісторыі Вялікага княства Літоўскага і, мабыць, адзіным геніяльным разьбяром Літвы, аўтар лічыць Пьетра Перці, які жыў у XVII стагоддзі, хоць тут варта ўлічваць, што прыпісаныя яму працы ў віленскім касцёле Св. Пятра і Паўла, верагодна, з'яўляюцца творам нейкай арцелi, гэта значыць, у пэўным сэнсе, «калектыўнага Перці».

Гратэскавы кранштэйн. Фрагмент скульптурнага ўбрання касцёла Св. Пятра і Паўла ў Вільні. П'етра Перці, XVII стагоддзе. Фота аўтара.

Ва ўпрыгожванні храмавых інтэр'ераў адзначыліся таксама іншыя адораныя скульптары, напрыклад, аўтар галоўнага алтара кафедральнага касцёла Коўна, езуіт Томаш Падхайскі, а таксама Ян Крысціян Шміт, аўтар унікальнага твора мастацтва, галоўнага алтара гродзенскага езуіцкага касцёла, які з'яўляецца адным з самых высокіх драўляных барочных алтароў Еўропы.

Не будзем забываць і аб дамене музы Еўтэрпы, то бок музыцы.

Лепшым кампазітарам у гісторыі Вялікага княства Літоўскага з'яўляўся, відаць, бліскучы меладыст Міхал Клеафас Агінскі.

Дзякуючы знаходкам берасцяных грамат, створаных жыхарамі старажытнарускіх княстваў на тэрыторыі будучай Беларусі, гісторыкі могуць казаць аб тым, што многія русіны рэгіёну былі пісьменнымі ўжо ў XII стагоддзі.

Якія-небудзь сведчанні існавання ўласна літоўскага пісьменства, у эпоху зараджэння ВКЛ, пакуль не выяўлены.

Верагодна, балты пераймалі славянскую пісьменнасць, кантактуючы з рускімі жыхарамі Панямоння і Падзвіння.

Наступны віток развіцця адукацыйнай сістэмы звязаны з дзейнасцю каталіцкіх манахаў.

У XVI стагоддзі, стараннямі караля і вялікага князя Стэфана Баторыя, віленскі езуіцкі калегіум быў ператвораны ў акадэмію. Так на тэрыторыі ВКЛ з'явілася першая вышэйшая навучальная ўстанова.

Не здаваліся і грэцкія (праваслаўныя) настаўнікі: арганізоўвалi так званыя брацкія школы.

Аднак стварыць сваю вышэйшую школу на тэрыторыі Княства праваслаўныя педагогі не змаглі.

У канцы XVI першай палове XVII стагоддзя на землях ВКЛ актыўна распаўсюджвалася езуіцкая адукацыя. Езуіты, якія першапачаткова не гарэлі жаданнем несці свае веды жыхарам Княства, паступова добра ўзяліся за справу і стварылі свае калегіумы ў Полацку, Пінску, Нясвіжы, Гродне, Віцебску і іншых буйных гарадах краіны.

Не заставаліся ў баку ад справы адукацыі і пратэстанты. У першай палове XVII стагоддзя ў Слуцку была заснавана кальвінісцкая школа.

Займаліся асветай таксама манахі дамініканцы, якія дыхалі ў спіну езуітам у справе масавай адукацыі жыхароў Княства.

Менавіта дамініканцы перахапілі ў распушчанага Папам Рымскім езуіцкага ордэна ролю галоўных каталіцкіх асветнікаў краіны. Напрыклад, дамініканская бібліятэка гродзенскага манастыра была адной з самых вялікіх бібліятэк ВКЛ.

У першай палове XVIII стагоддзя ў Шчучыне з'явілася вельмі прыстойная школа каталіцкіх манахаў піяраў.

Увесь гэты час галоўнай апорай адукацыі ў Літве быў знакаміты Віленскі ўніверсітэт (акадэмія).

Другой вышэйшай навучальнай установай ВКЛ можа лічыцца Гродзенская каралеўская медыцынская акадэмія, створаная ў 70-я гады XVIII стагоддзя. На ролю другой найстарэйшай ВНУ прэтэндуе яшчэ Полацкая езуіцкая акадэмія, аднак яна была створана на базе калегіума толькі ў 1812 годзе.

Унікальнымі адукацыйнымі ўстановамі былі музычныя і балетныя школы Міхала Агінскага і Антонія Тызенгаўза, якія дзейнічалі, адпаведна, у Слоніме і Гродне, у 70-х гадах XVIII стагоддзя. Справа ў тым, што асобныя навучальныя ўстановы, прызначаныя для навучання музыкаў і танцораў, то бок правобразы сучасных кансерваторый, былі яшчэ вельмі рэдкія ў Еўропе.

Гродзенская тэатральна-музычная школа на Гарадніцы была старэйшай нават за парыжскую і венскую кансерваторыі. На тэрыторыі Расіі ў XVIII стагоддзі яшчэ не было спецыяльнай навучальнай установы для выкладання музыкі.

Акрамя таго, Антоній Тызенгаўз, у рамках сваёй актыўнай гаспадарчай дзейнасці ў Гродне – фактычнай сталіцы ВКЛ – адкрыў у горадзе школы кадэтаў і архітэктараў.

Не варта забываць і пра нечалавечыя навучальныя ўстановы. Размова аб вядомай Смаргонскай акадэміі, прызначанай для дрэсіроўкі мядзведзяў. Калісьці касалапыя выхаванцы гэтай школы цешылі жыхароў усёй Еўропы.

Вектар аб'яднання з Польшчай заклаў, як вядома, вялікі князь Ягайла. Знаходзячыся ў цяжкай сітуацыі з-за апазіцыі ўнутры краіны Ягайла мог бы выбраць саюз з Масквой, але, па выніку, прыняў цалкам выгадную асабіста для яго прапанову жаніцьбы на польскай каралеве Ядзвізе, у пасаг за якую літоўскі манарх атрымаў польскую карону.

Партрэт Ягайлы (кароль стаіць на каленях) з капліцы Св. Тройцы ў Люблінскім замку. XV стагоддзе. Фота аўтара.

Неўзабаве брат новаспечанага польскага караля, вядомы як Вітаўт Вялікі, умацаваўся на землях ВКЛ. Пашырыўшы тэрыторыю краіны, Вітаўт, у пары з Ягайлам, вельмі ўзмацніў цэнтральную ўладу Княства. Ваенная моц уласнага войска ВКЛ, пры Вітаўце, відаць, была максімальнай за ўсю гісторыю краіны. Гэтага, аднак, не хапіла для па-сапраўднаму маштабнага далучэння рускіх земляў.

Некаторыя перадумовы да больш грандыёзных поспехаў Вітаўта былі, але разгром у бітве на Ворскле нанёс вялізны ўдар па амбіцыйных планах вялікага князя.

Тым не менш, нягледзячы на пэўныя намеры палякаў па ўключэнню Княства ў склад Кароны Польскай, абедзве краіны, у наступныя гады, звязвала персанальная унія, якая пакідала ВКЛ вельмі значны аб'ём незалежнасці.

У гэты час за ўсходняй мяжой ВКЛ працягвала ўмацоўвацца Маскоўская дзяржава, сілы якой усё больш пераўзыходзілі войска Літвы.

У 1500 годзе, адбылося катастрафічнае для ВКЛ паражэнне ў Вядрошскай бітве. Цягам няўдала распачатага для Літвы стагоддзя Масква адбірала ўсё новыя тэрыторыі Княства. І падчас Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў новыя грандыёзныя поспехі царскіх ваяводаў, якія захапілі Полацк, прывялі ВКЛ да заключэння Люблінскай уніі і аб'яднання з Польшчай у рамках канфедэратыўнай дзяржавы.

Такім чынам, збліжэнне з Польшчай было прадыктавана ходам гістарычнага працэсу і вырашальным чыннікам стварэння Рэчы Паспалітай стаў менавіта ціск Рускай дзяржавы.

У выпадку адмовы ад уніі з Польшчай, ВКЛ, як можна меркаваць, было б цалкам захоплена цягам наступных 50—100 гадоў, прычым, верагодным сцэнарам, на думку аўтара, быў бы падзел Княства паміж Маскоўскай дзяржавай і Каронай Польскай.

У выпадку «геапалітычнага выбару» Ягайлы на карысць Масквы, ВКЛ, верагодна, было б паступова інкарпаравана ў склад цэнтралізаванай Рускай дзяржавы, і рускі пачатак, які дамінаваў у ВКЛ, прывёў бы да адносна арганічнага ўключэння народаў Княства ў склад вялікарускай нацыі.

Да альтэрнатыўных варыянтаў магла б прывесці перамога Альгерда ці Вітаўта ў барацьбе за збіранне рускіх земляў.

Наўрад цi камусьці з літоўскіх валадарцаў было пад сілу падпарадкаваць абсалютна ўсе рускія землі, але паўнавартаснае ўключэнне ў склад ВКЛ тэрыторый Пскоўскай і Наўгародскай рэспублік не выглядае чымсьці прынцыпова немагчымым.

Ключом да захавання поўнай незалежнасці краіны магло стаць і стварэнне перадавога, максімальна баяздольнага і пры гэтым шматлікага, войска. Але для фармавання такога войска ва ўсе часы патрэбны выдатныя фінансавыя магчымасці, якімі ВКЛ, у адрозненне ад, да прыкладу, нямецкіх дзяржаў, не валодала.

Саюз з Польшчай, якая так і не змагла поўнасцю расшчапіць нацыянальныя ідэнтычнасці жыхароў Вялікага княства Літоўскага, аказаўся, такім чынам, больш выгадным рашэнням для продкаў літоўцаў і беларусаў, з пункту гледжання захавання народаў як такіх.

Зразумела, усе падобныя «рэканструкцыі магчымых падзей» адносяцца да разраду здагадак, але, у дадзеным выпадку, як здаецца аўтару, дастаткова пераканаўчых.

Адным з двух галоўных стрыжняў шляхецкага светапогляду была ваенная справа. Ідэалогія так званага сарматызму, якая абгрунтоўвала прывілеяванае становішча дваран у параўнанні з сялянамі Рэчы Паспалітай, апавядала пра тое, што шляхцічы былі нашчадкамі ваяўнічага племені сарматаў, якія нібыта заваявалi мясцовыя народы Рэчы Паспалітай. Таму шляхціц-сармат проста абавязаны быў стаць выбiтным ваяром.

Адточваць некаторыя навыкі байца можна было падчас палявання, а прадэманстраваць у рэальнасці – не толькі на вайне, але і ў паядынку. Паядынкі гэтыя маглі здарыцца дзе заўгодна, у тым ліку і ў святых сценах манастыра ці храма.

Высакароднасць шляхетных ваяроў не заўсёды паспявала пранікнуць у душу накачанага страхам шляхціца, таму часам, ці нават варта сказаць: нярэдка, дваране карысталіся подлымі прыёмамі.

Так, напрыклад, 2 жніўня 1662 года, Ян Уладзіслаў Пачабут-Адляніцкі, згодна з ягоным дзённікам, пабіўся з нейкім Ялошам і параніў праціўніка ў руку, пасля чаго падаспеў брат Ялошы. Ворагі задумалі адцягнуць увагу Яна размовай, а потым прыняліся паліць у яго з пісталетаў, але паспеўшы адскочыць Ян схапіўся за стрэльбу.

Вось такая гісторыя, у стылi баявікоў 90-х. Нягледзячы на неабыякі запал ніхто са шляхцічаў не быў забіты.

Другім стрыжнем шляхецкага светапогляду, вядома ж, была вера. Шматлікія хрысціянскія святы, візіты на службы ў царкве, закладка храмаў і нават далёкія пілігрымкі: усё гэта з'яўлялася арганічнай часткай жыцця шляхецкага саслоўя.

Не забываліся шляхцічы і пра забавы, сярод якіх было, напрыклад, вышэй згаданае паляванне.

Візіты адно да аднаго і дзікія папойкі, якія нярэдка суправаджаліся танцамі, таксама з'яўляліся любімым відам адпачынку прывілеяванага класа ВКЛ.

У рамках палітычнага жыцця, найважнейшай для шляхты ВКЛ была сістэма сеймікаў, якая прыжылася, а затым і была ліквідаваная ў Літве, у перыяд XVI – XVIII стагоддзяў.

Сеймік быў зборам шляхты ўсяго павета ці ваяводства, на якім высакародныя, і часта нецвярозыя, крыклівыя сарматы, абмяркоўвалі надзённыя справы. Звычайна такія зборы адбываліся ў касцёлах.

Сеймікі мелі рознае прызначэнне. На адных вырашалі каго паслаць на галоўны сейм краіны, на іншых выбіралі шляхцічаў на розныя пасады, на трэціх абмяркоўвалі пытанні падаткаў і г. д.

Згаданыя вышэй пасады складалі своеасаблівую кар'ерную лесвіцу шляхціца. Для прасоўвання ўверх шляхцічу, зразумела, не трэба было сядзець гракам на офісных планёрках, як гэта робіць менеджэр сярэдняга звяна ў XXI стагоддзі. Добрая кар'ера будавалася дзякуючы прыналежнасці да ўплывовай у павеце сям'і, але часам і просты, бедны шляхціц мог чагосьці дасягнуць, з дапамогай выдатных асабістых якасцяў і ўдачы: то бок кар'еры літоўскіх дваран трошкі нагадваюць кар'еры галівудскіх кіназорак.

Спіс шляхецкіх пасад быў досыць шырокім і першапачаткова займаныя пасады былі звязаны з некаторымі рэальнымі абавязкамі, напрыклад, лоўчы займаўся арганізацыяй палявання манарха.

Аднак з цягам часу большасць пасадаў сталі, па сутнасці, ганаровымі тытуламі і не патрабавалі ад носьбітаў якіх-небудзь дзеянняў.

На вяршыні павятовай іерархіі стаяў павятовы маршалак, а дзесьці ў падножжа ўсходаў ляжалі пасады мастаўнічага, дзераўнічага, неваднічага.

Жылі шляхцічы ВКЛ у драўляных сельскіх і гарадскіх дамах, рэдка кватаруючы ў камяніцах, даступных, у асноўным, самым багатым дваранам. Перасоўваліся, звычайна, кверхам на кані і ў павозках.

На стале ў сярэдняй і багатай шляхты нярэдка было шмат мясных і рыбных страў, пададзеных у практычным металічным посудзе, а вінная карта магла ўключаць вугорскае віно і іншы імпарт.

Рацыён беднага шляхціца больш-менш адпавядаў рацыёну сялян і ўключаў збожжавыя, гарох і саланіну. Ап'яненне даводзілася выклікаць самастойна вырабленымі спіртнымі напоямі.

Шляхціцы насілі жупан, гэта значыць доўгі кафтан, на які апраналі кунтуш, інакш кажучы, плашч з адтулінамі на рукавах. Ногі апраналі ў шаравары, выкарыстоўвалі розныя галаўныя ўборы і паясы. Да пояса трэба было абавязкова прывесiць шаблю – знак высакароднага паходжання.

Ідэалогія сарматызму, якая злучала гэты народ з усходам, абумоўлівала ўсходнія ноты ў адзенні шляхты.

Верхняя праслойка шляхты, то бок найболей багатыя яе прадстаўнікі, завецца магнатамі.

Жыццё магнатаў шмат у чым адпавядала жыццю простай шляхты, зразумела, з папраўкай на маштаб.

Магнаты таксама прытрымліваліся ідэалогіі сарматызму і падтрымлівалі культ мілітарных заняткаў. Яны таксама будавалі храмы, але не сціплыя капліцы, а жамчужыны дойлідства, якія нярэдка рабіліся велічнымі родавымі магільнымі склепамі, як гэта было ў выпадку касцёла Божага Цела ў Нясвіжы. Магнаты таксама прасоўваліся па кар'ерных прыступках, але займалі вышэйшыя пасады ў дзяржаве, амаль недаступныя нават сярэдняй шляхце, не кажучы ўжо аб найбяднейшых дваранах ВКЛ. Магнаты вяршылі гісторыю краіны і выступалі патронамі менш уплывовай шляхты, якая збіралася вакол магнатаў у цэлыя прыватныя войскі. І хоць фармальна магнаты і бедная шляхта былі роўныя адно аднаму, у рэальнасці беззямельнага шляхціца і князя Казіміра Яна Сапегу падзяляла вялізная бездань.

Пры гэтым і дробны шляхцюк, і найбагацейшы князь былі кімсьці накшталт бажэстваў для залежнай чэлядзі – самай прыгнятанай і няшчаснай часткі насельніцтва Вялікага княства Літоўскага.

Структура сялянскага саслоўя ВКЛ была вельмі складанай, і, апроч таго, перажывала даволі істотныя змены на працягу стагоддзяў. Можна, аднак, вылучыць своеасаблівыя полюсы ў гэтым пласце грамадства.

Найбольш свабоднымі і валодаючымi самым вялікім аб'ёмам правоў былі панцырныя баяры, якія дэградавалі з дваранскага саслоўя Старажытнай Русі. Мабыць, гэтая катэгорыя вольных і ваеннаабавязаных земляробаў адносілася да нейкага прамежкавага звяна паміж сялянамі і дваранствам. Найбольш блізкім аналагам такога сацыяльнага пласта можна назваць саслоўе казакоў.

Па ўзроўні сацыяльных магчымасцяў, недалёка ад панцырных баяраў стаялі лiдары сялянскіх абшчын (сельскія войты, цівуны і інш.) і вольныя, найболей кваліфікаваныя, сялянскія працаўнікі.

На супрацьлеглым баку, ці, калі можна так сказаць, на самым дне саслоўнай іерархіі Літвы, знаходзілася чэлядзь – па сутнасці, рабы.

Зразумела, жыццё розных прадстаўнікоў сялянскага саслоўя было розным, і калі багаты панцырны баярын набліжаўся на сацыяльных усходах да дробнай шляхты, то найболей запрыгоненыя чалядзіны хутчэй нагадвалі хатнюю жывёлу.

Паміж крайнімі пунктамі існавала мноства іншых груп сялян, адны з якіх валодалі свабодай перамяшчэння (называліся «пахожымi»), а іншыя былі замацаваны за феадалам без права пераходу да іншага гаспадара (клікаліся «непахожыя»).

Сяляне павінны былі працаваць на гаспадара, якім мог быць як шляхцюк, так і сам манарх. Звалася гэтая прымусовая праца паншчынай. Акрамя таго, у пэўных выпадках, сяляне аддавалі гаспадарам грошы, вырабы і прадукты, гэта значыць выплачвалі чынш.

Жыццё сялян у панскіх маёнтках нярэдка было больш цяжкім, чым жыццё іх таварышаў на землях вялікага князя.

У супрацьвагу некаторым уяўленням аб вялікай талерантнасці і высокім узроўні сацыяльнай свабоды ў Літве (а гэтыя ўяўленні ў цэлым, не пазбаўленыя падстаў), становішча сялянскага саслоўя ў Княстве было адным з самых бядотных ва ўсёй Еўропе.

Цікава, што ў Швецыі, Швейцарыі і некаторых іншых краінах, не існавала паўнавартаснага і масавага прыгона: здараліся толькі асобныя эпізоды ўшчамлення правоў вольных земляробаў.

Інакш было ўладкавана жыццё мяшчан ВКЛ. Да вольных жыхароў гарадоў былі адрасаваны дакументы кіраўнікоў, мяшчане маглі займаць пасады ў іерархіі чыноўнікаў магістрата, маглі валодаць зямлёй і чэляддзю, і нават зрабіць нядрэнную кар'еру духоўных асоб.

Некаторыя мяшчане былі значна багацейшыя за шляхцюкоў-галотаў, што абумоўлівала шлюбы паміж прадстаўнікамі гэтых саслоўяў, хоць для бедных, але звычайна ганарлівых шляхціцаў, такі саюз і быў фармальным мезальянсам.

Некаторыя мяшчане атрымлівалі адукацыю. Гараджане рабілі грунтоўныя ахвяраванні храмам, на манер шляхты, як напрыклад гродзенскі мешчанін Мацвей Тарасовіч, які ахвяраваў гродзенскім манахам-бернардынцам участак зямлі, да гэтага набыты ў самога Льва Сапегі.

Такім чынам, мяшчане ВКЛ знаходзіліся на зусім іншым узроўні магчымасцей, у параўнанні з бязвольнай чэляддзю і нават вольнымі сялянамі.

Рабы існавалі не толькі на тэрыторыях старажытных літоўцаў, але і на землях Старажытнарускай Дзяржавы.

Пра вялікую колькасць рабоў у Літве пісаў Ян Длугаш, у XV стагоддзі. Нявольніцтва ў тую эпоху ўжо не было прымітыўным патрыярхальным рабствам і пачынала афармляцца заканадаўча ў дакументах літоўскіх валадарцаў.

Звычайна, у якасці найважнейшага дакумента, які запрыгоньваў сялян, спецыялісты, у прыватнасці Л. Л. Голубева, называюць прывілей вялікага князя Казіміра ад 1447 года. Сваёй найвышэйшай воляй манарх паведамляў, што:

«А таксама мы, ці ўраднікі нашы, тых вышэй названых князёў, рыцараў, шляхцічаў, баяр, мяшчан з земляў нашых літоўскіх і рускіх, і жамойцкіх, і іншых, людзей даннікаў, адвечных, сялян, нявольнікаў, любога полу і стану, не прымем і ўраднікам нашым прыняць не дазволім. Таксама і прэлаты, князі, паны, шляхцічы, баяры і мяшчане Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага такіх жа людзей нашых і нашых прымачоў, якога б ні былі пола і стану, не будуць прымаць самі, а таксама не адважацца прымаць праз сваіх ураднікаў».

Такім чынам і без таго зняволенныя сяляне, не мелі, згодна з прывілеем Казіміра, права пераходу да іншага гаспадара. Фактычна такая юрыдычная норма сцірала апошнія тонкія адрозненні нявольных людзей ВКЛ ад рабоў Старажытнага Рыма.

У XVI стагоддзі нявольныя людзі Літвы фігуруюць пад рознымі назвамі: «чэлядзь», «парабкі», «нявольнікі». Сутнасць ад гэтага мянялася мала. Чэлядзь была рухомай маёмасцю феадалаў і нават мяшчан. Нявольнага чалавека можна было купляць, прадаваць, дарыць, адпісваць і аддаваць у заклад.

Нявольнікамі валодалі не толькі свецкія, але і духоўныя асобы і ўстановы, у прыватнасці, манастыры.

Нягледзячы на звыклую прысутнасць рабоў, якая рабіла падобны стан рэчаў нармальным, многія жыхары ВКЛ разумелі бядотную сітуацыю нявольнікаў, таму імкнуліся дапамагчы ім. У асяроддзі багатай шляхты лічылася, у некаторым сэнсе, добрым тонам вызваляць чэлядзь, тым самым здзяйсняючы дабрадзейства, якое павінна было пайсці ў залік хрысціянскім дваранам на Страшным Судзе.

У завяшчанні канцлера ВКЛ Астафея Валовіча, які жыў у XVI стагоддзі, можна прачытаць наступныя радкі:

«Акрамя таго, агаворваю, каб ва ўсіх маёнтках маіх нявольніка ці спадчынным правам няволенага чалавека не было, мужчынскага полу ці жаночага, нават калі б ён быў зняволеным і даўжніком, належыць яму служыць вольна».

У архівах можна знайсці вялікую колькасць дакументаў, якія апісваюць розныя юрыдычныя акты, звязаныя з чэляддзю.

Аўтар хоча працытаваць тут адзін са сваіх любімых матэрыялаў, дакумент архіва гродзенскага земскага суда, датаваны 31-м ліпеня 1539 года.

Нейкая Васіца Інцова скардзілася на Рамана Кудаевіча, які трымаў у няволі яе дачку. Справу судзіў Войцех Трэбскі.

Васіца, паводле яе слоў, заклала дачку, што мела на імя Маланка, мешчаніну Кудаевічу за паўкопу, ці, інакш кажучы, 30 грошаў. Але Кудаевіч чамусьці ўзяў дачку ў няволю, што, паводле Васіцы, супярэчыла дамове. Аднак Кудаевіч не здаваўся і паказаў наступнае:

«Праўда, што яна мне тую сваю дачку не дала ў заклад, а прадала ў халопства, за копу грошаў, а не за палову копы, як яна кажа».

У доказ сваіх слоў Раман прад'явіў суддзі купчы ліст. Так, дарагі чытач, у Кудаевіча быў нават чэк на пакупку, усё як у XXI стагоддзі. Толькі спрэчка пакупніка і прадаўца была не з-за якога-небудзь гаджэта, набытага ў супермаркеце электронікі, а з-за набытай дзяўчыны.

Васіца не здавалася і настойвала на сваёй версіі з залогам дачкі.

Трэбскі вырашыў выслухаць сведку з боку Рамана, якім аказаўся Грышка Міцьковіч. Той прыклаў пячатку да купчага лiста на Маланку. Грышка з'явіўся ў ратушу і засведчыў, што:

«Пры тым быў, як Раман тую дзеўку купіў».

Склаўшы ўражанне Трэбскі пастанавіў наступнае:

«Я, выслухаўшы скаргі і спрэчку бакоў, і бачачы няслушную прамову, якая не адпавядае праву Божаму, як і хрысціянскаму, сказаў купчы ліст забраць, а пану Раману загадаў грошы свае, копу, узяць. А тую дзеўку з няволі незаконнай вызваліць, бо гэта нягодная рэч, калі маці дачку, ці бацька сына ў няволю вечную прадае».

Васіца аддала Раману 60 грошаў і атрымала назад дачку.

Вось такі «бізнэс» XVI стагоддзя, дзе пакупкай выступала жывая дзяўчына, ды яшчэ і дачка аднаго з «дзелавых партнёраў».

Пакупкі нявольнікаў здзяйсняліся ў ВКЛ да самага знішчэння краіны, а пасля пераходу гэтых земляў у склад Расійскай імперыі жыццё мясцовых сялян стала рэгулявацца ўжо расійскімі нормамі.

Прыгоннае права ў Расіі, як вядома, адмянілі толькі ў 1861 годзе, ды і то не без негатыўных наступстваў для сялян, якія яшчэ доўга заставаліся фактычна прывязанымі да зямлі.

Сяляне ВКЛ былі вельмі запалоханымі і паслухмянымі з-за самавольства магнатаў, шляхты, а часам і незнатных эксплуататараў, хаця ў некаторых выпадках прадстаўнікі ніжэйшых сацыяльных слаёў ВКЛ маглі нават узяцца за зброю.

Паказальная, у гэтым сэнсе, гісторыя апетага Уладзімірам Караткевічам антыфеадальнага Крычаўскага паўстання, якое адбылося ў 40-х гадах XVIII стагоддзя.

Надмерныя паборы і фізічны гвалт прымусілі сялян аказваць актыўны супраціў сваім прыгнятальнікам, у выніку чаго асабістае войска аднаго з найбагацейшых магнатаў Рэчы Паспалітай, князя Гераніма Радзівіла, разграміла ненавучаныя сялянскія атрады.

Хоць даведзеныя да мяжы сяляне маглі часам арганізаваць адпор, у масе яны дэманстравалі скрайняе рабалепства перад рознымі відамі спадароў.

Жадаючы канчаткова пераканаць чытача ў праўдзівасці гэтай сумнай гістарычнай карціны, аўтар дасць слова відавочцу падзей.

У канцы XVIII стагоддзя, ВКЛ наведаў выдатна адукаваны англійскі падарожнік Уільям Кокс. Госць пабываў у Гродне, Менску і іншых населеных пунктах будучай Беларусі. Звярнуў ён увагу і на самыя гаротныя пласты грамадства, параўнаўшы сялян ВКЛ са швейцарскімі. Чытач можа памятаць, што вышэй гаварылася аб адсутнасці прыгоннага права ў Швейцарыі.

Створаны ангельцам, бліскучы тэкст, увогуле не мае патрэбы ў каментарах. Падсумоўваючы свае ўражанні Кокс запісаў:

«Неверагодна, як мала патрэб у літоўскіх сялян. Іх вазы сабраны без жалеза, іх аброці і пастромкі звычайна сплеценыя з кары дрэў або складзены проста са скручаных галін. У іх няма іншай прылады, акрамя сякеры, каб пабудаваць свае хаціны, сабраць мэблю і зрабіць вазы.

Іх адзенне – тоўстая ільняная кашуля і панталоны, доўгае грубае паліто з ваўнянай тканіны або плашч з аўчыны, круглая чорная, фетравая шапка на ваўнянай падшэўцы і чаравікі, зробленыя з кары дрэў.

Іх хаціны пабудаваны з наваленых ствалоў дрэў і падобныя на груды дроў на прыстанях, з дахамі ў выглядзе падстрэшкаў. Яны такiя непадобныя на катэджы швейцарцаў, хоць і пабудаваны з тых жа матэрыялаў.

І іх дамы не больш падобныя, чым іх манеры.

Ашаламляльная розніца паміж швейцарцамі і польскімі сялянамі ў самым іх вонкавым выглядзе і паводзінах відавочна сведчыць аб адрозненнях паміж іх урадамі.

Швейцарцы адчыненыя, адкрыта грубыя, але гатовыя паслужыць вам; яны ківаюць галовамі ці злёгку прыўздымаюць капялюшы, калі вы праходзіце міма, але чакаюць зваротнай ветлівасці. Іх злуе грубіянства, і іх нельга абражаць бяскарна.

Наадварот, польскія сяляне рабалепныя і палкія ў сваіх выразах павагі. Яны кланяліся да зямлі, здымалі капялюшыкі ці шапкі і трымалі іх у руках, пакуль не пераставалі нас бачыць, спынялі свае вазы, як толькі бачылі нашу карэту. У іх паводзінах былі відавочныя прыкметы самага нікчэмнага рабства.

Тым не менш, свабода з'яўляецца прадметам усхваленняў у Польшчы гэтак жа часта, як і ў Швейцарыі. Але наколькі ж рознае яе дзеянне ў абедзвюх краінах. У адной яна аднолькава размеркаваная і распаўсюджвае камфорт і шчасце на ўсё грамадства, у іншай яна належыць толькі нешматлікім, насамрэч прадстаўляючы горшы тып дэспатызму».

Пра старажытныя паганскія культы літоўцаў насамрэч вядома не так шмат. Сітуацыя тут аналагічная той, што склалася вакол славянскага паганства. Пошукавыя запыты ў інтэрнэце без праблем выдадуць мноства апісанняў таго ці іншага славянскага бажаства, але заснаваныя гэтыя дадзеныя будуць у лепшым выпадку на фалькларыстыцы XIX-ХХ стагоддзяў, а не дакладных гістарычных крыніцах. Прасцей кажучы, значную частку маляўнічых біяграфій старажытных бостваў, з апісаннем іх уласцівасцяў, прыдумалі навукоўцы ў пыльных кабінетах, і старажытныя славяне маглі б вельмі здзівіцца сучасным уяўленням аб іх веры.

Здзіўленне, па-за ўсякім сумневам, накрыла б і старажытных балтаў, да прыкладу, Міндоўга, калі б ён азнаёміўся з развітой міфалогіяй сучасных балтыйскіх неапаганцаў.

Больш-менш дакладныя звесткі аб бажаствах старажытных літоўцаў ёсць у так званай устаўцы ў хроніку Малалы і Галіцка-Валынскiм летапісе.

Твор валынскіх летапісцаў згадвае бостваў, якіх ушаноўваў Міндоўг. Паведамленне адносяць да 1252 года.

«Міндоўг жа паслаў да Папы і прыняў хрышчэнне. Хрышчэнне ж яго было ілжывым, пакланяўся сваім багам у таямніцы: першаму Нонадзеве, Целявелю, Деверікзу, заячаму богу, і Медыну. Калі ён выязджаў на поле і выбягаў заяц на поле, ён не ўваходзіў у лясныя зараснікі і не адважыўся зламаць галінку. І пакланяўся сваім багам, і спальваў целы мёртвых, і тварыў сваё паганства адкрыта».

На падставе комплекснага аналізу летапісных і фальклорных крыніц даследчыкі стварылі апісанні багоў з пантэона Міндоўга. Галоўны бог літоўскага ўладцы Нонадзеве (у сучаснай літоўскай мове Nonadievis) выклікае вялікія пытанні, але мяркуецца, што гэта нейкі бог хатняга ачагу. Таксама, верагодна, што галоўны бог Міндоўга інакш зваўся Андай (Andajus). Цікава, што бог-грамавержац Перкунас наогул не згаданы ў пераліку багоў Міндоўга, хоць даследнікі мяркуюць, што ён займаў другое месца ў літоўскім пантэоне пасля Нонадзеве. Ёсць, праўда, меркаванне, што бог грому схаваўся ў пантэоне Міндоўга за імем Деверікза, якое нібы паходзіць ад літоўскіх Dievo rykste (божы бізун).

У славян бог-грамавержац займаў першую пазіцыю, прынамсі ў пантэоне вялікага князя Уладзіміра, дадзенага ў Аповесці мінулых часоў:

«І пачаў Уладзімір княжыць у Кіеве адзін. І паставіў ідалы на ўзгорку па-за дваром церамным: драўлянага Пяруна, у якога срэбная галава, а вусы залатыя, і Хорса, і Дажбога, і Стрыбога, і Сэмаргла, і Макош. І прыносілі ім ахвяры, называючы іх багамі, і прыводзілі сваіх сыноў, і прыносілі ахвяры дэманам, і апаганьвалі зямлю ахвярамі сваімі».

Яшчэ адным богам з пантэона фальшывага каталіка Міндоўга быў Целявель, які лічыцца богам-кавалём, аналагам Гефеста ў старажытных грэкаў.

У спісе таксама ёсць нейкая (ці нейкі) Медына. Лічыцца, што гэта жаночае бажаство старажытных літоўцаў, багіня Мядэйна (літ. Medeina) – апякунка лясоў і дзікіх звяроў, свабодная і незалежная паляўнічая, то бок нехта падобны да грэцкай багіні Артэміды.

Можна дыскутаваць наконт таго, куды адносяцца словы валынскага летапісу аб «заячым богу». Ці з'яўляецца ён асобным бажаством ці храніст казаў пра тое, што адзін з пералічаных багоў быў заячым?

Так ці інакш, трус, паводле летапісу, не на жарт палохаў магутнага літоўскага манарха.

Пантэон Міндоўга, дадзены ў Галіцка-Валынскай хроніцы, з'яўляецца, на думку аўтара, найбольш дакладнай інфармацыяй аб паганскіх бажаствах літоўцаў XIII стагоддзя.

Тут цікавае пытанне судакранання славянскага і балцкага паганства.

У поліэтнічным рэгіёне Панямоння павінны былі, вiдаць, захоўвацца і славянскія паганскія культы. Можа, менавіта славяне язычнікі, якія насілі славянскія імёны, уваходзілі ў світу літоўскіх манархаў і атрымалі гербы на Гарадзельскай уніі. Хто ведае, ці не належаў да такіх людзей вядомы Ян Няміра з Уселюба. Само сабой, важкіх падстаў пад дадзенымі гіпотэзамі няма, але кірунак думкі уяўляецца аўтару цікавым.

Літоўскае паганства, зразумела, не было адзінай рэлігіяй Літвы. Ужо трэці літоўскі ўладца – Войшалк, прыняў усходняе хрысціянства (праваслаўе). Хрысціянамі ўсходняга абраду былі і браты пятага вялікага князя Тройдзеня.

Праваслаўе, у адрозненне ад яшчэ чужога мясцовым жыхарам каталіцызму, стагоддзямі спавядалася ў кантактнай зоне балтаў і славян. Таму, да гэтай веры належалі не толькі русіны са старажытнарускіх княстваў, але і, як можна бачыць, некаторыя этнічныя літоўцы, кіраўнікі дзяржавы, якая зараджалася.

Аднак пасля хрышчэння паганскай Літвы, у 1385 годзе, каралём польскім Ягайлам, каталіцызм пачаў набіраць абароты і, пры падтрымцы валадароў, неўзабаве выйшаў на лідзіруючыя пазіцыі.

Пры гэтым яшчэ ў першай палове XVII стагоддзя ў эліце ВКЛ трапляліся даволі значныя шляхцічы, якія не з'яўляліся каталікамі, да прыкладу, мсціслаўскі ваявода Фрэдэрык Сапега, які, праўда, стаў ваяводам ужо пасля пераходу ў каталіцызм.

Велізарныя масы русінскага насельніцтва працягвалі вызнаваць праваслаўе і пасля хрышчэння літоўскіх язычнікаў. Больш за тое, этнічна балцкія княжыя роды, якія да гэтага прынялі ўсходняе хрысціянства, да прыкладу, Гальшанскія і Алелькавічы, таксама не рваліся адразу мяняць веру.

У XVI стагоддзі многія ўплывовыя магнаты ненадоўга адышлі ад каталіцтва, прыняўшы пратэстантызм. Пра гэтую падзею нагадвае алтар у галоўным касцёле Нясвіжа, велічным маўзалеі магутных Радзівілаў. Там каменныя анёлы падтрымліваюць нахіленыя калоны, і, паводле краязнаўчай легенды, тым самым сімвалізуюць сапраўдную веру, якая не дала Радзівілам канчаткова сысці ў бездань пратэстанцкіх памылак, хоць насамрэч, ідэя падаючых калон, відаць, проста запазычаная ў міланскім храме Сан-Федэле.

Прыгасіўшы пратэстанцкія тэндэнцыі, улада Княства заклапацілася праблемай праваслаўных, ці, як іх называлі, схізматыкаў.

З мэтай усё ж падпарадкаваць Папе Рымскаму вялікую колькасць праваслаўных жыхароў ВКЛ і іншых частак Рэчы Паспалітай, была арганізавана знакамітая Брэсцкая унія.

Заключыць унію павінен быў шэраг грэчаскіх (праваслаўных) іерархаў, згодных перайсці ў падпарадкаванне Папы. Але царкоўныя дзеячы, зразумела, не збіраліся проста так мяняць вярхоўнае камандаванне, і вылучылі шэраг патрабаванняў, выкладзеных у 33 артыкулах спецыяльнага паслання да пантыфіка.

Сярод патрабаванняў былі, напрыклад, такія:

«Каб нас не прымушалі ні да якога іншага веравучэння, але, каб мы заставаліся з тым, што было перададзена нам у Святым Пісанні, у Евангеллі і ў пісаннях святых грэчаскіх настаўнікаў…

Мы прымем новы каляндар, калі стары не можа быць, але без якога-небудзь парушэння велікоднага цыклу і іншых нашых свят…

Шлюбы святароў застаюцца ў сіле, акрамя дваяжонцаў…

Каб мітраполіі, епіскапату і іншых царкоўных санаў нікому не даравалася, акрамя рускіх ці грэкаў, якія павінны быць нашага веравызнання…

Каб нашая ўлада была большай, і каб мы з вялікай пашанай кіравалі нашымі вернымі, мы просім месца ў Сенаце Каралеўскай Міласці для Мітрапаліта і біскупаў».

Як можна бачыць, праваслаўныя іерархі не забываліся і пра свае інтарэсы. Хаця дваяжонцы, пасля прыняцця уніі, ужо не маглі спаць спакойна.

Іерархі, якія прынялі унію, так і не атрымалі месцы ў сенаце, але унія была падпісана ў старадаўнім брэсцкім саборы Св. Мікалая. Здарылася гэта ў кастрычніку 1596 года.

Новая вера, у адрозненне ад пратэстантызму, не стала верай магнатаў нават на малы тэрмін.

Затое многія прадстаўнікі ніжэйшых слаёў грамадства паступова перайшлі ва ўніяцтва, служыцелям якога актыўна перадаваліся праваслаўныя храмы ВКЛ. Каталікі, уніяты і праваслаўныя жылі зараз поплеч і хадзілі ў свае храмы па адных і тых жа вуліцах.

Нягледзячы на патэнцыйную канфліктагеннасць суіснавання адразу трох магутных хрысціянскіх канфесій (а раней паганства і хрысціянства), ніякіх маштабных канфліктаў, рэлігійнага кшталту, унутры ВКЛ не было, хаця і здараліся, вядома ж, рознагалоссі.

Пасля гібелі Княства ў канцы XVIII стагоддзя, расійская адміністрацыя пачала паступова рэстаўраваць праваслаўе на захопленых землях. Цяпер ужо каталіцкія і ўніяцкія абшчыны падвяргаліся ціску. Але да маштабных войн на гэтай глебе, на шчасце, зноў не дайшло.

Не варта забываць і пра чальцоў нехрысціянскіх канфесій.

Яўрэі, верагодна, пасяліліся на землях ВКЛ яшчэ ў XIV стагоддзі, і маглі адносна спакойна вызнаваць юдаізм, сустракаючы толькі мінімальны (на фоне многіх іншых краін Еўропы) адпор.

У гарадах ВКЛ была створана вялікая колькасць яўрэйскіх культавых будынкаў, а Вільню нават называюць «Паўночны Іерусалім».

У пачатку XX стагоддзя, калі літоўскія і беларускія землі ўжо больш за стагоддзе знаходзіліся ў складзе Расійскай імперыі, колькасць яўрэйскіх культавых збудаванняў у горадзе Гродна пераўзыходзіла колькасць хрысціянскіх храмаў.

Другой супольнасцю нехрысціянскай рэлігіі, якая мела ў ВКЛ свае дастаткова шматлікія культавыя аб'екты і магчымасць адносна свабодна вызнаваць веру продкаў, былі мусульмане, сярод якіх вылучаліся колькасцю здаўна аселыя на гэтых землях беларускія і літоўскія татары.

Варта, пры гэтым прызнаць, што ў Літве таксама было непрыманне іншаверцаў, у тым ліку антысемітызм, праявы якога зафіксаваны, да прыкладу, на ўнікальным палатне перыяду XVII – XVIII стагоддзяў, «Танец Смерці». Адзін з рыфмаваных подпісаў карціны абвяшчае:

Непрыстойныя туркі і жыды мярзотнікі,

І з вамі смерць ходзіць у скокi.

Яе не хвалюе жыдоўскі смурод.

Яна з усімі вядзе карагод.

Дадзеную працу XVII – XVIII стагоддзяў змяшчае манастыр брыгітак у Гродне. Зрэшты, прататыпам для яе паслужыла аналагічная карціна ў Польшчы.

Як вядома, апошні кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст мае вельмі негатыўны імідж здрадніка радзімы. Сапраўды, кароль далучыўся да Таргавіцкай канфедэрацыі, створанай расійскімі ўладамі для падаўлення непажаданых ім рэформ у Рэчы Паспалітай, затым паехаў на сейм у Гродна, дзе быў зацверджаны другі падзел краіны, па якім Прусія і Расія атрымлівалі новыя тэрыторыі знішчаемай дзяржавы.

Пасля Гродзенскага сейма 1794 года, у Рэчы Паспалітай разгарэлася паўстанне Касцюшкі. Але кароль Панятоўскі не стаў у яго першых шэрагах, а пасля падаўлення паўстання адправіўся ў Гродна, дзе яго чакаў ганаровы палон.

25 лістапада 1795 года апошні вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст адрокся ад стальца ў гродзенскім Новым замку.

Вось тэкст гэтага найважнейшага гістарычнага дакумента, напісанага, дарэчы, на французскай мове:

У 1794 годзе, пратэстуючы супраць знішчэння іх краіны палякі і літвіны спрабавалі адолець супернікаў на полі бою. Рэч Паспалітая валодала немалым мабілізацыйным рэсурсам, але войскі Кароны Польскай і ВКЛ былі малалікімі, недастаткова навучанымі, не надта добра ўзброенымі, з недахопам таленавітых палкаводцаў. Праціўнікі паўстання знаходзіліся і ў ліку мясцовай магнатэрыі.

Пры гэтым апанентамі Касцюшкі з'яўляліся наймагутныя ваенныя дзяржавы: Расія і Прусія. У рускай арміі, у якасці яшчэ адной бяды польска-літоўскіх паўстанцаў, знаходзіўся найвялікшы палкаводзец за ўсю гісторыю Расіі – Аляксандр Сувораў.

У такой сітуацыі толькі ўступленне ў вайну нейкага магутнага саюзніка Рэчы Паспалітай давала б краіне шанец ацалець. Але зусім не зразумела, хто мог бы падтрымаць Карону і Княства, і навошта.

Такім чынам, паўстанне было асуджанае на правал, што ніяк не адмяняе гераізму некаторых яго ўдзельнікаў.

ВКЛ было створана балцкімі продкамі сучасных літоўцаў і славянскімі продкамі беларусаў. Продкі апошніх, як ужо было сказана раней, мелі ў Літве палітычную суб'ектнасць, а на пэўным этапе існавання дзяржавы ў Княстве дамінавала культура русінаў, праваднікамі якой былі продкі беларусаў. Ну а калі казаць яшчэ прасцей: продкі беларусаў кіравалі ВКЛ і там вяршэнствавала іх культура – гэтага дастаткова, каб беларусы прэтэндавалі на спадчыну Княства.

– Але хвіліначку, – скажуць некаторыя. – ВКЛ кіравалі продкі літоўцаў.

Так, манархамі Літвы былі балты. А, напрыклад, Венгрыяй уладарыў знакаміты французскі дом Анжу. Наўрад цi ўсё ж паходжанне кіруючай дынастыі з'яўляецца канчатковым адказам на пытанне аб спадчынніках дзяржавы.

Цікавая тут сітуацыя з французскай гісторыі, калі гала-раманскай большасцю кіравала германская меншасць – франкі, ад якіх і атрымала сваю назву сучасная Францыя.

Такім чынам, фармаванне дзяржавы на аснове розных этнічных груп, зразумела, не з'яўляецца чымсьці ўнікальным.

Стварэнне ВКЛ таксама адбылося ў выніку кантактаў розных этнасаў.

Аб'яднанне пад уладай балцкіх уладцаў славянскіх княстваў рэгіёна Нёмана, Дзвіны і Прыпяці, населеных усходнімі славянамі – продкамі беларусаў, і паклала пачатак дзяржаве, вядомай як Вялікае княства Літоўскае.

Не выяўлена пакуль ніякіх дакладных дадзеных, якія пацвярджаюць намер літоўскіх феадалаў стварыць нейкую «нацыянальную літоўскую дзяржаву», дзе продкі літоўцаў душылі б і асімілявалі продкаў беларусаў, навязваючы ім сваю рэлігію, звычаі і мову.

Наадварот, ужо на першых этапах фармавання дзяржавы вялікі князь Войшалк, паводле пэўнага Галіцка-Валынскага летапісу, абапіраецца на жыхароў Пінска і Наваградка, усталёўваючы сваю ўладу ў Літве, а вялікі князь Тройдзень мае братоў, якія хрысціліся ў хрысціянства.

Удзельныя князі, якія сядзелi ў старажытнарускіх гарадах, звычайна захоўвалі ўладу над сваімі тэрыторыямі, проста прызнаючы літоўскіх валадароў сюзерэнамі.

Усе гэтыя факты ў сукупнасці пераканаўча сведчаць на карысць таго, што з самага пачатку ВКЛ будавалася як «бінацыянальная» дзяржава, з «палітычнымі народамі» Літвы і Русі. Гэта, з часам, знаходзіць сваё адлюстраванне ў тытулатуры Гедыміна «караля літвінаў і многіх рускіх».

Увесь гэты час балты Літвы актыўна славянізуюцца, пераймаючы звычаі і веру продкаў беларусаў. Дзяржаўнай мовай краіны становіцца славянская мова русінаў ВКЛ.

У XV стагоддзі на гістарычную арэну выходзяць русінскія роды Сапегаў, Хадкевічаў, Глябовічаў, Валовічаў і іншыя арыстакраты, што паходзiлi з беларускай этнічнай тэрыторыі. Яны займаюць найвышэйшыя дзяржаўныя пасады ў дзяржаве, а некаторыя прадстаўнікі гэтых дамоў, напрыклад, Бенедыкт Сапега, нават з'яўляюцца некаранаванымі манархамі Літвы.

Такім чынам, продкі беларусаў несумненна кіравалі ВКЛ і ў пэўныя моманты існавання дзяржавы іх культура была дамінуючай. Гэта і дае беларускаму народу права лічыць ВКЛ сваім.

Разам з тым, карыстаныя часам дзеля «беларускага ВКЛ» указанні на тое, што большая частка тэрыторыі Княства цяпер уваходзіць у Рэспубліку Беларусь, і на тое, што большую частку насельніцтва складалі продкі беларусаў у любым выпадку складана прызнаць важкімі аргументамі, у адрыве ад астатніх фактаў.

Меншасць, вядома ж, можа заваяваць большасць і стварыць дзяржаву, якая не належыць гэтай большасці.

А вось калі існуюць уладнікі, якія паходзяць з аднаго этнасу, але пры гэтым і феадалы іншага этнасу, якія захавалі свае правы і распаўсюджваюць сваю культуру на агульнадзяржаўным узроўні, то казаць аб нейкай «монанацыянальнай» дзяржаве ўжо нельга.

ВКЛ было не «монанацыянальнай», а «бінацыянальнай» дзяржавай, дзе палітычныя правы былі прадастаўлены як продкам літоўцаў, так і беларусаў, прычым менавіта культура апошніх была дамінуючай пасля ўтварэння цэнтралізаванага дзяржаўнага апарату, што выявілася, у прыватнасці, у замацаванні, на заканадаўчым узроўні, высокага статуса славянскай мовы.

Такім чынам абгрунтоўваюцца правы беларусаў на спадчыну ВКЛ.

Але абгрунтаванне правоў, як ні дзіўна, патрэбнае і літоўцам, хаця, здавалася б, грамадзянам Рэспублікі Літва дасталася ў спадчыну назва дзяржавы, і якія тут могуць быць сумневы ў тым, што літоўцы з'яўляюцца спадкаемцамі літоўцаў?

Гэтыя сумневы выказваюць прадстаўнікі маргінальнай псеўдагістарычнай ідэалогіі, так званыя літвіністы.

Верагодна, адна з прычын некаторай папулярнасці, сярод беларускіх аматараў гісторыі, літвіністычных ідэй у тым, што гэтыя ідэі нясуць простыя адказы.

На пытанне чаму беларусы павінны быць спадкаемцамі ВКЛ літвіністы даюць кароткі і просты, а значыць, у пэўным родзе, ідэальны, для масавага спажыўца гістарычных сюжэтаў, адказ: сапраўдныя літоўцы – продкі беларусаў, а продкі грамадзян Рэспублікі Літва – жамойты, якія скралі чужую гісторыю. І ўсё. Ніякіх «бінацыянальных» дзяржаў і «палітычнай суб'ектнасці», якія прапануе аўтар гэтых радкоў. Проста крадзеная назва.

Лёгкая і даступная ідэя… Але ўсё ж рэальная гісторыя была іншай.

Доказы літвіністаў звычайна будуюцца на падзеле летапісных Літвы і Жамойці, хаця, калі разважаць так, то падзел, скажам, крывічоў і дрыгавічоў, ці жыхароў Полацкага і Менскага княстваў XII стагоддзя, мусіць казаць пра тое, што гэта не продкі беларусаў, а нейкія розныя народы.

Няясна як менавіта, калі і навошта жамойты і літоўцы строга падзяліліся на продкаў сучасных літоўцаў і беларусаў. Куды дзеліся славянскія жыхары старажытнарускіх княстваў рэгіёна, якія карысталiся славянскай мовай і мелi характэрныя для ўсходніх славян імёны, зафіксаваныя ў берасцяных граматах і летапісах? Пры гэтым пэўны Галіцка-Валынскі летапіс выразна паказвае на Літву як на чужы народ, які карыстаецца сваёй мовай.

Дарэчы, літвіністы надаюць увагу і пытанням мовы, указваючы на тое, што славянскую мову ВКЛ называлі літоўскай, маўляў, літоўская мова – мову славян, значыць і літоўцы славяне. Для іншаземцаў, аднак, было натуральным называць мову Літвы літоўскай: краіна Літва, значыць і мова літоўская. Пры гэтым унутры ВКЛ назва мовы была замацавана ў прававых дакументах, у прыватнасці, Статуце 1588 года, паводле якога «пісар земскі павінен пісаць па-руску».

У літвіністаў ёсць мноства дэмагагічных аргументаў, у прыватнасці, указанне на беларускія вёскі, якія называюцца ў гонар Літвы, хаця Літва сапраўды была на тэрыторыі Беларусі і называлася Вялікае княства Літоўскае, то бок назвы такіх населеных пунктаў ніяк не даказваюць, што выключна беларусы з'яўляюцца нашчадкамі літоўцаў, а цяперашнія літоўцы гэта жамойты.

Але нават калі ўявіць, што летапісныя літоўцы сапраўды былі продкамі выключна грамадзянаў Беларусі гэта азначае толькі, што цяперашнія літоўцы і беларусы, па сутнасці – адзін, балцкі народ. Ёсць найпросты доказ падобнага сцвярджэння: жамойты і літоўцы, у летапісах, носяць характэрныя для літоўцаў-балтаў і чужыя для ўсходніх славян імёны.

Дарэчы, своеасаблівую групу літвіністаў складаюць балтысты, якія аб'яўляюць беларусаў нашчадкамі балтаў і вось такім чынам як бы дамагаюцца тоеснасці з летапіснымі літоўцамі. Наўрад цi, аднак, можна злучыць усіх балтаў разам, бо тады да беларусаў з літоўцамі павінны далучыцца яшчэ і латышы.

Акрамя таго, нават калі генетыкі ўсё ж дамовяцца наконт балцкіх генаў жыхароў Беларусі, не варта забывацца на тое, што славяне – гэта моўная агульнасць. Жыхары старажытнарускіх княстваў відавочна аддзяляюцца ад літоўцаў імёнамі і верай, маюць некалькі іншую матэрыяльную культуру, выяўленую археолагамі, таму культурная дыстанцыя, якая падзяляе летапісных літоўцаў і рускіх, пакуль усё ж бачыцца занадта вялікай, хоць балты, у прыватнасці, яцвягі і літоўцы, сапраўды павінны быць продкамi часткі беларусаў.

Літвіністы надаюць вялікую ўвагу менавіта барацьбе за назву Літвы, нярэдка лічачы, што калі продкі беларусаў усё ж называліся русінамі, то іх нашчадкі павінны злучыцца ў адной дзяржаве з расіянамі і ўкраінцамі. На думку аўтара, гэта прыкладна таксама лагічна як лічыць, што жыхары нямецкай Саксоніі павінны жыць у адной краіне з нашчадкамі англа-саксонскага насельніцтва Брытаніі.

Агульныя карані ёсць у многіх народаў Еўропы. Гістарычны працэс падзяліў іх, і гэты факт няма сэнсу адмаўляць, ці ўжо тым больш выпраўляць.

Наогул жа назва Літвы, якая так бянтэжыць некаторых сучасных аматараў гісторыі, не можа сама па сабе казаць пра нацыянальны характар дзяржавы, бо вядома, што Прускае каралеўства атрымала сваю назву ад балцкага племенi прусаў, якія пры гэтым ніколі не былі рэальнай тытульнай нацыяй, а наадварот былі падвергнуты знішчэнню і нямецкай каланізацыі.

Вяртаючыся да пытання абвяржэння літвіністычных тэорый, можна было б прывесці тут і прамыя сведчанні, у прыватнасці, польскага храніста XIV стагоддзя Яна Длугаша, які паказвае на крэўную агульнасць балцкіх плямёнаў жамойтаў і літоўцаў, і іншыя аргументы, але аўтар не хоча доўга даказваць відавочныя рэчы, і замест гэтага паведаміць чытачу, што ў сваёй кнізе «Вялікае княства Літоўскае і беларускі нацыянальны міф» прысвяціў літвіністам цэлых две главы.

У той момант, калі аўтар друкуе гэтыя радкі на яго паліцы стаіць кніга аднаго з фактычных прабацькоў літвінізму, пісьменніка і гісторыка-аматара Міколы Ермаловіча, якая мае назву «Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае». Гэтая праца вельмі падабалася аўтару ў юнацтве.

Аднак ідэйная аснова літвінізму ненавуковая, інтэрпрэтацыя гістарычных звестак памылковая, а значыць літвіністычныя канцэпцыі не дарэчныя ў межах акадэмічнага падыходу да гісторыі.

Такім чынам, лёгкая схема з крадзяжом назвы – не працуе. Беларусы гэта, у асноўным, нашчадкі этнасу русінаў ВКЛ, а не літвіны ў этнічным сэнсе.

Няцяжка здагадацца, што падобнае становішча спраў адкрывае магчымасць для прэтэнзій на спадчыну Княства і для двух іншых усходнеславянскіх народаў, якія выводзяць сябе са Старажытнарускай дзяржавы. Гаворка, вядома ж, аб рускiх і ўкраінцах.

Шкодна і бессэнсоўна адмаўляць рускі пачатак продкаў беларусаў. Ён мноства разоў фіксуецца ў дакладных дакументах, цытаты з якіх былі прадэманстраваны аўтарам у папярэдніх главах.

Варта, аднак, дакладна размяжоўваць гістарычных русінаў ВКЛ і прадстаўнікоў сучаснага рускага народа.

Вядома, што ў самім ВКЛ рускімі часта называліся нашчадкі жыхароў старажытнарускіх княстваў, якія ўвайшлі ў яго склад, але не жыхары дзяржавы ўсходніх суседзяў. У якасці прыкладу можна ўказаць назву знакамітай улёткі, якую часам называюць першай беларускай газетай. Гэтае інфармацыйнае паведамленне XVI стагоддзя, сапраўды, па сутнасці, носіць характар навіны ў СМІ і называецца: «Навіны грозные а жалостлівые о нападе княжаті Московского Івана на землю русску…». Такім чынам, улётка паведамляе пра атаку Івана Грознага на Полаччыну. Маскоўскі манарх не названы тут рускім, затое Полацкая зямля называецца менавіта так.

Спробы адмаўляць рускі пачатак Маскоўскага царства недарэчныя, і сучасныя рускія, безумоўна, могуць лічыцца спадчыннікамі Старажытнай Русі, як, зразумела, і беларусы з украінцамі.

Аднак жыхары Маскоўскай Русі былі антаганістамі Вялікага княства Літоўскага і шляхта руска-маскоўскага паходжання не прымала прыкметнага ўдзелу ў палітычным жыцці Літвы.

Некалькі інакш выглядае сітуацыя з рускімі жыхарамі земляў, якія ляжаць на тэрыторыі сучаснай Украіны. Продкі ўкраінцаў могуць лічыцца «палітычным рускім народам» ВКЛ. Аднак уплыў рускіх продкаў украінцаў у ВКЛ, быў нашмат меншы за ўплыў рускіх продкаў беларусаў.

Спачатку фармавання ВКЛ валынцы, гэта значыць умоўныя праўкраінцы, выступаюць супернікамі вялікіх князёў літоўскіх, і нават больш за тое – ім супрацьстаіць гродзенская дружына, пасланая вялікім князем Тройдзенем на Драгічын.

Пазней, руская шляхта ВКЛ фарміруецца ў асноўным з жыхароў беларускай этнічнай тэрыторыі, а багатыя магнаты, якія сялілiся на ўкраінскіх землях, выглядаюць хутчэй каланістамі на новых тэрыторыях Літвы, чым мясцовым дваранствам.

Прыкладам тут можа служыць найбагацейшы род украінскіх землеўладальнікаў Астрожскіх, які звычайна выводзяць з турава-пінскіх князёў.

У XVI стагоддзі ўкраінскія землі адышлі Кароне Польскай.

Тэрыторыя цяперашняй Беларусі была ў складзе Вялікага княства Літоўскага да самага яго знішчэння ў канцы ХVІІІ стагоддзя.

Варта заўважыць, што ўсе тры ўсходнеславянскія народы з'яўляюцца роўнымі спадкаемцамі Старажытнарускай дзяржавы, вядомай у савецкай гістарыяграфіі як Кіеўская Русь, але пры гэтым гістарычны працэс прывёў да іх асобнага існавання, і спадчына русінаў з беларускай этнічнай тэрыторыі павінна належаць беларусам, а не ўкраінцам ці грамадзянам Расіі. Інакш, грунтуючыся на агульных каранях, можна дайсці да абсурду і лічыць агульнай усю спадчыну славян, падзеленых цяпер на мноства народаў. Наўрад цi ўсё ж чэхі, славакі, славенцы, палякі, украінцы, беларусы, рускія і іншыя славянскія народы гэта адзін народ.

У фінале дадзенага разбору складанай і пераплеценай гісторыі ўсходніх славян і балтаў аўтар жадае яшчэ раз даць слова гістарычнаму персанажу.

У прадмове да лацінскага выдання другога статута ВКЛ змешчаны тэкст, які прыпісваецца жыхару Вільні, Аўгусціну Ратунду, якога можна лічыць патрыётам якраз балцкай часткі ВКЛ. Выданне датуецца 1576 годам і паведамляе, што літоўцы:

«Маючы агульную дзяржаву з палякамі і рускімі памянялі сваю родную мову на польскую і рускую мовы».

Як няцяжка зразумець, тэкст выразна адказвае на пытанне чыё ВКЛ. Яно – агульнае.

Як і абвяшчае гістарычны дакумент Вялікае княства Літоўскае належала літвінам (літоўцам), то бок продкам сучасных этнічных літоўцаў, рускім (русінам), якімі былі, у масе, выхадцы з беларускай этнічнай тэрыторыі, гэта значыць продкі беларусаў, а таксама продкам палякаў, чыя краіна была звязана з ВКЛ персанальнай уніяй, а пазней і канфедэратыўным аб'яднаннем пад назвай Рэч Паспалітая.

Падобные агульные правы на ВКЛ могуць, вядома, дастаўляць некаторы дыскамфорт сучасным грамадзянам Беларусі і Літвы, якія не жадаюць з кімсьці дзяліць спадчыну продкаў, але сітуацыя агульнага паходжання і правоў на тую ці іншую дзяржаву зусім не з'яўляецца нечым унікальным: дастаткова ўспомніць тут хаця б нашчадкаў жыхароў дзяржавы Габсбургаў: немцаў, аўстрыйцаў, чэхаў, венграў, харватаў і iнш.

Такім чынам, аўтар спадзяецца, што чытач атрымаў даволі лаканічнае, але цалкам дастатковае пацвярджэнне правоў беларусаў і літоўцаў на спадчыну ВКЛ.

Не варта, зрэшты, забываць і пра ролю продкаў украінцаў, а таксама палякаў, у гісторыі гэтай усё яшчэ цікавай, хоць і даўно загінуўшай дзяржавы.

ВКЛ было домам для мноства народаў, і калі прадстаўнікі розных этнасаў маглі добра ўжывацца ў агульнай краіне, то і нашчадкам тых самых літвінаў – грамадзян ВКЛ, варта шукаць шляхі да ўладжвання гарачых спрэчак аб спадчыне той дзяржавы.

Прынамсі, няхай бітвы, калі ўжо ім трэба адбывацца, здараюцца на палях інтэрнэт форумаў, а не палях вакол цудоўных усходнеславянскіх і балцкіх гарадоў.